Theophrastos · Bitkilerin Araştırılması
VII. Kitap
7.1.11. Bölüm
Söylenenlerin ardından otsu bitkileri anlatmak gerekir; çünkü baştan ayırdığımız cinslerden geriye kalan budur; sebzeler ve tahıllar da bir bakıma bunun içine girer. Önce sebzeleri anlatmalı, işe de evcillerden başlamalıyız; çünkü bunlar yabanilerden daha iyi bilinir.
Bahçede yetiştirilen her şeyin üç ekim dönemi vardır; her birini mevsimlere ayırarak bu dönemlerde ekerler. Biri kış ekimi, biri yaz ekimi, üçüncüsü de bunların arasında, kış gün dönümünden sonra yapılan ekimdir.
Ἑπόμενον δὲ τοῖς εἰρημένοις περὶ τῶν ποιωδῶν εἰπεῖν· τοῦτο γάρ ἐστι λοιπὸν τῶν ἐξ ἀρχῆς διαιρεθέντων γενῶν, ἐν ᾧ συμπεριλαμβάνονταί πως τὸ λαχανηρὸν καὶ τὸ σιτῶδες. καὶ πρῶτον περὶ τοῦ λαχανώδους λεκτέον ἀρξαμένους ἀπὸ τῶν ἡμέρων, ἐπεὶ γνώριμα μᾶλλον τυγχάνει τῶν ἀγρίων. Εἰσὶ δὴ τρεῖς ἄροτοι πάντων τῶν κηπευομένων, ἐν οἷς ἕκαστα σπείρουσι διαιροῦντες ταῖς ὥραις. εἷς μὲν οὖν ὁ χειμερινός, ἄλλος δὲ ὁ θερινός, τρίτος δὲ ὁ μεταξὺ τούτων μεθ᾿ ἡλίου τροπὰς χειμερινάς.
7.1.2Bu adları ekime değil, her birinin çıkışına ve kullanılış zamanına bakarak verirler; çünkü ekim hemen hemen zıt mevsimlerde yapılır. Kış ekiminin başlangıcı yaz gün dönümünden sonra, Metageitnion ayındadır; bu ayda lahana, turp, şalgam ve "ara ekim" denenleri ekerler. Bunlar pazı, marul, roka, labada, hardal, kişniş, dereotu ve teredir. Bu ekime "birinci ekim" de derler. İkincisinin başlangıcı ise gün dönümünden sonra, Gamelion ayındadır; bu ayda pırasa, kereviz, gēthyon ve kara pazı ekip dikerler. "Yaz ekimi" dedikleri üçüncü ekim Mounykhion ayındadır; bu ekimde hıyar, su kabağı, bliton, fesleğen, semizotu ve sater ekilir. Aynı sebzeleri her mevsimde birden çok kez ekerler; turp, fesleğen ve ötekiler gibi. Ara ekim denenler ise bütün ekimlerde ekilir.
καλοῦσι δ᾿ οὕτως οὐ πρὸς τὴν σπορὰν βλέποντες ἀλλὰ πρὸς τὴν γένεσιν καὶ τὴν χρείαν ἑκάστου· ἐπεὶ ἥ γε σπορὰ σχεδὸν ἐν τοῖς ἐναντίοις γίνεται. τοῦ χειμερινοῦ μὲν γὰρ ἀρχὴ μετὰ τροπὰς θερινὰς τοῦ Μεταγειτνιῶνος μηνός, ἐν ᾧ σπείρουσι ῥάφανον ῥαφανίδα γογγυλίδα καὶ τὰ καλούμενα ἐπίσπορα· ταῦτα δ᾿ ἐστὶ τεύτλιον θριδακίνη εὔζωμον λάπαθον νᾶπυ κορίαννον ἄνηθον κάρδαμον· καλοῦσι δὲ καὶ πρῶτον τοῦτον τῶν ἀρότων. τοῦ δὲ δευτέρου πάλιν μεθ᾿ ἡλίου τροπὰς τοῦ Γαμηλιῶνος μηνός, ἐν ᾧ σπείρουσι καὶ πηγνύουσι πράσον σέλινον γήθυον ἀδράφαξυν. τοῦ τρίτου δέ, ὃν καλοῦσι θερινόν, τοῦ Μουνυχιῶνος· ἐν τούτῳ δὲ σπείρεται σίκυος κολοκύντη βλίτον ὤκιμον ἀνδράχνη θύμβρον. ποιοῦνται δὲ πλείους ἀρότους τῶν ὁμοίων καθ᾿ ἑκάστην ὥραν, οἷον ῥαφανίδος ὠκίμου τῶν ἄλλων. πᾶσι δὲ σπείρεται τοῖς ἀρότοις τὰ ἐπίσπορα.
7.1.3Hepsi aynı sürede çimlenmez; kimi daha çabuk, zor çimlenenler ise daha yavaş çimlenir. En çabuk çimlenenler fesleğen, bliton, roka ve kış ekimlilerinden turptur; bunlar denebilir ki üçüncü gün çimlenir. Marullar dördüncü ya da beşinci gün, hıyar ve su kabağı beşinci ya da altıncı gün —bazıları yedinci der— çimlenir; hıyar daha önce ve daha çabuk çıkar. Semizotu bunlardan daha uzun sürede çimlenir. Dereotu dördüncü gün, tere ve hardal beşinci gün, pazı yazın altıncı, kışın onuncu gün çimlenir. Kara pazı sekizinci, lahana onuncu gün çimlenir. Pırasa ile gēthyon aynı sürede çimlenmez: pırasa on dokuzuncu, bazı yerlerde yirminci gün; gēthyon onuncu ya da on ikinci gün. Kişniş zor çimlenir; taze tohum ıslatılmazsa hiç çimlenmek istemez. Sater ile keklikotu otuz günden fazla sürer. Hepsinden zor çimleneni kerevizdir: işi kısa tutanlar kırkıncı günde, ötekiler ellinci günde çimlendiğini söyler; bu da bütün ekimlerde böyledir, çünkü bazıları onu her ekimde ekerler.
Διαφύεται δ᾿ οὐκ ἐν ἴσοις πάντα χρόνοις, ἀλλὰ τὰ μὲν θᾶττον τὰ δὲ βραδύτερον ὅσα δυσφυῆ. τάχιστα μὲν οὖν ὤκιμον καὶ βλίτον καὶ εὔζωμον καὶ τῶν χειμερινῶν ῥαφανίς· τριταῖα γὰρ ὡς εἰπεῖν. θριδακίναι δὲ τεταρταῖαι ἢ πεμπταῖαι. σίκυος δὲ καὶ κολοκύντη περὶ τὰς πέντε ἢ ἕξ, οἱ δέ φασιν ἑπτά· πρότερον δὲ καὶ θᾶττον ὁ σίκυος. ἀνδράχνη δ᾿ ἐν πλείοσι τούτων. ἄνηθον δὲ τεταρταῖον. κάρδαμον δὲ καὶ νᾶπυ πεμπταῖα. τευτλίον δὲ θέρους μὲν ἑκταῖον χειμῶνος δὲ δεκαταῖον. ἀδράφαξυς δὲ ὀγδοαία. ῥάφανος δὲ δεκαταία. πράσον δὲ καὶ γήθυον οὐκ ἐν ἴσοις, ἀλλὰ τὸ μὲν ἐννεακαιδεκαταῖον ἐνιαχοῦ δὲ εἰκοσταῖον, γήθυον δὲ δεκαταῖον ἢ δωδεκαταῖον. κορίαννον δὲ δυσφυές· οὐδὲ γὰρ ἐθέλει βλαστάνειν τὸ νέον ἐὰν μὴ βρεχθῇ. θύμβρα δὲ καὶ ὀρίγανος ἐν πλείοσιν ἢ τριάκοντα. δυσφυέστατον δὲ πάντων τὸ σέλινον· τεσσαρακοσταῖον γάρ φασιν οἱ τὰ συντομώτερα λέγοντες, οἱ δὲ πεντηκοσταῖον, καὶ τοῦτο κατὰ πάντας τοὺς ἀρότους· ἐπισπείρουσι γάρ τινες ἐπὶ πᾶσιν.
7.1.4Genel olarak birden çok mevsimde ekilenler yazın daha çabuk olgunlaşmaz. Mevsimin ve havanın çabukluğa hiç katkısı olmasaydı bu şaşırtıcı olurdu; nitekim mevsim kötü ve soğuksa, hava da kapalıysa olgunlaşma daha yavaş olur. Ekimlerin ardından fırtınalar ya da açık havalar gelirse, sürgün kimi zaman daha yavaş, kimi zaman daha çabuk çıkar. Bunlar her bitkinin ekim zamanlarına göre değişir; en erken çimlenme ise güneşli ve ılıman yerlerde olur.
Ὅλως δὲ ὅσα κατὰ πλείους ὥρας σπείρεται, ταῦτ᾿ οὐδὲν θᾶττον τέλεια γίνεται τοῦ θέρους. καὶ θαυμαστὸν εἰ καὶ μηθὲν ἡ ὥρα συμβάλλεται καὶ ὁ ἀὴρ πρὸς τὸ θᾶττον, ἐὰν δὲ μοχθηρὰ καὶ ψυχρὰ καὶ τῷ ἀέρι περισκεπὴς βραδύτερον· ἐπεὶ καὶ χειμώνων ἢ εὐδιῶν ἐπιγινομένων τοῖς ἀρότοις ὁτὲ μὲν βραδύτερον ὁτὲ δὲ θᾶττον ἡ βλάστησις· διαφέρει δὲ ταῦτα κατὰ τοὺς ἀρότους ἑκάστων· πρωϊαίτατον γὰρ ἐν τοῖς εὐείλοις καὶ εὐκρᾶσιν.
7.1.5Kısaca söylersek, bu tür şeylerin sebeplerini birçok şeyde aramak gerekir: tohumların kendisinde, toprakta, havada, her birinin ekildiği mevsimde, fırtınalarda ve açık havalarda. Ama hangi bitkilerde sürelerin değiştiğini, hangilerinde değişmediğini araştırmak gerekir; çünkü bazıları turpun yazın da kışın da üçüncü günde çimlendiğini söyler; pazı ise, söylendiği gibi, mevsimlere göre değişir. Her biri için söylenen çimlenme süreleri bunlardır.
Ὡς γὰρ ἁπλῶς εἰπεῖν ἐν πλείοσι δεῖ τὰς αἰτίας ὑπολαβεῖν τῶν τοιούτων, ἔν τε τοῖς σπέρμασιν αὐτοῖς καὶ ἐν τῇ χώρᾳ καὶ τῷ ἀέρι καὶ ταῖς ὥραις αἷς ἕκαστα σπείρουσι καὶ χειμώνων καὶ εὐδιῶν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν σκεπτέον, ἐφ᾿ ὧν τε παραλλάττουσιν οἱ χρόνοι καὶ ἐφ᾿ ὧν οὔ· καὶ γὰρ τὴν ῥαφανίδα φασί τινες τριταίαν καὶ θέρους καὶ χειμῶνος, τὸ δὲ τεύτλιον, ὥσπερ εἴρηται, παραλλάττει κατὰ τὰς ὥρας. χρόνοι δ᾿ οὖν οὗτοι τῆς βλαστήσεώς εἰσι καὶ λέγονται καθ᾿ ἕκαστον.
7.1.6Tohumların eskiliği de çabukluk ve yavaşlık bakımından fark yaratır. Kimi bitkiler taze tohumdan daha çabuk yetişir; pırasa, gēthyon, hıyar ve su kabağı gibi. Bazıları daha çabuk çıksın diye hıyar tohumunu önceden sütte ya da suda ıslatır. Kimi de eski tohumdan daha çabuk yetişir; kereviz, pazı, tere, sater, kişniş ve keklikotu gibi; meğer ki, söylediğimiz gibi, bunları taze tohumdan ekmiş olsunlar. Pazıda kendine özgü bir şey olduğunu söylerler: tohumun hepsi hemen çimlenmez; bir kısmı çok sonra, ertesi yıl ve üçüncü yıl çimlenir; bu yüzden çok tohumdan az bitki çıkar.
Διαφέρει δὲ πρὸς τὸ θᾶττον καὶ βραδύτερον καὶ ἡ τῶν σπερμάτων παλαιότης. τὰ μὲν γὰρ ἀπὸ νέων παραγίνεται θᾶττον, οἷον πράσον γήθυον σίκυος κολοκύντη· ἔνιοι δὲ καὶ προβρέχουσι τὸν σίκυον πρὸς τὸ θᾶττον ἢ ἐν γάλακτι ἢ ἐν ὕδατι. τὰ δ᾿ ἀπὸ παλαιῶν, οἷον σέλινον τεύτλιον κάρδαμον θύμβρα κορίαννον ὀρίγανον· εἴπερ μὴ αὐτὰ ἀπὸ τοῦ νέου, καθάπερ εἴπομεν. ἴδιον δέ φασιν ἐπὶ τοῦ τευτλίου συμβαίνειν· οὐ γὰρ διαφύεσθαι πᾶν εὐθὺς ἀλλ᾿ ὕστερον πολλῷ. τὸ δὲ καὶ τῷ ἐχομένῳ ἔτει καὶ τῷ τρίτῳ, δι᾿ ὃ καὶ ἐκ πολλοῦ σπέρματος ὀλίγον βλαστάνειν.
7.1.7Tohumların her biri, olgunlaşıp düşerse kendi mevsimine kadar bekler, ondan önce çimlenmez. Bu da akla uygundur; nitekim yabanilerde de, tohum bozulmadıkça, böyle olduğunu görürüz. Bütün meyvelerin olgunlaşması yazın olur; kısaca söylersek, önce ekilenlerinki daha önce ve daha çabuk olur. Mevsim de fark yaratır: sıcak günlerde ekilenler, turp ve şalgam gibi, daha çabuk sap verip tohuma kaçar. Bazıları meyvesini bir yılda değil iki yılda verir; kereviz, pırasa ve gēthyon gibi. Bunlar daha uzun yaşar ve bir yıllık değildir; çünkü ötekilerin çoğu tohumları olgunlaşır olgunlaşmaz kurur.
Ἕκαστον δὲ τῶν σπερμάτων, ἐὰν ἁδρυνθέντα ἀποπέσῃ, διαμένει πρὸς τὴν ὥραν τὴν ἑαυτοῦ καὶ οὐ πρότερον ἐκβλαστάνει· καὶ κατὰ λόγον ἐστί· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν ἀγρίων ὁρῶμεν συμβαῖνον, ἐὰν μὴ φθαρῇ. αἱ δὲ τελειώσεις τῶν καρπῶν ἁπάντων γίνονται τοῦ θέρους, πρότερον δὲ καὶ θᾶττον ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν τῶν πρότερον σπαρέντων. διαφέρει δὲ καὶ ἡ ὥρα· τὰ γὰρ ἐν ταῖς θερμημερίαις σπαρέντα θᾶττον ἐκκαυλεῖ καὶ ἐκσπερματοῦται, καθάπερ ῥαφανὶς γογγυλίς. ἔνια δὲ οὐκ ἐνιαύσια φέρει τὸν καρπὸν ἀλλὰ δίενα, καθάπερ σέλινον πράσον γήθυον, ἃ καὶ διαμένει χρόνον πλείονα καὶ οὐκ ἔστιν ἐπέτεια· τὰ γὰρ πολλὰ τούτων ἅμα τῇ τελειώσει τῶν σπερμάτων αὐαίνεται.
7.1.8Denebilir ki sap verip meyvesini olgunlaştıran bütün bitkiler, saplarından dal gibi yan sürgünler vererek biçimlerini tamamlar; tek saplılar hariç, pırasa, gēthyon, soğan ve sarımsak gibi.
Hepsi suyu ve gübreyi sever; daha çok da daha zayıf olan ve daha fazla özen isteyenler; bir kısmı da besin ister.
Πάντα δὲ ὡς εἰπεῖν ὅσα ἐκκαυλεῖ καὶ τελειοῖ τὸν καρπὸν ἀποτελειοῦται κατὰ τὸ σχῆμα τοῦ παραβλαστήσεις ἐκ τῶν καυλῶν ἔχειν ἀκρεμονικάς, πλὴν ὅσα μονόκαυλα, καθάπερ πράσον καὶ γήθυον καὶ κρόμυον καὶ σκόροδον. Φίλυδρα δὲ καὶ φιλόκοπρα πάντα, μᾶλλον δὲ τὰ ἀσθενέστερα καὶ πλείονος ἐπιμελείας δεόμενα, τὰ δὲ καὶ τροφῆς.
7.2.12. Bölüm
Hepsi tohumdan biter; bazıları ayrıca çelikten, daldan ve kökten de biter. Lahana çelikten biter; ama çeliğin biraz da köklü kısım alması gerekir. Sedefotu, keklikotu ve fesleğen sürgünlerden biter; fesleğeni de bir karış ya da daha uzun olunca ortasından kesip dikerler. Sarımsak, soğan, bolbos, yılanyastığı ve genel olarak baş köklü bitkiler kökten biter. Sapları bir yıllık olup kökleri daha uzun yaşayan bitkiler de kökten biter. Hepsinin tohumdan çimlendiği açıktır; bazılarının böyle olmadığını söylediği sedefotu da tohumdan çimlenir, ama yavaş çimlenir; bu yüzden onu dikerek üretirler.
Φύεται δὲ πάντα ἀπὸ τοῦ σπέρματος, ἔνια δὲ καὶ ἀπὸ παρασπάδος καὶ κλωνὸς καὶ ῥίζης. ἀπὸ μὲν παρασπάδος ἡ ῥάφανος· δεῖ γάρ τι καὶ ῥιζῶδες προσλαβεῖν. ἀπὸ δὲ τῶν βλαστῶν πήγανον ὀρίγανος ὤκιμον· ἀποφυτεύουσι γὰρ καὶ τοῦτο ὅταν σπιθαμιαῖον ἢ μεῖζον γένηται τεμόντες εἰς τὸ ἥμισυ. ἀπὸ ῥίζης δὲ σκόροδον καὶ κρόμυον καὶ βολβὸς καὶ ἄρον καὶ ἁπλῶς τὰ τοιαῦτα τῶν κεφαλορρίζων. φύεται δὲ καὶ εἴ τινων αἱ ῥίζαι διαμένουσιν ἐπὶ πλείονα χρόνον ἐπετειοκαύλων ὄντων. ὅτι δὲ ἀπὸ σπέρματος πάντα βλαστάνει φανερόν· καὶ γὰρ τὸ πήγανον, ὅπερ οὔ φασί τινες. ἀλλὰ βραδέως, δι᾿ ὃ καὶ ἀποφυτεύουσιν.
7.2.2Kökten biten bitkilerin kökü uzun ömürlü, sapı ise bir yıllıktır; bu yüzden böyle bitkilerin kökleri yan sürgün verir ve çoğalır. Söylediğimiz gibi bu, yalnız evcillerde ve bahçede yetiştirilenlerde değil, yabanilerde de olur: bolboslarda, gēthyonlarda, adasoğanlarında ve ötekilerde. Baş köklü olmayan, ama daha uzun ömürlü olan bazı bitkiler de yan sürgün verir; kereviz ve pazı gibi: yapraklarla sapların çıktığı kökler salarlar. Gēthyon ve pırasa da yan sürgün verir; sap kuruyup tohum alındıktan sonra, alt kısımda bolbosa benzer bir baş çıkarırlar; yapraklar bu baştan çıkar. Ama bunların başları işe yaramadığı için kurutmak üzere toplamazlar; bu yüzden onları dikmezler de.
Ὅσα δὲ ἀπὸ ῥίζης φύεται, τούτων ἡ μὲν ῥίζα χρόνιος αὐτὰ δὲ ἐπετειόκαυλα, δι᾿ ὃ καὶ παραβλαστάνουσιν αἱ ῥίζαι τῶν τοιούτων καὶ γίνονται πλείους οὐ μόνον ἐν τοῖς ἡμέροις καὶ κηπευομένοις ἀλλὰ καὶ ἐν τοῖς ἀγρίοις, ὥσπερ εἴπομεν, οἷον βολβοῖς γηθύοις σκίλλαις καὶ τοῖς ἄλλοις. παραβλαστάνει δ᾿ ἔνια καὶ τῶν μὴ κεφαλορρίζων χρονιωτέρων δέ, οἷον σέλινον καὶ τεύτλιον· ἀφιᾶσι γὰρ ῥίζας ἀφ᾿ ὧν φύονται φύλλα καὶ καυλοί. παραβλαστάνει δὲ καὶ γήθυον καὶ πράσον καὶ παραφύει κάτωθεν οἷον βολβώδη τινα κεφαλήν, ἐξ ἧς ἡ βλάστησις γίνεται τῶν φύλλων, αὐανθέντος δὲ τοῦ καυλοῦ καὶ τοῦ σπέρματος ἀφαιρεθέντος· ἀλλὰ διὰ τὸ μὴ χρησίμας εἶναι τὰς τούτων κεφαλὰς οὐ συλλέγουσιν εἰς ξηρασίαν, δι᾿ ὃ καὶ οὐ φυτεύουσι.
7.2.3Bunlar belki soğanın tabiatıyla aynı cinstendir ya da bir bakıma ona yakındır; bu yüzden şaşırtıcı değildir. Evcil olsun yabani olsun, uzun ömürlü olup sapları bir yıllık olan bütün bitkilerin kökleri, çalımsılarda ve çalılarda olduğu gibi, yeniden sürgün verir. Ama soğanlarda, sarımsaklarda ve bolboslarda bunlar âdeta sayıca çoğalır. Söylendiği gibi, oluş üç türlüdür: hepsinde tohumdan, sayılanlarda da saptan ve kökten.
τάχα δὲ ταῦτα καὶ ὁμογενῆ καὶ σύνεγγυς πως τῇ τοῦ κρομύου φύσει, δι᾿ ὃ καὶ οὐ θαυμαστόν. ἀλλ᾿ ὁμοίως [καὶ] ἐπὶ πάντων καὶ ἡμέρων καὶ ἀγρίων, ὅσα χρονιώτερα μέν ἐστιν ἐπετειόκαυλα δέ, τούτων καὶ αἱ ῥίζαι ἐπιβλαστάνουσιν, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν φρυγανικῶν καὶ τῶν θαμνωδῶν· ἀλλ᾿ ἐπὶ τῶν κρομύων καὶ σκορόδων καὶ βολβῶν καὶ ὥσπερ ἀριθμός τις γίνεται τούτων. ἡ δὴ γένεσις, ὥσπερ εἴρηται, τριχῶς ἐστιν, ἀπὸ σπέρματος μὲν πάντων, ἀπὸ δὲ καυλοῦ καὶ ῥίζης τῶν εἰρημένων.
7.2.4Sapları kesilince, sapsız olanlar dışında, denebilir ki hepsi yeniden sürgün verir; en belirgin biçimde ve kullanım bakımından da fesleğen, marul ve lahana. Marulun yeniden süren saplarının daha lezzetli olduğunu söylerler; çünkü ilk sap olgunlaşmamış olduğu için sütlü ve acıdır. Bazıları ise tersine, bunların daha sütlü olduğunu, ama körpe kaldıkları sürece daha tatlı göründüğünü söyler. Lahanada ise şu herkesçe kabul edilir: sap vermeden önce yaprakları alınırsa yeniden sürdüğünde daha lezzetli olur.
Τῶν δὲ καυλῶν κολουσθέντων πάντα μὲν ὡς εἰπεῖν βλαστάνει πλὴν τῶν ἀποκαύλων, ἐμφανέστατα δ᾿ ὥσπερ καὶ εἰς χρείαν ὤκιμον θρῖδαξ ῥάφανος. καὶ τῆς μὲν θρίδακος ἡδίους φασὶ τοὺς παλιμβλαστεῖς εἶναι καυλούς· τὸν γὰρ πρῶτον ὀπώδη καὶ πικρὸν εἶναι ὡς ἄπεπτον· οἱ δὲ τὸ ἐναντίον ὀπωδεστέρους τούτους ἀλλ᾿ ἕως ἂν ὦσιν ἁπαλοὶ φαίνεσθαι γλυκυτέρους. ἀλλ᾿ ἐπὶ τῆς ῥαφάνου τοῦτο ὁμολογούμενον, ὡς εἰ πάλιν βλαστήσειεν ἡδίων ἀφαιρεθέντων γε τῶν φύλλων πρὸ τοῦ διακαυλίσαι.
7.2.5Birçok bitkinin kökü yaşamayı sürdürür; ama kimi yeniden sürgün verir, kimi vermez. Örneğin turp ve şalgam üstlerine toprak atılırsa yaza kadar yaşar ve büyür; bazı bahçıvanlar bunu bilerek yapar. Ama üstlerine bastırılan toprak kaldırılsa bile sürgün vermez, yaprak da çıkarmazlar. Bu, ötekilerde de görülebilir. Sebzelerin çoğu, derine inen kalın tek bir kökle tek köklüdür. Nitekim kereviz ve pazı gibi, ana kökle aynı kalınlıkta yan kökler verenlerde bile yan kök bir bakıma ana kökün ortasından çıkar; çatallanma doğrudan başlangıçta olmaz. Turpun ve şalgamın küçük yan kökleri de bu tek kökten sarkar. Bunlar kullanıldıkları için herkesçe bilinir.
Διαμένουσι δὲ αἱ ῥίζαι πλειόνων, ἀλλ᾿ αἱ μὲν βλαστάνουσι πάλιν αἱ δὲ οὔ. ῥαφανὶς γοῦν καὶ γογγυλὶς διαμένουσι γῆς ἐπιβληθείσης ἄχρι θέρους καὶ αὔξησιν λαμβάνουσιν, ὅπερ ποιοῦσί τινες ἐξεπίτηδες τῶν κηπουρῶν· οὐ βλαστάνουσι δὲ οὐδ᾿ ἀφιᾶσι φύλλον οὐδ᾿ εἴ τις ἀφέλοι τὴν ἐπισεσαγμένην γῆν. ἰδεῖν δὲ τοῦτο καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἐστί. τὰ δὲ πλεῖστα τῶν λαχάνων μονόρριζα τῇ παχείᾳ κατὰ βάθους ῥίζῃ· καὶ γὰρ ὅσα παραφύει τὰς ἰσοπαχεῖς ταύτας, ὥσπερ σέλινον καὶ τεύτλιον, ἀπὸ τῆς μέσης πως ἡ παράφυσίς ἐστι καὶ οὐκ εὐθὺς ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἡ σχίσις· ἐκ δὲ ταύτης τῆς μιᾶς ἀπήρτηνται αἱ ἀποφυάδες αἱ μικραὶ καὶ τῆς ῥαφανίδος καὶ τῆς γογγυλίδος. καὶ αὗται μὲν δὴ πᾶσι φανεραὶ διὰ τὴν χρείαν.
7.2.6Pazının kökü tektir; turplarınki gibi uzun, kalın ve diktir; iki, bazen üç, bazen de bir kalın yan kök verir, küçük kökler de bunlardan çıkar. Kök etlidir, tadı tatlı ve hoştur; bu yüzden bazıları onu çiğ yer. Kabuğu turplarınki gibi kalın ve soyulabilir değildir, daha çok at kerevizininkine benzer. Kara pazının kökü de böyledir: derine inen tek bir kök vardır, ötekiler bundan çıkar.
Ἡ δὲ τοῦ τευτλίου μία μὲν μακρὰ καὶ παχεῖα καὶ ὀρθή, καθάπερ ἡ τῶν ῥαφανίδων, ἀποφύσεις δὲ ἔχει παχείας ὁτὲ μὲν δύο ὁτὲ δὲ καὶ τρεῖς ὁτὲ δὲ καὶ μίαν, τὰς δὲ μικρὰς ἐκ τούτων. σαρκώδης δὲ ἡ ῥίζα καὶ τῇ γεύσει γλυκεῖα καὶ ἡδεῖα, δι᾿ ὃ καὶ ὠμὴν ἐσθίουσί τινες· ὁ δὲ φλοιὸς οὐ παχὺς οὐδὲ ἀφαιρετός, ὥσπερ ὁ τῶν ῥαφανίδων, ἀλλὰ μᾶλλον οἷος ὁ τῶν ἱπποσελίνων. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ τῆς ἀδραφάξυος μία μὲν εἰς βάθος ἐκ ταύτης δὲ ἄλλαι.
7.2.7Bunların hepsi arasında en tek köklüsü labadadır; çünkü kalın yan kökleri yoktur, yalnız ince kökleri vardır. Hepsinden derin köklüsü de odur; kökü bir buçuk ayaktan uzundur; yabanisininki daha kısadır. Çok saplı ve çok dallıdır; olgunlaşınca bütün biçimi pazınınkine benzer. Yabanisinden, denebilir ki bütün sebzelerden de daha uzun ömürlüdür; söylendiğine göre ne kadar zaman olsa yaşar. Kökü etli ve nemlidir; bu yüzden topraktan çıkarılsa bile uzun süre yaşar.
Fesleğenin derine inen tek bir kalın kökü vardır; ötekiler yanlardan çıkar, incedir ve oldukça uzundur.
Bazılarının ise, bliton gibi, tek bir dik kökü yoktur; doğrudan uçtan çıkan, oldukça kalın ve kara pazınınkilerden daha uzun pek çok kökü vardır.
Μονορριζότατον δὲ τούτων πάντων τὸ λάπαθον· οὐ γὰρ ἔχει παχείας ἀποφύσεις ἀλλὰ τὰς λεπτάς· βαθυρριζότατον δὲ πάντων, ἔχει γὰρ μείζω τριῶν ἡμιποδίων· τὸ δ᾿ ἄγριον βραχυτέραν. πολύκαυλον δὲ καὶ πολύκλαδον καὶ ἡ ὅλη μορφὴ τελειωθεῖσα παραπλησία τῇ τοῦ τευτλίου· πολυχρονιώτερον δὲ καὶ τοῦ ἀγρίου καὶ ὅλως δὲ πάντων τῶν λαχάνων ὡς εἰπεῖν· διαμένει γὰρ ὁποσονοῦν χρόνον ὥς φασιν. ἔχει δὲ σαρκώδη τὴν ῥίζαν καὶ ἔνικμον, δι᾿ ὃ καὶ ἐξαιρεθεῖσα ζῇ πολὺν χρόνον. Τὸ δ᾿ ὤκιμον μίαν μὲν τὴν παχεῖαν τὴν κατὰ βάθους τὰς δ᾿ ἄλλας τὰς ἐκ πλαγίου λεπτὰς ἐπιεικῶς εὐμήκεις. Ἔνια δ᾿ οὐκ ἔχει τὴν μίαν τὴν ὀρθήν, οἷον τὸ βλίτον, ἀλλ᾿ εὐθὺ πολλὰς ἐξ ἄκρου καὶ εὐπαχεῖς καὶ μακροτέρας τῆς ἀδραφάξυος.
7.2.8Bütün kökler arasında en odunsusu fesleğeninkilerdir; sapı da öyledir. Blitonun, kara pazının ve benzerlerinin kökü daha az odunsudur. Çünkü kısaca söylersek bütün köklerin kimi etli, kimi odunsudur. Etli olanlar pazının, kerevizin, at kerevizinin, labadanın, turpun, şalgamın, en çok da başı ağır olanların kökleridir; bunlar kuruyunca bile büsbütün sertleşmez. Odunsu olanlar ise fesleğenin, blitonun, kara pazının, rokanın, dereotunun [labadanın], kişnişin ve genel olarak damarlı saplıların kökleridir. Nitekim dereotunun ve kişnişin tek bir kökü vardır; bu kök odunsudur, uzun değildir, ince yan kökleri de çok değildir. Ama ikisi de çok saplı ve çok budaklıdır; bu yüzden bunlardan hiçbirinde üst kısım alt kısımla orantılı değildir.
Τῶν δὲ ῥιζῶν ξυλωδέσταται πασῶν αἱ τοῦ ὠκίμου, καθάπερ καὶ ὁ καυλός. ἡ γὰρ τοῦ βλίτου καὶ τῆς ἀδραφάξυος καὶ τῶν τοιούτων ἧττον ξυλώδης. εἰσὶ γὰρ ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν πασῶν αἱ μὲν σαρκώδεις αἱ δὲ ξυλώδεις. ⟨σαρκώδεις μέν⟩, οἷον ἡ τοῦ τευτλίου καὶ τοῦ σελίνου καὶ ἱπποσελίνου καὶ λαπάθου καὶ ῥαφανίδος καὶ γογγυλίδος καὶ πάντων μάλιστα τῶν κεφαλοβαρῶν· οὐδὲ γὰρ ἀναξηραινόμεναι σκληρύνονται τελείως. ξυλώδεις δέ, ὥσπερ αἱ τοῦ ὠκίμου καὶ βλίτου καὶ ἀδραφάξυος καὶ εὐζώμου καὶ ἀνήθου [καὶ λαπάθου] καὶ κοριάννου καὶ ἁπλῶς τῶν νευροκαύλων· ἔχει γὰρ δὴ καὶ τὸ ἄνηθον καὶ τὸ κορίαννον ὄντα μονόρριζα ξυλώδη τε τὴν ῥίζαν καὶ οὐ μακρὰν οὐδὲ τὰς λεπτὰς ἀποφυάδας ἔχουσαν πολλάς· πολύκαυλα δὲ ἄμφω καὶ πολύοζα, δι᾿ ὃ καὶ οὐ κατὰ λόγον οὐδενὶ τούτων τὸ ἄνω πρὸς τὸ κάτω.
7.2.9Şunlar hem dik kökleri hem yan kökleri bakımından kısa köklüdür: marul ve semizotu gibi. Marulun böyle yan kökleri yoktur, yalnız ince kökleri vardır; denebilir ki en çok o tek köklüdür. Genel olarak bütün yaz bitkileri kısa köklüdür; hıyar, su kabağı ve kabak da öyledir; hem mevsimleri yüzünden, hem de belki daha çok mevsime uyan tabiatları yüzünden. Başka yere dikilen marulun kökü ekilen marulunkinden daha kısadır; çünkü daha çok yanlardan sürgün verir. Yabani marulun kökü de evcilinkinden daha kısadır ve yukarıdan daha çok sap verir.
Βραχύρριζα δὲ ταῦτά ἐστιν, οἷον θρῖδαξ ἀνδράχνη, τῇ ὀρθῇ καὶ ταῖς εἰς τὰ πλάγια. ἡ δὲ θρῖδαξ, ὥσπερ οὐκ ἔχει τὰς τοιαύτας ἀποφύσεις ἀλλὰ μόνον τὰς λεπτάς, καὶ μάλιστα δὴ μονόρριζον ὡς εἰπεῖν. ἁπλῶς δὴ πάντα τὰ θερινὰ βραχύρριζα· καὶ γὰρ ὁ σίκυος καὶ ἡ κολοκύντη καὶ ἡ σικύα καὶ διὰ τὴν ὥραν καὶ ἴσως ἔτι μᾶλλον διὰ τὴν φύσιν, ἥπερ συνηκολούθηκε τῇ ὥρᾳ. ἡ δὲ μεταφυτευομένη θρῖδαξ βραχυτέραν ἔχει τὴν ῥίζαν τῆς σπαρείσης· παραβλαστάνει γὰρ ἐκ τῶν πλαγίων μᾶλλον· βραχυτέραν δὲ καὶ ἡ ἀγρία τῆς ἡμέρου, καὶ ἐκ τῶν ἄνωθεν πολυκαυλοτέρα.
7.3.13. Bölüm
Ötekilerin her biri bir anda çiçek açar; fesleğen ise kısım kısım açar: önce alttakiler, bunların çiçeği döküldükten sonra üsttekiler. Bu yüzden bakla, otlardan heliotropion denen bitki ve başka bazı yabaniler gibi uzun süre çiçekte kalır. Hıyar da uzun süre çiçek açar; çünkü yeniden sürgün vermesi de olur. Çiçeklerin kimi beyazımsı, kimi soluk sarı, kimi hafif morumsudur; ama hiçbirinin rengi parlak değildir.
Ἀνθεῖ δὲ τῶν μὲν ἄλλων ἕκαστον ἀθρόον, τὸ δὲ ὤκιμον κατὰ μέρος, τὰ κάτω πρῶτον εἶτ᾿ ὅταν ταῦτα ἀπανθήσῃ τὰ ἄνω, δι᾿ ὃ καὶ πολυχρόνιον ἐν τῷ ἀνθεῖν, καθάπερ κύαμος καὶ τῆς πόας τὸ ἡλιοτρόπιον καλούμενον καὶ ἄλλα δὲ τῶν ἀγρίων. ἀνθεῖ δὲ καὶ ὁ σίκυος πολὺν χρόνον· καὶ γὰρ ἐπιβλαστάνειν τούτῳ γε συμβαίνει. τὰ δὲ ἄνθη τῶν μὲν ἔκλευκα τῶν δὲ μηλινοειδῆ τῶν δὲ μικρὸν ἐπιπορφυρίζοντα, εὔχρουν δ᾿ οὐθέν.
7.3.2Tohumlar biçimce de farklıdır: çoğu yuvarlaktır, kimi uzuncadır, kimi de kara pazınınkiler gibi yassı ve yaprak gibidir; çünkü kara pazının tohumu silphionunkine benzer. Kimi de kimyonunki gibi dar ve çizgi gibidir. Renkçe de böyledir: kimi kara, kimi odun renkli, kimi daha beyazdır. Hepsinin tohumu ya bir kın içindedir, ya çıplaktır, ya kabukludur ya da tüylüdür: turp, hardal ve şalgamın tohumu kın içindedir; kişniş, rezene, dereotu ve kimyonunki çıplaktır; bliton, pazı, kara pazı ve fesleğeninki kabukludur; marulunki ise tüylüdür.
Τὰ δὲ σπέρματα διαφέρει καὶ τοῖς σχήμασι· τὰ μὲν γὰρ πλεῖστα στρογγύλα τὰ δὲ προμήκη τὰ δ᾿ αὖ πλατέα καὶ φυλλώδη, καθάπερ τὰ τῆς ἀδραφάξυος· ὅμοιον γὰρ τῷ τοῦ σιλφίου· τὰ δὲ στενὰ καὶ γραμμώδη, καθάπερ τοῦ κυμίνου. καὶ τοῖς χρώμασιν ὁμοίως, τὰ μὲν μέλανα τὰ δὲ ξυλώδη τὰ δὲ λευκότερα. πάντα δὴ ἐλλοβοσπέρματα ἢ γυμνοσπέρματα ἢ ἐμφλοιοσπέρματα ἢ παπποσπέρματα· ῥαφανὶς μὲν γὰρ καὶ νᾶπυ καὶ γογγυλὶς ἐλλοβοσπέρματα, κορίαννον δὲ καὶ μάραθον καὶ ἄνηθον καὶ κύμινον γυμνοσπέρματα, βλίτον δὲ καὶ τεύτλιον καὶ ἀδράφαξυς καὶ ὤκιμον ἐμφλοιοσπέρματα, θριδακίνη δὲ παπποσπέρματον.
7.3.3Hepsi bol meyveli ve bol sürgünlüdür; en bol meyvelisi kimyondur. Bu bitki için anlatılan şey de kendine özgüdür: iyi ve bol ürün vermesi için ekerken ona lanet okumak ve sövmek gerektiğini söylerler.
Kimyon dışında, denebilir ki hepsinin tohumu zor kurur; tahıl gibi değildir. Tahıl bir kez olgunlaşınca çabuk kurur ve dökülür. Tohumu kabuklu olanlar daha zor kurur, bunlar arasında en çok da fesleğen. Hepsi kurutulunca daha bol tohum verir; bu yüzden tohumları önceden toplayıp kuruturlar. Hepsi verimli ve bol tohumludur; en bol tohumlusu fesleğendir.
Kimi meyvesini uçta verir, fesleğen, pırasa ve soğan gibi; kimi daha çok yanlarda, turp, şalgam ve benzerleri gibi; kimi de iki yerde birden, bliton ve kara pazı gibi; çünkü bunların ikisi de yandan da meyve verir; bliton tohumunu her boğumun hemen yanında, salkım gibi oturmuş olarak taşır. Daha eski tohumlardan yetişenler daha çabuk sap verir; en çabuk da olgunluk çağındaki tohumlardan yetişenler; çünkü bunların da bir olgunluk çağı vardır. Öteki bakımlar aynıysa, bitkilerin güzelliği de buna orantılı olarak […] izler.
Tohumlar bir yere toplu olarak konunca bitkilerin daha güzel olduğu ve daha iyi sürgün verdiği de sanılır. Pırasa ve kereviz tohumunu bu yüzden bir beze bağlayıp öyle ekerler ve bitkiler büyük olur.
Πάντα δὲ πολύκαρπα καὶ πολυβλαστῆ, πολυκαρπότατον δὲ τὸ κύμινον. ἴδιον δὲ καὶ ὃ λέγουσι κατὰ τούτου· φασὶ γὰρ δεῖν καταρᾶσθαί τε καὶ βλασφημεῖν σπείροντας, εἰ μέλλει καλὸν ἔσεσθαι καὶ πολύ. Δυσξήραντα δὲ πάντα μὲν ὡς εἰπεῖν πλὴν τοῦ κυμίνου, οὐχ ὡς ὁ σῖτος· οὗτος γὰρ κἂν ἅπαξ ἀδρυνθῇ ταχὺ ξηραίνεται καὶ ἀποπίπτει· δυσξηραντότερα δὲ τὰ ἐμφλοιοσπέρματα καὶ τούτων ⟨μάλιστα τὸ ὤκιμον. ἅπαντα δὲ ξηρανθέντα πολυκαρπότερα γίνεται, δι᾿ ὃ⟩ καὶ προαφαιροῦντες αὐτὰ ξηραίνουσιν. ἅπαντα δὲ πολύχοα καὶ πολυσπέρματα, πολυκαρπότατον δὲ τὸ ὤκιμον. Ἔστι δὲ τὰ μὲν ἀκρόκαρπα, καθάπερ ὤκιμον πράσον κρόμυον· τὰ δὲ πλαγιόκαρπα μᾶλλον, οἷον ῥαφανὶς γογγυλὶς καὶ τὰ τοιαῦτα· τὰ δ᾿ ἀμφοτέρως, οἷον βλίτον ἀδράφαξυς· ἀμφότερα γὰρ ταῦτα καὶ ἐκ τοῦ πλαγίου, καὶ τό γε βλίτον εὐθὺς παρ’ ἕκαστον ὄζον προσκαθήμενον ἔχει τὸ σπέρμα βοτρυῶδες. τὰ δ᾿ ἐκ παλαιοτέρων σπερμάτων θᾶττον ἐκκαυλεῖ, τάχιστα δὲ τὰ ἐκ τῶν ἀκμαζόντων· ἔστι γάρ τις ἀκμὴ καὶ τούτων. ἀνὰ λόγον δὲ καὶ τὸ κάλλος ἀκολουθεῖ τῶν […] ἐὰν τὰ ἄλλα τὴν αὐτὴν ἔχωσι θεραπείαν. Δοκεῖ δὲ καὶ εἰς τὸ αὐτὸ ἀθρόα θεμένων καλλίω γίνεσθαι καὶ βλαστάνειν· οὕτω γὰρ τὸ τοῦ πράσου καὶ τὸ τοῦ σελίνου τιθέασιν ἀποδήσαντες εἰς ὀθόνιον καὶ γίνονται μεγάλα.
7.3.5Yer de büyümeye bir ölçüde katkıda bulunur. Nitekim kereviz başka yere dikilirken, kerevizin ne büyüklükte olması isteniyorsa o büyüklükte bir kazık çakmayı öğütlerler; kazığı çakıp deliği gübre ve toprakla doldurduktan sonra tohumu bir bez içinde koymayı da.
Bazı bitkiler biçimce bulundukları yere de benzer: kabak hangi kaba konursa onun biçimini alır.
Bazı tohumlar önceden işlenirse özsuları bakımından da değişir; örneğin hıyar tohumunu sütte ıslatıp ekerlerse. Ama bu tür şeyler belki daha çok bakım konusuna girer.
Συμβάλλεται δέ τι καὶ ὁ τόπος πρὸς αὔξησιν· κελεύουσι γοῦν, ὅταν τις μεταφυτεύῃ τὰ σέλινα, πάτταλον κατακρούειν ἡλίκον ἂν βούληται ποιεῖν τὸ σέλινον· τιθέναι δὲ καὶ ἐν ὀθονίῳ πάτταλον κατακρούσαντα καὶ πλήσαντα κόπρου καὶ γῆς. Ἔνια δὲ καὶ τοῖς σχήμασιν ἐξομοιοῦται καὶ τοῖς τόποις· ἡ γὰρ σικύα ὁμοιοσχήμων γίνεται ἐν ᾧ ἂν τεθῇ ἀγγείῳ. Καὶ διαφορὰν λαμβάνει κατὰ τοὺς χυμοὺς ἔνια προθεραπευθέντα τῶν σπερμάτων, οἷον τὸ τοῦ σικύου ἐὰν ἐν γάλακτι βρέξαντες σπείρωσιν. ἀλλὰ τὰ μὲν τοιαῦτα ἴσως οἰκειότερα τῆς θεραπείας.
7.4.14. Bölüm
Bazılarının birden çok cinsi vardır, bazılarının yoktur. Örneğin fesleğenin, labadanın, blitonun, terenin, rokanın, kara pazının, kişnişin, dereotunun ve sedefotunun cins farkı olmadığını söylerler; turpun, lahananın, pazının, hıyarın, su kabağının, kimyonun, sarımsağın ve marulun ise vardır. Bunları yapraklarına, köklerine, renklerine, özsularına ve benzeri başka özelliklere göre ayırırlar.
Γένη δὲ τῶν μέν ἐστι πλείω τῶν δ᾿ οὐκ ἔστιν, οἷον ὠκίμου λαπάθου βλίτου καρδάμου εὐζώμου ἀδραφάξυος κοριάννου ἀνήθου πηγάνου· τούτων γὰρ οὔ φασιν εἶναι ⟨γένους διαφοράν.⟩ τῶν δὲ ἔστι, ῥαφανίδος ῥαφάνου τευτλίου σικύου κολοκύντης κυμίνου σκορόδου θριδακίνης. διαιροῦσι δὲ τοῖς τε φύλλοις καὶ ταῖς ῥίζαις καὶ τοῖς χρώμασι καὶ τοῖς χυλοῖς καὶ τοῖς ἄλλοις τοῖς τοιούτοις.
7.4.2Örneğin turpun cinsleri Korinthos turpu, Kleonai turpu, Leiothasia turpu, amōrea ve Boiotia turpudur. En iyi büyüyen Korinthos turpudur; bunun kökü de çıplak kalır, çünkü ötekiler gibi aşağıya değil, yukarıya doğru büyür. Bazılarının Trakya turpu dediği Leiothasia turpu kışlara en dayanıklısıdır. Boiotia turpu en tatlısıdır ve biçimce yuvarlaktır, Kleonai turpu gibi uzun değildir. Yaprakları pürüzsüz olanlar daha tatlı ve lezzetli, pürüzlü olanlar daha keskindir. Bunlardan başka, yaprağı rokaya benzeyen bir cins daha vardır. Turp için söylenecekler bunlardır.
Οἷον τῆς ῥαφανίδος ⟨γένη Κορινθίαν Κλεωναίαν Λειοθασίαν⟩ ἀμωρέαν Βοιωτίαν· εὐαυξεστάτην δὲ τὴν Κορινθίαν, ἣ καὶ τὴν ῥίζαν ἔχει γυμνήν· ὠθεῖται γὰρ εἰς τὸ ἄνω καὶ οὐχ ὡς αἱ ἄλλαι κάτω. τὴν δὲ Λειοθασίαν, ἣν ἔνιοι καλοῦσι Θρᾳκίαν, ἰσχυροτάτην πρὸς τοὺς χειμῶνας. τὴν δὲ Βοιωτίαν γλυκυτάτην καὶ τῷ σχήματι στρογγύλην, οὐχ ὥσπερ τὴν Κλεωναίαν μακράν. ὅσων δ᾿ ἂν ᾖ λεῖα τὰ φύλλα, γλυκύτεραι καὶ ἡδίους, ὅσων δ᾿ ἂν τραχέα, δριμύτεραι. γένος δέ τι παρὰ ταῦτα ἔστιν ὃ ἔχει τὸ φύλλον εὐζώμῳ ὅμοιον. ῥαφανίδος μὲν οὖν ταῦτα.
7.4.3Şalgamın cinsleri olduğunu kimi söyler, kimi söylemez; bu sonuncular onun erkek ve dişi oluşuyla ayrıldığını, ikisinin de aynı tohumdan çıktığını söyler. Dişi olsunlar diye seyrek dikmek gerekirmiş; çünkü sık dikilirse hepsi erkekleşirmiş; kötü toprağa ekilseler de aynı şey olurmuş. Bu yüzden tohum almak için de fideleri başka yere taşıyıp geniş aralıklarla dikerler. Tohumun iyisi ve kötüsü görünüşünden de anlaşılır: iyi şalgamın tohumu ince, kötüsününki iridir. Hem şalgam hem turp kış görmekten hoşlanır; çünkü o zaman tatlandıkları ve büyümenin yapraklara değil köke yöneldiği sanılır. Lodoslu ve açık havalarda ise çabuk sap verirler. İki bitkide de farkların benzer olması ayrıca açıklanmayı gerektirir.
Γογγυλίδος δὲ οἱ μέν φασιν εἶναι οἱ δ᾿ οὔ φασιν, ἀλλὰ τῷ ἄρρενι καὶ τῇ θηλείᾳ διαφέρειν. γίνεσθαι δὲ ἐκ τοῦ αὐτοῦ σπέρματος ἄμφω. πρὸς δὲ τὸ ἀποθηλύνεσθαι πηγνύναι δεῖν μανάς· ἐὰν γὰρ πυκνάς, πάσας ἀπαρρενοῦσθαι, τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον κἂν ἐν γῇ μοχθηρᾷ σπαρῶσι· δι᾿ ὃ καὶ πρὸς σπερματισμὸν μεταφέροντες φυτεύουσι τὰς ἐκφύσεις καὶ πλατείας. ἔστι δὲ καὶ τὸ σπέρμα τῇ ὄψει τὸ χεῖρον καὶ βέλτιον φανερόν· τῆς μὲν γὰρ χρηστῆς λεπτὸν τῆς δὲ μοχθηρᾶς ἁδρόν. χειμαζομένη δὲ χαίρει καὶ αὕτη καὶ ἡ ῥαφανίς· οἴονται γὰρ ἅμα γλυκαίνεσθαί τε καὶ τὴν αὔξησιν εἰς τὴν ῥίζαν τρέπεσθαι καὶ οὐκ εἰς τὰ φύλλα. τοῖς δὲ νοτίοις καὶ ταῖς εὐδίαις ἐκκαυλεῖ ταχύ. τοῦτο μὲν οὖν λόγου δεῖται τῆς ὁμοιώσεως ἐν ἀμφοῖν εἶναι τὰς διαφοράς.
7.4.4Lahana üçe ayrılır: kıvırcık yapraklı, düz yapraklı ve üçüncü olarak yabani. Yabaninin yaprağı düzdür, ama küçük ve yuvarlaktır; çok dallı ve çok yapraklıdır; özsuyu da keskin ve ilaç gibidir; bu yüzden hekimler onu karın rahatsızlıklarında kullanır. Öteki ikisinin de her birinde farklar olduğu sanılır; çünkü bunların tohumsuz ya da kötü tohumlu bir cinsi vardır. Genel olarak kıvırcık lahana düz olandan daha lezzetli ve daha büyük yapraklıdır.
Pazılardan da ak pazı karasından daha lezzetli ve daha az tohumludur; bazıları buna "Sicilya pazısı" der.
Τῆς δὲ ῥαφάνου τριχῆ διαιρουμένης, οὐλοφύλλου τε καὶ λειοφύλλου καὶ τρίτης τῆς ἀγρίας, ⟨ἡ ἀγρία⟩ τὸ μὲν φύλλον ἔχει λεῖον μικρὸν δὲ καὶ περιφερές, πολύκλαδος καὶ πολύφυλλος, ἔτι δὲ χυλὸν ἔχουσα δριμὺν καὶ φαρμακώδη, δι᾿ ὃ καὶ πρὸς τὰς κοιλίας αὐτῷ χρῶνται οἱ ἰατροί. ὁμοίως δὲ καὶ ἐν ἐκείναις δοκοῦσι διαφοραὶ καθ᾿ ἑκατέραν· ἐπεὶ ἄσπερμόν τι γένος αὐτῶν ἐστιν ἢ κακόσπερμον. τὸ δ᾿ ὅλον ἡ οὔλη τῆς λείας εὐχυλοτέρα καὶ μεγαλοφυλλοτέρα. Εὐχυλότερον δὲ καὶ τῶν τευτλίων τὸ λευκὸν τοῦ μέλανος καὶ ὀλιγοσπερμότερον, ὃ καλοῦσί τινες Σικελικόν.
7.4.5sMarulda da böyledir: ak marul daha tatlı ve daha körpedir. Marulun başka üç cinsi daha vardır: yassı saplı, yuvarlak saplı ve üçüncü olarak Lakonia marulu. Lakonia marulunun yaprağı şevketibostanınkine benzer; dik büyür, iyi gelişir ve sapından yan sürgün vermez. Yassı saplılardan bazılarının sapı öyle yassılaşır ki kimilerinin bunları bahçe kapısı olarak kullandığı söylenir. Çok sütlü, küçük yapraklı ve sapı daha beyaz olan cins ise yabani marula benzer.
Ὡσαύτως δὲ καὶ τῆς θριδακίνης· ἡ γὰρ λευκὴ γλυκυτέρα καὶ ἁπαλωτέρα. γένη δὲ αὐτῆς ἐστὶν ἄλλα τρία, τό τε πλατύκαυλον καὶ στρογγυλόκαυλον καὶ τρίτον τὸ Λακωνικόν· αὕτη δὲ τὸ μὲν φύλλον ἔχει σκολυμῶδες, ὀρθὴ δὲ καὶ εὐαυξὴς καὶ ἀπαράβλαστος ἐκ τοῦ καυλοῦ. τῶν δὲ πλατειῶν οὕτω τινὲς πλατύκαυλοι γίνονται ὥστ᾿ ἐνίους φασὶ καὶ θύραις χρῆσθαι κηπουρικαῖς. τὸ δὲ ὀπῶδες σφόδρα καὶ μικρόφυλλον καὶ λευκοκαυλότερον ἔοικεν ἀγρίᾳ.
7.4.6Kerevizlerin farkları yapraklarında ve saplarındadır: birinin yaprağı sık, kıvırcık ve gürdür; ötekinin yaprağı daha seyrek ve daha geniş, sapı da daha büyüktür. Bunların da kiminin sapı beyaz, kiminin mor ya da alacalıdır. Genel olarak bu türden olanların hepsi yabani kerevize daha çok benzer.
Hıyarla su kabağından birinin cinsleri olduğunu, ötekinin olmadığını söylerler; turpla şalgamda olduğu gibi su kabağının aynı cins içinde daha iyileri ve daha kötüleri varmış. Hıyarın üç cinsi vardır: Lakonia hıyarı, skytalias ve Boiotia hıyarı. Bunlardan Lakonia hıyarı sulanırsa daha iyi olur, ötekiler sulanmadan.
Τῶν δὲ σελίνων καὶ ἐν τοῖς φύλλοις καὶ ἐν τοῖς καυλοῖς αἱ διαφοραί· τὸ μὲν γὰρ πυκνὸν καὶ οὖλον καὶ δασὺ τὸ φύλλον ἔχει, τὸ δὲ μανότερον καὶ πλατύτερον καυλὸν δὲ μείζω. τούτων δὲ πάλιν τὰ μὲν λευκόκαυλα τὰ δὲ πορφυρόκαυλα ἢ ποικιλόκαυλα· τὸ δ᾿ ὅλον ἅπαν τὸ τοιοῦτον ἐμφερέστερον τῷ ἀγρίῳ. Σικύου δὲ καὶ κολοκύντης τοῦ μὲν εἶναί φασι γένη τῆς δ᾿ οὐκ εἶναι, καθάπερ τῆς ῥαφανίδος καὶ τῆς γογγυλίδος, ἀλλ᾿ ἐν τῷ αὐτῷ γένει τὰς μὲν βελτίους τὰς δὲ χείρους. τοῦ δὲ σικύου τρία, Λακωνικὸν σκυταλίαν Βοιώτιον· τούτων δὲ ὁ μὲν Λακωνικὸς ὑδρευόμενος βελτίων, οἱ δ᾿ ἕτεροι ἀνύδρευτοι.
7.4.7Soğanlar ve sarımsaklar da cinsçe farklıdır. Soğanın cinsleri daha çoktur: yerlere göre adlandırılan Sardeis, Knidos ve Samothrake soğanları; ayrıca sētanion, "yarık" soğan ve Askalon soğanı. Bunlardan sētanion küçüktür, ama çok tatlıdır. Yarık soğan ile Askalon soğanı ise bakım bakımından da, belli ki tabiatça da farklıdır. Yarık soğanı kışın yapraklarıyla birlikte kendi hâline bırakırlar; ilkbahar gelince dış yapraklarını soyar ve öteki bakımını yaparlar. Yapraklar soyulunca başkaları çıkar, soğan da alttan yarılır; ona "yarık" denmesi bundandır. Bazıları da güç aşağıya gitsin ve bitki tohuma kaçmasın diye bütün soğanlara bunun yapılması gerektiğini söyler.
Διαφέρει δὲ γένει καὶ τὰ κρόμυα καὶ τὰ σκόροδα. πλείω δὲ τοῦ κρομύου τὰ γένη, οἷον τὰ κατὰ τὰς χώρας ἐπικαλούμενα Σάρδια Κνίδια Σαμοθράκια, καὶ πάλιν τὰ σητάνια καὶ σχιστὰ καὶ Ἀσκαλώνια. τούτων δὲ τὰ μὲν σητάνια μικρὰ γλυκέα δὲ εὖ μάλα, τὰ δὲ σχιστὰ καὶ ἀσκαλώνια καὶ ταῖς θεραπείαις διαφέροντα καὶ δῆλον ὅτι τῇ φύσει· τὸ γὰρ σχιστὸν τῷ μὲν χειμῶνι μετὰ τῆς κόμης ἐῶσιν ἀργόν, ἅμα δὲ τῷ ἦρι τὰ φύλλα περιαιροῦσι τὰ ἔξω καὶ τὰ ἄλλα θεραπεύουσι· περιαιρεθέντων δὲ τῶν φύλλων ἕτερα βλαστάνει καὶ ἅμα κάτω σχίζεται, δι᾿ ὃ καλοῦσι σχιστά. οἱ δὲ καὶ ὅλως φασὶ πάντων δεῖν, ὅπως ἡ δύναμις εἰς τὸ κάτω καὶ μὴ σπερμοφυῇ.
7.4.8Askalon soğanının tabiatı kendine özgüdür: yalnız bu soğan yarılmaz ve kökünden âdeta kısırdır; ayrıca kendi içinde büyüyüp gelişmez. Bu yüzden onu dikmezler, tohumdan ekerler; geç, ilkbahara doğru ekerler ve sürgün verince başka yere dikerler. Öyle çabuk olgunlaşır ki ötekilerle birlikte ya da onlardan da önce sökülür. Toprakta daha uzun bırakılırsa çürür. Dikilirse sap çıkarır ve yalnız tohum verir, sonra içi boşalır ve kurur. Bunun tabiatı böyledir.
τῶν δὲ Ἀσκαλωνίων ἰδία τις ἡ φύσις· μόνα γὰρ ⟨ἄ⟩σχιστα καὶ ὥσπερ ἄγονα ἀπὸ τῆς ῥίζης, ἔτι δὲ ἐν αὐτοῖς ἀναυξῆ καὶ ἀνεπίδοτα· δι᾿ ὃ καὶ οὐ πηγνύουσιν ἀλλὰ σπείρουσιν αὐτὰ καὶ σπείρουσιν ὀψὲ πρὸς τὸ ἔαρ, εἶθ᾿ ὅταν βλαστήσῃ μεταφυτεύουσι· τελειοῦται δὲ οὕτω ταχέως ὧσθ᾿ ἅμα τοῖς ἄλλοις ἢ καὶ πρότερον ἐξαιρεῖσθαι· πλέονα δὲ χρόνον ἐαθέντα ἐν τῇ γῇ σήπεται· φυτευθέντα δὲ καυλὸν ἀφίησι καὶ σπέρμα φύει μόνον, εἶτα κενοῦται καὶ αὐαίνεται. τούτων μὲν οὖν τοιαύτη τις ἡ φύσις.
7.4.9Bazıları renkçe de farklıdır: İssos'ta soğanlar başka bakımlardan ötekilere benzer, ama renkçe çok beyazdır; Sardeis soğanlarına benzer soğanlar verdiğini söylerler. En kendine özgü tabiat Girit soğanlarınınkidir; bu bir bakıma Askalon soğanınkine benzer, belki de aynıdır. Girit'te bir cins vardır ki ekilince kök yapar, dikilince sap ve tohum verir; ama baş bağlamaz, tadı tatlıdır. Bu, ötekilerin âdeta tersidir.
Διαφέρει δ’ ἔνια καὶ τοῖς χρώμασιν· ἐν Ἰσσῷ γὰρ τὰ μὲν ἄλλα ὅμοια τοῖς ἄλλοις, λευκὰ δὲ σφόδρα τῇ χροιᾷ· φέρειν δέ φασιν ὅμοια τοῖς Σαρδιανοῖς. ἰδιωτάτη δὲ ἡ φύσις ἡ τῶν Κρητικῶν, παραπλησία δὲ τρόπον τινὰ τοῖς Ἀσκαλωνίοις, εἰ μὴ ἄρα καὶ ἡ αὐτή. ἐν Κρήτῃ γάρ ἐστί τι γένος ὃ σπειρόμενον μὲν ῥίζαν ποιεῖ φυτευόμενον δὲ καυλὸν καὶ σπέρμα, κεφαλὴν δὲ οὐκ ἴσχει, γλυκὺ δὲ τῷ χυμῷ· τοῦτο γὰρ οἷον ἀνάπαλιν ἔχει τοῖς ἄλλοις.
7.4.10Çünkü ötekilerin hepsi dikilince hem daha iyi hem daha çabuk yetişir. Hepsi Arktouros'tan sonra, toprak henüz sıcakken dikilir; böylece yağmurlar onları dikilmiş bulur. Bütün olarak da, baş hizasından ikiye kesilerek de dikilirler. Ama sürgünler aynı olmaz: alt yarıdan soğan, üst yarıdan yalnız yeşillik çıkar; dikine ikiye kesilirse hiç sürgün vermez. Gēteion denen soğan ise başsızdır, âdeta uzun bir boynu vardır ve sürgünü de bu boynun ucundan çıkar. Pırasa gibi sık sık kesilir; bu yüzden onu dikmez, ekerler. Soğanların çeşitleri aşağı yukarı bunlardır.
ἅπαντα γὰρ πηγνύμενα καὶ βελτίω καὶ θᾶττον παραγίνεται. πάντα δὲ φυτεύεται μετ᾿ Ἀρκτοῦρον ἔτι θερμῆς οὔσης τῆς γῆς, ὅπως τὰ ὕδατα πεφυτευμένα καταλαμβάνῃ. καὶ ὅλα δὲ φυτεύεται καὶ διατεμνόμενα παρὰ τὴν κεφαλήν. οὐχ ὅμοιαι δὲ αἱ ἐκβλαστήσεις, ἀλλ᾿ ἐκ μὲν τοῦ κάτω γίνεται κρόμυον, ἐκ δὲ τοῦ ἄνω χλόη μόνον· ὀρθὸν δὲ διατμηθὲν ὅλως ἀβλαστές ἐστι. τὸ δὲ γήτειον καλούμενον ἀκέφαλόν τι καὶ ὥσπερ αὐχένα μακρὸν ἔχον, ὅθεν καὶ ἡ βλάστησις ἄκρα· καὶ ἐπικείρεται πολλάκις, ὥσπερ τὸ πράσον, δι᾿ ὃ καὶ σπείρουσιν αὐτὸ καὶ οὐ φυτεύουσι. τὰ μὲν οὖν κρόμυα σχεδὸν ταύτας ἔχει τὰς ἰδέας.
7.4.11Sarımsak gün dönümünden biraz önce ya da sonra, dişlerine ayrılarak dikilir. Sarımsaklar arasında geççilerle erkenciler arasında fark vardır —altmış günde olgunlaşan bir cins vardır—; büyüklük ve küçüklük bakımından da fark vardır. Büyüklükçe de ayrılan bir cins vardır; en çok da Kıbrıs sarımsağı denen sarımsak böyledir: bunu pişirmezler, sarımsaklı ezmelerde kullanırlar; dövülürken de havalanıp şaşılacak kadar kabarır. Bazıları da dişleri olmamasıyla ayrılır. Tatlılık, güzel koku ve irilik ise ötekilerde olduğu gibi aşağı yukarı topraklara ve bakımlara bağlıdır. Sarımsak tohumdan da olgunlaşır, ama yavaş: ilk yıl pırasanınki büyüklüğünde bir baş bağlar, ikinci yıl dişlenir, üçüncü yıl olgunlaşır. Dişten dikilenden hiç de kötü olmaz; hatta bazıları daha güzel olduğunu söyler.
Τὸ δὲ σκόροδον φυτεύεται μὲν μικρὸν πρὸ τροπῶν ἢ μετὰ τροπὰς διαιρούμενον κατὰ γέλγεις. διαφορὰ δέ ἐστιν αὐτῶν ἥ τε τῶν ὀψίων πρὸς τὰ πρώϊα· γένος γάρ τι τυγχάνει τοιοῦτον ὃ ἐν ἑξήκοντα ἡμέραις τελειοῦται, καὶ μεγέθει καὶ μικρότητι. καὶ τῷ μεγέθει γένος τι διάφορόν ἐστι, μάλιστα δὲ τὸ Κύπριον καλούμενον τοιοῦτον, ὅπερ οὐχ ἑψοῦσιν ἀλλὰ πρὸς τοὺς μυττωτοὺς χρῶνται, καὶ ἐν τῇ τρίψει θαυμαστὸν ποιεῖ τὸν ὄγκον ἐκπνευματούμενον. καὶ ἔτι τῷ μὴ ἔχειν ἔνια τὰς γέλγεις. ἡ δὲ γλυκύτης καὶ ἡ εὐωδία καὶ ἡ ἁδρότης σχεδὸν παρὰ τὰς χώρας γίνεται καὶ τὰς θεραπείας, ὥσπερ καὶ τῶν ἄλλων. τελειοῦται δὲ καὶ ἀπὸ σπέρματος ἀλλὰ βραδέως· τῷ πρώτῳ γὰρ ἔτει κεφαλὴν ἡλίκην πράσου λαμβάνει, τῷ δ᾿ ὕστερον γελγιδοῦται, καὶ τῷ τρίτῳ τέλειον γίνεται, καὶ οὐδὲν χεῖρον ἀλλ᾿ ἔνιοί γε καὶ κάλλιόν φασι τοῦ πηκτοῦ.
7.4.12Kökün oluşumu sarımsakta ve soğanda aynı değildir. Sarımsakta diş şişince bütünüyle bombeleşir, orada büyüyüp yeniden dişlere ayrılır; baş olgunlaşırken bir dişten birçok diş olur. Soğan ise doğrudan kökten bir yenisini, ardından bir yenisini daha verir; bolboslar, adasoğanı ve benzeri bütün bitkiler gibi. Nitekim soğanlar ve sarımsaklar sökülmeyip bırakılırsa çoğalır. Sarımsağın sapının üstünde de sarımsakçıklar, soğanın da soğancıklar taşıdığını söylerler. Oluşlar üzerine bu kadarı yeter.
τῆς δὲ ῥίζης ἡ γένεσις οὐχ ὁμοία τοῦ τε σκορόδου καὶ τοῦ κρομύου· ἀλλὰ τοῦ μὲν σκορόδου ὅταν ἀνοιδήσῃ ἡ γελγὶς κυρτοῦται πᾶσα καὶ ἐνταῦθα αὐξηθεῖσα διαιρεῖται πάλιν εἰς τὰς γέλγεις καὶ ἐξ ἑνὸς πολλὰ γίνεται τῷ τελειοῦσθαι τὴν κεφαλήν, τὸ δὲ κρόμυον εὐθὺς ἐκ τῆς ῥίζης ἄλλο καὶ ἄλλο παραφίησι, καθάπερ καὶ βολβοὶ καὶ σκίλλα καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα. καὶ γὰρ τὰ κρόμυα καὶ τὰ σκόροδα μὴ ἀναιρούντων ἀλλ᾿ ἐώντων πολλὰ γίνεται. φέρειν δέ φασι καὶ τὸ σκόροδον ἐπὶ τῆς φύσιγγος, σκόροδα καὶ τὸ κρόμυον κρόμυα· περὶ μὲν οὖν τῶν γενέσεων ἱκανῶς εἰρήσθω.
7.5.15. Bölüm
Sedefotu dışındaki bütün sebzeler suyu ve gübreyi sever; sedefotu ise gübreyi hiç sevmez. Kışlıklar bu bakımdan yazlıklardan, narin olanlar da dayanıklılardan aşağı kalmaz. Gübrelerden en çok süprüntü gübresini överler; yük hayvanlarınınkini ise kötü sayarlar, çünkü en çok o nemini yitirir. Gübrenin tohumla iyice karışmış olmasını isterler; bazıları ekerken de üstüne atar. Özsuyu bollaşsın diye insan gübresini de çiğ olarak kullanırlar. Kışlıklar yazlıklardan, zayıflar güçlülerden, ayrıca en çok besin isteyenler ötekilerden daha çok su sever. Soğan ve gēthyon da suyu sever; gerçi bazıları, ilk dönemde iki üç kez yağmur yağarsa bunların su istemediğini söyler.
Φίλυδρα δὲ πάντα τὰ ἄλλα λάχανα καὶ φιλόκοπρα πλὴν πηγάνου, τοῦτο δὲ ἥκιστα φιλόκοπρον. τὰ χειμερινὰ δὲ οὐχ ἧττον τῶν θερινῶν καὶ τὰ ἐπίκηρα τῶν ἰσχυρῶν. κόπρον δὲ μάλιστα ἐπαινοῦσι τὴν συρματῖτιν, τὴν δὲ τῶν ὑποζυγίων μοχθηρὰν διὰ τὸ μάλιστα ἐξικμάζεσθαι· ζητοῦσι δὲ τὴν κόπρον ἅμα τῷ σπόρῳ μάλιστα συναναμιχθεῖσαν· οἱ δὲ καὶ σπείροντες ἐπιβάλλουσι· χρῶνται δὲ καὶ τῇ ἀνθρωπίνῃ ὠμῇ πρὸς τὴν χύλωσιν. φιλυδρότερα δὲ τὰ χειμερινὰ τῶν θερινῶν καὶ τὰ ἀσθενῆ τῶν ἰσχυρῶν, ἔτι δὲ τὰ πλείστης δεόμενα τροφῆς. φίλυδρα καὶ τὸ κρόμυον καὶ τὸ γήθυον· καίτοι φασί τινες οὐ ζητεῖν, ἐὰν τὸ πρῶτον ἐπιγένηται δὶς ἢ τρίς.
7.5.2Sulardan en iyileri içilebilen ve soğuk olanlardır; en kötüleri tuzlu ve çamurlu sulardır. Ark suları bu yüzden iyi değildir; çünkü beraberlerinde ot tohumları taşır. Yağmur suları ise iyidir; çünkü filizleri yiyen hayvancıkları da öldürdüğü sanılır. Bazıları ise yağmur suyunun ne hıyara ne soğana yaradığını söyler. Ötekileri, haşlanmasınlar diye, sabah erken ya da akşama doğru sularlar; fesleğeni ise öğle vakti de sularlar; çünkü ilk başta sıcakken sulanırsa daha çabuk çimlendiğini söylerler. Çok bol su, özellikle toprakta gübre varsa, yararlı görünür; çünkü sebzelerin sık sık aç kaldığını, deneyimli bahçıvanların da bunu anladığını söylerler.
τῶν δὲ ὑδάτων ἄριστα τὰ πότιμα καὶ τὰ ψυχρά. χείριστα δὲ τὰ ἁλυκὰ καὶ δυσμανῆ, δι᾿ ὃ καὶ ἐκ τῶν ὀχετῶν οὐ χρηστά· συμπεριφέρει γὰρ σπέρματα πόας. ἀγαθὰ δὲ τὰ ἐκ διός· ταῦτα γὰρ δοκεῖ καὶ φθείρειν τὰ θηρία [γινόμενα] τὰ γόνιμα κατεσθίοντα. φασὶ δέ τινες οὔτε τοῖς σικύοις συμφέρειν οὔτε τοῖς κρομύοις. ἀρδεύουσι δὲ τὰ μὲν ἄλλα πρωῒ ἢ πρὸς ἑσπέραν, ὅπως μὴ καθέψηται, τὸ δὲ ὤκιμον καὶ μεσημβρίας· καὶ γὰρ διαβλαστάνειν θᾶττόν φασι θερμῷ τὸ πρῶτον ἀρδευόμενον. τὸ δὲ πολὺ λίαν ὕδωρ δοκεῖ συμφέρειν ἄλλως τε καὶ ἐὰν [μὴ] ἔχῃ κόπρον· πολλάκις γὰρ πεινῆν τὰ λάχανά φασι, καὶ ταῦτα γνωρίζειν τοὺς ἐμπείρους τῶν κηπουρῶν.
7.5.3Başka yere dikilince hepsi daha güzel ve daha büyük olur; pırasaların ve turpların iriliği de başka yere dikilmekten gelir. Bunu en çok tohum almak için yaparlar. Kimisi yer değiştirmeye kolay dayanır, gēthyon ve pırasa gibi; lahana, hıyar, kereviz, şalgam ve marul ise güçlükle dayanır. Hepsi de tohum saçılmayıp tek tek gömülürse daha iyi büyür ve daha büyük olur.
Μεταφυτευόμενα δὲ πάντα καλλίω καὶ μείζω γίνεται· καὶ γὰρ τὰ τῶν πράσων μεγέθη καὶ τὰ τῶν ῥαφανίδων ἐκ μεταφυτείας. μάλιστα δὲ μεταφυτεύουσι πρὸς τοὺς σπερματισμούς· καὶ τὰ μὲν ἄλλα ὑπομένει, οἷον γήθυον πράσον ⟨τὰ δὲ ῥάφανος σίκυος σέλινον γογγυλὶς θρῖδαξ⟩ γλίσχρως. ἅπαντα δ᾿ εὐαυξέστερα καὶ μείζω πηγνυμένων τῶν σπερμάτων ἢ σπειρομένων.
7.5.4Zararlı hayvanlardan turplarda pireler, lahanada tırtıllar ve kurtlar türer; marulda, pırasada ve başka pek çok sebzede de pırasa kurtları olur. Bunları yığılmış yeşil arpa öldürür; bir yerde toplu gübre bulundukları zaman da yok olurlar: bu hayvan gübreyi sever, gübreye dalar ve orada uyur; bu yüzden onu avlamak kolaydır, başka türlü avlanamaz. Turplarda pirelere karşı araya burçak ekmek yararlıdır. Ama pirelerin hiç türememesi için hiçbir çare olmadığını söylerler. Köpek Yıldızı'nın doğuşu sıralarında fesleğen ağarır, kişniş de tuzlanır. Başa gelenleri bunlar üzerinden incelemek gerekir.
Θηρία δὲ γίνεται ταῖς μὲν ῥαφανῖσι ψύλλαι, τῇ δὲ ῥαφάνῳ κάμπαι καὶ σκώληκες, καὶ ἐν τῇ θριδακίνῃ καὶ ἐν τοῖς πράσοις καὶ ἐν ἄλλοις δὲ πλείοσιν αἱ πρασοκουρίδες. ταύτας μὲν οὖν ἡ κράστις ἀθροισθεῖσα ἀπόλλυσι καὶ ὅταν κόπρος ἀθρόα που καταλάβῃ· φιλόκοπρον δ᾿ ὂν τὸ θηρίον ἀναδύεται καὶ ἐνδῦσα κοιμᾶται ἐν τῇ κόπρῳ, δι᾿ ὃ δὴ ῥᾴδιον θηρεύειν· ἄλλως δ᾿ οὐκ ἔστι. Ταῖς δὲ ῥαφανῖσι πρὸς τὰς ψύλλας πρόσφορον τὸ ἐπισπείρειν ὀρόβους. Πρὸς δὲ τὸ μὴ γίνεσθαι ψύλλας οὔ φασιν εἶναι φάρμακον οὐδέν. ὑπὸ δὲ τὸ ἄστρον ὤκιμον μὲν λευκαίνεται κορίαννον δὲ ἁλμᾷ. τὰ μὲν οὖν συμβαίνοντα διὰ τούτων θεωρητέον.
7.5.5Tohumların kimi saklanmaya daha dayanıklı, kimi daha dayanıksızdır. Daha dayanıklı olanlar kişniş, pazı, pırasa, tere, hardal, roka ve sater gibileri, kısaca keskin olanların hepsidir. Daha dayanıksız olanlar ise gēthyon —bu hiç saklanmak istemez—, kara pazı, fesleğen, su kabağı ve hıyardır; kısaca yazlıklar kışlıklardan daha dayanıksızdır. Hiçbiri ekime elverişli kalacak biçimde dört yıldan fazla dayanmaz. İki yıllık tohum daha iyidir, üç yıllık da hiç kötü değildir; bundan eskisi ise artık kötüdür.
Τῶν δὲ σπερμάτων τὰ μέν ἐστιν ἰσχυρότερα τὰ δὲ ἀσθενέστερα πρὸς διαμονήν· ἰσχυρότερα μὲν οἷον κορίαννον τεύτλιον πράσον κάρδαμον νᾶπυ εὔζωμον θύμβρα, ἁπλῶς τὰ δριμέα πάντα· ἀσθενέστερα δὲ γήθυον, τοῦτο γὰρ οὐκ ἐθέλει μένειν, ἀδράφαξυς ὤκιμον κολοκύντη σίκυος, ἁπλῶς τὰ θερινὰ τῶν χειμερινῶν μᾶλλον. Διαμένει δὲ οὐδὲν πλέον τεττάρων ἐτῶν ὥστε ἔτι χρήσιμον εἶναι πρὸς τοὺς σπόρους· ἀλλὰ διένα μὲν βελτίω, τὰ δὲ τριένα οὐδὲν χείρω, τὸ δ᾿ ὑπερτεῖνον ἤδη χεῖρον.
7.5.6Mutfakta kullanmak için ise daha uzun süre dayanır; ama havalanma ve kurtlanma yüzünden bu tohumlar zorunlu olarak zayıflar. Bozulma en çok zararlı hayvanlardan gelir; çünkü bunlar keskin olanlar da dahil bütün tohumlarda türer, en az da hıyar tohumunda. Bununla birlikte tohumlar nemlerini yitirince tatları acılaşır; bu yüzden kullanım için de kötüleşir. Tohumlar ve genel olarak bahçede yetiştirilenler üzerine bu kadarı yeter.
Πρὸς δὲ τὴν μαγειρικὴν χρείαν ἐπὶ πλείω διαμένει, πλὴν ἀσθενέστερα ταῦτα ἀναγκαῖον εἶναι διὰ τὴν ἀναπνοὴν καὶ τὴν σκωλήκωσιν. φθορὰ δὲ μάλιστα μὲν ὑπὸ τῶν θηρίων· γίγνεται γὰρ ἐν ἅπασι καὶ τοῖς δριμέσιν, ἥκιστα δὲ ἐν τῷ σικυῶνι· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐξικμαζόμενα πικρὰ γίνεται τῇ γεύσει, δι᾿ ὃ καὶ πρὸς τὴν χρείαν χείρω. καὶ περὶ μὲν τῶν σπερμάτων καὶ ἁπλῶς τῶν κηπευομένων ἱκανῶς εἰρήσθω.
7.6.16. Bölüm
Yabani bitkiler ve "tarla otları" denenler üzerine de aynı şekilde konuşmaya çalışmalıyız. Bunların bir kısmı evcillerle aynı adı taşır; çünkü bütün bu cinslerin yabanisi de vardır ve çoğu görünüşçe evcillere benzer. Yalnız yaprakları daha küçük ve daha pürüzlüdür; sapları ve en çok da özsuları daha keskin ve daha güçlüdür; sater, keklikotu, lahana ve sedefotu gibi. Nitekim yabani labada da evcilinden daha hoş tatlı olduğu hâlde özsuyu daha ekşidir ve ondan en çok bununla ayrılır. Hepsi evcillerden daha kurudur; çoğunun daha keskin ve daha güçlü olması da belki tam bundandır.
Περὶ δὲ τῶν ἀγρίων καὶ τῶν καλουμένων ἀρουραίων πειρατέον ὁμοίως εἰπεῖν. τυγχάνει δὲ τὰ μὲν ὁμώνυμα τοῖς ἡμέροις· ἅπαντα γάρ ἐστι τὰ γένη ταῦτα καὶ ἄγρια, καὶ σχεδὸν τά γε πολλὰ παραπλησίαν ἔχοντα τὴν ὄψιν τοῖς ἡμέροις, πλὴν τοῖς γε φύλλοις ἐλάττω ταῦτα καὶ τραχύτερα καὶ τοῖς καυλοῖς καὶ μάλιστα τοῖς χυλοῖς δριμύτερα καὶ ἰσχυρότερα, καθάπερ ἥ τε θύμβρα καὶ ἡ ὀρίγανος ἥ τε ῥάφανος καὶ τὸ πήγανον· ἐπεὶ καὶ τὸ λάπαθον ἄγριον, καίπερ εὐστομώτερον τοῦ ἡμέρου ὄν, τὸν χυλὸν ὅμως ὀξύτερον ἔχει καὶ τούτῳ μάλιστα διαφέρει. πάντα δὲ καὶ ξηρότερα τῶν ἡμέρων, καὶ ἴσως αὐτῷ τούτῳ τά γε πολλὰ καὶ δριμύτερα καὶ ἰσχυρότερα.
7.6.2Yabani lahananın ötekilere göre kendine özgü yanı, saplarının evcilinkilerden daha yuvarlak ve daha pürüzsüz olmasıdır. Yaprağın sapa bağlandığı yer evcilde geniş, bunda daha yuvarlaktır; yaprağın kendisi de daha az köşelidir. Öteki bakımlardan ise hem sapları hem yaprakları daha pürüzlüdür.
Yabani şalgamın kökü uzun ve turp gibidir, sapı kısadır.
Yabani marulun yaprağı evcilinkinden daha kısadır; olgunlaşınca yaprağı da sapı da dikenlenir; sütü keskin ve ilaç gibidir. Tarlalarda yetişir; buğday hasadı sıralarında sütünü toplarlar. Bu sütün su toplamasını sürdüğünü, gözlerdeki bulanıklığı giderdiğini ve kadın sütüyle karıştırılınca gözdeki beyaz lekeyi sildiğini söylerler.
Ἰδίως δὲ ἡ ῥάφανος ἔχει παρὰ τὰ ἄλλα τοὺς καυλοὺς περιφερεστέρους καὶ λειοτέρους τῆς ἡμέρου, καὶ τὴν τοῦ φύλλου πρόσθεσιν ἐκείνη μὲν ἔχει πλατεῖαν αὕτη δὲ περιφερεστέραν, καὶ αὐτὸ δὲ τὸ φύλλον ἀγωνότερον· ἐπεὶ τά γε ἄλλα τραχύτερα καὶ τοῖς καυλοῖς καὶ τοῖς φύλλοις. Ἡ δὲ γογγυλὶς καὶ τὴν ῥίζαν ἔχει μακρὰν καὶ ῥαφανιδώδη καὶ τὸν καυλὸν βραχύν. Θριδακίνη δὲ τό τε φύλλον βραχύτερον τῆς ἡμέρου, καὶ τελεουμένης ἀκανθοῦται, καὶ τὸν καυλὸν ὁμοίως, τὸν ὀπὸν δὲ δριμὺν καὶ φαρμακώδη. φύεται δ᾿ ἐν ταῖς ἀρούραις· ὀπίζουσι δ᾿ αὐτὴν ὑπὸ πυραμητόν, καί φασι καθαίρειν ὕδρωπα καὶ ἀχλὺν ἀπ᾿ ὀφθαλμῶν ἀπάγειν καὶ ἄργεμα ἀφαιρεῖν ἐν γάλακτι γυναικείῳ.
7.6.3At kerevizi, bataklık kerevizi ve dağ kerevizi hem birbirlerinden hem de evcil kerevizden ayrılır. Arkların kıyısında ve bataklıklarda yetişen bataklık kerevizi seyrek yapraklıdır ve gür değildir; ama kokusuyla, özsuyuyla ve biçimiyle bir bakıma kerevize benzer. At kerevizinin yaprağı bataklık kerevizininkine benzer, ama gürdür; sapı büyüktür, kökü turp kalınlığında ve karadır. Meyvesi de karadır, burçak tanesinden daha iridir. İkisinin de beyaz tatlı şarapla içilince idrar zorluğuna ve taş hastalığına iyi geldiğini söylerler. Her yerde aynı şekilde yetişir. Ondan mürre benzeri bir sakız da çıkar; bazıları bunun düpedüz mürre olduğunu söyler.
Τὸ δ᾿ ἱπποσέλινον καὶ ἐλειοσέλινον καὶ ὀρεοσέλινον καὶ πρὸς ἑαυτὰ διαφορὰν ἔχει καὶ πρὸς τὸ ἥμερον· τὸ μὲν γὰρ ἐλειοσέλινον τὸ παρὰ τοὺς ὀχετοὺς καὶ ἐν τοῖς ἕλεσι φυόμενον μανόφυλλόν τε καὶ οὐ δασὺ γίνεται, προσεμφερὲς δέ πως τῷ σελίνῳ καὶ τῇ ὀσμῇ καὶ τῷ χυλῷ καὶ τῷ σχήματι. τὸ δ᾿ ἱπποσέλινον φύλλον μὲν ἐμφερὲς τῷ ἐλειοσελίνῳ, δασὺ δὲ καὶ μεγαλόκαυλον καὶ τὴν ῥίζαν ὥσπερ ῥαφανὶς ἔχει τὸ πάχος μέλαιναν· μέλας δὲ καὶ ὁ καρπός, μέγεθος δὲ μεῖζον ὀρόβου. χρήσιμα δ᾿ ἄμφω φασὶ πρὸς στραγγουρίαν εἶναι ἐν οἴνῳ γλυκεῖ λευκῷ καὶ τοῖς λιθιῶσι· φύεται δὲ ὁμοίως πανταχοῦ· γίνεται δὲ καί τι δάκρυον ἐξ αὐτοῦ ὅμοιον τῇ μύρρᾳ· οἱ δέ φασιν ὅλως μύρραν.
7.6.4Dağ kerevizinin farkları daha da büyüktür: yaprağı baldırana benzer, kökü incedir, meyvesi dereotununki gibidir, ama daha küçüktür. Bunu kadın rahatsızlıkları için buruk şarapla verirler.
Bazı yabaniler ise özsuları ve etkileri bakımından evcillerle hiç karşılaştırılamaz; yabani hıyarla evcil hıyar gibi. Bunların benzerliği yalnız görünüştedir; taç bitkilerinden menekşede de böyledir, çünkü yaprakları birbirine benzer. Bunların farkları söylenenlerden anlaşılır.
Τὸ δὲ ὀρεοσέλινον μείζους ἔτι διαφορὰς ἔχει· τὸ μὲν γὰρ φύλλον ἔοικε κωνείῳ, ῥίζα δὲ λεπτή, τὸν δὲ καρπὸν ἔχει καθάπερ ἄνηθον πλὴν ἐλάττω· διδόασι δὲ τοῦτον ἐν οἴνῳ αὐστηρῷ τῶν γυναικείων χάριν. Ἔνια δὲ ὅλως ἀσύμβλητα τοῖς ἡμέροις ἐστὶ κατά γε τοὺς χυλοὺς καὶ τὰς δυνάμεις, ὥσπερ σίκυος ὅ τε ἄγριος καὶ ὁ ἥμερος, ἀλλ᾿ ἐκ τῆς προσόψεως ἔχει τὴν ὁμοιότητα, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς στεφανώμασιν ἡ ἰωνία· τὸ γὰρ φύλλον ἔχει παρόμοιον. τούτων μὲν οὖν ἐν τοῖς εἰρημένοις αἱ διαφοραί.
7.7.17. Bölüm
Bundan sonra "tarla otları" denenleri ve genel olarak yenmeyen otsu bitkiler varsa onları anlatmalıyız. Çünkü bizim işimize yarayanlara sebze deriz; ama genel tanımın içine ötekiler de girer; bu yüzden onlardan da söz etmek gerekir. Şunlara da sebze denir: hindiba, apapē, khondrylla, hypokhoiris, ērigerōn ve genel olarak yapraklarının benzerliğinden ötürü "hindibaya benzer" denen bütün bitkiler; çünkü hepsi bir bakıma hindibaya benzer. Bir de kaukalis, enthryskon ve nane. Bazıları sayısız başka bitkiyi de sebze sayar: skandiks ve buna benzeyen ötekiler, bazılarının komē dediği teke sakalı. Teke sakalının kökü uzun ve tatlıdır, yaprakları safrana benzer ama daha uzundur, sapı kısadır; sapın üstünde büyük bir çanak, onun ucunda da büyük, kır bir püskül taşır; "teke sakalı" adı da buradan gelir.
Τῶν δὲ ἀρουραίων λεγομένων μετὰ ταῦτα ῥητέον, καὶ ὅλως εἴ τι ποιῶδές ἐστιν ὃ μὴ τυγχάνει βρωτόν. καλοῦμεν γὰρ λάχανα τὰ πρὸς τὴν ἡμετέραν χρείαν· ἐν δὲ τῷ καθ᾿ ὅλου κἀκεῖνα περιέχεται, δι᾿ ὃ καὶ περὶ ἐκείνων λεκτέον. λάχανα μὲν δὴ καὶ τὰ τοιαῦτα καλεῖται, κιχόρη ἀπάπη χόνδρυλλα ὑποχοιρὶς ἠριγέρων, καὶ ὅλως ὅσα κιχοριώδη καλεῖται διὰ τὴν ὁμοιότητα τῶν φύλλων· πάντα γάρ πως ἐμφερῆ ἔχει τῷ κιχορίῳ· πάλιν καυκαλὶς ἔνθρυσκον ἡδύοσμον. οἱ δὲ μυρία ἄλλα καλοῦσιν, σκάνδιξ καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα σκανδικώδη, τραγοπώγων, οἱ δὲ κόμην καλοῦσιν, ὃ τὴν μὲν ῥίζαν ἔχει μακρὰν καὶ γλυκεῖαν τὰ δὲ φύλλα τῷ κρόκῳ ὅμοια πλὴν μακρότερα, τὸν καυλὸν δὲ βραχύν, ἐφ᾿ οὗ τὴν κάλυκα μεγάλην καὶ ἐξ ἄκρου μέγαν τὸν πάππον πολιόν, ἀφ᾿ οὗ καλεῖται τραγοπώγων.
7.7.2Böyle görünüşte olup özsuları çiğ ya da pişmiş olarak yenebilen öteki bitkiler de öyledir. Bazılarının pişirilmesi gerekir; ebegümeci, pazı, labada, ısırgan ve parthenion gibi. İtüzümünü ise çiğ de yerler; bazıları onu önceden bahçede iyi yetişen bir bitki […]. Bunlardan başka pek çok bitki daha vardır; acılığıyla atasözüne giren, yaprağı fesleğene benzeyen korkhoros da bunlar arasındadır. Bunların kimisi bir yıllıktır, kimisinin ise yalnız sapı her yıl yenilenir: kimisi bütünüyle kurur, kimisinin kökleri daha uzun süre yaşar. Böyle olanlar da hemen hemen ötekilerden az değildir.
Ὁμοίως δὲ καὶ ὅσα ἄλλα τοιαύτας μὲν ἰδέας ἔχει τοὺς δὲ χυλοὺς ἐδωδίμους ἢ ὠμοὺς ἢ ἑφθούς· ἔνια γὰρ δεῖται πυρώσεως, ὥσπερ μαλάχη καὶ τευτλὶς καὶ τὸ λάπαθον καὶ ἡ ἀκαλύφη καὶ τὸ παρθένιον· τὸν δὲ στρύχνον καὶ ὠμὸν ἐσθίουσιν, ὃν καὶ εὐκήπευτόν τινες πρότερον […] καὶ ἕτερα δὲ πλείω τούτων, ἐν οἷς καὶ ὁ παροιμιαζόμενός ἐστι διὰ πικρότητα κόρχορος ἔχων τὸ φύλλον ὠκιμῶδες. πάντα δὲ τὰ μὲν ἐπέτεια τὰ δὲ ἐπετειόκαυλα τυγχάνει· τὰ μὲν γὰρ ἐξαυαίνονται τῶν δὲ διαμένουσιν εἰς πλείω χρόνον αἱ ῥίζαι· σχεδὸν δὲ οὐκ ἐλάττω τὰ τοιαῦτά ἐστι.
7.7.3Kimisi hem köklerden hem tohumlardan, kimisi yalnız tohumdan biter; meğer ki kendiliğinden bitsin. Bunların ve ötekilerin sürgün vermesi, kimisinde gün-tün eşitliğinden sonraki ilk yağmurlarla olur; apapē, kynōps ve bazılarının bouprēstis dediği bitki gibi; kimisinde de Ülker'den sonra, hindiba ve hindibaya benzeyen ötekilerin hemen hepsi gibi. Kimisi sürgün verir vermez çiçeğini de çıkarır, aphia gibi; kimisi çok geçmeden, anemon gibi; kimisi de ilkbaharla birlikte hem sap verir hem çiçek açar; hindiba, hindibaya benzeyenler ve dikenlilerin sebzeye benzeyenleri gibi.
Φύεται δὲ τὰ μὲν καὶ ἀπὸ τῶν ῥιζῶν καὶ ἀπὸ τῶν σπερμάτων, τὰ δὲ ἕτερα μόνον ἀπὸ σπέρματος, εἰ μή τι καὶ αὐτόματον. ἡ δὲ βλάστησις καὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων τῶν μὲν ἅμα τοῖς πρώτοις ὑετοῖς ἐστι μετ᾿ ἰσημερίαν, οἷον ἀπάπης καὶ τοῦ κύνωπος καὶ ἣν καλοῦσί τινες βούπρηστιν, τῶν δὲ μετὰ Πλειάδα, καθάπερ καὶ κιχορίου καὶ σχεδὸν τῶν ἄλλων τῶν κιχοριωδῶν. καὶ τὰ μὲν εὐθὺς ἅμα τῇ βλαστήσει τὸ ἄνθος ἀφίησι, καθάπερ ἡ ἀφία, τὰ δὲ ὕστερον οὐ πολλῷ, καθάπερ ἡ ἀνεμώνη, τὰ δὲ ἅμα τῷ ἦρι καὶ ἐκκαυλεῖ καὶ ἀνθεῖ, καθάπερ τὸ κιχόριον καὶ τὰ κιχοριώδη καὶ τῶν ἀκανθικῶν ὅσα λαχανώδη.
7.7.4Çiçekler arasında büyük farklar vardır; bunlardan daha önce söz edildi, çünkü bu hemen bütün bitkilerde ortaktır. Bazıları ise hiç çiçek açmaz; epipetron gibi. Çiçeğini sapla birlikte çıkaranların çiçeği çabuk dökülür. Yalnız apapē'de ilk çiçek yaşlanınca bir yenisi, ardından bir yenisi daha çıkar; bunu bütün kış ve ilkbahar boyunca, yaza kadar sürdürür. Ērigerōn da uzun süre çiçek açar. Ötekiler bunu yapmaz; safran da yapmaz, ne güzel kokulusu ne beyazı ne de dikenlisi; bu sonuncular kokusuzdur.
Διαφορὰ δὲ τῶν ἀνθῶν πολλή, περὶ ἧς ἐν τοῖς πρότερον εἴρηται· σχεδὸν γάρ ἐστι κοινὸν ἁπάντων· ἔνια δὲ καὶ ὅλως ἀνανθῆ, καθάπερ καὶ τὸ ἐπίπετρον. συμβαίνει δὲ τοῖς ἅμα τῷ καυλῷ τὸ ἄνθος ἀφιεῖσι ταχεῖαν εἶναι τὴν ἀπάνθησιν· πλὴν ἡ μὲν ἀπάπη γηράσαντος τοῦ πρώτου πάλιν ἄλλο καὶ ἄλλο παραφύει, καὶ τοῦτο ποιεῖ παρ᾿ ὅλον τὸν χειμῶνα καὶ τὸ ἔαρ ἄχρι τοῦ θέρους. πολὺν δὲ χρόνον καὶ ὁ ἠριγέρων. τὰ δὲ ἄλλα οὐ ποιεῖ τοῦτο, καθάπερ οὐδὲ ὁ κρόκος οὔτε ὁ εὔοσμος οὔθ᾿ ὁ λευκὸς οὐθ᾿ ὁ ἀκανθώδης· οὗτοι δὲ ἄοσμοι.
7.8.18. Bölüm
Bütün otsu bitkilerde ortak olan bir fark da şudur: kimisinin sapı dik ve liflidir, kimisininki yerde sürünür; ebegümeci, skandix ve yabani hıyar gibi. Heliotrop bu bakımdan, deyim yerindeyse, daha da ileridedir; dikenliler arasında demirdikeni, kapari ve başka birçokları da böyledir, çünkü onlarda fark daha da büyüktür. Bazılarının sapı başka bir şeye sarılır, tutunacak bir yer bulamazsa yerde sürünür; epetinē, yapışkanotu ve genel olarak sapı ince, yumuşak ve uzun olanlar gibi. Bu yüzden bunlar çoğunlukla başka bitkilerin arasında biter. Bu fark da yalnız otsu ve çalımsı bitkilerde değil, çalılarda da ortaktır; nitekim sarmaşık, hele smilax, sapı başka bitkiye sarılan türdendir.
Κοινὴ δὲ διαφορὰ πάντων τῶν ποιωδῶν ἡ τοιάδε· τὰ μὲν γάρ ἐστιν ὀρθόκαυλα καὶ νευρόκαυλα, τὰ δὲ ἐπιγειόκαυλα, καθάπερ μαλάχη σκάνδιξ σίκυος ἄγριος· τὸ δὲ ἡλιοτρόπιον ἔτι μᾶλλον ὡς εἰπεῖν τοιοῦτον, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἀκανθώδεσιν οὖσιν τρίβολος καὶ ἡ κάππαρις καὶ ἄλλα πλείω· καὶ γὰρ ἐκείνων ἡ διαφορὰ πλείων. ἔνια δὲ περιαλλόκαυλα, μὴ ἔχοντα δὲ ποῦ προσπέσωσιν ἐπιγειόκαυλα, καθάπερ ἐπετίνη καὶ ἀπαρίνη καὶ ἀπλῶς ὧν ὁ καυλὸς λεπτὸς καὶ μαλακὸς καὶ μακρός, δι᾿ ὃ καὶ φύονται ταῦτα ὡς ἐπὶ τὸ πᾶν ἐν ἄλλοις· κοινὴ δὴ καὶ αὕτη ἡ διαφορὰ πάντων οὐ μόνον τῶν ποιωδῶν καὶ φρυγανικῶν ἀλλὰ καὶ τῶν θαμνωδῶν· καὶ γὰρ ἡ ἕλιξ καὶ ἔτι μᾶλλον ἡ σμῖλαξ περιαλλόκαυλον.
7.8.2Ayrıca otsu bitkilerin kimi çok saplı, kimi tek saplıdır. Tek saplıların da kimi sap boyunca yan sürgün vermez, kimi verir; evcillerde turp ve başka bazıları gibi. Kabaca söylersek, sapı yerde sürünenler çok saplıdır, sapı dik olanlar tek ya da az saplıdır. Sapı dik olanlardan sapı düz ve pürüzsüz olanlar yan sürgün vermez: soğan, pırasa, sarımsak. Evcillerde olduğu gibi bunlarda da sapı doğru olanlar ve eğri olanlar vardır.
Ἔτι δὲ καὶ τῶν ποιωδῶν τὰ μὲν πολύκαυλα τὰ δὲ μονόκαυλα· καὶ τῶν μονοκαύλων τὰ μὲν ἀπαράβλαστα κατὰ τὸν καυλὸν τὰ δὲ παραβλαστικά, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς ἡμέροις ἥ τε ῥαφανὶς καὶ ἄλλ᾿ ἄττα. πολύκαυλα δὲ ὡς ἀπλῶς εἰπεῖν τὰ ἐπιγειόκαυλα, μονόκαυλα δὲ καὶ ὀλιγόκαυλα τὰ ὀρθόκαυλα. τούτων δὲ ἀπαράβλαστα τὰ λειόκαυλα κρόμυον πράσον σκόροδον, ὥσπερ καὶ ἐν τοῖς ἡμέροις καὶ τὰ μὲν εὐθύκαυλα τὰ δὲ σκολιόκαυλα καὶ τούτων [τοῖς ἡμέροις] ὑπάρχει.
7.8.3Otsu bitkiler arasında şöyle bir fark da vardır: kimisinin yaprakları yerden çıkar, kimisininki sapın üstündedir, kimisinde de her ikisi vardır. Yaprakları yerden çıkanlar: korōnopous, anthemon, aphyllanthes, ankhousa, poa, anemon, apargia, arnoglōsson, apapē. Yaprakları sapın üstünde olanlar: krēpis, yapraklı anthemon, lōtos, leukoion. Her ikisi birden hindibada vardır: onun sapında, dal gibi yanlara uzanan sürgünlerle birlikte çiçek de çıkar. Yaprağı dikenli olanlardan bazıları da böyledir, yalnız tümüyle dikenli olanlar hariç; sonkhos gibi.
Διαφορὰ δέ τις καὶ τοιάδε τῶν ποιωδῶν ἐστι· τὰ μὲν γὰρ ἐπιγειόφυλλα τὰ δ᾿ ἐπικαυλόφυλλα τυγχάνει τὰ δ᾿ ἀμφοτέρως. ἐπιγειόφυλλα μὲν κορωνόπους ἄνθεμον ἀφύλλανθες ἄγχουσα πόα ἀνεμώνη ἀπαργία ἀρνόγλωσσον ἀπάπη· ἐπικαυλόφυλλα δὲ κρηπὶς ἄνθεμον τὸ φυλλῶδες λωτὸς λευκόϊον· ἀμφοτέρως δὲ τὸ κιχόριον· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν καυλῶν ἅμα ταῖς ἐκφύσεσι ταῖς ἀκρεμονικαῖς ἐκφύει τι καὶ ἄνθος· καὶ τῶν φυλλακάνθων ἔνια, πλὴν ἀκανθώδεσι κομιδῆ, καθάπερ ὁ σόγκος.
7.9.19. Bölüm
Kimisi meyve vermez, kimisi verir. Genel olarak otsu bitkilerin kimisi yaprakta kalır; kimisinin sapı ve çiçeği olur ama meyvesi olmaz; kimisi ise en olgun tabiat olarak meyve de verir. Ağaçlarda olduğu gibi, çiçeksiz meyve verenler varsa onlar müstesna.
Yaprakları da ağaçlarınkinden az değil, belki daha çok farkla ayrılır; ağaçlarınkiyle karşılaştırıldıklarında da farkları vardır. En büyüğü şudur, denebilir: kimisinin yaprağı bir yaprak sapıyla tutunur, kimisininki doğrudan, kimisininki de sap gibi bir uzantıyla. Kimisinde sürgün verirken [sap] önce gelir, çoğunda yapraklar önce gelir; yapraklar hemen başlangıçta en iri ve en yenecek hâldedir. Ötekiler ise ağaçlarda olduğu gibi önce bir sap sürer.
Ἔστι δὲ καὶ τὰ μὲν ἄκαρπα τὰ δὲ κάρπιμα. καὶ ὅλως τῶν ποιωδῶν τὰ μὲν ἄχρι τῶν φύλλων ἀφικνεῖται, τὰ δὲ καυλὸν ἔχει καὶ ἄνθος καρπὸν δὲ οὔ. τὰ δὲ καὶ καρπὸν ὥσπερ τελειοτάτην φύσιν, εἰ μή τι καὶ ἄνευ τοῦ ἄνθους καρποφόρον, ὥσπερ ἐπὶ τῶν δένδρων. Διαφέρει δὲ καὶ τὰ φύλλα σχεδὸν οὐκ ἐλάττοσιν ἀλλὰ πλείοσι διαφοραῖς ἢ τὰ τῶν δένδρων· καὶ πρὸς αὐτὰ δὲ ἐκεῖνα διαφορὰς ἔχει· μεγίστην μὲν ὡς εἰπεῖν ὅτι τὰ μὲν ἀπὸ μίσχου προσπέφυκε, τὰ δὲ αὐτὰ μὲν ὡς ἀπλῶς, τὰ δὲ καυλικῇ τινι προσφύσει. καὶ τῶν μὲν ἐν τῇ βλαστήσει προτερεῖ , τῶν δὲ πλείστων τὰ φύλλα, καὶ σχεδὸν ἐν τῇ ἀρχῇ μέγιστα γίνονται καὶ μάλιστα ἐδώδιμα· τὰ δὲ ἐκ τῶν δένδρων προωθεῖ τινα καυλόν.
7.9.2Çiçekleri bakımından da çok farklıdırlar. Ağaçlarda çiçeklerin çoğu beyazdır; kimisi hafifçe mora çalar, kimisi ot yeşili ve sarımtırak yeşildir; ama hiçbiri çiçeğe has bir renge boyanmış değildir. Otsu bitkilerin çiçeklerinde ise çok ve türlü türlü renkler vardır; kimisi saf, kimisi karışıktır; güzel kokanları da kokusuzları da vardır. Ağaçlar çiçeklerini bir anda açar; bunların bazıları ise kısım kısım açar, fesleğen için söylendiği gibi; bu yüzden uzun süre çiçekte kalırlar; daha başka birçokları, heliotrop ve hindiba da böyledir.
Διαφέρουσι δὲ καὶ τοῖς ἄνθεσι πολύ· ἐν μὲν γὰρ τοῖς δένδρεσι τά γε πλεῖστα λευκά, τὰ δὲ μικρὸν ἐπιπορφυρίζοντα, τὰ δὲ ποώδη καὶ χλοώδη, κεχρωσμένον δὲ ἀνθινῷ ⟨οὐδέν· ἐν δὲ τοῖς ποιώδεσι τῶν ἀνθῶν⟩ πολλαὶ καὶ παντοδαπαὶ χροιαὶ καὶ ἄκρατοι καὶ μεμιγμέναι καὶ εὔοσμοι δὴ καὶ ἄοσμοί εἰσιν. καὶ τὰ μὲν δένδρα τὴν ἄνθησιν ἀθρόαν ποιεῖται, τούτων δ᾿ ἔνια κατὰ μέρος, ὥσπερ ἐλέχθη καὶ περὶ τοῦ ὠκίμου, δι᾿ ὃ καὶ πολὺν χρόνον ἀνθεῖ, καθάπερ ἄλλα τε πολλὰ καὶ τὸ ἡλιοτρόπιον καὶ τὸ κιχόριον.
7.9.3Köklerin farkları da çoktur, hatta bir bakıma bunlarınki daha açıktır. Kimisi odunsu, kimisi etli ve liflidir; evcillerde, buğdayın ve otların çoğunun kökleri gibi. Bunların her biri de renk, koku, tat ve büyüklük bakımından pek çok farka sahiptir. Kimi beyaz, kimi kara, kimi kırmızıdır, ankhousa'nın ve kökboyasının kökü gibi; kimi sarımsı ve odunsudur. Tatlıları, acıları, yakıcıları, güzel ve kötü kokanları vardır; bazıları da başka yerde söylendiği gibi ilaç etkisi taşır.
Πολλαὶ δὲ καὶ τῶν ῥιζῶν διαφοραὶ καὶ τρόπον τινὰ αἱ τούτων φανερώτεραι· εἰσὶ γὰρ αἱ μὲν ξυλώδεις αἱ δὲ σαρκώδεις καὶ ἰνώδεις, ὥσπερ καὶ τῶν ἡμέρων, καθάπερ αἵ τε τοῦ σίτου καὶ τῆς πόας τῆς πλείστης. αὐτῶν δὲ τούτων ἕκασται πλείστας ἔχουσι διαφορὰς χρώμασιν ὀσμαῖς χυμοῖς μεγέθεσιν· αἱ μὲν γὰρ λευκαὶ αἱ δὲ μέλαιναι αἱ δ᾿ ἐρυθραί, καθάπερ ἥ τε τῆς ἀγχούσης καὶ τοῦ ἐρευθεδάνου· αἱ δ᾿ ὥσπερ ξανθαὶ καὶ ξυλοειδεῖς· καὶ γλυκεῖαι δὲ καὶ πικραὶ καὶ δριμεῖαι καὶ εὐώδεις καὶ κακώδεις, καὶ ἔνιαι φαρμακώδεις, ὡς ἐν ἄλλοις εἴρηται.
7.9.4Etli köklerin de farkları vardır. Kimi yuvarlaktır, kimi uzunca ve palamut biçimlidir, çiriş otunun ve safranın kökü gibi. Kimi pul pul kat katlıdır; soğanın, adasoğanının ve soğana benzeyen ne varsa onların, kuru soğanın, yeşil soğanın ve bunlara benzeyenlerin kökü gibi. Kimi ise baştan sona düzgün, gevrek ve yumuşaktır, yılanyastığınınki gibi; kimisinin de etinin üstünde bir kabuğu vardır, siklamenin ve şalgamın kökü gibi. Güzel kokanların ya da tatlıların hepsi ağza hoş gelip yenmez, acıların hepsi de yenmez değildir; yenenler, yendikten sonra bedene zarar vermeyenlerdir. Çünkü bazıları tatlıdır ama öldürücüdür ve hastalık getirir; bazıları ise acı ya da kötü kokuludur ama faydalıdır.
Διαφοραὶ δὲ καὶ τῶν σαρκωδῶν· αἱ μὲν γὰρ στρογγύλαι αἱ δὲ προμήκεις καὶ βαλανώδεις, ὥσπερ ἀσφοδέλου καὶ κρόκου· καὶ αἱ μὲν λεπυριώδεις, ὥσπερ ἡ τοῦ βολβοῦ καὶ τῆς σκίλλης καὶ ὅσαι βολβώδεις καὶ κρομύου δὲ καὶ γηθύου καὶ ὅσα τούτοις ὅμοια. αἱ δὲ ὁμαλεῖς καὶ ψαθυραὶ καὶ μαλακαὶ δι᾿ ὅλου καὶ ὥσπερ ⟦?⟧ ἄρ λοιοι, καθάπερ τοῦ ἄρου· αἱ δὲ φλοιὸν ἔχουσι πρὸς τῇ σαρκί. καθάπερ ἡ τοῦ κυκλαμίνου καὶ τῆς γογγυλίδος. οὐχ ἅπασαι δ᾿ αἱ εὐώδεις ἢ γλυκεῖαι ἢ εὔστομοι καὶ ἐδώδιμοι, οὐδ᾿ αἱ πικραὶ ἄβρωτοι· ἀλλ᾿ ὅσαι ἀβλαβεῖς εἰσι τῷ σώματι μετὰ τὴν προσφοράν· ἔνιαι γὰρ γλυκεῖαι μὲν θανάσιμοι δὲ καὶ νοσώδεις, αἱ δὲ πικραὶ μὲν ἢ κακώδεις ὠφέλιμοι δέ.
7.9.5Yapraklar ve saplar için de durum aynıdır; pelin otunun ve kantaron otunun yaprak ve sapları gibi. Sürgün verme ve çiçek açma bakımından da fark vardır: kimi kışın başında, kimi ortasında, kimi de ilkbaharda, yazın ya da sonbaharda. Meyvelerde de benzer bir fark vardır: bazılarında yalnız meyve değil, yapraklar, tohumlar ve kökler de yenir ve özsuludur. Bunların kendi içinde de tatlarına göre fark vardır: ekşilik, yakıcılık, tatlılık, burukluk ve bu türden başka tatlar bakımından, hem mutlak olarak hem de az ya da çok oluşlarına göre. Farkları işte bunlarda aramalıdır.
τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον καὶ φύλλα καὶ καυλοί, καθάπερ τοῦ ἀψινθίου καὶ τοῦ κενταυρίου. διαφορὰ δὲ καὶ κατὰ τὴν βλάστησιν καὶ κατὰ τὴν ἄνθησιν, οἷον ἀρχομένου χειμῶνος καὶ μεσοῦντος καὶ πάλιν ἦρος ἢ θέρους ἢ μετοπώρου. καὶ ἐπὶ τῶν καρπῶν δὲ ὁμοίως τῷ βρωτοὺς εἶναι καὶ ἐγχύλους ἐνίοις καὶ φύλλα καὶ σπέρματα καὶ ῥίζας· καὶ ἐν αὐτοῖς τούτοις κατὰ τοὺς χυλούς, οἷον ὀξύτητι καὶ δριμύτητι καὶ γλυκύτητι καὶ αὐστηρότητι καὶ ταῖς ἄλλαις ταῖς τοιαύταις ἀπλῶς τε καὶ κατὰ τὸ μᾶλλον. τὰς μὲν οὖν διαφορὰς ἐν τούτοις ληπτέον.
7.10.110. Bölüm
Her biri sürgün verme, çiçek açma ve meyve olgunlaştırma bakımından mevsimlere göre ayrılmış olduğundan, ne kökten ne tohumdan biten bitkilerden hiçbiri kendi mevsiminden önce sürgün vermez; her biri kendi mevsimini bekler, yağmurlardan da hiç etkilenmez. Bazıları hem sürgün verme hem çiçek açma bakımından tamamen yaz bitkisidir; skolymos ve yabani hıyar gibi. Çalımsılar için de konyza, kapari ve ötekiler hakkında aynı şey söylenmişti: onlardan da hiçbiri kendi mevsiminden önce ne çiçek açar ne sürgün verir.
Διῃρημένων δὲ κατὰ τὰς ὥρας ἑκάστων πρός τε τὰς βλαστήσεις καὶ κατὰ τὰς ἀνθήσεις καὶ τελειώσεις τῶν καρπῶν, οὐδὲν ἀναβλαστάνει πρὸ τῆς οἰκείας ὥρας οὔτε τῶν ῥιζοφυῶν οὔτε τῶν σπερμοφυῶν, ἀλλ᾿ ἕκαστον ἀναμένει τὴν οἰκείαν οὐδ᾿ ὑπὸ τῶν ὑδάτων οὐδὲν πάσχον· ἔνια γὰρ θερινὰ κομιδῆ καὶ τῇ βλαστήσει καὶ τῇ ἀνθήσει, καθάπερ ὅ τε σκόλυμος καὶ ὁ σίκυος ἄγριος, ὥσπερ καὶ περὶ τῶν φρυγανικῶν ἐλέχθη περὶ κονύζης τε καὶ καππάριδος καὶ τῶν ἄλλων· οὐδὲν γὰρ οὐδὲ ἐκείνων ἀνθεῖ καὶ βλαστάνει πρὸ τῆς οἰκείας ὥρας.
7.10.2Bu yüzden bu bakımdan da ağaçlardan farklı oldukları düşünülebilir. Ağaçların hepsi hemen hemen aynı zamanda ya da yakın zamanlarda sürgün verir; öyle olmasa bile, denebilir ki tek bir mevsimde. Bunlar ise birçok mevsimde, hatta bütün mevsimlerde sürgün verir, çiçek açma ise bundan da yaygındır. Öyle ki dikkat eden biri, sürgün vermenin de çiçek açmanın da bütün yıl boyunca neredeyse kesintisiz sürdüğünü görür: biri ötekinin ardından geldiğinden bütün mevsimleri kaplar. Örneğin apapē'den sonra safran, anemon, ērigerōn ve öteki kış bitkileri gelir; bunlardan sonra da ilkbahar, ⟨yaz⟩ ve sonbahar bitkileri.
δι᾿ ὃ κἂν ταύτῃ δόξαιεν ἂν διαφέρειν τῶν δένδρων. τῶν μὲν γὰρ ἅμα πως πάντων ἢ ἐγγὺς ἡ βλάστησις, εἰ δὲ μὴ κατὰ μίαν γε ὥραν ὡς εἰπεῖν· τούτων δὲ ἐν πολλαῖς μᾶλλον δὲ ἐν ἁπάσαις ἡ βλάστησις καὶ ἔτι μᾶλλον ἡ ἄνθησις, ὥστε εἴ τις ἐθέλει κατανοεῖν σχεδὸν συνεχὴς γίνεται καθ᾿ ὅλον ἐνιαυτὸν καὶ ἡ βλάστησις καὶ ἡ ἄνθησις· αἰεὶ γὰρ ἕτερον ἐξ ἑτέρου διαδεχόμενον πάσας καταλαμβάνει τὰς ὥρας· οἷον μετὰ τὴν ἀπάπην κρόκος ἔσται καὶ ἀνεμώνη καὶ ὁ ἠριγέρων καὶ τὰ ἄλλα χειμερινά, μετὰ δὲ ταῦτα τὰ ἠρινὰ ⟨καὶ θερινὰ⟩ μετοπωρινά.
7.10.3Söylendiği gibi, birçoğunun çiçeklenmesi kısım kısım açtıkları için mevsimlere yayılır. Bazıları böyle çiçek açar: apapē, onokheiles, hindiba, arnoglōsson ve başkaları. Böyle kesintisiz sürdükleri ve birbirlerini yakaladıkları için, bazılarında hangilerinin önce, hangilerinin geç sürgün verdiğini belirlemek bile kolay görünmez; meğer ki yılın başlangıcı belli bir mevsimin başlangıcı olarak kabul edilsin.
πολλὰ δέ, ὥσπερ ἐλέχθη, διὰ τὸ κατὰ μέρος ἀνθεῖν ἐπιτείνεται ταῖς ὥραις· ἔνια γὰρ οὕτως ἀνθεῖ, καθάπερ ἥ τε ἀπάπη καὶ τὸ ὀνοχειλὲς καὶ τὸ κιχόριον καὶ τὸ ἀρνόγλωσσον καὶ ἄλλα· διὰ δὲ τὴν συνέχειαν καὶ τὴν περικατάληψιν τὴν ὑπ᾿ ἀλλήλων οὐ φαίνεται ῥᾴδιον ἐν ἐνίοις οὐδ᾿ ὁρίσαι ποῖα πρῶτα βλαστάνει καὶ ποῖα ὀψιβλαστῆ· πλὴν εἴ τις ὑποθοῖτο τοῦ ἔτους τὴν ἀρχήν τινα ὥρας τινὸς ἀρχῇ.
7.10.4Bunların oluşlarını ve mevsimlerini de, meyveleri olgunlaştıktan sonra yeniden yeni bir oluş başlangıcına girdikleri zamandan saymak gerekir. Bu en çok sonbahar ılımından sonra olur gibi görünür; çünkü o zaman tohumların çoğu, ağaç meyvelerinin de pek çoğu artık olgunlaşmıştır ve aynı zamanda hem bunun hem de mevsimin kendisinde bir değişme olur. Henüz olgunlaşmamış ve pişmemiş hâlde yakalananların sürgün vermesi, çiçek açması ve olgunlaşması da, akla uygun olarak, devirlerine göre gerçekleşir. Bu yüzden kimi gün dönümü sıralarında, kimi Köpek Yıldızı'nın doğuşu sıralarında, kimi de Arktouros'un doğuşundan ve sonbahar ılımından sonra çiçek açar.
καὶ αὐτῶν δὲ τούτων τὰς γενέσεις καὶ τὰς ὥρας ὅταν τελειωθέντων τῶν καρπῶν πάλιν ἄλλας ἀρχὰς ἐνίστωνται τῆς γενέσεως· ὅπερ μάλιστα δοκεῖ συμβαίνειν μετ᾿ ἰσημερίαν μετοπωρινήν· τότε γὰρ ἤδη τὰ σπέρματα πλεῖστα τετελείωται καὶ τῶν δενδρικῶν καρπῶν οἱ πολλοί, καὶ ἅμα μεταβολή τις αὐτοῦ τούτου προσγίνεται καὶ τῆς ὥρας· ὅσα δὲ ἀτελῆ καὶ ἄπεπτα περικαταλαμβάνεται, τούτοις κατὰ λόγον ἐκ περιόδου καὶ ἡ βλάστησις γίνεται καὶ ἡ ἄνθησις καὶ ἡ τελείωσις· δι᾿ ὃ συμβαίνει τὰ μὲν ὑπὸ τροπὰς ἀνθεῖν τὰ δ᾿ ὑπὸ Κύνα τὰ δὲ καὶ μετὰ Ἀρκτοῦρον καὶ ἰσημερίαν μετοπωρινήν.
7.10.5Ama bunlar, başlangıcın belirlenmesi için daha genel bir inceleme gerektiriyor gibi. Bu bitkilerde farkların [ağaçlardakinden] daha çok, en azından daha az olmadığı ise açıktır; nitekim bunlardan bazıları her dem yeşildir; polion, heliotrop ve baldırıkara gibi.
Ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἔοικε κοινοτέραν ἔχειν σκέψιν εἰς ἀφορισμὸν ἀρχῆς. ὅτι δὲ αἱ διαφοραὶ πλείους ἢ οὐκ ἐλάττους ἐν τούτοις φανερόν. ἐπεὶ καὶ ἀείφυλλα τῶν τοιούτων ἐστὶν ἔνια, καθάπερ τὸ πόλιον καὶ ἡλιοτρόπιον καὶ τὸ ἀδίαντον.
7.11.111. Bölüm
Farkların nelerde ve nasıl ortaya çıktığı böylece belirlendiğine göre, artık her birinin tek tek incelemesini anlatmak gerekir […] her birinin kendine has tabiatına göre olmayanları. Örneğin başaklıları, skandix'e benzeyenleri ve tek gövdelileri; ya da hepsinde ortak olarak alınabilecek, hisle bilinen başka bir özellik varsa, yapraklarda, çiçeklerde, köklerde ya da meyvelerde. Çünkü ayırma, köklerden olduğu gibi, göze görünenlerden yapılır.
Ἀφωρισμένων οὖν τούτων περὶ τὰς διαφορὰς ἐν οἷς γίνονται καὶ πῶς λεκτέον ἤδη τὰς καθ᾿ ἕκαστον ἱστορίας […] ὅσα μὴ κατὰ τὴν ἰδίαν ἑκάστου φύσιν. λέγω δὲ οἷον τὰ σταχυώδη καὶ τὰ σκανδικώδη καὶ μονοφυῆ, κἂν εἴ τι ἕτερόν ἐστι τοιοῦτον κοινὸν ἐπὶ πάντων λαβεῖν, ὃ τῇ αἰσθήσει γνώριμον ἢ φύλλοις ἢ ἄνθεσιν ἢ ῥίζαις ἢ καρποῖς· ἐκ γὰρ τῶν φανερῶν ὁ μερισμὸς ὥσπερ καὶ ἐκ τῶν ῥιζῶν.
7.11.2Başaklı olanlar şunlardır: bazılarının kynōps dediği, kendi içinde birkaç biçimi olan bitki; alōpekouros; kimilerinin arnoglōsson, kimilerinin ortyx dediği stelephouros. Thryallis de bir bakıma buna benzer. Bunlar bir bakıma basit ve tek biçimlidir; başakları sivri değildir, kılçıklı da değildir. Alōpekouros'un başağı yumuşak ve daha tüylüdür, çünkü tilki kuyruğuna benzer; adını da buradan almıştır. Stelephouros da buna benzer; yalnız o, öteki gibi kısım kısım değil, buğday gibi bütün başak boyunca çiçek açar. İkisinin çiçeği de, tahılınki gibi, tüylüdür. Bütün görünüşüyle buğdaya benzer, yalnız yaprakları daha geniştir. Öteki başaklılar hakkında da aynı şekilde konuşmak gerekir.
Σταχυώδη μὲν οὖν ἐστιν ὅ τε κύνωψ ὑπό τινων καλούμενος πλείους ἔχων ἰδέας ἐν ἑαυτῷ· καὶ ὁ ἀλωπέκουρος καὶ ὁ στελέφουρος ὑπ᾿ ἐνίων δὲ ἀρνόγλωσσον τῶν δὲ ὄρτυξ καλούμενος· παρόμοιον δὲ τούτῳ τρόπον τινὰ καὶ ἡ θρυαλλίς. ἀπλᾶ δὲ καὶ μονοειδῆ τρόπον τινὰ ταῦτα καὶ στάχυν οὐκ ὀξὺν οὐδ᾿ ἀθερώδη ἔχοντα· ὁ δ᾿ ἀλωπέκουρος μαλακὸν καὶ χνοωδέστερον, ὅτι καὶ ὅμοιον ταῖς τῶν ἀλωπέκων οὐραῖς, ὅθεν καὶ τοὔνομα μετείληφεν. ὅμοιος δὲ τούτῳ καὶ ὁ στελέφουρος, πλὴν οὐχ ὥσπερ ἐκεῖνος ἀνθεῖ κατὰ μέρος ἀλλὰ δι᾿ ὅλου τοῦ στάχυος ὥσπερ ὁ πυρός. ἡ δὲ ἄνθησις ἀμφοῖν χνοώδης, καθάπερ καὶ τοῦ σίτου· παρόμοιον δὲ τῇ ὅλῃ μορφῇ τῷ πυρῷ πλὴν πλατυφυλλότερον. ὡσαύτως δὲ τούτοις καὶ τὰ ἄλλα τὰ σταχυώδη λεκτέον.
7.11.3Hindibaya benzeyenlerin hepsinin yaprakları yıllıktır ve kökten çıkar; apapē dışında hepsi Ülker'in doğuşundan sonra sürgün verir. Ama sapları ve kökleri bakımından aralarında büyük farklar vardır. Ötekilerin sapları daha basit ve daha küçüktür; hindibanınki ise büyüktür, çok yan dalı vardır, üstelik yapışkan ve zor kopar; bu yüzden onu bağ olarak kullanırlar. Kökünden de yan sürgün verir, kökü zaten uzundur; bu yüzden kökünü kurutmak zordur: sebze olarak toplandığında geride kalan kısım yeniden oluşa başlar. Sapı sert görünse de bir kısmı ardından öteki kısmı olmak üzere sonbahara kadar çiçek açar. Sapların uçlarında içinde tohum bulunan bir kapçık da taşır.
Τὰ δὲ κιχοριώδη πάντα μὲν ἐπετειόφυλλα καὶ ῥιζόφυλλα, βλαστάνει δὲ μετὰ Πλειάδα πλὴν τῆς ἀπάπης, τοῖς δὲ καυλοῖς καὶ ταῖς ῥίζαις μεγάλας ἔχουσι διαφοράς· οἱ μὲν γὰρ τῶν ἄλλων ἁπλούστεροι καὶ ἐλάττους, ὁ δὲ τοῦ κιχορίου μέγας καὶ ἀποφύσεις ἔχων πολλάς, ἔτι δὲ γλίσχρος καὶ δυσδιαίρετος, δι᾿ ὃ καὶ δεσμῷ χρῶνται· παραβλαστητικὸν δὲ καὶ τῇ ῥίζῃ καὶ ἄλλως μακρόρριζον, δι᾿ ὃ καὶ δυσώλεθρον· ὅταν γὰρ ἐκλαχανίσωνται, πάλιν τὸ ὑπόλοιπον ἀρχὴν λαμβάνει γενέσεως. συμβαίνει δὲ καὶ παρανθεῖν αὐτοῦ μέρος ἄλλο καὶ ἄλλο, καὶ τοῦτο ἄχρι τοῦ μετοπώρου, σκληροῦ δοκοῦντος εἶναι τοῦ καυλοῦ. φέρει δὲ καὶ λοβὸν ἐν ᾧ τὸ σπέρμα περὶ τὰ ἄκρα τῶν καυλῶν.
7.11.4Hypokhoiris daha düzdür, ele daha yumuşak gelir ve daha tatlıdır; khondrylla gibi değildir. Çünkü khondrylla hiç yenmez, ağza alınmaz; kökünde de bol ve yakıcı bir süt vardır.
Apapē de yenmez ve acıdır. Erken çiçek açar, çabuk yaşlanır ve tüylü tohumunu salar; sonra bir başka çiçek, ardından bir başkası çıkar; bunu bütün kış ve ilkbahar boyunca, yaza kadar sürdürür. Çiçeği ayva sarısıdır.
Pikris de öyledir: o da ilkbaharda çiçek açar ve benzer şekilde bütün kış ve yaz boyunca ardı ardına çiçek verir. Tadı acıdır (pikros); adını da buradan almıştır. Bunlar böyle farklarla ayrılır. Söylendiği gibi, ötekileri de aynı şekilde kavramaya çalışmak gerekir.
Ἡ δὲ ὑποχοιρὶς λειοτέρα καὶ ἡμερωτέρα τῇ προσάψει καὶ γλυκυτέρα καὶ οὐχ ὥσπερ ἡ χόνδρυλλα· τὸ γὰρ ὅλον οὐκ ἐδώδιμος αὕτη καὶ ἄβρωτος καὶ ἐν τῇ ῥίζῃ δριμὺν ὀπὸν ἔχει καὶ πολύν. Ἄβρωτος δὲ καὶ πικρὰ ἡ ἀπάπη· πρωϊανθὴς δὲ καὶ ταχὺ γηράσκει καὶ ἀποπαπποῦται, εἶτ᾿ ἄλλο φύεται πάλιν καὶ ἄλλο καὶ τοῦτο παρ᾿ ὅλον ποιεῖ τὸν χειμῶνα καὶ τὸ ἔαρ ἄχρι τοῦ θέρους· τὸ δ᾿ ἄνθος μηλινοειδές. Ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ πικρίς· καὶ γὰρ αὕτη τῷ ἦρι ἀνθεῖ, καὶ παραπλησία δι᾿ ὅλου τοῦ χειμῶνος καὶ τοῦ θέρους παρανθεῖ· τῇ γεύσει δὲ πικρά, δι᾿ ὃ καὶ τοὔνομα εἴληφε. ταῦτα μὲν οὖν ἐν ταύταις ταῖς διαφοραῖς. πειρατέον δέ, ὡς ἐλέχθη, καὶ τῶν ἄλλων λαμβάνειν ὁμοίως.
7.12.112. Bölüm
Etli köklü ya da baş köklü bitkiler de büyük bir cinstir. Bunlar hem ötekilerden hem kendi aralarında kökler, yapraklar, saplar ve öteki biçimler bakımından farklıdır. Daha önce söylendiği gibi, köklerin kimi pul pul kat katlı, kimi etlidir; kimi kabuklu, kimi kabuksuzdur; ayrıca kimi yuvarlak, kimi uzunca; kimi yenir, kimi yenmez. Yalnız soğancıklar ve onlara benzeyenler değil, çiriş otunun ve adasoğanının kökü de yenir; ama adasoğanının her türü değil, yalnız "Epimenides'inki" denen ve adını bu kullanımdan alan türü. Bunun yaprakları ötekilerinkinden daha dar ve daha düzdür.
Πολὺ δέ τι γένος ἐστὶ καὶ τῶν σαρκορρίζων ἢ κεφαλορρίζων, ἃ καὶ πρὸς τὰ ἄλλα καὶ καθ᾿ αὑτὰ τὰς διαφορὰς ἔχει ῥίζαις τε καὶ φύλλοις καὶ καυλοῖς καὶ ταῖς ἄλλαις μορφαῖς. τῶν γὰρ ῥιζῶν, ὥσπερ εἴρηται πρότερον, αἱ μὲν λεπυριώδεις αἱ δὲ σαρκώδεις, καὶ αἱ μὲν ἔχουσαι φλοιὸν αἱ δ᾿ ἄφλοιοι, ἔτι δὲ αἱ μὲν στρογγύλαι αἱ δὲ προμήκεις καὶ αἱ μὲν ἐδώδιμοι αἱ δ᾿ ἄβρωτοι. ἐδώδιμοι μὲν γὰρ οὐ μόνον βολβοὶ καὶ τὰ ὅμοια τούτοις, ἀλλὰ καὶ ἡ τοῦ ἀσφοδέλου ῥίζα καὶ ἡ τῆς σκίλλης, πλὴν οὐ πάσης ἀλλὰ τῆς Ἐπιμενιδείου καλουμένης, ἣ ἀπὸ τῆς χρήσεως ἔχει τὴν προσηγορίαν· αὕτη δὲ στενοφυλλοτέρα τε καὶ λειοτέρα τῶν λοιπῶν ἐστιν.
7.12.2Yılanyastığının da hem kökü hem yaprakları, önce sirkede haşlanırsa yenir; tadı hoştur ve iç yırtıklarına iyi gelir. Kökün büyümesi için, yapraklarını aldıklarında (yaprakları pek büyüktür) kökü toprakta kazıp çevirirler; böylece filiz vermez, bütün besini kendine çeker. Bazıları aynı şeyi soğancıkları üst üste koyarak da yapar. Drakontion'un kökü ise yenmez ve zehirlidir; sapında bir alacalık bulunduğu için bir yılanyastığı türüne drakontion derler.
Ἐδώδιμος δὲ καὶ ἡ τοῦ ἄρου καὶ αὐτὴ καὶ τὰ φύλλα προαφεψηθέντα ἐν ὄξει καί ἐστιν ἡδεῖά τε καὶ πρὸς τὰ ῥήγματα ἀγαθή. πρὸς δὲ τὴν αὔξησιν αὐτῆς, ὅταν ἀποφυλλίσωσιν, ἔχει δὲ μέγα σφόδρα τὸ φύλλον, ἀνορύξαντες στρέφουσιν, ὅπως ἂν μὴ διαβλαστάνῃ ἀλλὰ πᾶσαν ἕλκῃ τὴν τροφὴν εἰς ἑαυτήν, ὃ καὶ ἐπὶ τῶν βολβῶν τινες ποιοῦσι συντιθέντες· ἡ δὲ τοῦ δρακοντίου, καλοῦσι γάρ τι δρακόντιον ἄρον διὰ τὸ τὸν καυλὸν ἔχειν τινὰ ποικιλίαν, ἄβρωτος καὶ φαρμακώδης.
7.12.3Buna karşılık kuzgunkılıcı denen bitkinin kökü haşlanınca tatlıdır; dövülüp una katılınca ekmeği tatlı ve zararsız yapar. Yuvarlaktır, kabuksuzdur, yeşil soğanınki gibi küçük yan sürgünleri vardır. Köstebek yuvalarında bunlardan çok bulurlar, çünkü bu hayvan onları sever ve toplar.
Thēseion'un kökü ise acıdır; dövülürse bağırsakları hafifçe sürer. Zehirli olan başka kökler de vardır; birçoklarınınki ise ne zehirlidir ne yenir. Köklerdeki farklar bunlardır.
Ἀλλὰ ἡ τοῦ φασγάνου καλουμένου γλυκεῖά τε ἑψηθεῖσα, καὶ τριφθεῖσα μιγνυμένη τῷ ἀλεύρῳ ποιεῖ τὸν ἄρτον γλυκὺν καὶ ἀσινῆ· στρογγύλη δέ ἐστι καὶ ἄφλοιος καὶ ἀποφύσεις ἔχουσα μικράς, ὥσπερ τὸ γήθυον· πολλὰς δὲ εὑρίσκουσιν ἐν ταῖς σκαλοπιαῖς· χαίρει γὰρ καὶ συλλέγει τὸ ζῶον. Ἡ δὲ τοῦ θησείου τῇ μὲν γεύσει πικρά, τριβομένη δὲ κοιλίαν ὑποκαθαίρει. φαρμακώδεις δέ τινές εἰσι καὶ ἕτεραι, πολλῶν δὲ οὔτε φαρμακώδεις οὔτε ἐδώδιμοι. καὶ αὗται μὲν ἐν ταῖς ῥίζαις αἱ διαφοραί.
7.13.113. Bölüm
Yapraklarda farklar büyüklük ve biçim bakımındandır. Çiriş otunun yaprağı uzun, daha dar ve hafifçe yapışkandır; adasoğanınınki geniş ve kolayca yarılır; kuzgunkılıcınınki, ki kimileri ona ksiphos der, kılıca benzer; adı da buradan gelir. Süseninki daha çok kamışa benzer. Yılanyastığının yaprağı geniş olmanın yanında oyuk ve hıyar yaprağı gibidir. Nergisinki dar, bol ve parlaktır. Soğancığın ve soğancığa benzeyenlerin yaprakları büsbütün dardır; safranınki daha da dardır.
Κατὰ δὲ τὰ φύλλα τοῖς τε μεγέθεσιν καὶ τοῖς σχήμασιν. ὁ μὲν ἀσφόδελος μακρὸν καὶ στενότερον καὶ ὑπόγλισχρον ἔχει τὸ φύλλον, ἡ δὲ σκίλλα πλατὺ καὶ εὐδιαίρετον, τὸ δὲ φάσγανον ὑπό τινων δὲ καλούμενον ξίφος ξιφοειδές, ὅθεν ἔσχε καὶ τοὔνομα, ἡ δὲ ἶρις καλαμωδέστερον· τὸ δὲ τοῦ ἄρου πρὸς τῇ πλατύτητι καὶ ἔγκοιλον καὶ σικυῶδές ἐστιν· ὁ δὲ νάρκισσος στενὸν καὶ πολὺ καὶ λιπαρόν· βολβὸς δὲ καὶ τὰ βολβώδη παντελῶς στενὰ καὶ τοῦ κρόκου δ᾿ ἔτι στενότερον.
7.13.2Bazılarının hiç sapı yoktur, çiçeği de yoktur; yenen yılanyastığı gibi. Bazılarının yalnız çiçek sapı vardır; nergis ve safran gibi. Bazılarının ise sapı vardır; adasoğanı, soğancık, süsen ve ksiphion gibi. Hepsinin en büyük sapı çiriş otunundur; çünkü onun sapı olan antherikos en büyüktür. Süsenin sapı daha küçük ama daha serttir ve bütünüyle antherikos'a benzer. Çiriş otu çok da meyve verir; meyvesi odunsudur, biçimce üçgen, renkçe karadır. Çiçeğin altındaki yuvarlak kapçıkta oluşur ve yazın, bu kapçık açılınca düşer.
Καυλὸν δὲ τὰ μὲν οὐκ ἔχει τὸ ὅλον οὐδ᾿ ἄνθος, ὥσπερ τὸ ἄρον τὸ ἐδώδιμον· τὰ δὲ τὸν τοῦ ἄνθους μόνον, ὥσπερ ὁ νάρκισσος καὶ ὁ κρόκος· ἔνια δὲ ἔχει, καθάπερ ἡ σκίλλα καὶ ὁ βολβὸς καὶ ἡ ἶρις καὶ τὸ ξίφιον· μέγιστον δὲ πάντων ἀσφόδελος· ὁ γὰρ ἀνθέρικος μέγιστος· ὁ δὲ τῆς ἴριδος ἐλάττων μὲν σκληρότερος δὲ τὸ δὲ ὅλον ἀνθερικώδης. ἔστι δὲ καὶ πολύκαρπος ὁ ἀσφόδελος, καὶ ὁ καρπὸς αὐτοῦ ξυλώδης τῇ μὲν μορφῇ τρίγωνος τῷ δὲ χρώματι μέλας· γίνεται δὲ ἐν τῷ στρογγύλῳ τῷ ὑποκάτω τοῦ ἄνθους, ἐκπίπτει δὲ τοῦ θέρους, ὅταν τοῦτο διαχάνῃ.
7.13.3[Çiriş otu] adasoğanında olduğu gibi kısım kısım çiçek açar ve işe önce alttakilerden başlar. Antherikos'ta bir kurtçuk oluşur; bu kurtçuk eşek arısına benzer bir başka hayvana dönüşür, sonra antherikos kuruyunca onu kemirip delerek uçup gider. Öteki düz ve pürüzsüz saplılar karşısında kendine has bir özelliği var gibi görünür: sapı ince olduğu hâlde yukarıda yan sürgünler verir. Besin olarak da pek çok faydası vardır: antherikos kızartılınca yenir, tohumu kavrulunca yenir; hepsinden çok da kökü incirle dövülünce yenir ve Hesiodos'a göre en büyük faydayı sağlar.
τὴν ἄνθησιν ποιεῖται κατὰ μέρος, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῆς σκίλλης, ἄρχεται δὲ πρῶτον ἀπὸ τῶν κάτωθεν. ἐν δὲ τῷ ἀνθερίκῳ συνίσταται σκώληξ, ὃς εἰς ἄλλο μεταβάλλει ζῶον ἀνθρηνοειδές, εἶθ᾿ ὅταν ὁ ἀνθέρικος αὐανθῇ διεσθίον ἐκπέταται. δοκεῖ δὲ ἴδιον ἔχειν πρὸς τὰ ἄλλα τὰ λειόκαυλα, διότι στενὸς ὢν ἀποφύσεις ἄνωθεν ἔχει. πολλὰ δὲ εἰς τροφὴν παρέχεται χρήσιμα· καὶ γὰρ ὁ ἀνθέρικος ἐδώδιμος σταθευόμενος καὶ τὸ σπέρμα φρυγόμενον καὶ πάντων δὲ μάλιστα ἡ ῥίζα κοπτομένη μετὰ σύκου καὶ πλείστην ὄνησιν ἔχει καθ᾿ Ἡσίοδον.
7.13.4Baş köklülerin hepsi canlılığını uzun süre korur, en çok da adasoğanı: asılı dururken bile yaşar ve çok uzun süre dayanır. Saklanan şeyleri de korumaya yarar; örneğin narın sapı içine saplanırsa narı korur. Dikilen bazı şeyler de onun içinde daha çabuk sürgün verir. Dendiğine göre giriş kapısının önüne dikilirse gelecek kötülüğe karşı korur. Bunların hepsi, soğanlar ve sarımsaklar gibi kümeler hâlinde biter, çünkü kökten yan sürgün verirler. Bazıları açıkça tohumdan da biter; antherikos, zambak, kuzgunkılıcı ve soğancık gibi.
Ἅπαντα μὲν οὖν φιλόζωα τὰ κεφαλόρριζα μάλιστα δ᾿ ἡ σκίλλα· καὶ γὰρ κρεμαννυμένη ζῇ καὶ πλεῖστόν γε χρόνον διαμένει· δύναται δὲ καὶ τὰ θησαυριζόμενα σώζειν, ὥσπερ τὴν ῥόαν ἐμπηγνυμένου τοῦ μίσχου, καὶ τῶν φυτευομένων δ᾿ ἔνια βλαστάνει θᾶττον ἐν αὐτῇ· λέγεται δὲ καὶ πρὸ τῶν θυρῶν τῆς εἰσόδου φυτευθεῖσαν ἀλεξητήριον εἶναι τῆς ἐπιφερομένης δηλήσεως. πάντα δὲ ταῦτα ἀθρόα φύεται, καθάπερ καὶ τὰ κρόμυα καὶ τὰ σκόροδα· παραβλαστάνουσι γὰρ ἀπὸ τῆς ῥίζης· ἔνια δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ σπέρματος φανερῶς, οἷον ὅ τε ἀνθέρικος καὶ τὸ λείριον καὶ τὸ φάσγανον καὶ ὁ βολβός.
7.13.5Soğancığa has olarak şu da söylenir: bütün tohumları aynı anda sürmez; bir kısmı aynı yıl, bir kısmı ertesi yıl sürer. Aigilōps ve lōtos için de bunu söylerler. Bu doğruysa başka bitkilerle ortak bir özelliktir. Söylenecek olan şey de belki ortaktır, ama pek çok bitkide değil ve hepsinde şaşırtıcıdır: adasoğanında ve nergiste olan şey. Ötekilerin hepsinde, hem baştan dikilenlerde hem de yılın mevsiminde sürgün verenlerde önce yaprak çıkar, sonra sap; bunlarda ise önce sap çıkar.
Ἀλλ᾿ ἴδιον τοῦτο τοῦ βολβοῦ λέγεται, τὸ μὴ ἀπὸ πάντων βλαστάνειν ἅμα τῶν σπερμάτων, ἀλλὰ τοῦ μὲν αὐτοετὲς τοῦ δ᾿ εἰς νέωτα, καθάπερ τὸν αἰγίλωπά φασι καὶ τὸν λωτόν. τοῦτο μὲν οὖν εἴπερ ἀληθὲς κοινὸν ἑτέρων. κοινὸν δὲ ἴσως καὶ τὸ μέλλον λέγεσθαι, πλὴν οὐ πολλῶν, θαυμαστὸν δὲ ἐπὶ πάντων, ὅπερ ἐπί τε τῆς σκίλλης καὶ τοῦ ναρκίσσου συμβαίνει· τῶν μὲν γὰρ ἄλλων καὶ τῶν ἐξ ἀρχῆς φυτευομένων καὶ τῶν βλαστανόντων καθ᾿ ὥραν ἔτους τὸ φύλλον ἀνατέλλει πρῶτον, εἶθ᾿ ὕστερον ὁ καυλός· ἐπὶ δὲ τούτων ὁ καυλὸς πρότερον.
7.13.6Nergiste yalnız çiçeği taşıyan sap çiçeği hemen ileri sürer. Adasoğanında ise sap kendi başına çıkar, çiçek de sonra onun üstünde belirip oturur. Üç kez çiçeklenir: birincisi ilk sürümü, ikincisi ortadakini, üçüncüsü sonuncusunu haber verir gibidir; çünkü bunlar nasıl olursa sürümler de aşağı yukarı öyle sonuçlanır. Bu sap yaşlanıp kuruyunca, çok günler sonra yapraklar sürer. Nergiste de durum böyledir; yalnız söylediğimiz gibi onun çiçek sapından başka sapı da, gözle görülür bir meyvesi de yoktur; çiçeğin kendisi sapla birlikte söner, kuruduğunda da yapraklar çıkar.
Τοῦ ναρκίσσου δὲ ὁ τοῦ ἄνθους μόνον εὐθὺ προωθῶν τὸ ἄνθος· τῆς δὲ σκίλλης καθ᾿ αὑτόν, εἰς ὕστερον ἐπὶ τούτῳ τὸ ἄνθος ἀνίσχον προσκαθήμενον· ποιεῖται δὲ τὰς ἀνθήσεις τρεῖς, ὧν ἡ μὲν πρώτη δοκεῖ σημαίνειν τὸν πρῶτον ἄροτον, ἡ δὲ δευτέρα τὸν μέσον, ἡ δὲ τρίτη τὸν ἔσχατον· ὡς γὰρ ἂν αὗται γένωνται καὶ οἱ ἄροτοι σχεδὸν οὕτως ἐκβαίνουσιν· ὅταν δὲ οὗτος ἀπογηράσῃ. τότε ἡ τῶν φύλλων βλάστησις πολλαῖς ἡμέραις ὕστερον· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ ναρκίσσου, πλὴν οὔτε καυλὸν ἕτερον ἔχει παρὰ τὸν τοῦ ἄνθους, ὥσπερ εἴπομεν, οὔτε καρπὸν φανερόν, ἀλλ᾿ αὐτὸ τὸ ἄνθος ἅμα τῷ καυλῷ καταφθίνει καὶ ὅταν αὐανθῇ τότε τὰ φύλλα ἀνατέλλει.
7.13.7Bu iki bitkinin öteki bitkiler karşısında kendine has yanları bunlardır. Yapraklardan ve saplardan önce çiçek açanlar da vardır: tiphyon ve çiçekli bitkilerin bazıları böyle yapar gibi görünür, ağaçlardan da en çok, belki yalnız badem. Bu ikisinin onlardan farkı şudur: onlar yaprağı çiçekle birlikte ya da hemen ardından gösterir, öyle ki bazıları hakkında tartışma bile çıkar. Bunlarda ise yaprak sanki başka bir başlangıçtan çıkar; çünkü arada çok gün geçer ve yaprak, birinde çiçek, ötekinde bütün sap yaşlanıp kurumadan sürmez. Sürgün vermesi adasoğanınınkinden önce, nergisinkinden sonradır. Nergis yaprağı çok daha bol salar; kökü küçüktür, büyük değildir; biçimce soğancığa benzer, yalnız pul pul ⟨değildir⟩. Bunlar ayrıca incelenmeye değer.
Πρὸς μὲν οὖν τὰ ἄλλα τὰ συνάμφω ταῦτα ἴδια· πρὸς δὲ τὰ προανθοῦντα τῶν φύλλων καὶ τῶν καυλῶν, ὅπερ δοκεῖ ποιεῖν τὸ τίφυον καὶ ἕτερα τῶν ἀνθικῶν, ἔτι τε τῶν δένδρων ἡ ἀμυγδαλῆ μάλιστα ἢ μόνον, ὅτι ταῦτα μὲν ἅμα τῷ ἄνθει προφαίνει τὸ φύλλον ἢ εὐθὺς κατόπιν, ὥστε καὶ διαζητεῖσθαι περί τινων, ἐπὶ δὲ τούτων οἷον ἀφ᾿ ἑτέρας ἀρχῆς φαίνεται καὶ διὰ τὸ πλῆθος τῶν ἡμερῶν καὶ διὰ τὸ μὴ πρότερον βλαστάνειν πρὶν τοῦ μὲν τὸ ἄνθος τοῦ δὲ καὶ ὁ καυλὸς ὅλος ἀπογηράσῃ. ἡ δὲ βλάστησις προτέρα μὲν τῆς σκίλλης, ὑστέρα δὲ τοῦ ναρκίσσου· πολὺ δὲ πλέον τὸ φύλλον οὗτος ἀφίησι, καί ἐστιν ἡ ῥίζα αὐτὴ μικρὰ καὶ οὐ μεγάλη, προσεμφερὴς δὲ κατὰ τὸ σχῆμα τῷ βολβῷ, πλὴν ⟨οὐ⟩ λεπυριώδης. ταῦτα μὲν οὖν ἔχει σκέψιν.
7.13.8Soğancıkların birkaç cinsi olduğu açıktır; büyüklük, renk, biçim ve tat bakımından farklıdırlar. Bazı yerlerde o kadar tatlıdırlar ki çiğ yenirler; Tauros Kersonesos'unda olduğu gibi. En büyük ve en kendine has fark yünlü olanlardadır. Böyle bir cins vardır: deniz kıyılarında biter ve yününü ilk zarlarının altında taşır; öyle ki yün, içteki yenen kısımla dıştaki kısım arasında kalır. Ondan çorap ve başka giysiler dokunur. Bu yüzden bu yün gibidir, Hintlilerdeki gibi kıl gibi değildir.
Τῶν δὲ βολβῶν ὅτι πλείω γένη φανερόν, καὶ γὰρ τῷ μεγέθει καὶ τῇ χρόᾳ καὶ τοῖς σχήμασι διαφέρουσι καὶ τοῖς χυλοῖς· ἐνιαχοῦ γὰρ οὕτω γλυκεῖς ὥστε καὶ ὠμοὺς ἐσθίεσθαι, καθάπερ ἐν Χερρονήσῳ τῇ Ταυρικῇ. μεγίστη δὲ καὶ ἰδιωτάτη διαφορὰ τῶν ἐριοφόρων· ἔστι γάρ τι γένος τοιοῦτον, ὃ φύεται μὲν ἐν αἰγιαλοῖς ἔχει δὲ τὸ ἔριον ὑπὸ τοὺς πρώτους χιτῶνας, ὥστε ἀνὰ μέσον εἶναι τοῦ τε ἐδωδίμου τοῦ ἐντὸς καὶ τοῦ ἔξω· ὑφαίνεται δὲ ἐξ αὐτοῦ καὶ πόδεια καὶ ἄλλα ἱμάτια· δι᾿ ὃ καὶ ἐριῶδες τοῦτο καὶ οὐχ ὥσπερ τὸ ἐν Ἰνδοῖς τριχῶδες.
7.13.9Soğancığa benzeyenler de birkaç tanedir ve daha küçüktür. Bunlar […]: leukoion, bolbinē, opitiōn, kyiks ve bir bakıma sisyrinkhion gibi. Bunlara soğancığa benzer denmesinin sebebi köklerinin yuvarlak oluşudur; yoksa renkçe beyazdırlar ve pul pul değildirler. Sisyrinkhion'a has olan şudur: kökünün önce alt kısmı büyür […] kış boyunca; ilkbahar görününce bu kısım küçülür, üstteki yenen kısım büyür. Bunlar böyle farklara sahiptir.
Πλείω δὲ καὶ τὰ βολβώδη καὶ ἐλάττω. ταῦτα δὲ […] καθάπερ τὸ λευκόιον καὶ βολβίνη καὶ ὀπιτίων καὶ κύϊξ καὶ τρόπον τινὰ τὸ σισυρίγχιον. βολβώδη δὲ ταῦτα ὅτι στρογγύλα ταῖς ῥίζαις· ἐπεὶ τοῖς γε χρώμασι λευκὰ καὶ οὐ λεπυριώδη. ἴδιον δὲ τοῦ σισυριγχίου τὸ τῆς ῥίζης αὐξάνεσθαι τὸ κάτω πρῶτον, ὃ καλοῦσι […] χειμῶνα, τοῦ δ᾿ ἦρος ὑποφαίνοντος τοῦτο μὲν ταπεινοῦσθαι τὸ δ᾿ ἄνω τὸ ἐδώδιμον αὐξάνεσθαι. καὶ τὰ μὲν τοιαύτας ἔχει τὰς διαφοράς.
7.14.114. Bölüm
Otsu bitkilerde şunlar da kendine hastır. Örneğin baldırıkarada olan şey: yaprağı ıslandığında nemlenmez, üstünde çiy de durmaz, çünkü nem onda kalmaz; adı da buradan gelir (adiantos, ıslanmaz). İki cinsi vardır, biri beyaz, biri kara; ikisi de yağla dövülünce saç dökülmesine iyi gelir. En çok sulak yerlerde biter. Bazılarının sandığına göre trikhomanes de idrar zorluğuna iyi gelir. Sapı kara baldırıkaranınkine benzer; yaprakları çok küçük, sık ve karşılıklı dizilmiştir; altında kök yoktur; gölgeli yerleri sever.
Ἴδια δὲ καὶ ταῦτα ἐν τοῖς ποιώδεσιν, οἷον τό [τε] ἐπὶ τοῦ ἀδιάντου συμβαῖνον· οὐδὲ γὰρ ὑγραίνεται τὸ φύλλον βρεχόμενον οὐδ᾿ ἐπίδροσόν ἐστι διὰ τὸ μὴ τὴν νοτίαν ἐπιμένειν, ὅθεν καὶ ἡ προσηγορία. γένη δὲ αὐτοῦ δύο, τὸ μὲν λευκὸν τὸ δὲ μέλαν, χρήσιμα δ᾿ ἀμφότερα πρὸς ἔκρυσιν κεφαλῆς τριχῶν ἐν ἐλαίῳ τριβόμενα. φύεται δὲ μάλιστα πρὸς τὰ ὑδρηλά. ὡς δὲ οἴονταί τινες, καὶ πρὸς στραγγουρίαν τὸ τριχομανὲς ποιεῖ· ἔχει δὲ τὸν καυλὸν ὅμοιον τῷ ἀδιάντῳ τῷ μέλανι. φύλλα δὲ μικρὰ σφόδρα καὶ πυκνὰ καὶ πεφυκότα καταντικρὺ ἀλλήλων, ῥίζα δὲ οὐχ ὕπεστι· χωρία δὲ φιλεῖ σκιερά.
7.14.2Kısım kısım çiçek açanlardan anthemon'a has bir özellik vardır: ötekilerin hepsinde önce alttaki çiçekler solar, bunda ise üsttekiler. Çiçeğinin çevresi beyaz, ortası sarımtırak yeşildir. Dikenlilerde olduğu gibi meyvesi düşer ve tutunduğu yeri boş bırakır. Birkaç türü vardır.
Τῶν δὲ κατὰ μέρος ἀνθούντων ἴδιον τὸ περὶ τὸ ἄνθεμον, ὅτι τῶν μὲν ἄλλων πάντων τὰ κάτω πρῶτον ἀπανθεῖ τούτου δὲ τὰ ἄνω· τυγχάνει δ᾿ αὐτοῦ τὸ μὲν κύκλῳ τὸ λευκὸν ἄνθος τὸ δὲ ἐν τῷ μέσῳ τὸ χλωρόν· καὶ καρπὸς ὃς ἐκπίπτει, καθάπερ τοῖς ἀκανθώδεσι, καταλιπὼν τὴν πρόσφυσιν κενήν· εἴδη δ᾿ αὐτοῦ πλείω.
7.14.3Yapışkanotunda olan şey de kendine hastır. Pürüzlü olduğu için giysilere bile yapışır ve zor çıkarılır. Çiçek bu pürüzlü kısmın içinde oluşur; dışarı çıkmaz, görünmez, kendi içinde pişip tohum üretir. Öyle ki olan şey köpek balıklarında ve keler balıklarında olana benzer: onlar da yumurtayı kendi içlerinde bırakıp canlı yavru doğururlar; bu bitki de çiçeğini kendi içinde tutup pişirerek meyve doğurur.
Ἴδιον δὲ καὶ τὸ περὶ τὴν ἀπαρίνην, ἣ καὶ τῶν ἱματίων ἀντέχεται διὰ τὴν τραχύτητα καί ἐστι δυσαφαίρετον· ἐν τούτῳ γὰρ ἐγγίνεται τῷ τραχεῖ τὸ ἄνθος οὐ προϊὸν οὐδὲ ἐκφαῖνον ἀλλ᾿ ἐν ἑαυτῷ πεττόμενον καὶ σπερμογονοῦν· ὥστε παρόμοιον εἶναι τὸ συμβαῖνον ὥσπερ ἐπὶ τῶν γαλεῶν καὶ ῥινῶν· ἐκεῖνά τε γὰρ ἐν ἑαυτοῖς ὠοτοκήσαντα ζωογονεῖ, καὶ αὕτη τὸ ἄνθος ἐν ἑαυτῇ κατέχουσα καὶ πέττουσα καρποτοκεῖ.
7.15.115. Bölüm
Bazı bitkiler çiçeklenmeleriyle yıldızları izler: heliotrop denen bitki, gün dönümüyle birlikte çiçek açan skolymos ve kırlangıç rüzgârıyla birlikte çiçek açan khelidonion gibi. Bunların sebebi bir yönden tabiî, bir yönden rastlantısal görünebilir.
Ὅσα δὲ τὰς ἀνθήσεις λαμβάνουσι ἀκολουθοῦντα τοῖς ἄστροις, οἷον τὸ ἡλιοτρόπιον καλούμενον καὶ ὁ σκόλυμος, ἅμα γὰρ ταῖς τροπαῖς καὶ οὗτος, ἔτι δὲ τὸ χελιδόνιον, καὶ γὰρ τοῦτο ἅμα τῷ χελιδονίᾳ ἀνθεῖ, ταῦτα δὲ δόξειεν ἂν τῇ μὲν φυσικὴν ἔχειν τὴν αἰτίαν τῇ δὲ συμπτωματικήν.
7.15.2Başka bitkilerde de buna benzer pek çok kendine has özellik vardır. Örneğin herdemtazenin tabiatı: daima sulu ve yeşil kalır; yaprağı etli, düz ve uzuncadır. Tuzlu düzlüklerde, duvarlardaki toprak setlerde ve en çok da kiremitlerin üstünde, oraya kumlu bir toprak birikintisi gelince biter.
Πολλὰ δὲ τοιαῦτά ἐστι καὶ ἐν ἑτέροις ἴδια· οἷον καὶ ἡ τοῦ ἀειζώου φύσις τὸ διαμένειν ὑγρὸν ἀεὶ καὶ χλωρόν, φύλλον σαρκῶδες ἔχον καὶ λεῖον καὶ πρόμηκες. φύεται δὲ ἔν τε τοῖς ἁλιπέδοις τοῖς τε ἐπὶ τῶν τειχῶν ἀνδήροις καὶ οὐχ ἥκιστα ἐπὶ τῶν κεράμων, ὅταν ἐπιγένηται γῆς τις ἀμμώδης συρροή.
7.15.3Belki daha başka birçok olağanüstü şey de bulunabilir. Ama sık sık söylendiği gibi kendine has özellikleri ve ötekilere göre farkları incelemek gerekir. Bazı bitkiler birkaç biçimdedir ve neredeyse adları ortak olan ayrı şeyler gibidirler; lōtos gibi. Onun yaprak, sap, çiçek ve meyvece birbirinden farklı birçok türü vardır; "bal lōtos'u" denen de bunlardandır. Yenip içildiğinde gösterdiği etki bakımından da farklıdırlar, aynı yerleri aramamaları bakımından da. Daha başka birçokları da böyledir.
Πολλὰ δ᾿ ἄν τις ἴσως λάβοι καὶ ἕτερα περιττά. χρὴ δέ, ὥσπερ πολλάκις εἴρηται, τὰς ἰδιότητας θεωρεῖν καὶ τὰς διαφορὰς πρὸς τὰ ἄλλα. τὰ μὲν ἐν πλείοσιν ἰδέαις ἐστὶ καὶ σχεδὸν οἷον ὁμωνύμοις, ὥσπερ ὁ λωτός· τούτου γὰρ εἴδη πολλὰ διαφέροντα καὶ φύλλοις καὶ καυλοῖς καὶ ἄνθεσι καὶ καρποῖς, ἐν οἷς καὶ ὁ μελίλωτος καλούμενος· καὶ δυνάμει δὲ τῇ κατὰ τὴν προσφοράν, ἔτι τε τῷ μὴ τοὺς αὐτοὺς τόπους ζητεῖν. ὁμοίως δὲ καὶ ἕτερα πλείω.
7.15.4Bazıları ise daha az biçimdedir; tamamen ad ortaklığına dayanan strykhnos gibi. Onun bir türü yenir ve âdeta evcildir, üzüme benzer bir meyvesi vardır; öteki iki türünden biri uyku, biri delilik verebilir; fazla verilirse öldürür de. Aynı şey, aralarında büyük ayrılık bulunan başka bitkilerde de görülebilir. Öteki otsu bitkiler hakkında yeterince söylendi. Bundan sonra tahıl ve tahıla benzeyenler hakkında konuşmak gerekir; geriye kalan bu idi.
Τὰ δὲ ἐν ἐλάττοσιν, ὥσπερ ὁ στρύχνος ὁμωνυμίᾳ τινὶ παντελῶς εἰλημμένος· ὁ μὲν γὰρ ἐδώδιμος καὶ ὥσπερ ἥμερον, καρπὸν ἔχων ῥαγώδη, ἕτεροι δὲ δύο εἰσιν, ὧν ὁ μὲν ὕπνον ὁ δὲ μανίαν ἐμποιεῖν δύναται, πλείων δ᾿ ἔτι δοθεὶς καὶ κτείνει. ὁμοίως δὲ τοῦτο καὶ ἐφ᾿ ἑτέρων ἐστὶ λαβεῖν, ἃ πολλὴν ἔχει διάστασιν. περὶ μὲν οὖν τῶν ἄλλων τῶν ποιωδῶν ἱκανῶς εἴρηται. περὶ δὲ τοῦ σίτου καὶ τῶν σιτωδῶν μετὰ ταῦτα λεκτέον· τοῦτο γὰρ ἔτι κατάλοιπον ἦν.