Theophrastos · Bitkilerin Araştırılması
IX. Kitap
9.1.11. Bölüm
Bitkilerin kendine has bir nemi vardır; bazıları buna ortak bir adla "öz su" (opos) der. Açıktır ki her birinin nemi kendine has bir kuvvete sahiptir. Bazılarında bu neme daha çok, bazılarında daha az bir tat eşlik eder; bazılarında ise hiç tat yokmuş gibi görünür, o kadar zayıf ve sulu bir şeydir. Hepsinde nem en çok sürgün verme zamanında bulunur; en güçlü olduğu ve kendi tabiatını en çok gösterdiği zaman ise bitkilerin sürgün vermeyi ve meyve yapmayı bıraktığı zamandır. Bazı bitkilerde nemin kendine has renkleri de olur: süt özlülerde beyaz, kantaronda ve atraktylis denen dikende kan renginde, kimilerinde yeşil, kimilerinde başka bir renkte. Bunlar ağaçlardan çok yıllık bitkilerde ve sapları yıllık olanlarda göze çarpar.
Ἡ ὑγρότης οἰκεία τῶν φυτῶν, ἣν δὴ καλοῦσί τινες ὀπὸν ὀνόματι κοινῷ προσαγορεύοντες· δύναμιν δὲ ἔχει δῆλον ὅτι τὴν καθ᾿ αὑτὴν ἑκάστη. χυμὸς δὲ ταῖς μὲν μᾶλλον ταῖς δ᾿ ἧττον ἀκολουθεῖ, ταῖς δ᾿ ὅλως οὐκ ἂν δόξειεν, οὕτως ἀσθενὴς καὶ ὑδαρής τίς ἐστι. πλείστη μὲν οὖν ὑπάρχει πᾶσι κατὰ τὴν βλάστησιν, ἰσχυροτάτη δὲ καὶ μάλιστα ἐκφαίνουσα τὴν ἑαυτῆς φύσιν ὅταν ἤδη παύσηται καὶ βλαστάνοντα καὶ καρπογονοῦντα. συμβαίνει δέ τισι τῶν φυτῶν καὶ χρόας ἰδίας ἔχειν· τοῖς μὲν λευκὰς οἷον τοῖς ὀπώδεσι, τοῖς δ᾿ αἱματώδεις οἷον τῷ κενταυρίῳ καὶ τῇ ἀτρακτυλίδι καλουμένῃ ἀκάνθῃ, τοῖς δὲ χλωρόν, τοῖς δ᾿ ἐν ἄλλῃ χρόᾳ. ἔνδηλα δὲ μᾶλλον ταῦτα ἐν τοῖς ἐπετείοις καὶ τοῖς ἐπετειοκαύλοις ἢ τοῖς δένδροις.
9.1.2Bazılarının nemi yalnız koyuluk kazanır; süt özlülerinki gibi. Bazılarınınki damla damla akan bir reçine olur; köknar, çam, menengiç, pitys, badem, kiraz, erik, ardıç, sedir, Mısır dikeni ve karaağaç gibi; çünkü karaağaç da zamk verir, yalnız kabuğundan değil kesesinden. Ayrıca günlüğün ve mürrün elde edildiği ağaçlar da (çünkü bunlar da damla reçinedir), balsam, kasnı ve böyle başka bir şey varsa o da; örneğin Hint dikeni denen ve ondan mürre benzer bir şey çıkan bitki. Sakız ağacında ve iksinē denen dikende de damla oluşur; mastaki bunlardan elde edilir.
Ἡ δ᾿ ὑγρότης τῶν μὲν πάχος ἔχει μόνον, ὥσπερ τῶν ὀπωδῶν· τῶν δὲ καὶ δακρυώδης γίνεται, καθάπερ ἐλάτης πεύκης τερεβίνθου πίτυος ἀμυγδαλῆς κεράσου προύμνης ἀρκεύθου κέδρου τῆς ἀκάνθης τῆς Αἰγυπτίας πτελέας, καὶ γὰρ αὕτη φέρει κόμμι πλὴν οὐκ ἐκ τοῦ φλοιοῦ ἀλλ᾿ ἐν τῷ κωρύκῳ, ἔτι δὲ ἀφ᾿ ὧν ὁ λίβανος καὶ ἡ σμύρνα, δάκρυα γὰρ καὶ ταῦτα, καὶ τὸ βάλσαμον καὶ χαλβάνη καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον, οἷόν φασι τὴν ἄκανθαν τὴν Ἰνδικήν, ἀφ᾿ ἧς γίνεταί τι ὅμοιον τῇ σμύρνῃ· συνίσταται δὲ καὶ ἐπὶ τῆς σχίνου καὶ ἐπὶ τῆς ἀκάνθης τῆς ἰξίνης καλουμένης, ἐξ ὧν ἡ μαστίχη.
9.1.3Bunların hepsi güzel kokar; aşağı yukarı bir yağlılığı ve semizliği olanların hepsi de öyle. Yağsız olanlar ise kokusuzdur; zamk ve badem reçinesi gibi. Girit'teki iksia ile keven denen bitki de damla verir. Önceleri kevenin yalnız Girit'te bittiğini sanırlardı; şimdi Peloponnesos'ta Akhaia'da, başka yerlerde ve Asya'da Medya dolaylarında da bulunduğu görülmüştür. Bunların hepsinde damla saplarda, gövdelerde ve dallardadır; bazılarında ise köklerdedir; hipposelinon'da, skammōnia'da ve ilaç etkili başka birçok bitkide olduğu gibi. Bazılarında hem sapta hem kökte bulunur; nitekim bazılarının hem sapından hem kökünden öz su alırlar; silphionda olduğu gibi.
Ἅπαντα δὲ ταῦτα εὔοσμα καὶ σχεδὸν ὅσα πιότητά τινα ἔχει καὶ λῖπος· ὅσα δ᾿ ἀλιπῆ ταῦτα δ᾿ ἄοσμα, καθάπερ τὸ κόμμι καὶ τὸ τῆς ἀμυγδαλῆς. ἔχει δὲ δάκρυον καὶ ἡ ἰξία ἡ ἐν Κρήτῃ καὶ ἡ τραγάκανθα καλουμένη· ταύτην δὲ πρότερον ᾤοντο μόνον ἐν Κρήτῃ φύεσθαι, νῦν δὲ φανερὰ καὶ ἐν Ἀχαΐδι τῆς Πελοποννήσου καὶ ἄλλοθι καὶ τῆς Ἀσίας περὶ τὴν Μήδειαν. καὶ τούτων μὲν πάντων ἔν τε τοῖς καυλοῖς καὶ τοῖς στελέχεσι καὶ τοῖς ἀκρεμόσι τὸ δάκρυον· ἐνίων δ᾿ ἐν ταῖς ῥίζαις, ὥσπερ τοῦ ἱπποσελίνου καὶ τῆς σκαμμωνίας καὶ ἄλλων πολλῶν φαρμακωδῶν. τῶν δὲ καὶ ἐν τῷ καυλῷ καὶ ἐν τῇ ῥίζῃ· καὶ γὰρ τὸν καυλὸν ὀπίζουσιν ἐνίων καὶ τὰς ῥίζας, ὥσπερ καὶ τοῦ σιλφίου.
9.1.4Hipposelinon'un damlası mürre benzer. Mürrün buradan geldiğini duyan bazıları, mürrden hipposelinon bittiğini sanır; çünkü söylendiği gibi hipposelinon da, zambak ve başka bazı bitkiler gibi, damladan dikilir. Silphionun damlası, silphionun kendisi gibi yakıcıdır; çünkü silphionun "öz su" denen şeyi bir damladır. Skammōnia ve buna benzer başka şeyler ise, söylendiği gibi, ilaç etkisine sahiptir.
Τὸ μὲν οὖν τοῦ ἱπποσελίνου παρόμοιον τῇ σμύρνῃ· καί τινες ἀκούσαντες ὡς ἐντεῦθεν ἡ σμύρνα ἡγοῦνται βλαστάνειν ἐξ αὐτῆς ἱπποσέλινον· φυτεύεται γάρ, ὥσπερ ἐλέχθη, καὶ ἀπὸ δακρύου τὸ ἱπποσέλινον, καθάπερ ἡ κρινωνία καὶ ἄλλα. τὸ δὲ τοῦ σιλφίου δριμύ, καθάπερ αὐτὸ τὸ σίλφιον· ὁ γὰρ ὀπὸς καλούμενος τοῦ σιλφίου δάκρυόν ἐστιν. ἡ δὲ σκαμμωνία καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον, ὥσπερ ἐλέχθη, φαρμακώδεις ἔχουσι τὰς δυνάμεις.
9.1.5Söylenenlerin hepsinden bazılarının damlası kendiliğinden oluşur, bazılarınınki çentik açılınca, bazılarınınki de her iki yoldan. Açıktır ki çentik açılanlar faydalı ve daha çok aranan bitkilerdir. Badem ağacının damlasının hiçbir faydası yoktur; bu yüzden ona yara açmazlar. Ama şu açıktır: damlası kendiliğinden katılaşanlarda nemin akışı daha boldur.
Πάντων δὲ τῶν εἰρημένων τὰ μὲν αὐτομάτως συνίσταται, τὰ δ᾿ ἀπ᾿ ἐντομῆς, τὰ δ᾿ ἀμφοτέρωθεν· τέμνουσι δὲ δῆλον ὅτι τὰ χρήσιμα καὶ τὰ μᾶλλον ἐπιζητούμενα. τοῦ δ᾿ ἀπὸ τῆς ἀμυγδαλῆς οὐδεμία χρεία δακρύου, δι᾿ ὃ κοὐκ ἀφελκοῦσι. πλὴν ἐκεῖνό γε φανερὸν ὅτι ὧν αὐτόματος ἡ πῆξις τούτων πλείων ἡ ἐπιρροὴ τῆς ὑγρότητος.
9.1.6Hepsinde çentik açma ve katılaşma aynı mevsimde olmaz. Asmanın damlasının en çok, sürgün vermeden biraz önce kesilirse oluştuğunu söylerler; sonbaharda ve kışın başında daha az oluşurmuş. Oysa meyve vermek için çoğu bitkiye en uygun mevsimler bunlardır. Menengiçte, çamda ve reçine çıkan başka ağaçlarda sürgün vermeden sonra olur. Genel olarak bunların reçinesi bir yıllık değildir, çentik daha uzun bir süre için açılır. Günlük ve mürre Köpek Yıldızı'nın doğuşu sıralarında, en sıcak günlerde çentik açtıklarını söylerler; Suriye'deki balsama da aynı şekilde.
οὐ τὴν αὐτὴν δ᾿ ὥραν ἁπάντων αἱ ἐντομαὶ καὶ ἡ πῆξις, ἀλλὰ τὸ μὲν τῆς ἀμπέλου μάλιστα συνίστασθαί φασιν ἐὰν μικρὸν πρὸ τῆς βλαστήσεως τμηθῇ, τοῦ δὲ μετοπώρου καὶ ἀρχομένου τοῦ χειμῶνος ἧττον· καίτοι πρός γε καρποτοκίαν αἱ ὡραιόταται ταῖς γε πλείσταις αὗται. τῆς δὲ τερμίνθου καὶ τῆς πεύκης καὶ εἰ ἔκ τινων ἄλλων ῥητίνη γίνεται μετὰ τὴν βλάστησιν· τὸ δ᾿ ὅλον οὐκ ἐπέτειος ἡ τούτων, ἀλλ᾿ εἰς πλείω χρόνον ἡ ἐντομή. τὸν δὲ λιβανωτὸν καὶ τὴν σμύρναν ὑπὸ Κύνα φασὶ καὶ ταῖς θερμοτάταις ἡμέραις ἐντέμνειν· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ἐν Συρίᾳ βάλσαμον.
9.1.7Bunlara açılan çentik daha dikkatli yapılır ve daha küçüktür; çünkü nemin toplanması da daha azdır. Hem sapına hem köküne çentik açılanlarda önce sapa açılır; silphionda olduğu gibi. Bu öz sulardan birine "sap özü", ötekine "kök özü" derler. Kök özü daha iyidir: temiz, saydam ve daha kurudur. Sap özü ise daha nemlidir; bu yüzden katılaşsın diye üstüne un serperler. Çentik açma mevsimini Libyalılar bilir; çünkü silphionu toplayanlar onlardır. Kök kesiciler ve ilaç etkili öz suları toplayanlar da öyle; çünkü onlar da önce saplardan öz su alırlar. Kısacası kökleri ve öz suları toplayanların hepsi her birinin kendine has mevsimini gözetir. Bu ortak bir şeydir.
Ἀκριβεστέρα δὲ καὶ ἐλάττων ἡ καὶ τούτων ἐντομή· καὶ γὰρ ἡ συρροὴ τῆς ὑγρότητος ἐλάττων· ὧν δὲ καὶ ὁ καυλὸς ἐντέμνεται καὶ ἡ ῥίζα, τούτων ὁ καυλὸς πρότερον, ὥσπερ καὶ τοῦ σιλφίου, καὶ καλοῦσι δὲ τῶν ὀπῶν τούτων τὸν μὲν καυλίαν τὸν δὲ ῥιζίαν· καί ἐστι βελτίων ὁ ῥιζίας· καθαρὸς γὰρ καὶ διαφανὴς καὶ ξηρότερος. ὁ δὲ καυλίας ὑγρότερος· καὶ διὰ τοῦτο ἄλευρον αὐτῷ περιπάττουσι πρὸς τὴν πῆξιν. τὴν ὥραν τῆς ἐντομῆς ἴσασιν οἱ Λίβυες· οὗτοι γὰρ οἱ σίλφιον ⟦συλ⟧λέγοντες. ὡσαύτως δὲ καὶ οἱ ῥιζοτόμοι καὶ οἱ τοὺς φαρμακώδεις ὀποὺς συλλέγοντες· καὶ γὰρ οὗτοι τοὺς καυλοὺς ὀπίζουσι πρότερον. ἁπλῶς δὲ πάντες καὶ οἱ τὰς ῥίζας καὶ οἱ τοὺς ὀποὺς συλλέγοντες τὴν οἰκείαν ὥραν ἑκάστων τηροῦσι. καὶ τοῦτο μὲν δὴ κοινόν.
9.2.12. Bölüm
Reçine şu şekilde oluşur. Çamda, ağaca yara açılıp çıra çıkarıldığında oluşur; çünkü bu yaraya daha bol nem akar. Köknarda ve pitys'te ise kerestenin tadına bakıldıktan sonra yara açılınca oluşur; çünkü her ayırma aynı şekilde yapılmaz. Menengiçlere de her iki yerde, hem gövdede hem dallarda yara açarlar; gövdeye akan reçine dallara akandan her zaman daha bol ve daha iyidir.
Ἡ δὲ ῥητίνη γίνεται τόνδε τὸν τρόπον· ἐν μὲν τῇ πεύκῃ ὅταν ἀφελκωθείσης ἡ δᾷς ἐξαιρεθῇ, συρρεῖ γὰρ εἰς τὸ ἕλκωμα τοῦτο πλείων ἡ ὑγρότης, ἐν δὲ τῇ ἐλάτῃ καὶ τῇ πίτυϊ ὅταν γευσάμενοι τῶν ξύλων ἀφελκώσωσιν· οὐ γὰρ πᾶς ἀφορισμὸς ὁμοίως· ἀφελκοῦσι γὰρ καὶ τὰς τερμίνθους ἐν ἀμφοῖν καὶ ἐν τῷ στελέχει καὶ ἐν τοῖς ἀκρεμόσιν· αἰεὶ δὲ πλείων καὶ βελτίων ἡ εἰς τὸ στέλεχος συρρέουσα τῆς εἰς τοὺς ἀκρεμόνας.
9.2.2Reçineler ağaçlara göre de farklıdır. En iyisi menengiç reçinesidir: hem kıvamlıdır, hem en güzel kokuludur, hem de kokusu en hafif olandır; ama azdır. İkincisi köknar ve pitys reçinesidir; çünkü bunlar çam reçinesinden daha hafiftir. Çam reçinesi en bol, en ağır ve zifte en çok benzeyenidir; çünkü çam en çok çıralı ağaçtır. Tulumlar içinde sıvı hâlde taşınır, sonra böylece katılaşır. Gerçi Suriye dolaylarında menengiçten de zift yakıldığını söylerler; çünkü daha önce söylediğimiz gibi orada baştan başa büyük menengiçlerle dolu büyük bir dağ vardır.
Διαφέρουσι δὲ καὶ κατὰ τὰ δένδρα. βελτίστη μὲν γὰρ ἡ τερμινθίνη· καὶ γὰρ συνεστηκυῖα καὶ εὐωδεστάτη καὶ κουφοτάτη τῇ ὀσμῇ ἀλλ᾿ ὀλίγη. δευτέρα δὲ ἡ ἐλατίνη καὶ πιτυίνη, κουφότεραι γὰρ τῆς πευκίνης. πλείστη δὲ ἡ πευκίνη καὶ βαρυτάτη καὶ πιττωδεστάτη διὰ τὸ μάλιστα ἔνδᾳδον εἶναι τὴν πεύκην. ἄγεται δὲ ἐν ἀσκοῖς ὑγρά, κἄπειτα οὕτω συνίσταται. καίτοι φασὶ καὶ τὴν τέρμινθον πιττοκαυτεῖσθαι περὶ Συρίαν· ἔστι γὰρ ὄρος, καθάπερ ἐν τοῖς ἔμπροσθεν εἴπομεν, μέγα τερμίνθων μεστὸν ἅπαν μεγάλων.
9.2.3Bazıları pitys'ten ve Fenike sedirinden de zift yakıldığını söyler; ama bunlar nadir olduğu için yalnız mümkün şeyler olarak alınmalıdır. Nitekim Makedonya dolaylarındakiler çamdan bile yalnız erkek olanından zift yakarlar; meyve vermeyene "erkek" derler. Dişiden ise yalnız köklerinden birini alırlarsa yakarlar; çünkü bütün çamların kökleri çıralıdır. En güzel ve en temiz zift, güneşe ve kuzeye çok açık yerlerdeki çamlardan; gölgeli yerlerdekilerden ise daha bulanık ve çamurlu zift çıkar. Çok gölgeli yerlerde çam hiç bitmez.
Ἔνιοι δέ φασι καὶ τὴν πίτυν καὶ τὴν κέδρον δὲ τὴν Φοινικικήν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὡς ἐνδεχόμενα ληπτέον διὰ τὸ σπάνιον· ἐπεὶ οἱ γε περὶ Μακεδονίαν οὐδὲ τὴν πεύκην πιττοκαυτοῦσιν ἀλλ᾿ ἢ τὴν ἄρρενα· καλοῦσι γὰρ ἄρρενα τὴν μὴ καρποφόρον. τῆς δὲ θηλείας ἐάν τινα τῶν ῥιζῶν λάβωσιν· ἅπασα γὰρ ἔνδᾳδος πεύκη ταῖς ῥίζαις. καλλίστη δὲ πίττα γίνεται καὶ καθαρωτάτη ἡ ἐκ τῶν σφόδρα προσείλων καὶ προσβόρρων, ἐκ δὲ τῶν παλισκίων βλοσυρωτέρα καὶ βορβορώδης· ἐν γὰρ τοῖς σφόδρα παλισκίοις οὐδὲ φύεται πεύκη τὸ παράπαν.
9.2.4Ziftin miktarında ve güzelliğinde de verimsiz ve verimli yıllar olur. Kış ılımlı geçerse zift bol, güzel ve rengi daha beyaz olur; sert geçerse az ve daha kötü olur. Ziftin miktarını ve güzelliğini belirleyen bunlardır, çamların bol meyve vermesi değil.
Ἔστι δὲ καὶ ἀφορία τις καὶ εὐφορία καὶ πλήθους καὶ καλλονῆς· ὅταν μὲν γὰρ χειμὼν μέτριος γίνηται, πολλὴ γίνεται καὶ καλὴ καὶ τῷ χρώματι λευκοτέρα, ὅταν δὲ ἰσχυρός, ὀλίγη καὶ μοχθηροτέρα. καὶ ταῦτά γέ ἐστι τὰ ὁρίζοντα πλῆθος καὶ καλλονὴν πίττης, οὐχ ἡ πολυκαρπία τῶν πευκῶν.
9.2.5İda dolaylarındakiler çamları ayırarak birine "İda çamı", ötekine "kıyı çamı" derler. Söylediklerine göre İda çamından çıkan zift daha bol, daha kara, daha tatlı ve çiğken genel olarak daha güzel kokuludur; ama kaynatılınca daha az kalır, çünkü suyu daha çoktur; bu yüzden daha incedir. Kıyı çamınınki ise çiğken daha sarı ve daha koyudur; öyle ki kaynatılınca daha az eksilir. İda çamı ise daha çıralıdır. Kısacası, eşit miktarda çıradan, yağmurlu yıllarda kuraklık yıllarında olduğundan, kışı sert ve gölgeli yerlerde de güneşli ve havası güzel yerlerde olduğundan daha bol ve daha sulu zift çıkar. Her iki taraf bunları böyle anlatır.
Οἱ δὲ περὶ τὴν Ἴδην φασί, διαιροῦντες τὰς πεύκας καὶ τὴν μὲν καλοῦντες Ἰδαίαν τὴν δὲ παραλίαν, τὴν ἐκ τῆς Ἰδαίας πλείω καὶ μελαντέραν γίνεσθαι καὶ γλυκυτέραν καὶ τὸ ὅλον εὐωδεστέραν ὠμήν, ἑψηθεῖσαν δὲ ἐλάττω ἐκβαίνειν· πλείω γὰρ ἔχειν τὸν ὀρρόν, δι᾿ ὃ καὶ λεπτοτέραν εἶναι. τὴν δὲ τῆς παραλίας ξανθοτέραν καὶ παχυτέραν ὠμήν, ὥστε καὶ τὴν ἄφεψιν ἐλάττω γίνεσθαι, δᾳδωδεστέραν δὲ τὴν Ἰδαίαν. ὡς δὲ ἁπλῶς εἰπεῖν ἐκ τῆς ἴσης δᾳδὸς πλείω καὶ ὑδαρεστέραν ἐν ταῖς ἐπομβρίαις γίνεσθαι ἢ ἐν τοῖς αὐχμοῖς, καὶ ἐκ τῶν χειμερινῶν καὶ παλισκίων τόπων ἢ ἐκ τῶν εὐείλων καὶ εὐδιεινῶν. ταῦτα μὲν οὖν οὕτως ἑκάτεροι λέγουσιν.
9.2.6Çıra yeniden çıkarılabilsin diye oyukların dolması iyi çamlarda bir yıl, daha orta hâllilerde iki yıl, kötülerinde üç yıl sürer. Dolan şey ise kereste ve kaynaşma değil, ziftir; çünkü kerestenin yeniden kaynaşıp bir olması imkânsızdır; ama ziftin işlenmesi bu kadar zaman aralığıyla yapılır. Gerçi açıktır ki kerestede de bir tür yeni büyüme olması zorunludur; madem zift, çıra çıkarılıp yakıldığında akıyor. Bu konu böyle anlaşılmalıdır.
Ἀναπληροῦσθαι δὲ συμβαίνει τὰ κοιλώματα πρὸς τὸ πάλιν ἐξαιρεῖν τῶν μὲν ἀγαθῶν πευκῶν ἐνιαυτῷ, τῶν δὲ μετριωτέρων ἐν δυσὶν ἔτεσι, τῶν δὲ μοχθηρῶν ἐν τρισίν. ἡ δὲ ἀναπλήρωσις οὐ τοῦ ξύλου καὶ τῆς συμφύσεως ἀλλὰ τῆς πίττης ἐστίν· ἐπεὶ τὸ ξύλον ἀδύνατον συμφῦναι καὶ ἓν γενέσθαι πάλιν, ἀλλ᾿ ἡ ἐργασία διὰ τοσούτου χρόνου γίνεται τῆς πίττης· ἀναγκαῖον δὲ δῆλον, ὅτι καὶ τῷ ξύλῳ γίνεσθαί τινα πρόσφυσιν, εἴπερ ἐξαιρουμένης τῆς δᾳδὸς καὶ καιομένης τῆς πίττης ἡ ἐκροή. τοῦτο μὲν οὖν οὕτω ληπτέον.
9.2.7İda dolaylarındakiler şöyle der: gövdenin kabuğunu soydukları zaman (güneşe bakan yanını yerden iki üç arşın yüksekliğe kadar soyarlar) oraya akış olur ve orası en çok bir yıl içinde çıralanır. Bu kısmı baltayla oydukları zaman ertesi yıl yeniden çıralanır, üçüncü yıl da aynı şekilde. Bundan sonra, alttan kesilmiş olduğu için, ağaç çürüyüp rüzgârla devrilir. O zaman ağacın özünü çıkarırlar, çünkü en çıralı kısım odur; köklerden de çıkarırlar; çünkü söylediğimiz gibi en çıralı kısım bunlardır.
Οἱ δὲ περὶ τὴν Ἴδην φασίν, ὅταν λεπίσωσι τὸ στέλεχος,— λεπίζουσι δὲ τὸ πρὸς ἥλιον μέρος ἐπὶ δύο ἢ τρεῖς πήχεις ἀπὸ τῆς γῆς— ἐνταῦθα τῆς ἐπιρροῆς γινομένης ἐνδᾳδοῦσθαι ἐνιαυτῷ μάλιστα, τοῦτο δ᾿ ὅταν ἐκπελεκήσωσιν ἐν ἑτέρῳ πάλιν ἐνδᾳδοῦσθαι καὶ τὸ τρίτον ὡσαύτως, μετὰ δὲ ταῦτα διὰ τὴν ὑποτομὴν ἐκπίπτειν τὸ δένδρον ὑπὸ τῶν πνευμάτων σαπέν· τότε δ᾿ ἐξαιρεῖν αὐτοῦ τὴν καρδίαν, τοῦτο γὰρ μάλιστα δᾳδῶδες, ἐξαιρεῖν δὲ ἐκ τῶν ῥιζῶν· καὶ γὰρ ταύτας, ὥσπερ εἴπομεν, ἐνδᾴδους πασῶν.
9.2.8Açıktır ki, söylendiği gibi, iyi çamların bunu kesintisiz yapması, kötülerin ise daha uzun aralıklarla yapması akla yatkındır. Sakınılarak işlenirse ağaç daha uzun süre dayanır; bütün çırası çıkarılırsa daha kısa. Görünüşe göre en fazla üç böyle çıkarmaya dayanabilir. Çamlar meyve vermeye ve çıra yapmaya aynı zamanda başlamaz: meyveyi hemen, gençken verirler; çırayı ise çok sonra, yaşlandıklarında yaparlar.
Εἰκὸς δὲ δῆλον ὅτι τὰς μὲν ἀγαθάς, ὥσπερ ἐλέχθη, συνεχῶς τοῦτο δρᾶν τὰς δὲ χείρονας διὰ πλείονος χρόνου· καὶ ταμιευομένων μὲν πλείω χρόνον ἀντέχειν, ἐὰν δὲ πᾶσαν ἐξαιρῶσιν ἐλάττω· δύναται δ᾿ ὡς ἔοικε τρεῖς μάλιστα τοιαύτας ἐξαιρέσεις ὑπομένειν. οὐχ ἅμα δὲ καρποφοροῦσιν αἱ πεῦκαι καὶ δᾳδοφοροῦσι· καρποφοροῦσι μὲν γὰρ εὐθὺς νέαι, δᾳδοφοροῦσι δὲ ὕστερον πολλῷ πρεσβύτεραι γινόμεναι.
9.3.13. Bölüm
Zifti şu şekilde yakarlar. Önce harman yeri gibi düz bir yer hazırlarlar; ortaya doğru akıntısı olacak biçimde yapar ve zeminini iyice döverler. Sonra kütükleri yarıp kömürcülerin yığınına benzer bir yığın kurarlar; yalnız bunu çukura yapmazlar, yarılmış kütükleri birbirine dayayarak dik dizerler; böylece yığın, odun miktarına göre giderek yükselir. Söylediklerine göre, yığının çevresi yüz seksen arşın, yüksekliği en çok altmış ya da elli arşın olursa, ya da her ikisi yüz arşın olursa, çıra yağlıysa iyi sonuç alınır.
Τὴν δὲ πίτταν καίουσι τόνδε τὸν τρόπον· ὅταν κατασκευάσωσιν ὁμαλῆ τόπον ὥσπερ ἅλω ποιήσαντες ἔχουσαν εἰς τὸ μέσον συρροὴν καὶ ταύτην ἐδαφίσωσι, κατασχίσαντες τοὺς κορμοὺς συντιθέασι παραπλησίαν σύνθεσιν τῆς τῶν ἀνθρακευόντων, πλὴν οὐκ ἔμβοθρον· ἀλλὰ τὰς σχίζας ὀρθὰς πρὸς ἀλλήλας, ὥστε λαμβάνειν ὕψος αἰεὶ κατὰ πλῆθος· γίνεσθαι δέ φασιν, ὅταν ἡ σύνθεσις ᾖ κύκλῳ μὲν ὀγδοήκοντα καὶ ἑκατὸν πηχέων εἰς ὕψος δὲ ἑξήκοντα πλεῖστον ἢ πεντήκοντα ἢ ἑκατὸν ἀμφοτέροις, ἐάνπερ ἡ δᾷς τυγχάνῃ πίειρα.
9.3.2Yığını böylece kurduktan sonra üstünü dallarla örter, toprak atarak gömerler; öyle ki ateş hiçbir yerden parlamasın, çünkü böyle olursa zift kaybolur. Ateşi açık bırakılan geçitten verirler; sonra orayı da dallarla tıkayıp toprakla örterler. Bir merdivenle yukarı çıkarak dumanın nereden fışkırdığını gözetler ve parlamasın diye oraya durmadan toprak atarlar. Yığının içinden ziftin akması için bir oluk yapılmıştır; bu oluk on beş arşın kadar uzaklıktaki bir çukura uzanır. Akan zift dokunulduğunda soğuktur.
συνθέντες οὖν αὐτὴν οὕτως καὶ κατασκεπάσαντες ὕλῃ γῆν ἐπιβαλόντες κατακρύπτουσιν ὅπως μηδαμῶς διαλάμψῃ τὸ πῦρ, ἀπόλλυται γὰρ ἡ πίττα τούτου συμβάντος· ὑφάπτουσι δὲ κατὰ τὴν ὑπολειπομένην δίοδον· εἶτα δὲ καὶ ταῦτα ἐπιφράξαντες τῇ ὕλῃ καὶ ἐπιχώσαντες τηροῦσιν ἀναβαίνοντες κατὰ κλίμακος, ᾗ ἂν ὁρῶσι τὸν καπνὸν ὠθούμενον, καὶ ἐπιβάλλουσιν αἰεὶ τῆς γῆς ὅπως μηδ᾿ ἀναλάμψῃ. κατεσκεύασται δὲ ὀχετὸς τῇ πίττῃ διὰ τῆς συνθέσεως τῆς ἀπορροῆς εἰς βόθυνον ὅσον ἀπέχοντα πεντεκαίδεκα πήχεις· ἡ δ᾿ ἀπορρέουσα τῆς πίττης ψυχρὰ γίνεται κατὰ τὴν ἁφήν.
9.3.3Yığın en çok iki gün iki gece yanar; çünkü ertesi gün, güneş batmadan, yakma bitmiş ve ateş sönmüş olur; zift artık akmadığında böyle olur. Bütün bu süre boyunca uyumadan, ateş parlamasın diye nöbet tutarlar; ziftin bol ve güzel olması için dua ederek kurban kesip bayram ederler. Makedonya dolaylarındakiler zifti bu şekilde yakar.
καίεται δὲ μάλιστα δύο ἡμέρας καὶ νύκτας· τῇ γὰρ ὑστεραίᾳ πρὸ ἡλίου δύναντος ἐκκεκαυμένη γίνεται καὶ ἐνδέδωκεν ἡ πυρά· τοῦτο γὰρ συμβαίνει μηκέτι ῥεούσης. τοῦτον δὲ τὸν χρόνον ἅπαντα τηροῦσιν ἀγρυπνοῦντες, ὅπως μὴ διαλάμπῃ, καὶ θύουσι δὲ καὶ ἑορτάζουσιν εὐχόμενοι πολλήν τε καὶ καλὴν γίνεσθαι τὴν πίτταν· οἱ μὲν δὴ περὶ Μακεδονίαν καίουσι τὸν τρόπον τοῦτον.
9.3.4Söylediklerine göre Asya'da, Suriye dolaylarında çırayı baltayla oyup çıkarmazlar; ağacın kendisinin üstünde yakarlar. Bu iş için çepeçevre yapılmış bir alet getirir, onu ağaca bağlarlar; çırayı eritince aleti bir başka yere, sonra bir başkasına taşırlar. Ne zaman duracaklarını belirleyen bir ölçüleri ve işaretleri vardır; açıktır ki en başta ziftin artık akmaması. Daha önce de söylendiği gibi menengiçlerden zift yakarlar; çünkü o yerlerde çam yetişmez. Reçine ve zifte ilişkin durum böyledir.
Ἐν δὲ τῇ Ἀσίᾳ φασὶ περὶ Συρίαν οὐκ ἐκπελεκῶντας τὴν δᾷδα ἀλλ᾿ ἐπ᾿ αὐτῷ τῷ δένδρῳ προσκαίειν φέροντας ὄργανόν τι περιπεποιημένον καὶ τούτῳ περιάπτοντας, εἶθ᾿ ὅταν ἐκτήξωσι ταύτην πάλιν ἐπ᾿ ἄλλο καὶ ἄλλο μεταφέρειν· ὅρος δέ ἐστιν αὐτοῖς τις καὶ σημεῖα τοῦ παύεσθαι καὶ μάλιστα δῆλον ὅτι τὸ μηκέτι ῥεῖν. πιττοκαυτοῦσι δέ, ὥσπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη, τὰς τερμίνθους· πεύκην γὰρ οὐ φέρουσιν οἱ τόποι. τὰ μὲν οὖν περὶ τὴν ῥητίνην καὶ τὴν πίτταν οὕτως ἔχει.
9.4.14. Bölüm
Günlük, mürr, balsam ve buna benzer başka bir şey varsa onların hem çentikten hem kendiliğinden oluştuğu söylendi. Şimdi bu ağaçların tabiatının nasıl olduğunu, oluşları, toplanmaları ya da başka bir bakımdan kendilerine has bir özellikleri olup olmadığını anlatmaya çalışmalıyız; öteki güzel kokulu bitkiler hakkında da aynı şekilde. Çünkü bunların çoğu güney ve doğu yönündeki yerlerden gelir.
Περὶ δὲ λιβανωτοῦ καὶ σμύρνης καὶ βαλσάμου καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον ὅτι μὲν καὶ ἀπ᾿ ἐντομῆς γίνεται καὶ αὐτομάτως εἴρηται. ποία δὲ τις ἡ τῶν δένδρων φύσις καὶ εἴ τι περὶ τὴν γένεσιν ἢ τὴν συλλογὴν ἢ τῶν ἄλλων ἴδιον αὐτοῖς ὑπάρχει πειρατέον εἰπεῖν, ὡσαύτως δὲ καὶ περὶ τῶν λοιπῶν εὐόσμων· σχεδὸν γὰρ τά γε πλεῖστα ἀπὸ τῶν τόπων ἐστὶ τῶν τε πρὸς μεσημβρίαν καὶ ἀνατολήν.
9.4.2Günlük, mürr, kasia ve ayrıca tarçın, Arap Yarımadası'nda Saba, Hadramut, Kitibaina ve Mamali dolaylarında yetişir. Günlük ve mürr ağaçlarının kimi dağda, kimi dağın eteğindeki özel tarlalarda biter; bu yüzden kimine bakılır, kimine bakılmaz. Söylediklerine göre dağ yüksek, ormanlık ve karlıdır; ondan ovaya ırmaklar da akar. Günlük ağacı büyük değildir, beş arşın kadardır ve çok dallıdır; yaprağı armut yaprağına benzer, yalnız çok daha küçüktür ve rengi sedefotu gibi pek yeşildir. Kabuğu, defneninki gibi baştan sona düzdür.
Γίνεται μὲν οὖν ὁ λίβανος καὶ ἡ σμύρνα καὶ ἡ κασία καὶ ἔτι τὸ κινάμωμον ἐν τῇ τῶν Ἀράβων Χερρονήσῳ περί τε Σαβὰ καὶ Ἁδραμύτα καὶ Κιτίβαινα καὶ Μαμάλι. φύεται δὲ τὰ τοῦ λιβανωτοῦ καὶ τῆς σμύρνης δένδρα τὰ μὲν ἐν τῷ ὄρει τὰ δ᾿ ἐν ταῖς ἰδίαις γεωργίαις ὑπὸ τὴν ὑπώρειαν, δι᾿ ὃ καὶ τὰ μὲν θεραπεύεται τὰ δ᾿ οὔ· τὸ δ᾿ ὄρος εἶναί φασιν ὑψηλὸν καὶ δασὺ καὶ νιφόμενον, ῥεῖν δ᾿ ἐξ αὐτοῦ καὶ ποταμοὺς εἰς τὸ πέδιον. εἶναι δὲ τὸ μὲν τοῦ λιβανωτοῦ δένδρον οὐ μέγα. πεντάπηχυ δέ τι καὶ πολύκλαδον, φύλλον δ᾿ ἔχειν ἐμφερὲς τῇ ἀπίῳ, πλὴν ἔλαττον πολὺ καὶ τῷ χρώματι ποῶδες σφόδρα, καθάπερ τὸ πήγανον· λειόφλοιον δὲ πᾶν, ὥσπερ τὴν δάφνην.
9.4.3Mürr ağacı büyüklükçe daha da küçüktür ve daha çalımsıdır; gövdesi serttir, toprağa yakın yerde bükülüp kıvrılmıştır, bir baldırdan daha kalındır. Kabuğu düzdür ve andrakhlē'ninkine benzer. Bu ağaçları gördüklerini söyleyen başkaları büyüklük konusunda aşağı yukarı aynı şeyi söyler: ağaçlardan hiçbiri büyük değildir, mürr ağacı daha küçük ve daha alçaktır. Ama onlara göre günlük ağacının yaprağı defneye benzer ve kabuğu düzdür; mürr ağacı ise dikenlidir ve düz değildir, yaprağı karaağacınkine benzer, yalnız kıvırcıktır ve kermes meşesininki gibi ucunda dikencikler vardır.
Τὴν δὲ σμύρναν ἔλαττον ἔτι τῷ μεγέθει καὶ θαμνωδέστερον δέ, τὸ δὲ στέλεχος ἔχειν σκληρὸν καὶ συνεστραμμένον ἐπὶ τῆς γῆς, παχύτερον δὲ ἢ κνημοπαχές· φλοιὸν δὲ ἔχειν λεῖον ὅμοιον τῇ ἀνδράχλῃ. ἕτεροι δὲ οἱ φάσκοντες τεθεωρηκέναι περὶ μὲν τοῦ μεγέθους σχεδὸν συμφωνοῦσιν· οὐδέτερον γὰρ εἶναι μέγα τῶν δένδρων, ἔλαττον δὲ τὸ τῆς σμύρνης καὶ ταπεινότερον· φύλλον δὲ ἔχειν τὸ τοῦ λιβανωτοῦ δαφνοειδὲς καὶ λειόφλοιον δ᾿ εἶναι· τὸ δὲ τῆς σμύρνης ἀκανθῶδες καὶ οὐ λεῖον, φύλλον δὲ προσεμφερὲς ἔχειν τῇ πτελέᾳ, πλὴν οὖλον ἐξ ἄκρου δὲ ἐπακανθίζον, ὥσπερ τὸ τῆς πρίνου.
9.4.4Bunlar şunu anlattı: Kahramanlar Körfezi'nden çıkıp kıyı boyunca yaptıkları yolculukta, su aramak için karaya çıkıp dağa gitmişler; ağaçları ve toplanışı da böylece görmüşler. Her iki ağacın da gövdesinde ve dallarında çentikler varmış; gövdedekiler sanki baltayla kesilmiş gibiymiş, dallardakiler daha ince çentiklermiş. Damlaların kimi aşağı düşüyor, kimi ağaca yapışık kalıyormuş. Bazı yerlerde altına hurma yaprağından örülmüş hasırlar serilmiş, bazı yerlerde de yalnız zemin düzeltilip temizlenmiş. Hasırların üstündeki günlük hem temiz hem saydammış, yerdeki daha az öyleymiş. Ağaçlara yapışık kalanı demir aletlerle kazırlarmış; bu yüzden bazı parçalarda kabuk da bulunurmuş.
Ἔφασαν δὲ οὗτοι κατὰ τὸν παράπλουν ὃν ἐξ Ἡρώων ἐποιοῦντο κόλπου ζητεῖν ἐκβάντες ὕδωρ ἐν τῷ ὄρει καὶ οὕτω θεωρῆσαι τὰ δένδρα καὶ τὴν συλλογήν. εἶναι δ᾿ ἀμφοτέρων ἐντετμημένα καὶ τὰ στελέχη καὶ τοὺς κλάδους, ἀλλὰ τὰ μὲν ὥσπερ ἀξίνῃ δοκεῖν τετμῆσθαι τοὺς δὲ λεπτοτέρας ἔχειν τὰς ἐντομάς· τὸ δὲ δάκρυον τὸ μὲν καταπίπτειν τὸ δὲ καὶ πρὸς τῷ δένδρῳ προσέχεσθαι. ἐνιαχοῦ μὲν ὑποβεβλῆσθαι ψιάθους ἐκ φοινίκων πεπλεγμένας, ἐνιαχοῦ δὲ τὸ ἔδαφος μόνον ἠδαφίσθαι καὶ καθαρὸν εἶναι· καὶ τὸν μὲν ἐπὶ τῶν ψιάθων λιβανωτὸν εἶναι καὶ καθαρὸν καὶ διαφανῆ, τὸν δ᾿ ἐπὶ τῆς γῆς ἧττον· τὸν δ᾿ ἐπὶ τοῖς δένδροις προσεχόμενον ἀποξύειν σιδήροις, δι᾿ ὃ καὶ φλοιὸν ἐνίοις προσεῖναι.
9.4.5Bütün dağ Sabalılar arasında paylaştırılmış; çünkü sahipleri onlarmış. Birbirlerine karşı dürüst oldukları için kimse ağaçları beklemezmiş. Bu yüzden kendileri de, ortalıkta kimse yokken gemilerine bol bol günlük ve mürr alıp yüklemişler ve denize açılmışlar. Bunlar şunu da anlattı ve duyduklarını söylediler: mürr ve günlük her yerden Güneş tapınağına toplanırmış. Bu tapınak Sabalılarınmış, o çevrede en kutsal olan da oymuş; silahlı bazı Araplar onu korurmuş.
τὸ δὲ ὄρος ἅπαν μεμερίσθαι τοῖς Σαβαίοις, τούτους γὰρ εἶναι κυρίους, δικαίους δὲ τὰ πρὸς ἀλλήλους, δι᾿ ὃ καὶ οὐδένα τηρεῖν· ὅθεν καὶ αὐτοὶ δαψιλῶς εἰς τὰ πλοῖα λαβόντες ἐνθέσθαι τοῦ λιβανωτοῦ καὶ τῆς σμύρνης ἐρημίας οὔσης καὶ ἀποπλεῖν. ἔλεγον δ᾿ οὗτοι καὶ τόδε καὶ ἔφασαν ἀκούειν, ὅτι συνάγεται πανταχόθεν ἡ σμύρνα καὶ ὁ λιβανωτὸς εἰς τὸ ἱερὸν τὸ τοῦ ἡλίου· τοῦτο δ᾿ εἶναι μὲν τῶν Σαβαίων ἁγιώτατον δὲ πολὺ τῶν περὶ τὸν τόπον, τηρεῖν δέ τινας Ἄραβας ἐνόπλους·
9.4.6Ürünü getirince her biri kendi günlüğünü, aynı şekilde mürrünü de yığar ve bekçilere bırakırmış. Yığının üstüne, ölçülerin sayısını ve her ölçünün hangi fiyata satılacağını yazan bir levha koyarmış. Tüccarlar gelince yazıları inceler, hangisi hoşlarına giderse onu ölçer ve fiyatını, malı aldıkları o yere bırakırlarmış. Sonra rahip gelir, bedelin üçte birini tanrı için alır, kalanını orada bırakırmış; bu da sahipleri gelip alıncaya kadar güvende kalırmış.
ὅταν δὲ κομίσωσιν, ἕκαστον σωρεύσαντα τὸν αὑτοῦ καὶ τὴν σμύρναν ὁμοίως καταλιπεῖν τοῖς ἐπὶ τῆς φυλακῆς, τιθέναι δὲ ἐπὶ τοῦ σωροῦ πινάκιον γραφὴν ἔχον τοῦ τε πλήθους τῶν μέτρων καὶ τῆς τιμῆς ἧς δεῖ πραθῆναι τὸ μέτρον ἕκαστον· ὅταν δὲ οἱ ἔμποροι παραγένωνται, σκοπεῖν τὰς γραφάς, ὅστις δ᾿ ἂν αὐτοῖς ἀρέσκῃ μετρησαμένους τιθέναι τὴν τιμὴν εἰς τοῦτο τὸ χωρίον ἔνθεν ἂν ἕλωνται, καὶ τὸν ἱερέα παραγενόμενον τὸ τρίτον μέρος λαβόντα τῆς τιμῆς τῷ θεῷ τὸ λοιπὸν αὐτοῦ καταλιπεῖν καὶ τοῦτο σῶν εἶναι τοῖς κυρίοις, ἕως ἂν ἕλωνται παραγενόμενοι.
9.4.7Başka bazıları ise günlük ağacının sakız ağacına, meyvesinin de sakız ağacının meyvelerine benzediğini, yaprağının da kırmızımsı olduğunu söyler. Genç ağaçlardan çıkan günlük daha beyaz ve daha kokusuzmuş; yaşını başını almış ağaçlardan çıkan ise daha sarı ve daha güzel kokuluymuş. Mürr ağacı ise menengiçe benzermiş, ama daha pürüzlü ve daha dikenliymiş; yaprağı biraz daha yuvarlakmış, çiğnendiğinde tadı menengiç yaprağına benzermiş. Bunların da yaşını başını almış olanları daha güzel kokarmış.
Ἄλλοι δέ τινες τὸ μὲν τοῦ λιβανωτοῦ δένδρον ὅμοιον εἶναί φασι σχίνῳ καὶ τὸν καρπὸν ταῖς σχινίσι φύλλον δὲ ὑπέρυθρον· εἶναι δὲ τὸν μὲν ἐκ τῶν νέων λιβανωτὸν λευκότερον καὶ ἀοδμότερον, τὸν δ᾿ ἐκ τῶν παρηκμακότων ξανθότερον καὶ εὐοσμότερον· τὸ δὲ τῆς σμύρνης ὅμοιον τῇ τερμίνθῳ, τραχύτερον δὲ καὶ ἀκανθωδέστερον, φύλλον δὲ μικρῷ στρογγυλότερον, τῇ δὲ γεύσει διαμασωμένοις ὅμοιον τῷ τῆς τερμίνθου· εἶναι δὲ καὶ τούτων τὰ παρηκμακότα εὐοσμότερα.
9.4.8İkisi de aynı yerde yetişirmiş; toprak killice ve taşlı, kaynak suları da azmış. Bu söylenenler, [dağın] karlı ve yağmurlu olduğu, ondan ırmaklar çıktığı sözleriyle pek bağdaşmaz. Başka bazıları da ağacın menengiçe benzediğini söyler; kimileri de onun düpedüz menengiç olduğunu söyler. Çünkü günlüğü getiren Araplar Antigonos'a kereste getirmişler ve bunun menengiç kerestesinden hiçbir farkı yokmuş. Ama bunlar daha büyük bir yanılgıya da düşmüşler: günlüğün de mürrün de aynı ağaçtan çıktığını sanıyorlarmış.
Γίνεσθαι δὲ ἀμφότερα ἐν τῷ αὐτῷ τόπῳ· τὴν δὲ γῆν ὑπάργιλον καὶ πλακώδη, καὶ ὕδατα πηγαῖα σπάνια. ταῦτα μὲν οὖν ὑπεναντία τῷ νίφεσθαι καὶ ὕεσθαι καὶ ποταμοὺς ἐξιέναι· τὸ δὲ παρόμοιον εἶναι τὸ δένδρον τῇ τερμίνθῳ καὶ ἄλλοι τινὲς λέγουσιν, οἱ δὲ καὶ ὅλως τέρμινθον εἶναι· κομισθῆναι γὰρ ξύλα πρὸς Ἀντίγονον ὑπὸ τῶν Ἀράβων τῶν τὸν λιβανωτὸν καταγόντων, ἃ οὐδὲν διέφερε τῶν τῆς τερμίνθου· πλὴν οὗτοί γε μεῖζον ἕτερον ἀγνόημα προσηγνόουν· ᾤοντο γὰρ ἐκ τοῦ αὐτοῦ δένδρου τόν τε λιβανωτὸν γίνεσθαι καὶ τὴν σμύρναν·
9.4.9Bu yüzden Kahramanlar şehrinden yola çıkıp körfezi yukarı gidenlerin anlattıkları daha inandırıcıdır. Nitekim Sardeis'in yukarısında bir tapınakta biten günlük ağacının da, buna bakıp hüküm vermek gerekirse, yaprakları defneye benzer. Ondan çıkan günlük, hem gövdeden hem dallardan çıkanı, görünüşte de tütsü olarak yakıldığında kokuda da öteki günlüğe benzer. Bu ağaç hiçbir ⟨bakım⟩ görmeden yetişir.
διόπερ ἐκεῖνος ὁ λόγος πιθανώτερος ὁ παρὰ τῶν ἀναπλευσάντων ἐξ Ἡρώων πόλεως· ἐπεὶ καὶ τὸ ὑπὲρ Σάρδεων πεφυκὸς τοῦ λιβανωτοῦ δένδρον ἐν ἱερῷ τινι δαφνοειδὲς ἔχει τὸ φύλλον, εἴ τι δεῖ σταθμᾶσθαι τοῦτο· ὁ λιβανωτὸς δ᾿ ἔχει, καὶ ὁ ἐκ τοῦ στελέχους καὶ ὁ ἐκ τῶν ἀκρεμόνων, ὁμοίως καὶ τῇ ὄψει καὶ τῇ ὀσμῇ θυμιώμενος τῷ ἄλλῳ λιβανωτῷ. πέφυκε δὲ τοῦτο μόνον τὸ δένδρον οὐδεμιᾶς τυγχάνειν ⟨θεραπείας⟩.
9.4.10Bazıları da günlüğün Arabistan'da daha bol, ama onların egemenliği altındaki yakın adalarda daha güzel olduğunu söyler. Çünkü orada ağaçların üstünde damlaya istedikleri biçimi verirlermiş. Bu da belki inanılmaz değildir; çentiği istedikleri biçimde açabilirler. Günlük topaklarının bazıları da çok büyüktür; öyle ki hacimce bir avuç dolusu, ağırlıkça da bir mna'nın üçte birinden fazla gelir. Günlüğün hepsi işlenmemiş hâlde getirilir; görünüşü kabuğa benzer. Mürrün kimi damla mürrdür, kimi yoğrulmuş mürr. Daha iyisi tadına bakılarak ayırt edilir; aynı renkte olanı da buna göre seçerler. Günlük ve mürr hakkında şimdiye kadar aşağı yukarı bu kadarını duymuş bulunuyoruz.
Ἔνιοι δὲ λέγουσιν ὡς πλείων μὲν ὁ λιβανωτὸς ἐν τῇ Ἀραβίᾳ γίνεται, καλλίων δὲ ἐν ταῖς ἐπικειμέναις νήσοις ὧν ἐπάρχουσιν· ἐνταῦθα γὰρ καὶ σχηματοποιεῖν ἐπὶ τῶν δένδρων οἷον ἂν θέλωσι· καὶ τάχα τοῦτό γε οὐκ ἀπίθανον· ἐνδέχεται ὁποίαν ἂν βούλωνται ποιεῖν τὴν ἐντομήν. εἰσὶ δέ τινες καὶ μεγάλοι σφόδρα τῶν χόνδρων, ὥστ᾿ εἶναι τῷ μὲν ὄγκῳ χειροπληθιαίους σταθμῷ δὲ πλέον ἢ τρίτον μέρος μνᾶς. ἀργὸς δὲ κομίζεται πᾶς ὁ λιβανωτός, ὅμοιος δὲ τῇ προσόψει φλοιῷ. τῆς σμύρνης δὲ ἡ μὲν στακτὴ ἡ δὲ πλαστή. δοκιμάζεται δ᾿ ἡ μὲν ἀμείνων τῇ γεύσει, καὶ ἀπὸ ταύτης τὴν ὁμόχρων λαμβάνουσι. περὶ μὲν οὖν λιβανωτοῦ καὶ σμύρνης σχεδὸν τοσαῦτα ἀκηκόαμεν ἄχρι γε τοῦ νῦν.
9.5.15. Bölüm
Tarçın ve kasia hakkında şunları söylerler. İkisi de büyük olmayan, hayıt kadar, çok dallı ve odunsu çalılardır. Kesince tarçının bütününü beş parçaya ayırırlarmış. Bunlardan sürgünlere yakın olan birincisi en iyisiymiş; bir karış ya da biraz daha uzun kesilirmiş. Onu ikincisi izlermiş, bu daha kısa kesilirmiş; sonra üçüncüsü ve dördüncüsü. En sonuncusu, köke yakın olanı en kötüsüymüş; çünkü kabuğu en azmış. İşe yarayan da kerestesi değil kabuğuymuş; bu yüzden uçta biten kısım en iyisiymiş, çünkü kabuğu da en çok onda olurmuş. Bazıları böyle söyler.
Περὶ δὲ κιναμώμου καὶ κασίας τάδε λέγουσι· θάμνους μὲν ἀμφότερα ταῦτ᾿ εἶναι οὐ μεγάλους ἀλλ᾿ ἡλίκους ἄγνου, πολυκλάδους δὲ καὶ ξυλώδεις. ὅταν δὲ ἐκκόψωσιν, ὅλον τὸ κινάμωμον διαιρεῖν εἰς πέντε μέρη· τούτων δὲ τὸ πρῶτον πρὸς τοῖς βλαστοῖς βέλτιστον εἶναι, ὃ τέμνεται σπιθαμιαῖον ἢ μικρῷ μεῖζον· ἑπόμενον δὲ τὸ δεύτερον, ὃ καὶ τῇ τομῇ ἔλαττον· εἶτα τὸ τρίτον καὶ τέταρτον· ἔσχατον δὲ τὸ χείριστον τὸ πρὸς τῇ ῥίζῃ· φλοιὸν γὰρ ἐλάχιστον ἔχειν· χρήσιμος δὲ οὗτος, οὐ τὸ ξύλον· δι᾿ ὃ καὶ τὸ ἀκροφυὲς κράτιστον, πλεῖστον γὰρ ἔχειν καὶ τὸν φλοιόν. οἱ μὲν οὕτω λέγουσιν.
9.5.2Başkaları ise onun bir çalı, hatta daha çok bir çalımsı olduğunu söyler; iki cinsi varmış, biri kara, biri beyaz. Hakkında bir masal da anlatılır. Derin vadilerde bitermiş; bu vadilerde de ısırığı öldürücü birçok yılan varmış; yılanlara karşı ellerini ve ayaklarını koruyarak aşağı iner ve tarçını toplarlarmış. Dışarı çıkarınca onu üç parçaya bölüp güneşle kura çekerlermiş; hangi parça güneşe düşerse onu orada bırakırlarmış. Uzaklaşırken bu parçanın hemen tutuştuğunu görürlermiş. Bu gerçekten bir masaldır.
Ἄλλοι δὲ θαμνῶδες μὲν καὶ ἔτι μᾶλλον φρυγανῶδες εἶναί φασι· δύο δ᾿ αὐτοῦ γένη, τὸ μὲν μέλαν τὸ δὲ λευκόν. λέγεται δέ τις καὶ μῦθος ὑπὲρ αὐτοῦ· φύεσθαι μὲν γάρ φασιν ἐν φάραγξιν, ἐν ταύταις δ᾿ ὄφεις εἶναι πολλοὺς δῆγμα θανάσιμον ἔχοντας, πρὸς οὓς φραξάμενοι τὰς χεῖρας καὶ τοὺς πόδας καταβαίνουσι καὶ συλλέγουσιν, εἶθ᾿ ὅταν ἐξενέγκωσι διελόντες τρία μέρη διακληροῦνται πρὸς τὸν ἥλιον, καὶ ἣν ἂν λάχῃ ὁ ἥλιος καταλείπουσιν· ἀπιόντες δ᾿ εὐθὺς ὁρᾶν φασι καιομένην ταύτην· οὗτος μὲν οὖν τῷ ὄντι μῦθος.
9.5.3Kasia'nın ise çubuklarının daha kalın, çok lifli ve kabuğunun soyulamaz olduğunu söylerler; bunun da işe yarayan kısmı kabuğudur. Çubukları kesince iki parmak boyunda ya da biraz daha uzun parçalara doğrar, bunları yeni yüzülmüş bir deriye dikerlermiş. Sonra bu deriden ve çürüyen keresteden küçük kurtlar oluşurmuş; bunlar kereste kısmını yer, ama kokusunun acılığı ve keskinliği yüzünden kabuğa dokunmazmış. Kasia ve tarçın hakkında bu kadarı söylenir.
Τὴν δὲ κασίαν φασὶ τὰς μὲν ῥάβδους παχυτέρας ἔχειν, ἰνώδεις δὲ σφόδρα καὶ οὐκ εἶναι περιφλεῦσαι· χρήσιμον δὲ καὶ ταύτης τὸν φλοιόν. ὅταν οὖν τέμνωσι τὰς ῥάβδους, κατακόπτειν ὡς διδάκτυλα τὸ μῆκος ἢ μικρῷ μείζω, ταῦτα δ᾿ εἰς νεόδορον βύρσαν καταρράπτειν· εἶτ᾿ ἐκ ταύτης καὶ τῶν ξύλων σηπομένων σκωλήκια γίνεσθαι, τὸ μὲν ξύλον κατεσθίει, τοῦ φλοιοῦ δ᾿ οὐχ ἅπτεται διὰ τὴν πικρότητα καὶ δριμύτητα τῆς ὀσμῆς. καὶ περὶ μὲν κασίας καὶ κιναμώμου τοσαῦτα λέγεται.
9.6.16. Bölüm
Balsam Suriye'deki vadide yetişir. Söylediklerine göre yalnız iki bahçe varmış; biri yirmi plethron kadar, öteki çok daha küçük. Ağaç büyükçe bir nar ağacı boyundadır ve çok dallıdır. Yaprağı sedefotununkine benzer, yalnız beyazımsıdır; her dem yeşildir. Meyvesi büyüklük, biçim ve renk bakımından menengiçinkine benzer; o da çok güzel kokar, hatta damlasından da güzel.
Τὸ δὲ βάλσαμον γίνεται μὲν ἐν τῷ αὐλῶνι τῷ περὶ Συρίαν. παραδείσους δ᾿ εἶναί φασι δύο μόνους, τὸν μὲν ὅσον εἴκοσι πλέθρων τὸν δ᾿ ἕτερον πολλῷ ἐλάττονα. τὸ δὲ δένδρον μέγεθος μὲν ἡλίκον ῥόα μεγάλη πολύκλαδον δὲ σφόδρα· φύλλον δὲ ἔχειν ὅμοιον πηγάνῳ, πλὴν ἔκλευκον, ἀείφυλλον δὲ εἶναι· καρπὸν δὲ παρόμοιον τῇ τερμίνθῳ καὶ μεγέθει καὶ σχήματι καὶ χρώματι· εὐῶδες σφόδρα καὶ τοῦτο καὶ μᾶλλον τοῦ δακρύου.
9.6.2Damlayı çentik açarak toplarlar; çentiği Köpek Yıldızı'nın doğuşu sıralarında, sıcak en bunaltıcıyken, demir tırnaklarla hem gövdelere hem üst kısımlara açarlar. Toplama bütün yaz sürer. Akan miktar çok değildir; bir adam bir günde ancak bir midye kabuğu dolusu toplar. Ama kokusu üstün ve güçlüdür; öyle ki azıcığı geniş bir alana yayılır. Yalnız [buralara] saf hâlde gelmez, toplanmış olanı karıştırılarak gelir; çünkü çok karıştırmaya elverir. Yunanistan'daki de çoğu zaman karışıktır. Çubukları da çok güzel kokar;
Τὸ δὲ δάκρυον ἀπὸ ἐντομῆς συλλέγειν, ἐντέμνειν δὲ ὄνυξι σιδηροῖς ὑπὸ τὸ ἄστρον, ὅταν μάλιστα πνίγη ὦσι, καὶ τὰ στελέχη καὶ τὰ ἄνω. τὴν δὲ συλλογὴν ὅλον τὸ θέρος ποιεῖσθαι· οὐκ εἶναι δὲ πολὺ τὸ ῥέον, ἀλλ᾿ ἐν ἡμέρᾳ τὸν ἄνδρα συλλέγειν ὅσον κόγχην· τὴν δ᾿ ὀσμὴν διαφέρουσαν καὶ πολλήν, ὥστε ἀπὸ μικροῦ πολὺν ἐφικνεῖσθαι τόπον. ἀλλ᾿ οὐ φοιτᾶν ἐνταῦθα ἄκρατον ἀλλὰ τὸ συνηγμένον κεκραμένον· πολλὴν γὰρ δέχεσθαι κρᾶσιν· καὶ τὸ ἐν τῇ Ἑλλάδι πολλάκις εἶναι κεκραμένον· εὔοσμα δὲ σφόδρα καὶ τὰ ῥαβδία·
9.6.3çünkü ağaçları hem bu sebeple hem de kazanç için budarlar: çubuklar pahalıya satılır. Ağaçlarla ilgili işlemin, sulamanın da neredeyse aynı sebeple yapıldığını söylerler; çünkü ağaçlar sürekli sulanırmış. Çubukların kesilmesi de ağaçların büyük olmamasının sebeplerinden biri gibi görünürmüş; çünkü sık sık budandıkları için çubuk sürerler ve atılımlarını tek bir doğrultuda yaymazlar.
καθαίρειν γὰρ καὶ τῶνδε ἕνεκα καί του διαφόρου· πωλεῖσθαι τίμια. καὶ τὴν ἐργασίαν τὴν περὶ τὰ δένδρα σχεδὸν ἐν ταὐτῇ αἰτίᾳ εἶναι καὶ τὴν βροχήν· βρέχεσθαι γὰρ συνεχῶς. συναιτίαν δὲ δοκεῖν εἶναι τοῦ μὴ μεγάλα γίνεσθαι τὰ δένδρα καὶ τὴν τῶν ῥαβδίων τομήν. διὰ γὰρ τὸ πολλάκις ἐπικείρεσθαι ῥάβδους ἀφιέναι καὶ οὐκ εἰς ἓν ἐκτείνειν τὴν ὁρμήν.
9.6.4Hiçbir yerde yabani balsam yokmuş. Büyük bahçeden yarım khous'luk on iki kap kadar, ötekinden yalnız iki kap çıkarmış. Saf olanı ağırlığının iki katı gümüşe, ötekisi de karışım oranına göre satılırmış. Bu da güzel kokusu bakımından üstün görünür.
Ἄγριον δὲ οὐδὲν εἶναι βάλσαμον οὐδαμοῦ· γίνεσθαι δὲ ἐκ μὲν τοῦ μείζονος παραδείσου ἀγγείδια δώδεκα ὅσον ἡμιχοαῖα, ἐκ δὲ τοῦ ἑτέρου δύο μόνον· πωλεῖσθαι δὲ τὸ μὲν ἄκρατον δὶς πρὸς ἀργύριον τὸ δ᾿ ἄλλο κατὰ λόγον τῆς μίξεως· καὶ τοῦτο μὲν διαφέρον τι φαίνεται κατὰ τὴν εὐοσμίαν.
9.7.17. Bölüm
Kokulu kamış ve kokulu saz, Lübnan dağını aştıktan sonra, Lübnan ile başka küçük bir dağ arasındaki küçük vadide yetişir; bazılarının dediği gibi Antilübnan ile arasında değil. Çünkü Antilübnan, Lübnan'dan çok uzaktır; ikisinin arasında "vadi" dedikleri geniş ve güzel bir ova vardır. Kamışın ve sazın bittiği yerde büyük bir göl bulunur; bunlar ona yakın, kurumuş bataklıkta biter. Kapladıkları alan otuz stadion'dan fazladır. Yeşilken kokmazlar, kuruyunca kokarlar; görünüşçe ötekilerden hiçbir farkları yoktur. Ama o yere girer girmez koku insanın burnuna çarpar.
Ὁ δὲ κάλαμος γίνεται καὶ ὁ σχοῖνος ὑπερβάλλοντι τὸν Λίβανον μεταξὺ τοῦ τε Λιβάνου καὶ ἄλλου τινὸς ὄρους μικροῦ ἐν τῷ αὐλωνίσκῳ τούτῳ, καὶ οὐχ ὥς τινές φασι τοῦ Ἀντιλιβάνου· ὁ γὰρ Ἀντιλίβανος μακρὰν ἀπέχει τοῦ Λιβάνου καὶ μεταξὺ τούτων ἐστὶν ὃν αὐλῶνα καλοῦσι πεδίον πολὺ καὶ καλόν. ὅπου δὲ ὁ κάλαμος καὶ ὁ σχοῖνος φύεται λίμνη μεγάλη τυγχάνει, πρὸς ταύτην δὲ ἐν τῷ ἕλει τῷ ἀνεξηραμμένῳ πεφύκασι· τόπον δὲ ἔχουσι πλεῖον ἢ τριάκοντα σταδίων. οὐκ ὄζουσι δὲ χλωροὶ ἀλλὰ ξηρανθέντες, τῇ προσόψει δὲ οὐδὲν διαφέρουσι τῶν ἄλλων· εἰσβάλλοντι δ᾿ εἰς τὸν τόπον εὐθὺς ὀσμὴ προσβάλλει·
9.7.2Gerçi bazılarının dediği gibi koku, ülkeye yaklaşan gemilere ulaşacak kadar uzağa yayılmaz; çünkü bu yer denizden yüz elli stadion'dan fazla uzaktır. Ama söylediklerine göre Arabistan'da ülkeden yayılan esinti güzel kokuludur.
Suriye'de kokusuyla olağanüstü olanlar aşağı yukarı bunlardır. Çünkü kasnının kokusu daha ağırdır ve daha çok ilaç gibidir; o da Suriye dolaylarında, panakes denen bitkiden çıkar. Kokulu karışımlarda kullanılan öteki güzel kokulu şeylerin hepsi ise kimi Hindistan'dan getirilir ve oradan denize indirilir, kimi Arabistan'dan; tarçın ve kasia'nın yanında kōmakon da öyledir. Kōmakon başka bir meyveymiş; bunu en değerli güzel kokulu yağlara katarlarmış. Kakule ve amōmon'un kimilerine göre Medya'dan, kimilerine göre Hindistan'dan geldiğini söylerler; bunları da, sümbülü de, ötekileri ya da çoğunu da.
οὐ μὴν πορρωτέρω γε ἡ ἀποπνοὴ γίνεται, καθάπερ τινές φασι, ταῖς προσφερομέναις ναυσὶ πρὸς τὴν χώραν· καὶ γὰρ ὁ τόπος οὗτος ἀπὸ θαλάττης ἀπέχει πλείους ἢ ἑκατὸν πεντήκοντα σταδίους· ἀλλ᾿ ἐν τῇ Ἀραβίᾳ τὴν ἀποπνοὴν εἶναί φασι τὴν ἀπὸ τῆς χώρας εὔοσμον. Ἐν μὲν οὖν Συρίᾳ τὰ περιττὰ τῇ ὀσμῇ σχεδὸν ταῦτ᾿ ἐστίν· ἡ γὰρ χαλβάνη βαρύτερον καὶ μᾶλλον φαρμακῶδες· ἐπεὶ καὶ αὕτη γίνεται περὶ Συρίαν ἐκ τοῦ πανάκους καλουμένου. τὰ δὲ ἄλλα πάντα τὰ εὔοσμα οἷς πρὸς τὰ ἀρώματα χρῶνται, τὰ μὲν ἐξ Ἰνδῶν κομίζεται κἀκεῖθεν ἐπὶ θάλατταν καταπέμπεται, τὰ δ᾿ ἐξ Ἀραβίας, οἷον πρὸς τῷ κιναμώμῳ καὶ τῇ κασίᾳ καὶ κώμακον· ἕτερον δ᾿ εἶναι τὸ κώμακον καρπόν· τὸ δ᾿ ἕτερον παραμίσγουσιν εἰς τὰ σπουδαιότατα τῶν μύρων. τὸ δὲ καρδάμωμον καὶ ἄμωμον οἱ μὲν ἐκ Μηδείας, οἱ δ᾿ ἐξ Ἰνδῶν καὶ ταῦτα καὶ τὴν νάρδον καὶ τὰ ἄλλα ἢ τὰ πλεῖστα.
9.7.3Kokulu karışımlarda kullandıkları şeyler aşağı yukarı şunlardır: kasia, tarçın, kakule, sümbül, nairon, balsam, aspalathos, styraks, süsen, nartē, kostos, panakes, safran, mürr, kypeiros, kokulu saz, kokulu kamış, amarakon, lōtos, dereotu. Bunların kimi kök, kimi kabuk, kimi dal, kimi kereste, kimi tohum, kimi damla, kimi çiçektir. Kimisi birçok yerde yetişir; ama en olağanüstü ve en güzel kokulu olanların hepsi Asya'dan ve sıcak yerlerden gelir. Avrupa'nın kendisinden süsenden başka hiçbiri gelmez.
Οἷς μὲν οὖν εἰς τὰ ἀρώματα χρῶνται σχεδὸν τάδε ἐστί· κασία κινάμωμον καρδάμωμον νάρδος ναῖρον βάλσαμον ἀσπάλαθος στύραξ ἶρις νάρτη κόστος πάνακες κρόκος σμύρνα κύπειρον σχοῖνος κάλαμος ἀμάρακον λωτὸς ἄννητος. τούτων δὲ τὰ μὲν ῥίζαι τὰ δὲ φλοιοὶ τὰ δὲ κλῶνες τὰ δὲ ξύλα τὰ δὲ σπέρματα τὰ δὲ δάκρυα τὰ δὲ ἄνθη. καὶ τὰ μὲν πολλαχοῦ γίνεται, τὰ δὲ περιττότατα καὶ εὐοδμότατα πάντα ἐκ τῆς Ἀσίας καὶ ἐκ τῶν ἀλεεινῶν τόπων. ἐκ γὰρ αὐτῆς Εὐρώπης οὐδέν ἐστιν ἔξω τῆς ἴριδος.
9.7.4Süsenin en iyisi İlirya'da yetişir; deniz kıyısındaki toprakta değil, içerideki ve daha çok kuzeye bakan toprakta. Süsenin daha iyi olduğu yerler arasında da farklar vardır. Onunla ilgili hiçbir işleme yoktur; yalnız temizleyip kuruturlar.
Trakya'da biten küçük kökler, örneğin kokusu sümbüle benzeyen kök ve başka bazıları, küçük ve zayıf bir güzel kokuya sahiptir. Güzel kokulu bitkiler hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
Αὕτη δ᾿ ἀρίστη ἐν Ἰλλυριοῖς, οὐκ ἐν τῇ πρὸς θάλατταν χώρᾳ, ἀλλ᾿ ἐν τῇ ἀνακεχωρηκυίᾳ κειμένῃ δὲ μᾶλλον πρὸς ἄρκτον. τόποι δὲ τόπων διαφέρουσιν ἐν οἷς ἀμείνων· ἐργασία δὲ περὶ αὐτὴν οὐδεμία πλὴν τοῦ περικαθήραντα ἀναξηρᾶναι. Τὰ γὰρ ἐν τῇ Θράκῃ φυόμενα ῥιζία, καθάπερ τό τε τῇ νάρδῳ προσεμφερῆ τὴν ὀσμὴν ἔχον καὶ ἕτερ᾿ ἄττα, μικράν τινα καὶ ἀσθενῆ τὴν εὐωδίαν ἔχει. καὶ περὶ μὲν τῶν εὐόσμων ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω.
9.8.18. Bölüm
Öz sular hakkında daha önce söylenmemiş olanları, yani ilaç etkisi ya da başka etkileri olanları da aynı şekilde anlatmaya çalışmalıyız. Bununla birlikte kökler hakkında da; çünkü bazı öz sular köklerden çıkar, kökler de ayrıca kendi başlarına birçok ve türlü türlü etkiye sahiptir. Genel olarak ilaç etkili şeylerin hepsi hakkında, yani meyve, sıkılan özsu, yapraklar, kökler ve "ot" hakkında; çünkü kök kesiciler ilaç etkili şeylerin bazılarına "ot" da derler.
Köklerin etkileri birden çoktur ve birçok şeye yarar. En çok aranan ise, en faydalı oldukları için, ilaç etkili köklerdir. Bunlar hem aynı şeylere yaramamaları hem de etkilerini aynı kısımlarında taşımamaları bakımından farklıdır. Genel olarak çoğu etkisini kendinde, meyvelerinde ve öz sularında taşır; bazıları da yapraklarında. Kök kesiciler, az önce söylendiği gibi, yaprakta bulunan etkilerin çoğuna aşağı yukarı "ot" derler.
Περὶ δὲ τῶν ὀπῶν ὅσα μὴ πρότερον εἴρηται, λέγω δ᾿ οἷον εἴ τινες φαρμακώδεις ἢ καὶ ἄλλας ἔχουσι δυνάμεις, πειρατέον ὁμοίως εἰπεῖν· ἅμα δὲ καὶ περὶ ῥιζῶν, καὶ γὰρ τῶν ὀπῶν τινες ἐκ τούτων καὶ χωρὶς αὐταὶ καθ᾿ αὑτὰς πολλὰς καὶ παντοίας ἔχουσι δυνάμεις, ὅλως δὲ περὶ πάντων φαρμακωδῶν, οἷον καρποῦ χυλισμοῦ φύλλων ῥιζῶν πόας· καλοῦσι γὰρ καὶ πόαν ἔνια τῶν φαρμακωδῶν οἱ ῥιζοτόμοι. Τῶν δὲ ῥιζῶν πλείους μέν εἰσιν αἱ δυνάμεις καὶ πρὸς πλείω· ζητοῦνται δὲ μάλιστα αἱ φαρμακώδεις ὡς χρησιμώταται, διαφέρουσαι τῷ τε μὴ πρὸς ταὐτὰ καὶ τῷ μὴ ἐν τοῖς αὐτοῖς ἔχειν τὴν δύναμιν. ὡς δ᾿ οὖν ἐπὶ πᾶν αἱ πλεῖσται μὲν ἐν αὑταῖς ἔχουσι καὶ τοῖς καρποῖς καὶ τοῖς ὀποῖς, ἔνιαι δὲ καὶ ἐν τοῖς φύλλοις· τὰς δὲ φυλλώδεις δυνάμεις τὰς πολλὰς σχεδὸν πόας καλοῦσιν, ὥσπερ εἴρηται μικρῷ πρότερον, οἱ ῥιζοτόμοι.
9.8.2Öz su alınan bitkilerden öz su çoğunlukla yazın alınır; bazılarından yaz başlarken, bazılarından yaz ilerlemişken. Bazı köklerin kesimi buğday hasadı sıralarında ya da biraz önce yapılır; ama çoğununki sonbaharda, Arktouros'un doğuşundan sonra, yapraklar döküldüğünde yapılır; meyvesi de işe yarayanlarınki ise meyveleri toplandıktan sonra. Öz su ya saplardan alınır, sütleğende, marulda ve neredeyse çoğunda olduğu gibi; ya köklerden; ya da üçüncü olarak baştan, haşhaşta olduğu gibi; çünkü öz su yalnız ondan böyle alınır ve bu ona hastır. Bazılarında öz su damla gibi kendiliğinden oluşur; kevende olduğu gibi; buna çentik açmak bile mümkün değildir. Çoğundan ise çentik açılarak alınır. Bunlardan bazılarının öz suyunu hemen kaplarda toplarlar; sütleğenin ya da haşhaşın öz suyunu (her ikisine de "mēkōnion" derler) ve genel olarak bol öz sulu olanları. Öz suyu bol olmayanlarınkini ise yünle alırlar; marulunki gibi.
Ὁ μὲν οὖν ὀπισμὸς γίνεται τῶν ὀπιζομένων ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τοῦ θέρους, τῶν μὲν ἐνισταμένου τῶν δὲ προεληλυθότος. ἡ δὲ ῥιζοτομία γίνεταί τινων καὶ ὑπὸ πυροτομίαν καὶ μικρῷ πρότερον, οὐ μὴν ἀλλ᾿ ἥ γε πλείων τοῦ μετοπώρου μετ᾿ Ἀρκτοῦρον, ὅταν φυλλορροήσωσιν, ὅσων δὲ καὶ ὁ καρπὸς χρήσιμος, ὅταν ἀμερθῶσι τὸν καρπόν. ἔστι δὲ ὁ ὀπισμὸς ἢ ἀπὸ τῶν καυλῶν, ὥσπερ τοῦ τιθυμάλλου καὶ τῆς θριδακίνης καὶ σχεδὸν τῶν πλείστων, ἢ ἀπὸ τῶν ῥιζῶν, ἢ τρίτον ἀπὸ τῆς κεφαλῆς, ὥσπερ τῆς μήκωνος· ταύτης γὰρ μόνης οὕτω καὶ τοῦτ᾿ ἴδιον αὐτῆς. τῶν μὲν οὖν καὶ αὐτόματος ὁ ὀπὸς συνίσταται δακρυώδης τις, ὥσπερ καὶ τῆς τραγακάνθης· ταύτην γὰρ οὐδὲ τέμνειν ἐστί· τῶν δὲ πλείστων ἀπὸ τῆς ἐντομῆς. ὧν ἐνίους μὲν εὐθὺς εἰς ἀγγεῖα συνάγουσιν, ὥσπερ καὶ τὸν τοῦ τιθυμάλλου ἢ μηκωνίου, καλοῦσι γὰρ ἀμφοτέρως, καὶ ἀπλῶς ὅσα πολύοπα τυγχάνει· τῶν δὲ μὴ πολυόπων ἐρίῳ λαμβάνουσιν ὥσπερ καὶ τῆς θριδακίνης.
9.8.3Bazılarında öz su alma değil, âdeta özsu sıkma vardır. Örneğin dövdükten ya da ezdikten sonra üstüne su döküp süzdükleri ve dibe çökeni aldıkları bitkiler. Açıktır ki bunların özsuyu kurudur ve daha azdır. Öteki köklerin sıkılan özsuyu meyveninkinden daha zayıftır; baldıran kökününki ise daha güçlüdür: pek küçük bir hap olarak verildiğinde ölümü daha kolay ve daha çabuk getirir. Başka kullanımlarda da daha etkilidir. Thapsia'nınki de güçlüdür. Ötekilerin hepsi daha zayıftır. Öz su alma aşağı yukarı bu kadar yolla yapılır.
Ἐνίων δ᾿ οὐδ᾿ ὀπισμὸς ἀλλ᾿ οἷον χυλισμός ἐστιν, ὥσπερ ὅσα κόψαντες ἢ τρίψαντες καὶ ὕδωρ ἐπιχέαντες ἀπηθοῦσι καὶ λαμβάνουσι τὴν ὑπόστασιν· ξηρὸς δὲ δῆλον ὅτι καὶ ἐλάττων ὁ χυλὸς τούτων. ἔστι δὲ τῶν μὲν ἄλλων ῥιζῶν τὸ χύλισμα ἀσθενέστερον τοῦ καρποῦ, τοῦ κωνείου δὲ ἰσχυρότερον, καὶ τὴν ἀπαλλαγὴν ῥᾴω ποιεῖ καὶ θάττω μικρὸν πάνυ καταπότιον δοθέν· ἐνεργότερον δὲ καὶ εἰς τὰς ἄλλας χρείας. ἰσχυρὸν δὲ καὶ τὸ τῆς θαψίας. τὰ δὲ ἄλλα πάντα ἀσθενέστερα. οἱ μὲν οὖν ὀπισμοὶ σχεδὸν τοσαυταχῶς γίνονται.
9.8.4Kök kesmede ise böyle bir fark yoktur; yalnız mevsimler bakımından, yaz ya da sonbahar gibi, bir de köklerin şu ya da bu kısmının alınması bakımından fark vardır. Örneğin çöpleme otunun alttaki ince köklerini alırlar; çünkü üstteki kalın, baş gibi kökün işe yaramadığını söylerler; köpeklere müshil vermek istediklerinde onu verirlermiş. Başka bazı bitkilerde de böyle farklardan söz ederler.
Τῆς δὲ ῥιζοτομίας οὐκ ἔστι τοιαύτη διαφορὰ πλὴν ἐν ταῖς ὥραις οἷον θέρους ἢ μετοπώρου, καὶ τῷ τάσδε ἢ τάσδε τῶν ῥιζῶν· οἷον τοῦ ἐλλεβόρου τὰς κάτω τὰς λεπτάς· τὴν γὰρ ἄνω τὴν παχεῖαν τὴν κεφαλώδη φασὶν ἀχρεῖον εἶναι καὶ διδόναι ταῖς κυσὶν ὅταν βούλωνται καθαίρειν. καὶ ἐφ᾿ ἑτέρων δέ τινων τοιαύτας λέγουσι διαφοράς.
9.8.5Ayrıca ilaççıların ve kök kesicilerin söylediği, kimi belki yerinde, kimi de abartıp masala çevirerek söylenen şeyler vardır. Bazı kökleri rüzgârı arkaya alarak kesmeyi öğütlerler; başka bazılarını ve thapsia'yı da önce bedeni yağla ovarak; çünkü rüzgârın karşısında kesilirse beden şişermiş. Köpek gülünün meyvesini de rüzgârı arkaya alarak toplamak gerekirmiş, yoksa gözler tehlikeye düşermiş. Bazılarını gece, bazılarını gündüz, bazılarını da güneş üstlerine vurmadan önce kesmek gerekirmiş; klymenon denen bitki gibi.
Ἔτι δὲ ὅσα οἱ φαρμακοπῶλαι καὶ οἱ ῥιζοτόμοι τὰ μὲν ἴσως οἰκείως τὰ δὲ καὶ ἐπιτραγωδοῦντες λέγουσι. κελεύουσι γὰρ τὰς μὲν κατ᾿ ἄνεμον ἱσταμένους τέμνειν, ὥσπερ ἑτέρας τέ τινας καὶ τὴν θαψίαν, ἀλειψάμενον λίπα· τὸ γὰρ σῶμα ἀνοιδεῖν ἐὰν ἐξ ἐναντίας. κατ᾿ ἄνεμον δὲ καὶ τοῦ κυνοσβάτου τὸν καρπὸν συλλέγειν, εἰ δὲ μὴ κίνδυνον εἶναι τῶν ὀφθαλμῶν. τὰς δὲ νύκτωρ τὰς δὲ μεθ᾿ ἡμέραν, ἐνίας δὲ πρὶν τὸν ἥλιον ἐπιβάλλειν, οἷον καὶ τὸ καλούμενον κλύμενον.
9.8.6Bunlar ve bunlara benzeyenler belki yersiz söylenmiş görünmeyebilir; çünkü bazı bitkilerin etkileri zararlıdır. Söylediklerine göre ateş gibi tutuşturup yakarlarmış. Nitekim çöpleme otu da çabuk baş ağırlığı yapar; uzun süre kazamazlar; bu yüzden önceden sarımsak yer, üstüne de su katılmamış şarap içerler. Ama şu türden şeyler sonradan uydurulmuş ve akla uzak şeylerdir: örneğin şakayığı (bazıları ona glykysidē der) gece kazmayı öğütlerler; çünkü gündüz kazarken ve meyvesini toplarken bir ağaçkakana görünen kişinin gözleri tehlikeye düşermiş, kökünü keserken görünürse de makatı dışarı fırlarmış.
Καὶ ταῦτα μὲν καὶ τὰ παραπλήσια τούτοις τάχ᾿ ἂν οὐκ ἀλλοτρίως δόξειεν λέγειν· ἐπισινεῖς γάρ τινων αἱ δυνάμεις· ἐξάπτειν γάρ φασιν ὥσπερ πῦρ καὶ κατακαίειν· ἐπεὶ καὶ ὁ ἐλλέβορος ταχὺ καρηβαρεῖν ποιεῖ, καὶ οὐ δύνανται πολὺν χρόνον ὀρύττειν, δι᾿ ὃ καὶ προεσθίουσι σκόροδα καὶ ἄκρατον ἐπιπίνουσιν. ἀλλὰ τὰ τοιαῦτα ὥσπερ ἐπίθετα καὶ πόρρωθεν, οἷον τὴν παιωνίαν, οἱ δὲ γλυκυσίδην καλοῦσι, νύκτωρ κελεύουσιν ὀρύττειν· ἐὰν γὰρ ἡμέρας καὶ ὀφθῇ τις ὑπὸ δρυοκολάπτου τὸν μὲν καρπὸν ἀπολέγων κινδυνεύειν τοῖς ὀφθαλμοῖς, τὴν δὲ ῥίζαν τέμνων ἐκπίπτειν τὴν ἔδραν.
9.8.7Kentauris'i keserken de, yaralanmadan dönmek için triorkhēs şahininden sakınmak gerekirmiş. Başka bazı gerekçeler de söylerler. Dua ederek kesmek belki hiç de garip değildir; ama başka şeyler de eklerler. Örneğin "Asklepios panakes'i" denen bitkiyi keserken karşılığında toprağa her türlü meyveden bir sunu ⟨ve⟩ ballı bir pide koymak gerekirmiş; ksiris'i keserken de karşılığında bedel olarak üç aylık buğdaydan yapılmış ballı pide koymak gerekirmiş. Onu iki ağızlı bir kılıçla çevresine üç kez daire çizerek kesmeli; ilk kesilen parçayı havada tutmalı, sonra öbürünü kesmeliymiş.
Φυλάττεσθαι δὲ καὶ τὴν κενταυρίδα τέμνοντα τριόρχην, ὅπως ἂν ἄτρωτος ἀπέλθῃ. καὶ ἄλλας δέ τινας αἰτίας. τὸ δ᾿ ἐπευχόμενον τέμνειν οὐθὲν ἴσως ἄτοπον· ἀλλ᾿ εἴ τι καὶ ἄλλο προστιθέασιν, οἷον ὅταν τὸ πάνακες τὸ Ἀσκληπίειον καλούμενον· ἀντεμβάλλειν γὰρ τῇ γῇ παγκαρπίαν ⟨καὶ⟩ μελιττοῦταν· ὅταν δὲ τὴν ξίριν, τριμήνου μελιττούτας ἀντεμβάλλειν μισθόν· τέμνειν δὲ ἀμφήκει ξίφει περιγράψαντα εἰς τρίς· καὶ ὅτι ἂν πρῶτον τμηθῇ μετέωρον ἔχειν εἶθ᾿ οὕτω τὸ ἕτερον τέμνειν.
9.8.8Bunun gibi daha birçok şey söylerler. Adamotunun da çevresine kılıçla üç kez daire çizmeli, batıya bakarak kesmeliymiş. Bir başkası da onun çevresinde dans etmeli ve aşk işleri hakkında olabildiğince çok şey söylemeliymiş. Bu, kimyon ekilirken sövüp saymak gerektiği hakkında söylenene benziyor. Kara çöpleme otunun da çevresine daire çizmeli, doğuya dönerek ve dua ederek kesmeliymiş; sağdan da soldan da kartala dikkat etmeliymiş; çünkü kartal yakına gelirse kesenlerin bir yıl içinde ölme tehlikesi varmış. Söylendiği gibi bunlar sonradan eklenmiş şeylere benzer. Kök kesmenin yolları ise söylediklerimizden başka değildir.
Καὶ ἄλλα δὲ τοιαῦτα πλείω. περιγράφειν δὲ καὶ τὸν μανδραγόραν εἰς τρὶς ξίφει, τέμνειν δὲ πρὸς ἑσπέραν βλέποντα. τὸν δ᾿ ἕτερον κύκλῳ περιορχεῖσθαι καὶ λέγειν ὡς πλεῖστα περὶ ἀφροδισίων. τοῦτο δ᾿ ὅμοιον ἔοικε τῷ περὶ τοῦ κυμίνου λεγομένῳ κατὰ τὴν βλασφημίαν ὅταν σπείρωσι. περιγράφειν δὲ καὶ τὸν ἐλλέβορον τὸν μέλανα καὶ τέμνειν ἱστάμενον πρὸς ἕω καὶ κατευχόμενον· ἀετὸν δὲ φυλάττεσθαι καὶ ἐκ δεξιᾶς καὶ ἐξ ἀριστερᾶς· κίνδυνον γὰρ εἶναι τοῖς τέμνουσιν, ἐάνπερ ἐγγὺς ἐπιγένηται ὁ ἀετός, ἀποθνήσκειν ἐνιαυτῷ. ταῦτα μὲν οὖν ἐπιθέτοις ἔοικεν, ὥσπερ εἴρηται. τρόποι δ᾿ οὐκ εἰσὶ τῶν ῥιζοτομιῶν πλὴν οὓς εἴπομεν.
9.9.19. Bölüm
Söylendiği gibi, bazı bitkilerin her şeyi, kökü de meyvesi de öz suyu da işe yarar; başka bazılarında ve panakes'te olduğu gibi. Bazılarının ise kökü ve öz suyu işe yarar; skammōnia, siklamen, thapsia ve başkalarında, bir de adamotunda olduğu gibi. Söylediklerine göre adamotunun yaprağı arpa unuyla birlikte yaralara iyi gelir; kökü de kazınıp sirkeyle ıslatılırsa yılancığa iyi gelir; ayrıca damla hastalığına, uykuya ve aşk iksirlerine de yarar. Şarapla ya da sirkeyle verirler. Kökü turp gibi halka halka keser, bunları ipe dizip şıranın üstünde, dumana asarlar.
Ἔστι δέ, ὥσπερ ἐλέχθη, τῶν μὲν πάντα χρήσιμα καὶ ἡ ῥίζα καὶ ὁ καρπὸς καὶ ὁ ὀπός, ὥσπερ ἄλλων τε καὶ τοῦ πανάκους· τῶν δὲ ἡ ῥίζα καὶ ὁ ὀπός, οἷον τῆς σκαμμωνίας καὶ τοῦ κυκλαμίνου καὶ τῆς θαψίας καὶ ἑτέρων, καθάπερ καὶ τοῦ μανδραγόρου· τοῦ γὰρ μανδραγόρου τὸ φύλλον χρήσιμον εἶναί φασι πρὸς τὰ ἕλκη μετ᾿ ἀλφίτου, τὴν δὲ ῥίζαν πρὸς ἐρυσίπελας ξυσθεῖσάν τε καὶ ὄξει δευθεῖσαν καὶ πρὸς τὰ ποδαγρικὰ καὶ πρὸς ὕπνον καὶ πρὸς φίλτρα· διδόασι δ᾿ ἐν οἴνῳ ἢ ὄξει· τέμνουσι δὲ τροχίσκους ὥσπερ ῥαφανῖδος καὶ ἐνείραντες ὑπὲρ γλεύκους ἐκρέμασαν ἐπὶ καπνῷ.
9.9.2Çöpleme otu da aynı şeyler için hem kökü hem meyvesiyle işe yarar; söylendiği gibi Antikyra'dakiler meyvesiyle müshil veriyorsa. Meyvesi susama benzer.
Panakes'in işe yarayan şeyleri daha çoktur ve hepsi aynı şeyler için değildir. Meyvesi çocuk düşürtmeye ve idrar zorluğuna; kasnı denen öz suyu çocuk düşürtmeye, kramplara ve bu türden ağrılara, ayrıca kulaklara ve ses çalışmalarına yarar. Kökü doğumlara, kadın hastalıklarına ve yük hayvanlarının gazına iyi gelir. Güzel kokusu yüzünden süsen yağına katmakta da işe yarar. Tohumu kökünden daha güçlüdür. Suriye dolaylarında yetişir ve buğday hasadı sıralarında kesilir.
Ὁ δὲ ἐλλέβορος ἐπὶ ταὐτὰ τῇ τε ῥίζῃ καὶ τῷ καρπῷ χρήσιμος, εἴπερ οἱ ἐν Ἀντικύρᾳ, καθάπερ φασί, τῷ καρπῷ καθαίρουσιν· ἔχει δὲ ⟨τὸν⟩ σησαμώδη τοῦτον. Πλείω δὲ καὶ τοῦ πανάκους τὰ χρήσιμα καὶ οὐ πάντα πρὸς τὰ αὐτά· ἀλλ᾿ ὁ μὲν καρπὸς πρὸς τὰς ἐξαμβλώσεις καὶ τὰς δυσουρίας, ὁ δὲ ὀπὸς ἡ χαλβάνη καλουμένη πρός τε τὰς ἐξαμβλώσεις καὶ πρὸς τὰ σπάσματα καὶ τοὺς τοιούτους πόνους, ἔτι δὲ πρὸς τὰ ὦτα καὶ τὰς φωνασκίας· ἡ δὲ ῥίζα πρός τε τοὺς τόκους καὶ τὰ γυναικεῖα καὶ πρὸς ὑποζυγίων φύσας· χρησίμη δὲ καὶ πρὸς τὸ ἴρινον μύρον διὰ τὴν εὐωδίαν· ἰσχυρότερον δὲ τὸ σπέρμα τῆς ῥίζης. γίνεται δὲ περὶ Συρίαν καὶ τέμνεται περὶ πυραμητόν.
9.9.3Siklamenin kökü iltihaplı şişlerin irinlenmesine, kadınlara fitil olarak ve balla birlikte yaralara iyi gelir. Öz suyu balla birlikte burna damlatılınca baştan [balgam] boşaltmaya yarar; şaraba katılıp içirilirse sarhoş da eder. Kökün, muska olarak takıldığında doğumu kolaylaştırmaya ve aşk iksirlerine de iyi geldiğini söylerler. Kazıp çıkarınca yakarlar, sonra şarapla ıslatıp, yıkanmakta kullandığımız şarap tortusundan yapılan gibi küçük yuvarlaklar yaparlar.
Τοῦ δὲ κυκλαμίνου ἡ μὲν ῥίζα πρός τε τὰς ἐκπυήσεις τῶν φλεγμονῶν καὶ πρόσθετον γυναιξὶ καὶ πρὸς τὰ ἕλκη ἐν μέλιτι· ὁ δὲ ὀπὸς πρὸς τὰς ἀπὸ κεφαλῆς καθάρσεις ἐν μέλιτι ἐγχεόμενος, καὶ πρὸς τὸ μεθύσκειν, ἐὰν ἐν οἴνῳ διαβρέχων διδῷ τις πίνειν. ἀγαθὴν δὲ τὴν ῥίζαν καὶ ὠκυτόκιον περίαπτον καὶ εἰς φίλτρα· ὅταν δὲ ὀρύξωσι, κατακαίουσιν εἶτ᾿ οἴνῳ δεύσαντες τροχίσκους ποιοῦσιν, ὥσπερ τῆς τρυγὸς ᾗ ῥυπτόμεθα.
9.9.4Yabani hıyarın kökü ⟨de⟩ beyaz alacaya ve davarların uyuzuna iyi gelir. Tohumu sıkılınca elaterion denen ilacı verir. Sonbaharda toplanır; çünkü en iyi o zaman olur.
Καὶ τοῦ σικύου δὲ τοῦ ἀγρίου τὴν μὲν ῥίζαν ⟨πρὸς⟩ ἀλφοὺς καὶ ψώρας βοσκημάτων· τὸ δὲ σπέρμα χυλισθὲν ποιεῖ τὸ ἐλατήριον. συλλέγεται δὲ τοῦ φθινοπώρου· τότε γὰρ βέλτιστον.
9.9.5Yer meşesinin yaprakları yağla dövülünce kırıklara ve yaralara, yayılan yaralara da iyi gelir. Meyvesi safrayı boşaltırmış; gözlere de iyi gelirmiş; gözdeki beyaz lekelere karşı yaprağı yağla dövüp sürmek gerekirmiş. Yaprakları meşeninki gibidir; bütün bitkinin boyu bir karış kadardır. Güzel kokulu ve hoştur.
Bütün parçaların aynı şeye yaramaması belki garip değildir. Ama aynı kökün bir kısmının yukarıdan, bir kısmının aşağıdan boşaltması daha şaşırtıcıdır; thapsia'nın, iskhas'ın (bazıları ona apios der) ve libanōtis'in kökü gibi. Çünkü aynı şeyin hem aşağıdan hem yukarıdan [boşaltabilmesi] ise, elaterionda olduğu gibi, hiç de garip değildir.
Τῆς δὲ χαμαίδρυος τὰ μὲν φύλλα πρὸς τὰ ῥήγματα καὶ πρὸς τὰ τραύματα ἐν ἐλαίῳ τριβόμενα καὶ πρὸς τὰ νεμόμενα ἕλκη· τὸν δὲ καρπὸν καθαίρειν χολήν· ἀγαθὸν δὲ καὶ ὀφθαλμοῖς· πρὸς δὲ τὰ ἄργεμα προσάγειν τὸ φύλλον τρίψαντα ἐν ἐλαίῳ. ἔχει δὲ φύλλα μὲν οἶάπερ δρῦς, τὸ δὲ ἀνάστημα τῆς ὅλης ὅσον σπιθαμιαῖον· εὔοσμον δὲ καὶ ἡδύ. Τὸ μὲν οὖν μὴ πρὸς ταὐτὸ πάντα τὰ μέρη χρήσιμα τυγχάνειν οὐκ ἴσως ἄτοπον· τὸ δὲ τῆς αὐτῆς ῥίζης τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω καθαίρειν θαυμασιώτερον, οἷον καὶ τῆς θαψίας καὶ τῆς ἰσχάδος, οἱ δ᾿ ἄπιον καλοῦσι, καὶ τῆς λιβανωτίδος· ὅτι γὰρ αὖ καὶ κάτω καὶ ἄνω ταὐτὰ δύναται [καθαίρειν], καθάπερ τὸ ἐλατήριον, οὐθὲν ἄτοπον.
9.9.6Thapsia'nın yaprağı rezenenin yaprağına benzer, yalnız daha geniştir; sapı kargıya benzer, kökü beyazdır.
Iskhas ya da apios'un yaprağı sedefotununki gibidir ve kısadır; yerde sürünen üç dört sapı vardır; kökü çiriş otununki gibidir, yalnız pul pul kat katlıdır. Dağlık ve çakıllı yerleri sever. İlkbaharda toplanır. Söylenenlerin kendine has özelliği budur.
Ἔχει δὲ ἡ θαψία φύλλον μὲν ὅμοιον τῷ μαράθῳ πλὴν πλατύτερον καυλὸν δὲ ναρθηκώδη ῥίζαν δὲ λευκήν. Ἡ δ᾿ ἰσχὰς ἢ ἄπιος φύλλον μὲν ἔχει πηγανῶδες βραχὺ καυλοὺς δ᾿ ἐπιγείους τρεῖς ἢ τέτταρας ῥίζαν δὲ οἵανπερ ὁ ἀσφόδελος πλὴν λεπυριώδη· φιλεῖ δὲ ὀρεινὰ χωρία καὶ κοχλακώδη. συλλέγεται δὲ τοῦ ἦρος. τοῦτο μὲν οὖν ἴδιον τῶν εἰρημένων.
9.10.110. Bölüm
Kara ve beyaz çöpleme otu âdeta yalnız ad ortaklığı olan iki bitki gibi görünür. Görünüşleri konusunda görüş ayrılığı vardır. Bazıları ikisinin benzer olduğunu, yalnız kökün renginde farklı olduklarını söyler: birininki beyaz, ötekininki kara. Bazıları ise kara olanın yaprağının defneye, beyaz olanınkinin pırasaya benzediğini, köklerinin ise renkleri dışında benzer olduğunu söyler. Benzer olduklarını söyleyenler biçimlerini şöyle anlatır: sapı çiriş otu sapına benzer, çok kısadır. Yaprağı geniş yarıklıdır, kargı yaprağına çok benzer ve uzundur; doğrudan kökten çıkar, yerin üstüne yayılır. Kökleri pek çoktur; bunlar ince ve işe yarayan köklerdir.
Ὁ δὲ ἐλλέβορος ὅ τε μέλας καὶ ὁ λευκὸς ὥσπερ ὁμώνυμοι φαίνονται· περὶ δὲ τῆς ὄψεως διαφωνοῦσιν· οἱ μὲν γὰρ ὁμοίους εἶναι, πλὴν τῷ χρώματι μόνον διαφέρειν τὴν ῥίζαν τοῦ μὲν λευκὴν τοῦ δὲ μέλαιναν· οἱ δὲ τοῦ μὲν μέλανος τὸ φύλλον δαφνῶδες τοῦ δὲ λευκοῦ πρασῶδες, τὰς δὲ ῥίζας ὁμοίας πλὴν τῶν χρωμάτων. οἱ δ᾿ οὖν ὁμοίους λέγοντες τοιάνδε φασὶν εἶναι τὴν μορφήν· καυλὸν μὲν ἀνθερικώδη βραχὺν σφόδρα· φύλλον δὲ πλατύσχιστον, παρόμοιον σφόδρα τῷ τοῦ νάρθηκος, μῆκος δ᾿ ἔχον· εὐθὺ δ᾿ ἐκ τῆς ῥίζης ἠρτημένον καὶ ἐπιγειόφυλλον· πολύρριζον δ᾿ εὖ μάλα ταῖς λεπταῖς καὶ χρησίμοις.
9.10.2Kara olanı atları, sığırları ve domuzları öldürürmüş; bu yüzden bunların hiçbiri onu otlamazmış. Beyaz olanı ise koyunlar otlarmış; etkisi de ilk kez bundan, koyunlar müshil olunca fark edilmiş. Sonbaharda mevsimindedir, ilkbaharda mevsimi geçmiştir. Ama Oite'liler onu Pylaia toplantısı zamanında toplar; çünkü en çok ve en iyisi orada biter. Oite'de de yalnız tek bir yerde, Pyra dolaylarında biter.
İçirilecek karışıma, kusturmayı kolaylaştırsın diye helleborinē'nin tohumu katılır; bu küçük bir ottur.
Ἀναιρεῖν δὲ τὸν μὲν μέλανα καὶ ἵππους καὶ βοῦς καὶ ὗς, δι᾿ ὃ καὶ οὐδὲν νέμεσθαι τούτων· τὸν δὲ λευκὸν νέμεσθαι τὰ πρόβατα καὶ ἐκ τούτου πρῶτον συνοφθῆναι τὴν δύναμιν καθαιρομένων ἐκείνων· ὡραῖος δὲ μετοπώρου, τοῦ δ᾿ ἦρος ἄωρος· ἀλλὰ πρὸς τὴν πυλαίαν οἱ ἐκ τῆς Οἴτης συλλέγουσι· πλεῖστος γὰρ ἐνταῦθα φύεται καὶ ἄριστος· μοναχοῦ δὲ φύεται τῆς Οἴτης περὶ τὴν Πυράν. Μίσγεται δὲ πρὸς τὴν πόσιν, ὅπως εὐεμὲς ᾖ, τὸ τῆς ἐλλεβορίνης σπέρμα· τοῦτο δ᾿ ἐστὶ ποάριον.
9.10.3Kara olanı her yerde biter: Boiotia'da, Euboia'da ve başka birçok yerde. En iyisi Helikon'dan gelendir; zaten o dağ genel olarak ilaç otlarıyla doludur. Beyaz olanı ise az yerde biter. En iyileri ve en çok kullanılanları dört tanedir: Oite, Pontos, Elea ve Malis çöpleme otları. Söylediklerine göre Elea'nınki bağlarda biter ve şarabı öyle idrar söktürücü yaparmış ki içenler iyice zayıflarmış.
Φύεται δὲ ὁ μὲν μέλας πανταχοῦ· καὶ γὰρ ἐν τῇ Βοιωτίᾳ καὶ ἐν Εὐβοίᾳ καὶ παρ᾿ ἄλλοις πολλοῖς· ἄριστος δὲ ὁ ἐκ τοῦ Ἑλικῶνος, καὶ ὅλως τὸ ὄρος εὐφάρμακον. ὁ δὲ λευκὸς ὀλιγαχοῦ· βέλτιστοι δὲ καὶ οἷς χρῶνται μάλιστα τέτταρες ὁ Οἰταῖος ὁ Ποντικὸς ὁ Ἐλεάτης ὁ Μαλιώτης. φασὶ δὲ τὸν Ἐλεάτην ἐν τοῖς ἀμπελῶσι φύεσθαι καὶ ποιεῖν τὸν οἶνον οὕτω διουρητικὸν ὥστε λαγαροὺς εἶναι πάνυ τοὺς πίνοντας.
9.10.4Bunların da ötekilerin de en iyisi Oite'ninkidir. Parnassos'un ve Aitolia'nınki (çünkü orada da yetişir ve birçokları bilmeden alıp satar) sert ve fazlasıyla kurudur. Bunlar biçimce benzer, etkice farklıdır.
Bazıları kara olana "Melampus'un kökü" der; çünkü onu ilk kesen ve bulan oymuş. Onunla evleri ve koyunları da arındırırlar, bir yandan da bir büyü sözü okurlar; başka birçok şey için de kullanırlar.
Ἄριστος δὲ πάντων καὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων ὁ Οἰταῖος. ὁ δὲ Παρνάσιος καὶ ὁ Αἰτωλικός, γίνεται γὰρ καὶ ἐνταῦθα καὶ πολλοὶ καὶ ὠνοῦνται καὶ πωλοῦσιν οὐκ εἰδότες, [οὐχ ὅτε] σκληροὶ καὶ ἄγαν περισκελεῖς. ταῦτα μὲν οὖν ὅμοια ταῖς μορφαῖς ὄντα ταῖς δυνάμεσι διαφέροντα. Καλοῦσι δὲ τὸν μέλανά τινες ἔκτομον Μελαμπόδιον, ὡς ἐκείνου πρῶτον τεμόντος καὶ ἀνευρόντος. καθαίρουσι δὲ καὶ οἰκίας αὐτῷ καὶ πρόβατα συνεπᾴδοντές τινα ἐπῳδὴν καὶ εἰς ἄλλα δὲ πλείω χρῶνται.
9.11.111. Bölüm
Panakes'ler, sütleğenler ve başka bazıları da birçok türdür. Panakes dedikleri, ilk olarak Suriye'de yetişen ve az önce sözü edilen bitkidir. Öteki üç tanesinden birine "Kheiron panakes'i", birine "Asklepios panakes'i", birine "Herakles panakes'i" derler. Kheiron panakes'inin yaprağı labadanınkine benzer, ama daha büyük ve daha tüylüdür; çiçeği altın renkli, kökü küçüktür. En çok yağlı toprakları sever. Engereklere, örümceklere, sēps yılanlarına ve öteki sürüngenlere karşı şarapla içirerek ve yağla sürerek kullanırlar. Engerek ısırığına hem lapa olarak koyarlar hem de ekşi şarapla içirirler. Şarap ve yağla yaralara, balla da şişlere iyi geldiğini söylerler.
Πολλὰ δέ ἐστι καὶ τὰ πανάκη καὶ οἱ τιθύμαλλοι καὶ ἕτερ᾿ ἄττα. πάνακες γὰρ καλοῦσι πρῶτον μὲν τὸ ἐν Συρίᾳ, περὶ οὗ μικρῷ πρότερον εἴρηται. ἄλλα δὲ τὰ τρία, τὸ μὲν Χειρώνειον καλούμενον τὸ δ᾿ Ἀσκληπίειον τὸ δ᾿ Ἡράκλειον. ἔχει δὲ τὸ μὲν Χειρώνειον φύλλον μὲν ὅμοιον λαπάθῳ μεῖζον δὲ καὶ δασύτερον, ἄνθος δὲ χρυσοειδές, ῥίζαν δὲ μικράν· φιλεῖ δὲ μάλιστα τὰ χωρία τὰ πίονα· χρῶνται δὲ πρός τε τοὺς ἔχεις καὶ τὰ φαλάγγια καὶ τοὺς σῆπας καὶ τὰ ἄλλα ἑρπετὰ διδόντες ἐν οἴνῳ καὶ ἀλείφοντες μετ᾿ ἐλαίου· τοῦ δ᾿ ἔχεως τὸ δῆγμα καὶ καταπλάττοντες καὶ ἐν ὀξίνῃ πιεῖν διδόντες· ἀγαθὴν δέ φασι καὶ ἑλκῶν ἐν οἴνῳ καὶ ἐλαίῳ καὶ φυμάτων ἐν μέλιτι.
9.11.2Asklepios panakes'inin kökü bir karış uzunluğunda, beyaz ve çok kalındır; kabuğu da kalın ve tuzludur. Sapı her yanından boğumludur, yaprağı thapsia'nınki gibidir, yalnız daha kalındır. Söylediklerine göre sürüngenlere karşı kazınıp içilirse iyi gelir; dalağın çevresinde kan toplandığında ballı suyla; baş ağrısına yağla dövülüp sürülürse; insan görünmeyen başka bir yerinden acı çekerse de; karın ağrısına da kazınıp şarapla içilirse. Uzun hastalıkları da savuşturabilirmiş. Ayrıca yaraların nemli olanlarına önce ılık şarapla yıkayıp kuru olarak serpmek, kuru olanlarına da şarapla ıslatıp lapa olarak koymak gerekirmiş.
Τὸ δ᾿ Ἀσκληπίειον τὴν ῥίζαν μῆκος μὲν ὡς σπιθαμὴν λευκὴν δὲ καὶ παχεῖαν σφόδρα, καὶ φλοιὸν παχὺν καὶ ἁλυκώδη· καυλὸν δὲ ἔχει γονατώδη πανταχόθεν, φύλλον δὲ οἷόνπερ ἡ θαψία πλὴν παχύτερον· ἀγαθὸν δὲ εἶναί φασι ἑρπετῶν τε ξύοντα πίνειν, καὶ σπληνὸς ὅταν αἷμα περὶ αὐτὸν ἐν μελικράτῳ, καὶ κεφαλαίας τρίβοντα ἐν ἐλαίῳ ἀλείφειν καὶ ἄλλο τι ἐὰν πονῇ τις ἀφανές, καὶ γαστρὸς ὀδύνης ἐν οἴνῳ ξύοντα. δύνασθαι δὲ καὶ τὰς μακρὰς ἀρρωστίας ἐκκλίνειν. ἔπειτα τῶν ἑλκῶν τῶν μὲν ὑγρῶν ξηρὸν ἐπιπάττοντα προκατακλύζοντα ἐν οἴνῳ θερμῷ, τῶν δὲ ξηρῶν ἐν οἴνῳ δεῦσαι καὶ καταπλάττειν.
9.11.3Herakles panakes'inin yaprağı büyük ve geniştir, her yönde üç karıştır. Kökü bir parmak kalınlığındadır, iki ya da üç çatallıdır; tadı biraz acı, kokusu saf günlüğünkine benzer. Fok şirdeniyle karıştırılıp dörtte bir [ölçü] kadarı içilirse saraya iyi gelirmiş; tatlı şarapla karın ağrısına; yaraların nemlilerine kuru olarak, kurularına balla. Bunlar böyle farklara ve etkilere sahiptir.
Τὸ δ᾿ Ἡράκλειον φύλλον μὲν ἔχει μέγα καὶ πλατὺ καὶ τρισπίθαμον πανταχῆ, ῥίζαν δὲ ὡς δακτύλου τὸ πάχος δίκραν ἢ τρίκραν, τῇ γεύσει μὲν ὑπόπικρον τῇ δ᾿ ὀσμῇ καθάπερ λιβανωτοῦ καθαροῦ· ἀγαθὴν δὲ τῆς ἱερᾶς νόσου μιγνυμένην φώκης πιτύᾳ ὅσον τεταρτημόριον πίνειν, καὶ ὀδύνης κατὰ γαστέρα ἐν οἴνῳ γλυκεῖ, καὶ ἑλκῶν τῶν μὲν ὑγρῶν ξηρὰν τῶν δὲ ξηρῶν ἐν μέλιτι. αὗται μὲν οὖν ταύτας ἔχουσι διαφοράς τε καὶ δυνάμεις.
9.11.4Öteki panakes'lerin biri ince yapraklıdır, öteki değildir. İkisinin etkileri aynıdır: kadınlara fitil olarak, arpa unuyla lapa olarak ve öteki yaralara, yayılan yaralara da iyi gelir.
Ἄλλα δὲ πανάκη τὸ μὲν λεπτόφυλλον τὸ δὲ οὔ· αἱ δὲ δυνάμεις ἀμφοῖν αἱ αὐταί, πρόσθετόν τε γυναιξὶ καὶ κατάπλασμα μετ᾿ ἀλφίτου καὶ πρὸς τὰ ἕλκη τὰ ἄλλα καὶ πρὸς τὰ νεμόμενα.
9.11.5Strykhnos'lar ve sütleğenler de ortak adlı bitkilerdir. Strykhnos'lardan biri uyku verir, biri delilik. Uyku vereninin kökü kurudukça kan gibi kırmızılaşır, kazılıp çıkarıldığında ise beyazdır. Meyvesi safrandan daha kırmızıdır; yaprağı sütleğenin ya da tatlı elmanın yaprağına benzer, o da tüylüdür ve bir yumruk büyüklüğündedir. Bunun kök kabuğunu iyice dövüp su katılmamış şarapta ıslatarak içirirler; uyku verir. Sel yataklarında ve mezarlıklarda biter.
Συνώνυμοι δὲ καὶ οἱ στρύχνοι καὶ οἱ τιθύμαλλοι. τῶν γὰρ στρύχνων ὁ μὲν ὑπνώδης ὁ δὲ μανικός. καὶ ὁ μὲν ὑπνώδης ἐρυθρὰν ἔχων τὴν ῥίζαν ὥσπερ αἷμα ξηραινομένην, ὀρυττομένην δὲ λευκήν, καὶ καρπὸν ἐρυθρότερον κρόκου, φύλλον δὲ τιθυμάλλῳ ὅμοιον ἢ μηλέᾳ τῇ γλυκείᾳ καὶ αὐτὸ δασὺ καὶ πυγμὴν μέγα. τούτου τῆς ῥίζης τὸν φλοιὸν κόπτοντες λίαν καὶ βρέχοντες ἐν οἴνῳ ἀκράτῳ διδόασι πιεῖν καὶ ποιεῖ καθεύδειν. φύεται δὲ ἐν χαράδραις καὶ τοῖς μνήμασιν.
9.11.6Delilik verenin (bazıları ona thryoron, bazıları peritton der) kökü beyazdır, bir arşın kadar uzundur ve oyuktur. İnsan şakalaşsın ve kendini dünyanın en güzel insanı sansın diye verilecekse ağırlıkça bir drahmi verilir; daha çok çıldırsın ve bazı hayaller görsün diye verilecekse iki drahmi; deliliği hiç geçmesin diye verilecekse üç drahmi; söylediklerine göre buna kantaron öz suyu da katılır. Öldürmek için verilecekse dört drahmi verilir. Yaprağı roka yaprağına benzer, ama daha büyüktür; sapı bir kulaç kadardır; başı yeşil soğanınki gibidir, ama daha büyük ve daha tüylüdür; çınar meyvesine de benzer.
Ὁ δὲ μανικός, οἱ δὲ θρύορον καλοῦσιν αὐτὸν οἱ δὲ περιττόν, λευκὴν ἔχει τὴν ῥίζαν καὶ μακρὰν ὡς πήχεως καὶ κοίλην. δίδοται δ᾿ αὐτῆς, ἐὰν μὲν ὥστε παίζειν καὶ δοκεῖν ἑαυτῷ κάλλιστον εἶναι, δραχμὴ σταθμῷ· ἐὰν δὲ μᾶλλον μαίνεσθαι καὶ φαντασίας τινὰς φαίνεσθαι, δύο δραχμαί· ἐὰν δ᾿ ὥστε μὴ παύεσθαι μαινόμενον τρεῖς, καὶ συμπαραμιγνύναι φασὶν ὀπὸν κενταυρίου· ἐὰν δὲ ὥστε ἀποκτεῖναι, τέτταρες. ἔχει δὲ τὸ μὲν φύλλον ὅμοιον εὐζώμῳ πλὴν μεῖζον, τὸν δὲ καυλὸν ὥσπερ ὀργυίας, κεφαλὴν δὲ ὥσπερ γηθύου μείζω δὲ καὶ δασυτέραν· ἔοικε δὲ καὶ πλατάνου καρπῷ.
9.11.7Sütleğenlerden "kıyı sütleğeni" denenin yaprağı kırmızımsı ve yuvarlaktır; sapı ve bütün boyu bir karış kadardır; meyvesi beyazdır. Üzüm alaca bağlamaya başladığında biçilir; meyvesi kurutulup dövülerek bir oksybaphon'un üçte biri kadar içirilir.
Τῶν δὲ τιθυμάλλων ὁ μὲν παράλιος καλούμενος κόκκινον φύλλον ἔχει περιφερές, καυλὸν δὲ καὶ τὸ ὅλον μέγεθος ὡς σπιθαμῆς τὸν δὲ καρπὸν λευκόν. ἀμᾶται δὲ ὅταν ἄρτι περκάζῃ σταφυλή, καὶ ξηρανθεὶς ὁ καρπὸς δίδοται πίνειν τριφθεὶς ὅσον τρίτον μέρος ὀξυβάφου.
9.11.8"Erkek sütleğen" denenin yaprağı zeytin yaprağına benzer, bütün boyu bir arşın kadardır. Bağ bozumu sırasında bundan öz su alırlar, gereği gibi işledikten sonra kullanırlar. Daha çok aşağıdan boşaltır.
Ὁ δ᾿ ἄρρην καλούμενος τὸ μὲν φύλλον ἐλαιῶδες ἔχει, τὸ δὲ ὅλον μέγεθος πηχυαῖον. τοῦτον ὀπίζουσιν ἄμα τρυγήτῳ καὶ θεραπεύσαντες οὕτως ὡς δεῖ χρῶνται· καθαίρει δὲ κάτω μᾶλλον.
9.11.9"Mersin sütleğeni" denen sütleğen beyazdır. Yaprağı mersininki gibidir, yalnız ucu dikenlidir. Yere doğru bir karış kadar uzun dallar salar; bunlar aynı kökten çıktıkları hâlde meyvelerini aynı anda değil yıl aşırı verir: kimi bu yıl, kimi ertesi yıl. Dağlık yerleri sever. Meyvesine "ceviz" denir. Arpa dolgunlaşınca biçerler; kurutup temizledikten sonra meyvenin kendisini suda yıkar, yeniden kurutur, iki ölçü kara haşhaşla karıştırıp, ikisi birden bir oksybaphon kadar olmak üzere içirirler. Balgamı aşağıdan boşaltır. "Ceviz"i tek başına verirlerse ya tatlı şarapla dövüp verirler, ya da kavrulmuş susamla birlikte çiğnetirler. Bunlar yaprakları, öz suları ve meyveleriyle işe yarar.
Ὁ δὲ μυρτίτης καλούμενος τιθύμαλλος λευκός· τὸ μὲν φύλλον ἔχει καθάπερ ὁ μύρρινος, πλὴν ἀκανθῶδες ἀπ᾿ ἄκρου· κλήματα δ᾿ ἀφίησιν ἐπὶ τὴν γῆν ὡς σπιθαμιαῖα, ταῦτα δ᾿ οὐχ ἄμα φέρει τὸν καρπὸν ἀλλὰ παρ᾿ ἔτος, τὰ μὲν νῦν τὰ δ᾿ εἰς νέωτα, πεφυκότα ἀπὸ τῆς αὐτῆς ῥίζης. φιλεῖ δὲ ὀρεινὰ χωρία. ὁ δὲ καρπὸς αὐτοῦ καλεῖται κάρυον. ἀμῶσι δ᾿ ὅταν ἁδρύνωνται αἱ κριθαὶ καὶ ξηραίνοντες καὶ ἀποκαθαίροντες· αὐτὸν τὸν καρπὸν πλύναντες ἐν ὕδατι καὶ πάλιν ξηράναντες διδόασι πιεῖν συμμιγνύντες δύο μέρη τῆς μελαίνης μήκωνος, τὸ δὲ συναμφότερον ὅσον ὀξύβαφον· καθαίρει δὲ φλέγμα κάτω· ἐὰν δὲ τὸ κάρυον αὐτὸ διδῶσι, τρίψαντες ἐν οἴνῳ γλυκεῖ διδόασιν ἢ ἐν σησάμῳ πεφρυγμένῳ κατατραγεῖν. ταῦτα μὲν οὖν τοῖς τε φύλλοις καὶ τοῖς ὀποῖς καὶ τοῖς καρποῖς χρήσιμα.
9.11.10Libanōtis'lerin iki türü vardır: biri meyve vermez, öteki verir. Meyve vereni hem meyvesiyle hem yaprağıyla işe yarar, öteki yalnız köküyle. Meyvesine kakhry denir. Bu türün yaprağı bataklık kerevizine benzer, ama çok daha büyüktür; sapı bir arşın boyunda ya da daha büyüktür; kökü büyük, kalın, beyazdır ve günlük gibi kokar; meyvesi beyaz, pürüzlü ve uzuncadır. En çok kurak ve taşlı yerlerde biter. Kökü yaralara ve kara, buruk bir şarapla içilirse kadın hastalıklarına yarar. Meyvesi idrar zorluğuna, kulaklara, gözdeki beyaz lekelere, göz iltihabına ve kadınlarda süt yapmaya yarar.
Τῶν δὲ λιβανωτίδων, δύο γάρ εἰσιν, ἡ μὲν ἄκαρπος ἡ δὲ κάρπιμος, ἡ μὲν καὶ τῷ καρπῷ καὶ τῷ φύλλῳ χρησίμη ἡ δὲ μόνον τῇ ῥίζῃ. καλεῖται δὲ ὁ καρπὸς κάχρυ. ἔχει δὲ αὕτη τὸ μὲν φύλλον ἐοικὸς σελίνῳ ἑλείῳ μεῖζον δὲ πολύ, καυλὸν δὲ μέγεθος πήχεως ἢ μείζω, ῥίζαν δὲ μεγάλην καὶ παχεῖαν λευκὴν ὄζουσαν ὥσπερ λιβανωτοῦ, καρπὸν δὲ λευκὸν τραχὺν προμήκη· φύεται δὲ μάλιστα ὅπου ἂν αὐχμηρὰ χωρία ᾖ καὶ πετρώδη· χρησίμη δὲ ἡ μὲν ῥίζα πρός τε τὰ ἕλκη καὶ πρὸς τὰ γυναικεῖα πινομένη ἐν οἴνῳ αὐστηρῷ μέλανι· ὁ δὲ καρπὸς πρός τε τὰς στραγγουρίας καὶ πρὸς τὰ ὦτα καὶ ἄργεμα καὶ πρὸς ὀφθαλμίας καὶ ὥστε γάλα γυναιξὶν ἐμποιεῖν.
9.11.11Meyve vermeyen türün yaprağı acı marulunkine benzer, ama daha pürüzlü ve daha beyazdır; kökü kısadır. Funda en çok nerede bitiyorsa orada biter. Kökü hem yukarıdan hem aşağıdan boşaltabilir: sürgüne yakın kısmı yukarıdan, toprağa yakın kısmı aşağıdan. Giysilerin arasına konursa güveleri de önler. Buğday hasadı sıralarında toplanır.
Ἡ δὲ ἄκαρπος ἔχει τὸ φύλλον ὅμοιον θριδακίνης τῆς πικρᾶς τραχύτερον δὲ καὶ λευκότερον. ῥίζαν δὲ βραχεῖαν. φύεται δὲ ὅπουπερ ἐρείκη πλείστη. δύναται δὲ ἡ ῥίζα καθαίρειν καὶ ἄνω καὶ κάτω· τὸ μὲν γὰρ πρὸς τὴν βλάστην ἄνω, τὸ δὲ πρὸς τὴν γῆν κάτω· κωλύει δὲ καὶ εἰς ἱμάτια τιθεμένη τοὺς σῆτας. συλλέγεται δὲ περὶ πυροτομίας.
9.12.112. Bölüm
Khamaileōn'un biri beyaz, biri karadır; köklerinin etkileri de köklerin kendileri de görünüşçe farklıdır. Beyazın kökü beyaz, kalın ve tatlıdır, kokusu ağırdır. Söylediklerine göre turp gibi halka halka kesilip bir hasır otu sapına dizilerek kaynatılırsa ishale iyi gelir. Tenyaya karşı da, önce kuru üzüm yedikten sonra, bu kökten bir oksybaphon kadar kazıyıp buruk bir şarapla içmek iyi gelirmiş. Köpeği de domuzu da öldürür: köpeği arpa ununa yağ ve suyla yoğrularak, domuzu da dağ lahanasıyla karıştırılarak. Kadına tatlı tortuyla ya da tatlı şarapla verilir. Hasta bir insanın yaşayıp yaşamayacağını sınamak isteyen biri varsa, onu üç gün bununla yıkamasını öğütlerler; dayanırsa yaşayacakmış. Her yerde aynı şekilde biter. Yaprağı skolymos'unkine benzer, ama daha büyüktür; toprağa yakın yerde akanos'a benzer büyük bir başı vardır; bazıları ona akanos da der.
Χαμαιλέων δὲ ὁ μὲν λευκὸς ὁ δὲ μέλας· αἱ δὲ δυνάμεις τῶν ῥιζῶν καὶ αὐταὶ δὲ αἱ ῥίζαι τοῖς εἴδεσι διάφοροι. τοῦ μὲν γὰρ λευκὴ καὶ παχεῖα καὶ γλυκεῖα καὶ ὀσμὴν ἔχουσα βαρεῖαν· χρήσιμον δέ φασι πρός τε τοὺς ῥοῦς, ὅταν ἑψηθῇ κατατμηθεῖσα καθάπερ ῥαφανὶς ἐνειρομένη ἐφ᾿ ὁλοσχοίνου, καὶ πρὸς τὴν ἕλμινθα τὴν πλατεῖαν, ὅταν ἀσταφίδα προφάγῃ πίνειν ἐπιξύοντα ταύτην ὅσον ὀξύβαφον ἐν οἴνῳ αὐστηρῷ. ἀναιρεῖ δὲ καὶ κύνα καὶ σῦν· κύνα μὲν ἐν ἀλφίτοις ἀναφυραθεῖσα μετὰ ἐλαίου καὶ ὕδατος, σῦν δὲ μετὰ ῥαφάνων μεμιγμένη τῶν ὀρείων. γυναικὶ δὲ δίδοται ἐν τρυγὶ γλυκείᾳ ἢ ἐν οἴνῳ γλυκεῖ. καὶ ἐὰν βούληταί τις ἀσθενοῦντος ἀνθρώπου διαπειρᾶσθαι εἰ βιώσιμος, λούειν κελεύουσι τρεῖς ἡμέρας, κἂν περιενέγκῃ βιώσιμος. φύεται δὲ ὁμοίως πανταχοῦ, καὶ ἔχει τὸ φύλλον ὅμοιον σκολύμῳ μεῖζον δέ· αὐτὸ δὲ πρὸς τῇ γῇ τινα κεφαλὴν ἔχει ἀκανοειδῆ μεγάλην, οἱ δὲ καὶ ἄκανον καλοῦσιν.
9.12.2Karanın yaprağı benzerdir, çünkü onun da yaprağı skolymos'a benzer, yalnız daha küçük ve daha düzdür. Bitkinin bütünü bir şemsiye gibidir. Kökü kalın ve karadır, kırılınca içi sarımtıraktır. Soğuk ve işlenmemiş yerleri sever. Sirkeyle dövülür ya da kazınıp sürülürse cüzamı giderebilir, beyaz alacayı da aynı şekilde. Köpekleri de öldürür.
Ὁ δὲ μέλας τῷ μὲν φύλλῳ παρόμοιος, σκολυμῶδες γὰρ ἔχει πλὴν ἔλαττον καὶ λειότερον, αὐτὸς δ᾿ ὅλος ἐστὶν ὥσπερ σκιάδιον, ἡ δὲ ῥίζα παχεῖα καὶ μέλαινα διαρραγεῖσα δὲ ὑπόξανθος. χωρία δὲ φιλεῖ ψυχρὰ καὶ ἀργά· δύναται δὲ λέπραν τε ἐξελαύνειν ἐν ὄξει τριβόμενος καὶ ξυσθεὶς ἐπαλειφόμενος καὶ ἀλφὸν ὡσαύτως· ἀναιρεῖ δὲ καὶ τοὺς κύνας.
9.12.3Yabani haşhaşların birkaç türü vardır. "Boynuzlu haşhaş" denen kara bir türdür. Yaprağı kara sığırkuyruğunun yaprağı gibidir, yalnız daha az karadır; sapı bir arşın kadar yüksektir; kökü kalındır ve toprağın yüzeyine yakındır; meyvesi küçük bir boynuz gibi kıvrıktır. Buğday hasadı sıralarında toplanır. Bağırsakları boşaltabilir; yaprağı da koyunların gözündeki beyaz lekeleri giderir. Deniz kıyısında, kayalık yerlerde biter.
Μήκωνες δ᾿ εἰσὶν ἄγριαι πλείους· ἡ μὲν κερατῖτις καλουμένη μέλαινα· ταύτης τὸ φύλλον ὥσπερ φλόμου τῆς μελαίνης ἧττον δὲ μέλαν, τοῦ δὲ καυλοῦ τὸ ὕψος ὡς πηχυαῖον, ῥίζα δὲ παχεῖα καὶ ἐπιπόλαιος, ὁ δὲ καρπὸς καμπύλος ὥσπερ κεράτιον· συλλέγεται δὲ περὶ πυροτομίας. δύναται δὲ καθαίρειν κοιλίαν, τὸ δὲ φύλλον ἄργεμα προβάτοις ἀφαιρεῖν. φύεται δὲ παρὰ θάλατταν, οὗ ἂν ᾖ πετρώδη χωρία.
9.12.4Rhoias denen başka bir haşhaş yabani hindibaya benzer; bu yüzden yenir de. Tarlalarda, en çok da arpa tarlalarında biter. Çiçeği kırmızıdır, başı da bir tırnak büyüklüğündedir. Arpa biçilmeden önce, daha yeşilken toplanır. Aşağıdan boşaltır.
Ἑτέρα δὲ μήκων ῥοιὰς καλουμένη παρομοία κιχορίῳ τῷ ἀγρίῳ, δι᾿ ὃ καὶ ἐσθίεται· ἐν τοῖς ἀρουραίοις δὲ φύεται, μάλιστα ἐν ταῖς κριθαῖς· ἄνθος δ᾿ ἔχει ἐρυθρὸν κωδύαν δ᾿ ὅσην ὄνυχα τοῦ δακτύλου. συλλέγεται δὲ πρὸ τοῦ θερισμοῦ τῶν κριθῶν, ἐγχλωροτέρα δὲ μᾶλλον. καθαίρει δὲ κάτω.
9.12.5"Herakles haşhaşı" denen başka bir haşhaşın yaprağı keten bezlerini beyazlatmakta kullanılan strouthos'unki gibidir; kökü ince ve yüzeye yakındır; meyvesi beyazdır. Bunun kökü yukarıdan boşaltır; bazıları onu ballı suyla saralılara karşı kullanır. Bunlar bir tür ad ortaklığıyla bir arada anılır.
Ἑτέρα δὲ μήκων Ἡρακλεία καλεῖται τὸ μὲν φύλλον ἔχουσα οἷον στρουθός, ᾧ τὰ ὀθόνια λευκαίνουσι, ῥίζαν δὲ λεπτὴν ἐπιπόλαιον, τὸν δὲ καρπὸν λευκόν. ταύτης ἡ ῥίζα καθαίρει ἄνω· χρῶνται δέ τινες πρὸς τοὺς ἐπιλήπτους ἐν μελικράτῳ. ταῦτα μὲν οὖν ὥσπερ ὁμωνυμίᾳ τινὶ συνείληπται.
9.13.113. Bölüm
Köklerin tatlarında ve kokularında da farklar vardır: kimi yakıcı, kimi acı, kimi tatlıdır; kimi güzel kokulu, kimi ağır kokuludur. Tatlı olanlardan biri nilüfer denen bitkinin köküdür. Bu bitki göllerde ve bataklık yerlerde biter; örneğin Orkhomenos topraklarında, Marathon'da ve Girit dolaylarında. Boiotialılar ona madōnais der ve meyvesini yerler. Yaprağı büyüktür ve suyun üstünde durur. Söylediklerine göre dövülüp yaraya konursa kanı durdururmuş; içilirse dizanteriye de iyi gelirmiş.
Τῶν δὲ ῥιζῶν καὶ ἐν τοῖς χυμοῖς αἱ διαφοραὶ καὶ ἐν ταῖς ὀσμαῖς· αἱ μὲν γάρ εἰσι δριμεῖαι αἱ δὲ πικραὶ αἱ δὲ γλυκεῖαι, καὶ αἱ μὲν εὔοδμοι αἱ δὲ βαρεῖαι. γλυκεῖα μὲν ἥ τε νυμφαία καλουμένη· φύεται δ᾿ ἐν ταῖς λίμναις καὶ ἐν τοῖς ἑλώδεσιν, οἷον ἔν τε τῇ Ὀρχομενίᾳ καὶ Μαραθῶνι καὶ περὶ Κρήτην· καλοῦσι δ᾿ αὐτὴν οἱ Βοιωτοὶ μαδωνάϊν καὶ τὸν καρπὸν ἐσθίουσιν. ἔχει δὲ τὸ φύλλον μέγα ἐπὶ τοῦ ὕδατος· εἶναι δέ φασιν ἴσχαιμον, ἐὰν τρίψας τις ἐπὶ τὴν πληγὴν ἐπιθῇ· χρησίμη δὲ καὶ πρὸς δυσεντερίαν πινομένη.
9.13.2İskit kökü de tatlıdır; bazıları ona doğrudan "tatlı kök" der. Maiotis gölü dolaylarında yetişir. Astıma, kuru öksürüğe ve genel olarak göğüs ağrılarına, ayrıca balla yaralara iyi gelir. Ağızda tutulursa susuzluğu da giderebilir. Söylediklerine göre İskitler bunun ve kısrak peynirinin sayesinde on bir, on iki gün yiyip içmeden dayanabilirmiş.
Γλυκεῖα δὲ καὶ ἡ Σκυθική· καὶ ἔνιοι δὲ καλοῦσιν εὐθὺς γλυκεῖαν αὐτήν· γίνεται δὲ περὶ τὴν Μαιῶτιν· χρησίμη δὲ πρός τε τὰ ἄσθματα καὶ πρὸς τὴν βῆχα ξηρὰν καὶ ὅλως τοὺς περὶ τὸν θώρακα πόνους· ἔτι δὲ πρὸς τὰ ἕλκη ἐν μέλιτι· δύναται δὲ καὶ τὴν δίψαν παύειν, ἐάν τις ἐν τῷ στόματι ἔχῃ· δι᾿ ὃ ταύτῃ τε καὶ τῇ ἱππάκῃ διάγειν φασὶ τοὺς Σκύθας ἡμέρας καὶ ἕνδεκα καὶ δώδεκα.
9.13.3[Loğusa otu kokuca hoştur, tadı ise çok acıdır, rengi karadır. En iyisi dağlarda biter. Yaprağı alsinē'ninkine benzer, yalnız daha yuvarlaktır. Birçok şeye yarar: en çok baş yaralarına iyi gelir, öteki yaralara, sürüngen ısırıklarına, uykuya ve rahme de iyi gelir. Bazı durumlar için suyla ıslatıp lapa olarak koymayı öğütlerler; ötekiler için de bala ve yağa kazıyıp katmayı. Sürüngen ısırıklarına karşı ekşi şarapla içmek ve ısırık yerine lapa olarak koymak; uyku için kara ve buruk şaraba kazıyıp katmak; rahim sarkarsa da onun suyuyla yıkamak gerekirmiş.]
[Ἡ δὲ ἀριστολοχία τῇ ὀσφρήσει μὲν εὔοδμος τῇ δὲ γεύσει πικρὰ σφόδρα τῇ χροιᾷ δὲ μέλαινα. φύεται δὲ ἐν τοῖς ὄρεσιν ἡ βελτίστη· φύλλον δὲ ἔχει προσεμφερὲς τῇ ἀλσίνῃ πλὴν στρογγυλότερον· χρησίμη δὲ πρὸς πολλά, καὶ ἀρίστη πρὸς κεφαλῆς ἀγαθὴ δὲ καὶ πρὸς τὰ ἄλλα ἕλκη, καὶ πρὸς τὰ ἑρπετὰ καὶ πρὸς ὕπνον καὶ πρὸς ὑστέραν. τὰ μὲν οὖν προσάγειν κελεύουσιν ἐν ὕδατι ἀναδεύσαντα καὶ καταπλάττοντα, τὰ δὲ ἄλλα εἰς μέλι ἐγξύσαντα καὶ ἔλαιον· πρὸς δὲ τὰ τῶν ἑρπετῶν ἐν οἴνῳ ὀξίνῃ πίνειν καὶ ἐπὶ τὸ δῆγμα ἐπιπλάττειν· εἰς ὕπνον δὲ ἐν οἴνῳ μέλανι αὐστηρῷ κνίσαι· ἐὰν δὲ αἱ μῆτραι προπέσωσι, τῷ ὕδατι ἀποκλύζειν.]
9.13.4Bunlar tatlıdır. Başkaları acıdır, kimisi de tadı ağır olanlardır. Tatlılardan bazıları kendinden geçirir; örneğin Tegea dolaylarında yetişen, skolymos'a benzeyen kök: heykeltıraş Pandeios tapınakta çalışırken bundan yemiş ve aklını yitirmiş. Bazıları ise öldürücüdür; örneğin Trakya'daki maden ocaklarının çevresinde yetişen kök: tadı hafif ve çok hoştur, uykuya benzer, hafif bir ölüm getirir. Renklerinde de farklar vardır; yalnız beyaz, kara ve sarı olmakla kalmaz, bazıları şarap rengindedir, bazıları kırmızıdır, kökboyasınınki gibi.
Αὗται μὲν οὖν γλυκεῖαι. ἄλλαι δὲ πικραί, αἱ δὲ βαρεῖαι τῇ γεύσει. γίνονται δέ τινες τῶν γλυκειῶν αἱ μὲν ἐκστατικαί, καθάπερ ἡ ὁμοία τῷ σκολύμῳ περὶ Τεγέαν, ἣν καὶ Πάνδειος ὁ ἀνδριαντοποιὸς φαγὼν ἐργαζόμενος ἐν τῷ ἱερῷ ἐξέστη. αἱ δὲ θανατηφόροι, καθάπερ ἡ περὶ τὰ μέταλλα ἐν τοῖς ἔργοις τοῖς ἐν Θράκῃ· κούφη δὲ καὶ ἡδεῖα πάνυ τῇ γεύσει καὶ τὸν θάνατον ὑπνώδη τινὰ ποιοῦσα καὶ ἐλαφρόν. ἔχουσι δὲ καὶ τοῖς χρώμασι διαφορὰς οὐ τῷ λευκῷ καὶ μέλανι καὶ ξανθῷ μόνον, ἀλλ᾿ ἔνιαι καὶ οἰνοχρῶτες, αἱ δ᾿ ἐρυθραί, καθάπερ ἡ τοῦ ἐρευθεδανοῦ.
9.13.5Beşparmak otunun ya da "beş yapraklı"nın (iki adla da anılır) kökü kazılınca kırmızıdır, kuruyunca kararır ve dört köşeli olur. Yaprağı asma yaprağı gibidir, ama küçüktür, rengi de ona benzer. Asmayla birlikte büyür ve söner. Yapraklarının hepsi beşer tanedir; adı da buradan gelir. Yere ince saplar salar, bu sapların boğumları vardır.
Ἡ δὲ τοῦ πενταφύλλου ἢ πενταπετοῦς, καλοῦσι γὰρ ἀμφοτέρως, ὀρυττομένη ἐρυθρὰ ξηραινομένη δὲ μέλαινα γίνεται καὶ τετράγωνος· ἔχει δὲ τὸ φύλλον ὥσπερ οἴναρον μικρὸν δὲ καὶ τὴν χροιὰν ὅμοιον· καὶ αὐξάνεται καὶ φθίνει ἅμα τῇ ἀμπέλῳ· πάντα δὲ πέντε τὰ φύλλα, δι᾿ ὃ καὶ ἡ προσηγορία· καυλοὺς δὲ ἐπὶ γῆν ἵησι λεπτοὺς καὶ κνήμας ἔχει.
9.13.6Kökboyasının yaprağı sarmaşığınkine benzer, yalnız daha yuvarlaktır. Ayrık otu gibi yerde sürünür; gölgeli yerleri sever. İdrar söktürür; bu yüzden bel ağrılarına ve siyatiğe karşı da kullanırlar.
Bazı köklerin kendine has bir biçimi vardır; "akrep" denen bitkinin ve polypodion'un kökü gibi. Birincisi akrebe benzer ve akrep sokmasına, başka bazı şeylere de iyi gelir. Polypodion'unki ise tüylüdür ve ahtapotun kollarındaki gibi vantuzları vardır. Aşağıdan boşaltır. Söylediklerine göre muska olarak takılırsa burunda polip oluşmazmış. Yaprağı büyük eğreltiotununkine benzer ve kayalıklarda biter.
Τὸ δὲ ἐρευθέδανον φύλλον ὅμοιον κιττῷ πλὴν στρογγυλότερον· φύεται δ᾿ ἐπὶ γῆς ὥσπερ ἄγρωστις, φιλεῖ δὲ παλίσκια χωρία. οὐρητικὴ δέ, δι᾿ ὃ καὶ χρῶνται πρὸς τὰ τῆς ὀσφύος ἀλγήματα καὶ πρὸς τὰς ἰσχιάδας. Ἔνιαι δὲ ἰδιόμορφοί τινες, ὥσπερ ἥ τε τοῦ σκορπίου καλουμένου καὶ ἡ τοῦ πολυποδίου. ἡ μέν γὰρ ὁμοία σκορπίῳ καὶ χρησίμη δὲ πρὸς τὴν πληγὴν αὐτοῦ καὶ πρὸς ἄλλ᾿ ἄττα. ἡ δὲ τοῦ πολυποδίου δασεῖα καὶ ἔχουσα κοτυληδόνας, ὥσπερ αἱ τοῦ πολύποδος πλεκτάναι. καθαίρει δὲ κάτω· κἂν περιάψηταί τις οὔ φασιν ἐμφύεσθαι πολύπουν. ἔχει δὲ φύλλον ὅμοιον τῇ πτερίδι τῇ μεγάλῃ καὶ φύεται ἐν ταῖς πέτραις.
9.14.114. Bölüm
Köklerin hepsinden kimi daha uzun, kimi daha kısa süre dayanır. Çöpleme otu otuz yıl bile işe yarar; loğusa otu beş altı yıl; kara khamaileōn kırk yıl; kentauris on ya da on iki yıl (kökü yağlı ve sıkıdır); peukedanon beş altı yıl; yabani asmanın kökü, gölgede ve dokunulmadan durursa bir yıl, yoksa çürür ve süngerleşir. Başka kökler başka sürelerde dayanır. Genel olarak bütün ilaçlar içinde en uzun dayananı elaterion'dur; en eskisi de en iyisidir. Hiç de övüngen ve yalancı olmayan bir hekim, kendisinde iki yüz yıllık, etkisi şaşılacak kadar güçlü bir elaterion bulunduğunu, bunu da birinin ona armağan ettiğini anlatmıştı.
Πασῶν δὲ τῶν ῥιζῶν αἱ μὲν πλείω χρόνον αἱ δὲ ἐλάττω διαμένουσιν. ὁ μὲν γὰρ ἐλλέβορος καὶ τριάκοντα ἔτη χρήσιμος, ἡ δὲ ἀριστολοχία πέντε ἢ ἕξ, χαμαιλέων δὲ ὁ μέλας τετταράκοντα, κενταυρὶς δὲ δέκα ἢ δώδεκα· πίειρα δὲ ἡ ῥίζα καὶ πυκνή· πευκέδανον δὲ πέντε ἢ ἕξ, ἀμπέλου δὲ ἀγρίας ἐνιαυτόν, ἐὰν ἐν σκιᾷ ᾖ καὶ ἄπληκτος, εἰ δὲ μή, σαπρὰ καὶ σομφώδης· ἄλλαι δὲ ἄλλους ἔχουσαι χρόνους. πάντων δὲ ὅλως τῶν φαρμάκων πλεῖστον διαμένει χρόνον τὸ ἐλατήριον, καὶ τὸ παλαιότατον ἄριστον. ἰατρὸς δ᾿ οὖν τις ἔλεγεν οὐκ ἀλαζὼν οὐδὲ ψεύστης ὡς εἴη παρ᾿ αὐτῷ καὶ διακοσίων ἐτῶν θαυμαστὸν δὲ τῇ ἀρετῇ, δοῦναι δὲ αὐτῷ τινα δῶρον.
9.14.2Bu kadar uzun dayanmasının sebebi nemidir. Bu yüzden onu dövdükten sonra kül içine nemli hâlde koyarlar; böyle bile kurumaz, elli yıla kadar yaklaştırıldığı kandilleri söndürür. Söylediklerine göre ilaçlar arasında burun yoluyla yukarıdan boşaltan yalnız, ya da en çok, budur. Bu, etkisine ait kendine has bir özelliktir.
αἰτία δὲ τῆς χρονιότητος ἡ ὑγρότης· διὰ γὰρ ταύτην καὶ ὅταν κόψωσι τιθέασι εἰς τέφραν ὑγρόν, καὶ οὐδ᾿ ὣς γίνεται ξηρόν, ἀλλ᾿ ἄχρι πεντήκοντα ἐτῶν σβέννυσι προσαγόμενον τοὺς λύχνους. φασὶ δὲ μόνον ἢ μάλιστα ὑπέρινον ἄνω ποιεῖν τῶν φαρμάκων· αὕτη μὲν οὖν ἰδιότης τις δυνάμεως.
9.14.3Köklerden biraz tatlılığı olanlar uzun süre bekletilince kurtlanır; yakıcı olanlar buna maruz kalmaz, ama gevşeyip boşaldıkça etkileri zayıflar. Dışarıdan gelen hayvanlardan hiçbiri yakıcı bir köke dokunmaz; yalnız sphondylē böceği hepsine dokunur. Bu, o hayvanın tabiatına has bir şeydir.
Τῶν δὲ ῥιζῶν ὅσαι μὲν γλυκύτητά τινα ἔχουσι ξυμβαίνει θριπηδέστους γίνεσθαι χρονιζομένας, ὅσαι δὲ δριμεῖαι, τοῦτο μὲν μὴ πάσχειν ἀμαυροῦσθαι δ᾿ αὐτῶν τὰς δυνάμεις μανουμένων καὶ κενουμένων. τῶν δ᾿ ἔξω θηρίων ἄλλο μὲν οὐδὲν ἅπτεται ῥίζης δριμείας, ἡ δὲ σφονδύλη πασῶν· τοῦτο μὲν οὖν ἴδιον τῆς τοῦ ζώου φύσεως.
9.14.4Meyvenin olgunlaşıp dolgunlaşmasına izin verilirse her kök daha kötü olurmuş; aynı şekilde kökten öz su alırsan da meyve daha kötü olurmuş. İlaç etkili köklerden çoğunlukla öz su alınmaz; tohumları ilaç etkili olanlardan ise öz su alınır. Bazıları kökleri kullanmayı tercih ettiklerini, çünkü meyvenin bedenin dayanamayacağı kadar güçlü olduğunu söyler. Ama bunun genel olarak doğru olmadığı görülür; nitekim Antikyra'dakiler susama benzer [çöpleme otundan] verirler [çünkü meyvesi susama benzer].
Πᾶσαν δὲ χείρω γίνεσθαι ῥίζαν, ἐὰν ἐάσῃ τις τελειωθῆναι καὶ ἁδρυνθῆναι τὸν καρπόν· ὡσαύτως δὲ καὶ τὸν καρπόν, ἐὰν ὀπίσῃς τὴν ῥίζαν· ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ δὲ αἱ φαρμακώδεις οὐκ ὀπίζονται, ὧν δ᾿ ἂν τὰ σπέρματα φαρμακώδη, αὗται δὴ ὀπίζονται· χρῆσθαι δέ τινές φασι μᾶλλον ταῖς ῥίζαις, ὅτι ἰσχυρότερος ὁ καρπὸς ὥσθ᾿ ὑπενεγκεῖν τὸ σῶμα. φαίνεται δὲ οὐ καθ᾿ ὅλου τοῦτο ἀληθές· ἐπεὶ καὶ οἱ ἐν Ἀντικύρᾳ τοῦ σησαμώδους [ἐλλεβόρου] διδόασιν, [ὅτι ὁ καρπὸς ὅμοιος σησάμῳ].
9.15.115. Bölüm
Yunanistan dışındaki yerlerden ilaç bitkisi en çok olanlar Tyrrhenia ve Latium dolaylarıdır gibi görünür; Kirke'nin de orada yaşadığını söylerler. Homeros'un dediğine göre ise Mısır dolayları daha da öyledir; çünkü Helene'nin ilaçlarını oradan aldığını söyler:
"Thon'un karısı Mısırlı Polydamna'nın ona verdiği iyi ilaçlar; orada bereketli toprak en çok ilacı verir, karıştırılınca çoğu iyi, çoğu da kötü."
Unutturan, acıyı dindiren o ilacın da bunlardan olduğunu söyler; öyle ki kötülükleri unutturur ve onlara karşı duygusuz kılar. Aşağı yukarı bu yerler, şairler tarafından âdeta işaret edilmiş gibidir. Nitekim Aiskhylos da elegeialarında Tyrrhenia'nın ilaç bakımından zengin olduğunu söyler: "Tyrrhen soyu, ilaç yapan halk."
Φαρμακώδεις δὲ δοκοῦσιν εἶναι τόποι μάλιστα τῶν μὲν ἔξω τῆς Ἑλλάδος οἱ περὶ τὴν Τυρρηνίαν καὶ τὴν Λατίνην, ἐν ᾗ καὶ τὴν Κίρκην εἶναι λέγουσιν· καὶ ἔτι μᾶλλόν γε, ὡς Ὅμηρός φησι, τὰ περὶ Αἴγυπτον· ἐκεῖθεν γὰρ τὴν Ἑλένην φησὶ λαβεῖν “ἐσθλὰ τά οἱ Πολύδαμνα πόρεν Θῶνος παράκοιτις Αἰγυπτίη· τόθι πλεῖστα φύει ζείδωρος ἄρουρα φάρμακα, πολλὰ μὲν ἐσθλὰ τετυγμένα πολλὰ δὲ λυγρά.” ὧν δὴ καὶ τὸ νηπενθὲς ἐκεῖνό φησιν εἶναι καὶ ἄχολον, ὥστε λήθην ποιεῖν καὶ ἀπάθειαν τῶν κακῶν. καὶ σχεδὸν αὗται μὲν ἐοίκασιν ὥσπερ ὑπὸ τῶν ποιητῶν ὑποδεδεῖχθαι. καὶ γὰρ Αἰσχύλος ἐν ταῖς ἐλεγείαις ὡς πολυφάρμακον λέγει τὴν Τυρρηνίαν· “Τυρρηνὸν γενεάν, φαρμακοποιὸν ἔθνος.”
9.15.2Ama bütün yerler bir bakıma ilaç bitkilerinden pay almış görünür; yalnız daha çok ya da daha az oluşlarıyla ayrılırlar. Kuzeydeki, güneydeki ve doğudaki yerlerde de şaşırtıcı etkiler vardır. Etiyopya'da okları sürmek için kullandıkları öldürücü bir kök vardır. İskitlerde bu ve başka birçok kök vardır; bunların kimi alanı hemen öldürür, kimi bir süre sonra; kimi daha kısa, kimi daha uzun sürede; öyle ki bazıları yavaş yavaş eriyip tükenir. Hintlilerde de başka birçok cins vardır; anlattıkları doğruysa en olağanüstüleri şunlardır: biri kanı dağıtabilir ve âdeta kaçırır, öteki tersine kanı toplar ve kendine çeker. Bunların öldürücü yılan ısırıklarına karşı bulunduğunu söylerler.
Οἱ δὲ τόποι πάντες πως φαίνονται μετέχειν τῶν φαρμάκων, ἀλλὰ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον διαφέρειν· καὶ γὰρ οἱ πρὸς ἄρκτον καὶ μεσημβρίαν καὶ οἱ πρὸς ἀνατολὰς ἔχουσι θαυμαστὰς δυνάμεις. ἐν Αἰθιοπίᾳ γὰρ ᾗ τοὺς ὀϊστοὺς χρίουσι ῥίζα τίς ἐστι θανατηφόρος. ἐν δὲ Σκύθαις αὕτη τε καὶ ἕτεραι πλείους, αἱ μὲν παραχρῆμα ἀπαλλάττουσαι τοὺς προσενεγκαμένους, αἱ δ᾿ ἐν χρόνοις αἱ μὲν ἐλάττοσιν αἱ δ᾿ ἐν πλείοσιν, ὥστ᾿ ἐνίους καταφθίνειν. ἐν Ἰνδοῖς δὲ καὶ ἕτερα γένη πλείω, περιττότατα δέ, εἴπερ ἀληθῆ λέγουσιν, ἥ τε δυναμένη τὸ αἷμα διαχεῖν καὶ οἷον ὑποφεύγειν, καὶ πάλιν ἡ συνάγουσα καὶ πρὸς ἑαυτὴν ἐπισπωμένη, ἃ δή φασιν εὑρῆσθαι πρὸς τὰ τῶν ὀφιδίων τῶν θανατηφόρων δήγματα.
9.15.3Trakya dolaylarında da az olmayan başka kökler bulunduğunu söylerler; denebilir ki en güçlüsü kan durduran köktür. Bazılarına göre bu kök, damara iğne batırıldığında, bazılarına göre daha şiddetli biçimde kesildiğinde bile kanı durdurur ve akmasını önler. [Bunlar, söylediğimiz gibi, ortak olanı gösteriyor gibidir.] Yunanistan dışındaki yerlerden ilaç bitkisi en çok olanlar bunlardır.
Περὶ δὲ τὴν Θρᾴκην εἶναι μὲν καὶ ἑτέρας οὐκ ὀλίγας, ἰσχυροτάτην δὲ ὡς εἰπεῖν τὴν ἴσχαιμον, ἣν δὴ λέγουσιν οἱ μὲν κεντηθείσης τῆς φλεβὸς οἱ δὲ καὶ σφοδροτέρως διατμηθείσης ἴσχειν καὶ κωλύειν τὴν χύσιν.[ ταῦτα μὲν οὖν, ὥσπερ εἴπομεν, ἔοικε δηλοῦν τὸ κοινόν.] τῶν μὲν οὖν ἔξω τόπων οἱ φαρμακωδέστατοι οὗτοι.
9.15.4Yunanistan'daki yerlerden ilaç bitkisi en çok olanlar Tesalya'daki Pelion, Euboia'daki Telethrion ve Parnassos'tur; ayrıca Arkadia ve Lakonia; çünkü bu ikisi de ilaç bitkisi bakımından zengindir. Bu yüzden Arkadialılar ilkbaharda, bu türden yaprakların öz suları en olgun hâldeyken, ilaç içmek yerine süt içmeyi âdet edinmişlerdir; çünkü o zaman süt en çok ilaç etkisi taşır. İnek sütü içerler; çünkü sığır bütün hayvanlardan çok otlayan ve her şeyi yiyen hayvan gibi görünür.
Τῶν δὲ περὶ τὴν Ἑλλάδα τόπων φαρμακωδέστατον τό τε Πήλιον τὸ ἐν Θετταλίᾳ καὶ τὸ Τελέθριον τὸ ἐν Εὐβοίᾳ καὶ ὁ Παρνασός, ἔτι δὲ καὶ ἡ Ἀρκαδία καὶ ἡ Λακωνική· καὶ γὰρ αὗται φαρμακώδεις ἀμφότεραι· δι᾿ ὃ καὶ οἵ γε Ἀρκάδες εἰώθασιν ἀντὶ τοῦ φαρμακοποτεῖν γαλακτοποτεῖν περὶ τὸ ἔαρ, ὅταν οἱ ὀποὶ μάλιστα τῶν τοιούτων φύλλων ἀκμάζωσι· τότε γὰρ φαρμακωδέστατον τὸ γάλα· πίνουσι δὲ βόειον· δοκεῖ γὰρ πολυνομώτατον καὶ παμφαγώτατον εἶναι πάντων ὁ βοῦς.
9.15.5Onların topraklarında her iki çöpleme otu, hem beyazı hem karası biter. Ayrıca defneye benzeyen ve safran renkli olan daukon; onların "yabani turp", bazı hekimlerin kerais dediği bitki; bazılarının hatmi, onların ise "yabani ebegümeci" dediği bitki; loğusa otu, seseli, hipposelinon, peukedanon, "Herakles otu" ve her iki strykhnos, hem meyvesi kızıl olanı hem de karası.
Φύεται δὲ παρ᾿ αὐτοῖς ὅ τε ἐλλέβορος ἀμφότερος καὶ ὁ λευκὸς καὶ ὁ μέλας· ἔτι δὲ δαῦκον δαφνοειδὲς κροκόεν, καὶ ἣν ἐκεῖνοι μὲν ῥάφανον ἀγρίαν καλοῦσι τῶν δ᾿ ἰατρῶν τινες κεράϊν, καὶ ἣν οἱ μὲν ἀλθαίαν ἐκεῖνοι δὲ μαλάχην ἀγρίαν, καὶ ἡ ἀριστολοχία καὶ τὸ σέσελι καὶ τὸ ἱπποσέλινον καὶ τὸ πευκέδανον καὶ ἡ Ἡράκλεια καὶ ὁ στρύχνος ἀμφότερος ὅ τε φοινικοῦν ἔχων τὸν καρπὸν καὶ ὁ μέλανα.
9.15.6Elaterionun yapıldığı yabani hıyar da orada biter; hippophaes'in yapıldığı sütleğen de. Bunun en iyisi Tegea dolaylarındadır ve en çok o aranır; orada bolca biter. Ama en çok ve en güzeli Kleitor topraklarında biter.
Φύεται δὲ καὶ ὁ σίκυος ὁ ἄγριος, ἐξ οὗ τὸ ἐλατήριον συντίθεται· καὶ ὁ τιθύμαλλος, ἐξ οὗ τὸ ἱπποφάες· ἄριστον δὲ τοῦτο περὶ Τεγέαν κἀκεῖνο μάλιστα σπουδάζεται· φύεται δ᾿ ἐκεῖ ἐπὶ πλέον· πλεῖστον δὲ καὶ κάλλιστον φύεται περὶ τὴν Κλειτορίαν.
9.15.7Panakeia Psophis dolaylarında kayalık yerlerde yetişir; en çoğu ve en iyisi oradadır. Mōly Pheneos dolaylarında ve Kyllene'de yetişir. Söylediklerine göre bu, Homeros'un sözünü ettiği mōly'ye benzer: kökü yuvarlaktır ve soğana benzer, yaprağı adasoğanınkine benzer. Onu zehirlere karşı panzehirlerde ve büyülerde kullanırlarmış. Ama Homeros'un dediği gibi kazıp çıkarılması zor değilmiş.
Ἡ δὲ πανάκεια γίνεται κατὰ τὸ πετραῖον περὶ Ψωφίδα καὶ πλείστη καὶ ἀρίστη. τὸ δὲ μῶλυ περὶ Φενεὸν καὶ ἐν τῇ Κυλλήνῃ. φασὶ δ᾿ εἶναι καὶ ὅμοιον ᾧ ὁ Ὅμηρος εἴρηκε, τὴν μὲν ῥίζαν ἔχον στρογγύλην προσεμφερῆ κρομύῳ τὸ δὲ φύλλον ὅμοιον σκίλλῃ· χρῆσθαι δὲ αὐτῷ πρός τε τὰ ἀλεξιφάρμακα καὶ τὰς μαγείας· οὐ μὴν ὀρύττειν γ᾿ εἶναι χαλεπόν, ὡς Ὅμηρός φησι.
9.15.8Baldıranın en iyisi Sousa dolaylarında ve en soğuk yerlerde yetişir. Bunların çoğu Lakonia'da da yetişir; çünkü orası da ilaç bitkisi bakımından zengindir. Akhaia'da keven boldur; sanıldığına göre Girit'tekinden hiç de kötü değildir, hatta görünüşçe daha güzeldir. Patrai topraklarında da üstün bir daukon vardır; bu tabiatça ısıtıcıdır, kökü karadır. Bunların çoğu Parnassos'ta ve Telethrion dolaylarında da biter. Bunlar birçok yerde ortaktır.
Τὸ δὲ κώνειον ἄριστον περὶ Σοῦσα καὶ ἐν τοῖς ψυχροτάτοις τόποις. γίνεται δὲ καὶ ἐν τῇ Λακωνικῇ τὰ πολλὰ τούτων· καὶ γὰρ αὕτη πολυφάρμακος. ἐν Ἀχαίᾳ δὲ ἥ τε τραγάκανθα πολλὴ καὶ οὐδὲν χείρων ὡς οἴονται τῆς Κρητικῆς ἀλλὰ καὶ τῇ ὄψει καλλίων· καὶ δαῦκον περὶ τὴν Πατραϊκὴν διαφέρον· τοῦτο δὲ θερμαντικὸν φύσει, ῥίζαν δὲ ἔχει μέλαιναν. φύεται δὲ τὰ πολλὰ τούτων καὶ ἐν τῷ Παρνασῷ καὶ περὶ τὸ Τελέθριον. καὶ ταῦτα μὲν κοινὰ πλειόνων χωρῶν.
9.16.116. Bölüm
Girit'e has olan ise diktamnon'dur. Etkisi şaşırtıcıdır, birçok şeye yarar, en çok da kadınların doğumuna. Yaprağı yarpuzunkine benzer, özsuyunda da ona benzer bir şey vardır; ama dalcıkları daha incedir. Dalcıklarını ya da meyvesini değil yapraklarını kullanırlar. Başka birçok şeye, ama en çok, söylendiği gibi, kadınların güç doğumlarına yarar. Söylediklerine göre ya doğumu kolaylaştırır ya da, herkesin kabul ettiği gibi, hiç değilse sancıları dindirir. Suyla içirilir. Nadir bulunur; çünkü onu yetiştiren yer küçüktür, keçiler de onu çok sevdikleri için otlayıp tüketir. Oklar hakkında anlatılanın da doğru olduğunu söylerler: keçiler okla vurulduklarında bunu yerlerse ok dışarı çıkarmış. Diktamnon böyledir ve böyle etkilere sahiptir.
Τὸ δὲ δίκταμνον ἴδιον τῆς Κρήτης, θαυμαστὸν δὲ τῇ δυνάμει καὶ πρὸς πλείω χρήσιμον μάλιστα δὲ πρὸς τοὺς τόκους τῶν γυναικῶν. ἔστι δὲ τὸ μὲν φύλλον παρόμοιον τῇ βληχοῖ, ἔχει δέ τι καὶ κατὰ τὸν χυλὸν ἐμφερὲς τὰ δὲ κλωνία λεπτότερα. χρῶνται δὲ τοῖς φύλλοις, οὐ τοῖς κλωσὶν οὐδὲ τῷ καρπῷ· χρήσιμον δὲ πρὸς πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα, μάλιστα δέ, ὥσπερ ἐλέχθη, πρὸς τὰς δυστοκίας τῶν γυναικῶν· ἢ γὰρ εὐτοκεῖν φασι ποιεῖν ἢ παύειν γε τοὺς πόνους ὁμολογουμένως· δίδοται δὲ πίνειν ἐν ὕδατι. σπάνιον δέ ἐστι· καὶ γὰρ ὀλίγος ὁ τόπος ὁ φέρων, καὶ τοῦτον αἱ αἶγες ἐκνέμονται διὰ τὸ φιληδεῖν. ἀληθὲς δέ φασιν εἶναι καὶ τὸ περὶ τῶν βελῶν, ὅτι φαγούσαις ὅταν τοξευθῶσι ἐκβάλλει. τὸ μὲν οὖν δίκταμνον τοιοῦτόν τε καὶ τοιαύτας ἔχει τὰς δυνάμεις.
9.16.2Sahte diktamnon yaprakça ona benzer, ama dalcıkları daha küçüktür, etkice de çok geride kalır. Aynı şeylere yardım eder, ama çok daha kötü ve daha zayıf olarak. Diktamnon'un etkisi ağza alınır alınmaz kendini gösterir; çünkü azıcığı bile çok ısıtır. Kokusunu kaybetmesin diye demetlerini kargı ya da kamış içinde saklarlar; çünkü kokusu uçunca zayıflar. Bazıları diktamnon'la sahte diktamnon'un tabiatının bir olduğunu, ama sahtesinin daha verimli topraklarda bittiği için daha kötü olduğunu söyler; etkileri bakımından bunlardan daha başka birçok bitki de böyledir. Çünkü diktamnon sert toprağı sever.
Τὸ δὲ ψευδοδίκταμνον τῷ μὲν φύλλῳ ὅμοιον τοῖς κλωνίοις δ᾿ ἔλαττον τῇ δυνάμει δὲ πολὺ λειπόμενον. βοηθεῖ μὲν γὰρ καὶ ταὐτά, χεῖρον δὲ πολλῷ καὶ ἀσθενέστερον. ἔστι δὲ εὐθὺς ἐν τῷ στόματι φανερὰ τοῦ δικτάμνου ἡ δύναμις· διαθερμαίνει γὰρ ἀπὸ μικροῦ σφόδρα. τιθέασι δὲ τὰς δεσμίδας ἐν νάρθηκι ἢ καλάμῳ πρὸς τὸ μὴ ἀποπνεῖν· ἀσθενέστερον γὰρ ἀποπνεῦσαν. λέγουσι δέ τινες ὡς ἡ μὲν φύσις μία ἡ τοῦ δικτάμνου καὶ ἡ τοῦ ψευδοδικτάμνου, διὰ δὲ τὸ ἐν εὐγειοτέροις φύεσθαι τόποις χεῖρον γίνεσθαι, καθάπερ καὶ ἄλλα πολλὰ πλείω τούτων κατὰ τὰς δυνάμεις. τὸ γὰρ δίκταμνον φιλεῖ χώραν τραχεῖαν.
9.16.3Âdeta yalnız adı ortak olan başka bir diktamnon daha vardır; görünüşü de etkisi de aynı değildir. Yaprağı sisymbrion'unkine benzer, dalları daha büyüktür; kullanımı ve etkisi de aynı şeylerde değildir. Söylendiği gibi ilki hem şaşırtıcıdır hem adaya hastır. Bazıları genel olarak yaprakların, filizlerin ve kısaca toprak üstündeki kısımların Girit'te üstün olduğunu, ötekilerin, en azından çoğunun ise Parnassos'ta üstün olduğunu söyler.
Ἔστι δὲ καὶ ἕτερον δίκταμνον ὥσπερ ὁμώνυμον, οὔτε τὴν ὄψιν οὔτε τὴν δύναμιν ἔχον τὴν αὐτήν· φύλλον γὰρ ἔχει ὅμοιον σισυμβρίῳ τοὺς δὲ κλῶνας μείζους· ἔτι δὲ τὴν χρείαν καὶ τὴν δύναμιν οὐκ ἐν τοῖς αὐτοῖς. τοῦτο μὲν οὖν, ὥσπερ ἐλέχθη, θαυμαστὸν ἅμα καὶ ἴδιον τῆς νήσου. φασὶ δέ τινες ὅλως τῶν φύλλων καὶ τῶν ὀροδάμνων καὶ ἁπλῶς τῶν ὑπὲρ γῆς τὰ ἐν Κρήτῃ διαφέρειν, τῶν δὲ ἄλλων τῶν γε πλείστων τὰ ἐν τῷ Παρνασῷ.
9.16.4Kurtboğan Girit'te ve Zakynthos'ta da yetişir, ama en çoğu ve en iyisi Pontos'taki Herakleia'dadır. Yaprağı hindibaya benzer, kökü ise biçimce ve renkçe karidese benzer; öldürücü etki de bu köktedir. Söylediklerine göre yaprağı ve meyvesi hiçbir şey yapmazmış. Meyvesi bir otun meyvesidir, bir çalınınki değil. Ot kısadır ve olağanüstü hiçbir yanı yoktur; tahıla benzer, yalnız tohumu başaklı değildir. Her yerde biter, yalnız adını aldığı Akonai'de değil; Akonai, Mariandynlerin bir köyüdür. En çok taşlık yerleri sever. Ne koyun ne de başka bir hayvan onu otlar.
Τὸ δ᾿ ἀκόνιτον γίνεται μὲν καὶ ἐν Κρήτῃ καὶ ἐν Ζακύνθῳ, πλεῖστον δὲ καὶ ἄριστον ἐν Ἡρακλείᾳ τῇ ἐν Πόντῳ. ἔχει δὲ φύλλον μὲν κιχοριῶδες, ῥίζαν δὲ ὁμοίαν τῷ σχήματι καὶ τῷ χρώματι καρίδι, τὴν δὲ δύναμιν τὴν θανατηφόρον ἐν ταύτῃ· τὸ δὲ φύλλον καὶ τὸν καρπὸν οὐθέν φασι ποιεῖν· καρπὸς δέ ἐστι πόας οὐχ ὑλήματος. βραχεῖα δὲ ἡ πόα καὶ οὐδὲν ἔχουσα περιττόν, ἀλλὰ παρομοία τῷ σίτῳ τὸ δὲ σπέρμα οὐ σταχυηρόν. φύεται δὲ πανταχοῦ καὶ οὐκ ἐν ταῖς Ἀκόναις μόνον, ἀφ᾿ ὧν ἔχει τὴν προσηγορίαν· αὕτη δέ ἐστι κώμη τις τῶν Μαριανδυνῶν· φιλεῖ δὲ μάλιστα τοὺς πετρώδεις τόπους· οὐ νέμεται δὲ οὔτε πρόβατον οὔτ᾿ ἄλλο ζῶον οὐδέν.
9.16.5Söylediklerine göre etki göstermesi için belli bir şekilde hazırlanması gerekirmiş ve bunu herkes yapamazmış. Bu yüzden onu hazırlamayı bilmeyen hekimler de onu çürütücü bir ilaç olarak ve başka bazı şeyler için kullanırlarmış. İçildiğinde, ne şarapla ne ballı suyla, hiçbir his uyandırmazmış. Belli sürelerde öldürecek şekilde hazırlanırmış: örneğin iki ayda, üç ayda, altı ayda, bir yılda, bazılarını da iki yılda. En kötü ölenler, bedenleri en uzun sürede eriyip tükenenlermiş; en kolay ölenler ise hemen ölenlermiş. Başka bazı ilaçlar için bir panzehir bittiğini duyduğumuz gibi, buna karşı bir panzehir bulunmamış. Ama yerliler bazılarını bal, şarap ve bu türden şeylerle kurtarırlarmış; onu da nadiren ve güçlükle.
συντίθεσθαι δὲ τρόπον τινὰ πρὸς τὸ ἐργάζεσθαι καὶ οὐ παντὸς εἶναι· δι᾿ ὃ καὶ τοὺς ἰατροὺς οὐκ ἐπισταμένους συντιθέναι σηπτικῷ τε χρῆσθαι καὶ πρὸς ἄλλα ἄττα· πινόμενον δ᾿ οὐδεμίαν αἴσθησιν ποιεῖν οὔτ᾿ ἐν οἴνῳ οὔτ᾿ ἐν μελικράτῳ· συντίθεσθαι δὲ ὥστε κατὰ χρόνους τακτοὺς ἀναιρεῖν, οἷον δίμηνον τρίμηνον ἑξάμηνον ἐνιαυτόν, τοὺς δὲ καὶ δύο ἔτη· χείριστα δὲ ἀπαλλάττειν τοὺς ἐν πλείστῳ χρόνῳ καταφθίνοντος τοῦ σώματος, ῥᾷστα δὲ τοὺς παραχρῆμα. λυτικὸν δὲ φάρμακον οὐχ εὑρῆσθαι, καθάπερ ἀκούομεν ἑτέρων τι φύεσθαι. ἀλλὰ τοὺς ἐγχωρίους ἀνασώζειν τινὰς μέλιτι καὶ οἴνῳ καὶ τοιούτοις τισί, σπανίως δὲ καὶ τούτους καὶ ἐργωδῶς.
9.16.6Ama ephēmeron'un panzehiri bulunmuş: ephēmeron'dan kurtaran başka küçük bir kök varmış. Bunun yaprağı çöpleme otuna ya da zambağa benzermiş ve bunu herkes bilirmiş. Bu yüzden, söylediklerine göre, köleler çoğu zaman öfkeye kapılınca bunu kullanır, sonra bu işe giriştiklerinde kendilerini onunla tedavi ederlermiş. Çünkü bu ilaç ölümü ne çabuk ne kolay getirirmiş, tersine sıkıntılı ve uzun sürermiş. Belki de bu, tedavisi kolay olduğu ve gereği gibi hazırlanmadığı içindir. Nitekim kimilerinin hemen, kimilerinin bir süre sonra öldüğünü, bazılarının bir yıla kadar sürüklendiğini ve [bu] dozlara karşı çare bulunmadığını söylerler. Bunlar en çok Herakleia'daki Tyrrhenler arasında incelikle araştırılmıştır.
Ἀλλὰ τοῦ ἐφημέρου τὸ φάρμακον εὑρῆσθαι· ἕτερον γάρ τι ῥίζιον εἶναι ὃ ἐφήμερον ἀπαλλάττει· τοῦτο δὲ φύλλον ὅμοιον ἔχειν τῷ ἐλλεβόρῳ ἢ τῷ λειρίῳ· καὶ τοῦτο πάντας εἰδέναι· δι᾿ ὃ καὶ τὰ ἀνδράποδά φασι πολλάκις παροργισθέντα χρῆσθαι, κἄπειτα ἰατρεύειν αὐτὰ πρὸς τοῦτο ὁρμῶντα, καὶ γὰρ οὐδὲ ταχεῖαν ποιεῖσθαι τὴν ἀπαλλαγὴν οὐδὲ ἐλαφρὰν ἀλλὰ δυσχερῆ καὶ χρόνιον· εἰ μὴ ἄρα διὰ τὸ εὐθεράπευτον εἶναι καὶ ἀκατασκεύαστον ὡς δεῖ. φασὶ γοῦν καὶ παραχρῆμα ἀπαλλάττεσθαι καὶ ὕστερον χρόνῳ τοὺς δὲ καὶ εἰς ἐνιαυτὸν ἄγειν, καὶ τὰς δόσεις ἀβοηθήτους εἶναι. ταῦτα δὲ ἐξακριβωθῆναι μάλιστα παρὰ τοῖς Τυρρηνοῖς τοῖς ἐν Ἡρακλείᾳ.
9.16.7Bir ilacın bir bakımdan çaresiz, başka bir bakımdan çaresi olabilir olması hiç de garip değildir; öteki öldürücü şeylerde de böyledir.
Söylendiği gibi kurtboğan, onu bilmeyenlerin işine yaramaz. Ona sahip olmak bile yasakmış, cezası ölümmüş. Sürelerdeki fark da toplanma zamanlarına bağlıymış: ölümler, toplanmadan beri geçen sürelerle eşit sürede gerçekleşirmiş.
τοῦτο μὲν οὐδὲν ἄτοπον, εἰ τρόπον μέν τινα ἀβοήθητον ἄλλως δὲ βοηθήσιμον, ὥσπερ καὶ ἕτερα τῶν θανατηφόρων. Τὸ δὲ ἀκόνιτον ἄχρηστον, ὥσπερ εἴρηται, τοῖς μὴ ἐπισταμένοις· οὐδὲ κεκτῆσθαι δὲ ἐξεῖναι, ἀλλὰ θάνατον τὴν ζημίαν· τὴν δὲ τῶν χρόνων διαφορὰν ἀκολουθεῖν κατὰ τὰς συλλογάς· ἰσοχρόνους γὰρ τοὺς θανάτους γίνεσθαι τοῖς ἀπὸ τῆς συλλογῆς χρόνοις.
9.16.8Mantineialı Thrasyas, kendi söylediğine göre, ölümü kolay ve acısız yapan böyle bir şey bulmuştu. Baldıranın, haşhaşın ve buna benzer başka bitkilerin öz sularını kullanırdı; ilaç da öyle kolay taşınır ve küçük olurdu ki ancak bir drahmi ağırlığında gelirdi. Hiçbir şekilde çaresi yoktu; ne kadar süre olursa olsun dayanabiliyor ve hiç bozulmuyordu. Baldıranı rastgele bir yerden değil, Sousa'dan ve böyle soğuk ve gölgeli başka bir yer varsa oradan alırdı; ötekileri de öyle. Pek çok başka ilacı da pek çok maddeden hazırlardı. Öğrencisi Aleksias da ustaydı, ondan aşağı kalmayacak kadar işinin ehliydi; hekimliğin öteki yönlerinde de tecrübeliydi.
Θρασύας δ᾿ ὁ Μαντινεὺς εὑρήκει τι τοιοῦτον, ὥσπερ ἔλεγεν, ὥστε ῥᾳδίαν ποιεῖν καὶ ἄπονον τὴν ἀπόλυσιν τοῖς ὀποῖς χρώμενος κωνείου τε καὶ μήκωνος καὶ ἑτέρων τοιούτων, ὥστε εὔογκον εἶναι σφόδρα καὶ μικρὸν ὅσον εἰς δραχμῆς ὁλκήν. ἀβοήθητον δὲ πάντη καὶ δυνάμενον διαμένειν ὁποσονοῦν χρόνον καὶ οὐδὲν ἀλλοιούμενον. ἐλάμβανε δὲ τὸ κώνειον οὐχ ὅθεν ἐτύγχανεν ἀλλ᾿ ἐκ Σούσων καὶ εἴ τις ἄλλος τόπος ψυχρὸς καὶ παλίσκιος· ὡσαύτως δὲ καὶ τἆλλα. συνετίθει δὲ καὶ ἕτερα φάρμακα πολλὰ καὶ ἐκ πολλῶν. δεινὸς δὲ καὶ Ἀλεξίας ὁ μαθητὴς αὐτοῦ καὶ οὐχ ἧττον ἔντεχνος ἐκείνου· καὶ γὰρ τῆς ἄλλης ἰατρικῆς ἔμπειρος.
9.16.9Bu türden şeylerin şimdi eskisinden çok daha fazla bulunduğu görülüyor. Her birini kullanma biçiminin fark yarattığı da birçok şeyden açıktır. Nitekim Keos'lular da eskiden baldıranı böyle değil, ötekiler gibi döverek kullanırlardı. Şimdi kimse onu dövmez; önce taneleri kabuğundan ayırıp kabuğu atarlar (çünkü güçlük çıkaran bu kabuktur, zor işlenir), sonra havanda döverler ve ince eleyip suya serperek içerler. Böylece ölüm çabuk ve kolay olur.
Ταῦτα μὲν οὖν εὑρῆσθαι δοκεῖ πολλῷ μᾶλλον νῦν ἢ πρότερον. ὅτι δὲ διαφέρει τὸ χρῆσθαί πως ἑκάστῳ φανερὸν ἐκ πολλῶν· ἐπεὶ καὶ Κεῖοι τῷ κωνείῳ πρότερον οὐχ οὕτω ἀλλὰ τρίβοντες ἐχρῶντο, καθάπερ οἱ ἄλλοι· νῦν δ᾿ οὐδ᾿ ἂν εἷς τρίψειεν, ἀλλὰ περιπτίσαντες καὶ ἀφελόντες τὸ κέλυφος, τοῦτο γὰρ τὸ τὴν δυσχέρειαν παρέχον δυσκατέργαστον ὄν, μετὰ ταῦτα κόπτουσιν ἐν τῷ ὅλμῳ καὶ διαττήσαντες λεπτὰ ἐπιπάττοντες ἐφ᾿ ὕδωρ πίνουσιν, ὥστε ταχεῖαν καὶ ἐλαφρὰν γίνεσθαι τὴν ἀπαλλαγήν.
9.17.117. Bölüm
Bütün ilaçların etkileri, onlara alışmış olanlar üzerinde daha zayıftır; bazılarında hiç etki göstermezler. Nitekim bazıları o kadar çok çöpleme otu yer ki bütün demetleri tüketir de hiçbir şey olmaz. Köklerde en usta kişi olarak görülen Thrasyas da bunu yapardı. Görünüşe göre bazı çobanlar da bunu yapar. Bu yüzden, bir iki kök yediği için hayranlık uyandıran bir ilaççının yanına bir çoban gelmiş, bütün demeti yiyip bitirmiş ve onun şöhretini yok etmiş. Kendisinin de başkalarının da bunu her gün yaptığı söyleniyormuş.
Ἀπάντων δὲ τῶν φαρμάκων αἱ δυνάμεις ἀσθενέστεραι τοῖς συνειθισμένοις τοῖς δὲ καὶ ἀνενεργεῖς τὸ ὅλον. ἔνιοι γὰρ ἐλλέβορον ἐσθίοντες πολὺν ὥστε ἀναλίσκειν δέσμας ὅλας οὐδὲν πάσχουσιν· ὅπερ ἐποίει καὶ Θρασύας δεινότατος ὢν ὡς ἐδόκει περὶ τὰς ῥίζας. ποιοῦσι δὲ τοῦθ᾿ ὡς ἔοικε καὶ τῶν νομέων τινές· δι᾿ ὃ καὶ πρὸς τὸν φαρμακοπώλην τὸν θαυμαζόμενον ὡς κατήσθιε ῥίζαν μίαν ἢ δύο παραγενόμενος ὁ ποιμὴν καὶ ἀναλώσας ὅλην τὴν δέσμην ἐποίησεν ἀδόκιμον· ἐλέγετο δ᾿ ὅτι καθ᾿ ἑκάστην ἡμέραν τοῦτο ποιεῖ καὶ αὐτὸς καὶ ἕτεροι.
9.17.2Çünkü bazı ilaçlar alışılmadıkları için ilaç oluyor gibidir; belki de daha doğrusu, alışkanlık yüzünden ilaç olmaktan çıkarlar demektir. Çünkü tabiat onları kabul edip onlara üstün geldiğinde artık ilaç değildirler. Thrasyas da böyle söylerdi: aynı şeyin kimine ilaç olduğunu, kimine olmadığını söyler, her birinin tabiatını ayırt ederdi. Bunu yapmak gerektiğine inanırdı, ayırt etmekte de ustaydı. Açıktır ki tabiatın yanında alışkanlık da bir şey yapar. Nitekim ilaççı Eudemos, sanatında çok ün yapmış biri olduğu hâlde, güneş batmadan önce kendisine hiçbir şey olmayacağına dair bahse girip pek ölçülü bir miktar yemiş, ama ilacı içinde tutamamış ve ona üstün gelememiş.
Κινδυνεύει γὰρ ἔνια τῶν φαρμάκων τῇ ἀσυνηθείᾳ φάρμακα γίνεσθαι, τάχα δὲ ἀληθέστερον εἰπεῖν ὡς τῇ συνηθείᾳ οὐ φάρμακα· προσδεξαμένης γὰρ τῆς φύσεως καὶ κατακρατούσης οὐκέτι φάρμακα, καθάπερ καὶ Θρασ ύας ἔλεγεν· ἐκεῖνος γὰρ ἔφη τὸ αὐτὸ τοῖς μὲν φάρμακον εἶναι τοῖς δ᾿ οὐ φάρμακον, διαιρῶν τὰς φύσεις ἑκάστων· ᾤετο γὰρ δεῖν καὶ ἦν δεινὸς διαγνῶναι. ποιεῖ δέ τι δῆλον ὅτι πρὸς τῇ φύσει καὶ τὸ ἔθος. Εὔδημος γοῦν ὁ φαρμακοπώλης εὐδοκιμῶν σφόδρα κατὰ τὴν τέχνην συνθέμενος μηδὲν πείσεσθαι πρὸ ἡλίου δύναντος κατέφαγε μέτριον πάνυ καὶ οὐ κατέσχεν οὐδ᾿ ἐκράτησεν.
9.17.3Sakızlı Eudemos ise çöpleme otu içtiği hâlde müshil olmazdı. Bir keresinde, söylediğine göre, pazar yerinde tezgâhının başında oturarak bir günde yirmi iki doz içmiş ve akşam olmadan yerinden kalkmamış; sonra eve gidip her zamanki gibi yıkanmış ve akşam yemeğini yemiş, kusmamış da. Gerçi o, önceden bir çare hazırlayarak ilacı içinde tutmuştu: söylediğine göre yedinci dozdan sonra keskin sirkenin üstüne süngertaşı serpip içmiş; daha sonra da aynı şekilde şarapla içmiş. Süngertaşının etkisi o kadar güçlüymüş ki kaynayan bir ⟨şarap⟩ küpüne atılırsa kaynamayı yalnız o anda değil büsbütün durdururmuş; açıktır ki şarabı kurutur, havayı içine alır ve onu dışarı salar. Eudemos bu çareyle o kadar dozu içinde tutabilmiş.
ὁ δὲ Χῖος Εὔδημος πίνων ἐλλέβορον οὐκ ἐκαθαίρετο. καί ποτε ἔφη πιεῖν ἐν μιᾷ ἡμέρᾳ δύο καὶ εἴκοσι πόσεις ἐν τῇ ἀγορᾷ καθήμενος ἐπὶ τῶν σκευῶν καὶ οὐκ ἐξαναστῆναι πρὸ τοῦ δείλην γενέσθαι· τότε δ᾿ ἐλθὼν καὶ λούσασθαι καὶ δειπνεῖν ὥσπερ εἰώθει καὶ οὐκ ἐξεμέσαι· πλὴν οὗτός γε βοήθειάν τινα παρασκευασάμενος κατέσχε· κίσσηριν γὰρ ἐπιπάττων ἐπ᾿ ὄξος δριμὺ πιεῖν ἔφη μετὰ τὴν ἑβδόμην πόσιν. καὶ πάλιν ὕστερον ἐν οἴνῳ τὸν αὐτὸν τρόπον· τὴν δὲ τῆς κισσήριδος οὕτως ἰσχυρὰν εἶναι δύναμιν ὥστ᾿ ἐάν τις εἰς πίθον ζέοντα ⟨οἴνου⟩ ἐμβάλῃ παύειν τὴν ζέσιν οὐ παραχρῆμα μόνον ἀλλὰ καὶ ὅλως καταξηραίνουσάν τε δῆλον ὅτι καὶ ἀναδεχομένην τὸ πνεῦμα καὶ τοῦτο διιεῖσαν. οὗτος μὲν οὖν τό γε πλῆθος ταύτῃ τῇ βοηθείᾳ κατέσχεν.
9.17.4Alışkanlığın güçlü olduğu birçok şeyden de açıktır. Nitekim bazıları buradaki koyunların pelin otunu otlamadığını, Pontos'takilerin ise otladığını, bu yüzden daha semiz ve daha güzel olduklarını, hatta bazılarının dediğine göre safralarının bile olmadığını söyler. Ama bunlar başka bir incelemenin konusu olsa gerek.
Ὅτι δὲ καὶ τὸ ἔθος ἰσχυρὸν φανερὸν ἐκ πολλῶν· ἐπεὶ καὶ τὸ ἀψίνθιον τὰ μὲν ἐνταῦθα πρόβατα οὔ φασί τινες νέμεσθαι, τὰ δ᾿ ἐν τῷ Πόντῳ νέμεται καὶ γίνεται πιότερα καὶ καλλίω καί, ὡς δή τινες λέγουσιν, οὐκ ἔχοντα χολήν. ἀλλὰ γὰρ ταῦτα μὲν ἑτέρας ἄν τινος εἴη θεωρίας.
9.18.118. Bölüm
Söylendiği gibi kökler ve çalı otları yalnız canlı bedenler üzerinde değil, cansız şeyler üzerinde de birçok etkiye sahiptir. Söylediklerine göre suya atıldığında onu dondurup katılaştıran bir diken varmış. Hatmi kökü de dövülüp suya atılır ve açık havaya konursa suyu katılaştırırmış. Hatminin yaprağı ebegümecininkine benzer, yalnız daha büyük ve daha tüylüdür; sapları yumuşaktır, çiçeği ayva sarısıdır, meyvesi ebegümecininkine benzer. Kökü liflidir, beyazdır; tadı ebegümecinin sapına benzer. Tatlı şarapla kırıklara ve öksürüğe, yağla yaralara karşı kullanırlar.
Αἱ δὲ ῥίζαι καὶ τὰ ὑλήματα, καθάπερ εἴρηται, πολλὰς ἔχουσι δυνάμεις οὐ πρὸς τὰ ἔμψυχα σώματα μόνον ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰ ἄψυχα. λέγουσι γὰρ ἄκανθάν τινα εἶναι ἣ πήγνυσι τὸ ὕδωρ ἐμβαλλομένη· πηγνύναι δὲ καὶ τὴν τῆς ἀλθαίας ῥίζαν, ἐάν τις τρίψας ἐμβάλῃ καὶ θῇ ὑπαίθριον· ἔχει δὲ ἡ ἀλθαία φύλλον μὲν ὅμοιον τῇ μαλάχῃ πλὴν μεῖζον καὶ δασύτερον, τοὺς δὲ καυλοὺς μαλακούς, ἄνθος δὲ μήλινον, καρπὸν δ᾿ ὅμοιον τῇ μαλάχῃ. ῥίζαν δὲ ἰνώδη λευκὴν τῇ γεύσει δὲ ὥσπερ τῆς μαλάχης ὁ καυλός· χρῶνται δὲ αὐτῇ πρός τε τὰ ῥήγματα καὶ τὰς βῆχας ἐν οἴνῳ γλυκεῖ καὶ ἐπὶ τὰ ἕλκη ἐν ἐλαίῳ.
9.18.2Başka bir kök de etle birlikte kaynatılınca eti birbirine yapıştırır ve âdeta katılaştırırmış. Bazıları da mıknatıs taşı ve kehribar gibi çekermiş. Bunlar cansız şeylerdeki etkilerdir.
Thēlyphonon (bazıları kökü akrebe benzediği için ona "akrep" der) akrebin üstüne kazınırsa akrebi öldürür; söylediklerine göre üstüne beyaz çöpleme otu serpilirse akrep yeniden canlanırmış. Kökü ya da yaprakları sığırların, koyunların, yük hayvanlarının ve kısacası her dört ayaklının cinsel organına konursa onu aynı gün öldürür. İçilirse akrep sokmasına iyi gelir. Yaprağı siklameninkine benzer, kökü de söylendiği gibi akrebe. Ayrık otu gibi biter ve boğumları vardır; gölgeli yerleri sever. Akrep hakkında söylenenler doğruysa, öteki bu türden şeyler de artık inanılmaz değildir. Masalımsı anlatılar da akla aykırı olarak uydurulmamıştır.
Ἑτέραν δέ τινα συνεψομένην τοῖς κρέασι συνάπτειν εἰς ταὐτὸ καὶ οἷον πηγνύναι· τὰς δὲ καὶ ἕλκειν, ὥσπερ ἡ λίθος καὶ τὸ ἤλεκτρον. καὶ ταῦτα μὲν ἐν τοῖς ἀψύχοις. Τὸ δὲ θηλύφονον, οἱ δὲ σκορπίον καλοῦσι διὰ τὸ τὴν ῥίζαν ὁμοίαν ἔχειν τῷ σκορπίῳ, ἐπιξυόμενον ἀποκτείνει τὸν σκορπίον· ἐὰν δέ τις ἐλλέβορον λευκὸν καταπάσῃ, πάλιν ἀνίστασθαί φασιν· ἀπόλλυσι δὲ καὶ βοῦς καὶ πρόβατα καὶ ὑποζύγια καὶ ἀπλῶς πᾶν τετράπουν ἐὰν εἰς τὰ αἰδοῖα τεθῇ ἡ ῥίζα ἢ τὰ φύλλα αὐθήμερον· χρήσιμον δὲ πρὸς σκορπίου πληγὴν πινόμενον. ἔχει δὲ τὸ μὲν φύλλον ὅμοιον κυκλαμίνῳ τὴν δὲ ῥίζαν, ὥσπερ ἐλέχθη, σκορπίῳ. φύεται δὲ ὥσπερ ἡ ἄγρωστις καὶ γόνατα ἔχει· φιλεῖ δὲ χωρία σκιώδη. εἰ δὲ ἀληθῆ τὰ περὶ τὸν σκορπίον ἤδη καὶ τἆλλα, οὐκ ἀπίθανα τὰ τοιαῦτα. καὶ τὰ μυθώδη δὲ οὐκ ἀλόγως συγκεῖται.
9.18.3Söylediklerine göre, bizim bedenlerimizde de sağlık, hastalık ve ölüm üzerindeki etkilerden başka, yalnız bedene değil ruha da ilişkin başka etkileri varmış […].
ἐν δὲ τοῖς ἡμετέροις σώμασι χωρὶς τῶν πρὸς ὑγείαν καὶ νόσον καὶ θάνατον καὶ πρὸς ἄλλα δυνάμεις ἔχειν φασὶν οὐ μόνον τῶν σωματικῶν ἀλλὰ καὶ τῶν τῆς ψυχῆς […] .
9.19.119. Bölüm
Ruh üzerindeki etkilere gelince: söylendiği gibi strykhnos aklı karıştırır ve insanı kendinden geçirir. Onothēras'ın kökü ise şarapla verilince huyu daha yumuşak ve daha neşeli kılar. Onothēras'ın yaprağı bademinkine benzer, ama daha küçüktür; çiçeği gül gibi kırmızıdır. Bitkinin kendisi büyük bir çalıdır. Kökü kırmızı ve büyüktür, kuruyunca şarap gibi kokar. Dağlık yerleri sever. Bu da garip görünmez; çünkü âdeta şaraba benzer bir etkisi olan bir şey alınmış olur.
Πρὸς δὲ τὴν ψυχὴν τὸν μὲν στρύχνον ὥστε παρακινεῖν καὶ ἐξιστάναι, καθάπερ ἐλέχθη πρότερον, ἡ δὲ τοῦ ὀνοθήρα ῥίζα δοθεῖσα ἐν οἴνῳ πρᾳότερον καὶ ἱλαρώτερον ποιεῖ τὸ ἦθος. ἔχει δὲ ὁ μὲν ὀνοθήρας τὸ μὲν φύλλον ὅμοιον ἀμυγδαλῇ μικρότερον δέ, τὸ δὲ ἄνθος ἐρυθρὸν ὥσπερ ῥόδον· αὐτὸς δὲ μέγας θάμνος· ῥίζα δὲ ἐρυθρὰ καὶ μεγάλη, ὄζει δὲ αὐανθείσης ὥσπερ οἴνου· φιλεῖ δὲ ὀρεινὰ χωρία. φαίνεται δὲ οὐ τοῦτο ἄτοπον· οἷον γὰρ προσφορά τις γίνεται δύναμιν ἔχοντος οἰνώδη.
9.19.2Ama şu söylenenler daha saf ve daha inanılmazdır: muskalar ve genel olarak bedenler ve evler için koruyucu denen şeyler hakkında anlatılanlar. Söylediklerine göre Hesiodos'a ve Musaios'a göre tripolion her ciddi iş için faydalıymış; bu yüzden onu gece, bir çadır kurarak kazarlarmış. Şöhret ve itibar hakkında söylenenler de aynıdır, hatta daha da öyledir. Söylediklerine göre antirrinon denen bitki şöhret kazandırırmış. Bu bitki yapışkanotuna benzer; altında kök yoktur; meyvesi bir buzağının burnuna benzer. Bundan yapılmış bir yağla ovunan kişi itibar kazanırmış.
Ἀλλὰ τάδε εὐηθέστερα καὶ ἀπιθανώτερα τά τε τῶν περιάπτων καὶ ὅλως τῶν ἀλεξιφαρμάκων λεγομένων τοῖς τε σώμασι καὶ ταῖς οἰκίαις. καὶ ὡς δή φασι τὸ τριπόλιον καθ᾿ Ἡσίοδον καὶ Μουσαῖον εἰς πᾶν πρᾶγμα σπουδαῖον χρήσιμον εἶναι, δι᾿ ὃ καὶ ὀρύττουσιν αὐτὸ νύκτωρ σκηνὴν πηξάμενοι. καὶ τὰ περὶ τῆς εὐκλείας δὲ καὶ εὐδοξίας ὁμοίως ἢ καὶ μᾶλλον· εὔκλειαν γάρ φασι ποιεῖν τὸ ἀντίρρινον καλούμενον· τοῦτο δ᾿ ὅμοιόν ἐστι τῇ ἀπαρίνῃ· ῥίζα δὲ οὐχ ὕπεστιν· ὁ δὲ καρπὸς ὥσπερ μόσχου ῥῖνας ἔχει. τὸν δ᾿ ἀπὸ τούτου ἀλειφόμενον εὐδοξεῖν.
9.19.3Ateşte arıtılmamış altından bir kapla güzel kokulu yağ serpip heleiokhrysos'un çiçeğinden çelenk takan kişi de itibar kazanırmış. Heleiokhrysos'un çiçeği altın renklidir, yaprağı beyazdır, sapı ince ve serttir, kökü yüzeye yakın ve incedir. Isıran hayvanların ısırıklarına karşı şarapla, yanıklara karşı da yakıp balla karıştırarak kullanırlar. Daha önce de söylendiği gibi, bu türden şeyler kendi sanatlarını büyütmek isteyenlerin uydurmasıdır.
εὐδοξεῖν δὲ καὶ ἐάν τις τοῦ ἐλειοχ ρύσου τῷ ἄνθει στεφανῶται μύρῳ ῥαίνων ἐκ χρυσίου ἀπύρου. ἔχει δὲ ὁ ἐλειόχρυσ ος τὸ μὲν ἄνθος χρυσοειδές, φύλλον δὲ λευκὸν καὶ τὸν καυλὸν δὲ λεπτὸν καὶ σκληρὸν ῥίζαν δὲ ἐπιπόλαιον καὶ λεπτήν. χρῶνται δὲ αὐτῷ πρὸς τὰ δακετὰ ἐν οἴνῳ καὶ πρὸς τὰ πυρίκαυστα κατακαύσαντες καὶ μίξαντες μέλιτι. τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα, καθάπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη, συναύξειν βουλομένων ἐστὶ τὰς ἑαυτῶν τέχνας.
9.19.4Köklerin, meyvelerin ve öz suların tabiatları birçok ve türlü türlü etkiye sahip olduğundan, aynı şeyi yapabilenler ve aynı sonuçların sebebi olanlar, bir de zıt sonuçlar doğuranlar bulunduğundan, şu soru sorulabilir; bu belki başka güç konularda da ortak bir güçlüktür: aynı sonuçların sebebi olan şeyler bunu tek bir kuvvete göre mi yaparlar, yoksa aynı sonuç farklı kuvvetlerden de doğabilir mi? Bu güçlük şimdilik böyle ortaya konmuş olsun. Başka bitkilerin de tabiatları ya da etkileri hakkında söyleyebileceğimiz bir şey varsa onu da söylemeliyiz.
Αἱ δὲ τῶν ῥιζῶν καὶ τῶν καρπῶν καὶ τῶν ὀπῶν φύσεις ἐπεὶ πολλὰς ἔχουσι καὶ παντοίας δυνάμεις, ὅσαι ταὐτὸ δύνανται καὶ τῶν αὐτῶν αἰτίαι, καὶ πάλιν ὅσαι τὰ ἐναντία, διαπορήσευεν ἄν τις κοινὸν ἴσως ἀπόρημα καὶ ἐφ᾿ ἑτέρων ἀπόρων, πότερον ὅσα τῶν αὐτῶν αἴτια κατὰ μίαν τινὰ δύναμίν ἐστιν, ἢ καὶ ἀφ᾿ ἑτέρων ἐνδέχεται ταὐτὸ γίνεσθαι. τοῦτο μὲν οὖν ταύτῃ ἠπορήσθω· εἰ δέ τινων καὶ ἄλλων τὰς φύσεις ἢ τὰς δυνάμεις ἔχομεν εἰπεῖν, ταῦτα ῥητέον.
9.20.120. Bölüm
Biber bir meyvedir, iki cinsi vardır. Biri burçak gibi yuvarlaktır; defne meyveleri gibi kabuğu ve eti vardır, kırmızımsıdır. Öteki uzunca ve karadır, içinde haşhaş tohumuna benzer küçük tohumlar vardır; bu, ötekinden çok daha güçlüdür. İkisi de ısıtıcıdır; bu yüzden bunlar da günlük de baldırana karşı yardım eder.
Τὸ δὴ πέπερι καρπὸς μέν ἐστι διττὸν δὲ αὐτοῦ τὸ γένος· τὸ μὲν γὰρ στρογγύλον ὥσπερ ὄροβος, κέλυφος ἔχον καὶ σάρκα καθάπερ αἱ δαφνίδες, ὑπέρυθρον· τὸ δὲ πρόμηκες μέλαν σπερμάτια μηκωνικὰ ἔχον· ἰσχυρότερον δὲ πολὺ τοῦτο θατέρου· θερμαντικὰ δὲ ἄμφω· δι᾿ ὃ καὶ πρὸς τὸ κώνειον βοηθεῖ ταῦτά τε καὶ ὁ λιβανωτός.
9.20.2Knidos tanesi yuvarlaktır, rengi kırmızıdır; biberden daha büyüktür, ısıtıcılıkta ise çok daha güçlüdür. Bu yüzden onu hap olarak verdiklerinde (bağırsakları yumuşatmak için verirler) ekmeğe ya da iç yağına sararak verirler; yoksa boğazı yakar.
Peukedanon'un ⟨kökü⟩ de ısıtıcıdır; bu yüzden başka bazı bitkilerden olduğu gibi bundan da terletici bir merhem yaparlar. Peukedanon kökü dalak rahatsızlıklarına karşı da verilir; tohumu da öz suyu da işe yaramaz. Arkadia'da yetişir.
Akhaia'da Patrai topraklarında yetişen daukon üstündür, tabiatça ısıtıcıdır; kökü karadır.
Ὁ δὲ Κνίδιος κόκκος στρογγύλον ἐρυθρὸν τῇ χροιᾷ μεῖζον δὲ τοῦ πεπέριος ἰσχυρότερον δὲ πολὺ τῇ θερμότητι, δι᾿ ὃ καὶ ὅταν διδῶσι κατάποτον, διδόασι γὰρ πρὸς κοιλίας λύσιν, ἐν ἄρτῳ ἢ στέατι περιπλάττοντες· κάει γὰρ ἄλλως τὸν φάρυγγα. Θερμαντικὸν δὲ καὶ ἡ τοῦ πευκεδάνου ⟨ῥίζα,⟩ δι᾿ ὃ καὶ ἄλειμμά τι ποιοῦσιν ἐξ αὐτῆς ἱδρωτικὸν ὥσπερ καὶ ἐξ ἄλλων. δίδοται δὲ ἡ τοῦ πευκεδάνου ῥίζα καὶ πρὸς τοὺς σπλῆνας· τὸ δὲ σπέρμα οὐ χρήσιμον οὐδὲ ὁ ὀπὸς αὐτῆς· γίνεται δὲ ἐν Ἀρκαδίᾳ. Δαῦκον δὲ περὶ Πατραϊκὴν τῆς Ἀχαΐας διαφέρον, θερμαντικὸν φύσει· ῥίζαν δὲ ἔχει μέλαιναν.
9.20.3Yabani asmanın kökü de ısıtıcı ve yakıcıdır; bu yüzden tüy dökücü ilaçlarda ve çilleri gidermekte işe yarar. Meyvesiyle de derilerin kılını dökerler. Her mevsim kesilir, ama en çok sonbaharın başında.
Drakontion'un kökü balla verilince öksürüğü dindirmekte işe yarar. Sapı alacalı ve yılana benzer; tohumunu kullanmazlar.
Thapsia'nın kökü kusturucudur; içinde tutulursa hem yukarıdan hem aşağıdan boşaltır. Morlukları da giderebilir, ama yerine beyazımsı başka göz altı lekeleri yapar. Öz suyu ondan daha güçlüdür, hem yukarıdan hem aşağıdan boşaltır. Tohumunu kullanmazlar. Başka yerlerde olduğu gibi Attika'da da yetişir. Yerli davarlar ona dokunmaz, yabancı davarlar ise otlar ve ishalden ölür.
Θερμαντικὸν δὲ καὶ δριμὺ καὶ τῆς ἀμπέλου τῆς ἀγρίας ῥίζα· δι᾿ ὃ καὶ εἰς ψίλωθρον χρήσιμον καὶ ἐφηλίδας ἀπάγειν· τῷ δὲ καρπῷ ψιλοῦσι τὰ δέρματα. τέμνεται δὲ πᾶσαν ὥραν ὀπώρας δὲ μάλιστα. Δρακοντίου δὲ ῥίζα βῆχας ἐν μέλιτι διδομένη παύειν χρησίμη. καυλὸν δὲ ἔχει ποικίλον ὀφιώδη· σπέρματι δ᾿ οὐ χρῶνται. Ἡ δὲ τῆς θαψίας ἐμετική· ἐὰν δέ τις κατάσχῃ, καθαίρει καὶ ἄνω καὶ κάτω· δύναται δὲ καὶ τὰ πελιώματα ἐξαιρεῖν· ὑπώπια δὲ ποιεῖ ἄλλα ἔκλευκα. ὁ δὲ ὀπὸς ἰσχυρότερος αὐτῆς καθαίρει καὶ ἄνω καὶ κάτω· σπέρματι δ᾿ οὐ χρῶνται· γίνεται δὲ καὶ ἄλλοθι μὲν ἀτὰρ καὶ ἐν τῇ Ἀττικῇ· καὶ τὰ βοσκήματα ταύτης οὐχ ἅπτεται τὰ ἐγχώρια, τὰ δὲ ξενικὰ βόσκεται καὶ διαρροίᾳ διαφθείρεται.
9.20.4Polypodion yağmurlardan sonra yeniden sürgün verir; tohum yapmaz.
Abanoz ağacının kerestesi görünüşte şimşire benzer, kabuğu soyulunca karalır. Bileği taşında ezilerek göz iltihabına karşı kullanılır.
Loğusa otu kalındır, yenince acıdır, rengi karadır, kokusu güzeldir; yaprağı yuvarlaktır, toprak üstündeki kısmı çok değildir. En çok dağlarda biter; en iyisi de budur. Birçok kullanımını sayarlar: baş yaralarına en iyi gelir; öteki yaralara, sürüngen ısırıklarına, uykuya ve fitil olarak rahme de iyi gelir. Bazı durumlarda suyla ıslatılıp lapa olarak konur; ötekilerde bala ve yağa kazınıp katılır. Sürüngen ısırıklarına karşı ekşi şarapla içilir ve ısırık yerine serpilir; uyku için kara ve buruk şaraba kazınıp katılır; rahim sarkarsa onun suyuyla yıkanır. Bu bitki çok yönlü kullanılmasıyla üstün görünür.
Τὸ δὲ πολυπόδιον μετὰ τὰ ὕδατα ἀναβλαστεῖ σπέρμα δὲ οὐ φύει. Τὸ δὲ τῆς ἐβένου ξύλον κατὰ μὲν τὴν πρόσοψιν ὅμοιον πύξῳ φλοϊσθὲν δὲ μέλαν γίνεται· χρήσιμον δὲ πρὸς ὀφθαλμίας ἀκόνῃ τριβόμενον. Ἡ δὲ ἀριστολοχία παχεῖα καὶ ἐσθιομένη πικρὰ τῷ χρώματι μέλαινα καὶ εὔοσμος, τὸ δὲ φύλλον στρογγύλον, οὐ πολὺ δὲ τὸ ὑπὲρ τῆς γῆς. φύεται δὲ καὶ μάλιστα ἐν τοῖς ὄρεσι· καὶ αὕτη βελτίστη. τὴν δὲ χρείαν αὐτῆς εἰς πολλὰ καταριθμοῦσιν· ἀρίστη μὲν πρὸς τὰ κεφαλόθλαστα, ἀγαθὴ δὲ καὶ πρὸς τὰ ἄλλα ἕλκη καὶ πρὸς τὰ ἑρπετὰ καὶ πρὸς ὕπνον καὶ πρὸς ὑστέραν ὡς πεσσός, τὰ μὲν σὺν ὕδατι ἀναδευομένη καὶ καταπλαττομένη, τὰ δ᾿ ἄλλα εἰς μέλι ξυομένη καὶ ἔλαιον· τῶν δὲ ἑρπετῶν ἐν οἴνῳ ὀξίνῃ πινομένη καὶ ἐπὶ τὸ δῆγμα ἐπιπαττομένη· εἰς ὕπνον δὲ ἐν οἴνῳ μέλανι αὐστηρῷ κνισθεῖσα· ἐὰν δὲ αἱ μῆτραι προπέσωσι, τῷ ὕδατι ἀποκλύζειν. αὕτη μὲν οὖν ἔοικε διαφέρειν τῇ πολυχρηστίᾳ.
9.20.5Skammōnia'da ise âdeta tersine, yalnız öz suyu işe yarar, başka hiçbir şeyi değil.
Eğreltiotunun kökü yalnız tadıyla tatlımsı-buruktur; tenyayı düşürür. Tohumu da öz suyu da yoktur. Kesilmesi için mevsimin sonbahar olduğunu söylerler.
Tenya bazı halklarda doğuştan gelir. Genel olarak Mısırlılarda, Araplarda, Ermenilerde, Matadislerde, Suriyelilerde ve Kilikyalılarda vardır; Traklarda ve Friglerde yoktur. Yunanlardan gymnasion çevresindeki Thebaililerde ve genel olarak Boiotialılarda vardır; Atinalılarda yoktur.
Kabaca söylersek, bütün ilaçların en iyileri kışı sert, kuzeye bakan ve kuru yerlerden gelenlerdir. Bu yüzden Euboia'dakilerden de Aigai'de yetişenlerin Telethrion'dakilerden daha iyi olduğunu söylerler; çünkü onlar daha kurudur, Telethrion ise gölgeliktir.
Τῆς δὲ σκαμμωνίας ὥσπερ ἐξ ἐναντίας ὁ ὀπὸς μόνον χρήσιμος ἄλλο δ᾿ οὐδέν. Ἡ δὲ τῆς πτερίδος ῥίζα μόνον τῷ χυλῷ γλυκύστρυφνος· ἕλμινθα δὲ πλατεῖαν ἐκβάλλει· σπέρμα δὲ οὐκ ἔχει οὐδὲ ὀπόν· τέμνεσθαι δὲ ὡραίαν μετοπώρου φασίν. ⟦ἡ⟧ δ᾿ ἕλμις σύμφυτον ἐνίοις ἔθνεσιν· ἔχουσι γὰρ ὡς ἐπὶ πᾶν Αἰγύπτιοι Ἄραβες Ἀρμένιοι Ματαδίδες Σύροι Κίλικες· Θρᾷκες δ᾿ οὐκ ἔχουσιν οὐδὲ Φρύγες· τῶν δὲ Ἑλλήνων Θηβαῖοί τε οἱ περὶ τὰ γυμνάσια καὶ ὅλως Βοιωτοί· Ἀθηναῖοι δ᾿ οὔ. Πάντων δὲ τῶν φαρμάκων ὡς ἀπλῶς εἰπεῖν βελτίω τὰ ἐκ τῶν χειμερινῶν καὶ προσβόρρων καὶ ξηρῶν· δι᾿ ὃ καὶ τῶν ἐν Εὐβοίᾳ τὰ ἐν ταῖς Αἰγαῖς ἢ τὰ ἐν τῷ Τελεθρίῳ φασί· ξηρότερα γάρ· τὸ δὲ Τελέθριον σύσκιον.
9.20.6İlaç etkisi taşıyan ve herhangi bir etkiye sahip olan kökler hakkında, bu etki ister kendilerinde, ister öz sularında, ister başka bir kısımlarında olsun; genel olarak böyle etkilere sahip çalımsı ya da otsu bitkiler hakkında; güzel kokulu ve kokusuz özsular hakkında ve bunların, tabiat incelemesine hiç de daha az ait olmayan, ne kadar farkı olduğu hakkında söylenmiş oldu.
Περὶ μὲν οὖν τῶν ῥιζῶν ὅσαι φαρμακώδεις καὶ ὁποιασοῦν ἔχουσι δυνάμεις εἴτε ἐν αὐταῖς εἴτε ἐν τοῖς ὀποῖς ἢ καὶ ἄλλῳ τινὶ τῶν μορίων, καὶ τὸ ὅλον εἴ τι φρυγανικὸν ἢ ποῶδες ἔχει τοιαύτας δυνάμεις, καὶ περὶ τῶν χυλῶν τῶν τε εὐόσμων καὶ τῶν ἀόσμων καὶ ὅσας ἔχουσι διαφοράς, αἴπερ οὐθὲν ἦττον φυσικαί εἰσιν, εἴρηται.