Theophrastos · Bitkilerin Araştırılması
V. Kitap
5.1.11. Bölüm
Keresteye gelince: her birinin nasıl olduğunu, ne zaman kesilmesi gerektiğini, hangi işlere yaradığını, hangisinin zor, hangisinin kolay işlendiğini ve bu tür bir araştırmaya ilişkin başka ne varsa, aynı şekilde anlatmaya çalışmalıyız.
Kerestelerden yuvarlak kullanılacak olanların ve kabuğu soyulacak olanların kesim mevsimi ağacın sürgün verdiği zamandır; çünkü kabuk o zaman, altında oluşan nem sayesinde kolayca soyulur; buna "kabuk atma" derler. Sonra kabuk zor soyulur, odun da kararır ve çirkinleşir. Dört köşe yontulacak olanlar ise kabuk atma döneminden sonra kesilir; çünkü balta bu çirkinliği giderir. Genel olarak, sağlamlık için her ağacın en uygun kesim zamanı sürgün vermeyi bitirdiği zamandır, daha da iyisi meyvesini olgunlaştırdığı zamandır. Ama yuvarlak kerestede kabuğu soyma gereği yüzünden aslında mevsimsiz olan zaman mevsim olur; böylece mevsimler araz olarak birbirine zıt düşer. Köknar kerestesi ilk kabuk atma döneminde kesilirse daha güzel renkli olur.
Περὶ δὲ τῆς ὕλης, ποία τέ ἐστιν ἑκάστη, καὶ πόθ’ ὡραία τέμνεσθαι, καὶ πρὸς ποῖα τῶν ἔργων χρησίμη, καὶ ποία δύσεργος ἢ εὔεργος, καὶ εἴ τι ἄλλο τῆς τοιαύτης ἱστορίας ἔχεται, πειρατέον ὁμοίως εἰπεῖν. Ὡραῖα δὴ τέμνεσθαι τῶν ξύλων τὰ μὲν οὖν στρογγύλα καὶ ὅσα πρὸς φλοισμὸν ὅταν βλαστάνῃ· τότε γὰρ εὐπεριαίρετος ὁ φλοιός, ὃ δὴ καλοῦσι λοπᾶν, διὰ τὴν ὑγρότητα τὴν ὑπογινομένην αὐτῷ. μετὰ δὲ ταῦτα δυσπεριαίρετος καὶ τὸ ξύλον μέλαν γίνεται καὶ δυσειδές. τὰ δὲ τετράγωνα μετὰ τὸν λοπητόν· ἀφαιρεῖται γὰρ ἡ πελέκησις τὴν δυσείδειαν. ὅλως πᾶν πρὸς ἰσχὺν ὡραιότατον οὐ μόνον πεπαυμένον τῆς βλαστήσεως ἀλλ’ ἔτι μᾶλλον ἐκπεπᾶναν τὸν καρπόν. ἀλλὰ διὰ τὸν φλοισμὸν ἀώροις οὖσιν ὡραίοις συμβαίνει γίνεσθαι τοῖς στρογγύλοις. ὥστε ἐναντίαι αἱ ὧραι κατὰ συμβεβηκός. εὐχρούστερα δὲ τὰ ἐλάτινα γίνεται κατὰ τὸν πρῶτον λοπητόν.
5.1.2Kabuğu en çok, hatta yalnız köknarın, çamın ve Halep çamının kabuğunu soydukları için bunlar ilkbaharda kesilir, çünkü sürgün o zamandır. Ötekiler ise kimi zaman buğday hasadından sonra, kimi zaman bağbozumundan ve Arktouros'un doğuşundan sonra kesilir; aria, karaağaç, akçaağaç, dişbudak, zygia, kayın, ıhlamur, phēgos meşesi ve genel olarak toprağa gömülecek bütün keresteler gibi. Meşe en geç, sonbahardan sonra, kışın kesilir. Kabuk atma döneminde kesilirse, kabuklu olsun kabuksuz olsun, denebilir ki çok çabuk çürür: en çok ilk kabuk atma döneminde kesilenler, ikinci sırada ikinci dönemde kesilenler, üçüncü sırada ve en az da üçüncü dönemde kesilenler. Meyveler olgunlaştıktan sonra kesilenler ise kabukları soyulmasa bile kurt yemeden kalır; yalnız kabuğun altına giren kurtlar gövdenin yüzeyine oyuklar çizer; kimileri bunları mühür olarak da kullanır. Mevsiminde kesilen meşe odunu çürümez, kurda en dayanıklı odun olur, boynuz gibi sert ve sık olur; çünkü baştan başa öz odununa benzer. Yalnız deniz meşesinin odunu o zaman bile kötüdür.
Ἐπεὶ δὲ μάλιστ’ ἢ μόνον περιαιροῦσι τὸν φλοιὸν ἐλάτης πεύκης πίτυος, ταῦτα μὲν τέμνεται τοῦ ἦρος· τότε γὰρ ἡ βλάστησις· τὰ δὲ ἄλλα ὁτὲ μὲν μετὰ πυροτομίαν, ὁτὲ δὲ μετὰ τρυγητὸν καὶ Ἀρκτοῦρον, οἷον ἀρία πτελέα σφένδαμνος μελία ζυγία ὀξύα φίλυρα φηγός τε καὶ ὅλως ὅσα κατορύττεται· δρῦς δὲ ὀψιαίτατα κατὰ χειμῶνα μετὰ τὸ μετόπωρον· ἐὰν δὲ ὑπὸ τὸν λοπητὸν τμηθῇ, σήπεται τάχιστα ὡς εἰπεῖν, ἐάν τε ἔμφλοιος ἐάν τε ἄφλοιος· καὶ μάλιστα μὲν τὰ ἐν τῷ πρώτῳ λοπητῷ, δεύτερα δὲ τὰ ἐν τῷ δευτέρῳ. τρίτα δὲ καὶ ἥκιστα τὰ ἐν τῷ τρίτῳ· τὰ δὲ μετὰ τὴν πέπανσιν τῶν καρπῶν ἄβρωτα διαμένει, κἂν ἀλόπιστα ᾖ· πλὴν ὑπὸ τὸν φλοιὸν ὑποδυόμενοι σκώληκες ἐπιπολῆς ἐγγράφουσι τὸ στέλεχος. οἷς καὶ σφραγῖσι χρῶνταί τινες· ὡραῖον δὲ τμηθὲν τὸ δρύϊνον ἀσαπές τε καὶ ἀθριπηδέστατον γίνεται καὶ σκληρὸν καὶ πυκνὸν ὥσπερ κέρας· πᾶν γὰρ ὅμοιόν ἐστιν ἐγκαρδίῳ· πλὴν τό γε τῆς ἁλιφλοίου καὶ τότε φαῦλον.
5.1.3Ağaçlar sürgün vaktinde kesildiğinde ve meyveden sonra kesildiğinde şu da zıt biçimde olur: o zaman kesilirlerse gövdeleri kurur ve ağaçlar yeniden sürgün vermez; meyveden sonra kesilirlerse yandan sürgün verirler. Bu mevsimde odun sertliği yüzünden daha zor kesilir. Ay battıktan sonra kesmeyi de öğütlerler, çünkü o zaman odun daha sert ve çürümeye daha dayanıklı olurmuş. Meyvelerin olgunlaşma zamanı ağaçtan ağaca değiştiğine göre, kesim için en uygun zamanın da değiştiği açıktır; çünkü meyvesi geç olgunlaşanlarda bu zaman hep daha geçtir.
Συμβαίνει δὲ καὶ τοῦτο ὑπεναντίον, ὅταν τε κατὰ τὴν βλάστησιν τέμνωνται καὶ ὅταν μετὰ τοὺς καρπούς. τότε μὲν γὰρ ἀναξηραίνεται τὰ στελέχη καὶ οὐ βλαστάνει τὰ δένδρα· μετὰ δὲ τοὺς καρποὺς παραβλαστάνει. δυστομώτερα δὲ διὰ τὴν σκληρότητα κατὰ ταύτην τὴν ὥραν. κελεύουσι δὲ καὶ δεδυκυίας τῆς σελήνης τέμνειν ὡς σκληροτέρων καὶ ἀσαπεστέρων γινομένων. ἐπεὶ δὲ αἱ πέψεις τῶν καρπῶν παραλλάττουσι, δῆλον ὅτι καὶ αἱ ἀκμαὶ πρὸς τὴν τομὴν παραλλάττουσιν· ἀεὶ γὰρ ὀψιαίτεραι αἱ τῶν ὀψικαρποτέρων.
5.1.4Bu yüzden bazıları zamanı her ağaç için ayrı ayrı belirlemeye çalışır: çamı ve köknarı kabuk atmaya başladıklarında; kayını, ıhlamuru, akçaağacı ve zygiayı yaz sonunda; meşeyi ise, söylendiği gibi, güzden sonra kesmek gerekir, derler. Kimileri de çamın ilkbaharda, "kakhrys" denen şeyi taşırken, Halep çamının da salkımı çiçek açtığında kesilmeye uygun olduğunu söyler. Hangi ağaçların hangi zamanda kesileceğini böyle ayırırlar. Bütün ağaçlarda olgun çağdaki ağaçların odunu, çok genç ve yaşlı ağaçlarınkinden açıkça daha iyidir; çünkü gençlerinki sulu, yaşlılarınki topraksıdır.
δι’ ὃ καὶ πειρῶνταί τινες ὁρίζειν καθ’ ἑκάστην· οἷον πεύκην μὲν καὶ ἐλάτην ὅταν ὑπολοπῶσιν· ἔτι δὲ ὀξύαν καὶ φίλυραν καὶ σφένδαμνον καὶ ζυγίαν τῆς ὀπώρας· δρῦν δέ, ὥσπερ εἴρηται, μετὰ τὸ φθινόπωρον. φασὶ δέ τινες πεύκην ὡραίαν εἶναι τοῦ ἦρος, ὅταν γε ἔχῃ τὴν καλουμένην κάχρυν, καὶ τὴν πίτυν ὅταν ὁ βότρυς αὐτῆς ἀνθῇ. ποῖα μὲν οὖν ὡραῖα καθ’ ἕκαστον χρόνον οὕτω διαιροῦνται. πάντων δὲ δῆλον ὅτι βελτίω τὰ τῶν ἀκμαζόντων δένδρων ἢ τῶν νέων κομιδῆ καὶ γεγηρακότων· τὰ μὲν γὰρ ὑδατώδη, τὰ δὲ γεώδη.
5.1.5En çok ve en önemli kullanımları köknar ile çam sağlar; bunlar odunların en güzeli ve en büyüğüdür. Birbirlerinden pek çok bakımdan ayrılırlar: çam daha etli ve az liflidir, köknar ise çok lifli ve etsizdir. Böylece ikisi bu parçalar bakımından birbirinin zıddıdır: lifler güçlü, et ise yumuşak ve gevşektir; bu yüzden biri ağır, öteki hafiftir. Biri reçineli, öteki reçinesizdir; köknarın daha beyaz olması da bundandır.
Πλείστας δὲ χρείας καὶ μεγίστας ἡ ἐλάτη καὶ ἡ πεύκη παρέχονται, καὶ ταῦτα κάλλιστα καὶ μέγιστα τῶν ξύλων ἐστί. διαφέρουσι δὲ ἀλλήλων ἐν πολλοῖς· ἡ μὲν γὰρ πεύκη σαρκωδεστέρα τε καὶ ὀλιγόινος· ἡ δ’ ἐλάτη καὶ πολύϊνος καὶ ἄσαρκος, ὥστε ἐναντίως ἑκάτερον ἔχειν τῶν μερῶν, τὰς μὲν ἶνας ἰσχυρὰς τὴν δὲ σάρκα μαλακὴν καὶ μανήν· δι’ ὃ τὸ μὲν βαρὺ τὸ δὲ κοῦφον· τὸ μὲν γὰρ ἔνδᾳδον τὸ δὲ ἄδᾳδον, ᾗ καὶ λευκότερον.
5.1.6Çamın budakları daha çoktur; köknarınkiler ise çok daha serttir, hatta bütün ağaçlarınkinden serttir. İkisinin de budakları sık, boynuz gibi, sarı renkli ve reçinelidir. Budaklar kesilince hem köknardan hem çamdan uzun süre sıvı akar, köknardan daha çok. Köknar soğan gibi kat kattır da: görünen katın altında her zaman bir kat daha vardır ve odunun bütünü bu katlardan oluşur.
ἔχει δὲ καὶ ὄζους πλείους μὲν ἡ πεύκη, σκληροτέρους δὲ ἡ ἐλάτη πολλῷ, μᾶλλον δὲ καὶ σκληροτάτους πάντων· ἄμφω δὲ πυκνοὺς καὶ κερατώδεις καὶ τῷ χρώματι ξανθοὺς καὶ δᾳδώδεις. ὅταν δὲ τμηθῶσι, ῥεῖ καὶ ἐκ τῶν τῆς ἐλάτης καὶ ἐκ τῶν τῆς πεύκης ἐπὶ πολὺν χρόνον ὑγρότης καὶ μᾶλλον ἐκ τῶν τῆς ἐλάτης. ἔστι δὲ καὶ πολύλοπον ἡ ἐλάτη, καθάπερ καὶ τὸ κρόμυον· ἀεὶ γὰρ ἔχει τινὰ ὑποκάτω τοῦ φαινομένου, καὶ ἐκ τοιούτων ἡ ὅλη.
5.1.7Bu yüzden kürek yontanlar katları birer birer ve düzgünce kaldırmaya çalışır. Böyle kaldırırlarsa kürek sağlam olur; kaydırırlar ve katları aynı düzgünlükle soymazlarsa zayıf olur; çünkü öyle yapınca katı kaldırmış değil, yaralamış olurlar. Köknar ağaçların en uzunu ve en dik büyüyenidir; bu yüzden seren ve direkleri bundan yaparlar. Damarları ve lifleri de bütün ağaçlarınkinden daha belirgindir.
δι’ ὃ καὶ τὰς κώπας ξύοντες ἀφαιρεῖν πειρῶνται καθ’ ἔνα καὶ ὁμαλῶς· ἐὰν γὰρ οὕτως ἀφαιρῶσιν, ἰσχυρὸς ὁ κωπεών, ἐὰν δὲ παραλλάξωσι καὶ μὴ κατασπῶσιν ὁμοίως, ἀσθενής· πληγὴ γὰρ οὕτως, ἐκείνως δ’ ἀφαίρεσις. ἔστι δὲ καὶ μακρότατον ἡ ἐλάτη καὶ ὀρθοφυέστατον. δι’ ὃ καὶ τὰς κεραίας καὶ τοὺς ἱστοὺς ἐκ ταύτης ποιοῦσιν. ἔχει δὲ καὶ τὰς φλέβας καὶ τὰς ἶνας ἐμφανεστάτας πάντων.
5.1.8Köknar önce boyuna büyür, güneşe ulaşıncaya kadar; bu sürede ne budak, ne yan sürgün olur, ne de kalınlaşır. Sonra derinliğine ve kalınlığına büyür; budaklar ve yan sürgünler de böyle ortaya çıkar.
αὐξάνεται δὲ πρῶτον εἰς μῆκος, ἄχρι οὗ δὴ ἐφίκηται τοῦ ἡλίου· καὶ οὔτε ὄζος οὐδεὶς οὔτε παραβλάστησις οὔτε πάχος γίνεται· μετὰ δὲ ταῦτα εἰς βάθος καὶ πάχος· οὕτως αἱ τῶν ὄζων ἐκφύσεις καὶ παραβλαστήσεις.
5.1.9Bunlar köknara özgüdür; şunlar ise çamda, köknarda ve öteki ağaçlarda ortaktır. Bu ağaçların kimi "dört yontulu", kimi "iki yontulu"dur. Özün iki yanında, tabiatları birbirine zıt ikişer damar bulunan ağaçlara "dört yontulu" derler. Bunları her damara göre ayrı ayrı yontarlar; darbeleri her damarda zıt yöne indirirler, yontma da özün iki yanında yön değiştirir. Damarların tabiatı yüzünden bu zorunlu olarak böyledir. İşte böyle köknar ve çamlara "dört yontulu" derler. İşlemeye en elverişli olanlar da bunlardır; çünkü odunları en sıktır ve "aigis" denen öz odununu bunlar verir.
Ταῦτα μὲν οὖν ἴδια τῆς ἐλάτης, τὰ δὲ κοινὰ καὶ πεύκης καὶ ἐλάτης καὶ τῶν ἄλλων. ἔστι γὰρ ἡ μὲν τετράξοος ἡ δὲ δίξοος. καλοῦσι δὲ τετραξόους μὲν ὅσαις ἐφ’ ἑκάτερα τῆς ἐντεριώνης δύο κτηδόνες εἰσὶν ἐναντίαν ἔχουσαι τὴν φύσιν· ἔπειτα καθ’ ἑκατέραν τὴν κτηδόνα ποιοῦνται τὴν πελέκησιν ἐναντίας τὰς πληγὰς κατὰ κτηδόνα φέροντες, ὅταν ἐφ’ ἑκάτερα τῆς ἐντεριώνης ἡ πελέκησις ἀναστρέφῃ. τοῦτο γὰρ ἐξ ἀνάγκης συμβαίνει διὰ τὴν φύσιν τῶν κτηδόνων. τὰς δὲ τοιαύτας ἐλάτας καὶ πεύκας τετραξόους καλοῦσι. εἰσὶ δὲ καὶ πρὸς τὰς ἐργασίας αὗται κάλλισται· πυκνότατα γὰρ ἔχουσι τὰ ξύλα καὶ τὰς αἰγίδας αὗται φύουσιν.
5.1.10İki yontulu ağaçlarda ise özün iki yanında birer damar vardır ve bunlar birbirine zıttır; böylece yontma da iki türlü olur: her damar için bir yontma, darbeler zıt yöne. Bunların odunlarının en yumuşak, ama işlemeye en elverişsiz olduğunu söylerler; çünkü en çok bunlar eğrilir. Yalnız tek damarı olanlara "tek yontulu" derler; bunların yontulması özün iki yanında aynı yöne olurmuş. Bu odunların tabiatça en gevşek, ama eğrilmeye karşı en güvenilir odunlar olduğunu söylerler.
αἱ δίξοοι δὲ κτηδόνα μὲν ἔχουσι μίαν ἐφ’ ἑκάτερα τῆς ἐντεριώνης, ταύτας δὲ ἐναντίας ἀλλήλαις, ὥστε καὶ τὴν πελέκησιν εἶναι διπλῆν, μίαν καθ’ ἑκατέραν κτηδόνα ταῖς πληγαῖς ἐναντίαις· ἁπαλώτατα μὲν οὖν ταῦτά φασιν ἔχειν τὰ ξύλα, χείριστα δὲ πρὸς τὰς ἐργασίας· διαστρίφεται γὰρ μάλιστα. μονοξόους δὲ καλοῦσι τὰς ἐχούσας μίαν μόνον κτηδόνα· τὴν δὲ πελέκησιν αὐτῶν γίνεσθαι τὴν αὐτὴν ἐφ’ ἑκάτερα τῆς ἐντεριώνης· φασὶ δὲ μανότατα μὲν ἔχειν τῇ φύσει τὰ ξύλα ταῦτα πρὸς δὲ τὰς διαστροφὰς ἀσφαλέστατα.
5.1.11Bu ağaçlar kabuklarıyla da ayrılır; ağaç daha ayaktayken, bakar bakmaz nasıl bir ağaç olduğunu bu farklardan tanırlar. Damarı düzgün ve eğri olmayanların kabuğu da pürüzsüz ve düzdür, tersi olanlarınki pürüzlü ve çarpıktır; öteki özellikler için de böyledir. Ama dört yontulu ağaçlar azdır, tek yontulular ise ötekilerden çoktur. Daha önce de söylendiği gibi, bütün kereste kuzeye bakan yerlerde daha büyük, daha dik, daha az eğri, daha sıkı ve genel olarak daha güzel ve daha boldur. Ağacın kendisinde de kuzeye bakan kısımlar daha sık ve daha gürbüzdür. Kuzeye yarı yarıya açık olan ve rüzgâr alan yerlerdeki ağaçları ise kuzey rüzgârı azar azar büker ve saptırır; öyle ki özleri bükülür, dosdoğru gitmez.
Διαφορὰς δὲ ἔχουσι τοῖς φλοιοῖς, καθ’ ἃς γνωρίζουσιν ἰδόντες εὐθὺς τὸ δένδρον πεφυκὸς ποῖόν τί ἐστι· τῶν μὲν γὰρ εὐκτηδόνων καὶ ἀστραβῶν καὶ ὁ φλοιὸς λεῖος καὶ ὀρθός, τῶν δ᾿ ἐναντίων τραχύς τε καὶ διεστραμμένος· ὁμοίως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν λοιπῶν. ἀλλ᾿ ἔστι τετράξοα μὲν ὀλίγα μονόξοα δὲ πλείω τῶν ἄλλων. ἅπασα δὲ ἡ ὕλη μείζων καὶ ὀρθοτέρα καὶ ἀστραβεστέρα καὶ στιφροτέρα καὶ ὅλως καλλίων καὶ πλείων ἡ ἐν τοῖς προσβορείοις, ὥσπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη· καὶ αὐτοῦ τοῦ δένδρου δὲ τὰ πρὸς βορρᾶν πυκνότερα καὶ νεανικώτερα. ὅσα δὲ ὑποπαράβορρα καὶ ἐν περίπνῳ, ταῦτα στρέφει καὶ παραλλάττει παρὰ μικρὸν ὁ βορέας, ὥστε εἶναι παρεστραμμένην αὐτῶν τὴν μήτραν καὶ οὐ κατ᾿ ὀρθόν.
5.1.12Böyle ağaçlar bütünken sağlamdır, ama kesilince damarlarında çok sapma bulunduğu için zayıftır. Marangozlar bunlara, işe göre bu biçimde kestikleri için "kısa kesimlik" der. Genel olarak, nemli, rüzgârsız, gölgeli ve sık ağaçlıklı yerlerden gelen odun hem marangozluk hem yakacak bakımından daha kötüdür. Aynı cinsten ağaçlar arasında yerlere göre olan farklar, kısaca söylersek, bunlardır.
ἔστι δὲ ὅλα μὲν τὰ τοιαῦτα ἰσχυρὰ τμηθέντα δὲ ἀσθενῆ διὰ τὸ πολλὰς ἔχειν παραλλαγάς. καλοῦσι δὲ οἱ τέκτονες ἐπίτομα ταῦτα διὰ τὸ πρὸς τὴν χρείαν οὕτω τέμνειν. ὅλως δὲ χείρω τὰ ἐκ τῶν ἐφύγρων καὶ εὐδιεινῶν καὶ παλισκίων καὶ συνηρεφῶν καὶ πρὸς τὴν τεκτονικὴν χρείαν καὶ πρὸς τὴν πυρευτικήν. αἱ μὲν οὖν τοιαῦται διαφοραὶ πρὸς τοὺς τόπους εἰσὶν αὐτῶν τῶν ὁμογενῶν ὥς γε ἀπλῶς εἰπεῖν.
5.2.12. Bölüm
Bazıları bölgelere göre de ayırır ve Yunanistan'a gelen kerestelerden marangozluk için en iyisinin Makedonya kerestesi olduğunu söyler; çünkü düzgündür, eğri değildir ve reçine taşır. İkinci sırada Pontos kerestesi, üçüncü sırada Rhyndakos'tan gelen, dördüncü sırada Ainianlarınki gelir. En kötüsü Parnassos ve Euboia kerestesidir; çünkü budaklı ve pürüzlüdür ve çabuk çürür. Arkadya kerestesini ise ayrıca incelemek gerekir.
Διαιροῦσι γάρ τινες κατὰ τὰς χώρας, καί φασιν ἀρίστην μὲν εἶναι τῆς ὕλης πρὸς τὴν τεκτονικὴν χρείαν τῆς εἰς τὴν Ἑλλάδα παραγινομένης τὴν Μακεδονικήν· λεία τε γάρ ἐστι καὶ ἀστραβὴς καὶ ἔχουσα θυῖον. δευτέραν δὲ τὴν Ποντικήν, τρίτην δὲ τὴν ἀπὸ τοῦ Ῥυνδάκου, τετάρτην δὲ τὴν Αἰνιανικήν· χειρίστην δὲ τήν τε Παρνασιακὴν καὶ τὴν Εὐβοϊκήν· καὶ γὰρ ὀζώδεις καὶ τραχείας καὶ ταχὺ σήπεσθαι. περὶ δὲ τῆς Ἀρκαδικῆς σκεπτέον.
5.2.2Odunların en sağlamı budaksız ve düzgün olanlardır; bunlar görünüşçe de en güzelidir. Budaklı olanlar kötü beslenmiş, kıştan ya da benzeri başka bir şeyden sıkıntı çekmiş ağaçlardır; çünkü genel olarak budak çokluğu iyi beslenememenin sonucudur. Kötü beslenen ağaç yeniden toparlanıp güçlenince budaklar çevrelerinde büyüyen odun tarafından yutulur; çünkü iyi beslenip büyüyen ağaç onları içine alır. Bu yüzden dışı pürüzsüz bir odun yarılınca çoğu zaman budaklı çıkar. Yarılacak kütüklerde özlere bu yüzden bakarlar; çünkü özde budak varsa dış kısımlar da budaklıdır. Bu iç budaklar dıştaki, gözle görünen budaklardan daha zahmetlidir.
Ἰσχυρότατα δὲ τῶν ξύλων ἐστὶ τὰ ἄοζα καὶ λεῖα· καὶ τῇ ὄψει δὲ ταῦτα κάλλιστα. ὀζώδη δὲ γίνεται τὰ κακοτροφηθέντα καὶ ἤτοι χειμῶνι πιεσθέντα ἢ καὶ ἄλλῳ τινὶ τοιούτῳ· τὸ γὰρ ὅλον τὴν πολυοζίαν εἶναι ἔνδειαν εὐτροφίας. ὅταν δὲ κακοτροφήσαντα ἀναλάβῃ πάλιν καὶ εὐσθενήσῃ, συμβαίνει καταπίνεσθαι τοὺς ὄζους ὑπὸ τῆς περιφύσεως· εὐτροφοῦν γὰρ καὶ αὐξανόμενον ἀναλαμβάνει καὶ πολλάκις ἔξωθεν μὲν λεῖον τὸ ξύλον διαιρούμενον δὲ ὀζῶδες ἐφάνη. δι’ ὃ καὶ σκοποῦνται τῶν σχιστῶν τὰς μήτρας· ἐὰν γὰρ αὗται ἔχωσιν ὄζους, ὀζώδη καὶ τὰ ἐκτός· καὶ οὗτοι χαλεπώτεροι τῶν ἐκτὸς καὶ φανεροί.
5.2.3Burgular da kışlar ve kötü beslenme yüzünden oluşur. Odunda daha büyük bir kıvrılma bulunup bu kıvrılma pek çok halkayla çevrilmişse, buna "burgu" derler. Burgu ne budak gibi tek başına bir şeydir ne de odunun kendisindeki dalgalı damar gibidir; çünkü o, bir bakıma odunun her yanına yayılır ve düzgündür. Burgu budaklardan çok daha zahmetlidir ve çok daha zor işlenir. Taşlarda "diken" denen şeylerin oluşmasına benzer görünür. Çevrede büyüyen odunun budakları içine aldığı doğrudan duyuyla açıkça görülür; ama başka benzer durumlardan da anlaşılır. Çoğu zaman ağacın bir parçası, yanında bitip onunla kaynaşan öteki parçanın büyümesiyle içine alınmıştır. Biri ağaca bir oyuk açıp içine taş ya da benzeri bir şey koyarsa, bu da çevrede büyüyen odun tarafından sarılıp gizlenir. Megara'da, çarşıdaki yabani zeytinde de böyle oldu. Bu ağaç kesilirse şehrin ele geçirilip yağmalanacağına dair bir kehanet vardı; bu da […] Demetrios […] gerçekleşti.
Γίνονται δὲ καὶ αἱ σπεῖραι διὰ χειμῶνας τε καὶ κακοτροφίαν. σπείρας δὲ καλοῦσιν ὅταν ᾖ συστροφή τις ἐν αὐτῇ μείζων καὶ κύκλοις περιεχομένη πλείοσιν οὔθ’ ὥσπερ ὁ ὄζος ἁπλῶς οὔθ᾿ ὡς ἡ οὐλότης ἡ ἐν αὐτῷ τῷ ξύλῳ· δι’ ὅλου γάρ πως αὕτη καὶ ὁμαλίζουσα· χαλεπώτερον δὲ τοῦτο πολὺ καὶ δυσεργότερον τῶν ὄζων. ἔοικε δὲ παραπλησίως καὶ ὡς ἐν τοῖς λίθοις ἐγγίνεσθαι τὰ καλούμενα κέντρα. ὅτι δ᾿ ἡ περίφυσις καταλαμβάνει τοὺς ὄζους φανερώτατον ἐξ αὐτῆς τῆς αἰσθήσεως, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐκ τῶν ἄλλων τῶν ὁμοίων· πολλάκις γὰρ αὐτοῦ τοῦ δένδρου μέρος τι συνελήφθη ὑπὸ θατέρου συμφυοῦς γενομένου· καὶ ἐάν τις ἐκγλύψας θῇ λίθον εἰς τὸ δένδρον ἢ καὶ ἄλλο τι τοιοῦτον, κατακρύπτεται περιληφθὲν ὑπὸ τῆς περιφύσεως· ὅπερ καὶ περὶ τὸν κότινον συνέβη τὸν ἐν Μεγάροις τὸν ἐν τῇ ἀγορᾷ· οὗ καὶ ἐκκοπέντος λόγιον ἦν ἁλῶναι καὶ διαρπασθῆναι τὴν πόλιν· ὅπερ ἐγένετο […] Δημήτριος.
5.2.4Ağaç yarılınca içinden dizlikler ve Attika işi başka asılı adaklar çıktı; bunlar ilk adandıklarında yabani zeytinde açılmış bir oyuğa asılmıştı. Bu ağaçtan şimdi küçük bir parça kalmıştır. Başka pek çok yerde de bu tür şeyler daha sık görülür. Bunlar, söylendiği gibi, birçok ağaçta ortaktır.
ἐν τούτῳ γὰρ διασχιζομένῳ κνημῖδες εὑρέθησαν καὶ ἄλλ᾿ ἄττα τῆς Ἀττικῆς ἐργασίας κρεμαστά, τοῦ κοτίνου οὗ ἀνετέθη τὸ πρῶτον ἐγκοιλανθέντος. τούτου δ᾿ ἔτι μικρὸν τὸ λοιπόν. πολλαχοῦ δὲ καὶ ἄλλοθι γίνεται πλείονα τοιαῦτα. καὶ ταῦτα μέν, ὥσπερ εἴρηται, κοινὰ πλειόνων.
5.3.13. Bölüm
Her ağacın kendine özgü tabiatına göre olan farklar şunlardır: sıklık, gevşeklik, ağırlık, hafiflik, sertlik, yumuşaklık ve buna benzer başka ne varsa. Bunlar da evcil ağaçlarla yabani ağaçlarda aynı şekilde ortaktır; bu yüzden hepsi üzerine konuşmak gerekir.
En sık ve en ağır odunlar şimşir ve abanoz gibi görünür; çünkü bunlar suyun üstünde bile yüzmez. Şimşirin bütünü, abanozun ise özü böyledir; rengin karalığı da bu öze aittir. Ötekilerden lotos ağacı böyledir. Meşenin "kara meşe" dedikleri özü de sıktır; kytisosunki daha da sıktır, çünkü abanoza çok benzer görünür.
Κατὰ δὲ τὰς ἰδίας ἑκάστου φύσεις αἱ τοιαῦταί εἰσι διαφοραί, οἷον πυκνότης μανότης βαρύτης κουφότης σκληρότης μαλακότης, ὡσαύτως δὲ καὶ εἴ τις ἄλλη τοιαύτη· κοιναὶ δὲ ὁμοίως αὗται καὶ τῶν ἡμέρων καὶ τῶν ἀγρίων, ὥστε περὶ πάντων λεκτέον. Πυκνότατα μὲν οὖν δοκεῖ καὶ βαρύτατα πύξος εἶναι καὶ ἔβενος· οὐδὲ γὰρ οὐδ’ ἐπὶ τοῦ ὕδατος ταῦτ’ ἐπινεῖ. καὶ ἡ μὲν πύξος ὅλη, τῆς δὲ ἐβένου ἡ μήτρα, ἐν ᾗ καὶ ἡ τοῦ χρώματός ἐστι μελανία. τῶν δ’ ἄλλων ὁ λωτός. πυκνὸν δὲ καὶ ἡ τῆς δρυὸς μήτρα, ἣν καλοῦσι μελάνδρυον· καὶ ἔτι μᾶλλον ἡ τοῦ κυτίσου· παρομοία γὰρ αὕτη δοκεῖ τῇ ἐβένῳ εἶναι.
5.3.2Menengiç odunu da çok kara ve sıktır. Suriye yöresinde, derler, abanozdan bile karadır; hançer kabzalarını da bundan yaparlarmış. Tornada bundan Therikles kâseleri de yapılırmış, öyle ki kimse onları toprak kâselerden ayırt edemezmiş. Bunun için öz odununu alırlar ve odunu yağlarlarmış; çünkü böylece hem daha güzel hem daha kara olurmuş.
Karalığının yanında kırmızımtırak alacalar da taşıyan başka bir ağaç daha varmış; görünüşü alacalı abanoz gibiymiş. Bundan yataklar, iskemleler ve özenle yapılan başka eşyalar yaparlarmış. Ağaç çok büyükmüş, yaprakları güzelmiş; armut ağaçlarına benzermiş.
Μέλαν δὲ σφόδρα καὶ πυκνὸν τὸ τῆς τερμίνθου· περὶ γοῦν Συρίαν μελάντερόν φασιν εἶναι τῆς ἐβένου· καὶ ἐκ τούτου γὰρ καὶ τὰς λαβὰς τῶν ἐγχειριδίων ποιεῖσθαι, τορνεύεσθαι δὲ ἐξ αὐτῶν καὶ κύλικας Θηρικλείους, ὥστε μηδένα ἂν διαγνῶναι πρὸς τὰς κεραμέας· λαμβάνειν δὲ τὸ ἐγκάρδιον· δεῖν δὲ ἀλείφειν τὸ ξύλον· οὕτω γὰρ γίνεσθαι καὶ κάλλιον καὶ μελάντερον. Εἶναι δὲ καὶ ἄλλο τι δένδρον, ὃ ἄμα τῇ μελανίᾳ καὶ ποικιλίαν τινὰ ἔχει ὑπέρυθρον, ὥστε εἶναι τὴν ὄψιν ὡσὰν ἐβένου ποικίλης· ποιεῖσθαι δ’ ἐξ αὐτοῦ καὶ κλίνας καὶ δίφρους καὶ τὰ ἄλλα τὰ σπουδαζόμενα. τὸ ⟨δὲ⟩ δένδρον μέγα σφόδρα καὶ καλόφυλλον εἶναι ὅμοιον ταῖς ἀπίοις.
5.3.3Bunlar karalıkla birlikte sıklığa da sahiptir. Akçaağaç, zygia ve genel olarak dalgalı damarlı bütün odunlar da sıktır; zeytin ve yabani zeytin de sıktır, ama gevrektir. Yabani ve çatı kerestesi veren ağaçlardan en gevşekleri köknar odunlarıdır; ötekilerden mürver, incir, elma ve defne odunları. En sertleri meşe, zygia ve aria odunlarıdır; nitekim bunları delmeden önce yumuşasın diye ıslatırlar. Genel olarak yumuşak odunlar gevşek ve süngerimsi olanlardır; etli olanlar arasında en çok ıhlamur. Bu odun en sıcak odun da sayılır; bunun kanıtı, demir aletleri en çok onun körletmesidir; çünkü sıcaklığı yüzünden çeliğin suyunu alır.
Ταῦτα μὲν οὖν ἄμα τῇ μελανίᾳ καὶ πυκνότητα ἔχει. πυκνὸν δὲ καὶ ἡ σφένδαμνος καὶ ἡ ζυγία καὶ ὅλως πάντα τὰ οὖλα· καὶ ἡ ἐλάα δὲ καὶ ὁ κότινος, ἀλλὰ κραῦρα. μανὰ δὲ τῶν μὲν ἀγρίων καὶ ἐρεψίμων τὰ ἐλάτινα μάλιστα, τῶν δ’ ἄλλων τὰ ἄκτινα καὶ τὰ σύκινα καὶ τὰ τῆς μηλέας καὶ τὰ τῆς δάφνης. σκληρότατα δὲ τὰ δρύινα καὶ τὰ ζύγινα καὶ τὰ τῆς ἀρίας· καὶ γὰρ ὑποβρέχουσι ταῦτα πρὸς τὴν τρύπησιν μαλάξεως χάριν. μαλακὰ δὲ καθ᾿ ὅλου μὲν τὰ μανὰ καὶ χαῦνα· τῶν δὲ σαρκωδῶν μάλιστα φίλυρα. δοκεῖ δὲ καὶ θερμότατον εἶναι τοῦτο· σημεῖον δὲ ὅτι μάλιστα ἀμβλύνει τὰ σιδήρια· τὴν γὰρ βαφὴν ἀνίησι διὰ τὴν θερμότητα.
5.3.4Sarmaşık, defne ve genel olarak ateş çubuklarının yapıldığı odunlar da sıcaktır; Menestor dutu da bunlara katar. En soğukları ise suda yetişen ve sulu olan odunlardır. Söğüt ve asma odunları esnektir; bu yüzden kalkanları bunlardan yaparlar, çünkü darbe yiyince yeniden kapanırlar. Söğüdünkü daha hafiftir, çünkü daha gevşektir; bu yüzden onu daha çok kullanırlar. Çınar odununda da esneklik vardır, ama bu ve karaağaç odunu tabiatça daha suludur. Bunun kanıtı, kesildikten sonra dik konunca çok su salmalarıdır. Dut odunu ise hem sık hem esnektir.
Θερμὸν δὲ καὶ κιττὸς καὶ δάφνη καὶ ὅλως ἐξ ὧν τὰ πυρεῖα γίνεται· Μενέστωρ δέ φησι καὶ συκάμινον. ψυχρότατα δὲ τὰ ἔνυδρα καὶ ὑδατώδη. καὶ γλίσχρα δὲ τὰ ἰτέινα καὶ ἀμπέλινα, δι’ ὃ καὶ τὰς ἀσπίδας ἐκ τούτων ποιοῦσι· συμμύει γὰρ πληγέντα· κουφότερον δὲ τὸ τῆς ἰτέας, μανότερον γάρ, δι’ ὃ καὶ τούτῳ μᾶλλον χρῶνται. τὸ δὲ τῆς πλατάνου γλισχρότητα μὲν ἔχει, φύσει δὲ ὑγρότερον τοῦτο καὶ τὸ τῆς πτελέας. σημεῖον δέ ἐστιν, μετὰ τὴν τομὴν ὀρθὸν ὅταν σταθῇ, πολὺ ὕδωρ ἀφίησι. τὸ δὲ τῆς συκαμίνου πυκνὸν ἄμα καὶ γλίσχρον.
5.3.5Karaağaç odunu da en az eğrilen odundur; bu yüzden kapı millerini karaağaçtan yaparlar. Bunlar yerinde kalırsa kapılar da eğrilmeden kalır; kalmazsa eğrilir. Milleri yaparken odunu, kök tarafından gelen ucuyla yaprak tarafından gelen ucu ters düşecek biçimde yerleştirirler; marangozlar yaprak tarafındaki uca "üst" der. Birbirine geçirilen iki parça, eğilimleri zıt olduğu için birbirini engeller; odun tabiatına uygun yerleştirilseydi, eğilimi hangi yöneyse bütün parçalar o yöne giderdi.
Kapıları da hemen bitirmezler; çatıp ayağa dikerler, sonra ertesi yıl, daha özenliler üçüncü yıl tamamlarlar; çünkü yazın odun kuruyunca parçalar birbirinden ayrılır, kışın ise yeniden kapanır. Bunun sebebi, köknarın gevşek ve etli kısımlarının nemli olan havayı içine çekmesidir.
Ἔστι δὲ καὶ ἀστραβέστατον τὸ τῆς πτελέας. δι’ ὃ καὶ τοὺς στροφεῖς τῶν θυρῶν ποιοῦσι πτελείνους· ἐὰν γὰρ οὗτοι μένωσι, καὶ αἱ θύραι μένουσιν ἀστραβεῖς, εἰ δὲ μή, διαστρέφονται. ποιοῦσι δ᾿ αὐτοὺς ἔμπαλιν τιθέντες τὰ ξύλα τό τε ἀπὸ τῆς ῥίζης καὶ τὸ ἀπὸ τοῦ φύλλου· καλοῦσι δὲ οἱ τέκτονες τὸ ἀπὸ τοῦ φύλλου τὸ ἄνω· ἐναρμοσθέντα γὰρ ἀλλήλοις ἑκάτερον κωλύει πρὸς τὴν ὁρμὴν ἐναντίως ἔχον. εἰ δὲ ἔκειτο κατὰ φύσιν, οὗπερ ἡ ῥοπή, ἐνταῦθα πάντων ἂν ἦν ἡ φορά. Τὰς δὲ θύρας οὐκ εὐθὺς συντελοῦσιν, ἀλλὰ πήξαντες ἐφιστᾶσι, κἄπειτα ὑστέρῳ οἱ δὲ τῷ τρίτῳ ἔτει συνετέλεσαν ἐὰν μᾶλλον σπουδάζωσι· τοῦ μὲν γὰρ θέρους ἀναξηραινομένων διίστανται, τοῦ δὲ χειμῶνος συμμύουσιν. αἴτιον δ’ ὅτι τῆς ἐλάτης τὰ μανὰ καὶ σαρκώδη ἕλκει τὸν ἀέρα ἔνικμον ὄντα.
5.3.6Hurma odunu hafiftir, kolay işlenir ve mantar gibi yumuşaktır; ama mantardan daha iyidir, çünkü esnektir; mantar ise kırılgandır. Bu yüzden heykelcikleri artık hurma odunundan yapıyorlar, mantarı bıraktılar. Hurmanın lifleri baştan sona uzanmaz, uzun da değildir, hepsi aynı doğrultuda da durmaz; her yöne dağılmıştır. Bu odun hem rendelenirken hem biçilirken kurur.
Ὁ δὲ φοῖνιξ κοῦφος καὶ εὔεργος καὶ μαλακός, ὥσπερ ὁ φελλός, βελτίων δὲ τοῦ φελλοῦ ὅτι γλίσχρος· ἐκεῖνο δὲ θραυστόν. διὰ τοῦτο τὰ εἴδωλα νῦν ἐκ τοῦ τῶν φοινίκων ποιοῦσι, τὸν δὲ φελλὸν παρήκασι. τὰς ἶνας δὲ οὐ δι’ ὅλου ἔχει οὐδ’ ἐπὶ πολὺ καὶ μακρὰς οὐδ’ ὡσαύτως τῇ θέσει ἐγκειμένας πάσας ἀλλὰ παντοδαπῶς. ἀναξηραίνεται δὲ καὶ λεαινόμενον καὶ πριόμενον τὸ ξύλον.
5.3.7Thyon —kimileri thya der— Ammon yöresinde ve Kyrene ülkesinde yetişir. Dallarıyla, yapraklarıyla, gövdesiyle ve meyvesiyle biçimce serviye benzer, daha çok da yabani serviye. Bugün şehrin bulunduğu yerde de bol bulunur; eski zamanlardan kalma bazı tavanların bu ağaçtan olduğu hâlâ hatırlanır. Çünkü odunu hiç çürümez; kökü ise en dalgalı damarlı odundur ve en değerli işler bundan yapılır. Tanrı heykellerini şu odunlardan oyarlar: sedir, servi, lotos ve şimşir; küçüklerini zeytin köklerinden de oyarlar, çünkü bunlar çatlamaz ve her yanı aşağı yukarı aynı ölçüde etlidir. Bunlar yerlerin, tabiatın ve kullanımın kendine özgü bir yanını gösterir.
Τὸ δὲ θύον, οἱ δὲ θύαν καλοῦσι, παρ’ Ἄμμωνί τε γίνεται καὶ ἐν τῇ Κυρηναίᾳ, τὴν μὲν μορφὴν ὅμοιον κυπαρίττῳ καὶ τοῖς κλάδοις καὶ τοῖς φύλλοις καὶ τῷ στελέχει καὶ τῷ καρπῷ, μᾶλλον δ’ ὥσπερ κυπάριττος ἀγρία· πολὺ μὲν καὶ ὅπου νῦν ἡ πόλις ἐστί, καὶ ἔτι διαμνημονεύουσιν ὀροφάς τινας τῶν ἀρχαίων οὔσας. ἀσαπὲς γὰρ ὅλως τὸ ξύλον οὐλότατον δὲ τὴν ῥίζαν ἐστί· καὶ ἐκ ταύτης τὰ σπουδαιότατα ποιεῖται τῶν ἔργων. τὰ δὲ ἀγάλματα γλύφουσιν ἐκ τῶνδε, κέδρων κυπαρίττου λωτοῦ πύξου· τὰ δ᾿ ἐλάττω καὶ ἐκ τῶν ἐλαίνων ῥιζῶν· ἀρραγεῖς γὰρ αὖται καὶ ὁμαλῶς πως σαρκώδεις. ταῦτα μὲν οὖν ἰδιότητά τινα τόπων καὶ φύσεως καὶ χρείας ἀποδηλοῖ.
5.4.14. Bölüm
Ağırlığı ve hafifliği, belli ki sıklık ve gevşeklikle, nem ve kurulukla, yapışkanlıkla, sertlik ve yumuşaklıkla birlikte ele almak gerekir. Bazı odunlar hem sert hem ağırdır; şimşir ve meşe gibi. Gevrek olan ve kuruluk yüzünden çok sert olan odunlar ise ağır değildir. Daha önce de söylediğimiz gibi, bütün yabani ağaçlar evcillerden, erkek ağaçlar da dişilerden daha sık, daha sert, daha ağır ve genel olarak daha sağlamdır. Genel olarak az meyve verenler meyvelilerden, kötü meyve verenler de güzel meyve verenlerden öyledir; meğer ki erkek ağaç daha çok meyve versin; başka bazı ağaçlarda, servide ve kızılcıkta böyle olduğunu söylerler. Asmalarda ise az meyve verenlerin gözleri açıkça daha sık, odunları daha katıdır; elmalarda ve öteki evcil ağaçlarda da öyle.
Βαρέα δὲ καὶ κοῦφα δῆλον ὡς τῇ πυκνότητι καὶ μανότητι καὶ ὑγρότητι καὶ ξηρότητι καὶ τῷ γλοιώδει καὶ σκληρότητι καὶ μαλακότητι ληπτέον. ἔνια μὲν οὖν ἄμα σκληρὰ καὶ βαρέα, καθάπερ πύξος καὶ δρῦς· ὅσα δὲ κραῦρα καὶ τῇ ξηρότητι σκληρότατα, ταῦτ᾿ οὐκ ἔχει βάρος. ἅπαντα δὲ τὰ ἄγρια τῶν ἡμέρων καὶ τὰ ἄρρενα τῶν θηλειῶν πυκνότερά τε καὶ σκληρότερα καὶ βαρύτερα καὶ τὸ ὅλον ἰσχυρότερα, καθάπερ καὶ πρότερον εἴπομεν. ὡς δ᾿ ἐπὶ τὸ πᾶν καὶ τὰ ἀκαρπότερα τῶν καρπίμων καὶ τὰ χείρω τῶν καλλικαρποτέρων· εἰ μή που καρπιμώτερον τὸ ἄρρεν, ὥσπερ ἄλλα τέ φασι καὶ τὴν κυπάριττον καὶ τὴν κράνειαν. ἀλλὰ τῶν γε ἀμπέλων φανερῶς αἱ ὀλιγοκαρπότεραι καὶ πυκνοφθαλμότεραι καὶ στερεώτεραι· καὶ μηλεῶν δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἡμέρων.
5.4.2Tabiatça çürümeyen odunlar şunlardır: servi, sedir, abanoz, lotos, şimşir, zeytin, yabani zeytin, reçineli çam, aria, meşe ve Euboia cevizi denen kestane. Bunlardan en uzun ömürlüsü servi odunu görünür. Nitekim Efes'te yeni tapınağın kapılarının yapıldığı servi kerestesi dört kuşak boyunca depoda durmuştu. Cila alan da yalnız bu odundur; bu yüzden özenli işleri bundan yaparlar. Ötekiler arasında, servi ve thyon odunlarından sonra en az çürüyenin dut olduğunu söylerler; bu odun hem sağlam hem kolay işlenir. Eskidikçe de lotos gibi kararır.
Ἀσαπῆ δὲ φύσει κυπάριττος κέδρος ἔβενος λωτὸς πύξος ἐλάα κότινος πεύκη ἔνδᾳδος ἀρία δρῦς καρύα Εὐβοική. τούτων δὲ χρονιώτατα δοκεῖ τὰ κυπαρίττινα εἶναι· τὰ γοῦν ἐν Ἐφέσῳ, ἐξ ὧν αἱ θύραι τοῦ νεωστὶ νεώ, τεθησαυρισμένα τέτταρας ἔκειτο γενεάς. μόνα δὲ καὶ στιλβηδόνα δέχεται, δι’ ὃ καὶ τὰ σπουδαζόμενα τῶν ἔργων ἐκ τούτων ποιοῦσι. τῶν δὲ ἄλλων ἀσαπέστατον μετὰ τὰ κυπαρίττινα καὶ τὰ θυώδη τὴν συκάμινον εἶναί φασι, καὶ ἰσχυρὸν ἄμα καὶ εὔεργον τὸ ξύλον· γίνεται δὲ τὸ ξύλον [καὶ] παλαιούμενον μέλαν, ὥσπερ λωτός.
5.4.3Ayrıca bir odun bir şeye, başka bir odun başka bir şeye karşı ve başka bir ortamda çürümez. Karaağaç havada çürümez; meşe ise toprağa gömülünce ve suya batırılınca, çünkü suda hiç çürümez görünür. Bu yüzden ırmaklarda ve göllerde kullanılacak gemileri bundan yaparlar; ama denizde çürür. Öteki odunlar ise denizde daha uzun dayanır; tuzlu suda dinlendikleri için bu da akla yatkındır.
Ἔτι δὲ ἄλλο πρὸς ἄλλο καὶ ἐν ἄλλῳ ἀσαπές, οἷον πτελέα μὲν ἐν τῷ ἀέρι, δρῦς δὲ κατορυττομένη καὶ ἐν τῷ ὕδατι καταβρεχομένη· δοκεῖ γὰρ ὅλως ἀσαπὲς εἶναι· δι’ ὃ καὶ εἰς τοὺς ποταμοὺς καὶ εἰς τὰς λίμνας ἐκ τούτων ναυπηγοῦσιν· ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ σήπεται. τὰ δὲ ἄλλα διαμένει μᾶλλον, ὅπερ καὶ εὔλογον, ταριχευόμενα τῇ ἄλμῃ.
5.4.4Kayın da suya karşı çürümez görünür ve ıslandıkça daha iyi olur. Kestane de çürümez. Çamın köknardan daha çok gemi kurdu tarafından yendiğini de söylerler; çünkü köknar kurudur, çamda ise bir tatlılık vardır, reçinesi ne kadar çoksa o kadar çok. Yabani zeytin ve zeytin dışında bütün odunları gemi kurdunun yediğini söylerler; bu ikisini ise acılıkları yüzünden yemez. Denizde çürüyen odunları gemi kurdu, karadakileri ise kurtlar ve thrips'ler yer; çünkü gemi kurdu denizden başka yerde olmaz. Gemi kurdu küçük bir hayvandır, ama başı ve dişleri büyüktür. Thrips'ler ise kurtlara benzer; odunlar bunlarla azar azar delinir.
Δοκεῖ δὲ καὶ ἡ ὀξύη πρὸς τὸ ὕδωρ ἀσαπὴς εἶναι καὶ βελτίων γίνεσθαι βρεχομένη. καὶ ἡ καρύα δὲ ἡ Εὐβοϊκὴ ἀσαπής. φασὶ δὲ καὶ τὴν πεύκην ἐλάτης μᾶλλον ὑπὸ τερηδόνος ἐσθίεσθαι· τὴν μὲν γὰρ εἶναι ξηράν, τὴν δὲ πεύκην ἔχειν γλυκύτητα, καὶ ὅσῳ ἐνδᾳδωτέρα, μᾶλλον· πάντα δ᾿ ἐσθίεσθαι τερηδόνι πλὴν κοτίνου καὶ ἐλάας· τὰ δὲ οὔ, διὰ τὴν πικρότητα. ἐσθίεται δὲ τὰ μὲν ἐν τῇ θαλάττῃ σηπόμενα ὑπὸ τερηδόνος, τὰ δ’ ἐν τῇ γῇ ὑπὸ σκωλήκων καὶ ὑπὸ θριπῶν· οὐ γὰρ γίνεται τερηδὼν ἀλλ’ ἢ ἐν τῇ θαλάττῃ. ἔστι δ’ ἡ τερηδὼν τῷ μὲν μεγέθει μικρόν, κεφαλὴν δ’ ἔχει μεγάλην καὶ ὀδόντας· οἱ δὲ θρίπες ὅμοιοι τοῖς σκώληξιν, ὑφ’ ὧν τιτραίνεται κατὰ μικρὸν τὰ ξύλα.
5.4.5Bunların verdiği zarar kolay giderilir; çünkü odun ziftlenip denize çekilince su sızdırmaz. Gemi kurdunun verdiği zarar ise giderilemez. Odunlardaki kurtların kimi odunun kendi çürümesinden doğar, kimi de başka hayvanların bıraktığı yumurtalardan. Çünkü ağaçlarda olduğu gibi kerestede de "boynuzlu" denen böcek, odunu delip kendi çevresinde dönerek fare yuvasına benzer bir oyuk açınca içine yumurta bırakır. Bu böcek kokulu, acı ve sert odunlardan, örneğin şimşirden kaçar; çünkü onları delemez.
καὶ ἔστι ταῦτα εὐίατα· πιττοκοπηθέντα γὰρ ὅταν εἰς τὴν θάλατταν ἑλκυσθῇ στέγει· τὰ δὲ ὑπὸ τῶν τερηδόνων ἀνίατα. τῶν δὲ σκωλήκων τῶν ἐν τοῖς ξύλοις οἱ μέν εἰσιν ἐκ τῆς οἰκείας σήψεως, οἱ δ’ ἐντικτόντων ἑτέρων· ἐντίκτει γάρ, ὥσπερ καὶ τοῖς δένδροις, ὁ κεράστης καλούμενος, ὅταν τιτράνῃ καὶ κοιλάνῃ περιστραφεὶς ὡσπερεὶ μυοδόχον. φεύγει δὲ τά τε ὀσμώδη καὶ πικρὰ καὶ σκληρὰ διὰ τὸ μὴ δύνασθαι τιτρᾶναι, καθάπερ τὴν πύξον.
5.4.6Köknarın da sürgün vaktinden önce kabuğu soyulursa suda çürümeden kaldığını söylerler. Bunun Arkadya'daki Pheneos'ta, düden tıkanıp ova göle döndüğü zaman ortaya çıktığını anlatırlar. O zaman köknardan köprüler yapmışlar, su yükseldikçe birinin üstüne bir başkasını kurmuşlar; su yolunu açıp çekilince bütün kerestenin çürümeden kaldığı görülmüş. Bu bir rastlantıyla öğrenilmiştir.
φασὶ δὲ καὶ τὴν ἐλάτην φλοισθεῖσαν ὑπὸ τὴν βλάστησιν ἀσαπῆ διαμένειν ἐν τῷ ὕδατι· φανερὸν δὲ γενέσθαι ἐν Φενεῷ τῆς Ἀρκαδίας, ὅτε αὐτοῖς ἐλιμνώθη τὸ πεδίον φραχθέντος τοῦ βερέθρου· τότε γὰρ τὰς γεφύρας ποιοῦντες ἐλατίνας καί, ὅταν ἐπαναβαίνῃ τὸ ὕδωρ, ἄλλην καὶ ἄλλην ἐφιστάντες, ὡς ἐρράγη καὶ ἀπῆλθε, πάντα εὑρεθῆναι τὰ ξύλα ἀσαπῆ. τοῦτο μὲν οὖν ἐκ συμπτώματος.
5.4.7Arabistan yöresindeki Tylos adasında gemilerin yapıldığı bir odun bulunduğunu söylerler. Bu odun denizde hemen hiç çürümezmiş; suya batırılmış hâlde iki yüz yıldan uzun dayanırmış. Dışarıda ise uzun zaman dayanmakla birlikte daha çabuk çürürmüş. (Çürümeyle ilgisi olmayan şaşırtıcı bir şey daha anlatırlar: orada bir ağaç varmış, bastonlar ondan kesilirmiş ve kaplan postuna benzer alacalar taşıyan çok güzel bastonlar olurmuş. Bu odun çok ağırmış; ama biri onu sert bir yere atarsa çömlek gibi kırılırmış.)
Ἐν Τύλῳ δὲ τῇ νήσῳ τῇ περὶ τὴν Ἀραβίαν εἶναί τί φασι ξύλον ἐξ οὗ τὰ πλοῖα ναυπηγοῦνται· τοῦτο δὲ ἐν μὲν τῇ θαλάττῃ σχεδὸν ἄσηπτον εἶναι· διαμένει γὰρ ἔτη πλείω ἢ διακόσια καταβυθιζόμενον· ἐὰν δὲ ἔξω, χρόνιον μὲν θᾶττον δὲ σήπεται. (θαυμαστὸν δὲ καὶ ἕτερον λέγουσι, οὐδὲν δὲ πρὸς τὴν σῆψιν. εἶναι γάρ τι δένδρον ἐξ οὗ τὰς βακτηρίας τέμνεσθαι, καὶ γίνεσθαι καλὰς σφόδρα ποικιλίαν τινὰ ἐχούσας ὁμοίαν τῷ τοῦ τίγριος δέρματι· βαρὺ δὲ σφόδρα τὸ ξύλον τοῦτο· ὅταν δέ τις ῥίψῃ πρὸς στερεώτερον τόπον, κατάγνυσθαι καθάπερ τὰ κεράμια.)
5.4.8Orada ılgın odunu da buradaki gibi zayıf değil, pırnal odunu ya da başka sağlam bir odun gibi sağlammış. Bu da bölgelerin ve havaların farkını ve etkilerini gösterir. Aynı cinsten odunlar, örneğin meşe ve çam odunları denizde dinlendirilince —bunları dinlendirirken hepsini denizde aynı derinliğe batırmazlar; kimini kıyının hemen dibinde, kimini biraz yukarıda, kimini daha derinde tutarlar— hepsinde kök tarafındaki uç suda daha çabuk batar; odun su üstünde yüzse bile bu uç daha çok aşağıya eğilir.
Καὶ τὸ τῆς μυρίκης δὲ ξύλον οὐχ ὥσπερ ἐνταῦθα ἀσθενές, ἀλλ’ ἰσχυρὸν ὥσπερ πρίνινον ἢ καὶ ἄλλο τι τῶν ἰσχυρῶν. τοῦτο μὲν οὖν ἄμα μηνύει χώρας τε καὶ ἀέρος διαφορὰς καὶ δυνάμεις. τῶν δὲ ὁμογενῶν ξύλων, οἷον δρυίνων πευκίνων, ὅταν ταριχεύωνται —ταριχεύουσι γὰρ οὐκ ἐν ἴσῳ βάθει πάντα δύοντες τῆς θαλάττης, ἀλλὰ τὰ μὲν πρὸς αὐτῇ τῇ γῇ, τὰ δὲ μικρὸν ἀνωτέρω, τὰ δ’ ἐν πλείονι βάθει— πάντων δὲ τὸ πρὸς τὴν ῥίζαν θᾶττον δύεται καθ’ ὕδατος, κἂν ἐπινῇ μᾶλλον ῥέπει κάτω.
5.5.15. Bölüm
Odunların kimi kolay, kimi zor işlenir. Kolay işlenenler yumuşak olanlardır, hepsinden çok da ıhlamur; zor işlenenler ise sert olanlar, budaklı olanlar ve dalgalı burgular taşıyanlardır. En zor işlenenler aria ve meşedir; tek tek parçalar arasında da çamın ve köknarın budağı. Aynı cinsten odunlarda yumuşak olan her zaman sert olandan daha iyidir, çünkü daha etlidir; marangozlar da tahtalara hemen bu gözle bakar. Kötü demir aletler sert odunları yumuşaklardan daha iyi keser; çünkü yumuşak odunlarda, ıhlamur için söylendiği gibi, demirin suyu gider; sert odunlar ise aleti en çok biler. Bu yüzden ayakkabıcılar tezgâh tahtalarını yabani armuttan yapar.
Ἔστι δὲ τὰ μὲν εὔεργα τῶν ξύλων, τὰ δὲ δύσεργα· εὔεργα μὲν τὰ μαλακά, καὶ πάντων μάλιστα φίλυρα· δύσεργα δὲ καὶ τὰ σκληρὰ καὶ τὰ ὀζώδη καὶ οὔλας ἔχοντα συστροφάς· δυσεργότατα δὲ ἀρία καὶ δρῦς, ὡς δὲ κατὰ μέρος ὁ τῆς πεύκης ὄζος καὶ τῆς ἐλάτης. ἀεὶ δὲ τῶν ὁμογενῶν τὸ μαλακώτερον τοῦ σκληροτέρου κρεῖττον· σαρκωδέστερον γάρ· καὶ εὐθὺ σκοποῦνται τὰς σανίδας οἱ τέκτονες οὕτως. τὰ δὲ μοχθηρὰ σιδήρια δύναται τέμνειν τὰ σκληρὰ μᾶλλον τῶν μαλακῶν· ἀνίησι γὰρ ἐν τοῖς μαλακοῖς, ὥσπερ ἐλέχθη περὶ τῆς φιλύρας, παρακονᾷ δὲ μάλιστα τὰ σκληρά· δι’ ὃ καὶ οἱ σκυτοτόμοι ποιοῦνται τοὺς πίνακας ἀχράδος.
5.5.2Marangozlar bütün odunların özü olduğunu, ama en belirgin özün köknarda bulunduğunu söyler; çünkü onda halkaların dizilişi kabuk katları gibi görünürmüş. Zeytinde, şimşirde ve benzerlerinde ise öz aynı ölçüde belirgin değildir. Bu yüzden kimileri şimşirle zeytinin işlevce bir özü olmadığını söyler; çünkü odunlar arasında en az bunlar "çeker". "Çekmek", özün hareket etmesiyle odunun da onunla birlikte dönüp bükülmesidir. Çünkü öz, anlaşılan, uzun süre canlı kalır. Bu yüzden odun eğrilmesin diye özü her yerden, ama en çok kapı kerestesinden çıkarırlar; odunu da bu yüzden yararlar.
Μήτραν δὲ πάντα μὲν ἔχειν φασὶν οἱ τέκτονες φανερὰν δ’ εἶναι μάλιστα ἐν τῇ ἐλάτῃ· φαίνεσθαι γὰρ οἷον φλοιώδη τινὰ τὴν σύνθεσιν αὐτῆς τῶν κύκλων. ἐν ἐλάᾳ δὲ καὶ πύξῳ καὶ τοῖς τοιούτοις οὐχ ὁμοίως· δι’ ὃ καὶ οὕ φασί τινες ἔχειν τῇ δυνάμει πύξον καὶ ἐλάαν· ἥκιστα γὰρ ἕλκεσθαι ταῦτα τῶν ξύλων. ἔστι δὲ τὸ ἕλκεσθαι τὸ συμπεριίστασθαι κινουμένης τῆς μήτρας. ζῇ γὰρ ὡς ἔοικεν ἐπὶ χρόνον πολύν· δι’ ὃ πανταχόθεν μὲν ἄμα μάλιστα δ’ ἐκ τῶν θυρωμάτων ἐξαιροῦσιν, ὅπως ἀστραβῆ ᾖ· καὶ διὰ τοῦτο σχίζουσιν.
5.5.3Şu tuhaf görünebilir: yuvarlak kerestede öz zararsızdır ve hareket etmez, ama odun açılıp kımıldatılınca, öz büsbütün çıkarılmadıkça hareket eder ve odunu büker. Oysa özün açığa çıkınca ölmesi daha akla yakın olurdu. Bununla birlikte direkler ve serenler özleri çıkarılırsa işe yaramaz. Ama bu araz olarak böyledir: çünkü bu ağacın çok sayıda katı vardır; en dıştaki en sağlam ve en ince olandır, çünkü en kurudur; ötekiler de bu oranda. Odun yarılınca en kuru katlar kaldırılmış olur.
Ἄτοπον δ’ ἂν δόξειεν ὅτι ἐν μὲν τοῖς ξύλοις τοῖς στρογγύλοις ἄλυπος ἡ μήτρα καὶ ἀκίνητος, ἐν δὲ τοῖς παρακινηθεῖσιν, ἐὰν μὴ ὅλως ἐξαιρεθῇ, κινεῖ καὶ παραστρέφει· μᾶλλον γὰρ εἰκὸς γυμνωθεῖσαν ἀποθνήσκειν. ὅμως δὲ οἵ γε ἱστοὶ καὶ αἱ κεραῖαι ἐξαιρεθείσης ἀχρεῖοι. τοῦτο δὲ κατὰ συμβεβηκός, ὅτι χιτῶνας ἔχει πλείους, ἰσχυρότατον δὲ καὶ λεπτότατον δὲ τὸν ἔσχατον, ξηρότατον γάρ, καὶ τοὺς ἄλλους ἀνὰ λόγον. ὅταν οὖν σχισθῇ, περιαιρεῖται τὰ ξηρότατα.
5.5.4Özün bu etkiyi kuruluğu yüzünden mi gösterdiğini araştırmak gerekir. Öz, yarılmış ve biçilmiş odunlarda da, biçme gerektiği gibi yapılmazsa, çekerek odunu büker; çünkü biçme dik olmalı, yan olmamalıdır. Örneğin öz A üzerindeyse BG boyunca değil, BD boyunca kesmek gerekir; çünkü öbür türlü özün öldüğünü, böyle ise yaşadığını söylerler. Her odunun özü olduğunu şuradan çıkarırlar: özü yok gibi görünenlerin, şimşir, lotos ve pırnal gibilerinin de hepsinin özü olduğu açıktır. Bunun kanıtı şudur: değerli kapıların millerini bunlardan yaparlar, ama mimarlar sözleşmeye milin özden yapılmamasını yazarlar. Bu, her özün, en sert odunlarınkinin de —kimilerinin "yürek" dediği özün de— çektiğinin kanıtıdır.
εἰ δ’ ἡ μήτρα διὰ τὸ ξηρὸν σκεπτέον. διαστρέφει δὲ ἑλκομένη τὰ ξύλα καὶ ἐν τοῖς σχιστοῖς καὶ πριστοῖς, ὅταν μὴ ὡς δεῖ πρίωσι· δεῖ γὰρ ὀρθὴν τὴν πρίσιν εἶναι καὶ μὴ πλαγίαν. οἷον οὕσης τῆς μήτρας ἐφ’ ἣν τὸ α, μὴ παρὰ τὴν βγ τέμνειν, ἀλλὰ παρὰ τὴν βδ. φθείρεσθαι γὰρ οὕτω φασίν, ἐκείνως δὲ ζῆν. ὅτι δὲ πᾶν ξύλον ἔχει μήτραν ἐκ τούτων οἴονται· φανερὸν γάρ ἐστι καὶ τὰ μὴ δοκοῦντα πάντ’ ἔχειν, οἷον πύξον λωτὸν πρῖνον. σημεῖον δέ· τοὺς γὰρ στρόφιγγας τῶν θυρῶν τῶν πολυτελῶν ποιοῦσι μὲν ἐκ τούτων, συγγράφονται δὲ οἱ ἀρχιτέκτονες οὕτως ⟨μὴ⟩ ἐκ μήτρας. ταὐτὸ δὲ τοῦτο σημεῖον καὶ ὅτι πᾶσα μήτρα ἕλκεται, καὶ αἱ τῶν σκληροτάτων, ἃς δή τινες καρδίας καλοῦσι.
5.5.5Denebilir ki her odunun, köknarınki de dahil, en sert ve en gevşek kısmı özdür. En gevşektir, çünkü lifleri arasında geniş aralıklar vardır ve aradaki etli kısım boldur; en serttir, çünkü hem lifleri hem etli kısmı en serttir. Bu yüzden mimarlar, odunun en sık ve en yumuşak kısmını alabilmek için sözleşmeye öze yakın kısmın da atılmasını yazarlar.
παντὸς δὲ ὡς εἰπεῖν ξύλου σκληροτάτη καὶ μανοτάτη ἡ μήτρα, καὶ αὐτῆς τῆς ἐλάτης· μανοτάτη μὲν οὖν, ὅτι τὰς ἶνας ἔχει καὶ διὰ πολλοῦ καὶ τὸ σαρκῶδες τὸ ἀνὰ μέσον πολύ· σκληροτάτη δέ, ὅτι καὶ αἱ ἶνες σκληρόταται καὶ τὸ σαρκῶδες· δι’ ὃ καὶ οἱ ἀρχιτέκτονες συγγράφονται παραιρεῖν τὰ πρὸς τὴν μήτραν, ὅπως λάβωσι τοῦ ξύλου τὸ πυκνότατον καὶ μαλακώτατον.
5.5.6Kerestenin kimi yarma, kimi yontma, kimi yuvarlaktır. Yarma, ortadan ikiye ayırıp biçtikleri keresteye denir; yontma, dış kısımlarını baltayla yonttukları keresteye; yuvarlak ise belli ki hiç dokunulmamış keresteye. Bunlardan yarma kereste hiç çatlamaz, çünkü açığa çıkan öz kurur ve ölür. Yontma ve yuvarlak kereste ise çatlar, yuvarlak olan çok daha fazla, çünkü öz içinde hapsolmuştur; bunlardan çatlamayan hiçbir şey yoktur. Lotos odununa ve kapı millerinde kullandıkları öteki odunlara çatlamasınlar diye tezek sıvarlar; böylece özdeki nem yavaş yavaş kuruyup buharlaşır. Özün etkisi işte böyledir.
Τῶν δὲ ξύλων τὰ μὲν σχιστὰ τὰ δὲ πελεκητὰ τὰ δὲ στρογγύλα· σχιστὰ μέν, ὅσα διαιροῦντες κατὰ τὸ μέσον πρίζουσι· πελεκητὰ δέ, ὅσων ἀποπελεκῶσι τὰ ἔξω· στρογγύλα δὲ δῆλον ὅτι τὰ ὅλως ἄψαυστα. τούτων δὲ τὰ σχιστὰ μὲν ὅλως ἀρραγῆ διὰ τὸ γυμνωθεῖσαν τὴν μήτραν ξηραίνεσθαι καὶ ἀποθνήσκειν· τὰ δὲ πελεκητὰ καὶ τὰ στρογγύλα ῥήγνυται· μᾶλλον δὲ πολὺ τὰ στρογγύλα διὰ τὸ ἐναπειλῆφθαι τὴν μήτραν· οὐδὲν γὰρ ὅ τι τῶν ἁπάντων οὐ ῥήγνυται. τοῖς δὲ λωτίνοις καὶ τοῖς ἄλλοις οἷς εἰς τοὺς στρόφιγγας χρῶνται πρὸς τὸ μὴ ῥήγνυσθαι βόλβιτον περιπλάττουσιν, ὅπως ἀναξηρανθῇ καὶ διαπνευσθῇ κατὰ μικρὸν ἡ ἐκ τῆς μήτρας ὑγρότης. ἡ μὲν οὖν μήτρα τοιαύτην ἔχει δύναμιν.
5.6.16. Bölüm
Köknar ve çam yatay konunca ağır yük taşıyabilir; çünkü meşe ve topraksı odunlar gibi hiç esnemez, tersine yükü geri iterler. Bunun kanıtı, zeytin ve meşe gibi hiçbir zaman kırılmamaları, ondan önce çürümeleri ya da başka bir yoldan dayanamaz hâle gelmeleridir. Hurma da sağlamdır; çünkü onun eğilmesi ötekilerin tersine olur: ötekiler aşağıya, hurma yukarıya eğilir. Çamın ve köknarın da yükü geri ittiğini söylerler. Kestane odunu ise —bu ağaç büyür ve çatıda kullanılır— kırılacağı zaman ses verir, öyle ki insanlar bunu önceden sezer. Antandros'ta hamamda böyle olmuş ve herkes dışarı fırlamış. İncir odunu da sağlamdır, ama yalnız dik konunca.
Βάρος δὲ ἐνεγκεῖν ἰσχυραὶ καὶ ἡ ἐλάτη καὶ ἡ πεύκη πλάγιαι τιθέμεναι· οὐδὲν γὰρ ἐνδιδόασιν, ὥσπερ ἡ δρῦς καὶ τὰ γεώδη, ἀλλ’ ἀντωθοῦσι· σημεῖον δὲ ὅτι οὐδέποτε ῥήγνυνται, καθάπερ ἐλάα καὶ δρῦς, ἀλλὰ πρότερον σήπονται καὶ ἄλλως ἀπαυδῶσιν. ἰσχυρὸν δὲ καὶ ὁ φοῖνιξ· ἀνάπαλιν γὰρ ἡ κάμψις ἢ τοῖς ἄλλοις γίνεται· τὰ μὲν γὰρ εἰς τὰ κάτω κάμπτεται, ὁ δὲ φοῖνιξ εἰς τὰ ἄνω. φασὶ δὲ καὶ τὴν πεύκην καὶ τὴν ἐλάτην ἀντωθεῖν. τὸ δὲ τῆς Εὐβοϊκῆς καρύας —γίνεται γὰρ μέγα καὶ χρῶνται πρὸς τὴν ἔρεψιν— ὅταν μέλλῃ ῥήγνυσθαι ψοφεῖν ὥστε προαισθάνεσθαι πρότερον· ὅπερ καὶ ἐν Ἀντάνδρῳ συνέπεσεν ἐν τῷ βαλανείῳ καὶ πάντες ἐξεπήδησαν. ἰσχυρὸν δὲ καὶ τὸ τῆς συκῆς πλὴν εἰς ὀρθόν.
5.6.2Denebilir ki en sağlam odun köknardır. Marangozların işleri bakımından ise tutkalı en iyi tutan çamdır; hem gevşekliği hem de lifinin düz gitmesi yüzünden. Tutkallanırsa hiç kırılmadığını söylerler. Tornaya en elverişli odun philykē'dir; beyazlığı da çobanpüskülününkine benzer. Ötekilerden ıhlamur tornaya elverişlidir; çünkü söylendiği gibi yumuşaklığı yüzünden her bakımdan kolay işlenir. Kısaca söylersek, kolay bükülenler esnek odunlardır. Bu bakımdan dut ve yabani incir ötekilerden üstün görünür; bu yüzden gemi güvertelerini, çemberleri ve genel olarak süsleme işlerini bunlardan yaparlar.
Ἡ δὲ ἐλάτη μάλιστα ὡς εἰπεῖν ἰσχυρόν. πρὸς δὲ τὰς τῶν τεκτόνων χρείας ἐχέκολλον μὲν μάλιστα ἡ πεύκη διά τε τὴν μανότητα καὶ τὴν εὐθυπορίαν· οὐδὲ γὰρ ὅλως οὐδὲ ῥήγνυσθαί φασιν ἐὰν κολληθῇ. εὐτορνότατον δὲ φιλύκη, καὶ ἡ λευκότης ὥσπερ ἡ τοῦ κηλάστρου. τῶν δὲ ἄλλων ἡ φίλυρα· τὸ γὰρ ὅλον εὔεργον, ὥσπερ ἐλέχθη, διὰ μαλακότητα. εὔκαμπτα δὲ ὡς μὲν ἁπλῶς εἰπεῖν ὅσα γλίσχρα. διαφέρειν δὲ δοκεῖ συκάμινος καὶ ἐρινεός, δι’ ὃ καὶ τὰ ἴκρια καὶ τὰς στεφάνας καὶ ὅλως ὅσα περὶ τὸν κόσμον ἐκ τούτων ποιοῦσι.
5.6.3Biraz nemli odunlar büsbütün kuru olanlardan daha kolay biçilir ve yarılır; çünkü kuru odunda testere işlemez olur, takılıp kalır. Çok yaş odunlar ise testerenin ardından kapanır; talaş dişlere takılıp yapışır. Talaş dışarı atılsın diye dişleri birbirinden ayrı yönlere çaprazlamalarının sebebi budur. Çok yaş odunlar daha zor da delinir; çünkü delik talaşı ağır olduğu için yavaş çıkar; kuru odunlarda ise ısınan hava talaşı hemen dışarı atar. Öte yandan çok kuru odunlar sertlikleri yüzünden zor biçilir; âdeta çömlek biçmeye benzer. Bu yüzden delerken de odunu ıslatırlar.
Εὔπριστα δὲ καὶ εὔσχιστα τὰ ἐνικμότερα τῶν πάμπαν ξηρῶν· τὰ μὲν γὰρ παύονται, τὰ δὲ ἵστανται· τὰ δὲ χλωρὰ λίαν συμμύει καὶ ἐνέχεται ἐν τοῖς ὀδοῦσι τὰ πρίσματα καὶ ἐμπλάττει, δι’ ὃ καὶ παραλλάττουσιν ἀλλήλων τοὺς ὀδόντας ἵνα ἐξάγηται. ἔστι δὲ καὶ δυστρυπητότερα τὰ λίαν χλωρά· βραδέως γὰρ ἀναφέρεται τὰ ἐκτρυπήματα διὰ τὸ βαρέα εἶναι· τῶν δὲ ξηρῶν ταχέως καὶ εὐθὺς ὁ ἀὴρ ἀναθερμαινόμενος ἀναδίδωσι· πάλιν δὲ τὰ λίαν ξηρὰ διὰ τὴν σκληρότητα δύσπριστα· καθάπερ γὰρ ὄστρακον συμβαίνει πρίειν, δι’ ὃ καὶ τρυπῶντες ἐπιβρέχουσιν.
5.6.4Yaş odunlar baltayla daha kolay yontulur, tornada daha kolay döner, daha kolay rendelenir; çünkü torna aleti daha iyi oturur ve kaymaz. Daha yumuşak odunları baltayla yontmak da daha kolaydır, rendelemek de; üstelik rendelenince daha pürüzsüz olurlar. Kızılcık da çok sağlamdır; ötekilerden karaağaç da sağlamlıkta geri kalmaz; bu yüzden, söylendiği gibi, kapı millerini karaağaçtan yaparlar. En esnek odunlar dişbudak ve kayındır; nitekim esneyen küçük karyolaları bunlardan yaparlar.
Εὐπελεκητότερα δὲ καὶ εὐτορνότερα καὶ εὐξοώτερα τὰ χλωρά· προσκάθηταί τε γὰρ τὸ τορνευτήριον μᾶλλον καὶ οὐκ ἀποπηδᾷ. καὶ ἡ πελέκησις τῶν μαλακωτέρων ῥᾴων, καὶ ἡ ξέσις δὲ ὁμοίως καὶ ἔτι λειοτέρα. ἰσχυρότατον δὲ καὶ ἡ κράνεια, τῶν δὲ ἄλλων οὐχ ἥκιστα ἡ πτελέα, δι’ ὃ καὶ τοὺς στροφέας, ὥσπερ ἐλέχθη, ταῖς θύραις πτελείνους ποιοῦσιν. ὑγρότατον δὲ μελία καὶ ὀξύη· καὶ γὰρ τὰ κλινάρια τὰ ἐνδιδόντα ἐκ τούτων.
5.7.17. Bölüm
Genel olarak her kerestenin hangi işlere yaradığını, hangisinin gemi yapımına, hangisinin bina yapımına elverişli olduğunu —çünkü en çok ve en büyük işlerde kullanılan budur— her birinin yararını ayrı ayrı belirleyerek anlatmaya çalışmalıyız.
Kısaca söylersek, köknar, çam ve sedir gemi yapımına elverişlidir. Triremleri ve uzun gemileri hafif olsun diye köknardan, yuvarlak gemileri ise çürümesin diye çamdan yaparlar; bazıları köknar bulamadıkları için triremleri de çamdan yapar. Suriye ve Fenike yöresindekiler sedirden yapar, çünkü orada çam da azdır. Kıbrıs'takiler ise Halep çamından yapar; çünkü adada bu ağaç vardır ve çamdan daha iyi sayılır.
Ὅλως δὲ πρὸς ποῖα τῆς ὕλης ἑκάστη χρησίμη καὶ ποία ναυπηγήσιμος καὶ οἰκοδομική, πλείστη γὰρ αὕτη ἡ χρεία καὶ ἐν μεγίστοις, πειρατέον εἰπεῖν, ἀφορίζοντα καθ’ ἕκαστον τὸ χρήσιμον. Ἐλάτη μὲν οὖν καὶ πεύκη καὶ κέδρος ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν ναυπηγήσιμα· τὰς μὲν γὰρ τριήρεις καὶ τὰ μακρὰ πλοῖα ἐλάτινα ποιοῦσι διὰ κουφότητα, τὰ δὲ στρογγύλα πεύκινα διὰ τὸ ἀσαπές· ἔνιοι δὲ καὶ τὰς τριήρεις διὰ τὸ μὴ εὐπορεῖν ἐλάτης. οἱ δὲ κατὰ Συρίαν καὶ Φοινίκην ἐκ κέδρου· σπανίζουσι γὰρ καὶ πεύκης. οἱ δ’ ἐν Κύπρῳ πίτυος· ταύτην γὰρ ἡ νῆσος ἔχει καὶ δοκεῖ κρείττων εἶναι τῆς πεύκης.
5.7.2Geminin geri kalanını bunlardan yaparlar; omurgayı ise triremde, karaya çekilmeye dayansın diye meşeden, yük gemilerinde çamdan yaparlar. Bunları karaya çekecekleri zaman altlarına bir de meşe omurga koyarlar; daha küçük gemilerde ise kayından. Genel olarak takma omurga bu odundan yapılır.
Meşe odunu tutkallamada da çam ve köknar odunlarına aynı ölçüde tutmaz; çünkü biri sık, öteki gevşektir; biri türdeş, öteki değildir. Birbirine kaynaşacak parçaların taşla odun gibi zıt değil, aynı biçimde etkilenen şeyler olması gerekir.
καὶ τὰ μὲν ἄλλα ἐκ τούτων· τὴν δὲ τρόπιν τριήρει μὲν δρυίνην, ἵνα ἀντέχῃ πρὸς τὰς νεωλκίας, ταῖς δὲ ὁλκάσι πευκίνην· ὑποτιθέασι δ’ ἔτι καὶ δρυίνην ἐπὰν νεωλκῶσι, ταῖς δ’ ἐλάττοσιν ὀξυίνην· καὶ ὅλως ἐκ τούτου τὸ χέλυσμα. Οὐχ ἅπτεται δὲ οὐδὲ κατὰ τὴν κόλλησιν ὁμοίως τὸ δρύινον τῶν πευκίνων καὶ ἐλατίνων· τὰ μὲν γὰρ πυκνὰ τὰ δὲ μανά, καὶ τὰ μὲν ὅμοια τὰ δ’ οὕ. δεῖ δὲ ὁμοιοπαθῆ εἶναι τὰ μέλλοντα συμφύεσθαι καὶ μὴ ἐναντία, καθαπερανεὶ λίθον καὶ ξύλον.
5.7.3Gemilerin tornada işlenen parçaları dut, dişbudak, karaağaç ve çınardan yapılır; çünkü bunların esnek ve sağlam olması gerekir. Çınarınki en kötüsüdür, çünkü çabuk çürür. Bazıları triremlerde bu parçaları hafif olsun diye Halep çamından da yapar. Takma omurganın bağlandığı iç omurgayı ve kedi başlarını dişbudak, dut ve karaağaçtan yaparlar; çünkü bunların sağlam olması gerekir. Gemi kerestesi aşağı yukarı budur.
Ἡ δὲ τορνεία τοῖς μὲν πλοίοις γίνεται συκαμίνου μελίας πτελέας πλατάνου· γλισχρότητα γὰρ ἔχειν δεῖ καὶ ἰσχύν. χειρίστη δὲ ἡ τῆς πλατάνου· ταχὺ γὰρ σήπεται. ταῖς δὲ τριήρεσιν ἔνιοι καὶ πιτυίνας ποιοῦσι διὰ τὸ ἐλαφρόν. τὸ δὲ στερέωμα, πρὸς ᾧ τὸ χέλυσμα, καὶ τὰς ἐπωτίδας, μελίας καὶ συκαμίνου καὶ πτελέας· ἰσχυρὰ γὰρ δεῖ ταῦτ’ εἶναι. ναυπηγήσιμος μὲν οὖν ὕλη σχεδὸν αὕτη.
5.7.4Bina kerestesi çok daha çeşitlidir: köknar, çam ve sedir; ayrıca servi, meşe ve ardıç. Kısaca söylersek, büsbütün zayıf olanlar dışında her kereste işe yarar; ama gemi yapımında olduğu gibi burada da hepsi aynı işe yaramaz. Öteki keresteler ise zanaatlara özgü işlere, örneğin kap kacağa, aletlere ve benzeri şeylere yarar. Hemen hemen en çok işe yarayan köknardır; resim yapılan levhalar için de kullanılır. Marangozluk için en iyisi, çürümemişse en eski kerestedir; çünkü denebilir ki her işe elverir. Gemi yapımında ise bükülebilmesi için daha nemli kereste kullanmak zorunludur; gerçi tutkallama için daha kuru kereste daha iyidir. Çünkü yeni yapılan gemi kızakta durur; parçalar oturduktan sonra denize indirilince kapanır ve su sızdırmaz; yeter ki odun büsbütün nemini yitirmiş olmasın; o zaman tutkalı tutmaz ya da aynı ölçüde tutmaz.
Οἰκοδομικὴ δὲ πολλῷ πλείων, ἐλάτη τε καὶ πεύκη καὶ κέδρος, ἔτι κυπάριττος δρῦς καὶ ἄρκευθος· ὡς δ’ ἀπλῶς εἰπεῖν πᾶσα χρησίμη πλὴν εἴ τις ἀσθενὴς πάμπαν· οὐκ εἰς ταὐτὸ γὰρ πᾶσαι, καθάπερ οὐδ’ ἐπὶ τῆς ναυπηγίας. αἱ δ’ ἄλλαι πρὸς τὰ ἴδια τῶν τεχνῶν, οἷον σκεύη καὶ ὄργανα καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἕτερον. πρὸς πλεῖστα δὲ σχεδὸν ἡ ἐλάτη παρέχεται χρείαν· καὶ γὰρ πρὸς τοὺς πίνακας τοὺς γραφομένους. τεκτονικῇ μὲν οὖν ἡ παλαιοτάτη κρατίστη, ἐὰν ᾖ ἀσαπής· εὐθετεῖ γὰρ ὡς εἰπεῖν πᾶσι χρῆσθαι· ναυπηγικῇ δὲ διὰ τὴν κάμψιν ἐνικμοτέρᾳ ἀναγκαῖον· ἐπεὶ πρός γε τὴν κόλλησιν ἡ ξηροτέρα συμφέρει. ἵσταται γὰρ καινὰ τὰ ναυπηγούμενα καὶ ὅταν συμπαγῇ καθελκυσθέντα συμμύει καὶ στέγει, πλὴν ἐὰν μὴ παντάπασιν ἐξικμασθῇ· τότε δὲ οὐ δέχεται κόλλησιν ἢ οὐχ ὁμοίως.
5.7.5Her birinin hangi işlere yaradığını tek tek de ele almak gerekir. Köknar ve çam, söylendiği gibi, hem gemi hem bina yapımına, ayrıca başka işlere de yarar; köknar daha çok işe yarar. Halep çamını da ikisi için kullanırlar, gemi yapımında hiç de az değil; ama çabuk çürür. Meşe bina ve gemi yapımına, ayrıca toprağa gömülecek işlere yarar. Ihlamur uzun gemilerin tahta kaplamasına, sandıklara ve ölçeklerin yapımına yarar. Kabuğu da iplere ve sepetlere yarar; çünkü bunları ondan yaparlar.
Δεῖ δὲ καὶ καθ’ ἕκαστον λαμβάνειν εἰς ποῖα χρήσιμός ἐστιν. ἐλάτη μὲν οὖν καὶ πεύκη, καθάπερ εἴρηται, καὶ πρὸς ναυπηγίαν καὶ πρὸς οἰκοδομίαν καὶ ἔτι πρὸς ἄλλα τῶν ἔργων, εἰς πλείω δὲ ἡ ἐλάτη. πίτυϊ δὲ χρῶνται μὲν εἰς ἄμφω καὶ οὐχ ἧττον εἰς ναυπηγίαν, οὐ μὴν ἀλλὰ ταχὺ διασήπεται. δρῦς δὲ πρὸς οἰκοδομίαν καὶ πρὸς ναυπηγίαν ἔτι τε πρὸς τὰ κατὰ γῆς κατορυττόμενα. φίλυρα δὲ πρὸς τὰ σανιδώματα τῶν μακρῶν πλοίων καὶ πρὸς κιβώτια καὶ πρὸς τὴν τῶν μέτρων κατασκευήν. ἔχει δὲ καὶ τὸν φλοιὸν χρήσιμον πρός τε τὰ σχοινία καὶ πρὸς τὰς κίστας· ποιοῦσι γὰρ ἐξ αὐτῆς.
5.7.6Akçaağaç ve zygia karyola yapımına ve yük hayvanlarının boyunduruklarına yarar. Porsuk sandıklara ve basamaklara yapıştırılan kaplamalara ve genel olarak bu türden işlere yarar. Pırnal monostrophos denen arabaların dingillerine, lirlerin ve psalterionların kol kirişlerine yarar. Kayın araba yapımına ve ucuz iskemle yapımına; karaağaç kapı yapımına ve gelincik kapanlarına yarar; araba işlerinde de biraz kullanılır. Pēdos arabaların dingillerine ve sabanların oklarına yarar. Sandal ağacını kadınlar dokuma tezgâhıyla ilgili işlerde kullanır. Ardıç ise marangozluğa, açık havada kalacak işlere ve toprağa gömülecek işlere yarar, çünkü çürümez.
Σφένδαμνός τε καὶ ζυγία πρὸς κλινοπηγίαν καὶ πρὸς τὰ ζυγὰ τῶν λοφούρων. μίλος δὲ εἰς παρακολλήματα κιβώτοις καὶ ὑποβάθροις καὶ ὅλως τοῖς τοιούτοις. πρῖνος δὲ πρὸς ἄξονας ταῖς μονοστρόφοις ἁμάξαις καὶ εἰς ζυγὰ λύραις καὶ ψαλτηρίοις. ὀξύη δὲ πρὸς ἁμαξοπηγίαν καὶ διφροπηγίαν τὴν εὐτελῆ. πτελέα δὲ πρὸς θυροπηγίαν καὶ γαλεάγρας· χρῶνται δὲ καὶ εἰς τὰ ἁμαξικὰ μετρίως. πηδὸς δὲ εἰς ἄξονάς τε ταῖς ἀμάξαις καὶ εἰς ἕλκηθρα τοῖς ἀρότροις. ἀνδράχλη δὲ ταῖς γυναιξὶν εἰς τὰ περὶ τοὺς ἱστούς. ἄρκευθος δὲ εἰς τεκτονίας καὶ εἰς τὰ ὑπαίθρια καὶ εἰς τὰ κατορυττόμενα κατὰ γῆς διὰ τὸ ἀσαπές.
5.7.7Kestane de böyledir; toprağa gömülmeye karşı ise daha da dayanıklıdır. Şimşiri bazı işlerde kullanırlar; ama Olympos'ta yetişen şimşir kısa ve budaklı olduğu için işe yaramaz. Menengiçin meyvesi ve reçinesi dışında hiçbir şeyini kullanmazlar. Philykē'yi de koyunlara yem olmaktan başka bir şeyde kullanmazlar, çünkü hep yapraklıdır. Apharkē'yi kazık yapmakta ve yakmakta kullanırlar; çobanpüskülünü ve sēmyda'yı bastonlarda. Bazıları defneyi de kullanır: yaşlıların hafif bastonlarını bundan yaparlar. Söğüt kalkanlara, sepetlere, küfelere ve başka şeylere yarar. Ötekilerin her birini de aynı şekilde ekleyip ele almak mümkündür.
ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ Εὐβοϊκὴ καρύα, καὶ πρός γε τὴν κατόρυξιν ἔτι μᾶλλον ἀσαπής. πύξῳ δὲ χρῶνται μὲν πρὸς ἔνια, οὐ μὴν ἀλλ’ ἥ γε ἐν τῷ Ὀλύμπῳ γινομένη διὰ τὸ βραχεῖά τε εἶναι καὶ ὀζώδης ἀχρεῖος. τερμίνθῳ δὲ οὐδὲν χρῶνται πλὴν τῷ καρπῷ καὶ τῇ ῥητίνῃ. οὐδὲ φιλύκῃ πλὴν τοῖς προβάτοις· ἀεὶ γάρ ἐστι δασεῖα. τῇ δὲ ἀφάρκῃ εἰς χάρακάς τε καὶ τὸ καίειν. κηλάστρῳ δὲ καὶ σημύδᾳ πρὸς βακτηρίας. ἔνιοι δὲ καὶ δάφνῃ· τὰς γὰρ γεροντικὰς καὶ κούφας ταύτης ποιοῦσιν. ἰτέᾳ δὲ πρός τε τὰς ἀσπίδας καὶ τὰς κίστας καὶ τὰ κανᾶ καὶ τἆλλα. προσαναλαβεῖν δέ ἐστι καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ὁμοίως.
5.7.8Marangozluk aletleri için de her odun kullanımına göre ayrılmıştır. Örneğin tokmak ve burgu en iyi yabani zeytinden olur; şimşirden, karaağaçtan ve dişbudaktan yapılanları da kullanırlar. Büyük tokmakları Halep çamından yaparlar. Ötekilerin her birinin de böyle belli bir yeri vardır. Bunları kullanımlar birbirinden ayırır.
Διῄρηται δὲ καὶ πρὸς τὰ τεκτονικὰ τῶν ὀργάνων ἕκαστα κατὰ τὴν χρείαν· οἷον σφυρίον μὲν καὶ τερέτριον ἄριστα μὲν γίνεται κοτίνου· χρῶνται δὲ καὶ πυξίνοις καὶ πτελείνοις καὶ μελείνοις· τὰς δὲ μεγάλας σφύρας πιτυίνας ποιοῦσιν. ὁμοίως δὲ καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστον ἔχει τινὰ τάξιν. καὶ ταῦτα μὲν αἱ χρεῖαι διαιροῦσιν.
5.8.18. Bölüm
Her kereste, daha önce de söylendiği gibi, yerlere göre farklılık gösterir. Bir yerde lotos, bir yerde sedir şaşılacak güzellikte yetişir; Suriye yöresinde olduğu gibi. Suriye'de dağlarda sedir ağaçları hem boyca hem kalınlıkça ötekilerden üstündür; öyle büyüktürler ki bazılarını üç adam kucaklayamaz. Has bahçelerde ise daha da büyük ve güzeldirler. Görünen o ki her ağaç kendine uygun bir yerde bulunur ve kesilmeden bırakılırsa boyca ve kalınlıkça şaşılacak ölçüde büyür. Nitekim Kıbrıs'ta krallar ağaçları kesmezdi; hem onları koruyup saklamak için, hem de taşınmaları zor olduğu için. Demetrios'un on bir sıralı gemisi için kesilen ağaçların boyu on üç kulaçtı; odunlar uzunlukça şaşırtıcı, budaksız ve pürüzsüzdü. En büyük ağaçların ise açık ara Korsika'da olduğunu söylerler. Latinlerin ülkesinde yetişen köknar ve çam odunları son derece güzeldir —İtalya'dakilerden daha büyük ve daha güzeldir—; ama bunlar da Korsika'dakilerin yanında hiç kalırmış.
Ἑκάστη δὲ τῆς ὕλης, ὥσπερ καὶ πρότερον ἐλέχθη, διαφέρει κατὰ τοὺς τόπους· ἔνθα μὲν γὰρ λωτὸς ἔνθα δὲ κέδρος γίνεται θαυμαστή, καθάπερ καὶ περὶ Συρίαν· ἐν Συρίᾳ γὰρ ἔν τε τοῖς ὄρεσι διαφέροντα γίνεται τὰ δένδρα τῆς κέδρου καὶ τῷ ὕψει καὶ τῷ πάχει· τηλικαῦτα γάρ ἐστιν ὥστ’ ἔνια μὲν μὴ δύνασθαι τρεῖς ἄνδρας περιλαμβάνειν· ἔν τε τοῖς παραδείσοις ἔτι μείζω καὶ καλλίω. φαίνεται δὲ καὶ ἐάν τις ἐᾷ καὶ μὴ τέμνῃ τόπον οἰκεῖον ἕκαστον ἔχον γίνεσθαι θαυμαστὸν τῷ μήκει καὶ πάχει. ἐν Κύπρῳ γοῦν οὐκ ἔτεμνον οἱ βασιλεῖς, ἄμα μὲν τηροῦντες καὶ ταμιευόμενοι, ἄμα δὲ καὶ διὰ τὸ δυσκόμιστον εἶναι. μῆκος μὲν ἦν τῶν εἰς τὴν ἑνδεκήρη τὴν Δημητρίου τμηθέντων τρισκαιδεκαόργυιον, αὐτὰ δὲ τὰ ξύλα τῷ μήκει θαυμαστὰ καὶ ἄοζα καὶ λεῖα. μέγιστα δὲ καὶ παρὰ πολὺ τὰ ἐν τῇ Κύρνῳ φασὶν εἶναι· τῶν γὰρ ἐν τῇ Λατίνῃ καλῶν γινομένων ὑπερβολῇ καὶ τῶν ἐλατίνων καὶ τῶν πευκίνων—μείζω γὰρ ταῦτα καὶ καλλίω τῶν Ἰταλικῶν— οὐδὲν εἶναι πρὸς τὰ ἐν τῇ Κύρνῳ.
5.8.2Anlatıldığına göre bir keresinde Romalılar adada bir şehir kurmak isteyerek yirmi beş gemiyle oraya gitmişler. Ağaçlar öyle büyükmüş ki bazı koylara ve limanlara girerken direkleri parçalanıp tehlikeye düşmüşler. Bütün ada sık ormanlarla kaplıymış, ağaçlar yüzünden âdeta yabanileşmiş; bu yüzden şehri kurmaktan vazgeçmişler. Ama bazıları adaya geçip küçük bir alandan pek çok ağaç kesmiş ve öyle büyük bir sal yapmışlar ki sal elli yelken taşımış; ne var ki açık denizde dağılmış. Korsika, ister başıboş bırakılmış olmasından, ister toprağından ve havasından ötürü olsun, ötekilerden çok farklıdır.
πλεῦσαι γάρ ποτε τοὺς Ῥωμαίους βουλομένους κατασκευάσασθαι πόλιν ἐν τῇ νήσῳ πέντε καὶ εἴκοσι ναυσί, καὶ τηλικοῦτον εἶναι τὸ μέγεθος τῶν δένδρων ὥστε εἰσπλέοντας εἰς κόλπους τινὰς καὶ λιμένας διασχισθεῖσι τοῖς ἱστοῖς ἐπικινδυνεῦσαι. καὶ ὅλως δὲ πᾶσαν τὴν νῆσον δασεῖαν καὶ ὥσπερ ἠγριωμένην τῇ ὕλῃ· δι’ ὃ καὶ ἀποστῆναι τὴν πόλιν οἰκίζειν· διαβάντας δέ τινας ἀποτεμέσθαι πάμπολυ πλῆθος ἐκ τόπου βραχέος, ὥστε τηλικαύτην ποιῆσαι σχεδίαν ἢ ἐχρήσατο πεντήκοντα ἱστίοις· οὐ μὴν ἀλλὰ διαπεσεῖν αὐτὴν ἐν τῷ πελάγει. Κύρνος μὲν οὖν εἴτε διὰ τὴν ἄνεσιν εἴτε καὶ τὸ ἔδαφος καὶ τὸν ἀέρα πολὺ διαφέρει τῶν ἄλλων.
5.8.3Latinlerin ülkesi baştan başa sulaktır. Ovası defne, mersin ve şaşılacak kayınlar taşır; bu kayınlardan öyle uzun kütükler keserler ki Etrüsk gemilerinin omurgasının bütün boyunu tek parça olarak karşılar. Dağlık kesimi ise çam ve köknar taşır. Kirkaion denen yer yüksek bir burunmuş, ağaçları çok sıkmış; bol meşe, defne ve mersin varmış. Yerliler Kirke'nin orada oturduğunu söyler, Elpenor'un mezarını gösterirlermiş; mezarın üstünde taç mersinleri gibi küçük mersinler bitermiş, oysa öteki mersinler büyükmüş. Bu yer de yeni bir eklentiymiş: Kirkaion önceleri bir adaymış, şimdi bazı ırmakların getirdiği toprakla kıyıya bağlanmış ve sahil olmuş. Adanın çevresi seksen stadion kadarmış. Birçok kez söylendiği gibi, yerlerin kendine özgü nitelikleri büyük farklar doğurur.
Ἡ δὲ τῶν Λατίνων ἔφυδρος πᾶσα· καὶ ἡ μὲν πεδεινὴ δάφνην ἔχει καὶ μυρρίνους καὶ ὀξύην θαυμαστήν· τηλικαῦτα γὰρ τὰ μήκη τέμνουσι ὥστ’ εἶναι διανεκῶς τῶν Τυρρηνίδων ὑπὸ τὴν τρόπιν· ἡ δὲ ὀρεινὴ πεύκην καὶ ἐλάτην. τὸ δὲ Κιρκαῖον καλούμενον εἶναι μὲν ἄκραν ὑψηλήν, δασεῖαν δὲ σφόδρα καὶ ἔχειν δρῦν καὶ δάφνην πολλὴν καὶ μυρρίνους. λέγειν δὲ τοὺς ἐγχωρίους ὡς ἐνταῦθα ἡ Κίρκη κατῴκει καὶ δεικνύναι τὸν τοῦ Ἐλπήνορος τάφον, ἐξ οὗ φύονται μυρρίναι καθάπερ αἱ στεφανώτιδες τῶν ἄλλων ὄντων μεγάλων μυρρίνων. τὸν δὲ τόπον εἶναι καὶ τοῦτον νέαν πρόσθεσιν, καὶ πρότερον μὲν οὖν νῆσον εἶναι τὸ Κιρκαῖον, νῦν δὲ ὑπὸ ποταμῶν τινων προσκεχῶσθαι καὶ εἶναι ἠιόνα. τῆς δὲ νήσου τὸ μέγεθος περὶ ὀγδοήκοντα σταδίους. καὶ τὰ μὲν τῶν τόπων ἴδια πολλὴν ἔχει διαφοράν, ὥσπερ εἴρηται πολλάκις.
5.9.19. Bölüm
Her kerestenin yanma bakımından nasıl olduğunu da aynı şekilde anlatmalı ve kavramaya çalışmalıyız. En iyi kömür en sık odunlardan olur; aria, meşe ve kocayemiş gibi. Çünkü bunlar en katı odunlardır; bu yüzden en uzun süre dayanır ve en güçlü ateşi verirler. Gümüş madenlerinde cevherin ilk eritilmesinde bunları kullanmalarının sebebi budur. Bunlardan en kötüsü meşe kömürüdür, çünkü en topraksıdır. Yaşlı ağaçların kömürü gençlerinkinden daha kötüdür, en çok da çok yaşlı meşelerinki, aynı sebepten: çünkü en kurudur; bu yüzden yanarken sıçrar. Oysa kömürün nemli olması gerekir.
Τὸ δὲ καὶ πρὸς τὴν πύρωσιν πῶς ἑκάστη τῆς ὕλης ἔχει λεκτέον ὁμοίως καὶ πειρατέον λαβεῖν. ἄνθρακες μὲν οὖν ἄριστοι γίνονται τῶν πυκνοτάτων, οἷον ἀρίας δρυὸς κομάρου· στερεώτατοι γάρ, ὥστε πλεῖστον χρόνον ἀντέχουσι καὶ μάλιστα ἰσχύουσι· δι’ ὃ καὶ ἐν τοῖς ἀργυρείοις τούτοις χρῶνται πρὸς τὴν πρώτην τούτων ἕψησιν. χείριστοι δὲ τούτων οἱ δρύινοι· γεωδέστατοι γάρ· χείρους δὲ καὶ οἱ τῶν πρεσβυτέρων τῶν νέων, καὶ μάλιστα οἱ τῶν γερανδρύων διὰ ταὐτό· ξηρότατοι γάρ, δι’ ὃ καὶ πηδῶσι καιόμενοι· δεῖ δὲ ἔνικμον εἶναι.
5.9.2En iyi kömür olgun çağdaki ağaçlardan, en çok da tepesi budanmış ağaçlardan olur; çünkü bunlarda sıklık, topraksılık ve nem ölçülüdür. Güneşli, kuru ve kuzeye bakan yerlerden gelen odunun kömürü, gölgeli, nemli ve güneye bakan yerlerden gelenden daha iyidir. Odun daha nemliyse sık olanı yeğlenmelidir, çünkü sık odun daha nemlidir. Genel olarak, ister tabiatı ister yerinin daha kuru olması yüzünden daha sık olan odunlar, hangi ağaçtan olursa olsun, aynı sebepten daha iyi kömür verir. Kullanım ise işten işe değişir: bazı işler için yumuşak kömür ararlar; örneğin demir işliklerinde, demir artık eritilmişse kestane kömürünü, gümüş madenlerinde de Halep çamı kömürünü.
Βέλτιστοι δὲ οἱ τῶν ἐν ἀκμῇ καὶ μάλιστα οἱ τῶν κολοβῶν· συμμέτρως γὰρ ἔχουσι τῷ πυκνῷ καὶ γεώδει καὶ τῷ ὑγρῷ· βελτίους δὲ καὶ ἐκ τῶν εὐείλων καὶ ξηρῶν καὶ προσβόρρων ἢ ἐκ τῶν παλισκίων καὶ ὑγρῶν καὶ πρὸς νότον· καὶ εἰ ἐνικμοτέρας ὕλης, πυκνῆς· ὑγροτέρα γὰρ ἡ πυκνή. καὶ ὅλως, ὅσα ἢ φύσει ἢ διὰ [τὸν] τόπον ξηρότερον πυκνότερα, ἐξ ἁπάντων βελτίω διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν. χρεία δὲ ἄλλων ἄλλη· πρὸς ἔνια γὰρ ζητοῦσι τοὺς μαλακούς, οἷον ἐν τοῖς σιδηρείοις τοὺς τῆς καρύας τῆς Εὐβοϊκῆς, ὅταν ἤδη κεκαυμένος ᾖ, καὶ ἐν τοῖς ἀργυρείοις τοὺς πιτυίνους.
5.9.3Zanaatlar da bunları kullanır. Demirciler de meşe kömüründen çok çam kömürünü arar. Bu daha zayıftır, ama körükle üflemeye daha elverişlidir, çünkü daha az söner; alevi de daha keskindir. Genel olarak keskin alev hem bunlardan, hem gevşek ve hafif odunlardan, hem de kuru odunlardan çıkar; sık ve yaş odunların alevi ise daha ağır ve kalındır. Hepsinden keskini çalı çırpının alevidir; ama bundan hiç kömür olmaz, çünkü cismi yoktur.
χρῶνται δὲ καὶ αἱ τέχναι τούτοις. ζητοῦσι δὲ καὶ οἱ χαλκεῖς τοὺς πευκίνους μᾶλλον ἢ δρυίνους· καίτοι ἀσθενέστεροι ἀλλ’ εἰς τὴν φύσησιν ἀμείνους ὡς ἦσσον καταμαραινόμενοι· ἔστι δὲ ἡ φλὸξ ὀξυτέρα τούτων. τὸ δὲ ὅλον ὀξυτέρα φλὸξ καὶ ἡ τούτων καὶ ἡ τῶν ξύλων τῶν μανῶν καὶ κούφων καὶ ἡ τῶν αὔων· ἡ δ’ ἐκ τῶν πυκνῶν καὶ χλωρῶν νωθεστέρα καὶ παχυτέρα· πασῶν δὲ ὀξυτάτη ἡ ἐκ τῶν ὑλημάτων· ἄνθρακες δὲ ὅλως οὐ γίνονται διὰ τὸ μὴ ἔχειν τὸ σωματῶδες.
5.9.4Kömür yığınları için düz ve pürüzsüz odunları keser ve ararlar; çünkü boğarak yakmak için odunların olabildiğince sık dizilmesi gerekir. Yığının çevresini çamurla sıvadıktan sonra şişlerle yer yer delerek onu bölüm bölüm tutuştururlar. Kömür yığını için bu tür odunları ararlar.
Genel olarak cinsçe en çok duman veren odunlar nemli olanlardır; yaş odunların çok duman vermesi de bu yüzdendir. Nemliden kastım bataklıkta yetişenlerdir; çınar, söğüt, ak kavak ve kara kavak gibi. Asma da yaşken çok duman verir. Kendi tabiatından ötürü ise hurma çok duman verir; bazıları onu en çok duman veren odun sayar. Khairemon da bu yüzden "en dumanlı hurmanın topraktan kök sürerek yürüyen damarları" diye yazmıştır.
Τέμνουσι δὲ καὶ ζητοῦσι εἰς τὰς ἀνθρακιὰς τὰ εὐθέα καὶ τὰ λεῖα· δεῖ γὰρ ὡς πυκνότατα συνθεῖναι πρὸς τὴν κατάπνιξιν. ὅταν δὲ περιαλείψωσι τὴν κάμινον, ἐξάπτουσι παρὰ μέρος παρακεντοῦντες ὀβελίσκοις. εἰς μὲν τὴν ἀνθρακιὰν τὰ τοιαῦτα ζητοῦσι. Δύσκαπνα δὲ τῷ γένει μὲν ὅλως τὰ ὑγρά· καὶ τὰ χλωρὰ διὰ τοῦτο δύσκαπνα. λέγω δὲ τὰ ὑγρὰ τὰ ἕλεια, οἷον πλάτανον ἰτέαν λεύκην αἴγειρον· ἐπεὶ καὶ ἡ ἄμπελος ὅτε ὑγρὰ δύσκαπνος. ἐκ δὲ τῆς ἰδίας φύσεως ὁ φοῖνιξ, ὃν δὴ καὶ μάλιστά τινες ὑπειλήφασι δύσκαπνον· ὅθεν καὶ Χαιρήμων ἐποίησε “τοῦ τε δυσκαπνοτάτου φοίνικος ἐκ γῆς ῥιζοφοιτήτους φλέβας.”
5.9.5En keskin duman inciri, yabani inciri ve sütlü özsu taşıyan başka ağaçlarınkidir; sebebi nemleridir. Ama bunlar kabukları soyulup akarsuda ıslatılır ve sonra kurutulursa hepsinden az duman verir ve en yumuşak alevi çıkarır; çünkü kendi nemleri alınmıştır. Bunların külü ve kül suyu da keskindir; en keskininin bademinki olduğunu söylerler.
δριμύτατος δὲ ὁ καπνὸς συκῆς καὶ ἐρινεοῦ καὶ εἴ τι ἄλλο ὀπῶδες· αἰτία δὲ ἡ ὑγρότης· φλοϊσθέντα δὲ καὶ ἀποβρεχθέντα ἐν ὕδατι ἐπιρρύτῳ καὶ μετὰ ταῦτα ξηρανθέντα πάντων ἀκαπνότατα καὶ φλόγα μαλακωτάτην ἀνίησιν, ἄτε καὶ τῆς οἰκείας ὑγρότητος ἐξῃρημένης. δριμεῖα δὲ καὶ ἡ τέφρα καὶ ἡ κονία ἡ ἀπ᾿ αὐτῶν. μάλιστα δέ φασι τὴν ἀπὸ τῆς ἀμυγδαλῆς.
5.9.6Ocaklar ve öteki zanaatlar için her odunun kendine göre bir yararı vardır. Ateşi en iyi tutanlar incir ve zeytindir: incir esnek ve gevşek olduğu için ateşi hem içine çeker hem de içinden geçirmez; zeytin ise sık ve yağlı olduğu için.
Ateş çubukları pek çok odundan yapılır; ama Menestor'un dediğine göre en iyisi sarmaşıktandır, çünkü en çabuk ve en bol ateşi o verir. Ateş çubuğu için en iyisinin, bazılarının athragenē dediği bitki olduğu da söylenir. Bu, asmaya ve yabani asmaya benzeyen bir ağaçtır; onlar gibi o da ağaçlara tırmanır.
Πρὸς δὴ τὰς καμινίας καὶ τὰς ἄλλας τέχνας ἄλλη ἄλλοις χρησίμη. ἐμπυρεύεσθαι δὲ ἄριστα συκῆ καὶ ἐλάα· συκῆ μέν, ὅτι γλίσχρον τε καὶ μανόν, ὥστε ἕλκει τε καὶ οὐ δίεισιν· ἐλάα δέ, ὅτι πυκνὸν καὶ λιπαρόν. Πυρεῖα δὲ γίνεται μὲν ἐκ πολλῶν, ἄριστα δέ, ὥς φησι Μενέστωρ, ἐκ κιττοῦ· τάχιστα γὰρ καὶ πλεῖστον ἀναπνεῖ. πυρεῖον δέ φασιν ἄριστον μὲν ἐκ τῆς ἀθραγένης καλουμένης ὑπό τινων· τοῦτο δ᾿ ἐστὶ δένδρον ὅμοιον τῇ ἀμπέλῳ καὶ τῇ οἰνάνθῃ τῇ ἀγρίᾳ· ὥσπερ ἐκεῖνα καὶ τοῦτο ἀναβαίνει πρὸς τὰ δένδρα.
5.9.7Alt tahtayı bunlardan, burguyu ise defneden yapmak gerekir; çünkü etki eden ile etkilenen aynı odundan olmamalı, tabiatça farklı olmalıdır; biri etkilenmeye, öteki etki etmeye elverişli olmalıdır. Bununla birlikte ateş aynı odundan da elde edilir ve bazılarına göre bunun hiçbir farkı yoktur. Nitekim akdikenden, pırnaldan, ıhlamurdan ve hemen hemen bütün odunlardan ateş elde edilir; zeytin hariç. Bu da tuhaf görünür; çünkü zeytin hem daha sert hem yağlıdır. Ama belli ki nemi tutuşmaya göre ölçüsüzdür. Akdikenden yapılan ateş çubukları iyidir; bu odun alt tahtayı da iyi yapar. Çünkü alt tahta kuru ve özsuz olmanın yanında, sürtünme etkili olsun diye daha gevşek de olmalıdır; burgu ise daha az etkilenmelidir. Bu yüzden en iyisi defne burgudur; çünkü kendisi etkilenmeden keskinliğiyle iş görür. Bütün ateş çubukları kuzey rüzgârında daha çabuk ve daha kolay, güney rüzgârında daha zor tutuşur; yüksek yerlerde daha kolay, çukur yerlerde daha zor.
δεῖ δὲ τὴν ἐσχάραν ἐκ τούτων ποιεῖν τὸ δὲ τρύπανον ἐκ δάφνης· οὐ γὰρ ἐκ ταὐτοῦ τὸ ποιοῦν καὶ πάσχον, ἀλλ᾿ ἕτερον εὐθὺ δεῖ κατὰ φύσιν, καὶ τὸ μὲν δεῖ παθητικὸν εἶναι τὸ δὲ ποιητικόν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ γίνεται καί, ὥς γέ τινες ὑπολαμβάνουσιν, οὐδὲν διαφέρει. γίνεται γὰρ ἐκ ῥάμνου καὶ πρίνου καὶ φιλύρας καὶ σχεδὸν ἐκ τῶν πλείστων πλὴν ἐλάας· ὃ καὶ δοκεῖ ἄτοπον εἶναι· καὶ γὰρ σκληρότερον καὶ λιπαρὸν ἡ ἐλάα· τοῦτο μὲν οὖν ἀσύμμετρον ἔχει δῆλον ὅτι τὴν ὑγρότητα πρὸς τὴν πύρωσιν. ἀγαθὰ δὲ τὰ ἐκ ῥάμνου· ποιεῖ δὲ τοῦτο καὶ τὴν ἐσχάραν χρηστήν· πρὸς γὰρ τῷ ξηρὰν καὶ ἄχυμον εἶναι δεῖ καὶ μανοτέραν, ἵν᾿ ἡ τρίψις ἰσχύῃ, τὸ δὲ τρύπανον ἀπαθέστερον· δι’ ὃ τὸ τῆς δάφνης ἄριστον· ἀπαθὲς γὰρ ὂν ἐργάζεται τῇ δριμύτητι. πάντα δὲ τὰ πυρεῖα βορείοις μὲν θᾶττον καὶ μᾶλλον ἐξάπτεται, νοτίοις δὲ ἧττον· καὶ ἐν μὲν τοῖς μετεώροις μᾶλλον, ἐν δὲ τοῖς κοίλοις ἧττον.
5.9.8Odunlardan sedir ve genel olarak nemi yağlı olan odunlar nem salar. Heykellerin de bazen terlediği bu yüzden söylenir; çünkü onları bu odunlardan yaparlar. Kâhinlerin "Eileithyia'nın oturağı" dedikleri ve kefaret kurbanı sundukları şey ise köknar odunlarında biriken bir nemden oluşur; biçimce yuvarlaktır, büyüklükçe bir armut kadar, ya da biraz daha büyük veya küçüktür. Zeytin odunları, işlenmiş olsalar bile, boş yatarken nem alır ve nemli bir yerde durursa çoğu zaman sürgün verir. Nitekim bir keresinde bir kapı mili sürgün vermiş, bir başka sefer de toprak bir kaba çamura gömülen bir sap sürgün vermişti.
Ἀνίει δὲ τῶν ξύλων τὰ κέδρινα καὶ ἁπλῶς ὧν ἐλαιώδης ἡ ὑγρότης· δι’ ὃ καὶ τὰ ἀγάλματά φασιν ἰδίειν ἐνίοτε· ποιοῦσι γὰρ ἐκ τούτων. ὃ δὲ καλοῦσιν οἱ μάντεις Εἰλειθυίας ἄφεδρον, ὑπὲρ οὗ καὶ ἐκθύονται, πρὸς τοῖς ἐλατίνοις γίνεται συνισταμένης τινὸς ὑγρότητος, τῷ σχήματι μὲν στρογγύλον μέγεθος δὲ ἡλίκον ἄπιον ἢ καὶ μικρῷ μεῖζον ἢ ἔλαττον. ἐκβλαστάνει δὲ μάλιστα τὰ ἐλάϊνα καὶ ἀργὰ κείμενα καὶ εἰργασμένα πολλάκις, ἐὰν ἰκμάδα λαμβάνῃ καὶ ἔχῃ τόπον νοτερόν· ὥσπερ ἤδη τις στροφεὺς τῆς θύρας ἐβλάστησε, καὶ εἰς κυλίκιον πλίνθινον τεθεῖσα κώπη ἐν πήλῳ.