İçeriğe geç
Bitkilerin Araştırılması

Theophrastos · Bitkilerin Araştırılması

IV. Kitap

4.1.11. Bölüm

Aynı cinsten olanlar arasındaki farkları daha önce inceledik. Bütün bitkiler kendilerine uygun yerlerde daha güzel olur ve daha gürbüz gelişir; çünkü evcillerin olduğu gibi yabanilerin de her birine uygun yerler vardır. Kimisi sulak ve bataklık yerleri sever, kara kavak, ak kavak, söğüt ve genel olarak ırmak kıyısında yetişenler gibi; kimisi korunaklı ve güneşli yerleri, kimisi de daha çok gölgeli yerleri. Çam güneşli yerlerde en güzel ve en büyük olur, gölgeli yerlerde ise hiç yetişmez; köknar ise tersine gölgeli yerlerde en güzel olur, güneşli yerlerde o kadar güzel olmaz.

4.1.1

Αἱ μὲν οὖν διαφοραὶ τῶν ὁμογενῶν τεθεώρηνται πρότερον. ἅπαντα δ᾿ ἐν τοῖς οἰκείοις τόποις καλλίω γίνεται καὶ μᾶλλον εὐσθενεῖ· καὶ γὰρ τοῖς ἀγρίοις εἰσὶν ἑκάστοις οἰκεῖοι, καθάπερ τοῖς ἡμέροις· τὰ μὲν γὰρ φιλεῖ τοὺς ἐφύδρους καὶ ἑλώδεις, οἷον αἴγειρος λεύκη ἰτέα καὶ ὅλως τὰ παρὰ τοὺς ποταμοὺς φυόμενα, τὰ δὲ τοὺς εὐσκεπεῖς καὶ εὐηλίους, τὰ δὲ μᾶλλον τοὺς παλισκίους. πεύκη μὲν γὰρ ἐν τοῖς προσείλοις καλλίστη καὶ μεγίστη, ἐν δὲ τοῖς παλισκίοις ὅλως οὐ φύεται· ἐλάτη δὲ ἀνάπαλιν ἐν τοῖς παλισκίοις καλλίστη τοῖς δ᾿ εὐείλοις οὐχ ὁμοίως.

4.1.2Nitekim Arkadya'da Kranē denen yerin dolaylarında çukur ve rüzgârsız bir yer vardır; oraya güneşin hiç vurmadığını söylerler. Buradaki köknarlar boyca ve kalınlıkça ötekilerden çok üstündür; ama aynı derecede sık dokulu ve güzel değildir, tersine bu bakımdan en kötüleridir; gölgeli yerlerdeki çamlar da öyledir. Bu yüzden pahalı işlerde, kapı kanatlarında ya da başka değerli bir işte bunları kullanmazlar; daha çok gemi ve bina yapımında kullanırlar. Çünkü en güzel kirişler, mertekler ve seren direkleri bunlardan çıkar; ayrıca boyca üstün, ama aynı derecede sağlam olmayan gemi direkleri de çıkar. Güneşli yerlerdeki ağaçlardan çıkan direkler ise kısa olmakla birlikte ötekilerden daha sık dokulu ve daha sağlamdır.

4.1.2

Ἐν Ἀρκαδίᾳ γοῦν περὶ τὴν Κράνην καλουμένην τόπος ἐστί τις κοῖλος καὶ ἄπνους, εἰς ὃν οὐδέποθ᾿ ὅλως ἥλιον ἐμβάλλειν φασίν· ἐν τούτῳ δὲ πολὺ διαφέρουσιν αἱ ἐλάται καὶ τῷ μήκει καὶ τῷ πάχει, οὐ μὴν ὁμοίως γε πυκναὶ οὐδ᾿ ὡραῖαι ἀλλ᾿ ἥκιστα, καθάπερ καὶ αἱ πεῦκαι αἱ ἐν τοῖς παλισκίοις· δι᾿ ὃ καὶ πρὸς τὰ πολυτελῆ τῶν ἔργων, οἷον θυρώματα καὶ εἴ τι ἄλλο σπουδαῖον, οὐ χρῶνται τούτοις ἀλλὰ πρὸς τὰς ναυπηγίας μᾶλλον καὶ τὰς οἰκοδομάς· καὶ γὰρ δοκοὶ κάλλισται καὶ τανεῖαι καὶ κέραιαι αἱ ἐκ τούτων, ἔτι δ᾿ ἱστοὶ τῷ μήκει διαφέροντες ἀλλ᾿ οὐχ ὁμοίως ἰσχυροί· καὶ ἐκ τῶν προσείλων ἅμα τῇ βραχύτητι πυκνότεροί τε ἐκείνων καὶ ἰσχυρότεροι γίνονται.

4.1.3Porsuk, pados ve thraupalos da gölgeli yerlerden çok hoşlanır. Dağların doruklarında ve soğuk yerlerde thyia yetişir ve boy da atar; köknar ve ardıç da yetişir, ama boy atmaz; Kyllēnē'nin doruğunda olduğu gibi. Kēlastros da en yüksek ve en soğuk yerlerde yetişir. Bunlar soğuğu seven ağaçlar sayılabilir; ötekilerin ise hemen hepsi güneşli yerlerden daha çok hoşlanır. Bununla birlikte bu da her ağacın kendine uygun ülkeye göre değişir. Nitekim Girit'te İda dağlarında ve Beyaz Dağlar denen dağlarda, karın hiç eksik olmadığı doruklarda servi bulunduğunu söylerler; çünkü hem adanın genelinde hem dağlarında ağaç örtüsünün en büyük kısmını servi oluşturur.

4.1.3

Χαίρει δὲ σφόδρα καὶ ἡ μίλος τοῖς παλισκίοις καὶ ἡ πάδος καὶ ἡ θραύπαλος. περὶ δὲ τὰς κορυφὰς τῶν ὀρέων καὶ τοὺς ψυχροὺς τόπους θυία μὲν φύεται καὶ εἰς ὕψος, ἐλάτη δὲ καὶ ἄρκευθος φύεται μὲν οὐκ εἰς ὕψος δέ, καθάπερ καὶ περὶ τὴν ἄκραν Κυλλήνην· φύεται δὲ καὶ ἡ κήλαστρος ἐπὶ τῶν ἄκρων καὶ χειμεριωτάτων. ταῦτα μὲν οὖν ἄν τις θείη φιλόψυχρα· τὰ δ᾿ ἄλλα πάντα ὡς εἰπεῖν [οὐ] μᾶλλον χαίρει τοῖς προσείλοις. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῦτο συμβαίνει κατὰ τὴν χώραν τὴν οἰκείαν ἑκάστῳ τῶν δένδρων. ἐν Κρήτῃ γοῦν φασιν ἐν τοῖς Ἰδαίοις ὄρεσι καὶ ἐν τοῖς Λευκοῖς καλουμένοις ἐπὶ τῶν ἄκρων ὅθεν οὐδέποτ᾿ ἐπιλείπει χιὼν κυπάριττον εἶναι· πλείστη γὰρ αὕτη τῆς ὕλης καὶ ὅλως ἐν τῇ νήσῳ καὶ ἐν τοῖς ὄρεσιν.

4.1.4Daha önce de söylendiği gibi, yabanilerin de evcillerin de kimisi daha çok dağda, kimisi daha çok ovada yetişir. Aynı biçimde dağların kendisinde de kimisi eteklerde, kimisi doruklarda yetişir; her biri kendi yerinde daha güzel ve daha gürbüz olur. Her yerde ve her ağaç türünde, kuzeye bakan yerlerdeki odunlar daha sık, daha kıvrık damarlı ve kısaca daha güzeldir; genel olarak da kuzeye bakan yerlerde daha çok ağaç yetişir. Sık duran ağaçlar daha çok boyca büyür ve gelişir; bu yüzden budaksız, düz ve dik olur; en güzel kürek odunları bunlardan çıkar. Seyrek duranlar ise daha çok enine ve kalınlığına büyür; bu yüzden daha eğri ve daha budaklı, genel olarak da daha sağlam ve daha sık dokulu olur.

4.1.4

Ἔστι δέ, ὥσπερ καὶ πρότερον εἴρηται, καὶ τῶν ἀγρίων καὶ τῶν ἡμέρων τὰ μὲν ὀρεινὰ τὰ δὲ πεδεινὰ μᾶλλον. ἀναλογίᾳ δὲ καὶ ἐν αὐτοῖς τοῖς ὄρεσι τὰ μὲν ἐν τοῖς ὑποκάτω τὰ δὲ περὶ τὰς κορυφάς, ὥστε καὶ καλλίω γίνεται καὶ εὐσθενῆ· πανταχοῦ δὲ καὶ πάσης τῆς ὕλης πρὸς βορρᾶν τὰ ξύλα πυκνότερα καὶ οὐλότερα καὶ ἁπλῶς καλλίω· καὶ ὅλως δὲ πλείω ἐν τοῖς προσβορείοις φύεται. αὐξάνεται δὲ καὶ ἐπιδίδωσι τὰ πυκνὰ μὲν ὄντα μᾶλλον εἰς μῆκος, δι᾿ ὃ καὶ ἄνοζα καὶ εὐθέα καὶ ὀρθοφυῆ γίνεται, καὶ κωπεῶνες ἐκ τούτων κάλλιστοι· ⟨τὰ δὲ μανὰ⟩ μᾶλλον εἰς βάθος καὶ πάχος, δι᾿ ὃ καὶ σκολιώτερα καὶ ὀζωδέστερα καὶ τὸ ὅλον στερεώτερα καὶ πυκνότερα φύεται.

4.1.5Gölgeli yerlerdekiler ile güneşli yerlerdekiler, rüzgârsız yerlerdekiler ile rüzgârlı yerlerdekiler arasında da hemen hemen aynı farklar vardır: güneşli ya da rüzgâra açık yerlerde yetişenler daha budaklı, daha kısa ve daha az düz olur. Her bitkinin kendine uygun bir ülke ve hava karışımı aradığı şundan bellidir: bazı yerler kimi bitkileri yetiştirir, kimilerini ise yetiştirmez; bunlar orada ne kendiliğinden biter ne de dikilince kolayca tutar; tutsalar bile meyve vermez. Hurma, Mısır firavun inciri ve başkaları için söylediğimiz gibi. Çünkü birçok ülkede, kimisi hiç yetişmeyen, kimisi yetişse de gelişmeyen, meyve vermeyen ve genel olarak kötü olan birçok bitki vardır. Bunlar üzerine de belki bildiğimiz kadarıyla konuşmak gerekir.

4.1.5

Σχεδὸν δὲ τὰς αὐτὰς ἔχει διαφορὰς τούτοις καὶ ἐν τοῖς παλισκίοις καὶ ἐν τοῖς εὐείλοις καὶ ἐν τοῖς ἀπνόοις καὶ εὐπνόοις· ὀζωδέστερα γὰρ καὶ βραχύτερα καὶ ἧττον εὐθέα τὰ ἐν τοῖς εὐείλοις ἢ τοῖς προσηνέμοις. ὅτι δὲ ἕκαστον ζητεῖ καὶ χώραν οἰκείαν καὶ κρᾶσιν ἀέρος φανερὸν τῷ τὰ μὲν φέρειν ἐνίους τόπους τὰ δὲ μὴ φέρειν μήτε αὐτὰ γιγνόμενα μήτε φυτευόμενα ῥᾳδίως, ἐὰν δὲ καὶ ἀντιλάβηται μὴ καρποφορεῖν, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ φοίνικος ἐλέχθη καὶ τῆς Αἰγυπτίας συκαμίνου καὶ ἄλλων· εἰσὶ γὰρ πλείω καὶ ἐν πλείοσι χώραις τὰ μὲν ὅλως οὐ φυόμενα τὰ δὲ φυόμενα μὲν ἀναυξῆ δὲ καὶ ἄκαρπα καὶ τὸ ὅλον φαῦλα. περὶ ὧν ἴσως λεκτέον ἐφ᾿ ὅσον ἔχομεν ἱστορίας.

4.2.12. Bölüm

Mısır'da kendine özgü birçok ağaç vardır: firavun inciri, persea denen ağaç, balanos, akantha ve başka birkaçı. Mısır'da sykaminos denen firavun inciri, bizdeki sykaminosa, yani duta bir bakıma çok benzer: yaprağı, büyüklüğü ve bütün görünüşü benzerdir. Ama meyvesini öteki ağaçlardan farklı, kendine özgü bir biçimde verir; bunu baştaki bölümlerde de söylemiştik: meyvesini sürgünlerden ya da ana dallardan değil, gövdeden verir. Meyve büyüklükçe incir kadardır, görünüşü de ona çok benzer; özsuyu ve tatlılığıyla erken düşen ham incirlere benzer, ama onlardan çok daha tatlıdır, içinde hiç çekirdekçik yoktur ve bol olur. Çizilmeden olgunlaşamaz: parmaklarına demir tırnaklar takıp meyveleri çizerler; çizilenler dördüncü gün olgunlaşır. Bunlar koparılınca aynı yerden, hiç farksız olarak yenileri, sonra yine yenileri çıkar; kimileri bunun üç kez, kimileri daha çok kez olduğunu söyler.

4.2.1

Ἐν Αἰγύπτῳ γάρ ἐστιν ἴδια δένδρα πλείω, ἥ τε συκάμινος καὶ ἡ περσέα καλουμένη καὶ ἡ βάλανος καὶ ἡ ἄκανθα καὶ ἕτερ᾿ ἄττα. Ἔστι δὲ ἡ μὲν συκάμινος παραπλησία πως τῇ ἐνταῦθα συκαμίνῳ· καὶ γὰρ τὸ φύλλον παρόμοιον ἔχει καὶ τὸ μέγεθος καὶ τὴν ὅλην πρόσοψιν, τὸν δὲ καρπὸν ἰδίως φέρει παρὰ τὰ ἄλλα, καθάπερ ἐλέχθη καὶ ἐν τοῖς ἐξ ἀρχῆς· οὐ γὰρ ἀπὸ τῶν βλαστῶν οὐδ᾿ ἀπὸ τῶν ἀκρεμόνων ἀλλ᾿ ἐκ τοῦ στελέχους, μέγεθος μὲν ἡλίκον σῦκον καὶ τῇ ὄψει δὲ παραπλήσιον, τῷ χυλῷ δὲ καὶ τῇ γλυκύτητι τοῖς ὀλύνθοις, πλὴν γλυκύτερον πολὺ καὶ κεγχραμίδας ὅλως οὐκ ἔχοντα, πλήθει δὲ πολύν. καὶ πέττειν οὐ δύναται μὴ ἐπικνισθέντα· ἀλλ᾿ ἔχοντες ὄνυχας σιδηροῦς ἐπικνίζουσιν· ἃ δ᾿ ἂν ἐπικνισθῇ τεταρταῖα πέττεται· τούτων δ᾿ ἀφαιρεθέντων πάλιν ἄλλα φύεται καὶ ἄλλα καὶ ἐκ τοῦ αὐτοῦ τόπου μηδὲν παραλλάττοντα· καὶ τοῦθ᾿ οἱ μὲν τρὶς οἱ δὲ πλεονάκις φασὶ γίνεσθαι.

4.2.2Ağaç çok özsuludur ve odunu birçok işe yarar. Öteki ağaçlardan farklı, kendine özgü bir yanı var gibi görünür: kesilince hemen yeşildir, yani nemlidir; suyun dibinde kurur. Kesilir kesilmez bir çukura ya da göllere atar ve orada bekleterek işlerler; odun dipte ıslanırken kurur; tamamen kuruyunca su yüzüne çıkar ve yüzer; işte o zaman iyice işlenmiş sayılır, çünkü hafif ve gevşek dokulu olur. Firavun incirinin özellikleri bunlardır.

4.2.2

πολύοπον δὲ τὸ δένδρον σφόδρα ἐστὶ καὶ τὸ ξύλον αὐτοῦ εἰς πολλὰ χρήσιμον. ἴδιον δὲ ἔχειν δοκεῖ παρὰ τἆλλα· τμηθὲν γὰρ εὐθὺς χλωρόν ἐστι· αὐαίνεται δὲ ἐμβύθιον· εἰς βόθρον δὲ ἐμβάλλουσι καὶ εἰς τὰς λίμνας εὐθὺς καὶ ταριχεύουσι· βρεχόμενον δ᾿ ἐν τῷ βυθῷ ξηραίνεται· καὶ ὅταν τελέως ξηρὸν γένηται, τότε ἀναφέρεται καὶ ἐπινεῖ καὶ δοκεῖ τότε καλῶς τεταριχεῦσθαι· γίνεται γὰρ κοῦφον καὶ μανόν. ἡ μὲν οὖν συκάμινος ἔχει ταύτας τὰς ἰδιότητας.

4.2.3Girit'te "Kıbrıs inciri" denen ağacın tabiatı da buna çok benzer görünür: o da meyvesini gövdeden ve en kalın ana dallardan verir; yalnız küçük, yapraksız, kökçük gibi bir sürgün çıkarır, meyve de buna bağlıdır. Gövdesi büyüktür ve ak kavağa benzer; yaprağı karaağaç yaprağına benzer. Yılda dört kez, sürgün verdiği kadar meyve olgunlaştırır; ama meyvesi çizilip sütü akıtılmadıkça hiçbirini olgunlaştırmaz. Tatlılığı incire, içi yabani incirinkine benzer; büyüklüğü erik kadardır.

4.2.3

Ἔοικε δέ τις παραπλησία ἡ φύσις εἶναι καὶ τῆς ἐν Κρήτῃ καλουμένης Κυπρίας συκῆς· καὶ γὰρ ἐκείνη φέρει τὸν καρπὸν ἐκ τοῦ στελέχους καὶ ἐκ τῶν παχυτάτων ἀκρεμόνων, πλὴν ὅτι βλαστόν τινα ἀφίησι μικρὸν ἄφυλλον ὥσπερ ῥιζίον, πρὸς ᾧ γε ὁ καρπός. τὸ δὲ στέλεχος μέγα καὶ παρόμοιον τῇ λεύκῃ, φύλλον δὲ τῇ πτελέᾳ. πεπαίνει δὲ τέτταρας καρπούς, ὅσαιπερ αὐτοῦ καὶ αἱ βλαστήσεις· οὐδένα δὲ πεπαίνει μὴ ἐπιτμηθέντος τοῦ ἐρινοῦ καὶ ἐκρυέντος τοῦ ὀποῦ. ἡ δὲ γλυκύτης προσεμφερὴς τῷ σύκῳ καὶ τὰ ἔσωθεν τοῖς ἐρινοῖς· μέγεθος ἡλίκον κοκκύμηλον.

4.2.4(Ionyalıların keronia dediği keçiboynuzu da buna çok benzer: bu da meyvesinin çoğunu gövdeden, dediğimiz gibi azını da ana dallardan verir. Meyvesi kın içindedir; kimileri buna yanılarak "Mısır inciri" der; oysa Mısır'da hiç yetişmez, Suriye'de, Ionya'da, Knidos ve Rodos dolaylarında yetişir. Her dem yeşildir; çiçeği beyazımsıdır ve biraz ağır kokar. Pek yükseğe büyümez; genel olarak aşağıdan yan sürgünler verir, yukarıdan ise kurumaya yüz tutar. Geçen yılın meyvesini ve yeni meyveyi aynı anda taşır: biri Köpek Yıldızı'nın doğuşundan sonra toplanınca öteki hemen gebe olarak görünür; çünkü aynı biçimde bir salkım gibi oluşur. Sonra büyüyüp Arktouros'un doğuşu ve gün-gece eşitliği sıralarında çiçek açar; bundan sonra bütün kış boyunca Köpek Yıldızı'nın doğuşuna kadar dalda kalır. Benzerlik, bunların da meyvelerini gövdeden vermesidir; firavun incirine göre farkları ise söylediklerimizdir.)

4.2.4

(Ταύτῃ δὲ παραπλησία καὶ ἣν οἱ Ἴωνες κερωνίαν καλοῦσιν· ἐκ τοῦ στελέχους γὰρ καὶ αὕτη φέρει τὸν πλεῖστον καρπόν, ἀπὸ δὲ τῶν ἀκρεμόνων, ὥσπερ εἴπομεν, ὀλίγον. ὁ δὲ καρπὸς ἔλλοβος, ὃν καλοῦσί τινες Αἰγύπτιον σῦκον διημαρτηκότες· οὐ γίνεται γὰρ ὅλως περὶ Αἴγυπτον ἀλλ᾿ ἐν Συρίᾳ καὶ ἐν Ἰωνίᾳ δὲ καὶ περὶ Κνίδον καὶ Ῥόδον. ἀείφυλλον δὲ καὶ ἄνθος ἔκλευκον ἔχον καί τι βαρύτητος, μὴ μετεωρίζον δὲ σφόδρα καὶ ὅλως ἐκ τῶν κάτω παραβλαστητικὸν ἄνωθεν δὲ ὑποξηραινόμενον. ἔχει δὲ ἅμα καὶ τὸν ἕνον καὶ τὸν νέον καρπόν· ἀφαιρουμένου γὰρ θατέρου μετὰ Κύνα καὶ ὁ ἕτερος εὐθὺς φανερὸς κυούμενος· κύεται γὰρ ὥσπερ βότρυς ὁμοσχήμων· εἶτ᾿ αὐξηθεὶς ἀνθεῖ περὶ Ἀρκτοῦρον καὶ ἰσημερίαν· ἀπὸ τούτου δὴ διαμένει τὸν χειμῶνα μέχρι Κυνός. ἡ μὲν οὖν ὁμοιότης ὅτι στελεχόκαρπα καὶ ταῦτα· διαφοραὶ δὲ αἱ εἰρημέναι πρὸς τὴν συκάμινον.)

4.2.5Mısır'da persea denen başka bir ağaç daha vardır. Görünüşü büyük ve güzeldir; yaprakları, çiçekleri, ana dalları ve bütün biçimiyle en çok armuda benzer; yalnız persea her dem yeşildir, armut ise yaprak döker. Bol meyve verir ve her mevsim meyvesi bulunur; çünkü yeni meyve hep eskisini dalda bulur. Meyvesini etesia rüzgârları sıralarında olgunlaştırır; ötekini daha hamken toplayıp saklarlar. Meyve büyüklükçe armut kadardır, biçimce badem gibi uzuncadır, rengi ot yeşilidir. İçinde eriğinki gibi bir çekirdek vardır, ama çok daha küçük ve daha yumuşaktır. Eti çok tatlı, hoş ve kolay sindirilir; çok yiyene bile hiçbir rahatsızlık vermez. Ağacın kökleri uzunluk, kalınlık ve sayı bakımından iyi gelişmiştir. Odunu da sağlamdır, lotosunki gibi kara ve güzel görünüşlüdür; heykelleri, küçük karyolaları, masaları ve benzeri şeyleri bundan yaparlar.

4.2.5

Ἐν Αἰγύπτῳ δ᾿ ἐστὶν ἕτερον ἡ περσέα καλούμενον, τῇ μὲν προσόψει μέγα καὶ καλόν, παραπλήσιον δὲ μάλιστα τῇ ἀπίῳ καὶ φύλλοις καὶ ἄνθεσι καὶ ἀκρεμόσι καὶ τῷ ὅλῳ σχήματι· πλὴν τὸ μὲν ἀείφυλλον τὸ δὲ φυλλοβόλον. καρπὸν δὲ φέρει πολὺν καὶ πᾶσαν ὥραν· περικαταλαμβάνει γὰρ ὁ νέος ἀεὶ τὸν ἔνον· πέττει δὲ ὑπὸ τοὺς ἐτησίας· τὸν δ᾿ ἄλλον ὠμότερον ἀφαιροῦσι καὶ ἀποτιθέασιν. ἔστι δὲ τὸ μέγεθος ἡλίκον ἄπιος, τῷ σχήματι δὲ πρόμακρος ἀμυγδαλώδης, χρῶμα δὲ αὐτοῦ ποιῶδες. ἔχει δὲ ἐντὸς κάρυον, ὥσπερ τὸ κοκκύμηλον, πλὴν ἔλαττον πολὺ καὶ μαλακώτερον· τὴν δὲ σάρκα γλυκεῖαν σφόδρα καὶ ἡδεῖαν καὶ εὔπεπτον· οὐδὲν γὰρ ἐνοχλεῖ πολὺ προσενεγκαμένων. εὔριζον δὲ τὸ δένδρον καὶ μήκει καὶ πάχει καὶ πλήθει πολύ· ἔχει δὲ καὶ ξύλον ἰσχυρὸν καὶ καλὸν τῇ ὄψει μέλαν, ὥσπερ ὁ λωτός, ἐξ οὗ καὶ τὰ ἀγάλματα καὶ τὰ κλινία καὶ τραπέζια καὶ τἆλλα τὰ τοιαῦτα ποιοῦσιν.

4.2.6Balanos ("palamut") adını meyvesinden alır. Yaprağı mersin yaprağına benzer, ama daha uzuncadır. Ağaç kalın ve iridir, ama düzgün biçimli değil, çarpıktır. Koku yapanlar meyvenin kabuklarını dövüp kullanır, çünkü güzel kokuludur; meyvenin kendisi ise işe yaramaz. Meyve büyüklükçe de görünüşçe de kapari meyvesine benzer. Odunu sağlamdır; başka işlere de gemi yapımına da yarar.

4.2.6

Ἡ δὲ βάλανος ἔχει μὲν τὴν προσηγορίαν ἀπὸ τοῦ καρποῦ· φύλλον δ᾿ αὐτῇ παραπλήσιον τῷ τῆς μυρρίνης πλὴν προμηκέστερον. ἔστι δὲ τὸ δένδρον εὐπαχὲς μὲν καὶ εὐμέγεθες, οὐκ εὐφυὲς δὲ ἀλλὰ παρεστραμμένον. τοῦ καρποῦ δὲ τοῖς κελύφεσι χρῶνται οἱ μυρεψοὶ κόπτοντες· εὐῶδες γὰρ ἔχει τὸν δὲ καρπὸν αὐτὸν ἀχρεῖον. ἔστι δὲ καὶ τῷ μεγέθει καὶ τῇ ὄψει παραπλήσιος τῷ τῆς καππάριος· ξύλον δὲ ἰσχυρὸν καὶ εἰς ἄλλα τε χρήσιμον καὶ εἰς τὰς ναυπηγίας.

4.2.7Koukiophoron denen ağaç hurmaya benzer; benzerliği gövdesinde ve yapraklarındadır. Farkı şudur: hurma tek gövdeli ve dalsızdır; bu ağaç ise büyüyünce çatallanıp iki kollu olur, sonra bu kolların her biri de aynı biçimde çatallanır; ayrıca çubukları çok kısadır ve sayıca azdır. Hurma yaprağı gibi bunun yaprağını da örgü işlerinde kullanırlar. Kendine özgü bir meyvesi vardır; büyüklükçe, biçimce ve tatça hurmanınkinden çok farklıdır. Büyüklüğü hemen hemen bir avuç dolusudur; yuvarlaktır, uzunca değildir; rengi sarımtıraktır; suyu tatlı ve ağza hoş gelir. Hurma gibi küme hâlinde değil, tek tek ayrı durur. Çekirdeği büyük ve çok serttir; alacalı yatak örtüleri için halkaları bundan tornada çekerler. Odunu hurmanınkinden çok farklıdır: hurmanınki gevşek, lifli ve boşluklu; bununki ise sık, ağır ve etlidir, kesilince de çok kıvrık damarlı ve serttir. Persler buna çok değer verir, karyolalarının ayaklarını bundan yaparlardı.

4.2.7

Τὸ δὲ καλούμενον κουκιόφορόν ἐστιν ὅμοιον τῷ φοίνικι· τὴν δὲ ὁμοιότητα κατὰ τὸ στέλεχος ἔχει καὶ τὰ φύλλα· διαφέρει δὲ ὅτι ὁ μὲν φοῖνιξ μονοφυὲς καὶ ἁπλοῦν ἐστι, τοῦτο δὲ προσαυξηθὲν σχίζεται καὶ γίνεται δίκρουν, εἶτα πάλιν ἑκάτερον τούτων ὁμοίως· ἔτι δὲ τὰς ῥάβδους βραχείας ἔχει σφόδρα καὶ οὐ πολλας. χρῶνται δὲ τῷ φ ύλλῳ. καθάπερ τῷ φοίνικι, πρὸς τὰ πλέγματα. καρπὸν δὲ ἴδιον ἔχει πολὺ διαφέροντα καὶ μεγέθει καὶ σχήματι καὶ χυλῷ· μέγεθος μὲν γὰρ ἔχει σχεδὸν χειροπληθές· στρογγύλον δὲ καὶ οὐ προμήκη· χρῶμα ἐπίξανθον· χυλὸν δὲ γλυκὺν καὶ εὔστομον· οὐκ ἀθρόον δέ, ὥσπερ ὁ φοῖνιξ, ἀλλὰ κεχωρισμένον καθ᾿ ἕνα· πυρῆνα δὲ μέγαν καὶ σφόδρα σκληρόν, ἐξ οὗ τοὺς κρίκους τορνεύουσι τοὺς εἰς τοὺς στρωματεῖς τοὺς διαποικίλους· διαφέρει δὲ πολὺ τὸ ξύλον τοῦ φοίνικος· τὸ μὲν γὰρ μανὸν καὶ ἰνῶδες καὶ χαῦνον, τὸ δὲ πυκνὸν καὶ βαρὺ καὶ σαρκῶδες καὶ διατμηθὲν οὖλον σφόδρα καὶ σκληρόν ἐστιν. καὶ οἵ γε δὴ Πέρσαι πάνυ ἐτίμων αὐτὸ καὶ ἐκ τούτου τῶν κλινῶν ἐποιοῦντο τοὺς πόδας.

4.2.8Akantha ("diken") adını, gövdesi dışında bütün ağacın dikenli oluşundan alır: ana dallarında da sürgünlerinde de yapraklarında da dikeni vardır. Büyük bir ağaçtır; ondan on iki arşın uzunluğunda çatı kerestesi kesilir. İki cinsi vardır: beyazı ve karası. Beyazı zayıftır ve kolay çürür; karası daha sağlamdır ve çürümez; bu yüzden gemi yapımında iç kaburgalar için kullanılır. Ağaç pek dik büyümez. Meyvesi baklagillerinki gibi kın içindedir; yerliler bunu deriler için mazı yerine kullanır. Çiçeği görünüşçe de güzeldir, öyle ki ondan çelenk yaparlar; ilaç olarak da işe yarar, bu yüzden hekimler onu toplar. Zamk da bu ağaçtan çıkar; ağaç yaralanınca da, hiç çizilmeden kendiliğinden de akar. Kesilince üç yıl geçer geçmez yeniden sürgün verir. Bu ağaç boldur; Thebai ili dolaylarında büyük bir korusu vardır; meşe, persea ve zeytin de en çok oradadır.

4.2.8

Ἡ δὲ ἄκανθα καλεῖται μὲν διὰ τὸ ἀκανθῶδες ὅλον τὸ δένδρον εἶναι πλὴν τοῦ στελέχους· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν ἀκρεμόνων καὶ ἐπὶ τῶν βλαστῶν καὶ ἐπὶ τῶν φύλλων ἔχει. μεγέθει δὲ μέγα, καὶ γὰρ δωδεκάπηχυς ἐξ αὐτῆς ἐρέψιμος ὕλη τέμνεται. διττὸν δὲ τὸ γένος αὐτῆς, ἡ μὲν γάρ ἐστι λευκὴ ἡ δὲ μέλαινα· καὶ ἡ μὲν λευκὴ ἀσθενής τε καὶ εὔσηπτος· ἡ δὲ μέλαινα ἰσχυροτέρα τε καὶ ἄσηπτος, δι᾿ ὃ καὶ ἐν ταῖς ναυπηγίαις χρῶνται πρὸς τὰ ἐγκοίλια αὐτῇ. τὸ δένδρον δὲ οὐκ ἄγαν ὀρθοφυές. ὁ δὲ καρπὸς ἔλλοβος, καθάπερ τῶν χεδροπῶν, ᾧ χρῶνται οἱ ἐγχώριοι πρὸς τὰ δέρματα ἀντὶ κηκίδος. τὸ δ᾿ ἄνθος καὶ τῇ ὄψει καλόν, ὥστε καὶ στεφάνους ποιεῖν ἐξ αὐτοῦ, καὶ φαρμακῶδες, δι᾿ ὃ καὶ συλλέγουσιν οἱ ἰατροί. γίνεται δὲ ἐκ ταύτης καὶ τὸ κόμμι· καὶ ῥέει καὶ πληγείσης καὶ αὐτόματον ἄνευ σχάσεως. ὅταν δὲ κοπῇ, μετὰ τρίτον ἔτος εὐθὺς ἀναβεβλάστηκε· πολὺ δὲ τὸ δένδρον ἐστί, καὶ δρυμὸς μέγας περὶ τὸν Θηβαϊκὸν νόμον, οὗπερ καὶ ἡ δρῦς καὶ ἡ περσέα πλείστη καὶ ἡ ἐλάα.

4.2.9Çünkü zeytin de bu bölgede yetişir. Irmak suyuyla sulanmaz, çünkü ırmaktan üç yüz stadiondan fazla uzaktadır; kaynak sularıyla sulanır, zira orada çok kaynak vardır. Yağı buradakinden hiç kötü değildir; yalnız tuzu az kullandıkları için daha kötü kokar. Ağacın odunu tabiatça serttir; kesilince renkçe lotos oduna çok benzer.

4.2.9

Καὶ γὰρ ἡ ἐλάα περὶ τοῦτον τὸν τόπον ἐστί, τῷ ποταμῷ μὲν οὐκ ἀρδευομένη, πλείω γὰρ ἢ τριακόσια στάδια ἀπέχει, ναματιαίοις δ᾿ ὕδασιν· εἰσὶ γὰρ κρῆναι πολλαί. τὸ δ᾿ ἔλαιον οὐδὲν χεῖρον τοῦ ἐνθάδε, πλὴν κακωδέστερον διὰ τὸ σπανίοις τοῖς ἁλσὶ χρῆσθαι· φύσει δὲ τὸ ξύλον τοῦ δένδρου καὶ σκληρὸν καὶ παραπλήσιον τεμνόμενον τὴν χρόαν τῷ λωτίνῳ.

4.2.10Kokkymēlea ("erik ağacı") denen başka bir ağaç daha vardır. İri bir ağaçtır; meyvesi tabiatça muşmulaya benzer, büyüklüğü de hemen hemen aynıdır, ama çekirdeği yuvarlaktır. Pyanepsion ayında çiçek açmaya başlar, meyvesini kış gündönümü sıralarında olgunlaştırır; her dem yeşildir. Thebai yöresinde oturanlar, ağaç çok bol olduğu için meyvesini kurutur, çekirdeğini çıkarıp döver ve pestil yaparlar.

4.2.10

Ἄλλο δέ τι δένδρον ἡ κοκκυμηλέα, μέγα μὲν τῷ μεγέθει καὶ τὴν φύσιν τοῦ καρποῦ ὅμοιον τοῖς μεσπίλοις, καὶ τὸ μέγεθος παραπλήσιον πλὴν ἔχοντα πυρῆνα στρογγύλον· ἄρχεται δὲ ἀνθεῖν μηνὸς Πυανεψιῶνος, τὸν δὲ καρπὸν πεπαίνει περὶ ἡλίου τροπὰς χειμερινάς· ἀείφυλλον δ᾿ ἐστίν. οἱ δὲ περὶ τὴν Θηβαΐδα κατοικοῦντες διὰ τὴν ἀφθονίαν τοῦ δένδρου ξηραίνουσι τὸν καρπὸν καὶ τὸν πυρῆνα ἐξαιροῦντες κόπτουσι καὶ ποιοῦσι παλάθας.

4.2.11Memphis dolaylarında kendine özgü bir bitki yetişir; özgülüğü yapraklarında, sürgünlerinde ve bütün biçiminde değil, başına gelen bir hâldedir. Görünüşü dikenlidir, yaprağı eğreltiotuna benzer; ama biri filizlerine dokununca yaprakların kurumuş gibi büzülüp kapandığını, bir süre geçince de yeniden canlanıp açıldığını söylerler. Bu ülkeye özgü ağaçlardan ya da çalılardan en dikkate değer olanlar bunlardır. Irmakta ve bataklıklarda yetişenleri ise sonra, öteki su bitkilerini ele alırken anlatacağız.

4.2.11

Ὕλημα δὲ ἴδιόν τι φύεται περὶ Μέμφιν, οὐ κατὰ φύλλα καὶ βλαστοὺς καὶ τὴν ὅλην μορφὴν ἔχον τὸ ἴδιον ἀλλ᾿ εἰς τὸ συμβαῖνον περὶ αὐτὸ πάθος· ἡ μὲν γὰρ πρόσοψις ἀκανθώδης ἐστὶν αὐτοῦ, καὶ τὸ φύλλον παρόμοιον ταῖς πτερίσιν· ὅταν δέ τις ἅψηται τῶν κλωνίων, ὥσπερ ἀφαυαινόμενα τὰ φύλλα συμπίπτειν φασὶν εἶτα μετά τινα χρόνον ἀναβιώσκεσθαι πάλιν καὶ θάλλειν. καὶ τὰ μὲν ἴδια τῆς χώρας, ὅσα γ᾿ ἂν δένδρα τις ἢ θάμνους εἴποι, τά γ᾿ ἐπιφανέστατα ταῦτ᾿ ἐστί. περὶ γὰρ τῶν ἐν τῷ ποταμῷ καὶ τοῖς ἕλεσιν ὕστερον ἐροῦμεν, ὅταν καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἐνύδρων.

4.2.12[Bu ülkedeki böyle ağaçların hepsi hem boyca hem kalınlıkça büyüktür; nitekim Memphis'te gövdesini üç adamın kucaklayamadığı kalınlıkta bir ağaç olduğu söylenir. Kesilince odunu da güzeldir; çünkü çok sık dokuludur ve rengi lotosu andırır.]

4.2.12

[Ἅπαντα δὲ ἐν τῇ χώρᾳ τὰ δένδρα τὰ τοιαῦτα μεγάλα καὶ τοῖς μήκεσι καὶ τοῖς πάχεσιν· ἐν γοῦν Μέμφιδι τηλικοῦτο δένδρον εἶναι λέγεται τὸ πάχος, ὃ τρεῖς ἄνδρες οὐ δύνανται περιλαμβάνειν. ἔστι δὲ καὶ τμηθὲν τὸ ξύλον καλόν· πυκνόν τε γὰρ σφόδρα καὶ τῷ χρώματι λωτοειδές.]

4.3.13. Bölüm

Libya'da lotos en bol ve en güzel olarak yetişir; karaçalı da öyle; bazı bölgelerde, Nasamonlar ülkesinde, Ammon yöresinde ve başka yerlerde de hurma. Kyrene topraklarında servi ve çok güzel zeytinler yetişir; en bol zeytinyağı da oradadır. Ama oranın en kendine özgü bitkisi silphiondur; bu ülke ayrıca bol ve güzel kokulu safran yetiştirir. Lotos ağacının bütünü kendine özgüdür: iridir, armut kadar ya da biraz daha küçüktür. Yaprağı girintilidir ve pırnal yaprağına benzer; odunu karadır. Meyveleri bakımından farklılık gösteren birkaç cinsi vardır. Meyvesi bakla büyüklüğündedir ve üzüm gibi renk değiştirerek olgunlaşır; mersin taneleri gibi sürgünlerin üzerinde birbirine yakın, sık sık dizilir. Lotofaglar denen halkın ülkesindeki meyve yenince tatlı, hoş ve zararsızdır, üstelik mideye de iyi gelir. Çekirdeksiz olanı daha hoştur; çünkü böyle bir cinsi de vardır. Ondan şarap da yaparlar.

4.3.1

Ἐν Λιβύῃ δὲ ὁ λωτὸς πλεῖστος καὶ κάλλιστος καὶ ὁ παλίουρος καὶ ἔν τισι μέρεσι τῇ τε Νασαμωνικῇ καὶ παρ᾿ Ἄμμωνι καὶ ἄλλοις ὁ φοῖνιξ· ἐν δὲ τῇ Κυρηναίᾳ κυπάρισσος καὶ ἐλάαι τε κάλλισται καὶ ἔλαιον πλεῖστον. ἰδιώτατον δὲ πάντων τὸ σίλφιον· ἔτι κρόκον πολὺν ἡ χώρα φέρει καὶ εὔοσμον. ἔστι δὲ τοῦ λωτοῦ τὸ μὲν ὅλον δένδρον ἴδιον εὐμέγεθες ἡλίκον ἄπιος ἢ μικρὸν ἔλαττον· φύλλον δὲ ἐντομὰς ἔχον καὶ πρινῶδες· τὸ μὲν ξύλον μέλαν· γένη δὲ αὐτοῦ πλείω διαφορὰς ἔχοντα τοῖς καρποῖς· ὁ δὲ καρπὸς ἡλίκος κύαμος, πεπαίνεται δέ, ὥσπερ οἱ βότρυες, μεταβάλλων τὰς χροιάς· φύεται δέ, καθάπερ τὰ μύρτα, παρ᾿ ἄλληλα πυκνὰ ἐπὶ τῶν βλαστῶν· ἐσθιόμενος δ᾿ ὁ ἐν τοῖς Λωτοφάγοις καλουμένοις γλυκὺς καὶ ἡδὺς καὶ ἀσινὴς καὶ ἔτι πρὸς τὴν κοιλίαν ἀγαθός· ἡδίων δ᾿ ὁ ἀπύρηνος, ἔστι γὰρ καὶ τοιοῦτόν τι γένος· ποιοῦσι δὲ καὶ οἶνον ἐξ αὐτοῦ.

4.3.2Ağaç boldur ve çok meyve verir. Nitekim Ophellas'ın ordusu Kartaca'ya yürürken, erzak tükenince birkaç gün bununla beslendiği söylenir. Lotofagitis denen adada da boldur; bu ada kıyının önünde, az uzaktadır. Ama karada adadakinden hiç de az değil, çok daha fazladır; çünkü söylendiği gibi genel olarak hem bu ağaç hem karaçalı en çok Libya'da bulunur; nitekim Euesperides'te bunları yakacak odun olarak kullanırlar. Bu lotos, Lotofaglar ülkesindekinden farklıdır.

4.3.2

Πολὺ δὲ τὸ δένδρον καὶ πολύκαρπον· τό γ᾿ οὖν Ὀφέλλου στρατόπεδον, ἡνίκα ἐβάδιζεν εἰς Καρχηδόνα, καὶ τούτῳ φασὶ τραφῆναι πλείους ἡμέρας ἐπιλιπόντων τῶν ἐπιτηδείων. ἔστι μὲν οὖν καὶ ἐν τῇ νήσῳ τῇ Λωτοφαγιτίδι καλουμένῃ πολύς· αὕτη δ᾿ ἐπίκειται καὶ ἀπέχει μικρόν· οὐ μὴν οὐθέν γε μέρος ἀλλὰ πολλῷ πλεῖον ἐν τῇ ἠπείρῳ· πλεῖστον γὰρ ὅλως ἐν τῇ Λιβύῃ, καθάπερ εἴρηται, τοῦτο καὶ ὁ παλίουρός ἐστιν· ἐν γὰρ Εὐεσπερίσι τούτοις καυσίμοις χρῶνται. διαφέρει δὲ οὗτος ὁ λωτὸς τοῦ παρὰ τοῖς Λωτοφάγοις.

4.3.3Karaçalı lotostan daha çok çalıya benzer. Yaprağı buradakine benzer, ama meyvesi farklıdır: yassı değil, yuvarlak ve kırmızıdır; büyüklüğü katran ardıcının meyvesi kadar ya da biraz daha büyüktür. Çekirdeği, narda olduğu gibi meyveyle birlikte yenmez. Meyvesi hoştur; üzerine şarap dökülürse hem kendisinin daha hoş olduğunu hem de şarabı daha hoş kıldığını söylerler.

4.3.3

Ὁ δὲ παλίουρος θαμνωδέστερος τοῦ λωτοῦ· φύλλον δὲ παρόμοιον ἔχει τῷ ἐνταῦθα, τὸν δὲ καρπὸν διάφορον· οὐ γὰρ πλατὺν ἀλλὰ στρογγύλον καὶ ἐρυθρόν, μέγεθος δὲ ἡλίκον τῆς κέδρου ἢ μικρῷ μεῖζον· πυρῆνα δὲ ἔχει οὐ συνεσθιόμενον καθάπερ ταῖς ῥοαῖς· ἡδὺν δὲ τὸν καρπόν· καὶ ἐάν τις οἶνον ἐπιχέῃ καὶ αὐτὸν ἡδίω γίνεσθαί φασι καὶ τὸν οἶνον ἡδίω ποιεῖν.

4.3.4Kimileri lotos ağacının çalımsı ve çok dallı, ama gövdesinin kalın olduğunu söyler. Meyvesinin çekirdeği büyükmüş; dış kısmı etli değil, daha çok deri gibiymiş; yenince o kadar tatlı değil, ama ağza hoş gelirmiş. Ondan yaptıkları şarap da dayanmazmış, iki üç gün sonra ekşirmiş. Meyvenin Lotofaglar ülkesinde daha hoş, odunun ise Kyrene'de daha güzel olduğunu söylerler; Lotofaglar ülkesi daha sıcakmış. Ağacın kökü gövdesinden çok daha kara, ama daha az sık dokuluymuş ve daha az işe yararmış: kökü bıçak saplarında ve kakma işlerinde, odunu ise flütlerde ve başka birçok işte kullanırlarmış.

4.3.4

Ἔνιοι δὲ τὸ τοῦ λωτοῦ δένδρον θαμνῶδες εἶναι καὶ πολύκλαδον, τῷ στελέχει δὲ εὐπαχές· τὸν δὲ καρπὸν μέγα τὸ κάρυον ἔχειν· τὸ δ᾿ ἐκτὸς οὐ σαρκῶδες ἀλλὰ δερματωδέστερον· ἐσθιόμενον δὲ οὐχ οὕτω γλυκὺν ὡς εὔστομον· καὶ τὸν οἶνον ὃν ἐξ αὐτοῦ ποιοῦσιν οὐ διαμένειν ἀλλ᾿ ἢ δύο ἢ τρεῖς ἡμέρας εἶτ᾿ ὀξύνειν. ἡδίω μὲν οὖν τὸν καρπὸν τὸν ἐν τοῖς Λωτοφάγοις, ξύλον δὲ κάλλιον τὸ ἐν Κυρηναίᾳ· θερμοτέραν δὲ εἶναι τὴν χώραν τὴν τῶν Λωτοφάγων· τοῦ ξύλου δὲ τὴν ῥίζαν εἶναι μελαντέραν μὲν πολὺ πυκνὴν δὲ ἦττον καὶ εἰς ἐλάττω χρησίμην· εἰς γὰρ τὰ ἐγχειρίδια καὶ τὰ ἐπικολλήματα χρῆσθαι, τῷ ξύλῳ δὲ εἴς τε τοὺς αὐλοὺς καὶ εἰς ἄλλα πλείω.

4.3.5Libya'nın yağmur yağmayan kesiminde başka birçok bitkinin yanı sıra büyük ve güzel hurmalar da yetişirmiş. Bununla birlikte hurmanın bulunduğu yerde toprak tuzlu ve sulu olurmuş; su da çok derinde değil, en çok üç kulaç derinde bulunurmuş. Birbirine yakın yerlerde su, bir yerde çok tatlı, öbür yerde tuzluymuş. Öteki bitkilerin yetiştiği yer ise kuru ve susuzmuş; bazı yerlerde kuyular yüz kulaç derinliğindeymiş, öyle ki suyu yük hayvanlarıyla makaradan çekerlermiş; bu yüzden bu kadar derin kuyuların nasıl kazılabildiğine şaşılır. Ammon yöresinde de hurmaların altındaki sularda söylediğimiz fark varmış. Yağmur yağmayan kesimde bol kekik ve kendine özgü başka birçok bitki yetişirmiş; orada tavşan, ceylan, devekuşu ve başka yaban hayvanları da bulunurmuş.

4.3.5

Ἐν δὲ τῇ μὴ ὑομένῃ τῆς Λιβύης ἄλλα τε πλείω φύεσθαι καὶ φοίνικας μεγάλους καὶ καλούς· οὐ μὴν ἀλλ᾿ ὅπου μὲν φοῖνιξ ἁλμυρίδα τε εἶναι καὶ ἔφυδρον τὸν τόπον, οὐκ ἐν πολλῷ δὲ βάθει ἀλλὰ μάλιστα ἐπ᾿ ὀργυίαις τρισίν. τὸ δ᾿ ὕδωρ ἔνθα μὲν γλυκὺ σφόδρα ἔνθα δὲ ἁλυκὸν πλησίον ὄντων ἀλλήλοις· ὅπου δὲ τὰ ἄλλα φύεται ξηρὸν καὶ ἄνυδρον· ἐνιαχοῦ δὲ καὶ τὰ φρέατα εἶναι ἑκατὸν ὀργυιῶν, ὥστε ὑποζυγίοις ἀπὸ τροχηλιᾶς ἀνιμᾶν· δι᾿ ὃ καὶ θαυμαστὸν πῶς ποτε ὠρύχθη τηλικαῦτα βάθη· τὸ δ᾿ οὖν τῶν ὑδάτων τῶν ὑπὸ τοὺς φοίνικας καὶ ἐν Ἄμμωνος εἶναι διαφορὰν ἔχον τὴν εἰρημένην. φύεσθαι δὲ ἐν τῇ μὴ ὑομένῃ τὸ θύμον πολὺ καὶ ἄλλα ἴδιά τε καὶ πλείω γίνεσθαι ἐνταῦθα, καὶ πτῶκα καὶ δορκάδα καὶ στρουθὸν καὶ ἕτερα τῶν θηρίων.

4.3.6Ama bu hayvanların su içmek için bir yere gidip gitmediği belli değildir; çünkü hızlı olduklarından uzak yerlere çabucak varabilirler; hele birkaç günde bir içiyorlarsa, tıpkı evcil hayvanların orada üç dört günde bir sulanması gibi. Yılan, kertenkele ve benzeri öteki hayvanların ise hiç su içmediği açıktır. Libyalılar bu hayvanların, bizde de bulunan "onos" denen hayvanı yediğini söylerlermiş; bu, çok ayaklı, kara ve kendi üstüne kıvrılan bir hayvandır; orada çok bol olduğunu ve tabiatının nemli olduğunu söylerler.

4.3.6

ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἄδηλον εἰ ἐκτοπίζει που πιόμενα· (διὰ γὰρ τὸ τάχος δύναται μακράν τε καὶ ταχὺ παραγενέσθαι), ἄλλως τε κεἰ δι᾿ ἡμερῶν τινων πίνουσι, καθάπερ καὶ τὰ ἥμερα παρὰ τρίτην ἢ τετάρτην ποτίζεται ταῦτα· τὸ δὲ τῶν ἄλλων ζώων, οἷον ὄφεων σαυρῶν καὶ τῶν τοιούτων, φανερὸν ὅτι ἄποτα. τοὺς δὲ Λίβυας λέγειν ὅτι τὸν ὄνον ἐσθίει ταῦτα ὃς καὶ παρ᾿ ἡμῖν γίνεται, πολύπουν τε καὶ μέλαν συσπειρώμενον εἰς ἑαυτό· τοῦτον δὲ πολύν τε γίνεσθαι σφόδρα καὶ ὑγρὸν τὴν φύσιν εἶναι.

4.3.7Yağmur yağmayan kesimde her zaman bol çiy düşermiş; öyle ki hurmayı ve susuz yerlerde yetişen başka bitkileri hem topraktan yükselen nem hem de buna ek olarak çiy besler. Çünkü bunların büyüklüğüne ve tabiatlarının kuru olmasına, kuru şeylerden oluşmalarına göre bu yeterlidir. En bol ve en kendine özgü ağaçlar bunlardır. Silphionun tabiatının nasıl olduğunu ise sonra anlatacağız.

4.3.7

Δρόσον δὲ ἀεὶ πίπτειν ἐν τῇ μὴ ὑομένῃ πολλήν, ὥστε δῆλον ὅτι τὸν μὲν φοίνικα καὶ εἴ τι ἄλλο φύεται ἐν ἀνύδροις τό τε ἐκ τῆς γῆς ἀνιὸν ἐκτρέφει καὶ πρὸς τούτῳ ἡ δρόσος. ἱκανὴ γὰρ ὡς κατὰ μεγέθη καὶ τὴν φύσιν αὐτῶν ξηρὰν οὖσαν καὶ ἐκ τοιούτων συνεστηκυῖαν. καὶ δένδρα μὲν ταῦτα πλεῖστα καὶ ἰδιώτατα. περὶ δὲ τοῦ σιλφίου λεκτέον ὕστερον ποῖόν τι τὴν φύσιν.

4.4.14. Bölüm

Asya'da da her halkın yanında kendine özgü bazı bitkiler bulunur; çünkü kimi ülkeler bazı bitkileri yetiştirir, bazılarını yetiştirmez. Örneğin Asya'da, Suriye'nin denizden beş günlük yol içerideki yukarı kesimlerinde sarmaşık ve zeytin bulunmadığını söylerler. Ama Hindistan'da Mēros denen dağda sarmaşık görülmüş; efsaneye göre Dionysos da oradan gelir. Bu yüzden İskender'in bir seferden dönerken hem kendisinin hem ordusunun başına sarmaşıktan çelenk taktığı anlatılır. Öteki ülkelerden yalnız Medya'da bulunur; çünkü bu ülkenin Pontos'u bir bakıma kuşattığı ve ona bitiştiği sanılır. Harpalos Babil dolaylarındaki bahçelerde sarmaşığı defalarca dikmek için çok uğraştı, emek verdi, ama hiçbir şey elde edemedi; çünkü bitki, Yunanistan'dan getirilen öteki bitkiler gibi orada yaşayamıyordu. Ülke, havasının karışımı yüzünden bu bitkiyi kabul etmez; şimşiri ve ıhlamuru ise ancak zorla kabul eder: bahçelerdekiler bunlar için de çok emek verir.

4.4.1

Ἐν δὲ τῇ Ἀσίᾳ παρ᾿ ἑκάστοις ἴδι᾿ ἄττα τυγχάνει· τὰ μὲν γὰρ φέρουσιν αἱ χῶραι τὰ δ᾿ οὐ φύουσιν· οἷον κιττὸν καὶ ἐλάαν οὔ φασιν εἶναι τῆς Ἀσίας ἐν τοῖς ἄνω τῆς Συρίας ἀπὸ θαλάττης πένθ᾿ ἡμερῶν· ἀλλ᾿ ἐν Ἰνδοῖς φανῆναι κιττὸν ἐν τῷ ὄρει τῷ Μηρῷ καλουμένῳ, ὅθεν δὴ καὶ τὸν Διόνυσον εἶναι μυθολογοῦσι. δι᾿ ὃ καὶ Ἀλέξανδρος ἀπ᾿ ἐξοδίας λέγεται ἀπιὼν ἐστεφανωμένος κιττῷ εἶναι καὶ αὐτὸς καὶ ἡ στρατιά· τῶν δὲ ἄλλων ἐν Μηδίᾳ μόνον· περικλείειν γὰρ αὕτη δοκεῖ καὶ συνάπτειν πως τῷ Πόντῳ. καίτοι γε διεφιλοτιμήθη Ἅρπαλος ἐν τοῖς παραδείσοις τοῖς περὶ Βαβυλῶνα φυτεύων πολλάκις καὶ πραγματευόμενος, ἀλλ᾿ οὐδὲν ἐποίει πλέον· οὐ γὰρ ἐδύνατο ζῆν ὥσπερ τἆλλα τὰ ἐκ τῆς Ἑλλάδος. τοῦτο μὲν οὖν οὐ δέχεται ἡ χώρα διὰ τὴν τοῦ ἀέρος κρᾶσιν· ἀναγκαίως δὲ δέχεται καὶ πύξον καὶ φίλυραν· καὶ γὰρ περὶ ταῦτα πονοῦσιν οἱ ἐν τοῖς παραδείσοις.

4.4.2Bu ülke kendine özgü başka ağaçlar ve bitkiler de yetiştirir. Genel olarak doğuya ve güneye bakan bölgeler, hayvanlarda olduğu gibi bitkilerde de ötekilerden farklı, kendine özgü türler yetiştiriyor görünür. Örneğin Medya ülkesi ve Persis, başka birçok bitkinin yanı sıra "Medya elması" ya da "Pers elması" denen meyveyi de yetiştirir. Bu ağacın yaprağı sandal ağacınınkine benzer ve hemen hemen onun kadardır; dikenleri armudunki ya da akdikeninki gibidir, ama düzgün, çok sivri ve sağlamdır. Elması yenmez, ama çok güzel kokar; ağacın yaprağı da öyle. Bu elma giysilerin arasına konursa onları güveden korur. Biri öldürücü bir zehir içtiğinde de işe yarar: şarap içinde verilince bağırsakları sürer ve zehri dışarı atar. Ağız kokusunu güzelleştirmeye de yarar: elmanın içi bir et suyunda pişirilir ya da başka bir şeyin içinde ağza sıkılıp yutulursa nefesi hoş kokulu yapar.

4.4.2

ἕτερα δὲ ἴδια φέρει καὶ δένδρα καὶ ὑλήματα· καὶ ἔοικεν ὅλως ὁ τόπος ὁ πρὸς ἀνατολὰς καὶ μεσημβρίαν ὥσπερ καὶ ζῶα καὶ φυτὰ φέρειν ἴδια παρὰ τοὺς ἄλλους· οἷον ἥ τε Μηδία χώρα καὶ Περσὶς ἄλλα τε ἔχει πλείω καὶ τὸ μῆλον τὸ Μηδικὸν ἢ τὸ Περσικὸν καλούμενον. ἔχει δὲ τὸ δένδρον τοῦτο φύλλον μὲν ὅμοιον καὶ σχεδὸν ἴσον τῷ τῆς ἀνδράχλης, ἀκάνθας δὲ οἵας ἄπιος ἢ ὀξυάκανθος, λείας δὲ καὶ ὀξείας σφόδρα καὶ ἰσχυράς· τὸ δὲ μῆλον οὐκ ἐσθίεται μέν, εὔοσμον δὲ πάνυ καὶ τὸ φύλλον τοῦ δένδρου· κἂν εἰς ἱμάτια τεθῇ τὸ μῆλον ἄκοπα διατηρεῖ. χρήσιμον δ᾿ ἐπειδὰν τύχῃ ⟨τις⟩ πεπωκὼς φάρμακον ⟨θανάσιμον· δοθὲν γὰρ ἐν οἴνῳ διακόπτει τὴν κοιλίαν καὶ ἐξάγει τὸ φάρμακον·⟩ καὶ πρὸς στόματος εὐωδίαν· ἐὰν γάρ τις ἑψήσῃ ἐν ζωμῷ, ἢ ἐν ἄλλῳ τινὶ τὸ ἔσωθεν τοῦ μήλου ἐκπιέσῃ εἰς τὸ στόμα καὶ καταροφήσῃ, ποιεῖ τὴν ὀσμὴν ἡδεῖαν.

4.4.3Tohumu çıkarılıp ilkbaharda özenle işlenmiş tarhlara ekilir, sonra dört beş günde bir sulanır. Fidan gelişince yine ilkbaharda yumuşak, sulak ve pek de çorak olmayan bir yere aktarılır; çünkü böyle yerleri sever. Her mevsim elma verir: kimi elmalar toplanmışken kimisi çiçekte, kimisi de olgunlaşmaktadır. Çiçeklerden, söylediğimiz gibi, ortasından iğ gibi bir şey çıkanlar verimli, öyle olmayanlar verimsizdir. Hurmalarda olduğu gibi delikli çanaklara da ekilir. Bu ağaç, söylendiği gibi, Persis ve Medya dolaylarında yetişir.

4.4.3

σπείρεται δὲ τοῦ ἦρος εἰς πρασιὰς ἐξαιρεθὲν τὸ σπέρμα διειργασμένας ἐπιμελῶς, εἶτα ἀρδεύεται διὰ τετάρτης ἢ πέμπτης ἡμέρας· ὅταν δὲ ἁδρὸν ᾖ, διαφυτεύεται πάλιν τοῦ ἔαρος εἰς χωρίον μαλακὸν καὶ ἔφυδρον καὶ οὐ λίαν λεπτόν· φιλεῖ γὰρ τὰ τοιαῦτα. φέρει δὲ τὰ μῆλα πᾶσαν ὥραν· τὰ μὲν γὰρ ἀφῄρηται τὰ δὲ ἀνθεῖ τὰ δὲ ἐκπέττει. τῶν δὲ ἀνθῶν ὅσα, ὥσπερ εἴπομεν, ἔχει καθάπερ ἠλακάτην ἐκ μέσου τιν᾿ ἐξέχουσαν, ταῦτά ἐστι γόνιμα, ὅσα δὲ μὴ ἄγονα. σπείρεται δὲ καὶ εἰς ὄστρακα διατετρημένα, καθάπερ καὶ οἱ φοίνικες. τοῦτο μὲν οὖν, ὥσπερ εἴρηται, περὶ τὴν Περσίδα καὶ τὴν Μηδίαν ἐστίν.

4.4.4Hindistan'da da "incir" denen ağaç vardır; daha önce söylendiği gibi bu ağaç her yıl dallarından aşağıya kökler sarkıtır. Bunları yeni dallardan değil, geçen yılki ve daha yaşlı dallardan salar. Bu kökler toprağa değince ağacın çevresinde çit gibi bir şey oluşturur; öyle ki ağaç bir çadıra döner; insanlar da gelip orada vakit geçirmeyi âdet edinmiştir. Kökler büyürken sürgünlerden kolayca ayırt edilir: daha beyaz, tüylü, eğri ve yapraksızdır. Ağacın yukarıdaki tacı da gürdür; bütün ağaç düzgün yuvarlak ve çok büyüktür; gölgesinin iki stadionu bulduğunu söylerler. Gövdesinin kalınlığı kimisinde altmış adımdan fazla, çoğunda kırk adımdır. Yaprağı bir kalkandan küçük değildir; meyvesi ise çok küçüktür, nohut kadardır ve incire benzer; Yunanlar ağaca bu yüzden "incir" adını vermiştir. Meyvesi şaşılacak kadar azdır; yalnız ağacın büyüklüğüne göre değil, genel olarak da azdır. Bu ağaç Akesinēs ırmağı dolaylarında yetişir.

4.4.4

Ἡ δὲ Ἰνδικὴ χώρα τήν τε καλουμένην ἔχει συκῆν, ἣ καθίησιν ἐκ τῶν κλάδων τὰς ῥίζας ἀν᾿ ἕκαστον ἔτος, ὥσπερ εἴρηται πρότερον· ἀφίησι δὲ οὐκ ἐκ τῶν νέων ἀλλ᾿ ἐκ τῶν ἔνων καὶ ἔτι παλαιοτέρων· αὗται δὲ συνάπτουσαι τῇ γῇ ποιοῦσιν ὥσπερ δρύφακτον κύκλῳ περὶ τὸ δένδρον, ὥστε γίνεσθαι καθάπερ σκηνήν, οὗ δὴ καὶ εἰώθασι διατρίβειν. εἰσὶ δὲ αἱ ῥίζαι φυόμεναι διάδηλοι πρὸς τοὺς βλαστούς· λευκότεραι γὰρ καὶ δασεῖαι καὶ σκολιαὶ καὶ ἄφυλλοι. ἔχει δὲ καὶ τὴν ἄνω κόμην πολλήν, καὶ τὸ ὅλον δένδρον εὔκυκλον καὶ τῷ μεγέθει μέγα σφόδρα· καὶ γὰρ ἐπὶ δύο στάδια ποιεῖν φασι τὴν σκιάν· καὶ τὸ πάχος τοῦ στελέχους ἔνια πλειόνων ἢ ἑξήκοντα βημάτων, τὰ δὲ πολλὰ τετταράκοντα. τὸ δέ γε φύλλον οὐκ ἔλαττον ἔχει πέλτης, καρπὸν δὲ σφόδρα μικρὸν ἡλίκον ἐρέβινθον ὅμοιον δὲ σύκῳ· δι᾿ ὃ καὶ ἐκάλουν αὐτὸ οἱ Ἕλληνες συκῆν· ὀλίγον δὲ θαυμαστῶς τὸν καρπὸν οὐχ ὅτι κατὰ τὸ τοῦ δένδρου μέγεθος ἀλλὰ καὶ τὸ ὅλον. φύεται δὲ καὶ τὸ δένδρον περὶ τὸν Ἀκεσίνην ποταμόν.

4.4.5Başka bir ağaç daha vardır; o da çok büyüktür, meyvesi de şaşılacak kadar tatlı ve iridir. Hint bilgelerinden giysi giymeyenler bununla beslenir.

Bir başka ağacın yaprağı biçimce uzuncadır ve miğferlerin yanına takılan devekuşu tüylerine benzer; uzunluğu iki arşın kadardır.

Bir başkasının meyvesi uzundur, düz değil eğridir, yenince tatlıdır. Bu meyve midede sancı ve dizanteri yapar; bu yüzden İskender onu yemeyi yasakladı. Meyvesi kızılcığa benzeyen bir ağaç daha vardır.

Yunan ülkesindekilerden farklı başka birçok ağaç da vardır, ama bunların adı yoktur. Bu özgülükte şaşılacak bir şey yoktur; çünkü kimilerinin dediğine göre, birkaçı dışında, oradaki ağaçların da çalıların da otların da hemen hiçbiri Yunanistan'dakilere benzemez.

4.4.5

Ἔστι δὲ καὶ ἕτερον δένδρον καὶ τῷ μεγέθει μέγα καὶ ἡδύκαρπον θαυμαστῶς καὶ μεγαλόκαρπον· καὶ χρῶνται τροφῇ τῶν Ἰνδῶν οἱ σοφοὶ καὶ μὴ ἀμπεχόμενοι. Ἕτερον δὲ οὗ τὸ φύλλον τὴν μὲν μορφὴν πρόμηκες τοῖς τῶν στρουθῶν πτεροῖς ὅμοιον, ἃ παρατίθενται παρὰ τὰ κράνη, μῆκος δὲ ὡς διπηχυαῖον. Ἄλλο τέ ἐστιν οὗ ὁ καρπὸς μακρὸς καὶ οὐκ εὐθὺς ἀλλὰ σκολιὸς ἐσθιόμενος δὲ γλυκύς. οὗτος ἐν τῇ κοιλίᾳ δηγμὸν ἐμποιεῖ καὶ δυσεντερίαν, δι᾿ ὃ Ἀλέξανδρος ἀπεκήρυξε μὴ ἐσθίειν. ἔστι δὲ καὶ ἕτερον οὗ ὁ καρπὸς ὅμοιος τοῖς κρανέοις. Καὶ ἕτερα δὲ πλείω καὶ διαφέροντα τῶν ἐν τοῖς Ἕλλησιν ἀλλ᾿ ἀνώνυμα. θαυμαστὸν δ᾿ οὐδὲν τῆς ἰδιότητος· σχεδὸν γάρ, ὥς γε δή τινές φασιν, οὐθὲν ὅλως τῶν δένδρων οὐδὲ τῶν ὑλημάτων οὐδὲ τῶν ποιωδῶν ὅμοιόν ἐστι τοῖς ἐν τῇ Ἑλλάδι πλὴν ὀλίγων.

4.4.6Abanoz da bu ülkeye özgüdür. Bunun iki cinsi vardır: biri iyi odunlu ve güzeldir, öteki kötüdür. Güzeli seyrek, öbürü boldur. Güzel rengini saklandıkça kazanmaz, tabiatı gereği baştan bu renktedir. Ağaç kytisos gibi çalımsıdır.

4.4.6

Ἴδιον δὲ καὶ ἡ ἐβένη τῆς χώρας ταύτης· ταύτης δὲ δύο γένη, τὸ μὲν εὔξυλον καὶ καλὸν τὸ δὲ φαῦλον. σπάνιον δὲ τὸ καλὸν θάτερον δὲ πολύ. τὴν δὲ χρόαν οὐ θησαυριζομένη λαμβάνει τὴν εὔχρουν ἀλλ᾿ εὐθὺς τῇ φύσει. ἔστι δὲ τὸ δένδρον θαμνῶδες, ὥσπερ ὁ κύτισος.

4.4.7Orada menengiç de bulunduğunu söylerler; kimileri ise menengice benzer bir ağaç bulunduğunu söyler: yaprağı, filizleri ve öbür her şeyi menengicinkine benzer, ama meyvesi farklıdır, bademe benzer. Nitekim bu menengicin Baktra'da da bulunduğunu ve badem büyüklüğünde, yani pek iri olmayan çekirdekli meyveler verdiğini söylerler. Görünüşleri de bademe çok benzermiş, yalnız kabukları pürüzlü değilmiş. Lezzet ve tat bakımından bademden üstünmüş; bu yüzden oradakiler bademden çok bunu kullanırmış.

4.4.7

Φασὶ δ᾿ εἶναι καὶ τέρμινθον, οἱ δ᾿ ὅμοιον τερμίνθῳ, ὃ τὸ μὲν φύλλον καὶ τοὺς κλῶνας καὶ τἆλλα πάντα ὅμοια ἔχει τῇ τερμίνθῳ τὸν δὲ καρπὸν διάφορον· ὅμοιον γὰρ ταῖς ἀμυγδαλαῖς. εἶναι γὰρ καὶ ἐν Βάκτροις τὴν τέρμινθον ταύτην καὶ κάρυα φέρειν ἡλίκα ἀμύγδαλα διὰ τὸ μὴ μεγάλα· καὶ τῇ ὄψει δὲ παρόμοια, πλὴν τὸ κέλυφος οὐ τραχύ. τῇ δ᾿ εὐστομίᾳ καὶ ἡδονῇ κρείττω τῶν ἀμυγδάλων. δι᾿ ὃ καὶ χρῆσθαι τοὺς ἐκεῖ μᾶλλον.

4.4.8Giysilerin yapıldığı ağacın yaprağı duta benzer, bütün bitki ise kuşburnuna benzer. Bunu ovalara sıra sıra dikerler; bu yüzden uzaktan bakanlara asma bağı gibi görünür. Bazı bölgelerde çok hurma da vardır. Ağaç türünden olanlar bunlardır.

4.4.8

Ἐξ ὦν δὲ τὰ ἱμάτια ποιοῦσι τὸ μὲν φύλλον ὅμοιον ἔχει τῇ συκαμίνῳ, τὸ δὲ ὅλον φυτὸν τοῖς κυνορόδοις ὅμοιον. φυτεύουσι δὲ ἐν τοῖς πεδίοις αὐτὸ κατ᾿ ὄρχους, δι᾿ ὃ καὶ πόρρωθεν ἀφορῶσι ἄμπελοι φαίνονται. ἔχει δὲ καὶ φοίνικας ἔνια μέρη πολλούς. καὶ ταῦτα μὲν ἐν δένδρου φύσει.

4.4.9Ülke kendine özgü tohumlar da yetiştirir; kimisi baklagillere, kimisi buğdaya ve arpaya benzer. Nohut, mercimek ve bizdeki öteki baklagiller orada yoktur; ama başka bitkiler vardır ki bunlardan yapılan yemekler bizimkilere çok benzer; söylendiğine göre biri söylemedikçe ayırt edilemezmiş. Arpa ve buğday da vardır, bir de bir çeşit yabani arpa; bundan hem hoş ekmekler hem güzel bulgur yapılır. Atlar bu arpayı ilk yediklerinde telef oldular; ama azar azar, saman içinde verilerek alıştırılınca hiçbir zarar görmediler.

4.4.9

Φέρει δὲ καὶ σπέρματα ἴδια, τὰ μὲν τοῖς χεδροποῖς ὅμοια τὰ δὲ τοῖς πυροῖς καὶ ταῖς κριθαῖς. ἐρέβινθος μὲν γὰρ καὶ φακὸς καὶ τἆλλα τὰ παρ᾿ ἡμῖν οὐκ ἔστιν· ἕτερα δ᾿ ἐστὶν ὥστε παραπλήσια ποιεῖν τὰ ἑψήματα καὶ μὴ διαγιγνώσκειν, ὥς φασιν, ἂν μή τις ἀκούσῃ. κριθαὶ δὲ καὶ πυροὶ καὶ ἄλλο τι γένος ἀγρίων κριθῶν, ἐξ ὧν καὶ ἄρτοι ἡδεῖς καὶ χόνδρος καλός. ταύτας οἱ ἵπποι ἐσθίοντες τὸ πρῶτον διεφθείροντο, κατὰ μικρὸν δὲ οὖν ἐθισθέντες ἐν ἀχύροις οὐδὲν ἔπασχον.

4.4.10En çok da "oryzon" denen pirinci ekerler; o lapa bundan yapılır. Pirinç kaplıcaya benzer; dövülüp kabuğu ayıklanınca bulgur gibi olur ve kolay sindirilir. Görünüşte delice otuna benzer ve zamanın çoğunu su içinde geçirir; başak değil, darı ve kumdarı gibi bir salkım çıkarır. Yunanların "mercimek" dediği başka bir bitki daha vardır; bu, görünüşte boukerasa da benzer; Ülker'in batışı sıralarında biçilir.

4.4.10

Μάλιστα δὲ σπείρουσι τὸ καλούμενον ὄρυζον, ἐξ οὗ τὸ ἕψημα. τοῦτο δὲ ὅμοιον τῇ ζειᾷ καὶ περιπτισθὲν οἷον χόνδρος εὔπεπτον δέ, τὴν ὄψιν πεφυκὸς ὅμοιον ταῖς αἴραις καὶ τὸν πολὺν χρόνον ἐν ὕδατι, ἀποχεῖται δὲ οὐκ εἰς στάχυν ἀλλ᾿ οἷον φόβην, ὥσπερ ὁ κέγχρος καὶ ὁ ἔλυμος. ἄλλο δὲ ὃ ἐκάλουν οἱ Ἕλληνες φακόν· τοῦτο δὲ ὅμοιον μὲν τῇ ὄψει καὶ τὸ βούκερας, θερίζεται δὲ περὶ Πλειάδος δύσιν.

4.4.11Bu ülkenin kesimleri de birinin bazı bitkileri yetiştirmesi, ötekinin yetiştirmemesiyle ayrılır: dağlık kesimde asma da, zeytin de, öteki meyve ağaçları da bulunur. Ama zeytin meyve vermez; tabiatı da bütün görünüşü de adeta yabani zeytin ile zeytin arasındadır; yaprağı da birininkinden daha geniş, ötekininkinden daha dardır. Hindistan'a ilişkin bilgiler bunlardır.

4.4.11

Διαφέρει δὲ καὶ αὕτη ἡ χώρα τῷ τὴν μὲν φέρειν ἔνια τὴν δὲ μὴ φέρειν· ἡ γὰρ ὀρεινὴ καὶ ἄμπελον ἔχει καὶ ἐλάαν καὶ τὰ ἄλλα ἀκρόδρυα· πλὴν ἄκαρπον τὴν ἐλάαν, καὶ σχεδὸν καὶ τὴν φύσιν ὥσπερ μεταξὺ κοτίνου καὶ ἐλάας ἐστὶ καὶ τῇ ὅλῃ μορφῇ· καὶ τὸ φύλλον τοῦ μὲν πλατύτερον τοῦ δὲ στενότερον. ταῦτα μὲν οὖν κατὰ τὴν Ἰνδικήν.

4.4.12Areia denen ülkede bir diken ağacı vardır; bunun üzerinde görünüşçe de kokuca da mürre benzeyen bir reçine damlası oluşur; güneş üstüne vurunca akar. Bu ülkede ve ırmaklarında buradakilerden farklı daha birçok bitki yetişir. Başka yerlerde üç dallı beyaz bir diken ağacı vardır; ondan değnekler ve bastonlar yaparlar; özsuludur ve gevşek dokuludur; buna "Herakles dikeni" derler.

Bir başka bitki lahana büyüklüğündedir; yaprağı büyüklükçe ve biçimce defne yaprağına benzer. Bundan yiyen hayvan ölür; bu yüzden atların bulunduğu yerlerde onları elden tutarak korurlardı.

4.4.12

Ἐν δὲ τῇ Ἀρίᾳ χώρᾳ καλουμένῃ ἄκανθά ἐστιν, ἐφ᾿ ἧς γίνεται δάκρυον ὅμοιον τῇ σμύρνῃ καὶ τῇ ὄψει καὶ τῇ ὀσμῇ· τοῦτο δὲ ὅταν ἐπιλάμψῃ ὁ ἥλιος καταρρεῖ. πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα παρὰ τὰ ἐνταῦθα καὶ ἐν τῇ χώρᾳ καὶ ἐν τοῖς ποταμοῖς γίνεται. ἐν ἑτέροις δὲ τόποις ἐστὶν ἄκανθα λευκὴ τρίοζος, ἐξ ἧς καὶ σκυτάλια καὶ βακτηρίας ποιοῦσιν· ὀπώδης δὲ καὶ μανή· ταύτην δὲ καλοῦσιν Ἡρακλέους. Ἄλλο δὲ ὕλημα μέγεθος μὲν ἡλίκον ῥάφανος. τὸ δὲ φύλλον ὅμοιον δάφνῃ καὶ τῷ μεγέθει καὶ τῇ μορφῇ. τοῦτο δ᾿ εἴ τι φάγοι ἐναποθνήσκει. δι᾿ ὃ καὶ ὅπου ἵπποι τούτους ἐφύλαττον διὰ χειρῶν.

4.4.13Söylendiğine göre Gedrosia ülkesinde yaprağı defneye benzeyen bir bitki yetişirmiş; yük hayvanlarından ya da başka bir hayvandan hangisi ondan yese, kısa süre sonra telef olurmuş; sara hastaları gibi aynı hâle girip kasılırlarmış.

Bir de diken bitkisi olduğunu söylerler: hiç yaprağı yokmuş, tek bir kökten yetişirmiş; her dalında çok sivri bir diken bulunurmuş; bunlar kırılınca ya da sürtülünce bol bir süt akarmış; bu süt öteki bütün hayvanları kör edermiş, insanların üstüne sıçrarsa onları da. Bazı yerlerde de bir ot yetişirmiş; altında çok küçük yılanlar çöreklenmiş olurmuş; biri üzerlerine basıp sokulursa ölürmüş. Ham hurma yiyen de boğulurmuş; bu da sonradan anlaşılmış. Hayvanların ve bitkilerin böyle etkileri belki başka ülkelerde de vardır.

4.4.13

Ἐν δὲ τῇ Γεδρωσία χώρᾳ πεφυκέναι φασὶν ἓν μὲν ὅμοιον τῇ δάφνῃ φ ύλλον ἔχον, οὗ τὰ ὑποζύγια καὶ ὁτιοῦν εἰ φάγοι μικρόν ἐπισχόντα διεφθείροντο παραπλησίως διατιθέμενα καὶ σπώμενα ὁμοίως τοῖς ἐπιλήπτοις. Ἕτερον δὲ ἄκανθάν τινα εἶναι· ταύτην δὲ φύλλον μὲν οὐδὲν ἔχειν πεφυκέναι δ᾿ ἐκ μιᾶς ῥίζης· ἐφ᾿ ἑκάστῳ δὲ τῶν ὄζων ἄκανθαν ἔχειν ὀξεῖαν σφόδρα, καὶ τούτων δὲ καταγνυμένων ἢ προστριβομένων ὀπὸν ἐκρεῖν πολύν, ὃς ἀποτυφλοῖ τἆλλα ζῶα πάντα καὶ πρὸς τοὺς ἀνθρώπους εἴ τις προσραίνειεν αὐτοῖς. ἐν δὲ τόποις τισὶ πεφυκέναι τινὰ βοτάνην, ὑφ᾿ ᾗ συνεσπειρωμένους ὄφεις εἶναι μικροὺς σφόδρα· τούτοις δ᾿ εἴ τις ἐμβὰς πληγείη θνήσκειν. ἀποπνίγεσθαι δὲ καὶ ἀπὸ τῶν φοινίκων τῶν ὠμῶν εἴ τις φάγοι, καὶ τοῦτο ὕστερον κατανοηθῆναι. τοιαῦται μὲν οὖν δυνάμεις καὶ ζώων καὶ φυτῶν ἴσως καὶ παρ᾿ ἄλλοις εἰσί.

4.4.14Bitkilerden en olağanüstü olanlar ve ötekilerden en çok ayrılanlar Arabistan'ın, Suriye'nin ve Hindistan'ın güzel kokulu bitkileridir: günlük, mürr, kasia, belesan, tarçın ve bunlar gibi başka ne varsa. Bunlar üzerine başka yerde daha uzun konuşulmuştur. Doğuya ve güneye bakan ülkelerde bunlar ve bunlardan başka daha birçok bitki kendine özgüdür.

4.4.14

Περιττότερα δὲ τῶν φυομένων καὶ πλεῖστον ἐξηλλαγμένα πρὸς τὰ ἄλλα τὰ εὔοσμα τὰ περὶ Ἀραβίαν καὶ Συρίαν καὶ Ἰνδούς, οἷον ὅ τε λιβανωτὸς καὶ ἡ σμύρνα καὶ ἡ κασία καὶ τὸ ὀποβάλσαμον καὶ τὸ κινάμωμον καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· περὶ ὧν ἐν ἄλλοις εἴρηται διὰ πλειόνων. ἐν μὲν οὖν τοῖς πρὸς ἕω τε καὶ μεσημβρίαν καὶ ταῦτ᾿ ἴδια καὶ ἕτερα δὲ τούτων πλείω ἐστίν.

4.5.15. Bölüm

Kuzeye bakan ülkelerde ise durum aynı değildir. Oralardan, soğuğu seven ve bizde de bulunan ortak ağaçlar dışında anmaya değer bir şey söylenmez; çam, meşe, köknar, şimşir, kestane, ıhlamur ve benzerleri gibi. Çünkü bunlardan başka hemen hiçbir ağaç yoktur; ama öteki bitkilerden bazıları soğuk yerleri daha çok arar: kantaron ve pelin gibi; ayrıca kökleri ve özsuları ilaç olan bitkiler, çöpleme, eşek hıyarı, mahmude ve kökü kazılıp toplanan bitkilerin hemen hepsi.

4.5.1

Ἐν δὲ τοῖς πρὸς ἄρκτον οὐχ ὁμοίως· οὐθὲν γὰρ ὅτι ἄξιον λόγου λέγεται παρὰ τὰ κοινὰ τῶν δένδρων ἃ καὶ φιλόψυχρά τε τυγχάνει καὶ ἔστι καὶ παρ᾿ ἡμῖν, οἷον πεύκη δρῦς ἐλάτη πύξος διοσβάλανος φίλυρα καὶ τὰ ἄλλα δὲ τὰ τοιαῦτα· σχεδὸν γὰρ οὐδὲν ἕτερον παρὰ ταῦτά ἐστιν, ἀλλὰ τῶν ἄλλων ὑλημάτων ἔνια ἃ τοὺς ψυχροὺς μᾶλλον ζητεῖ τόπους, καθάπερ κενταύριον ἀψίνθιον, ἔτι δὲ τὰ φαρμακώδη ταῖς ῥίζαις καὶ τοῖς ὀποῖς, οἶον ἐλλέβορος ἐλατήριον σκαμμωνία, σχεδὸν πάντα τὰ ῥιζοτομούμενα.

4.5.2Bunların kimisi Pontos'ta ve Trakya'da, kimisi Oitē, Parnassos, Pēlion, Ossa ve Telethrion dolaylarında yetişir; kimileri en çok bu dağlarda bulunduğunu söyler. Arkadya'da ve Lakonike'de de çoktur; çünkü bu ülkeler de ilaç bitkisi yetiştirir. Ama bu ülkelerde güzel kokulu bitkilerden hiçbiri yoktur; yalnız Illyria'da ve Adriyatik kıyısında süsen bulunur: orada süsen iyidir ve başka yerlerdekilerden çok üstündür. Güzel kokulu bitkiler ise, adeta karşı uçta, sıcak ve güneye bakan ülkelerde bulunur. Sıcak ülkelerde servi de daha çoktur, Girit, Likya ve Rodos'ta olduğu gibi; katran ardıcı ise Trakya ve Frigya dağlarında da bulunur.

4.5.2

Τὰ μὲν γὰρ ἐν τῷ Πόντῳ καὶ τῇ Θράκῃ γίνεται, τὰ δὲ περὶ τὴν Οἴτην καὶ τὸν Παρνασὸν καὶ τὸ Πήλιον καὶ τὴν Ὄσσαν καὶ τὸ Τελέθριον· καὶ ἐν τούτοις δέ τινές φασι πλεῖστον· πολλὰ δὲ καὶ ἐν τῇ Ἀρκαδίᾳ καὶ ἐν τῇ Λακωνικῇ· φαρμακώδεις γὰρ καὶ αὗται. τῶν δὲ εὐωδῶν οὐδὲν ἐν ταύταις, πλὴν ἶρις ἐν τῇ Ἰλλυρίδι καὶ περὶ τὸν Ἀδρίαν· ταύτῃ γὰρ χρηστὴ καὶ πολὺ διαφέρουσα τῶν ἄλλων· ἀλλ᾿ ἐν τοῖς ἀλεεινοῖς καὶ τοῖς πρὸς μεσημβρίαν ὥσπερ ἀντικείμενα τὰ εὐώδη. ἔχουσι δὲ καὶ κυπάριττον οἱ ἀλεεινοὶ μᾶλλον, ὥσπερ Κρήτη Λυκία Ῥόδος, κέδρον δὲ καὶ τὰ Θρᾴκια ὅρη καὶ τὰ Φρύγια.

4.5.3Evcil bitkilerden soğuk yerlere en az dayananların defne ile mersin olduğunu, bunlardan da mersinin daha az dayandığını söylerler. Kanıt olarak Olympos'ta defnenin bol olduğunu, mersinin ise hiç bulunmadığını gösterirler. Pontos'ta Pantikapaion dolaylarında ise, tapınak törenleri için çok uğraşıp her yolu denedikleri hâlde, ikisi de yetişmez. Ama incir ağaçları çok ve iridir; narlar da üstleri örtülerek korunursa yetişir. Armut ve elma ağaçları çok boldur, çok çeşitlidir ve iyidir; bunlar ilkbahar türleridir, meğer ki geççi türler olsun. Yabani ağaçlardan meşe, karaağaç, dişbudak ve benzerleri vardır; ama çam, köknar ve Halep çamı, kısacası reçineli hiçbir ağaç yoktur. Oradaki odun nemlidir ve Sinop'unkinden çok daha kötüdür; bu yüzden onu açık havada kalacak işler dışında pek kullanmazlar. Pontos'a ya da hiç değilse onun bazı yerlerine ilişkin bilgiler bunlardır.

4.5.3

Τῶν δὲ ἡμερουμένων ἥκιστά φασιν ἐν τοῖς ψυχροῖς ὑπομένειν δάφνην καὶ μυρρίνην, καὶ τούτων δὲ ἦττον ἔτι τὴν μυρρίνην· σημεῖον δὲ λέγουσιν ὅτι ἐν τῷ Ὀλύμπῳ δάφνη μὲν πολλή, μύρρινος δὲ ὅλως οὐκ ἔστιν. ἐν δὲ τῷ Πόντῳ περὶ Παντικάπαιον οὐδ᾿ ἕτερον καίπερ σπουδαζόντων καὶ πάντα μηχανωμένων πρὸς τὰς ἱεροσύνας· συκαῖ δὲ πολλαὶ καὶ εὐμεγέθεις καὶ ῥοιαὶ δὲ περισκεπαζόμεναι· ἄπιοι δὲ καὶ μηλέαι πλεῖσται καὶ παντοδαπώταται καὶ χρησταί· αὖται δ᾿ ἐαριναὶ πλὴν εἰ ἄρα ἄψιοι· τῆς δὲ ἀγρίας ὕλης ἐστὶ δρῦς πτελέα μελία καὶ ὅσα τοιαῦτα· πεύκη δὲ καὶ ἐλάτη καὶ πίτυς οὐκ ἔστιν οὐδὲ ὅλως οὐδὲν ἔνδᾳδον· ὑγρὰ δὲ αὕτη καὶ χείρων πολὺ τῆς Σινωπικῆς, ὥστ᾿ οὐδὲ πολὺ χρῶνται αὐτῇ πλὴν πρὸς τὰ ὑπαίθρια. ταῦτα μὲν οὖν περὶ τὸν Πόντον ἢ ἔν τισί γε τόποις αὐτοῦ.

4.5.4Propontis'te mersin ve defne dağlarda birçok yerde yetişir. Bazı bitkileri de belki belli yerlere özgü saymak gerekir; çünkü söylendiği gibi her bölgenin ağaçlar bakımından farkları vardır: yalnız aynı ağacın orada daha iyi ya da daha kötü olmasıyla değil, onu yetiştirip yetiştirmemesiyle de ayrılırlar. Örneğin Tmōlos'ta ve Mysia'daki Olympos'ta bol ceviz ve kestane, ayrıca asma, elma ve nar vardır; İda'da ise bunların kimisi hiç yoktur, kimisi seyrektir. Makedonya'da ve Pieria'daki Olympos'ta bunların kimisi vardır, kimisi yoktur. Euboia'da ve Magnesia dolaylarında Euboia kestanesi boldur, ötekilerden ise hiçbiri yoktur; Pēlion'da ve oradaki öteki dağlarda da yoktur.

4.5.4

Ἐν δὲ τῇ Προποντίδι γίνεται καὶ μύρρινος καὶ δάφνη πολλαχοῦ ἐν τοῖς ὄρεσιν. ἴσως δ’ ἔνια καὶ τῶν τόπων ἴδια θετέον· ἕκαστοι γὰρ ἔχουσι τὰ διαφέροντα, ὥσπερ εἴρηται, κατὰ τὰς ὕλας οὐ μόνον τῷ βελτίω καὶ χείρω τὴν αὐτὴν ἔχειν ἀλλὰ καὶ τῷ φέρειν ἢ μὴ φέρειν· οἷον ὁ μὲν Τμῶλος ἔχει καὶ ὁ Μύσιος Ὄλυμπος πολὺ τὸ κάρυον καὶ τὴν διοσβάλανον, ἔτι δὲ ἄμπελον καὶ μηλέαν καὶ ῥόαν· ἡ δὲ Ἴδη τὰ μὲν οὐκ ἔχει τούτων τὰ δὲ σπάνια· περὶ δὲ Μακεδονίαν καὶ τὸν Πιερικὸν Ὄλυμπον τὰ μὲν ἔστι τὰ δ’ οὐκ ἔστι τούτων· ἐν δὲ τῇ Εὐβοίᾳ καὶ περὶ τὴν Μαγνησίαν τὰ μὲν Εὐβοϊκὰ πολλὰ τῶν δὲ ἄλλων οὐθέν· οὐδὲ δὴ περὶ τὸ Πέλιον οὐδὲ τὰ ἄλλα τὰ ἐνταῦθα ὅρη.

4.5.5Gemi yapımına elverişli keresteyi veren yerler genel olarak azdır. Avrupa'da Makedonya dolayları, Trakya'nın bazı yerleri ve İtalya dolayları; Asya'da ise Kilikya, Sinop ve Amisos dolayları, ayrıca Mysia'daki Olympos ve İda böyle sayılır; ama İda'da bu kereste bol değildir. Suriye'de ise sedir vardır ve trireme yapımında bunu kullanırlar.

4.5.5

Βραχὺς δ’ ἐστὶ τόπος ὃς ἔχει καὶ ὅλως τὴν ναυπηγήσιμον ὕλην· τῆς μὲν γὰρ Εὐρώπης δοκεῖ τὰ περὶ τὴν Μακεδονίαν καὶ ὅσα τῆς Θρᾴκης καὶ περὶ Ἰταλίαν· τῆς δὲ Ἀσίας τά τε ἐν Κιλικίᾳ καὶ τὰ ἐν Σινώπῃ καὶ Ἀμισῷ, ἔτι δὲ ὁ Μύσιος Ὄλυμπος καὶ ἡ Ἴδη πλὴν οὐ πολλήν· ἡ γὰρ Συρία κέδρον ἔχει καὶ ταύτῃ χρῶνται πρὸς τὰς τριήρεις.

4.5.6Suyu seven ve ırmak kıyısında yetişen ağaçlarda da durum aynıdır. Adriyatik'te, Diomedes tapınağının çevresi dışında çınar bulunmadığını söylerler; bütün İtalya'da da seyrekmiş; oysa iki ülkede de çok sayıda büyük ırmak vardır. Ama görünüşe göre bu yer çınarı yetiştirmiyor. Nitekim Rhēgion'da yaşlı tiran Dionysios'un bahçesine diktirdiği ve şimdi gymnasionda bulunan çınarlar, üzerlerine titrenmesine rağmen büyüyemediler.

4.5.6

Ἀλλὰ καὶ τὰ φίλυδρα καὶ τὰ παραποτάμια ταῦθ᾿ ὁμοίως· ἐν μὲν γὰρ τῷ Ἀδρίᾳ πλάτανον οὔ φασιν εἶναι πλὴν περὶ τὸ Διομήδους ἱερόν· σπανίαν δὲ καὶ ἐν Ἱταλίᾳ πάσῃ· καίτοι πολλοὶ καὶ μεγάλοι ποταμοὶ παρ’ ἀμφοῖν· ἀλλ’ οὐκ ἔοικε φέρειν ὁ τόπος· ἐν Ῥηγίῳ γοῦν ἃς Διονύσιος πρεσβύτερος ὁ τύραννος ἐφύτευσεν ἐν τῷ παραδείσῳ, αἵ εἰσι νῦν ἐν τῷ γυμνασίῳ, φιλοτιμηθεῖσαι οὐ δεδύνηνται λαβεῖν μέγεθος.

4.5.7Bazı yerlerde en çok çınar, bazılarında karaağaç ve söğüt, bazılarında da Haimos'ta olduğu gibi ılgın bulunur. Bu yüzden, söylendiği gibi, böyle durumları yabanilerde de evcillerde de yerlere özgü saymak gerekir. Bununla birlikte bunlardan bazılarında, toprak düzenlenip işlenince ülke belki onları da yetiştirebilir; bunun bazı hayvanlarda ve bitkilerde bugün de gerçekleştiğini görüyoruz.

4.5.7

Ἔνιοι δὲ πλείστην ἔχουσι πλάτανον, οἱ δὲ πτελέαν καὶ ἰτέαν, οἱ δὲ μυρίκην, ὥσπερ ὁ Αἶμος. ὥστε τὰ μὲν τοιαῦτα, καθάπερ ἐλέχθη, τῶν τόπων ἴδια θετέον ὁμοίως ἔν τε τοῖς ἀγρίοις καὶ τοῖς ἡμέροις. οὐ μὴν ἀλλὰ τάχ’ ἂν εἴη καὶ τούτων ἐπί τινων ὥστε διακοσμηθέντων δύνασθαι τὴν χώραν φέρειν, ὃ καὶ νῦν ξυμβαῖνον ὁρῶμεν καὶ ἐπὶ ζώων ἐνίων καὶ φυτῶν.

4.6.16. Bölüm

Ağaçların ve genel olarak bitkilerin tabiatındaki en büyük farkın, daha önce de söylediğimiz fark olduğunu kabul etmek gerekir: hayvanlarda olduğu gibi bitkilerde de kimisi karada, kimisi suda yaşar. Çünkü bazı bitkiler yalnız bataklıklarda, göllerde ve ırmaklarda değil, denizde de yetişir; dış denizde ise ağaçlar da yetişir. Bizim denizimizde yetişenlerin hepsi küçüktür ve hemen hiçbiri deniz yüzünün üstüne çıkmaz; dış denizde ise böyleleri de, deniz yüzünün üstüne çıkanlar da, ayrıca daha büyük başka ağaçlar da bulunur.

4.6.1

Μεγίστην δὲ διαφορὰν αὐτῆς τῆς φύσεως τῶν δένδρων καὶ ἀπλῶς τῶν ὑλημάτων ὑποληπτέον ἣν καὶ πρότερον εἴπομεν, ὅτι τὰ μὲν ἔγγαια τὰ δ’ ἔνυδρα τυγχάνει, καθάπερ τῶν ζώων, καὶ τῶν φυτῶν· οὐ μόνον ἐν τοῖς ἕλεσι καὶ ταῖς λίμναις καὶ τοῖς ποταμοῖς γὰρ ἀλλὰ καὶ ἐν τῇ θαλάττῃ φύεται καὶ ὑλήματα ἔνια ἔν τε τῇ ἔξω καὶ δένδρα· ἐν μὲν γὰρ τῇ περὶ ἡμᾶς μικρὰ πάντα τὰ φυόμενα, καὶ οὐδὲν ὑπερέχον ὡς εἰπεῖν τῆς θαλάττης· ἐν ἐκείνῃ δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα καὶ ὑπερέχοντα, καὶ ἕτερα δὲ μείζω δένδρα.

4.6.2Bizim denizimizde bulunanlar şunlardır: en belirgin ve her yerde bulunanları phykos, bryon ve bunlara benzer bitkilerdir; belirgin olup yerden yere değişen ve en kendine özgü olanlar ise "köknar", "incir", "meşe", "asma" ve "hurma"dır. Bunların kimisi kıyıya yakın, kimisi açık denizde, kimisi de her iki yerde yetişir. Kimisi çok türlüdür, phykos gibi; kimisinin ise tek biçimi vardır. Phykosun bir türü geniş yapraklıdır, şerit gibidir, rengi ot yeşilidir; kimileri buna "pırasa", kimileri "zōstēr" der. Kökü dıştan tüylü, içten pul pul katmanlıdır; oldukça uzun ve kalındır, soğancıklarınkini andırır.

4.6.2

Τὰ μὲν οὖν περὶ ἡμᾶς ἐστι τάδε· φανερώτατα μὲν καὶ κοινότατα πᾶσιν τό τε φῦκος καὶ τὸ βρύον καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· φανερώτατα δὲ καὶ ἰδιώτατα κατὰ τοὺς τόπους ἐλάτη συκῆ δρῦς ἄμπελος φοῖνιξ. τούτων δὲ τὰ μὲν πρόσγεια τὰ δὲ πόντια τὰ δ’ ἀμφοτέρων τῶν τόπων κοινά. καὶ τὰ μὲν πολυειδῆ, καθάπερ τὸ φῦκος, τὰ δὲ μίαν ἰδέαν ἔχοντα. τοῦ γὰρ φύκους τὸ μέν ἐστι πλατύφυλλον ταινιοειδὲς χρῶμα ποῶδες ἔχον, ὃ δὴ καὶ πράσον καλοῦσί τινες, οἱ δὲ ζωστῆρα· ῥίζαν δὲ ἔχει δασεῖαν ἔξωθεν ἔνδοθεν δὲ λεπυριώδη. μακρὰν δὲ ἐπιεικῶς καὶ εὐπαχῆ παρομοίαν τοῖς κρομυογητείοις.

4.6.3Öteki türün yaprakları rezeneninkiler gibi kıl gibidir; rengi ot yeşili değil, sarımsıdır; sapı da yoktur, ama kendi içinde bir bakıma dik durur. Bu tür kabuklular ve taşlar üzerinde yetişir, öteki gibi kıyının dibinde değil. İkisi de kıyıya yakın yetişir; kıl yapraklı olan karanın hemen kenarında yetişir ve çoğu zaman dalgalar yalnızca üzerinden geçer; öteki ise biraz daha açıkta yetişir.

4.6.3

Τὸ δὲ τριχόφυλλον, ὥσπερ τὸ μάραθον, οὐ ποῶδες ἀλλ’ ἔξωχρον οὐδὲ ἔχον καυλὸν ἀλλ’ ὀρθόν πως ἐν αὑτῷ· φύεται δὲ τοῦτο ἐπὶ τῶν ὀστράκων καὶ τῶν λίθων, οὐχ ὥσπερ θάτερον πρὸς τῇ γῇ· πρόσγεια δ’ ἄμφω, καὶ τὸ μὲν τριχόφυλλον πρὸς αὐτῇ τῇ γῇ, πολλάκις δὲ ὥσπερ ἐπικλύζεται μόνον ὑπὸ τῆς θαλάττης, θάτερον δὲ ἀνωτέρω.

4.6.4Söylendiğine göre Herakles Sütunları dolaylarındaki dış denizde phykos şaşılacak büyüklükte olur, eni de dört parmaktan geniştir. Bu phykos dış denizden gelen akıntıyla iç denize sürüklenir; buna "pırasa" derler. İç denizde de bazı yerlerde insanın göbek hizasını aşacak kadar boy atar. Bir yıllık olduğu söylenir: ilkbahar biterken çıkar, yazın en gürbüz çağına erer, sonbaharda zayıflar, kışın ölüp kıyıya atılır. Öteki deniz bitkilerinin hepsi de kışın daha kötü ve daha soluk olurmuş. Denizde kıyıya yakın yetişen bitkiler aşağı yukarı bunlardır. Sünger avcılarının dalıp çıkardığı açık deniz phykosu ise derin sularda yetişir.

4.6.4

Γίνεται δὲ ἐν μὲν τῇ ἔξω τῇ περὶ Ἡρακλέους στήλας θαυμαστόν τι τὸ μέγεθος, ὥς φασι, καὶ τὸ πλάτος μεῖζον ὡς παλαιστιαῖον. φέρεται δὲ τοῦτο εἰς τὴν ἔσω θάλατταν ἅμα τῷ ῥῷ τῷ ἔξωθεν καὶ καλοῦσιν αὐτὸ πράσον· ἐν ταύτῃ δ’ ἔν τισι τόποις ὥστ’ ἐπάνω τοῦ ὀμφαλοῦ. λέγεται δὲ ἐπέτειον εἶναι καὶ φύεσθαι μὲν τοῦ ἦρος λήγοντος, ἀκμάζειν δὲ τοῦ θέρους, τοῦ μετοπώρου δὲ φθίνειν, κατὰ δὲ τὸν χειμῶνα ἀπόλλυσθαι καὶ ἐκπίπτειν. ἅπαντα δὲ καὶ τἆλλα τὰ φυόμενα χείρω καὶ ἀμαυρότερα γίνεσθαι τοῦ χειμῶνος. ταῦτα μὲν οὖν οἷον πρόσγεια περί γε τὴν θάλατταν. τὸ δὲ πόντιον φῦκος ὃ οἱ σπογγιεῖς ἀνακολυμβῶσι πελάγιον.

4.6.5Girit'te de kıyıya yakın kayaların üzerinde çok bol ve çok güzel bir phykos yetişir; bununla yalnız şeritleri değil, yünleri ve giysileri de boyarlar. Boya taze kaldıkça rengi mor boyanınkinden çok daha güzeldir. Adanın kuzey yakasında, süngerler ve benzeri şeyler gibi, hem daha bol hem daha güzel olur.

4.6.5

Καὶ ἐν Κρήτῃ δὲ φύεται πρὸς τῇ γῇ ἐπὶ τῶν πετρῶν πλεῖστον καὶ κάλλιστον ᾧ βάπτουσιν οὐ μόνον τὰς ταινίας ἀλλὰ καὶ ἔρια καὶ ἱμάτια· καὶ ἕως ἂν ᾖ πρόσφατος ἡ βαφή, πολὺ καλλίων ἡ χρόα τῆς πορφύρας· γίνεται δ’ ἐν τῇ προσβόρρῳ καὶ πλεῖον καὶ κάλλιον, ὥσπερ αἱ σπογγιαὶ καὶ ἄλλα τοιαῦτα.

4.6.6Ayrık otuna benzeyen bir başka deniz bitkisi vardır: yaprağı da çok benzer, kökü de ayrık otununki gibi boğumlu ve uzundur, yana doğru büyür; ayrık otu gibi kamışa benzer bir sapı da vardır; büyüklükçe phykostan çok daha küçüktür.

Başka bir bitki de bryondur. Bunun yaprağı ot yeşili renktedir, geniştir ve maruldan pek farklı değildir; ama daha buruşuk, adeta büzülmüştür. Sapı yoktur; tek bir başlangıçtan birkaç yaprak çıkar, sonra bir başkasından yine birkaç tane. Bunlar kıyıya yakın taşlar ve kabuklular üzerinde yetişir. Küçük deniz bitkileri aşağı yukarı bunlardır.

4.6.6

Ἄλλο δ’ ἐστὶν ὅμοιον τῇ ἀγρώστει· καὶ γὰρ τὸ φύλλον παραπλήσιον ἔχει καὶ τὴν ῥίζαν γονατώδη καὶ μακρὰν καὶ πεφυκυῖαν πλαγίαν, ὥσπερ ἡ τῆς ἀγρώστιδος· ἔχει δὲ καὶ καυλὸν καλαμώδη, καθάπερ ἡ ἄγρωστις· μεγέθει δὲ ἔλαττον πολὺ τοῦ φύκους. Ἄλλο δὲ τὸ βρύον, ὃ φύλλον μὲν ἔχει ποῶδες τῇ χρόᾳ, πλατὺ δὲ καὶ οὐκ ἀνόμοιον ταῖς θριδακίναις, πλὴν ῥυτιδωδέστερον καὶ ὥσπερ συνεσπασμένον. καυλὸν δὲ οὐκ ἔχει, ἀλλ’ ἀπὸ μιᾶς ἀρχῆς πλείω τὰ τοιαῦτα καὶ πάλιν ἀπ’ ἄλλης· φύεται δὲ ἐπὶ τῶν λίθων τὰ τοιαῦτα πρὸς τῇ γῇ καὶ τῶν ὀστράκων. καὶ τὰ μὲν ἐλάττω σχεδὸν ταῦτ’ ἐστίν.

4.6.7"Meşe" ve "köknar" kıyıya yakın yetişir. İkisi de kök salmadan, lepaslar gibi yapışarak taşlara ve kabuklulara tutunur. İkisinin de yaprakları adeta etlidir. "Köknar"ın yaprağı çok daha uzunca ve kalındır, baklagillerin kınlarına benzer; içi boştur ve içinde hiçbir şey yoktur. "Meşe"ninki ince ve daha çok ılgın yaprağını andırır. İkisinin de rengi morumsudur. "Köknar"ın bütün biçimi, hem kendisi hem ana dalları, diktir; "meşe"ninki ise daha eğridir ve daha çok yana yayılır. İkisinin de kimi çok saplı, kimi tek saplı olur; ama "köknar" daha çok tek saplıdır. Ana dala benzeyen çıkıntıları "köknar"da uzun, düz ve seyrek, "meşe"de daha kısa, daha eğri ve daha sıktır.

4.6.7

Ἡ δὲ δρῦς καὶ ἡ ἐλάτη παράγειοι μὲν ἄμφω· φύονται δ’ ἐπὶ λίθοις καὶ ὀστράκοις ῥίζας μὲν οὐκ ἔχουσαι, προσπεφυκυῖαι δὲ ὥσπερ αἱ λεπάδες. ἀμφότεραι μὲν οἷον σαρκόφυλλα· προμηκέστερον δὲ τὸ φύλλον πολὺ καὶ παχύτερον τῆς ἐλάτης πέφυκε καὶ οὐκ ἀνόμοιον τοῖς τῶν ὀσπρίων λοβοῖς, κοῖλον δ’ ἔνδοθεν καὶ οὐδὲν ἔχον ἐν αὐτοῖς· τὸ δὲ τῆς δρυὸς λεπτὸν καὶ μυρικωδέστερον· χρῶμα δ’ ἐπιπόρφυρον ἀμφοῖν. ἡ δὲ ὅλη μορφὴ τῆς μὲν ἐλάτης ὀρθὴ καὶ αὐτῆς καὶ τῶν ἀκρεμόνων, τῆς δὲ δρυὸς σκολιωτέρα καὶ μᾶλλον ἔχουσα πλάτος· γίνεται δὲ ἄμφω καὶ πολύκαυλα καὶ ⟨μονόκαυλα,⟩ μονοκαυλότερον δὲ ἡ ἐλάτη· τὰς δὲ ἀκρεμονικὰς ἀποφύσεις ἡ μὲν ἐλάτη μακρὰς ἔχει καὶ εὐθείας καὶ μανάς, ἡ δὲ δρῦς βραχυτέρας καὶ σκολιωτέρας καὶ πυκνοτέρας.

4.6.8İkisinin de bütün boyu bir pygōn, yani bir arşından biraz kısa ya da biraz fazladır; genel olarak "köknar"ınki daha büyüktür. "Meşe" kadınların yün boyamasında işe yarar. Ana dallarına bazı kabuklu hayvanlar yapışmıştır; aşağıda, sapın kendisinin çevresinde de bazı kabuklular onu bütünüyle sarar; bunların içine oninnoslar, başka bazı hayvanlar ve ahtapota benzeyen bir hayvan yerleşmiştir.

4.6.8

τὸ δ’ ὅλον μέγεθος ἀμφοτέρων ὡς πυγωνιαῖον ἢ μικρὸν ὑπεραῖρον, μεῖζον δὲ ὡς ἀπλῶς εἰπεῖν τὸ τῆς ἐλάτης. χρήσιμον δὲ ἡ δρῦς εἰς βαφὴν ἐρίων ταῖς γυναιξίν. ἐπὶ μὲν τῶν ἀκρεμόνων προσηρτημένα τῶν ὀστρακοδέρμων ζώων ἔνια· καὶ κάτω δὲ πρὸς αὐτῷ τῷ καυλῷ περιπεφυκότων τινῶν γ’ ὅλῳ, ἐν τούτοις δεδυκότες ὀνίννοι τε καὶ ἄλλ’ ἄττα καὶ τὸ ὅμοιον πολύποδι.

4.6.9Bunlar kıyıya yakın yetiştikleri için kolayca incelenebilir. Kimileri ise açık denizde yetişen başka bir "meşe" daha olduğunu, bunun meyve de verdiğini ve palamudunun işe yaradığını söyler; dalgıçların ve süngercilerin, çok büyük başka "meşe"ler de bulunduğunu söylediklerini anlatırlar.

"Asma" ise her iki yerde de yetişir: hem kıyıya yakın hem açık denizde; açık denizdekinin yaprakları, filizleri ve meyvesi daha büyüktür.

"İncir" yapraksızdır, büyüklükçe pek büyük değildir; kabuğunun rengi kızıldır.

4.6.9

Ταῦτα μὲν οὖν πρόσγεια καὶ ῥάδια θεωρηθῆναι· φασὶ δέ τινες καὶ ἄλλην δρῦν εἶναι ποντίαν ἣ καὶ καρπὸν φέρει, καὶ ἡ βάλανος αὐτῆς χρησίμη· τοὺς δὲ σκινθοὺς καὶ κολυμβητὰς λέγειν ὅτι καὶ ἕτεραι μεγάλαι τινὲς τοῖς μεγέθεσιν εἴησαν. Ἡ δὲ ἄμπελος ἀμφοτέρωσε γίνεται· καὶ γὰρ πρὸς τῇ γῇ καὶ ποντία· μείζω δ’ ἔχει καὶ τὰ φύλλα καὶ τὰ κλήματα καὶ τὸν καρπὸν ἡ ποντία. Ἡ δὲ συκῆ ἄφυλλος μὲν τῷ δὲ μεγέθει οὐ μεγάλη, χρῶμα δὲ τοῦ φλοιοῦ φοινικοῦν.

4.6.10"Hurma" açık denizde yetişir; gövdesi çok kısadır; çubukların çıkışları hemen hemen düzdür. Bunlar aşağıdan, ağaçlardaki ana dallar gibi çepeçevre değil, adeta tek bir düzlem üzerinde birbiri ardınca dizilir; birkaç yerde aralık kalır. Bu çıkıntıların çubukları bir bakıma sonkhos ve benzeri dikenli bitkilerin yapraklarına benzer; ama diktir, onlar gibi kıvrık değildir, yaprakları da tuzlu su tarafından kemirilmiştir; orta damarın baştan başa uzanması ve öteki görünüşleri bakımından ise benzerdirler. Bunların da sapların da bütün bitkinin de rengi çok kırmızı, adeta kızıldır.

Bu denizde bulunanlar bu kadardır. Çünkü sünger, "aplysia" denenler ve benzerleri başka bir tabiattadır.

4.6.10

Ὁ δὲ φοῖνίξ ἐστι μὲν πόντιον βραχυστέλεχες δὲ σφόδρα, καὶ σχεδὸν εὐθεῖαι αἱ ἐκφύσεις τῶν ῥάβδων· καὶ κάτωθεν οὐ κύκλῳ αὖται, καθάπερ τῶν ῥάβδων αἱ ἀκρεμόνες, ἀλλ’ ὡσὰν ἐν πλάτει κατὰ μίαν συνεχεῖς, ὀλιγαχοῦ δὲ καὶ ἀπαλλάττουσαι. τῶν δὲ ῥάβδων ἡ τῶν ἀποφύσεων τούτων ὁμοία τρόπον τινὰ ἡ φύσις τοῖς τῶν ἀκανθῶν φύλλοις τῶν ἀκανικῶν, οἷον σόγκοις καὶ τοῖς τοιούτοις, πλὴν ὀρθαὶ καὶ οὐχ, ὥσπερ ἐκεῖνα, περικεκλασμέναι καὶ τὸ φύλλον ἔχουσαι διαβεβρωμένον ὑπὸ τῆς ἅλμης· ἐπεὶ τό γε δι’ ὅλου ἥκειν τὸν μέσον γε καυλὸν καὶ ἡ ἄλλη ὄψις παραπλησία. τὸ δὲ χρῶμα καὶ τούτων καὶ τῶν καυλῶν καὶ ὅλου τοῦ φυτοῦ ἐξέρυθρόν τε σφόδρα καὶ φοινικοῦν. Καὶ τὰ μὲν ἐν τῇδε τῇ θαλάττῃ τοσαῦτά ἐστιν. ἡ γὰρ σπογγιὰ καὶ αἱ ἀπλυσίαι καλούμεναι καὶ εἴ τι τοιοῦτον ἑτέραν ἔχει φύσιν.

4.7.17. Bölüm

Herakles Sütunları dolaylarındaki dış denizde, söylendiği gibi, "pırasa" yetişir; bir de şu taşlaşan bitkiler: "kekik", defneye benzeyenler ve ötekiler. Arabistan'da, Koptos'un biraz yukarısında, "Kızıl Deniz" denen denizin kıyısında, karada "susatan diken" denen diken ağacı dışında hiçbir ağaç yetişmez; bu da sıcaklar ve susuzluk yüzünden seyrektir. Çünkü oraya ancak dört beş yılda bir yağmur yağar, o da sağanak hâlinde ve kısa süre.

4.7.1

Ἐν δὲ τῇ ἔξω τῇ περὶ Ἡρακλέους στήλας τό τε πράσον, ὥσπερ εἴρηται, φύεται καὶ τὰ ἀπολιθούμενα ταῦτα, οἷον θῦμα καὶ τὰ δαφνοειδῆ καὶ τὰ ἄλλα. τῆς δὲ ἐρυθρᾶς καλουμένης ἐν τῇ Ἀραβίᾳ μικρὸν ἐπάνω Κόπτου ἐν μὲν τῇ γῇ δένδρον οὐδὲν φύεται πλὴν τῆς ἀκάνθης τῆς διψαδος καλουμένησ· σπανία δὲ καὶ αὕτη διὰ τὰ καύματα καὶ τὴν ἀνυδρίαν· οὐχ ὕει γὰρ ἀλλ’ ἢ δι’ ἐτῶν τεττάρων ἢ πέντε καὶ τότε λάβρως καὶ ἐπ’ ὀλίγον χρόνον.

4.7.2Denizde ise bazı bitkiler yetişir; bunlara "defne" ve "zeytin" derler. "Defne" aria'ya, "zeytin" ise yaprağıyla zeytine benzer; "zeytin"in zeytin tanelerine çok benzeyen bir meyvesi de vardır. Bir reçine de salar; hekimler bundan kanayan yaralara karşı çok iyi bir ilaç hazırlar. Yağmur bol yağınca bir yerde deniz kıyısında mantarlar biter; bunlar güneşin etkisiyle taşlaşır. Deniz yırtıcı hayvanlarla doludur; en çok da köpekbalığı vardır, öyle ki denize dalmak mümkün değildir.

Mısır'dan inilen Kahramanlar Körfezi denen körfezde "defne", "zeytin" ve "kekik" yetişir; ama deniz yüzünün üstünde kalan kısımları yeşil değil, taş gibidir; yapraklarıyla ve sürgünleriyle yeşil olanlara benzerler. "Kekik"te çiçeğin rengi de, sanki henüz tam açmamış gibi, seçilir. Bu ağaççıkların boyu üç arşına kadar varır.

4.7.2

Ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ φύεται. καλοῦσι δ’ αὐτὰ δαφνην καὶ ἐλάαν. ἔστι δὲ ἡ μὲν δάφνη ὁμοία τῇ ἀρίᾳ ἡ δὲ ἐλάα ⟨τῇ ἐλάᾳ⟩ τῷ φύλλῳ· καρπὸν δὲ ἔχει ἡ ἐλάα παραπλήσιον ταῖς ἐλάαις· ἀφίησι δὲ καὶ δάκρυον, ἐξ οὗ οἱ ἰατροὶ φάρμακον ἔναιμον συντιθέασιν ὃ γίνεται σφόδρα ἀγαθόν. ὅταν δὲ ὕδατα πλείω γένηται, μύκητες φύονται πρὸς τῇ θαλάττῃ κατά τινα τόπον, οὗτοι δὲ ἀπολιθοῦνται ὑπὸ τοῦ ἡλίου. ἡ δὲ θάλαττα θηριώδης· πλείστους δὲ ἔχει τοὺς καρχαρίας, ὥστε μὴ εἶναι κολυμβῆσαι. Ἐν δὲ τῷ κόλπῳ τῷ καλουμένῳ Ἡρώων, ἐφ’ ὃν καταβαίνουσιν οἱ ἐξ Αἰγύπτου, φύεται μὲν δάφνη τε καὶ ἐλάα καὶ θύμον, οὐ μὴν χλωρά γε ἀλλὰ λιθοειδῆ τὰ ὑπερέχοντα τῆς θαλάττης, ὅμοια δὲ καὶ τοῖς φύλλοις καὶ τοῖς βλαστοῖς τοῖς χλωροῖς. ἐν δὲ τῷ θύμῳ καὶ τὸ τοῦ ἄνθους χρῶμα διάδηλον ὡσὰν μήπω τελέως ἐξηνθηκός. μήκη δὲ τῶν δενδρυφίων ὅσον εἰς τρεῖς πήχεις.

4.7.3İskender'in Hindistan'dan gönderdiği filonun dönüş yolculuğuna katılanlar, denizde yetişen bitkilerin suda kaldıkça yosunlarınkine benzer bir renkte olduğunu, ama sudan çıkarılıp güneşe konunca kısa sürede tuza benzediğini söylerler. Denizin hemen kıyısında taştan sazların da yetiştiğini, bunların görünüşte gerçeklerinden ayırt edilemediğini anlatırlar. Bundan da şaşırtıcı bir şey söylerler: bazı ağaççıklar yetişirmiş; renkleri öküz boynuzuna benzer, dalları pürüzlü ve uçları kızılımsıymış; bükülünce kırılırlarmış. Bunlardan bazıları ateşe atılınca demir gibi akkor hâline gelir, soğuyunca da eski hâline döner ve aynı rengi alırmış.

4.7.3

Οί δέ, ὅτε ἀνάπλους ἦν τῶν ἐξ Ἰνδῶν ὰποστα λέντων ὑπὸ Ἀλεξάνδρουυ, τὰ ἐν τῇ θαλάττῃ φυόμενα. μέχρι οὗ μὲν ἂν ᾖ ἐν τῷ ὑγρῷ, χρῶμά φασιν ἔχειν ὅμοιον τοῖς φυκίοις, ὁπόταν δ’ ἐξενεχθέντα τεθῇ πρὸς τὸν ἥλιον, ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ ἐξομοιοῦσθαι τῷ ἁλί. φύεσθαι δὲ καὶ σχοίνους λιθίνους παρ’ αὐτὴν τὴν θάλατταν, οὓς οὐδεὶς ἂν διαγνοίη τῇ ὄψει πρὸς τοὺς ἀληθινούς. θαυμασιώτερον δέ τι τούτου λέγουσι· φύεσθαι γὰρ δενδρύφι’ ἄττα τὸ μὲν χρῶμα ἔχοντα ὅμοιον κέρατι βοὸς τοῖς δὲ ὄζοις τραχέα καὶ ἀπ’ ἄκρου πυρρά· ταῦτα δὲ θραύεσθαι μὲν εἰ συγκλῴη τις· ἐκ δὲ τούτων πυρὶ ἐμβαλλόμενα, καθάπερ τὸν σίδηρον, διάπυρα γινόμενα πάλιν ὅταν ἀποψύχοιτο καθίστασθαι καὶ τὴν αὐτὴν χρόαν λαμβάνειν.

4.7.4Met-cezir dalgasının bastığı adalarda, en büyük çınarlar ve kara kavaklar kadar büyük ağaçlar yetişirmiş. Met geldiğinde öteki ağaçlar bütünüyle sular altında kalır, en büyüklerinin ise dalları dışarıda kalırmış; gemiciler halatlarını bu dallara, cezir olunca da köklere bağlarmış. Bu ağacın yaprağı defneye, çiçeği renkçe ve kokuca menekşeye benzer; meyvesi zeytin büyüklüğündedir ve çok güzel kokar. Yapraklarını dökmezmiş; çiçeği ve meyvesi sonbaharla birlikte oluşur, ilkbaharda dökülürmüş.

4.7.4

Ἐν δὲ ταῖς νήσοις ταῖς ὑπὸ τῆς πλημμυρίδος καταλαμβανομέναις δένδρα μεγάλα πεφυκέναι ἡλίκαι πλάτανοι καὶ αἴγειροι αἱ μέγισται· συμβαίνειν δέ, ὅθ’ ἡ πλημμυρὶς ἐπέλθοι, τὰ μὲν ἄλλα κατακρύπτεσθαι ὅλα, τῶν δὲ μεγίστων ὑπερέχειν τοὺς κλάδους, ἐξ ὧν τὰ πρυμνησία ἀνάπτειν, εἶθ᾿ ὅτε πάλιν ἄμπωτις γίνοιτο ἐκ τῶν ῥιζῶν. ἔχειν δὲ τὸ δένδρον φύλλον μὲν ὅμοιον τῇ δάφνῃ, ἄνθος δὲ τοῖς ἴοις καὶ τῷ χρώματι καὶ τῇ ὀσμῇ, καρπὸν δὲ ἡλίκον ἐλάα καὶ τοῦτον εὐώδη σφόδρα· καὶ τὰ μὲν φύλλα οὐκ ἀποβάλλειν, τὸ δὲ ἄνθος καὶ τὸν καρπὸν ἄμα τῷ φθινοπώρῳ γίνεσθαι, τοῦ δὲ ἔαρος ἀπορρεῖν.

4.7.5Denizin içinde de her dem yeşil olan ve meyvesi acıbaklaya benzeyen başka bitkilerin yetiştiğini söylerler.

Pers ülkesinde, Karmanya'ya komşu kıyıda, met-cezirin olduğu yerde, biçimce ve yapraklarıyla sandal ağacına benzeyen iri ağaçlar vardır. Bol meyve verirler; meyvenin dışı renkçe bademe benzer, içi ise bütün parçaları birbirine tutunmuş gibi kıvrım kıvrım sarılmıştır. Bu ağaçların hepsi ortalarından deniz tarafından oyulmuştur ve ahtapot gibi kökleri üzerinde ayakta dururlar; cezir olduğunda bu görülebilir.

4.7.5

Ἄλλα δ’ ἐν αὐτῇ τῇ θαλάττῃ πεφυκέναι, ἀείφυλλα μὲν τὸν δὲ καρπὸν ὅμοιον ἔχειν τοῖς θέρμοις. Περὶ δὲ τὴν Περσίδα τὴν κατὰ τὴν Καρμανίαν, καθ’ ἣν ἡ πλημμυρὶς γίνεται, δένδρα ἐστὶν εὐμεγέθη ὅμοια τῇ ἀνδράχλῃ καὶ τῇ μορφῇ καὶ τοῖς φύλλοις· καρπὸν δὲ ἔχει πολὺν ὅμοιον τῷ χρώματι ταῖς ἀμυγδάλαις ἔξωθεν, τὸ δ᾿ ἐντὸς συνελίττεται καθάπερ συνηρτημένον πᾶσιν. ὑποβέβρωται δὲ ταῦτα τὰ δένδρα πάντα κατὰ μέσον ὑπὸ τῆς θαλάττης καὶ ἔστηκεν ὑπὸ τῶν ῥιζῶν, ὥσπερ πολύπους. ὅταν γὰρ ἡ ἄμπωτις γένηται θεωρεῖν ἐστιν.

4.7.6O bölgede hiç tatlı su yoktur; yalnız bazı kanallar kalır ve bunlardan teknelerle geçerler; bunlar da deniz suyudur. Bu yüzden kimileri ağaçların tatlı suyla değil, deniz suyuyla beslendiğinin açık olduğunu düşünür; meğer ki kökleriyle topraktan bir şey çeksinler. Bunun da tuzlu olması akla yatkındır; çünkü kökler derine de inmez. Genel olarak denizin içinde yetişenler ile karada olup met-cezirin bastığı yerlerde yetişenler tek bir cinstir. Denizde yetişenler küçüktür ve yosun gibi görünür; karadakiler ise büyük ve yeşildir; güzel kokulu bir çiçekleri ve acıbaklaya benzer bir meyveleri vardır.

4.7.6

ὕδωρ δὲ ὅλως οὐκ ἔστιν ἐν τῷ τόπῳ· καταλείπονται δέ τινες διώρυχες δι᾿ ὧν διαπλέουσιν· αὗται δ᾿ εἰσὶ θαλάττης· ᾧ καὶ δῆλον οἴονταί τινες ὅτι τρέφονται ταύτῃ καὶ οὐ τῷ ὕδατι, πλὴν εἴ τι ταῖς ῥίζαις ἐκ τῆς γῆς ἕλκουσιν. εὔλογον δὲ καὶ τοῦθ᾿ ἁλμυρὸν εἶναι· καὶ γὰρ οὐδὲ κατὰ βάθους αἱ ῥίζαι. τὸ δὲ ὅλον ἓν τὸ γένος εἶναι τῶν τ᾿ ἐν τῇ θαλάττῃ φυομένων καὶ τῶν ἐν τῇ γῇ ὑπὸ τῆς πλημμυρίδος καταλαμβανομένων· καὶ τὰ μὲν ἐν τῇ θαλάττῃ μικρὰ καὶ φυκώδη φαινόμενα, τὰ δ᾿ ἐν τῇ γῇ μεγάλα καὶ χλωρὰ καὶ ἄνθος εὔοδμον ἔχοντα, καρπὸν δὲ οἷον θέρμος.

4.7.7Arap Körfezi'nde bulunan Tylos adasının doğu yakasında, met-cezir çekilince ortaya çıkan ağaçların öyle çok olduğunu söylerler ki ada adeta bir surla çevrilmiş gibi olurmuş. Bunların hepsi incir ağacı büyüklüğündeymiş; çiçeklerinin kokusu olağanüstüymüş; meyveleri ise yenmez ve görünüşçe acıbaklaya benzermiş. Ada çok sayıda yün taşıyan ağaç da yetiştirir. Bunların yaprağı asma yaprağına benzer, ama küçüktür; hiç meyve vermezler. Yünün bulunduğu kabuk bir ilkbahar elması büyüklüğündedir ve kapalıdır; olgunlaşınca açılır ve yünü dışarı salar; bu yünden ucuzundan en pahalısına kadar ince kumaşlar dokurlar.

4.7.7

Ἐν Τύλῳ δὲ τῇ νήσῳ, κεῖται δ᾿ αὕτη ἐν τῷ Ἀραβίῳ κόλπῳ, τὰ μὲν πρὸς ἕω τοσοῦτο πλῆθος εἶναί φασι δένδρων ὅτ᾿ ἐκβαίνει ἡ πλημμυρὶς ὥστ᾿ ἀπωχυρῶσθαι. πάντα δὲ ταῦτα μεγέθη μὲν ἔχειν ἡλίκα συκῆ, τὸ δὲ ἄνθος ὑπερβάλλον τῇ εὐωδίᾳ, καρπὸν δὲ ἄβρωτον ὅμοιον τῇ ὄψει τῷ θέρμῳ. φέρειν δὲ τὴν νῆσον καὶ τὰ δένδρα τὰ ἐριοφόρα πολλά. ταῦτα δὲ φύλλον μὲν ἔχειν παρόμοιον τῇ ἀμπέλῳ πλὴν μικρόν, καρπὸν δὲ οὐδένα φέρειν· ἐν ᾧ δὲ τὸ ἔριον ἡλίκον μῆλον ἐαρινὸν συμμεμυκός· ὅταν δὲ ὡραῖον ᾖ, ἐκπετάννυσθαι καὶ ἐξείρειν τὸ ἔριον, ἐξ οὗ τὰς σινδόνας ὑφαίνουσι, τὰς μὲν εὐτελεῖς τὰς δὲ πολυτελεστάτας.

4.7.8Söylendiği gibi bu ağaç Hindistan'da ve Arabistan'da da yetişir. Adada çiçeği şebboya benzeyen, ama kokusuz ve menekşeden dört kat büyük başka ağaçlar da varmış. Bir başka ağacın da gül gibi çok yapraklı bir çiçeği varmış: bu çiçek gece kapanır, güneş doğarken açılmaya başlar, öğlende tamamen açılır, akşamüstü yine azar azar toplanır ve gece kapanırmış; yerliler de onun uyuduğunu söylermiş. Adada hurma, asma, öteki meyve ağaçları ve yaprak dökmeyen incirler de yetişirmiş. Yağmur yağarmış, ama ürün için bundan yararlanmazlarmış; adada birçok kaynak varmış ve her şeyi bunlardan sularlarmış; bu su tahıla ve ağaçlara daha yararlıymış. Bu yüzden yağmur yağınca, adeta yağmur suyunu yıkayıp atmak için tarlalara kaynak suyunu salarlarmış. Dış denizdeki ağaçlardan bugüne kadar incelenmiş olanlar aşağı yukarı bunlardır.

4.7.8

Γίνεται δὲ τοῦτο καὶ ἐν Ἰνδοῖς, ὥσπερ ἐλέχθη, καὶ ἐν Ἀραβίᾳ. εἶναι δὲ ἄλλα δένδρα τὸ ἄνθος ἔχοντα ὅμοιον τῷ λευκοΐῳ, πλὴν ἄοδμον καὶ τῷ μεγέθει τετραπλάσιον τῶν ἴων. καὶ ἕτερον δέ τι δένδρον πολύφυλλον ὥσπερ τὸ ῥόδον· τοῦτο δὲ τὴν μὲν νύκτα συμμύειν ἅμα δὲ τῷ ἡλίῳ ἀνιόντι διοίγνυσθαι, μεσημβρίας δὲ τελέως διεπτύχθαι, πάλιν δὲ τῆς δείλης συνάγεσθαι κατὰ μικρὸν καὶ τὴν νύκτα συμμύειν· λέγειν δὲ καὶ τοὺς ἐγχωρίους ὅτι καθεύδει. γίνεσθαι δὲ καὶ φοίνικας ἐν τῇ νήσῳ καὶ ἀμπέλους καὶ τἆλλα ἀκρόδρυα καὶ συκᾶς οὐ φυλλορροούσας. ὕδωρ δὲ οὐράνιον γίνεσθαι μέν, οὐ μὴν χρῆσθαί γε πρὸς τοὺς καρπούς· ἀλλ’ εἶναι κρήνας ἐν τῇ νήσῳ πολλάς, ἀφ’ ὧν πάντα βρέχειν, ὃ καὶ συμφέρειν μᾶλλον τῷ σίτῳ καὶ τοῖς δένδρεσιν. δι’ ὃ καὶ ὅταν ὕσῃ τοῦτο ἐπαφιέναι καθαπερεὶ καταπλύνοντας ἐκεῖνο. καὶ τὰ μὲν ἐν τῇ ἔξω θαλάττῃ δένδρα τά γε νῦν τεθεωρημένα σχεδὸν τοσαῦτά ἐστιν.

4.8.18. Bölüm

Bundan sonra ırmaklarda, bataklıklarda ve göllerde yetişen bitkileri ele almak gerekir. Bunlarda üç tür bitki vardır: ağaçlar, ot gibi olanlar ve sazlık gibi olanlar. Ot gibi olanlardan kastım bataklık kerevizi ve benzerleridir; sazlık gibi olanlardan kastım ise kamış, kypeiros, phleōs, hasırotu ve boutomostur; bunlar hemen bütün ırmaklarda ve bu tür yerlerde ortaktır.

Bazı yerlerde böğürtlen, karaçalı ve söğüt, ak kavak, çınar gibi öteki ağaçlar da bulunur. Bunların kimisi su altında kalacak kadar suya gömülür, kimisi suyun biraz üstüne çıkar; kimisinin de kökleri ve gövdesinin küçük bir kısmı suyun içinde, geri kalan bütün gövdesi dışarıdadır. Bu durum söğütte, kızılağaçta, çınarda, ıhlamurda ve suyu seven bütün ağaçlarda görülür.

4.8.1

Ὑπὲρ δὲ τῶν ἐν τοῖς ποταμοῖς καὶ τοῖς ἕλεσι καὶ ταῖς λίμναις μετὰ ταῦτα λεκτέον. τρία δέ ἐστιν εἴδη τῶν ἐν τούτοις, τὰ μὲν δένδρα τὰ δ’ ὥσπερ ποιώδη τὰ δὲ λοχμώδη. λέγω δὲ ποιώδη μὲν οἷον τὸ σέλινον τὸ ἕλειον καὶ ὅσα ἄλλα τοιαῦτα· λοχμώδη δὲ κάλαμον κύπειρον φλεὼ σχοῖνον βούτομον, ἅπερ σχεδὸν κοινὰ πάντων τῶν ποταμῶν καὶ τῶν τοιούτων τόπων. Ἐνιαχοῦ δὲ καὶ βάτοι καὶ παλίουροι καὶ τὰ ἄλλα δένδρα, καθάπερ ἰτέα λεύκη πλάτανος. τὰ μὲν οὖν μέχρι τοῦ κατακρύπτεσθαι, τὰ δὲ ὥστε μικρὸν ὑπερέχειν, τῶν δὲ αἱ μὲν ῥίζαι καὶ μικρὸν τοῦ στελέχους ἐν τῷ ὑγρῷ, τὸ δὲ ἄλλο σῶμα πᾶν ἔξω. τοῦτο γὰρ καὶ ἰτέᾳ καὶ κλήθρᾳ καὶ πλατάνῳ καὶ φιλύρᾳ καὶ πᾶσι τοῖς φιλύδροις συμβαίνει.

4.8.2Bunlar da hemen bütün ırmaklarda ortaktır; nitekim Nil'de de yetişirler. Ama orada çınar bol değildir, ak kavak ondan da seyrektir; en çok dişbudak ve boumelios vardır. Mısır'da yetişen bitkiler bütünüyle tek tek sayılamayacak kadar çoktur; ama kısaca söylemek gerekirse hepsi yenebilir ve özsuları tatlıdır. Tatlılık ve besleyicilik bakımından en üstün görünenler şu üçüdür: papirüs, sari denen bitki ve üçüncü olarak mnasion dedikleri.

4.8.2

Σχεδὸν δὲ καὶ ταῦτα κοινὰ πάντων τῶν ποταμῶν ἐστιν· ἐπεὶ καὶ ἐν τῷ Νείλῳ πέφυκεν· οὐ μὴν πολλή γε ἡ πλάτανος, ἀλλὰ σπανιωτέρα ἔτι ταύτης ἡ λεύκη, πλείστη δὲ μελία καὶ βουμέλιος. τῶν γοῦν ἐν Αἰγύπτῳ φυομένων τὸ μὲν ὅλον πολὺ πλῆθός ἐστιν πρὸς τὸ ἀριθμήσασθαι καθ’ ἕκαστον· οὐ μὴν ἀλλ’ ὥς γε ἁπλῶς εἰπεῖν ἅπαντα ἐδώδιμα καὶ χυλοὺς ἔχοντα γλυκεῖς. διαφέρειν δὲ δοκεῖ τῇ γλυκύτητι καὶ τῷ τρόφιμα μάλιστα εἶναι τρία ταῦτα, ὅ τε πάπυρος καὶ τὸ καλούμενον σάρι καὶ τρίτον ὃ μνασίον καλοῦσι.

4.8.3Papirüs suyun derininde değil, iki arşın kadar, bazı yerlerde daha da az derinlikte yetişir. Kökünün kalınlığı güçlü bir adamın bileği kadar, uzunluğu dört arşından fazladır. Toprağın hemen üstünde büyür; çamura yana doğru ince ve sık kökler salar, yukarıya da "papirüs" denen üç köşeli sapları çıkarır. Bunların boyu on arşın kadardır; tepelerinde işe yaramaz, zayıf bir püskül vardır, hiç meyveleri yoktur. Bu sapları kökün birçok yerinden çıkarır.

4.8.3

Φύεται δὲ ὁ πάπυρος οὐκ ἐν βάθει τοῦ ὕδατος ἀλλ’ ὅσον ἐν δύο πήχεσιν, ἐνιαχοῦ δὲ καὶ ἐν ἐλάττονι. πάχος μὲν οὖν τῆς ῥίζης ἡλίκον καρπὸς χειρὸς ἀνδρὸς εὐρώστου, μῆκος δὲ ὑπὲρ τετράπηχυ· φύεται δὲ ὑπὲρ τῆς γῆς αὐτῆς, πλαγίας ῥίζας εἰς τὸν πηλὸν καθιεῖσα λεπτὰς καὶ πυκνάς, ἄνω δὲ τοὺς παπύρους καλουμένους τριγώνους, μέγεθος ὡς δέκα πήχεις, κόμην ἔχοντας ἀχρεῖον ἀσθενῆ καρπὸν δὲ ὅλως οὐδένα· τούτους δ’ ἀναδίδωσι κατὰ πολλὰ μέρη.

4.8.4Köklerini odun yerine kullanırlar; yalnız yakmak için değil, bunlardan her türlü başka eşya yapmak için de; çünkü kökte çok ve güzel odun vardır. Papirüsün kendisi pek çok işe yarar: ondan tekneler yaparlar; liflerinden yelken, hasır, bir çeşit giysi, yatak örtüsü, ip ve daha birçok şey örerler. Yabancıların en çok bildiği de ondan yapılan kâğıt rulolarıdır. Ama en büyük yardım beslenme alanında gelir: ülkedeki herkes papirüsü çiğ, haşlanmış ve kızartılmış olarak çiğner; suyunu yutar, posasını tükürür. Papirüs böyledir ve bu işlere yarar. Suriye'de, güzel kokulu kamışın da yetiştiği gölün çevresinde de yetişir; Antigonos gemilerinin iplerini oradan yaptırırdı.

4.8.4

χρῶνται δὲ ταῖς μὲν ῥίζαις ἀντὶ ξύλων οὐ μόνον τῷ κάειν ἀλλὰ καὶ τῷ σκεύη ἄλλα ποιεῖν ἐξ αὐτῶν παντοδαπά· πολὺ γὰρ ἔχει τὸ ξύλον καὶ καλόν. αὐτὸς δὲ ὁ πάπυρος πρὸς πλεῖστα χρήσιμος· καὶ γὰρ πλοῖα ποιοῦσιν ἐξ αὐτοῦ, καὶ ἐκ τῆς βίβλου ἱστία τε πλέκουσι καὶ ψιάθους καὶ ἐσθῆτά τινα καὶ στρωμνὰς καὶ σχοινία τε καὶ ἕτερα πλείω. καὶ ἐμφανέστατα δὴ τοῖς ἔξω τὰ βιβλία· μάλιστα δὲ καὶ πλείστη βοήθεια πρὸς τὴν τροφὴν ἀπ’ αὐτοῦ γίνεται. μασῶνται γὰρ ἅπαντες οἱ ἐν τῇ χώρᾳ τὸν πάπυρον καὶ ὠμὸν καὶ ἑφθὸν καὶ ὀπτόν· καὶ τὸν μὲν χυλὸν καταπίνουσι, τὸ δὲ μάσημα ἐκβάλλουσιν. ὁ μὲν οὖν πάπυρος τοιοῦτός τε καὶ ταύτας παρέχεται τὰς χρείας. γίνεται δὲ καὶ ἐν Συρίᾳ περὶ τὴν λίμνην ἐν ᾗ καὶ ὁ κάλαμος ὁ εὐώδης· ὅθεν καὶ Ἀντίγονος εἰς τὰς ναῦς ἐποιεῖτο τὰ σχοινία.

4.8.5Sari, ırmak çekildikten sonra bataklıkların ve ovaların sularında yetişir. Sert ve dolanmış bir kökü vardır; "sari" denen saplar bundan çıkar. Bunların boyu iki arşın kadar, kalınlığı elin başparmağı kadardır; bu da papirüs gibi üç köşelidir ve ona çok benzeyen bir püskülü vardır. Bunu da çiğneyip posasını tükürürler. Kökünü demirciler kullanır; çünkü odunu sert olduğu için iyi kömür verir.

4.8.5

Τὸ δὲ σάρι φύεται μὲν ἐν τῷ ὕδατι περὶ τὰ ἕλη καὶ τὰ πεδία, ἐπειδὰν ὁ ποταμὸς ἀπέλθῃ, ῥίζαν δὲ ἔχει σκληρὰν καὶ συνεστραμμένην, καὶ ἐξ αὐτῆς φύεται τὰ σαρία καλούμενα· ταῦτα δὲ μῆκος μὲν ὡς δύο πήχεις, πάχος δὲ ἡλίκον ὁ δάκτυλος ὁ μέγας τῆς χειρός· τρίγωνον δὲ καὶ τοῦτο, καθάπερ ὁ πάπυρος, καὶ κόμην ἔχον παραπλήσιον. μασώμενοι δὲ ἐκβάλλουσι καὶ τοῦτο τὸ μάσημα, τῇ ῥίζῃ δὲ οἱ σιδηρουργοὶ χρῶνται· τὸν γὰρ ἄνθρακα ποιεῖ χρηστὸν διὰ τὸ σκληρὸν εἶναι τὸ ξύλον.

4.8.6Mnasion ot gibidir; bu yüzden beslenmeden başka hiçbir işe yaramaz.

Tatlılıkça üstün olanlar bunlardır. Bataklıklarda ve göllerde toprağa tutunmayan başka bir bitki daha yetişir; tabiatı zambaklara benzer, ama yaprakları daha çoktur ve iki sıra hâlinde yan yana dizilir; rengi çok yeşildir. Hekimler bunu kadın hastalıklarına ve kırıklara karşı kullanır.

4.8.6

Τὸ δὲ μνασίον ποιῶδές ἐστιν, ὥστ’ οὐδεμίαν παρέχεται χρείαν πλὴν τὴν εἰς τροφήν. Καὶ τὰ μὲν γλυκύτητι διαφέροντα ταῦτά ἐστι. φύεται δὲ καὶ ἕτερον ἐν τοῖς ἕλεσι καὶ ταῖς λίμναις ὃ οὐ συνάπτει τῇ γῇ, τὴν μὲν φύσιν ὅμοιον τοῖς κρίνοις, πολυφυλλότερον δὲ καὶ παρ’ ἄλληλα τὰ φύλλα καθάπερ ἐν διστοιχίᾳ· χρῶμα δὲ χλωρὸν ἔχει σφόδρα. χρῶνται δὲ οἱ ἰατροὶ πρός τε τὰ γυναικεῖα αὐτῷ καὶ πρὸς τὰ κατάγματα.

4.8.7[Bunlar, akıntı alıp götürmezse ırmakta yetişir; ama bazen sürüklenip gittiği de olur; onlardan başka birçok bitki de çıkar.]

"Bakla" bataklıklarda ve göllerde yetişir. Sapının boyu en uzununda dört arşına varır, kalınlığı bir parmak kadardır; yumuşak, boğumsuz bir kamışa benzer. İçinde baştan başa petek gözlerine benzer bölmeler vardır. Sapın üstünde yuvarlak bir eşek arısı yuvasına benzeyen kapsül durur; kapsülün gözlerinin her birinde, ondan biraz dışarı taşan birer bakla bulunur; sayıları en fazla otuzdur. Çiçeği haşhaş çiçeğinin iki katıdır, rengi koyu gül rengidir; kapsül suyun üstündedir. Baklaların her birinin yanında büyük yapraklar çıkar; bunların büyüklüğü bir Tesalya şapkası kadardır, sapları da baklalarınkiyle aynıdır. Baklalardan herhangi biri ezilirse, içinde "pilos" denen o acı kısmın dürülmüş durduğu açıkça görülür.

4.8.7

[Ταῦτα δὲ γίνεται ἐν τῷ ποταμῷ εἰ μὴ ὁ ῥοῦς ἐξέφερεν· συμβαίνει δὲ ὥστε καὶ ἀποφέρεσθαι· ἕτερα δ’ ἀπ’ αὐτῶν πλείω.] Ὁ δὲ κύαμος φύεται μὲν ἐν τοῖς ἕλεσι καὶ λίμναις, καυλὸς δὲ αὐτοῦ μῆκος μὲν ὁ μακρότατος εἰς τέτταρας πήχεις, πάχος δὲ δακτυλιαῖος, ὅμοιος δὲ καλάμῳ μαλακῷ ἀγονάτῳ. διαφύσεις δὲ ἔνδοθεν ἔχει δι’ ὅλου διειλημμένας ὁμοίας τοῖς κηρίοις· ἐπὶ τούτῳ δὲ ἡ κωδύα, παρομοία σφηκίῳ περιφερεῖ, καὶ ἐν ἑκάστῳ τῶν κυττάρων κύαμος μικρὸν ὑπεραίρων αὐτῆς, πλῆθος δὲ οἱ πλεῖστοι τριάκοντα. τὸ δὲ ἄνθος διπλάσιον ἢ μήκωνος, χρῶμα δὲ ὅμοιον ῥόδῳ κατακορές· ἐπάνω δὲ τοῦ ὕδατος ἡ κωδύα. παραφύεται δὲ φύλλα μεγάλα παρ’ ἕκαστον τῶν κυάμων, ὧν ἴσα τὰ μεγέθη πετάσῳ Θετταλικῇ τὸν αὐτὸν ἔχοντα καυλὸν τῷ τῶν κυάμων. συντρίψαντι δ’ ἕκαστον τῶν κυάμων φανερόν ἐστι τὸ πικρὸν συνεστραμμένον, ἐξ οὗ γίνεται ὁ πῖλος.

4.8.8Meyveye ilişkin durum böyledir. Kökü en kalın kamıştan daha kalındır ve sapı gibi bölmelidir. Kökü çiğ, haşlanmış ve kızartılmış olarak yerler; bataklık çevresinde yaşayanlar onu ekmek yerine kullanır. Bitkinin çoğu kendiliğinden yetişir; bununla birlikte tohumu, dibe insin, orada kalsın ve bozulmasın diye iyice samana sarıp çamura da atarlar; bakla tarlalarını böyle kurarlar. Bitki bir kez tutunca kalıcı olur; çünkü kökü güçlüdür ve kamışınkinden pek farklı değildir, yalnız üzeri dikenlidir. Bu yüzden timsah, gözü keskin görmediğinden, gözüne çarpmasın diye ondan kaçar. Bu bitki Suriye'de ve Kilikya'da da yetişir, ama oralarda meyvesi olgunlaşmaz. Khalkidike'deki Torōnē dolaylarında orta büyüklükte bir gölde de yetişir; orada tam olgunlaşır ve meyvesini eksiksiz verir.

4.8.8

τὰ μὲν οὖν περὶ τὸν καρπὸν τοιαῦτα. ἡ δὲ ῥίζα παχυτέρα τοῦ καλάμου τοῦ παχυτάτου καὶ διαφύσεις ὁμοίως ἔχουσα τῷ καυλῷ. ἐσθίουσι δ’ αὐτὴν καὶ ὠμὴν καὶ ἑφθὴν καὶ ὀπτήν, καὶ οἱ περὶ τὰ ἕλη τούτῳ σίτῳ χρῶνται. φύεται μὲν οὖν ὁ πολὺς αὐτόματος· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ καταβάλλουσιν ἐν πηλῷ ἀχυρώσαντες εὖ μάλα πρὸς τὸ κατενεχθῆναί τε καὶ μεῖναι καὶ μὴ διαφθαρῆναι· καὶ οὕτω κατασκευάζουσι τοὺς κυαμῶνας· ἂν δ’ ἅπαξ ἀντιλάβηται, μένει διὰ τέλους. ἰσχυρὰ γὰρ ἡ ῥίζα καὶ οὐ πόρρω τῆς τῶν καλάμων πλὴν ἐπακανθίζουσα· δι’ ὃ καὶ ὁ κροκόδειλος φεύγει μὴ προσκόψῃ τῷ ὀφθαλμῷ τῷ μὴ ὀξὺ καθορᾷν· γίνεται δὲ οὗτος καὶ ἐν Συρίᾳ καὶ κατὰ Κιλικίαν, ἀλλ’ οὐκ ἐκπέττουσιν αἱ χῶραι· καὶ περὶ Τορώνην τῆς Χαλκιδικῆς ἐν λίμνῃ τινὶ μετρίᾳ τῷ μεγέθει· καὶ αὐτοῦ πέττεται τελέως καὶ τελεοκαρπεῖ.

4.8.9"Lotos" denen bitkinin çoğu, ülke sular altında kaldığında ovalarda yetişir. Sapının tabiatı "bakla"nınkine benzer; şapka gibi geniş yaprakları da öyledir, ama daha küçük ve daha incedir. Meyvesi de "bakla"nınki gibi sapın üstünde biter. Çiçeği beyazdır, taç yapraklarının darlığıyla zambağınkileri andırır; birbirinin üstünde çok sayıda ve sık sık biter. Güneş batınca bu çiçekler kapanır ve kapsülü örter; güneş doğarken açılır ve suyun üstüne çıkar. Bunu kapsül olgunlaşıp çiçekler dökülene kadar sürdürür.

4.8.9

Ὁ δὲ λωτὸς καλούμενος φύεται μὲν ὁ πλεῖστος ἐν τοῖς πεδίοις, ὅταν ἡ χώρα κατακλυσθῇ. τούτου δὲ ἡ μὲν τοῦ καυλοῦ φύσις ὁμοία τῇ τοῦ κυάμου, καὶ οἱ πέτασοι δὲ ὡσαύτως, πλὴν ἐλάττους καὶ λεπτότεροι. ἐπιφύεται δὲ ὁμοίως ὁ καρπὸς τῷ τοῦ κυάμου. τὸ ἄνθος αὐτοῦ λευκὸν ἐμφερὲς τῇ στενότητι τῶν φύλλων τοῖς τοῦ κρίνου, πολλὰ δὲ καὶ πυκνὰ ἐπ’ ἀλλήλοις φύεται. ταῦτα δὲ ὅταν μὲν ὁ ἥλιος δύῃ συμμύει καὶ συγκαλύπτει τὴν κωδύαν, ἄμα δὲ τῇ ἀνατολῇ διοίγεται καὶ ὑπὲρ τοῦ ὕδατος γίνεται. τοῦτο δὲ ποιεῖ μέχρι ἂν ἡ κωδύα ἐκτελεωθῇ καὶ τὰ ἄνθη περιρρυῇ.

4.8.10Kapsülün büyüklüğü en büyük haşhaş kapsülü kadardır; haşhaşınki gibi çentiklerle kuşak kuşak bölünmüştür, yalnız içindeki tohum daha sıktır; tohum darıya benzer. Fırat'ta kapsülün ve çiçeklerin akşamdan gece yarısına kadar suya batıp derinlere indiğini söylerler; öyle ki eli suya daldırarak bile tutulamazmış. Sonra şafak sökünce yeniden yükselmeye başlar, gün ağardıkça daha da yükselirmiş; güneşle birlikte suyun üstünde görünür ve çiçeğini açar, açtıktan sonra da yükselmeyi sürdürürmüş; suyun epey üstüne çıkarmış.

4.8.10

τῆς δὲ κωδύας τὸ μέγεθος ἡλίκον μήκωνος τῆς μεγίστης, καὶ διέζωσται ταῖς κατατομαῖς τὸν αὐτὸν τρόπον τῇ μήκωνι· πλὴν πυκνότερος ἐν ταύταις ὁ καρπός. ἔστι δὲ παρόμοιος τῷ κέγχρῳ. ἐν δὲ τῷ Εὐφράτῃ τὴν κωδύαν φασὶ καὶ τὰ ἄνθη δύνειν καὶ ὑποκαταβαίνειν τῆς ὀψίας μέχρι μεσῶν νυκτῶν καὶ τῷ βάθει πόρρω· οὐδὲ γὰρ καθιέντα τὴν χεῖρα λαβεῖν εἶναι. μετὰ δὲ ταῦτα ὅταν ὄρθρος ᾖ πάλιν ἐπανιέναι καὶ πρὸς ἡμέραν ἔτι μᾶλλον, ἅμα τῷ ἡλίῳ φανερὸν ὑπὲρ τοῦ ὕδατος καὶ ἀνοίγειν τὸ ἄνθος, ἀνοιχθέντος δὲ ἔτι ἀναβαίνειν· συχνὸν δὲ τὸ ὑπεραῖρον εἶναι τὸ ὕδωρ.

4.8.11Mısırlılar bu kapsülleri bir araya yığıp çürütürler; kabuk çürüyünce ırmakta yıkayarak tohumu çıkarır, kurutup döverek ekmek yapar ve bunu yiyecek olarak kullanırlar. Lotosun köküne korsion denir; yuvarlaktır, büyüklüğü bir ayva kadardır. Çevresini kestane kabuğuna benzeyen kara bir kabuk sarar; içi beyazdır; haşlanınca ya da kızartılınca yumurta sarısı gibi olur ve yenince hoştur. Çiğ de yenir, ama en iyisi suda haşlanmış ya da kızartılmış olanıdır. Sularda yetişen bitkiler aşağı yukarı bunlardır.

4.8.11

τὰς δὲ κωδύας ταύτας οἱ Αἰγύπτιοι συνθέντες εἰς τὸ αὐτὸ σήπουσιν· ἐπὰν δὲ σαπῇ τὸ κέλυφος, ἐν τῷ ποταμῷ κλύζοντες ἐξαιροῦσι τὸν καρπόν, ξηράναντες δὲ καὶ πτίσαντες ἄρτους ποιοῦσι καὶ τούτῳ χρῶνται σιτίῳ. ἡ δὲ ῥίζα τοῦ λωτοῦ καλεῖται μὲν κόρσιον, ἐστὶ δὲ στρογγύλη, τὸ μέγεθος ἡλίκον μῆλον Κυδώνιον· φλοιὸς δὲ περίκειται περὶ αὐτὴν μέλας ἐμφερὴς τῷ κασταναικῷ καρύῳ· τὸ δὲ ἐντὸς λευκόν, ἑψόμενον δὲ καὶ ὀπτώμενον γίνεται λεκιθῶδες, ἡδὺ δὲ ἐν τῇ προσφορᾷ· ἐσθίεται δὲ καὶ ὠμή, ἀρίστη δὲ ἐν [τῷ] ὕδατι ἑφθὴ καὶ ὀπτή. καὶ τὰ μὲν ἐν τοῖς ὕδασιν σχεδὸν ταῦτά ἐστιν.

4.8.12Irmaktan uzak olmayan kumluk yerlerde, toprağın altında malinathallē denen bir bitki yetişir. Biçimi yuvarlaktır, büyüklüğü muşmula kadardır; çekirdeği ve kabuğu yoktur. Kypeirosunkilere benzeyen yapraklar salar. Ülkedekiler bunları toplayıp arpa birasında kaynatır; çok tatlı olur ve herkes çerez olarak yer.

4.8.12

Ἐν δὲ τοῖς ἀμμώδεσι χωρίοις, ἅ ἐστιν οὐ πόρρω τοῦ ποταμοῦ, φύεται κατὰ γῆς ὃ καλεῖται μαλιναθάλλη, στρογγύλον τῷ σχήματι μέγεθος δὲ ἡλίκον μέσπιλον ἀπύρηνον δὲ ἄφλοιον· φύλλα δὲ ἀφίησιν ἀπ’ αὐτοῦ ὅμοια κυπείρῳ· ταῦτα συνάγοντες οἱ κατὰ τὴν χώραν ἕψουσιν ἐν βρυτῷ τῷ ἀπὸ τῶν κριθῶν καὶ γίνεται γλυκέα σφόδρα· χρῶνται δὲ πάντες ὥσπερ τραγήμασι.

4.8.13Sığırlar ve koyunlar için yetişen her şey yenebilir; ama göllerde ve bataklıklarda başkalarından ayrılan bir bitki yetişir: hayvanlar bunu yeşilken otlar; kurutulunca da kışın çalıştırılan sığırlara verilir. Sığırlar başka hiçbir yem almadan bununla iyi beslenir.

4.8.13

Τοῖς δὲ βουσὶ καὶ τοῖς προβάτοις ἅπαντα μὲν τὰ φυόμενα ἐδώδιμά ἐστιν, ἓν δέ τι γένος ἐν ταῖς λίμναις καὶ τοῖς ἕλεσι φύεται διαφέρον, ὃ καὶ χλωρὸν νέμονται καὶ ξηραίνοντες παρέχουσι κατὰ χειμῶνα τοῖς βουσὶν ὅταν ἐργάσωνται· καὶ τὰ σώματα ἔχουσιν εὖ σίτου ἄλλο λαμβάνοντες οὐθέν.

4.8.14Tahılın arasında kendiliğinden biten başka bir bitki daha vardır. Tahıl temizlenince bunu hafifçe dövüp kışın nemli toprağa ekerler; filizlenince keser, kurutur ve bunu da üzerinde oluşan tohumla birlikte sığırlara, atlara ve yük hayvanlarına verirler. Tohumu susam büyüklüğünde, yuvarlak ve yeşil renktedir; son derece de iyidir. Mısır'ın olağanüstü bitkileri olarak aşağı yukarı bunlar sayılabilir.

4.8.14

Ἔστι δὲ καὶ ἄλλο παραφυόμενον αὐτόματον ἐν τῷ σίτῳ· τοῦτο δέ, ὅταν ὁ σῖτος ᾖ καθαρός, ὑποπτίσαντες καταβάλλουσι τοῦ χειμῶνος ὑγρὰν εἰς γῆν· βλαστήσαντος δὲ τεμόντες καὶ ξηράναντες παρέχουσι καὶ τοῦτο βουσὶ καὶ ἵπποις καὶ τοῖς ὑποζυγίοις σὺν τῷ καρπῷ τῷ ἐπιγινομένῳ· ὁ δὲ καρπὸς μέγεθος μὲν ἡλίκον σήσαμον, στρογγύλος δὲ καὶ τῷ χρώματι χλωρός. ἀγαθὸς δὲ διαφερόντως. ἐν Αἰγύπτῳ μὲν οὖν τὰ περιττὰ σχεδὸν ταῦτα ἄν τις λάβοι.

4.9.19. Bölüm

Kara bitkilerinde olduğu gibi, ırmakların da her biri kendine özgü bir bitki yetiştiriyor görünür. Nitekim su kestanesi de her ırmakta ve her yerde değil, ırmakların bataklık kesimlerinde yetişir; en çok beş arşın ya da biraz daha fazla derinlikte; Strymōn dolaylarında olduğu gibi. Kamış ve öteki bitkiler de hemen hemen bu derinlikte yetişir. Su kestanesinden yaprakları dışında hiçbir şey suyun üstüne çıkmaz; yapraklar adeta yüzer ve su kestanesini örter; su kestanesinin kendisi ise suyun içinde dibe doğru sarkar. Yaprağı geniştir, karaağaç yaprağına benzer; sapçığı çok uzundur. Sapı, yaprakların ve meyvenin çıktığı uçta en kalındır, aşağıya doğru köke kadar gittikçe incelir. Saptan kıl gibi çıkıntılar çıkar; bunların çoğu birbirine paraleldir, bazıları ise sıradan sapar; aşağıda kökün yanında büyüktür, yukarı çıktıkça küçülür; öyle ki en sondakiler pek küçüktür ve kökten meyveye kadar büyüklük farkı çok büyüktür.

4.9.1

Ἕκαστοι δὲ τῶν ποταμῶν ἐοίκασιν ἴδιόν τι φέρειν, ὥσπερ καὶ τῶν χερσαίων. ἐπεὶ οὐδὲ ὁ τρίβολος ἐν ἅπασιν οὐδὲ πανταχοῦ φύεται, ἀλλ’ ἐν τοῖς ἑλώδεσι τῶν ποταμῶν· ἐν μεγίστῳ δὲ βάθει πενταπήχει ἢ μικρῷ μείζονι, καθάπερ περὶ τὸν Στρυμόνα· σχεδὸν δὲ ἐν τοσούτῳ καὶ ὁ κάλαμος καὶ τὰ ἄλλα. ὑπερέχει δὲ οὐθὲν αὐτοῦ πλὴν αὐτὰ τὰ φύλλα ὥσπερ ἐπινέοντα καὶ κρύπτοντα τὸν τρίβολον, ὁ δὲ τρίβολος αὐτὸς ἐν τῷ ὕδατι νεύων εἰς βυθόν. τὸ δὲ φύλλον ἐστὶ πλατὺ προσεμφερὲς τῷ τῆς πτελέας, μίσχον δὲ ἔχει σφόδρα μακρόν· ὁ δὲ καυλὸς ἐξ ἄκρου παχύτατος, ὅθεν τὰ φύλλα καὶ ὁ καρπός, τὰ δὲ κάτω λεπτότερος ἀεὶ μέχρι τῆς ῥίζης· ἔχει δὲ ἀποπεφυκότα ἀπ’ αὐτοῦ τριχώδη τὰ μὲν πλεῖστα παράλληλα τὰ δὲ καὶ παραλλάττοντα, κάτωθεν ἀπὸ τῆς ῥίζης μεγάλα τὰ δὲ ἄνω ἀεὶ ἐλάττω προϊοῦσιν, ὥστε τὰ τελευταῖα μικρὰ πάμπαν εἶναι καὶ τὴν διαφορὰν μεγάλην τὴν ἀπὸ τῆς ῥίζης πρὸς τὸν καρπόν.

4.9.2Tek bir saptan birkaç yan sürgün de çıkar: üç dört tane; en büyüğü her zaman köke en yakın olanıdır, ondan sonraki ve ötekiler de sırasıyla küçülür. Yan sürgün, ilk saptan daha ince başka bir sap gibidir; ama yaprakları ve meyvesi aynı biçimdedir. Meyvesi kara ve çok serttir. Kökünün ne büyüklükte ve nasıl olduğu araştırılmalıdır. Tabiatı böyledir. Düşen meyveden yetişir ve ilkbaharda sürgün verir.

4.9.2

ἔχει δὲ ἐκ τοῦ ἑνὸς καυλοῦ καὶ παραβλαστήματα πλείω· καὶ γὰρ τρία καὶ τέτταρα, μέγιστον δ’ αἰεὶ τὸ πλησιαίτερον τῆς ῥίζης, εἶτα τὸ μετὰ τοῦτο καὶ τὰ ἄλλα κατὰ λόγον. τὸ δὲ παραβλάστημά ἐστιν ὥσπερ καυλὸς ἄλλος λεπτότερος μὲν τοῦ πρώτου, τὰ δὲ φύλλα καὶ τὸν καρπὸν ἔχων ὁμοίως. ὁ δὲ καρπὸς μέλας καὶ σκληρὸς σφόδρα. ῥίζαν δὲ ἡλίκην καὶ ποίαν ἔχει σκεπτέον. ἡ μὲν οὖν φύσις τοιαύτη. φύεται μὲν ἀπὸ τοῦ καρποῦ τοῦ πίπτοντος καὶ ἀφίησι βλαστὸν τοῦ ἦρος·

4.9.3Kimileri bitkinin bir yıllık olduğunu, kimileri ise kökünün yıllarca yaşadığını ve sapın her yıl bundan sürgünlendiğini söyler. Bu da araştırılmalıdır. Öteki bitkilerden farklı olarak kendine özgü olan, saptan çıkan kıl gibi çıkıntılardır; çünkü bunlar ne yapraktır ne sap. Yan sürgün vermek ise kamışta ve başka bitkilerde de görülen ortak bir özelliktir.

4.9.3

φασὶ δὲ οἱ μὲν εἶναι ἐπέτειον οἱ δὲ διαμένειν τὴν μὲν ῥίζαν εἰς χρόνον, ἐξ ἧς καὶ τὴν βλάστησιν εἶναι τοῦ καυλοῦ. τοῦτο μὲν οὖν σκεπτέον. ἴδιον δὲ παρὰ τἆλλα τὸ τῶν παραφυομένων ἐκ τοῦ καυλοῦ τριχωδῶν· οὔτε γὰρ φύλλα ταῦτα οὔτε καυλός· ἐπεὶ τό γε τῆς παραβλαστήσεως κοινὸν καλάμου καὶ ἄλλων.

4.10.110. Bölüm

Kendine özgü olanları kendilerine özgü olarak, ortak olanları ortak olarak incelemek gerektiği açıktır. Bunları da yerlerine göre ayırmak gerekir: kimisi daha çok bataklık, kimisi göl, kimisi ırmak bitkisi midir, yoksa bütün yerlerde ortak mıdır? Kısaca, daha önce anılan en ortak bitkiler bakımından, hangilerinin hem suda hem kuru yerde aynı biçimde yetiştiğini, hangilerinin yalnız suda yetiştiğini de ayırmak gerekir.

Orkhomenos dolaylarındaki gölde yetişen ağaçlar ve bitkiler şunlardır: söğüt, elaiagnos, sidē, kamış (hem flüt kamışı hem öteki), kypeiros, phleōs, kofa, bir de mēnanthos, ikmē ve ipnon denen bitki. "Limna" dedikleri bitkinin ise çoğu su altındadır.

4.10.1

Τὰ μὲν οὖν ἴδια θεωρητέον ἰδίως δῆλον ὅτι, τὰ δὲ κοινὰ κοινῶς. διαιρεῖν δὲ χρὴ καὶ ταῦτα κατὰ τοὺς τόπους, οἷον εἰ τὰ μὲν ἕλεια τὰ δὲ λιμναῖα τὰ δὲ ποτάμια μᾶλλον ἢ καὶ κοινὰ πάντων τῶν τόπων· διαιρεῖν δὲ καὶ ποῖα ταὐτὰ ἐν τῷ ὑγρῷ καὶ τῷ ξηρῷ φύεται, καὶ ποῖα ἐν τῷ ὑγρῷ μόνον, ὡς ἁπλῶς εἰπεῖν πρὸς τὰ κοινότατα εἰρημένα πρότερον. Ἐν δ᾿ οὖν τῇ λίμνῃ τῇ περὶ Ὀρχομενὸν τάδ᾿ ἐστὶ τὰ φυόμενα δένδρα καὶ ὑλήματα, ἰτέα ἐλαίαγνος σίδη κάλαμος ὅ τε αὐλητικὸς καὶ ὁ ἕτερος κύπειρον φλεὼς τύφη, ἔτι γε μήνανθος ἴκμη καὶ τὸ καλούμενον ἴπνον· ὃ γὰρ προσαγορεύουσι λίμνα τούτου τὰ πλείω καθ᾿ ὕδατός ἐστι.

4.10.2Bunlardan ötekiler bilinir; elaiagnos, sidē, mēnanthos, ikmē ve ipnon ise belki başka yerlerde de yetişir, ama başka adlarla anılır; bunları anlatmak gerekir. Elaiagnos tabiatça çalımsıdır ve hayıta çok benzer; yaprağı biçimce hayıt yaprağını andırır, ama elma yaprakları gibi yumuşak ve havlıdır. Çiçeği ak kavağınkine benzer, ama daha küçüktür; hiç meyve vermez. En çok yüzen adalarda yetişir; çünkü orada da, Mısır'da bataklıklarda, Thesprotia'da ve başka göllerde olduğu gibi, bazı yüzen adalar vardır; su altında daha az yetişir. Elaiagnos böyledir.

4.10.2

Τούτων δὲ τὰ μὲν ἄλλα γνώριμα· ὁ δ᾿ ἐλαίαγνος καὶ ἡ σίδη καὶ ἡ μήνανθος καὶ ἡ ἴκμη καὶ τὸ ἴπνον ἴσως μὲν φύεται καὶ ἑτέρωθι, προσαγορεύεται δὲ ἄλλοις ὀνόμασι· λεκτέον δὲ περὶ αὐτῶν. ἔστι δὲ ὁ μὲν ἐλαίαγνος φύσει μὲν θαμνῶδες καὶ παρόμοιον τοῖς ἄγνοις, φύλλον δὲ ἔχει τῷ μὲν σχήματι παραπλήσιον μαλακὸν δέ, ὥσπερ αἱ μηλέαι καὶ χνοῶδες. ἄνθος δὲ τῷ τῆς λεύκης ὅμοιον ἔλαττον· καρπὸν δὲ οὐδένα φέρει. φύεται δὲ ὁ πλεῖστος μὲν ἐπὶ τῶν πλοάδων νήσων· εἰσὶ γάρ τινες καὶ ἐνταῦθα πλοάδες, ὥσπερ ἐν Αἰγύπτῳ περὶ τὰ ἕλη καὶ ἐν Θεσπρωτίδι καὶ ἐν ἄλλαις λίμναις· ἐλάττων δὲ καθ᾿ ὕδατος· ὁ μὲν οὖν ἐλαίαγνος τοιοῦτον.

4.10.3Sidē biçimce haşhaşa benzer; çünkü üst kısmında haşhaşınki gibi kapsül biçimli bir baş vardır, yalnız oranca daha büyüktür; bütün kütlenin büyüklüğü bir elma kadardır. Bu baş çıplak değildir; çevresinde beyaz zarlar, bunların da dışında, tomurcuk hâlindeki gülün yapraklarına benzeyen, ot yeşili dört yaprak vardır. Açılınca içinde kırmızı taneler görülür; ama bunlar biçimce nar tanelerine benzemez, yuvarlak ve küçüktür, darıdan pek büyük değildir; suları da buğdayınki gibi sulucadır. Yazın irileşir; uzun bir sapçığı vardır. Çiçeği gül goncasına benzer, ama ondan daha büyük, hemen hemen iki katıdır. Çiçek de yaprak da suyun üstündedir. Söylendiğine göre çiçek dökülüp meyve kabuğu oluştuktan sonra bitki giderek suya daha çok eğilir, sonunda dibe değer ve tohumunu döker.

4.10.3

Ἡ δὲ σίδη τὴν μὲν μορφήν ἐστιν ὁμοία τῇ μήκωνι· καὶ γὰρ τὸ ἄνω κυτινῶδες τοιοῦτον ἔχει, πλὴν μεῖζον ὡς κατὰ λόγον· μεγέθει δὲ ὅλος ὁ ὄγκος ἡλίκον μῆλον· ἔστι δὲ οὐ γυμνόν, ἀλλὰ ὑμένες περὶ αὐτὴν λευκοί, καὶ ἐπὶ τούτοις ἔξωθεν φύλλα ποώδη παραπλήσια τοῖς τῶν ῥόδων ὅταν ἐν κάλυξιν ὦσι, τέτταρα τὸν ἀριθμόν· ἀνοιχθεῖσα δὲ τοὺς κόκκους ἐρυθροὺς μὲν ἔχει τῷ σχήματι δὲ οὐχ ὁμοίους ταῖς ῥόαις ἀλλὰ περιφερεῖς μικροὺς δὲ καὶ οὐ πολλῷ μείζους κέγχρου· τὸν δὲ χυλὸν ὑδατώδη τινά, καθάπερ ὁ τῶν πυρῶν. ἁδρύνεται δὲ τοῦ θέρους, μίσχον δὲ ἔχει μακρόν. τὸ δὲ ἄνθος ὅμοιον ῥόδου κάλυκι, μεῖζον δὲ καὶ σχεδὸν διπλάσιον τῷ μεγέθει. τοῦτο μὲν οὖν καὶ τὸ φύλλον ἐπὶ τοῦ ὕδατος· μετὰ δὲ ταῦτα, ὅταν ἀπανθήσῃ καὶ συστῇ τὸ περικάρπιον, κατακλίνεσθαί φασιν εἰς τὸ ὕδωρ μᾶλλον, τέλος δὲ συνάπτειν τῇ γῇ καὶ τὸν καρπὸν ἐκχεῖν.

4.10.4Gölde yetişenlerden bu bitkinin, boutomosun ve phleōsun meyve verdiğini söylerler. Boutomosun meyvesi karadır, büyüklükçe sidēninkine çok benzer. Phleōs ise "anthēlē" denen şeyi verir; bunu sıvada kullanırlar; bu, yumuşak, kızılımsı, yassı bir pide gibidir. Ayrıca hem phleōsun hem boutomosun dişisi meyvesizdir, ama örgü işlerine yarar; erkeği ise işe yaramaz.

İkmē, mēnanthos ve ipnon üzerinde ise araştırma yapmak gerekir.

4.10.4

Καρποφορεῖν δὲ τῶν ἐν τῇ λίμνῃ τοῦτο καὶ τὸ βούτομον καὶ τὸν φλεών. εἶναι δὲ τοῦ βουτόμου μέλανα, τῷ δὲ μεγέθει παραπλήσιον τῷ τῆς σίδης. τοῦ δὲ φλεὼ τὴν καλουμένην ἀνθήλην, ᾧ χρῶνται πρὸς τὰς κονίας. τοῦτο δ᾿ ἐστὶν οἷον πλακουντῶδές τι μαλακὸν ἐπίπυρρον. ἔτι δὲ καὶ τοῦ φλεὼ καὶ τοῦ βουτόμου τὸ μὲν θῆλυ ἄκαρπον, χρήσιμον δὲ πρὸς τὰ πλόκανα, τὸ δὲ ἄρρεν ἀχρεῖον. Περὶ δὲ τῆς ἴκμης καὶ μηνάνθους καὶ τοῦ ἴπνου σκεπτέον.

4.10.5Bunlardan en kendine özgü olanı kofadır; hem yapraksız olmasıyla hem de ötekiler gibi çok köklü olmamasıyla. Çünkü ötekiler büyüme atılımlarını ve güçlerini aşağıya doğru da hiç az yöneltmez; en çok da kypeiros, tıpkı ayrık otu gibi; bu yüzden bunlar ve genel olarak bu cinsten olanların hepsi güç yok edilir. Kypeirosun kökü düzensizliğiyle ötekilerden çok ayrılır: bir kısmı kalın ve etli, bir kısmı ince ve odunsudur. Sürgün verişi ve çoğalışıyla da ayrılır: kütük gibi olan kısımdan yana doğru ince bir kök çıkar; sonra bunun üzerinde yine etli bir kısım oluşur; sürgün de bunun içindedir ve sap bu sürgünden çıkar. Aynı biçimde derine de kökler salar; bu yüzden hepsinden çok güç yok edilir ve sökülmesi zahmetlidir.

4.10.5

Ἰδιώτατον δὲ τούτων ἐστὶν ἡ τύφη καὶ τῷ ἄφυλλον εἶναι καὶ τῷ μὴ πολύρριζον τοῖς ἄλλοις ὁμοίως· ἐπεὶ τἆλλα οὐχ ἦττον εἰς τὰ κάτω τὴν ὁρμὴν ἔχει καὶ τὴν δύναμιν· μάλιστα δὲ τὸ κύπειρον, ὥσπερ καὶ ἡ ἄγρωστις, δι᾿ ὃ καὶ δυσώλεθρα καὶ ταῦτα καὶ ὅλως ἅπαν τὸ γένος τὸ τοιοῦτον. ἡ δὲ ῥίζα τοῦ κυπείρου πολύ τι τῶν ἄλλων παραλλάττει τῇ ἀνωμαλίᾳ, τῷ τὸ μὲν εἶναι παχύ τι καὶ σαρκῶδες αὐτῆς τὸ δὲ λεπτὸν καὶ ξυλῶδες· καὶ τῇ βλαστήσει καὶ τῇ γενέσει· φύεται γὰρ ἀπὸ τοῦ πρεμνώδους ἑτέρα λεπτὴ κατὰ πλάγιον, εἶτ᾿ ἐν ταύτῃ συνίσταται πάλιν τὸ σαρκῶδες, ἐν ᾧ καὶ ὁ βλαστὸς ἀφ᾿ οὗ ὁ καυλός· ἀφίησι δὲ καὶ εἰς βάθος τὸν αὐτὸν τρόπον ῥίζας, δι᾿ ὃ καὶ πάντων μάλιστα δυσώλεθρον καὶ ἔργον ἐξελεῖν.

4.10.6(Ayrık otu da hemen hemen aynı biçimde boğumlarından çoğalır: kökleri boğumludur ve her boğumdan yukarı bir sürgün, aşağı bir kök salar. Akanos türü diken de öyledir; ama bunun kökü kamış gibi değildir, boğumlu da değildir. Bunları benzerlikleri yüzünden biraz uzunca anlattık.)

Hem karada hem suda yetişenler şunlardır: söğüt, flüt kamışı dışındaki kamış, kypeiros, kofa, phleōs ve boutomos; yalnız suda yetişen ise sidēdir. Kofa konusunda görüşler ayrılır. Her iki yerde yetişenlerden suda yetişenlerin her zaman daha güzel ve daha büyük olduğunu söylerler. Bunların bazıları, kypeiros, boutomos ve phleōs gibi, yüzen adalarda da yetişir; öyle ki bütün bu kesimleri kaplarlar.

4.10.6

(Σχεδὸν δὲ παραπλησίως φύεται ἡ ἄγρωστις ἐκ τῶν γονάτων· αἱ γὰρ ῥίζαι γονατώδεις, ἐξ ἑκάστου δ᾿ ἀφίησιν ἄνω βλαστὸν καὶ κάτωθεν ῥίζαν. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ ἄκανθα ἡ ἀκανώδης, ἀλλ᾿ οὐ καλαμώδης οὐδὲ γονατώδης ἡ ῥίζα ταύτης. ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ πλεῖον διὰ τὴν ὁμοιότητα εἴρηται.) Φύεται δ᾿ ἐν ἀμφοῖν καὶ ἐν τῇ γῇ καὶ ἐν τῷ ὕδατι ἰτέα κάλαμος, πλὴν τοῦ αὐλητικοῦ, κύπειρον τύφη φλεὼς βούτομος· ἐν δὲ τῷ ὕδατι μόνον σίδη. περὶ γὰρ τῆς τύφης ἀμφισβητοῦσι. καλλίω δὲ καὶ μείζω τῶν ἐν ἀμφοῖν φυομένων αἰεὶ τὰ ἐν τῷ ὕδατι γίνεσθαί φασι. φύεσθαι δ᾿ ἔνια τούτων καὶ ἐπὶ τῶν πλοάδων, οἷον τὸ κύπειρον καὶ τὸ βούτομον καὶ τὸν φλεών, ὥστε πάντα τὰ μέρη ταῦτα κατέχειν.

4.10.7Gölde yetişenlerden yenebilenler şunlardır: sidēnin kendisi ve yaprakları koyunlara, sürgünü domuzlara, meyvesi insanlara yiyecek olur. Phleōsun, kofanın ve boutomosun köke yakın yumuşak kısmını en çok çocuklar yer. Kökü hayvanlarca yenen yalnız phleōstur. Kuraklık olur da yukarıdan su gelmezse, gölde yetişen her şey kurur; en çok da kamış. Geriye kamış üzerine konuşmak kalıyor; çünkü ötekiler üzerine söylenecekler hemen hemen söylendi.

4.10.7

Ἐδώδιμα δ᾿ ἐστὶ τῶν ἐν τῇ λίμνῃ τάδε· ἡ μὲν σίδη καὶ αὐτὴ καὶ τὰ φύλλα τοῖς προβάτοις, ὁ δὲ βλαστὸς τοῖς ὑσίν, ὁ δὲ καρπὸς τοῖς ἀνθρώποις. τοῦ δὲ φλεὼ καὶ τῆς τύφης καὶ τοῦ βουτόμου τὸ πρὸς ταῖς ῥίζαις ἁπαλόν, ὃ μάλιστα ἐσθίει τὰ παιδία. ῥίζα δ᾿ ἐδώδιμος ἡ τοῦ φλεὼ μόνη τοῖς βοσκήμασιν. ὅταν δ᾿ αὐχμὸς ᾖ καὶ μὴ γένηται τὸ κατὰ κεφαλὴν ὕδωρ, ἅπαντα αὐχμεῖ τὰ ἐν τῇ λίμνῃ, μάλιστα δὲ ὁ κάλαμος, ὑπὲρ οὗ καὶ λοιπὸν εἰπεῖν· ὑπὲρ γὰρ τῶν ἄλλων σχεδὸν εἴρηται.

4.11.111. Bölüm

Kamışın iki cinsi olduğunu söylerler: flüt kamışı ve öteki. Ötekinin tek bir cinsi varmış; ama sağlamlık ve kalınlık ya da incelik ve zayıflık bakımından birbirinden ayrılırlarmış. Sağlam ve kalın olanına kharakias ("kazık kamışı"), ötekine plokimos ("örgü kamışı") derler. Örgü kamışı yüzen adalarda, kazık kamışı ise kōmyslerde yetişirmiş; kamışın bir araya toplanıp kökleriyle birbirine dolandığı yerlere kōmys derler; bu, gölün toprağı verimli olan yerlerinde olur. Kazık kamışı bazen flüt kamışının yetiştiği yerde de yetişirmiş; o zaman öteki kazık kamışından daha uzun olur, ama kurtlanırmış. Bu kamış için söyledikleri farklar bunlardır.

4.11.1

Τοῦ δὴ καλάμου δύο φασὶν εἶναι γένη, τόν τε αὐλητικὸν καὶ τὸν ἕτερον· ἓν γὰρ εἶναι τὸ γένος τοῦ ἑτέρου, διαφέρειν δὲ ἀλλήλων ἰσχύι ⟨καὶ παχύτητι⟩ καὶ λεπτότητι καὶ ἀσθενείᾳ· καλοῦσι δὲ τὸν μὲν ἰσχυρὸν καὶ παχὺν χαρακίαν τὸν δ᾿ ἕτερον πλόκιμον· καὶ φύεσθαι τὸν μὲν πλόκιμον ἐπὶ τῶν πλοάδων τὸν δὲ χαρακίαν ἐπὶ τοῖς κώμυσι· κώμυθας δὲ καλοῦσι οὗ ἂν ᾖ συνηθροισμένος κάλαμος καὶ συμπεπλεγμένος ταῖς ῥίζαις· τοῦτο δὲ γίνεται καθ᾿ οὓς ἂν τόπους τῆς λίμνης εὔγειον ᾖ χωρίον· γίνεσθαι δέ ποτε τὸν χαρακίαν καὶ οὗ ὁ αὐλητικός, μακρότερον μὲν τοῦ ἄλλου χαρακίου σκωληκόβρωτον δέ. τούτου μὲν οὖν ταύτας λέγουσι τὰς διαφοράς.

4.11.2Flüt kamışına gelince, kimilerinin dediği gibi dokuz yılda bir yetiştiği ve bunun bir düzen olduğu doğru değildir; genel olarak göl suyu yükseldiğinde yetişir. Ama eskiden bu yükselme en çok dokuz yılda bir oluyor gibi göründüğü için, kamışın yetişmesini de bu döneme bağladılar; rastlantıyı bir düzen sandılar.

4.11.2

Περὶ δὲ τοῦ αὐλητικοῦ τὸ μὲν φύεσθαι δι᾿ ἐννεατηρίδος, ὥσπερ τινές φασι, καὶ ταύτην εἶναι τὴν τάξιν οὐκ ἀληθές, ἀλλὰ τὸ μὲν ὅλον αὐξηθείσης γίνεται τῆς λίμνης· ὅτι δὲ τοῦτ᾿ ἐδόκει συμβαίνειν ἐν τοῖς πρότερον χρόνοις μάλιστα δι᾿ ἐννεατηρίδος, καὶ τὴν γένεσιν τοῦ καλάμου ταύτην ἐποίουν τὸ συμβεβηκὸς ὡς τάξιν λαμβάνοντες.

4.11.3Kamış, bol yağmurdan sonra su gölde en az iki yıl kalınca yetişir; su daha uzun kalırsa daha güzel olur. Son zamanlarda bunun en çok, Khaironeia olayları sırasında olduğunu hatırlarlar; çünkü bundan önceki birkaç yıl göl derinleşmişti. Daha sonra, şiddetli veba sırasında göl yine dolmuş, ama su kalmayıp kışın çekildiği için kamış yetişmemiştir. Çünkü söylendiğine ve görüldüğüne göre göl derinleşince kamış boyca büyür, su ertesi yıl da kalırsa kalınlaşır. Kalınlaşan kamış "zeugitēs", yani dil çifti yapmaya yarayan kamış olur; suyun birlikte kalmadığı kamış ise "bombykias" olur. Kamışın oluşumu böyleymiş.

4.11.3

γίνεται δὲ ὅταν ἐπομβρίας γενομένης ἐμμένῃ τὸ ὕδωρ δύ᾿ ἔτη τοὐλάχιστον, ἂν δὲ πλείω καὶ καλλίων· τούτου δὲ μάλιστα μνημονεύουσι γεγονότος τῶν ὕστερον χρόνων ὅτε συνέβη τὰ περὶ Χαιρώνειαν· πρὸ τούτων γὰρ ἔφασαν ἔτη πλείω βαθυνθῆναι τὴν λίμνην· μετὰ δὲ ταῦτα ὕστερον, ὡς ὁ λοιμὸς ἐγένετο σφοδρός, πλησθῆναι μὲν αὐτήν, οὐ μείναντος δὲ τοῦ ὕδατος ἀλλ᾿ ἐκλιπόντος χειμῶνος οὐ γενέσθαι τὸν κάλαμον· φασὶ γὰρ καὶ δοκεῖ βαθυνομένης τῆς λίμνης αὐξάνεσθαι τὸν κάλαμον εἰς μῆκος, μείναντα δὲ τὸν ἐπιόντα ἐνιαυτὸν ἁδρύνεσθαι· καὶ γίνεσθαι τὸν μὲν ἁδρυθέντα ζευγίτην, ᾧ δ᾿ ἂν μὴ συμπαραμείνῃ τὸ ὕδωρ βομβυκίαν. τὴν μὲν οὖν γένεσιν εἶναι τοιαύτην.

4.11.4Genel olarak alındığında öteki kamışlardan tabiatının bir tür gürbüzlüğüyle ayrılırmış: daha dolgun, daha etli ve görünüşçe genel olarak daha "dişi"dir. Yaprağı daha geniş ve daha beyaz, püskülü ötekilerinkinden daha küçüktür; bazılarının hiç püskülü yoktur, bunlara "hadım" derler. Kimilerine göre en iyi dil çiftleri bunlardan çıkar, ama işlenirken pek azı başarılı olur.

Antigeneidas'tan önce, flüt plasmasız, yani sesi değiştirmeden düz çalındığı zamanlarda, kesim için uygun zaman Boēdromiōn ayında Arktouros'un doğuşu sıralarıydı. Çünkü böyle kesilen kamış ancak epey yıl sonra işe yarar hâle gelir ve önceden uzun süre çalınıp alıştırılması gerekir; ama dillerin ağzı kapanık olur, bu da o çalış tarzı için yararlıdır.

4.11.4

Διαφέρειν δὲ τῶν ἄλλων καλάμων ὡς καθ᾿ ὅλου λαβεῖν εὐτροφίᾳ τινὶ τῆς φύσεως· εὐπληθέστερον γὰρ εἶναι καὶ εὐσαρκότερον καὶ ὅλως δὲ θῆλυν τῇ προσόψει. καὶ γὰρ τὸ φύλλον πλατύτερον ἔχειν καὶ λευκότερον τὴν δὲ ἀνθήλην ἐλάττω τῶν ἄλλων, τινὰς δὲ ὅλως οὐκ ἔχειν, οὓς καὶ προσαγορεύουσιν εὐνουχίας· ἐξ ὧν ἄριστα μέν φασί τινες γίνεσθαι τὰ ζεύγη, κατορθοῦν δὲ ὀλίγα παρὰ τὴν ἐργασίαν. Τὴν δὲ τομὴν ὡραίαν εἶναι πρὸ Ἀντιγενίδου μέν, ἡνίκ᾿ ηὔλουν ἀπλάστως, ὑπ᾿ Ἄρκτουρον Βοηδρομιῶνος μηνός· τὸν γὰρ οὕτω τμηθέντα συχνοῖς μὲν ἔτεσιν ὕστερον γίνεσθαι χρήσιμον καὶ προκαταυλήσεως δεῖσθαι πολλῆς, συμμύειν δὲ τὸ στόμα τῶν γλωττῶν, ὃ πρὸς τὴν διακτηρίαν εἶναι χρήσιμον.

4.11.5Plasmalı çalmaya geçilince kesim zamanı da değişti: bugün kamışı Skirophoriōn ve Hekatombaiōn aylarında, yani gündönümünden biraz önce ya da gündönümü sıralarında keserler. Böyle kesilen kamışın üç yılda işe yarar hâle geldiğini, kısa bir alıştırma çalmasına ihtiyaç duyduğunu ve dillerinin esnek ve açık durduğunu söylerler; bu da plasmalı çalanlar için gereklidir. Zeugitēsin kesim zamanları bunlardır.

4.11.5

ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν πλάσιν μετέβησαν, καὶ ἡ τομὴ μετεκινήθη· τέμνουσι γὰρ δὴ νῦν τοῦ Σκιρροφοριῶνος καὶ Ἑκατομβαιῶνος ὥσπερ πρὸ τροπῶν μικρὸν ἢ ὑπὸ τροπάς. γίνεσθαι δέ φασι τρίενόν τε χρήσιμον καὶ καταυλήσεως βραχείας δεῖσθαι καὶ κατασπάσματα τὰς γλώττας ἴσχειν· τοῦτο δὲ ἀναγκαῖον τοῖς μετὰ πλάσματος αὐλοῦσι. τοῦ μὲν οὖν ζευγίτου ταύτας εἶναι τὰς ὥρας τῆς τομῆς.

4.11.6İşlenmesi şöyle olur: kamışı toplayınca kış boyunca kabuğuyla açık havada bırakırlar; ilkbaharda dışını temizleyip ovarak güneşe koyarlar. Sonra yazın boğum aralarına göre keserek bir süre yine açık havada bırakırlar. Her boğum arası parçanın sürgüne bakan ucunda boğumu bırakırlar; bu parçaların boyu sekiz parmaktan kısa olmaz. Dil çifti yapmak için en iyi boğum araları bütün kamışın ortasındakilerdir; sürgüne yakın olanlar en yumuşak, köke yakın olanlar en sert dilleri verir. Aynı boğum arasından çıkan diller birbiriyle uyumlu ses verir, ötekiler vermez; köke yakın olan sol dil, sürgüne yakın olan sağ dil olur.

4.11.6

Ἡ δ᾿ ἐργασία γίνεται τοῦτον τὸν τρόπον· ὅταν συλλέξωσι τιθέασιν ὑπαίθριον τοῦ χειμῶνος ἐν τῷ λέμματι· τοῦ δ᾿ ἦρος περικαθάραντες καὶ ἐκτρίψαντες εἰς τὸν ἥλιον ἔθεσαν. τοῦ θέρους δὲ μετὰ ταῦτα συντεμόντες εἰς τὰ μεσογονάτια πάλιν ὑπαίθριον τιθέασι χρόνον τινά. προσλείπουσι δὲ τῷ μεσογονατίῳ τὸ πρὸς τοὺς βλαστοὺς γόνυ· τὰ δὲ μήκη τὰ τούτων οὐ γίνεται διπαλαίστων ἐλάττω. βέλτιστα μὲν οὖν εἶναι τῶν μεσογονατίων πρὸς τὴν ζευγοποιΐαν ὅλου τοῦ καλάμου τὰ μέσα· μαλακώτατα δὲ ἴσχειν ζεύγη τὰ πρὸς τοὺς βλαστούς, σκληρότατα δὲ τὰ πρὸς τῇ ῥίζῃ· συμφωνεῖν δὲ τὰς γλώττας τὰς ἐκ τοῦ αὐτοῦ μεσογονατίου, τὰς δὲ ἄλλας οὐ συμφωνεῖν· καὶ τὴν μὲν πρὸς τῇ ῥίζῃ ἀριστερὰν εἶναι, τὴν δὲ πρὸς τοὺς βλαστοὺς δεξιάν.

4.11.7Boğum arası ikiye kesilince, iki dilin de ağzı kamışın kesildiği yerde olur; diller başka bir biçimde işlenirse pek uyumlu ses vermez. İşlenişi böyledir.

4.11.7

τμηθέντος δὲ δίχα τοῦ μεσογονατίου τὸ στόμα τῆς γλώττης ἑκατέρας γίνεσθαι κατὰ τὴν τοῦ καλάμου τομήν· ἐὰν δὲ ἄλλον τρόπον ἐργασθῶσιν αἱ γλῶτται, ταύτας οὐ πάνυ συμφωνεῖν· ἡ μὲν οὖν ἐργασία τοιαύτη.

4.11.8Bu kamış en çok Kēphisos ile Melas arasında yetişir; bu yere Pelekania denir. Burada gölün "Khytroi" ("Çömlekler") denen bazı derin yerleri vardır; en güzel kamışın bunlarda yetiştiğini söylerler. Probatia denen ırmağın göle döküldüğü yerde de yetişir; bu, Lebadeia'dan akan bir ırmaktır. Ama en güzel kamış "Sivri Dirsek" denen yerde yetişiyor görünür; burası Kēphisos'un göle döküldüğü yerdir. Hemen yanında Hippias dedikleri verimli bir ova vardır.

4.11.8

Φύεται δὲ πλεῖστος μὲν μεταξὺ τοῦ Κηφισοῦ καὶ τοῦ Μέλανος· οὗτος δὲ ὁ τόπος προσαγορεύεται μὲν Πελεκανία· τούτου δ᾿ ἔστιν ἄττα Χύτροι καλούμενοι βαθύσματα τῆς λίμνης, ἐν οἷς κάλλιστόν φασι γίνεσθαι· ⟦γίνεσθαι⟧ δὲ καὶ καθ᾿ ὃ ἡ Προβατία καλουμένη καταφέρεται· τοῦτο δ᾿ ἐστὶ ποταμὸς ῥέων ἐκ Λεβαδείας. κάλλιστος δὲ δοκεῖ πάντων γίνεσθαι περὶ τὴν Ὀξεῖαν καλουμένην Καμπήν· ὁ δὲ τόπος οὗτός ἐστιν ἐμβολὴ τοῦ Κηφισοῦ. γειτνιᾷ δ᾿ αὐτῷ πεδίον εὔγειον, ὃ προσαγορεύουσι Ἱππίαν.

4.11.9Sivri Dirsek'in kuzeyinde Boēdria dedikleri başka bir yer daha vardır; orada da soylu kamış yetiştiğini söylerler. Genel olarak, toprağın derin, verimli ve balçıklı olduğu, Kēphisos suyunun karıştığı, üstelik gölün derin olduğu yerde en güzel kamış yetişir; Sivri Dirsek'te ve Boēdria'da bunların hepsi bulunur. Kēphisos'un kamışı güzelleştirmede büyük payı olduğuna dair de bir kanıtları vardır: Melas denen ırmağın döküldüğü yerde göl derin, zemin de verimli ve balçıklı olduğu hâlde kamış ya hiç yetişmez ya da kötü olur. Flüt kamışının oluşumu, tabiatı, işlenişi ve ötekilerden farkları üzerine bu kadarı yeter.

4.11.9

πρόσβορρος δὲ τόπος ἄλλος τῆς Ὀξείας Καμπῆς ἐστιν, ὃν καλοῦσι Βοηδρίαν· φύεσθαι δέ φασι καὶ κατὰ ταύτην εὐγενῆ τὸν κάλαμον. τὸ δὲ ὅλον, οὗ ἂν ᾖ βαθύγειον καὶ εὔγειον χωρίον καὶ ἰλυῶδες καὶ ὁ Κηφισὸς ἀναμίσγεται καὶ πρὸς τούτοις βάθυσμα τῆς λίμνης, κάλλιστον γίνεσθαι κάλαμον. περὶ γὰρ τὴν Ὀξεῖαν Καμπὴν καὶ τὴν Βοηδρίαν πάντα ταῦτα ὑπάρχειν. ὅτι δὲ ὁ Κηφισὸς μεγάλην ἔχει ῥοπὴν εἰς τὸ ποιεῖν καλὸν τὸν κάλαμον σημεῖον ἔχουσι· καθ᾿ ὃν γὰρ τόπον ὁ Μέλας καλούμενος ἐμβάλλει βαθείας οὔσης τῆς λίμνης καὶ τοῦ ἐδάφους εὐγείου καὶ ἰλυώδους, ἢ ὅλως μὴ γίνεσθαι ἢ φαῦλον. ἡ μὲν οὖν γένεσις καὶ φύσις τοῦ αὐλητικοῦ καὶ ἡ κατεργασία καὶ τίνας ἔχει διαφορὰς πρὸς τοὺς ἄλλους ἱκανῶς εἰρήσθω.

4.11.10Kamışın yalnız bu cinsleri yoktur; his yoluyla açıkça fark edilen daha birçok cinsi vardır. Kimisi hem etiyle hem boğumlarıyla sıktır; kimisi seyrek dokulu ve az boğumludur. Kimisi oyuktur; kimileri buna syringias ("düdük kamışı") der, çünkü içinde hemen hiç odun ve et yoktur; kimisi ise sağlam ve neredeyse doludur. Kimisi kısadır; kimisi iyi gelişir, uzun ve kalındır. Kimisi ince ve çok yapraklıdır; kimisi az yapraklı, hatta tek yapraklıdır. Genel olarak kullanım yerlerine göre birçok fark vardır; çünkü her biri ayrı bir işe yarar.

4.11.10

Γένη δὲ οὐ ταῦτα μόνον ἀλλὰ πλείω τοῦ καλάμου τυγχάνει φανερὰς ἔχοντα τῇ αἰσθήσει διαφοράς· ὁ μὲν γὰρ πυκνὸς καὶ τῇ σαρκὶ καὶ τοῖς γόνασιν, ὁ δὲ μανὸς καὶ ὀλιγογόνατος· καὶ ὁ μὲν κοῖλος, ὃν καλοῦσί τινες συριγγίαν, οὐδὲν γὰρ ὡς εἰπεῖν ἔχει ξύλου καὶ σαρκός· ὁ δὲ στερεὸς καὶ συμπλήρης μικροῦ. καὶ ὁ μὲν βραχύς, ὁ δὲ εὐαυξὴς καὶ ὑψηλὸς καὶ παχύς. ὁ δὲ λεπτὸς καὶ πολύφυλλος, ὁ δὲ ὀλιγόφυλλος καὶ μονόφυλλος. ὅλως δὲ πολλαί τινές εἰσι διαφοραὶ κατὰ τὰς χρείας· ἕκαστος γὰρ πρὸς ἕκαστα χρήσιμος.

4.11.11Farklı halklar onlara farklı adlar verir. En yaygın olanı belki donakstır; bunun en çok sazlık oluşturan kamış olduğunu ve en çok ırmak ve göl kıyılarında yetiştiğini söylerler. Bununla birlikte her kamışta kuru yerde yetişenle suda yetişen arasında büyük fark vardır. Ok kamışı da kendine özgüdür; kimileri buna "Girit kamışı" der. Az boğumludur, ama hepsinden daha etlidir ve en kolay bükülendir; ısıtılınca da istenen her biçime sokulabilir.

4.11.11

Ὀνόμασι δὲ ἄλλοι ἄλλοις προσαγορεύουσι· κοινότατον δέ πως ὁ δόναξ, ὃν καὶ λοχμωδέστατόν γέ φασιν εἶναι καὶ μάλιστα φύεσθαι παρὰ τοὺς ποταμοὺς καὶ τὰς λίμνας. διαφέρειν δ᾿ ὅμως παντὸς καλάμου πολὺ τόν τε ἐν τῷ ξηρῷ καὶ τὸν ἐν τοῖς ὕδασι φυόμενον. ἴδιος δὲ καὶ ὁ τοξικός, ὃν δὴ Κρητικόν τινες καλοῦσιν· ὀλιγογόνατος μὲν σαρκωδέστερος δὲ πάντων καὶ μάλιστα κάμψιν δεχόμενος, καὶ ὅλως ἄγεσθαι δυνάμενος ὡς ἂν θέλῃ τις θερμαινόμενος.

4.11.12Söylendiği gibi kamışlar yaprakları bakımından da büyük farklar gösterir: yalnız sayıca ve büyüklükçe değil, renkçe de; çünkü "Lakonya kamışı" denen alacalıdır. Yaprakların yeri ve bağlanışı bakımından da farklıdırlar: bazıları yapraklarının çoğunu aşağıda taşır ve kamışın kendisi adeta bir çalıdan çıkıyormuş gibi büyür. Kimileri göl kamışlarında da hemen hemen bu farkın bulunduğunu söyler: bunlar çok yapraklıdır ve yaprakları bir bakıma kypeirosun, phleōsun, thryonun ve boutomosun yapraklarına benzer. Bunu araştırmak gerekir.

4.11.12

Ἔχουσι δέ, ὥσπερ ἐλέχθη, καὶ κατὰ τὰ φύλλα μεγάλας διαφορὰς οὐ πλήθει καὶ μεγέθει μόνον ἀλλὰ καὶ χροιᾷ. ποικίλος γὰρ ὁ Λακωνικός καλούμενος. ἔτι δὲ τῇ θέσει καὶ προσφύσει· κάτωθεν γὰρ ἔνιοι πλεῖστα φέρουσι τῶν φύλλων, αὐτὸς δὲ ὥσπερ ἐκ θάμνου πέφυκε. σχεδὸν δέ τινές φασι καὶ τῶν λιμναίων ταύτην εἶναι τὴν διαφοράν, τὸ πολύφυλλον καὶ παρόμοιον ἔχειν τρόπον τινὰ τὸ φύλλον τῷ τοῦ κυπείρου καὶ φλεὼ καὶ θρύου καὶ βουτόμου· σκέψασθαι δὲ δεῖ τοῦτο.

4.11.13Karada sürünen bir kamış cinsi de vardır; sapını dik değil, ayrık otu gibi yere doğru salar ve böyle büyür. Erkeği sağlamdır; kimileri buna eiletias der […].

Hint kamışı ise en büyük farkı gösterir; adeta bütünüyle başka bir cinstir. Erkeği sağlam, dişisi oyuktur; çünkü bunu da erkek ve dişi diye ayırırlar. Tek bir kütükten birçok kamış çıkar, ama sazlık oluşturmaz. Yaprağı uzun değildir, söğüt yaprağına benzer. Büyüklükçe büyük ve sağlam yapılıdır; öyle ki cirit olarak kullanılır. Bunlar Akesinēs ırmağı dolaylarında yetişir. Her kamış dayanıklıdır; kesilince ve yakılınca daha güzel sürgün verir. Ayrıca kalın ve çok köklüdür; bu yüzden güç yok edilir. Kökü ayrık otununki gibi boğumludur, ama her kamışta aynı ölçüde değil. Kamışlar üzerine bu kadarı yeter.

4.11.13

Γένος δέ τι καλάμου φύεται καὶ ἐπίγειον, ὃ οὐκ εἰς ὀρθόν ἀλλ᾿ ἐπὶ γῆς ἀφίησι τὸν καυλόν, ὥσπερ ἡ ἄγρωστις, καὶ οὕτως ποιεῖται τὴν αὔξησιν. ἔστι δὲ ὁ μὲν ἄρρην στερεός, καλεῖται δὲ ὑπό τινων εἰλετίας […] . Ὁ δὲ Ἰνδικὸς ἐν μεγίστῃ διαφορᾷ καὶ ὥσπερ ἕτερον ὅλως τὸ γένος· ἔστι δὲ ὁ μὲν ἄρρην στερεός, ὁ δὲ θῆλυς κοῖλος· διαιροῦσι γὰρ καὶ τοῦτον τῷ ἄρρενι καὶ θήλει. φύονται δ’ ἐξ ἑνὸς πυθμένος πολλοὶ καὶ οὐ λοχμώδεις· τὸ δὲ φύλλον οὐ μακρὸν ἀλλ’ ὅμοιον τῇ ἰτέᾳ· τῷ δὲ μεγέθει μεγάλοι καὶ εὐπαγεῖς, ὥστε ἀκοντίοις χρῆσθαι. φύονται δὲ οὗτοι περὶ τὸν Ἀκεσίνην ποταμόν. ἅπας δὲ κάλαμος εὔζωος καὶ τεμνόμενος καὶ ἐπικαιόμενος καλλίων βλαστάνει· ἔτι δὲ παχύρριζος καὶ πολύρριζος, δι’ ὃ καὶ δυσώλεθρος. ἡ δὲ ῥίζα γονατώδης, ὥσπερ ἡ τῆς ἀγρωστίδος, πλὴν οὐ παντὸς ὁμοίως. ἀλλὰ περὶ μὲν καλάμων ἱκανῶς εἰρήσθω.

4.12.112. Bölüm

Geriye, adeta bu cinsten sayılabilecek hasırotundan söz etmek kalıyor; çünkü bu da su bitkileri arasına konmalıdır. Kimilerinin ayırdığına göre bunun üç türü vardır: biri sivri ve meyvesizdir, buna "erkek" derler; biri meyvelidir, meyvesi kara olduğu için ona melankranis ("kara başlı") deriz, bu daha kalın ve daha etlidir; üçüncüsü de büyüklüğü, kalınlığı ve etliliğiyle ayrılan, holoskhoinos denen türdür.

4.12.1

Κατάλοιπον δὲ εἰπεῖν ὡσὰν ἐκ τοῦ γένους τούτου περὶ σχοίνου· καὶ γὰρ καὶ τοῦτο τῶν ἐνύδρων θετέον. ἔστι δὲ αὐτοῦ τρία εἴδη, καθάπερ τινὲς διαιροῦσιν, ὅ τε ὀξὺς καὶ ἄκαρπος, ὃν δὴ καλοῦσιν ἄρρενα, καὶ ὁ κάρπιμος, ὃν μελαγκρανὶν καλοῦμεν διὰ τὸ μέλανα τὸν καρπὸν ἔχειν, παχύτερος δὲ οὗτος καὶ σαρκωδέστερος· καὶ τρίτος τῷ μεγέθει καὶ τῇ παχύτητι καὶ εὐσαρκίᾳ διαφέρων ὁ καλούμενος ὁλόσχοινος.

4.12.2Melankranis kendi başına ayrı bir bitkidir; sivri hasırotu ile holoskhoinos ise aynı kökten çıkar. Bu tuhaf görünür; nitekim bir hasırotu kümesi bütünüyle getirildiğinde görmek şaşırtıcıydı: aynı kökten çıkanların çoğu meyvesiz, azı meyveliydi. Bunu araştırmak gerekir. Meyveli olanlar genel olarak daha azdır; örgü işleri için holoskhoinos, etli ve yumuşak olduğu için daha elverişlidir. Meyveli olan, çizgi gibi duran sapın kendisinden şişerek topuzlanır, sonra adeta yumurta doğurur. Çünkü çizgi gibi tek bir başlangıç noktasında, başak gibi çevresine dizilmiş sapçıkları vardır; bunların uçlarında, yanlara dönük, hafifçe aralık duran yuvarlak kapçıklar bulunur. Her birinin içinde sivri uçlu, kara bir tohumcuk vardır; asteriskosunkine benzer, ama daha cılızdır.

4.12.2

Ἡ μὲν οὖν μελαγκρανὶς αὐτός τις καθ᾿ αὑτόν· ὁ δ’ ὀξὺς καὶ ὁλόσχοινος ἐκ τοῦ αὐτοῦ φύονται· ὃ καὶ ἄτοπον φαίνεται, καὶ θαυμαστόν γ’ ἦν ἰδεῖν ὅλης κομισθείσης τῆς σχοινιᾶς· οἱ πολλοὶ γὰρ ἦσαν ἄκαρποι πεφυκότες ἐκ τοῦ αὐτοῦ, κάρπιμοι δὲ ὀλίγοι. τοῦτο μὲν οὖν ἐπίσκεπτέον. ἐλάττους δὲ ὅλως οἱ κάρπιμοι· πρὸς γὰρ τὰ πλέγματα χρησιμώτερος ὁ ὁλόσχοινος διὰ τὸ σαρκῶδες καὶ μαλακόν. κορυνᾷ δ’ ὅλως ὁ κάρπιμος ἐξ αὐτοῦ τοῦ γραμμώδους ἐξοιδήσας, κἄπειτα ἐκτίκτει καθάπερ ὠά. πρὸς μιᾷ γὰρ ἀρχῇ γραμμώδει ἔχει τοὺς περισταχυώδεις μίσχους, ἐφ’ ὧν ἄκρων παραπλαγίους τὰς τῶν ἀγγείων ἔχει στρογγυλότητας ὑποχασκούσας· ἐν τούτοις δὲ τὸ σπερμάτιον ἀκιδῶδές ἐστι μέλαν ἑκάστῳ προσεμφερὲς τῷ τοῦ ἀστερίσκου πλὴν ἀμενηνότερον.

4.12.3Hasırotundan çok daha uzun ve çok daha kalın bir kökü vardır. Bu kök her yıl kurur; sonra hasırotunun başından aşağıya yeniden başka bir kök salınır. Bu gözle de açıkça görülür: köklerin kimisi kurumuş, kimisi yeşil olarak aşağı salınmış durur. Baş, soğanın ve taze soğanın başına benzer; birkaç parçanın bir araya kaynaşmasından oluşmuş gibidir; aşağıda geniştir ve kızılımsı zarları vardır. Köklerin her yıl kuruması ve yeniden yukarıdan oluşması kendine özgü bir durumdur. Hasırotunun tabiatı aşağı yukarı böyledir.

4.12.3

ῥίζαν δὲ ἔχει μακρὰν καὶ παχυτέραν πολὺ τοῦ σχοίνου· αὕτη δ᾿ αὐαίνεται καθ᾿ ἕκαστον ἐνιαυτόν, εἶθ’ ἑτέρα πάλιν ἀπὸ τῆς κεφαλῆς τοῦ σχοίνου καθίεται· τοῦτο δὲ καὶ ἐν τῇ ὄψει φανερὸν ἰδεῖν τὰς μὲν αὔας τὰς δὲ χλωρὰς καθιεμένας· ἡ δὲ κεφαλὴ ὁμοία τῇ τῶν κρομύων καὶ τῇ τῶν γητείων, συμπεφυκυῖά πως ἐκ πλειόνων εἰς ταὐτὸ καὶ πλατεῖα κάτωθεν ἔχουσα κελύφη ὑπέρυθρα. συμβαίνει δ᾿ οὖν ἴδιον ἐπὶ τῶν ῥιζῶν εἰ αὐαίνονται κατ᾿ ἐνιαυτὸν καὶ ἐκ τοῦ ἄνωθεν πάλιν ἡ γένεσις. τῶν μὲν οὖν σχοίνων τοιαύτη τις φύσις.

4.12.4Böğürtlen ve karaçalı da, bazı yerlerde olduğu gibi, bir bakıma suda ya da su kenarında yetişiyorsa, bunların farkları da hemen hemen bellidir; çünkü ikisi hakkında daha önce konuştuk.

[Orkhomenos'taki yüzen adaların büyüklükleri türlü türlüdür; en büyüklerinin çevresi üç stadion kadardır. Mısır'da ise çok büyük adalar oluşur; öyle ki üzerlerinde birçok domuz yaşar, insanlar da karşıya geçip bunları avlar.] Su bitkileri üzerine bu kadarı söylenmiş olsun.

4.12.4

Εἰ δὲ καὶ ὁ βάτος καὶ ὁ παλίουρος ἔνυδρά πώς ἐστιν ἢ πάρυδρα, καθάπερ ἐνιαχοῦ, φανεραὶ σχεδὸν καὶ αἱ τούτων διαφοραί· περὶ ἀμφοῖν γὰρ εἴρηται πρότερον. [Τῶν δὲ νήσων τῶν πλοάδων τῶν ἐν Ὀρχομενῷ τὰ μὲν μεγέθη παντοδαπὰ τυγχάνει, τὰ δὲ μέγιστα αὐτῶν ἐστιν ὅσον τριῶν σταδίων τὴν περίμετρον. ἐν Αἰγύπτῳ δὲ μάλιστα μεγάλα σφόδρα συνίσταται, ὥστε καὶ ὗς ἐν αὐταῖς ἐγγίνεσθαι πολλούς, οὓς καὶ κυνηγετοῦσι διαβαίνοντες.] καὶ περὶ μὲν ἐνύδρων ταῦτ᾿ εἰρήσθω.

4.13.113. Bölüm

Su bitkilerinin ve su ağaçlarının kısa ömürlülüğü üzerine, genel olarak konuşursak, söyleyebileceğimiz şu kadardır: hayvanlarda olduğu gibi bunlar da kara bitkilerinden daha kısa ömürlüdür. Tek tek ömürleri ise kara bitkilerinde araştırmak gerekir. Dağda ağaç kesenler, yabani ağaçlar arasında bu bakımdan hemen hiçbir fark olmadığını, hepsinin uzun ömürlü olduğunu, hiçbirinin kısa ömürlü olmadığını söylerler. Belki tam bu söyledikleri doğrudur; çünkü hepsi öteki bitkilerin ömrünü çok aşar. Bununla birlikte, evcillerde olduğu gibi bunların da kimisi daha uzun, kimisi daha kısa ömürlüdür; bunların hangileri olduğunu araştırmak gerekir. Evcil ağaçlar ise açıkça ayrılır: kimisi uzun ömürlü, kimisi kısa ömürlüdür. Kısaca söylemek gerekirse yabaniler evcillerden daha uzun ömürlüdür; hem genel olarak cinsçe hem de birbirinin karşılığı olan tek tek türlerde: yabani zeytin zeytinden, yabani armut armuttan, yabani incir incirden daha uzun ömürlüdür. Çünkü bunlar daha sağlam, daha sık dokulu ve meyve bakımından daha az verimlidir.

4.13.1

Περὶ δὲ βραχυβιότητος φυτῶν καὶ δένδρων τῶν ἐνύδρων ἐπὶ τοσοῦτον ἔχομεν ὡς ἂν καθ᾿ ὅλου λέγοντες, ὅτι βραχυβιώτερα τῶν χερσαίων ἐστί, καθάπερ καὶ τὰ ζῶα. τοὺς δὲ καθ᾿ ἕκαστον βίους ἱστορῆσαι δεῖ τῶν χερσαίων. τὰ μὲν οὖν ἄγριά φασιν οὐδεμίαν ἔχειν ὡς εἰπεῖν οἱ ὀρεοτύποι διαφοράν, ἀλλὰ πάντα εἶναι μακρόβια καὶ οὐθὲν βραχύβιον· αὐτὸ μὲν τοῦτο ἴσως ἀληθὲς λέγοντες· ἅπαντα γὰρ ὑπερτείνει πολὺ τὴν τῶν ἄλλων ζωήν. οὐ μὴν ἀλλ᾿ ὅμως ἐστὶ τὰ μὲν μᾶλλον τὰ δ᾿ ἦττον μακρόβια, καθάπερ ἐν τοῖς ἡμέροις· ποῖα δὲ ταῦτα σκεπτέον. τὰ δὲ ἥμερα φανερῶς διαφέρει τῷ τὰ μὲν εἶναι μακρόβια τὰ δὲ βραχύβια· ὡς δ’ ἁπλῶς εἰπεῖν τὰ ἄγρια τῶν ἡμέρων μακροβιώτερα καὶ ὅλως τῷ γένει καὶ τὰ ἀντιδιῃρημένα καθ᾿ ἕκαστον, οἷον κότινος ἐλάας καὶ ἀχρὰς ἀπίου ἐρινεὸς συκῆς· ἰσχυρότερα γὰρ καὶ πυκνότερα καὶ ἀγονώτερα τοῖς περικαρπίοις.

4.13.2Bazı evcil ve yabani ağaçların uzun ömürlülüğüne, efsane anlatıcılarının aktardığı söylentiler de tanıklık eder: Atina'daki zeytinden, Delos'taki hurmadan, Olympia'da çelengin kesildiği yabani zeytinden, İlion'da İlos'un mezarı üzerindeki phēgos meşelerinden söz ederler. Kimileri Delfoi'deki ve Arkadya'da Kaphyai'deki çınarı da Agamemnon'un diktiğini söyler. Bunların gerçekte nasıl olduğu belki başka bir konudur; ama ağaçlar arasında büyük bir fark olduğu açıktır. Daha önce sayılanlar ve başka birçokları uzun ömürlüdür; nar, incir ve elma gibi ağaçların ise kısa ömürlü olduğu herkesçe kabul edilir. Bunlardan da erkenci türler ve tatlılar, ekşi olanlardan daha kısa ömürlüdür; narlardan çekirdeksiz olanı da öyle. Bazı asma cinsleri de kısa ömürlüdür, en çok da bol ürün verenler. Su kenarında yetişenler de kuru yerlerdekilerden daha kısa ömürlü görünür: söğüt, ak kavak, mürver ve kara kavak gibi.

4.13.2

Τὴν δὲ μακροβιότητα μαρτυροῦσιν ἐπί γέ τινων καὶ ἡμέρων καὶ ἀγρίων καὶ αἱ παραδεδομέναι φῆμαι παρὰ τῶν μυθολόγων· ἐλάαν μὲν γὰρ λέγουσι τὴν Ἀθήνῃσι, φοίνικα δὲ τὸν ἐν Δήλῳ. κότινον δὲ τὸν ἐν Ὀλυμπίᾳ, ἀφ’ οὗ ὁ στέφανος· φηγοὺς δὲ τὰς ἐν Ἰλίῳ τὰς ἐπὶ τοῦ Ἴλου μνήματος· τινὲς δέ φασι καὶ τὴν ἐν Δελφοῖς πλάτανον Ἀγαμέμνονα φυτεῦσαι καὶ τὴν ἐν Καφύαις τῆς Ἀρκαδίας. ταῦτα μὲν οὖν ὅπως ἔχει τάχ’ ἂν ἕτερος εἴη λόγος· ὅτι δέ ἐστι μεγάλη διαφορὰ τῶν δένδρων φανερόν· μακρόβια μὲν γὰρ τά τε προειρημένα καὶ ἕτερα πλείω· βραχύβια δὲ καὶ τὰ τοιαῦτα ὁμολογουμένως, οἷον ῥοιὰ συκῆ μηλέα, καὶ τούτων ἡ ἠρινὴ μᾶλλον καὶ ἡ γλυκεῖα τῆς ὀξείας, ὥσπερ τῶν ῥοῶν ἡ ἀπύρηνος. βραχύβια δὲ καὶ ἀμπέλων ἔνια γένη καὶ μάλιστα τὰ πολύκαρπα· δοκεῖ δὲ καὶ τὰ πάρυδρα βραχυβιώτερα τῶν ἐν τοῖς ξηροῖς εἶναι, οἷον ἰτέα λεύκη ἀκτὴ αἴγειρος.

4.13.3Bazı ağaçlar çabuk yaşlanıp çürür, ama yine aynı yerden yan sürgünler verir; defneler, elmalar, narlar ve suyu seven ağaçların çoğu gibi. Bunlarla ilgili olarak şu da araştırılabilir: bunlara aynı ağaç mı dememiz gerekir, yoksa başka ağaç mı? Örneğin biri, çiftçilerin yaptığı gibi gövdeyi kesip sürgünleri yeniden yetiştirirse, ya da ağacı köklerine kadar bütünüyle kesip kütüğü yakarsa (çünkü bunu da yaparlar, bazen de kendiliğinden olur), bu aynı ağaç mıdır, başka mı? Parçalar büyüyüp küçülerek ve kendiliğinden dökülüp temizlenerek hep değişiyor göründüğüne göre, bu bakımdan aynı ağaç sayılabilir; çünkü bu durumda ötekiyle ne farkı olabilir ki? Ama ağacın ousiası ve tabiatı en çok gövde gibi göründüğüne göre, gövde değişince bütünün de başka olduğu düşünülebilir; meğer ki aynı ilkelerden geldiği için onu aynı saysın. Oysa çoğu zaman kökler de başkalaşır ve değişir: kimisi çürür, kimisi yeniden baştan sürgün verir.

4.13.3

Ἔνια δὲ γηράσκει μὲν καὶ σήπεται ταχέως, παραβλαστάνει δὲ πάλιν ἐκ τῶν αὐτῶν, ὥσπερ αἱ δάφναι καὶ αἱ μηλέαι τε καὶ αἱ ῥ όαι καὶ τῶν φιλύδρων τὰ πολλά· περὶ ὧν καὶ σκέψαιτ’ ἄν τις πότερα ταὐτὰ δεῖ λέγειν ἢ ἕτερα· καθάπερ εἴ τις τὸ στέλεχος ἀποκόψας, ὥσπερ ποιοῦσιν οἱ γεωργοί, πάλιν ἀναθεραπεύοι τοὺς βλαστούς, ἢ εἰ καὶ ὅλως ἐκκόψειεν ἄχρι τῶν ῥιζῶν καὶ ἐπικαύσειεν· καὶ γὰρ ταῦτα ποιοῦσιν, ὁτὲ δὲ καὶ ἀπὸ τοῦ αὐτομάτου συμβαίνει· πότερα δὴ τοῦτο ταὐτὸ δεῖ λέγειν ἢ ἕτερον; ᾗ μὲν γὰρ ἀεὶ τὰ μέρη τὰς αὐξήσεις καὶ φθίσεις φαίνεται παραλλάττοντα καὶ ἔτι τὰς διακαθάρσεις τὰς ὑπ᾿ αὐτῶν, ταύτῃ μὲν ἂν δόξειε ταὐτὸν εἶναι· τί γὰρ ἂν ἐπὶ τούτων ἢ ἐκείνων διαφέροι; ᾗ δ’ ὥσπερ οὐσία καὶ φύσις τοῦ δένδρου μάλιστ’ ἂν φαίνοιτο τὸ στέλεχος, ὅταν μεταλλάττῃ τοῦτο, κἂν τὸ ὅλον ἕτερον ὑπολάβοι τις, εἰ μὴ ἄρα διὰ τὸ ἀπὸ τῶν αὐτῶν ἀρχῶν εἶναι ταὐτὸ θείη· καίτοι πολλάκις συμβαίνει καὶ τὰς ῥίζας ἑτέρας εἶναι καὶ μεταβάλλειν τῶν μὲν σηπομένων τῶν δ’ ἐξ ἀρχῆς βλαστανουσῶν.

4.13.4Kimilerinin dediği gibi asmalar, başka asma çıkarmayıp kendilerinden sürekli yenilendikleri için en uzun ömürlü bitkilerse, gövde aynı kalmadığı takdirde böyle bir karşılaştırma belki gülünç görünür; çünkü gövde ağaçların adeta temeli ve tabiatıdır. Bununla birlikte hangi biçimde söylemek gerektiği şimdiki konumuz bakımından hiçbir fark yaratmaz.

4.13.4

ἐπεί, ἐὰν ἀληθὲς ᾖ, ὥς γέ τινές φασι, τὰς ἀμπέλους μακροβιωτάτας εἶναι τῷ μὴ φύειν ἑτέρας ἀλλ᾿ ἐξ αὐτῶν ἀεὶ συναναπληροῦσθαι, γελοῖον ἂν ἴσως δοκοίη τοιαύτη σύγκρισις ἐὰν ⟨μὴ⟩ μένῃ τὸ στέλεχος· αὕτη γὰρ οἷον ὑπόθεσις καὶ φύσις δένδρων. τοῦτο μὲν οὖν ὁποτέρως ποτὲ λεκτέον οὐθὲν ἂν διενέγκαι πρὸς τὰ νῦν.

4.13.5En uzun ömürlü olan belki de her bakımdan dayanabilen ağaçtır: zeytin gibi, hem gövdesiyle hem yan sürgün vermesiyle hem de köklerinin güç yok olmasıyla. Gövdeyi başlangıç ve ölçü alıp süreyi ölçersek, tek bir zeytinin ömrü en çok iki yüz yıl kadar görünür. Ama kimilerinin asmalar için söylediği gibi, kökler kısım kısım temizlenerek gövde ayakta kalabiliyor, bütün tabiatı da ne kadar zaman geçerse geçsin aynı kalıp aynı biçimde ürün veriyorsa, en uzun ömürlüsü asma olur. Asma artık gerilemeye başlamış göründüğünde bunun şöyle yapılması gerektiğini söylerler: önce asmaya filizler bırakılır ve o yılın ürünü alınır; sonra asmanın bir yanı kazılıp bütün kökleri temizlenir, çukur çalı çırpıyla doldurulur ve üstüne toprak yığılır. O yıl asma çok kötü ürün verir, ertesi yıl daha iyi; üçüncü ve dördüncü yılda kendini toparlar ve bol ve güzel salkım verir; öyle ki en gürbüz çağındakinden hiç farkı kalmaz. Yeniden gerileyince öteki yanı kazılır ve aynı biçimde bakılır; böylece asma hep yaşar. Bunu en çok on yılda bir yaparlarmış. Bu yüzden bunu yapanlar asmayı hiç kesmezmiş; aynı gövdeler kuşaklar boyu yaşarmış, öyle ki onları dikenler bile hatırlanmazmış. Bunu belki deneyenlerden dinleyip inanmak gerekir.

4.13.5

τάχα δ᾿ ἂν εἴη μακροβιώτατον τὸ πάντως δυνάμενον ἀνταρκεῖν, ὥσπερ ἡ ἐλάα καὶ τῷ στελέχει καὶ τῇ παραβλαστήσει καὶ τῷ δυσωλέθρους ἔχειν τὰς ῥίζας. δοκεῖ δὲ ὁ βίος τῆς γε μιᾶς εἶναι, καθ᾿ ὃν τὸ στέλεχος δεῖ τὴν ἀρχὴν τιθέντα μέτρον ἀναμετρεῖν τὸν χρόνον, μάλιστα περὶ ἔτη διακόσια. εἰ δ᾿ ὅπερ ἐπὶ τῶν ἀμπέλων λέγουσί τινες, ὡς παραιρουμένων τῶν ῥιζῶν κατὰ μέρος δύναται διαμένειν τὸ στέλεχος, καὶ ἡ ὅλη φύσις ὁμοία καὶ ὁμοιοφόρος ὁποσονοῦν χρόνον, μακροβιώτατον ἂν εἴη πάντων. φασὶ δὲ δεῖν οὕτω ποιεῖν ὅταν ἤδη δοκῇ καταφέρεσθαι· κλήματά τε ἐπιβάλλειν καὶ καρποῦσθαι τὸν ἐνιαυτόν· μετὰ δὲ ταῦτα κατασκάψαντα ἐπὶ θάτερα τῆς ἀμπέλου περικαθᾶραι πάσας τὰς ῥίζας, εἶτ᾿ ἐμπλῆσαι φρυγάνων καὶ ἐπαμήσασθαι τὴν γῆν· τούτῳ μὲν οὖν τῷ ἔτει κακῶς φέρειν σφόδρα, τῷ δ᾿ ὑστέρῳ βέλτιον, τῷ δὲ τρίτῳ καὶ τετάρτῳ καθίστασθαι καὶ φέρειν πολλοὺς καὶ καλούς, ὥστε μηδὲν διαφέρειν ἢ ὅτε ἤκμαζεν· ἐπειδὰν δὲ πάλιν ἀποπληγῇ, θάτερον μέρος παρασκάπτειν καὶ θεραπεύειν ὁμοίως, καὶ οὕτως αἰεὶ διαμένειν· ποιεῖν δὲ τοῦτο μάλιστα δι’ ἐτῶν δέκα· δι’ ὃ καὶ κόπτειν οὐδέποτε τοὺς τοῦτο ποιοῦντας, ἀλλ’ ἐπὶ γενεὰς πολλὰς ταὐτὰ τὰ στελέχη διαμένειν, ὥστε μηδὲ μεμνῆσθαι τοὺς φυτεύσαντας· τοῦτο μὲν οὖν ἴσως τῶν πεπειραμένων ἀκούοντα δεῖ πιστεύειν.

4.13.6Uzun ömürlü ve kısa ömürlü bitkileri söylenenler ışığında incelemek gerekir.

4.13.6

τὰ δὲ μακρόβια καὶ βραχύβια διὰ τῶν εἰρημένων θεωρητέον.

4.14.114. Bölüm

Yabani ağaçlarda, söylendiğine göre, onları öldüren hastalıklar görülmez; ama kötü duruma düşerler ve bu, en çok da tomurcuk vermek üzereyken, tomurcuklanmaya başladıklarında ya da çiçekteyken dolu vurursa, yahut bu dönemlerde soğuk ya da sıcak bir rüzgâr eserse açıkça görülür. Mevsiminde gelen kışlardan ise, ne kadar sert olurlarsa olsunlar, hiçbir zarar görmezler; tersine kış görmek hepsine yarar, çünkü kış görmeyenler daha kötü sürgün verir.

4.14.1

Νοσήματα δὲ τοῖς μὲν ἀγρίοις οὔ φασι ξυμβαίνειν ὑφ’ ὧν ἀναιροῦνται, φαύλως δὲ διατίθεσθαι καὶ μάλιστα ἐπιδήλως ὅταν χαλαζοκοπηθῇ ἢ βλαστάνειν μέλλοντα ἢ ἀρχόμενα ἢ ἀνθοῦντα, καὶ ὅταν ἢ πνεῦμα ψυχρὸν ἢ θερμὸν ἐπιγένηται κατὰ τούτους τοὺς καιρούς. ὑπὸ δὲ τῶν ὡραίων χειμώνων οὐδὲ ἂν ὑπερβάλλοντες ὦσιν οὐδὲν πάσχειν, ἀλλὰ καὶ ξυμφέρειν πᾶσι χειμασθῆναι· μὴ χειμασθέντα γὰρ κακοβλαστότερα γίνεσθαι.

4.14.2Evcil ağaçlarda hastalıklar daha çoktur. Bunların kimisi hepsinde ya da çoğunda ortak gibidir, kimisi cinslere özgüdür. Ortak olanlar kurtlanma, yıldız çarpması ve kangrendir. Gerçekten de hemen hepsinde kurt olur; yalnız kimisinde az, kimisinde çok: incirde, elmada ve armutta olduğu gibi. Kısaca söylersek, en az kurtlananlar keskin ve bol özsulu ağaçlardır; yıldız çarpmasına da aynı şekilde en az bunlar uğrar. Bu, olgun çağdakilerden çok genç ağaçların başına gelir; hepsinden çok da incirin ve asmanın.

4.14.2

τοῖς δὲ ἡμέροις ἐστὶ πλείω νοσήματα, καὶ τὰ μὲν ὥσπερ κοινὰ πᾶσιν ἢ τοῖς πλείστοις τὰ δ’ ἴδια κατὰ γένη. κοινὰ δὴ τό τε σκωληκοῦσθαι καὶ ἀστροβολεῖσθαι καὶ ὁ σφακελισμός. ἅπαντα γὰρ ὡς εἰπεῖν καὶ σκώληκας ἴσχει πλὴν τὰ μὲν ἐλάττους τὰ δὲ πλείους, καθάπερ συκῆ μηλὲα καὶ ἄπιος. ὡς δὲ ἀπλῶς εἰπεῖν ἥκιστα σκωληκοῦνται τὰ δριμέα καὶ ὀπώδη, καὶ ἀστροβολεῖται ὡσαύτως· μᾶλλον δὲ τοῖς νέοις ἢ τοῖς ἐν ἀκμῇ τοῦτο συμβαίνει, πάντων δὲ μάλιστα τῇ τε συκῇ καὶ τῇ ἀμπέλῳ.

4.14.3Zeytin, inciri de içine yumurta bırakarak mahveden kurtlardan başka, "çivi" denen bir şey de çıkarır; kimileri buna "mantar", kimileri "kabuk" der. Bu, bir tür güneş yanığıdır. Genç zeytinler bazen aşırı meyve yüzünden de mahvolur. Uyuz ve gövdeye yapışan salyangozlar ise incire özgüdür. Ama bu her yerde incirlerin başına gelmez; anlaşılan, hayvanlarda olduğu gibi hastalıklar da yerlere göre değişir. Nitekim bazı yerlerde, örneğin Aineia yöresinde, incirler uyuza tutulmaz.

4.14.3

Ἡ δ’ ἐλάα πρὸς τῷ τοὺς σκώληκας ἴσχειν, οἳ δὴ καὶ τὴν συκῆν διαφθείρουσιν ἐντίκτοντες, φύει καὶ ἧλον· οἱ δὲ μύκητα καλοῦσιν, ἔνιοι δὲ λοπάδα· τοῦτο δ’ ἐστὶν οἷον ἡλίου καῦσις. διαφθείρονται δ’ ἐνίοτε καὶ αἱ νέαι ἐλάαι διὰ τὴν ὑπερβολὴν τῆς πολυκαρπίας. ἡ δὲ ψώρα καὶ οἱ προσφυόμενοι κοχλίαι συκῆς εἰσιν· οὐ πανταχοῦ δὲ τοῦτο συμβαίνει ταῖς συκαῖς, ἀλλ’ ἔοικε καὶ τὰ νοσήματα γίνεσθαι κατὰ τοὺς τόπους, ὥσπερ τοῖς ζώοις· ἐπεὶ παρ’ ἐνίοις οὐ ψωριῶσι, καθάπερ οὐδὲ περὶ τὴν Αἰνείαν.

4.14.4İncir en çok kangrene ve krados'a yakalanır. Kökler kararınca buna kangren, dallar kararınca krados denir; çünkü kimileri incir dallarına krados der, hastalığın adı da buradan gelir. Yabani incir ise ne krados'a ne kangrene ne uyuza yakalanır; kökleri de aynı ölçüde kurtlanmaz. Kimi yabani incirler, incire aşılansalar bile meyvelerini dökmez.

4.14.4

Ἁλίσκεται δὲ συκῆ μάλιστα καὶ σφακελισμῷ καὶ κράδῳ. καλεῖται δὲ σφακελισμὸς μὲν ὅταν αἱ ῥίζαι μελανθῶσι, κράδος δ’ ὅταν οἱ κλάδοι· καὶ γὰρ καλοῦσί τινες κράδους, ὅθεν καὶ τοὔνομα τῇ νόσῳ· ὁ δ’ ἐρινὸς οὔτε κραδᾷ οὔτε σφακελίζει οὔτε ψωριᾷ οὔτε σκωληκοῦται ταῖς ῥίζαις ὁμοίως· οὐδὲ δὴ τὰ ἐρινά τινες ἀποβάλλουσιν οὐδ’ ἐὰν ἐμφυτευθῶσιν εἰς συκῆν.

4.14.5Uyuz en çok Ülker'in doğuşunda az yağmur yağarsa ortaya çıkar; çok yağarsa yıkanıp gider. O zaman yabani incirin meyveleri ve erkenci incirler de dökülür. İncirdeki kurtların kimisi ağacın kendisinden doğar, kimisini ise "boynuzlu" denen böcek bırakır; ama hepsi sonunda boynuzlu böceğe dönüşür ve bir tür cırlama sesi çıkarır. İncir yağmur fazla yağınca da hastalanır: köke yakın kısımlar ve kökün kendisi tüyünü döker gibi soyulur; buna "kabuk atma" derler.

4.14.5

Ἡ δὲ ψώρα μάλιστα γίνεται ὅταν ὕδωρ ἐπὶ Πλειάδι γένηται μὴ πολύ· ἐὰν δὲ πολύ, ἀποκλύζεται· συμβαίνει δὲ τότε καὶ τὰ ἐρινὰ ἀπορρεῖν καὶ τοὺς ὀλύνθους. τῶν δὲ σκωλήκων τῶν ἐν ταῖς συκαῖς οἱ μὲν ἐξ αὐτῆς γίνονται οἱ δὲ ἐντίκτονται ὑπὸ τοῦ καλουμένου κεράστου· πάντες δὲ εἰς κεράστην ἀποκαθίστανται· φθέγγονται δὲ οἷον τριγμόν. νοσεῖ δὲ συκῆ καὶ ἐὰν ἐπομβρία γένηται· τά τε γὰρ πρὸς τὴν ῥίζαν καὶ αὐτὴ ἡ ῥίζα ὥσπερ μαδᾷ· τοῦτο δὲ καλοῦσι λοπᾶν.

4.14.6Asma ise "tekeleşir", yani yaprağa kaçar. Yıldız çarpmasından başka onun en çok başına gelen budur. Bu, ya rüzgârlar sürgünlerini kırınca, ya bakım sırasında zarar görünce, ya da üçüncü olarak ters yönden budanınca olur.

Tane dökmesi ise —kimileri buna psinesthai der— çiçek dökümü sırasında kar yağarsa ya da asma bir şeye yenik düşerse olur. Bu hâlde taneler dökülür, kalanlar da küçük olur. Kimi bitkiler üşüyünce de hastalanır; asma gibi: ilk budanan asmanın gözleri körelir. Aşırı ısınınca da hastalanırlar; çünkü beslenmede olduğu gibi bunlarda da bir ölçü ararlar. Genel olarak tabiata aykırı her şey tehlikelidir.

4.14.6

ἡ δ’ ἄμπελος τραγᾷ· τοῦτο δὲ μάλιστα αὐτῆς ἐστι πρὸς τῷ ἀστροβολεῖσθαι, ἢ ὅταν ὑπὸ πνευμάτων βλαστοκοπηθῇ ἢ ὅταν τῇ ἐργασίᾳ συμπάθῃ ἢ τρίτον ὑπτία τμηθῇ. Ῥυὰς δὲ γίνεται, ὃ καλοῦσί τινες ψίνεσθαι, ὅταν ἐπινιφθῇ κατὰ τὴν ἀπάνθησιν ἢ ὅταν κρειττωθῇ· τὸ δὲ πάθος ἐστὶν ὥστε ἀπορρεῖν τὰς ῥᾶγας καὶ τὰς ἐπιμενούσας εἶναι μικράς. ἔνια δὲ καὶ ῥιγώσαντα νοσεῖ, καθάπερ ἡ ἄμπελος· ἀμβλοῦνται γὰρ οἱ ὀφθαλμοὶ τῆς πρωτοτόμου· καὶ πάλιν ὑπερθερμανθέντα· ζητεῖ γὰρ καὶ τούτων τὴν συμμετρίαν ὥσπερ καὶ τῆς τροφῆς. ὅλως δὲ πᾶν τὸ παρὰ φύσιν ἐπικίνδυνον.

4.14.7Çapalayanların açtığı yaralar ve vurdukları darbeler de ağacın sıcakların ya da kışların değişimine dayanamamasında büyük rol oynar; çünkü yaralanma ve örselenme yüzünden zayıf düşen ağaç aşırılıklara en kolay yenik düşer. Bazılarının sandığı gibi, hastalıkların hemen hemen çoğu darbeden doğar: yıldız çarpması denen hastalık da kangren de köklerdeki örselenme bu darbeden geldiği için olur. Bazıları hastalığın yalnız bu ikisinden ibaret olduğunu da düşünür; ama bu pek kabul gören bir görüş değildir.

[Hepsinin en zayıfı bahar elmasıdır, bunlar arasında da tatlı olanı.]

4.14.7

Μεγάλα δὲ ξυμβάλλεται καὶ τὰ τραύματα καὶ αἱ πληγαὶ τῶν περισκαπτόντων εἰς τὸ μὴ φέρειν τὰς μεταβολὰς ἢ καυμάτων ἢ χειμώνων· ἀσθενὲς γὰρ ὂν διὰ τὴν ἕλκωσιν καὶ τὸν πόνον εὐχειρωτότατόν ἐστι ταῖς ὑπερβολαῖς. σχεδὸν δέ, ὥς τινες οἴονται, τὰ πλεῖστα τῶν νοσημάτων ἀπὸ πληγῆς γίνεται· καὶ γὰρ τὰ ἀστρόβλητα καλούμενα καὶ τὰ σφακελίζοντα διὰ τὸ ἀπὸ ταύτης εἶναι τῶν ῥιζῶν τὸν πόνον. οἴονται δὲ καὶ δύο ταύτας εἶναι μόνας νόσους· οὐ μὴν ἀλλὰ τοῦτό γ’ οὐκ ἄγαν ὁμολογούμενόν ἐστι. [Πάντων δ’ ἀσθενέστατον ἡ μηλέα ἡ ἠρινὴ καὶ τούτων ἡ γλυκεῖα.]

4.14.8Kimi sakatlıklar ağacı bütünüyle öldürmez, kısır bırakır. Örneğin Halep çamının ya da hurmanın tepesi kesilirse ikisinin de kısırlaştığı, ama büsbütün ölmediği kabul edilir.

Rüzgârlar ve gökten gelenler mevsiminde olmazsa meyvelerin kendileri de hastalanır. Kimi zaman, yağmur yağsın ya da yağmasın, ağaçlar meyvelerini döker; incirler gibi. Kimi zaman da meyveler çürüyüp boğularak ya da tersine gereğinden çok kuruyarak bozulur. En kötüsü, zeytinde ve asmada olduğu gibi, kimi ağaçlarda çiçek dökümü sırasında rüzgârın esmesidir; çünkü meyve zayıflıktan çiçekle birlikte dökülür.

4.14.8

Ἔνιαι δὲ πηρώσεις οὐκ εἰς φθορὰν γίνονται ὅλων ἀλλ’ εἰς ἀκαρπίαν· οἷον ἐάν τις τῆς πίτυος ἀφέλῃ τὸ ἄκρον ἢ τοῦ φοίνικος, ἄκαρπα γίνεσθαι ἄμφω δοκεῖ καὶ οὐχ ὅλως ἀναιρεῖσθαι. Γίνονται δὲ νόσοι καὶ τῶν καρπῶν αὐτῶν, ἐὰν μὴ κατὰ καιρὸν τὰ πνεύματα καὶ τὰ οὐράνια γένηται· συμβαίνει γὰρ ὁτὲ μὲν ἀποβάλλειν γενομένων ἢ μὴ γενομένων ὑδάτων, οἷον τὰς συκᾶς, ὁτὲ δὲ χείρους γίνεσθαι σηπομένους καὶ καταπνιγομένους ἢ πάλιν ἀναξηραινομένους παρὰ τὸ δέον. χείριστον δὲ ἐὰν ἀπανθοῦσί τισιν ἐφύσῃ, καθάπερ ἐλάᾳ καὶ ἀμπέλῳ· συναπορρεῖ γὰρ ὁ καρπὸς δι’ ἀσθένειαν.

4.14.9Miletos'ta zeytinler çiçeklenmek üzereyken tırtıllar onları yer; kimisi yaprakları, kimisi çiçekleri yiyen ayrı cinslerden tırtıllar ağaçları çırılçıplak bırakır. Bunlar hava lodoslu ve açık olursa çıkar; sıcaklar bastırırsa patlayıp ölürler.

Taras yöresinde ise zeytinler her zaman bol meyve vaat eder, ama çiçek dökümünde meyvenin çoğu yok olur. Bu tür şeyler yerlere özgüdür.

4.14.9

Ἐν Μιλήτῳ δὲ τὰς ἐλάας, ὅταν ὦσι περὶ τὸ ἀνθεῖν, κάμπαι κατεσθίουσιν, αἱ μὲν τὰ φύλλα αἱ δὲ τὰ ἄνθη, ἕτεραι τῷ γένει, καὶ ψιλοῦσι τὰ δένδρα· γίνονται δὲ ἐὰν ᾖ νότια καὶ εὐδιεινά· ἐὰν δὲ ἐπιλάβῃ καύματα ῥήγνυνται. Περὶ δὲ Τάραντα προφαίνουσι μὲν ἀεὶ πολὺν καρπόν, ὑπὸ δὲ τὴν ἀπάνθησιν τὰ πολλ’ ἀπόλλυται. τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα τῶν τόπων ἴδια.

4.14.10Zeytinde "örümcek ağı" denen başka bir hastalık da görülür: bu, ağacın üstünde türer ve meyveyi mahveder. Bazı sıcaklar zeytini, üzüm salkımını ve başka meyveleri de yakar. Kimi ağaçların meyveleri kurtlanır; zeytin, armut, elma, muşmula ve nar gibi. Zeytinin kurdu kabuğun altında oluşursa meyveyi mahveder, çekirdeği yiyip delerse ise yarar. Arktouros'un doğuşunda yağmur yağarsa kurdun kabuğun altına yerleşmesi önlenir. Dalında olgunlaşan zeytinlerde de kurtlar oluşur ve bunlar meyveyi dökmeye daha yatkındır. Genel olarak bu kurtların çürüklükten oluştuğu da sanılır; bu yüzden lodos havalarda, daha çok da sulak yerlerde ortaya çıkarlar. Meşede ve incirde olduğu gibi kimi ağaçlarda küçük böcekler de türer. Bunların kabuğun altında toplanan nemden oluştuğu sanılır; bu nem tadılınca tatlıdır. Kimi sebzelerde de kurtlar oluşur, bazılarında da tırtıllar; belli ki başlangıçları farklıdır.

4.14.10

Γίνεται δὲ καὶ ἄλλο νόσημα περὶ τὰς ἐλάας ἀράχνιον καλούμενον· φύεται γὰρ τοῦτο καὶ διαφθείρει τὸν καρπόν. ἐπικάει δὲ καὶ καύματά τινα καὶ ἐλάαν καὶ βότρυν καὶ ἄλλους καρπούς. οἱ δὲ καρποὶ σκωληκοῦνταί τινων, οἷον ἐλάας ἀπίου μηλέας μεσπίλης ῥόας. καὶ ὅ γε τῆς ἐλάας σκώληξ ἐὰν μὲν ὑπὸ τὸ δέρμα γένηται διαφθείρει τὸν καρπόν, ἐὰν δὲ τὸν πυρῆνα διαφάγῃ ὠφελεῖ. κωλύεται δὲ ὑπὸ τῷ δέρματι εἶναι ὕδατος ἐπ’ Ἀρκτούρῳ γενομένου. γίνονται δὲ καὶ ἐν ταῖς δρυπεπέσι σκώληκες, αἵπερ καὶ χείρους εἰς τὴν ῥύσιν· ὅλως δὲ καὶ δοκοῦσιν εἶναι σαπραί· δι’ ὃ καὶ γίνονται τοῖς νοτίοις καὶ μᾶλλον ἐν τοῖς ἐφύδροις. ἐγγίνονται δὲ καὶ κνῖπες ἔν τισι τῶν δένδρων, ὥσπερ ἐν τῇ δρυῒ καὶ τῇ συκῇ· καὶ δοκοῦσιν ἐκ τῆς ὑγρότητος συνίστασθαι τῆς ὑπὸ τὸν φλοιὸν συνισταμένης· αὕτη δέ ἐστι γλυκεῖα γευομένοις. γίνονται δὲ καὶ ἐν λαχάνοις τισίν, ἔνθα δὲ κάμπαι διαφερούσης δῆλον ὅτι τῆς ἀρχῆς.

4.14.11Hastalıklar aşağı yukarı bunlardır ve bu ağaçlarda görülür. Mevsimlere ve yerlere bağlı olarak ortaya çıkan bazı hâller ise, hastalık denemeyecek olsalar da, ağacı öldürebilir; donmayı ve kimilerinin "yanık" dediği şeyi kastediyorum. Her yerde ağaçları öldüren ve yakan kendine özgü rüzgârlar da vardır. Örneğin Euboia'daki Khalkis'te Olympias rüzgârı gün dönümünden biraz önce ya da kış gün dönümünden sonra soğuk eserse ağaçları yakar; onları öyle kurutup kavurur ki ne güneş ne de uzun zaman bunu yapabilir. Bu yüzden ona "yanık" derler. Bu daha önce de pek çok kez olmuştur; Arkhippos'un arkhonluğunda da kırk yıllık bir aradan sonra şiddetle yaşanmıştır.

4.14.11

Καὶ τὰ μὲν νοσήματα σχεδὸν ταῦτα καὶ ἐν τούτοις ἐστίν. ἔνια δὲ πάθη τῶν κατὰ τὰς ὥρας καὶ τῶν κατὰ τοὺς τόπους γινομένων ἀναιρεῖν πέφυκεν, ἃ οὐκ ἄν τις εἴποι νόσους, οἷον λέγω τὴν ἔκπηξιν καὶ ὃ καλοῦσί τινες καυθμόν. ἄλλα δὲ παρ’ ἑκάστοις πέφυκε πνεύματα ἀπολλύναι καὶ ἀποκάειν· οἷον ἐν Χαλκίδι τῆς Εὐβοίας Ὀλυμπίας ὅταν πνεύσῃ μικρὸν πρὸ τροπῶν ἢ μετὰ τροπὰς χειμερινὰς ψυχρός· ἀποκάει γὰρ τὰ δένδρα καὶ οὕτως αὖα ποιεῖ καὶ ξηρὰ ὡς οὐδ' ἂν ὑφ' ἡλίου καὶ χρόνου πολλοῦ γένοιτ' ἄν, δι’ ὃ καὶ καλοῦσι καυθμόν· ἐγένετο δὲ πρότερον πολλάκις ἤδη καὶ ἐπ’ Ἀρχίππου δι’ ἐτῶν τετταράκοντα σφοδρός.

4.14.12Yerlerden en çok çukurlar, vadiler, ırmak kıyıları ve kısacası en az rüzgâr alan yerler zarar görür; ağaçlardan en çok incir, ondan sonra zeytin. Yabani zeytin, daha dayanıklı olduğu hâlde, zeytinden daha çok zarar gördü; bu şaşırtıcıydı. Bademler ise hiç etkilenmedi; elmalar, armutlar ve narlar da etkilenmedi; bu da şaşırtıcıydı. Yanık doğrudan gövdeden başlar ve genel olarak, denebilir ki, ağacın üst kısımlarını alt kısımlarından daha çok ve daha önce tutar. Öteki ağaçlarda zarar sürgün vaktiyle birlikte hemen görünür; zeytinde ise yaprağını dökmediği için daha sonra. Yapraklarını döken zeytinler yeniden canlanır, dökmeyenler büsbütün ölür. Bazı yerlerde kimi zeytinler yanıp yaprakları kuruduktan sonra yaprak dökmeden yeniden sürgün vermiş, yaprakları da canlanmıştır. Bazı yerlerde, örneğin Philippoi'de, bu sık sık olur.

4.14.12

Πονοῦσι δὲ μάλιστα τῶν τόπων οἱ κοῖλοι καὶ οἱ αὐλῶνες καὶ ὅσοι περὶ τοὺς ποταμοὺς καὶ ἀπλῶς οἱ ἀπνευστότατοι· τῶν δένδρων δὲ μάλιστα συκῆ, δεύτερον δὲ ἐλάα. ἐλάας δὲ μᾶλλον ὁ κότινος ἐπόνησεν ἰσχυρότερος ὤν, ὃ καὶ θαυμαστὸν ἦν· αἱ δὲ ἀμυγδαλαῖ τὸ πάμπαν ἀπαθεῖς· ἀπαθεῖς δὲ καὶ αἱ μηλέαι καὶ αἱ ἄπιοι καὶ αἱ ῥόαι ἐγένοντο· δι’ ὃ καὶ τοῦτο ἦν θαυμαστόν. ἀποκάεται δὲ εὐθὺς ἐκ τοῦ στελέχους, καὶ ὅλως δὲ μᾶλλον καὶ πρότερον ὡς εἰπεῖν ἅπτεται ⟨τὰ ἄνω⟩ τῶν κάτω. φανερὰ δὲ γίνεται τὰ μὲν ἅμα περὶ τὴν βλάστησιν, ἡ δὲ ἐλάα διὰ τὸ ἀείφυλλον ὕστερον· ὅσαι μὲν οὖν ἂν φυλλοβολήσωσιν ἀναβιώσκονται πάλιν, ὅσαι δ’ ἂν μὴ τελέως ἀπόλλυνται. παρ’ ἐνίοις δέ τινες ἀποκαυθεῖσαι καὶ τῶν φύλλων αὐανθέντων ἀνεβλάστησαν πάλιν ἄνευ τοῦ ἀποβαλεῖν καὶ τὰ φύλλα ἀνεβίωσεν. ἐνιαχοῦ δὲ καὶ πολλάκις τοῦτο συμβαίνει, καθάπερ καὶ ἐν Φιλίπποις.

4.14.13Donan ağaçlar, büsbütün ölmemişlerse, çok çabuk yeniden sürgün verir; öyle ki asma hemen meyve verir. Thessalia'da böyle olur. Pontos'ta, Pantikapaion yöresinde donma iki türlü olur: kimi zaman, yıl kışlı geçerse, soğuktan; kimi zaman da kırağılar uzun süre kalırsa kırağıdan. İkisi de en çok gün dönümünden sonraki kırk gün içinde olur. Kırağılar açık havalarda olur; donmaya yol açan soğuklar ise en çok, hava açıkken pulların yağdığı zaman olur. Bu pullar talaş gibidir, yalnız daha geniştir; düşerken görülürler, ama yere düşünce kalmazlar. Trakya yöresinde de ağaçlar donar.

4.14.13

Tὰ δ’ ἐκπαγέντα, ὅταν μὴ τελέως ἀπόληται. τάχιστα ἀναβλαστάνει, ὥστε εὐθὺς τὴν ἄμπελον καρποφορεῖν, ὥσπερ ἐν Θετταλίᾳ. ἐν δὲ τῷ Πόντῳ περὶ Παντικάπαιον αἱ μὲν ἐκπήξεις γίνονται διχῶς, ὁτὲ μὲν ὑπὸ ψύχους ἐὰν χειμέριον ᾖ τὸ ἔτος, ὁτὲ δὲ ὑπὸ πάγων ἐάν γε πολὺν χρόνον διαμένωσι. ἀμφότερα δὲ μάλιστα γίγνονται μετὰ τροπὰς περὶ τὰς τετταράκοντα. γίνονται δὲ οἱ μὲν πάγοι ταῖς αἰθρίαις, τὰ δὲ ψύχη μάλιστα ὑφ’ ὧν ἡ ἔκπηξις ὅταν αἰθρίας οὔσης αἱ λεπίδες καταφέρωνται. ταῦτα δ’ ἐστὶν ὥσπερ τὰ ξύσματα πλὴν πλατύτερα, καὶ φερόμενα φανερὰ πεσόντα δὲ οὐ διαμένει· περὶ δὲ τὴν Θράκην ἐκπήγνυνται.

4.14.14Hastalıkların kaç tane, nasıl ve hangileri olduğu; ayrıca aşırı kış ya da sıcak yüzünden, rüzgârların soğukluğu ya da sıcaklığı yüzünden olan yıkımlar bu söylenenlerle incelenmiş olsun. Bunlardan bazılarının yabani ağaçlarda da görülmesine hiçbir engel yoktur; hem ağacın bütünüyle yok olması bakımından hem de, daha çok, meyvelerinin yok olması bakımından. Nitekim bunun olduğunu görüyoruz: onlar da çoğu zaman iyi meyve vermez. Ama sanırım bu, aynı dikkatle gözlemlenmemiştir.

4.14.14

Ἀλλὰ γὰρ αἱ μὲν νόσοι πόσαι τε καὶ ποῖαι καὶ τίνες γίνονται καὶ πάλιν αἱ δι’ ὑπερβολὴν χειμῶνος ἢ καυμάτων φθοραὶ καὶ αἱ διὰ πνευμάτων ψυχρότητα ἢ θερμότητα διὰ τούτων θεωρείσθωσαν· ὧν ἐνίας οὐθὲν ἂν κωλύοι καὶ τοῖς ἀγρίοις εἶναι κοινὰς καὶ κατὰ τὴν ὅλην τῶν δένδρων φθορὰν καὶ ἔτι μᾶλλον κατὰ τὴν τῶν καρπῶν· ὃ καὶ συμβαῖνον ὁρῶμεν· οὐκ εὐκαρπεῖ γὰρ οὐδ᾿ ἐκεῖνα πολλάκις, ἀλλ᾿ οὐχ ὁμοίως οἶμαι παρατετήρηται.

4.15.115. Bölüm

Geriye, bazı parçaları alınınca ölen bitkileri anlatmak kalıyor. Kabuk çepeçevre soyulunca ölmek hepsi için ortaktır; denebilir ki her ağaç böyle ölür gibi görünür. Sandal ağacı bunun dışındadır; o da ancak eti iyice ezilir ve çıkacak sürgün kesilirse ölür. Mantar meşesi de belki dışındadır: onun kabuğu soyulunca daha da gürbüzleştiği söylenir; soyulan belli ki dıştaki ve ete bitişik alttaki kabuktur. Sandal ağacında da böyledir. Nitekim kirazın, asmanın, ipleri yapılan ıhlamurun ve küçük bitkilerden ebegümecinin kabuğu da soyulur; ama soyulan asıl ve ilk kabuk değil, yüzeydeki kabuktur. Bu kabuk bazen altında yenisi büyüdüğü için kendiliğinden de düşer.

4.15.1

Λοιπὸν δ᾿ εἰπεῖν ὅσα παραιρουμένων τινῶν μορίων ἀπόλλυται. κοινὴ μὲν δὴ πᾶσι φθορὰ τοῦ φλοιοῦ περιαιρεθέντος κύκλῳ· πᾶν γὰρ ὡς εἰπεῖν οὕτως ἀπόλλυσθαι δοκεῖ πλὴν ἀνδράχλη· καὶ αὕτη δὲ ἐάν τις τὴν σάρκα σφόδρα πιέσῃ καὶ τὸν μέλλοντα βλαστὸν διακόψῃ· πλὴν εἰ ἄρα φελλοῦ· τοῦτον γάρ φασι καὶ εὐσθενεῖν μᾶλλον περιαιρουμένου δῆλον ὅτι τοῦ ἔξω καὶ τοῦ κάτω πρὸς τῇ σαρκί, καθάπερ καὶ τῆς ἀνδράχλης. ἐπεὶ καὶ τοῦ κεράσου περιαιρεῖται καὶ τῆς ἀμπέλου καὶ τῆς φιλύρας, ἐξ οὖ τὰ σχοινία, καὶ μαλάχης τῶν ἐλαττόνων, ἀλλ᾿ οὐχ ὁ κύριος οὐδ᾿ ὁ πρῶτος, ἀλλ᾿ ὁ ἐπιπολῆς, ὃς καὶ αὐτόματος ἐνίοτε ἀποπίπτει διὰ τὴν ὑπόφυσιν θατέρου.

4.15.2Nitekim bazı ağaçların kabuğu kendiliğinden çatlar; sandal ağacı ve çınar gibi. Bazılarının düşündüğüne göre altta yeniden genç bir kabuk biter, dıştaki ise kuruyup çatlar ve kendiliğinden düşer. Bu pek çok ağaçta olur, ama aynı açıklıkla görülmez. Onların düşüncesine göre kabuk soyulunca bütün ağaçlar ölür; yalnız daha çabuk ya da daha yavaş, daha çok ya da daha az ölmeleri bakımından ayrılırlar. Kimisi daha uzun süre dayanır; incir, ıhlamur ve meşe gibi. Kimileri bunların yaşadığını da söyler; karaağaçla hurmanın da. Ihlamurda kabuğun, küçük bir kısmı dışında yeniden kaynadığını; ötekilerde ise yaranın nasırlaşıp kendine özgü bir yapı kazandığını söylerler. Ağaç üşümesin ve kurumasın diye yarayı çamurla sıvayıp kabukla, kamışla ve benzeri şeylerle sararak ona yardım etmeye çalışırlar. Bazı yerlerde, örneğin Trakhis'teki Herakleia'da, incirlerin böylece yeniden kabuk bağladığı da söylenir.

4.15.2

Καὶ γὰρ φλοιορραγῆ ἔνια τῶν δένδρων ἐστίν, ὥσπερ καὶ ἡ ἀνδράχλη καὶ ἡ πλάτανος. ὡς δέ τινες οἴονται, πάλιν ὑποφύεται νέος, ὁ δὲ ἔξωθεν ἀποξηραίνεται καὶ ῥήγνυται καὶ αὐτόματος ἀποπίπτει πολλῶν, ἀλλ᾿ οὐχ ὁμοίως ἐπίδηλος. φθείρονται μὲν οὖν, ὡς οἴονται, πάντα περιαιρουμένου, διαφέρει δὲ τῷ θᾶττον καὶ βραδύτερον καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον. ἔνια γὰρ πλείω χρόνον διαμένει, καθάπερ συκῆ καὶ φίλυρα καὶ δρῦς· οἱ δὲ καὶ ζῆν φασι ταῦτα, ζῆν δὲ καὶ πτελέαν καὶ φοίνικα· τῆς δὲ φιλύρας καὶ συμφύεσθαι τὸν φλοιὸν πλὴν μικροῦ· τῶν δὲ ἄλλων οἷον πωροῦσθαι καὶ ἰδίαν τινὰ φύσιν ἔχειν. βοηθεῖν δὲ πειρῶνται διαπλάττοντες πηλῷ καὶ περιδοῦντες φλοιοῖς καὶ καλάμοις καὶ τοῖς τοιούτοις, ὅπως μὴ ψύχηται μηδ’ ἀποξηραίνηται. καὶ ἤδη φασί που ἀναφῦναι, καθάπερ καὶ ἐν Ἡρακλείᾳ τῇ Τραχινίᾳ, τὰς συκᾶς.

4.15.3Ama bunun için yerin iyiliği ve havanın karışımı yanında, ardından gelen koşulların da elverişli olması gerekir; çünkü ardından şiddetli kışlar ya da sıcaklar gelirse ağaçlar hemen ölür. Mevsimler de fark yaratır. Köknar ya da çam sürgün verirken, yani kabuklarının kolayca soyulduğu Thargelion ya da Skirophorion ayında kabuk çepeçevre soyulursa ağaç hemen ölür. Kışın ise daha uzun dayanır; en güçlü ağaçlar, pırnal ve meşe gibileri, daha da uzun dayanır; çünkü bunların ölümü daha uzun sürer.

4.15.3

δεῖ δὲ ἄμα τῇ τῆς χώρας ἀρετῇ καὶ τῇ τοῦ ἀέρος κράσει καὶ τὰ ἐπιγιγνόμενα τοιαῦτα εἶναι· χειμώνων γὰρ ἢ καυμάτων ἐπιγινομένων σφοδρῶν εὐθὺς ἀπόλλυνται· διαφέρουσι δὲ καὶ αἱ ὧραι· περὶ γὰρ τὴν βλάστησιν ἐλάτης ἢ πεύκης, ὅτε καὶ λοπῶσι, τοῦ Θαργηλιῶνος ἢ Σκιρροφοριῶνος ἄν τις περιέλῃ, παραχρῆμα ἀπόλλυται. τοῦ δὲ χειμῶνος πλείω χρόνον ἀντέχει καὶ ἔτι μᾶλλον τὰ ἰσχυρότατα, καθάπερ πρῖνος καὶ δρῦς· χρονιωτέρα γὰρ ἡ τούτων φθορά.

4.15.4Soyulan halkanın da belli bir genişliği olmalıdır. Bu her ağaç için, ama en çok en güçlüleri için geçerlidir; çünkü biri halkayı pek dar yaparsa ağacın ölmemesinde şaşılacak bir şey yoktur. Gerçi bazıları, halka ne kadar dar olursa olsun ağacın mutlaka öldüğünü söyler; ama bu daha zayıf ağaçlar için akla yakındır. Nitekim kimi ağaçların, kabukları çepeçevre soyulmasa bile, öldüğü söylenir; bunlar çorak ve besleyici olmayan bir toprakta bulunanlardır. Söylendiği gibi, bütün ağaçlar için ortak ölüm budur.

4.15.4

δεῖ δὲ καὶ τὴν περιαίρεσιν ἔχειν τι πλάτος, πάντων μὲν μάλιστα δὲ τῶν ἰσχυροτάτων· ἐπεὶ ἄν τις μικρὰν παντελῶς ποιήσῃ, οὐθὲν ἄτοπον τὸ μὴ ἀπόλλυσθαι· καίτοι φασί γέ τινες, ἐὰν ὁποσονοῦν, συμφθείρεσθαι πάντως· ἀλλ’ ἐπὶ τῶν ἀσθενεστέρων τοῦτ’ εἰκός. ἔνια γὰρ κἂν μὴ κύκλῳ περιαιρεθῇ φθείρεσθαί φασιν, ἃ καὶ λυπρὰν ἔχει χώραν καὶ ἄτροφον. αὕτη μὲν δή, καθάπερ εἴρηται, κοινὴ φθορὰ πάντων.

4.16.116. Bölüm

Ağaçlarda "baş kesme" denen ölüm yalnız çamda, köknarda, Halep çamında ve hurmada görülür; bazıları sediri ve serviyi de ekler. Bunların yaprakları üstten soyulup tepesi kesilirse hepsi ölür ve bir daha sürgün vermez; yakıldıklarında da ya hepsi ya da bir kısmı sürgün vermez. Öteki ağaçların hepsi budansa da sürgün verir; bazıları daha da güzelleşir, zeytin gibi. Gövde yarılırsa da çoğu ölür; asma, incir, nar ve elma dışında hiçbirinin buna dayanmadığı kabul edilir. Kimileri de yarası büyük ve derin olursa ölür. Kimilerine ise hiçbir şey olmaz; çıra için yarılan çam ve reçinesi toplanan ağaçlar, köknar ve menengiç gibi, bunlardandır; çünkü bunlarda yara ve yaralanma derindir. Hatta böylece kısır ağaçlar meyve vermeye, az meyve verenler bol meyve vermeye başlar.

4.16.1

Ἣν δὲ καλοῦσιν ἐπικοπὴν τῶν δένδρων, μόνον πεύκης ἐλάτης πίτυος φοίνικος, οἱ δὲ καὶ κέδρου καὶ κυπαρίττου φασί. ταῦτα γάρ, ἐὰν περιαιρεθῇ τὴν κόμην ἄνωθεν καὶ ἐπικοπῇ τὸ ἄκρον, φθείρεται πάντα καὶ οὐ βλαστάνει, καθάπερ οὐδ’ ἐπικαυθέντα ἢ πάντα ἢ ἔνια. τὰ δ’ ἄλλα πάντα καὶ περικοπέντα βλαστάνει, καὶ ἔνιά γε καλλίω γίνεται, καθάπερ ἡ ἐλάα. διαφθείρεται δὲ τὰ πολλὰ κἂν σχισθῇ τὸ στέλεχος· οὐδὲν γὰρ ὑπομένειν δοκεῖ πλὴν ἀμπέλου καὶ συκῆς καὶ ῥόας καὶ μηλέας· ἔνια δὲ κἂν ἑλκωθῇ καὶ μεῖζον καὶ βαθύτερον ἀπόλλυται. τὰ δ’ οὐδὲν πάσχει, καθάπερ ἡ πεύκη δᾳδουργουμένη. καὶ ἐξ ὧν δὴ τὰς ῥητίνας συλλέγουσιν, οἷον ἐλάτης τερμίνθου· καὶ γὰρ δὴ τούτων εἰς βάθος ἡ τρῶσις καὶ ἕλκωσις. καὶ γὰρ ἐξ ἀφόρων φοράδες γίνονται καὶ ἐξ ὀλιγοφόρων πολυφόροι.

4.16.2Kimileri ise ayakta iken balta yemeye de, rüzgârla devrildikten sonra yeniden doğrulup yaşamaya ve sürgün vermeye de dayanır; söğüt ve çınar gibi. Antandros'ta ve Philippoi'de de böyle oldu. Devrilen çınarın büyük dallarını kesip gövdesini baltaladıklarında ağaç, yükünden kurtulunca bir gecede yeniden doğruldu, canlandı ve kabuğu da yeniden yarayı sardı. Ağaç iki yanından baltalanmıştı. Büyük bir ağaçtı: boyu on arşından fazla, kalınlığı da dört adamın kolayca kucaklayamayacağı kadardı.

4.16.2

Τὰ δὲ καὶ πελέκησιν ὑπομένει καὶ ὀρθὰ καὶ πεσόντα ὑπὸ πνεύματος, ὥστε πάλιν ἀνίστασθαι καὶ ζῆν καὶ βλαστάνειν, οἷον ἰτέα καὶ πλάτανος. ὅπερ συνέβη καὶ ἐν Ἀντάνδρῳ καὶ ἐν Φιλίπποις· ἐκπεσούσης γὰρ ὡς ἀπέκοψαν τοὺς ἀκρεμόνας καὶ ἐπελέκησαν, ἀνεφύη νύκτωρ ἡ πλάτανος κουφισθεῖσα τοῦ βάρους καὶ ἀνεβίω καὶ ὁ φλοιὸς περιέφυ πάλιν. παραπεπελεκημένη δ’ ἐτύγχανεν ἐκ τῶν δύο μερῶν· ἦν δὲ τὸ δένδρον μέγα μῆκος μὲν μεῖζον ἢ δεκάπηχυ. πάχος δ’ ὥστε μὴ ῥᾳδίως ἂν περιλαβεῖν τέτταρας ἄνδρας.

4.16.3Philippoi'deki söğüdün ise büyük dalları kesilmiş, ama gövdesi baltalanmamıştı. Bir kâhin onları kurban sunmaya ve ağacı iyi bir alamet sayıp korumaya ikna etti. Stageira'da da Müzler tapınağında devrilen bir ak kavak yeniden doğruldu.

4.16.3

ἡ δὲ ἐν Φιλίπποις ἰτέα περιεκόπη μὲν τοὺς ἀκρεμόνας, οὐ μὴν παρεπελεκήθη. μάντις δέ τις ἔπεισεν αὐτοὺς θυσίαν τε ποιεῖσθαι καὶ τηρεῖν τὸ δένδρον ὡς σημεῖον ἀγαθὸν γεγονός. ἀνέστη δὲ καὶ ἐν Σταγείροις ἐν τῷ μουσείῳ λεύκη τις ἐκπεσοῦσα.

4.16.4Öz çıkarılınca denebilir ki hiçbir ağaç ölmez. Bunun kanıtı, büyük ağaçların çoğunun kof olmasıdır. Arkadya'dakiler ise ağacın bir noktaya kadar yaşadığını, ama öz bütünüyle çıkarılırsa çamın, köknarın ve başka her ağacın öldüğünü söyler.

4.16.4

Τῆς δὲ μήτρας ἐξαιρουμένης οὐθὲν ὡς εἰπεῖν φθείρεται δένδρον. σημεῖον δὲ ὅτι πολλὰ κοῖλα τῶν μέγεθος ἐχόντων δένδρων ἐστίν. οἱ δὲ περὶ Ἀρκαδίαν φασὶ μέχρι τινὸς μὲν ζῆν τὸ δένδρον, τελέως δὲ ἐξ ἅπαντος ἐξαιρεθείσης καὶ πεύκην φθείρεσθαι καὶ ἐλάτην καὶ ἄλλο πᾶν.

4.16.5Kökler, ya hepsi ya da çoğu ve hayat için en önemli olan en büyükleri kesilirse, bu da bütün ağaçlar için ortak bir ölümdür. Bunlar bir şeyin alınmasından gelen ölümlerdir.

Zeytinyağının getirdiği ölüm ise bir şeyin alınmasından çok eklenmesiyle olur; çünkü yağ da bütün ağaçlara düşmandır. Nitekim kesilen köklerden kalanların üstüne yağ dökerler. Yağ gençlerde ve yeni bitmiş fidanlarda daha etkilidir, çünkü bunlar daha zayıftır; bu yüzden onlara dokunulmasına bile izin vermezler.

Bitkiler birbirlerinin besinini alarak ve başka yönlerden engel olarak da birbirlerini öldürür. Yanında biten sarmaşık tehlikelidir; kytisos da tehlikelidir, çünkü hemen her şeyi öldürür. Halimon ise ondan da güçlüdür, çünkü kytisosu öldürür.

4.16.5

Κοινὴ δὲ φθορὰ πάντων κἂν αἱ ῥίζαι περικοπῶσιν ἢ πᾶσαι ἢ αἱ πλεῖσται καὶ μέγισται καὶ κυριώταται τοῦ ζῆν. αὗται μὲν οὖν ἐξ ἀφαιρέσεως. Ἡ δ’ ὑπὸ τοῦ ἐλαίου προσθέσει τινὶ μᾶλλον ἢ ἀφαιρέσει· πολέμιον γὰρ δὴ καὶ τοῦτο πᾶσι· καὶ ἔλαιον ἐπιχέουσι τοῖς ὑπολείμμασι τῶν ῥιζῶν. ἰσχύει δὲ μᾶλλον τὸ ἔλαιον ἐν τοῖς νέοις καὶ ἄρτι φυομένοις· ἀσθενέστερα γάρ, δι’ ὃ καὶ ἅπτεσθαι κωλύουσι. Φθοραὶ δὲ καὶ ὑπ’ ἀλλήλων εἰσὶ τῷ παραιρεῖσθαι τὰς τροφὰς καὶ ἐν τοῖς ἄλλοις ἐμποδίζειν. χαλεπὸς δὲ καὶ ὁ κιττὸς παραφυόμενος, χαλεπὸς δὲ καὶ ὁ κύτισος· ἀπόλλυσι γὰρ πάνθ’ ὡς εἰπεῖν· ἰσχυρότερον δὲ τούτου τὸ ἄλιμον· ἀπόλλυσι γὰρ τὸν κύτισον.

4.16.6Kimi bitkiler ise öldürmez, ama özsularının ve kokularının etkisiyle başka bitkileri kötüleştirir; lahananın ve defnenin asmaya yaptığı gibi. Söylendiğine göre asma bu kokuyu alır ve içine çeker; bu yüzden sürgünü onlara yaklaşınca, koku ona düşmanmış gibi geri döner ve yüzünü öte yana çevirir. Androkydes de lahananın şaraba karşı, sarhoşluğu giderdiği için sağladığı yararı anlatırken bu örneği kullandı: asma yaşarken bile bu kokudan kaçar, dedi. Ağaçların ölümlerinin nasıl olduğu, kaç tane olduğu ve kaç türlü olduğu, söylenenlerden açıktır.

4.16.6

Ἔνια δὲ οὐ φθείρει μὲν χείρω δὲ ποιεῖ ταῖς δυνάμεσι τῶν χυλῶν καὶ τῶν ὀσμῶν, οἷον ἡ ῥάφανος καὶ ἡ δάφνη τὴν ἄμπελον. ὀσφραίνεσθαι γάρ φασι καὶ ἕλκειν. δι᾿ ὃ καὶ ὅταν ὁ βλαστὸς πλησίον γένηται πάλιν ἀναστρέφειν καὶ ἀφορᾶν ὡς πολεμίας οὔσης τῆς ὀσμῆς. Ἀνδροκύδης δὲ καὶ παραδείγματι τούτῳ κατεχρήσατο πρὸς τὴν βοήθειαν τὴν ἀπὸ τῆς ῥαφάνου γινομένην πρὸς τὸν οἶνον, ὡς ἐξελαύνουσαν τὴν μέθην· φεύγειν γὰρ δὴ καὶ ζῶσαν τὴν ἄμπελον τὴν ὀσμήν. αἱ μὲν οὖν φθοραὶ πῶς τε γίνονται καὶ πόσαι καὶ ποσαχῶς φανερὸν ἐκ τῶν προειρημένων.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…