Theophrastos
Baş Dönmesi Üzerine
Περὶ ἰλίγγων
1Baş dönmeleri üç durumda meydana gelir: başın çevresinde yabancı bir hava bulunduğunda; bazı besinlerden, örneğin şaraptan ya da başka bir özsudan atık bir nem geldiğinde; üçüncü olarak da insan başını daire biçiminde döndürdüğünde. Beynin çevresindeki bölge tabiatça nemlidir. Oraya yabancı bir hava gelince damarlara doğru sızarak zorlar ve önceden orada bulunan nemi daire biçiminde iter. Bu yüzden insan başını kendi isteğiyle daire biçiminde döndürdüğünde de bir bakıma aynı şey olur; çünkü hareket ettirenin dışarıda ya da içeride olması hiçbir fark yaratmaz. Hareket bir tür girdaba dönüşür, nem de her yerde aynı ölçüde bitişik kalmaz: hareket sırasında bir kısmı geride kalır, bir kısmı öne geçer. Altta kalan kısım karşıdan çarparak ötekini durdurur; duran kısım ise dengede olmadığından hangi yana ağarsa o yana kayar, baş dönmesine yol açar ve çoğu zaman insanı yere yıkar.
Οἱ ἴλιγγοι γίνονται ὅταν ᾖ πνεῦμα ἀλλότριον περὶ τὴν κεφαλὴν, ἢ ὑγρότης περιττωματικὴ ἀπὸ τροφῆς ἐνίας, οἷον ἢ τοῦ οἴνου ἢ καὶ ἄλλου τινὸς χυλοῦ, ἢ τρίτον ὅταν κινῇ τις κύκλῳ τὴν κεφαλήν· ὁ γὰρ τόπος ὁ περὶ τὸν ἐγκέφαλον φύσει μὲν ὑγρός ἐστιν, ὅταν δʼ ἔλθῃ τι πνεῦμα ἀλλότριον βιάζεται διαδυόμενον πρὸς τὰς φλέβας καὶ ὠθεῖ κύκλῳ τὸ προυπάρχον ὑγρὸν, ὥστε τρόπον τινὰ τὸ αὐτὸ συμβαίνει καὶ ἐάν τις προαιρέσει κύκλῳ κινῇ τὴν κεφαλήν. Οὐδὲν γὰρ διαφέρει ἔξωθεν ἢ ἔσωθεν εἶναι τὸ κινοῦν. Οὔσης δὲ οἷον δίνης τινὸς τῆς φορᾶς καὶ τοῦ ὑγροῦ μὴ συνεχοῦς ὁμοίως ἀλλʼ ἐν τῇ κινήσει τοῦ μὲν ὑστεροῦντος τοῦ δὲ προτεροῦντος τὸ ὑφιστάμενον ἀντικροῦον ἵστησι, τὸ δʼ ἱστάμενον διὰ τὸ μὴ ἰσορροπεῖν ὁμοίως αὐτῇ ᾗ ἂν ῥέπῃ ταύτῃ φέρεται καὶ τὸν ἴλιγγον ποιεῖ καὶ καταβάλλει πολλάκις.
2Nemli olanın kolayca dönüp girdap gibi dolanamamasının sebebi, söylenen * sebeptir: bitişik değildir. Burada olan, çiğ yumurtalarda olana benzer: bunlar da içlerindeki sıvılık yüzünden döndürülemez, haşlanmışlar ise döndürülebilir. ⟨Neden çiğ yumurtalar içlerindeki sıvılık düzensiz ve dengesiz olduğu için sendeler de haşlanmışlar sendelemez?⟩ Çünkü haşlanmışlarda içerisi tek ve bitişik bir bütündür; dönmeyi bozacak biçimde altta kalan bir şey yoktur.
Αἴτιον δὲ τοῦ μὴ δύνασθαι τὰ ὑγρὰ ῥᾳδίως στρέφεσθαι καὶ δινεῖσθαι διὰ τὴν λεχθεῖσαν * αἰτίαν, ὅτι οὐ συνεχῆ· παραπλήσιον γὰρ τὸ συμβαῖνον ὥσπερ ἐν τοῖς ὠοῖς τοῖς ὠμοῖς· οὐδὲ γὰρ ταῦτα δύναται δινεῖσθαι διὰ τὴν ὑγρότητα, τὰ δʼ ἑφθὰ δύναται. ⟨Διότι τὰ μὲν ὑπὸ ὑγρότητος ἀνωμάλου καὶ οὐκ ἰσορρόπου οὔσης σφάλλεται τὰ δʼ οὔ⟩; διὰ τὸ μὴ ἔχειν τὸ σφάλλον ὑφιστάμενον ἑνὸς ὄντος καὶ συνεχοῦς ⟨τοῦ ἐντός⟩.
3Bu hâlin sebepleri aşağı yukarı bunlar ve bunlara benzer şeylerdir. İnsanların şaşkınlıkla sorduğu tek tek olayları da bunlara bağlamaya çalışmak gerekir. Örneğin daire çizerek yürüyenlerin neden başı döner, daire ne kadar küçükse neden o kadar çok döner? Neden daha hızlı koşarlarsa daha şiddetle, tek başlarına olduklarından çok kalabalık içinde, sağa doğru koşmaktan çok sola doğru koşarken döner? Neden en çok en uzun boyluların başı döner? Bütün bunların ve buna benzer başka şeylerin sebepleri daha önce söylenenlerin içindedir.
Αἱ μὲν οὖν αἰτίαι σχεδὸν αὗται καὶ τοιαῦται τοῦ πάθους. Ἀφʼ ὧν δὲ συμβαίνει γίνεσθαι τὰ καθʼ ἕκαστα περὶ ὧν ἀποροῦσι πρὸς ταῦτα ἀνάγειν πειρατέον. Οἷον διότι κύκλῳ περιπατοῦντες ἰλιγγιῶσι καὶ ἔτι μᾶλλον [καὶ] ὅσῳ ἂν ἐλάττω κύκλον, κἂν θᾶττον θέωσι σφοδρότερον· κἂν μετὰ πολλῶν ἢ μόνοι, καὶ ἐπʼ ἀρίστερα θέοντες μᾶλλον ⟨ἢ ἐπὶ δεξιά⟩, καὶ οἱ μακρότατοι δὲ μάλιστα. Πάντων γὰρ τούτων καὶ εἴ τι ἄλλο τοιοῦτον ἐν τοῖς πρότερον εἰρημένοις αἱ αἰτίαι.
4Baş dönmesi insanın aynı yerde dönmesinden doğuyorsa, başı en çabuk ve en çok dönen, merkeze en yakın olan, yani en küçük daireyi çizen kişi olur; ne kadar hızlı dönerse o kadar çok. Bu yüzden koşanların başı yürüyenlerinkinden, hızlı gidenlerinki de yavaş gidenlerinkinden çok döner; çünkü merkeze doğru eğilerek koşarlar. Öyle ki gövdelerini düz bir çizgiyle uzatırsak hepsi tek bir tepede birleşir, bir koni meydana gelir, koninin tabanı da çember olur.
Εἴπερ γὰρ ὁ ἴλιγγος γίνεται εἴ τις ἐν τῷ αὐτῷ στρέφοιτο τάχιστʼ ἂν καὶ μάλιστα τῶν λοιπῶν ἰλιγγιῴη ὁ ἐγγυτάτω ἢ ὁ ἐν ἐλάττονι κύκλῳ στρέφων, καὶ ὅσῳ ἂν θᾶττον μᾶλλον. Διόπερ ⟨καὶ⟩ οἱ θέοντες τῶν περιπατούντων καὶ οἱ ταχέως τῶν βραδέως· θέουσι γὰρ ⟨ἐγκεκλικότες⟩ πρὸς τὸ κέντρον· ὡς ὅταν κατʼ εὐθὺ τὰ μήκη αὐτῶν ἐκπίπτῃ πρὸς μίαν κορυφὴν συνάπτειν καὶ γίνεσθαι κῶνον βάσιν δʼ εἶναι τὸν κύκλον.
5Bu yüzden onlar için de başı aynı yerde döndürmek gibi bir durum ortaya çıkar. Daire ne kadar küçükse etki o kadar büyüktür, çünkü koni daha sivridir; hız arttıkça da öyledir, çünkü aynı sürede aynı noktaya daha sık gelinir. Uzun boylularda da eğildikleri ölçüde etki artar; çünkü daha uzun olanın başı koninin tepesine daha yakındır. Böylece adeta başını aynı yerde tutuyormuş gibi olur; baş dönmesi de en çok bu durumda meydana gelir.
Διόπερ συμβαίνει καθάπερ ἐν τῷ αὐτῷ στρέφειν τὴν κεφαλὴν καὶ ὅσῳ ἂν ἐλάττω κύκλον μᾶλλον, ὀξύτερος γὰρ ὁ κῶνος, καὶ ἐὰν θᾶττον πλεονάκις ἐν τῷ αὐτῷ γίνεσθαι κατὰ τὸν ἴσον χρόνον· καὶ τοῖς μακροτέροις δὲ μᾶλλον ὅσῳ ἐγκλίνουσιν· ἐγγυτέρω γὰρ ἔχει τὴν κεφαλὴν ὁ μείζων τῆς τοῦ κώνου κορυφῆς. Διὸ σχεδὸν ὥσπερ ἐν τῷ αὐτῷ συμβαίνει [ἴσην] ἔχοντα τὴν κεφαλήν· οὕτω δὲ μάλιστα ὁ ἴλιγγος.
6Sola doğru koşanlar içeriye daha çok eğilir ve çembere karşı daha dar bir açı yapar; çünkü sağ taraf daha ağır olduğundan, sol tarafın zayıflığı yüzünden içeriye doğru daha çok bastırır. Kalabalıkla koşanların başı da tek başına koşanlarınkinden daha çok ve daha çabuk döner. Çünkü daire boyunca dönmeye ek olarak, koşanlara takılan ve kesintisiz süren bakışın kendisi de beyinde başka bir hareket ve karışıklık yaratır; zira hareket dışarıdakilerden içeridekilere de geçer. Hem başın daire boyunca hareketi hem de daire boyunca dönen şeyi kesintisiz izleyen bakış ayrı ayrı baş dönmesi yaptığına göre, ikisi birleşince hâlin daha çabuk ve daha şiddetli ortaya çıkması akla yatkındır.
Καὶ οἱ εἰς τὰ ἀρίστερα θέοντες ἔτι μᾶλλον ἔσω νεύουσι καὶ ὀξυτέραν ποιοῦσι γωνίαν πρὸς τὸν κύκλον· ἐμβριθέστερα γὰρ ὄντα τὰ δεξιὰ προσβιάζεται μᾶλλον ἐντὸς διὰ τὴν ἀσθένειαν τῶν ἀριστερῶν. Καὶ ἐὰν μετὰ πολλῶν θέωσι μᾶλλον καὶ θᾶττον ἢ μόνοι· πρὸς γὰρ τῇ κύκλῳ περιφορᾷ καὶ ἡ ὄψις αὐτὴ προσβάλλουσα τοῖς θέουσι καὶ συνεχὴς οὖσα ἐν τῷ ἐγκεφάλῳ ποιεῖ τινὰ κίνησιν ἑτέραν καὶ ταραχήν· ἀπὸ γὰρ τῶν ἔξω διαδίδοται καὶ πρὸς τὰ ἐντός· ὥστʼ ἐπεὶ καὶ ἑκάτερον ποιεῖ τὸν ἴλιγγον, οἷον ἥ τε κύκλῳ κίνησις τῆς κεφαλῆς καὶ ἡ ὄψις συνεχῶς βλέπουσα τὸ κύκλῳ κινούμενον ἐξ ἀμφοτέρων εὔλογον θᾶττον καὶ μᾶλλον γίνεσθαι τὸ πάθος.
7Baş dönmesinin bakışın hareketinden de doğduğu birçok şeyden anlaşılır. Gemiyle yol alanlar dalgalara ve * yıldızların bütün hareketine baktıklarında başları daha çabuk ve daha çok döner; bundan sakınmak için başlarını örterler. Salıncaklara ve dönen tekerleklere bakanların, ya da bakışlarını onlarla birlikte döndürenlerin de gözü çabucak kararır; çünkü daire boyunca hareket eden bakış içerideki şeyleri düzensizce hareket ettirir ve karıştırır.
Ὅτι δὲ διὰ τὴν τῆς ὄψεως κίνησιν ἰλιγγιᾶν συμβαίνει φανερὸν ἐκ πολλῶν. Οἵ τε γὰρ πλέοντες θᾶττον καὶ μᾶλλον ἰλιγγιῶσιν ὅταν ἐμβλέπωσι τοῖς κύμασι καὶ τῇ τῶν * ὅλων ἄστρων κινήσει, διὸ καὶ ἐγκαλύπτονται τοῦτʼ εὐλαβούμενοι· καὶ οἱ τὰς αἰώρας καὶ τοὺς τροχοὺς θεωροῦντες ἢ καὶ συμπεριφέροντες τὴν ὄψιν ταχὺ σκοτοῦνται· συμβαίνει γὰρ κινουμένην κύκλῳ τὴν ὄψιν κινεῖν τὰ ἐντὸς ἀνωμάλως καὶ ταράττειν.
8Yüksek, büyük ve sarp yerlerden aşağı bakanların da başı döner; çünkü uzağa uzanan bakış sarsılır ve titrer, böyle sarsılıp hareket eden bakış da içerideki şeyleri karıştırır ve hareket ettirir. Yukarı bakanlarda bu olmaz; çünkü bakış uzağa uzanmaz, ışığın içinde kesilip kalır.
Ἰλιγγιῶσι δὲ καὶ οἱ τὰ ὑψηλὰ καὶ τὰ μεγάλα καὶ ἀπότομα ἀποβλέποντες διὰ τὸ συμβαίνειν μακρὰν ἀποτεινομένην σείεσθαι καὶ κραδαίνεσθαι τὴν ὄψιν· σειομένη δὲ οὕτως καὶ κινουμένη ταράττει καὶ κινεῖ τὰ ἐντός. Ἀναβλέπουσι δʼ οὐ συμβαίνει τοῦτο διὰ τὸ μὴ [ὡς] ἀποτείνειν μακρὰν ἀλλʼ ἀποτέμνεσθαι ἐν τῷ φωτί.
9Aynı noktaya bakıp gözünü dikenlerde de baş dönmesi olur. Nitekim şu da sorulur: bakış daire boyunca hareket ederken de, dururken de neden aynı hâl ortaya çıkar? Zıt şeylerden aynı sonucun doğması tuhaftır. Dönerken olanın sebebi söylendi. Bakışı bir noktada tutup gözü dikince olanın sebebi ise şudur: hareket sayesinde bir arada duran şeyleri durgunluk da birbirinden ayırır. Bakış, yani tek bir parça durunca, beyinde ona bitişik olan öbür şeyler de durur; ayrışıp birbirinden kopan ağır kısımlar ise baskı yapar ve baş dönmesini doğurur. Çünkü tabiatı gereği belli bir hareketle hareket eden şeyler bu hareket sayesinde korunur ve bir arada kalır; yoksa, Herakleitos'un dediği gibi, arpalı içecek (kykeon) bile karıştırılmazsa ayrışır.
Γίνεται δʼ ἴλιγγος καὶ ὅταν εἰς τὸ αὐτὸ βλέπωσι καὶ ἐπατενίζωσιν. Ὃ καὶ ἐπαπορεῖται διὰ τί ποτε κινουμένης κύκλῳ τῆς ὄψεως καὶ ἠρεμούσης συμβαίνει τὸ αὐτὸ πάθος· ἄτοπον γὰρ τὸ ὑπʼ ἐναντίων. Αἴτιον δὲ τοῦ μὲν ἐν τῇ κυκλοφορίᾳ τὸ εἰρημένον, τοῦ δʼ ἐν τῇ ἐπιστάσει καὶ τῷ ἀτενισμῷ, διότι τὰ ἐν τῷ κινεῖσθαι σωζόμενα διίστησι καὶ ἡ στάσις· τῆς ὄψεως δὲ στάσης, ἑνὸς μορίου, καὶ τἆλλα τὰ συνεχῆ ἐν τῷ ἐγκεφάλῳ ἵσταται· διιστάμενα δὲ καὶ χωριζόμενα τὰ βαρέα καταβαρύνει καὶ ποιεῖ τὸν ἴλιγγον. Τὰ γὰρ πεφυκότα κινεῖσθαι τήνδε τὴν κίνησιν σώζεται καὶ συμμένει διὰ ταύτην· εἰ δὲ μὴ, καθάπερ Ἡράκλειτός φησι, καὶ ὁ κυκεὼν διίσταται μὴ κινούμενος.
10Aynı sebep dönme hareketine de uygulanabilir: girdap, bir arada olması gereken ağır ve hafif şeyleri birbirinden ayırır, birini merkeze, ötekini kenara götürür. Öne eğilmenin baş dönmesi yapması da bundandır: ağır ve hafif olan ayrılır, biri yukarı, öbürü aşağı gider; oysa söylendiği gibi bir arada olmaları gerekir.
Εἴη δʼ ἂν καὶ τῇ κυκλοφορίᾳ αὐτὸ τοῦτʼ ἀποδιδόναι· διίστησι γὰρ ἡ δίνη τά τε βαρέα καὶ κοῦφα δέον ἅμα εἶναι τὰ μὲν εἰς τὸ μέσον ἄγουσα τὰ δʼ εἰς τὸ ἔσχατον. Ποιεῖ δὲ καὶ τὸ κύπτειν ἰλίγγους διὰ τοῦτο· χωρίζεται γὰρ τὰ βαρέα καὶ ἐλαφρὰ, τὰ μὲν ἄνω τὰ δὲ κάτω· δεῖ δὲ ἅμα εἶναι καθάπερ ἐλέχθη.
11Görünüşe göre başka bir zıtlık da aynı sonucu doğurur; örneğin açlıkla tokluğun zıtlığı: … tokluk ise gözenekleri dolduracak kadar atık madde üretir. İkisi de ağırlık verir ve dolaşımı durdurur; baş dönmesi de budur. Sarhoşluğun, müshil ilacı içmenin ve bunlara benzer başka şeylerin baş dönmesi yapması da bu yüzdendir.
Ποιεῖ δὲ καὶ ἄλλη τις ἐναντίωσις ὡς δοκεῖ, οἷον ἡ τῆς ἐνδείας καὶ ⟨πλησμονῆς· … ἡ δὲ πλη⟩σμονὴ περίττωσιν ἐποίησεν ὥστε πλήρεις γίνεσθαι τοὺς πόρους· ἀμφότερα γὰρ ταῦτα καταβαρύνει καὶ ἐφίστησι τὰς περιόδους, ὅπερ ἐστὶν ὁ ἴλιγγος· ἐπεὶ καὶ αἱ μέθαι καὶ αἱ φαρμακεῖαι καὶ ὅσα ἄλλα τούτοις παραπλήσια διὰ τοῦτο ποιεῖ τοὺς ἰλίγγους.
12Bu yüzden bazıları ikisi için ortak bir işaret de kullanır: biri tavan tahtalarını ya da kirişleri sayamıyorsa, birine müshilin etkisinden henüz arınmamış, ötekine sarhoş derler. Çünkü içeri girmiş yabancı nem karışıklığa yol açar. Bu yüzden havanın ya da nemin çoğaldığı ya da içeride bulunan şeylerin ayrıştığı bütün başka durumlarda da bu hâl ortaya çıkar.
Ὅθεν καὶ τὸ σημεῖόν τινες ἐπʼ ἀμφοῖν κοινὸν λαμβάνουσιν· ὅταν γὰρ μὴ δύνηταί τις τοὺς στρωτῆρας ἢ ⟨τὰς⟩ δοκοὺς ἀριθμεῖν, τὸν μὲν οὔπω κεκαθάρθαι τὸν δὲ μεθύειν φασίν. Ἡ ὑγρότης γὰρ ἡ ἀλλοτρία ἐμπεπτωκυῖα ποιεῖ τὴν ταραχήν· διὸ καὶ ἐφʼ ὅσων ἄλλων συμβαίνει πνεύματος ἢ ὑγρότητος γίνεσθαι πλῆθος ἢ καὶ τῶν ὑπαρχόντων διάστασιν ἀπὸ πάντων συμβαίνει τοῦτο τὸ πάθος.
13İnsanların başı oturduklarında değil, daha çok ayağa kalktıklarında döner. Çünkü hareketsizken başta daha çok nem toplanır; hareket edince bu nem dengesini kaybeder, toptan tek bir parçaya kayar ve baş dönmesine yol açar.
Ἀνιστάμενοι δὲ μᾶλλον ἢ καθίζοντες ἰλιγγιῶσιν ὅτι ἠρεμούντων συνίσταται τὸ ὑγρὸν ἐν τῇ κεφαλῇ πλέον, ὅταν δὲ κινῶνται σφαλερὸν γίνεται καὶ εἰς ἓν μόριον ἀθρόον ἀποκλῖνον ποιεῖ τὸν ἴλιγγον.