Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı
VII. Kitap › İnsan Üzerine
7.263Sıraya göre önce “kim tarafından” olan ölçütü, yani insanı inceleyelim. Kanaatimce, önce insan hakkındaki güçlük ortaya konunca öteki ölçütler hakkında fazladan bir şey söylemeye gerek kalmayacaktır, çünkü onlar ya insanın parçaları ya faaliyetleri ya da hâlleridir. Bu ölçüt kavranabilir ise, ondan çok önce onun bir kavramının edinilmiş olması gerekir, çünkü her kavrayıştan önce kavram gelir. Oysa göstereceğimiz gibi, şimdiye kadar insanın bir kavramı edinilememiştir;
Τάξει τοίνουν πρῶτον σκοπῶμεν τὸ ὑφ’ οὗ, τουτέστι τὸν ἄνθρωπον· οἶμαι γὰρ ὧς τούτου προαπορηθέντος οὐδὲν ἔτι δεήσει περιττότερον περὶ τῶν ἄλλων κριτηρίων λέγειν· ταῦτα γὰρ ἢ μέρη ἐστὶν ἀνθρώπου ἢ ἐνεργήματα ἢ πάθη. εἴπερ οὖν καταληπτόν ἐστι τουτὶ τὸ κριτήριον, πολὺ πρότερον ὀφείλει ἐπινοεῖσθαι, παρόσον πάσης καταλήψεως ἐπίνοια προηγεῖται. μέχρι δὲ τοῦ δεῦρο ἀνεπινόητον εἶναι συμβέβηκε τὸν ἄνθρωπον, ὧς παραστήσομεν·
7.264demek ki insan hiç de kavranabilir değildir. Bundan da, hakikati bilen kavranamaz olduğuna göre, hakikatin bilgisinin bulunamayacağı sonucu çıkar. Nitekim insanın kavramını araştıranlardan Sokrates daha en başta güçlüğe düştü, araştırmada takılı kaldı ve kendisinin ne olduğunu, evrenin bütünüyle nasıl bir ilişki içinde bulunduğunu bilmediğini söyledi: “Bilmiyorum,” der (Platon, Phaidros 230 A), “insan mıyım, yoksa Typhon'dan daha karmaşık başka bir canavar mı.”
οὐκ ἄρα καταληπτὸς πάντως ἐστὶν ὁ ἄνθρωπος· ᾧ ἕπεται τὴν τῆς ἀληθείας γνῶσιν ἀνεύρετον ὑπάρχειν. τοῦ γνωρίζοντος αὐτὴν ἀκαταλήπτου καθεστῶτος. εὐθέως γὰρ τῶν περὶ τῆς ἐπινοίας ζητησάντων Σωκράτης μὲν ἠπόρησε μείνας ἐν τῇ σκέψει καὶ εἰπὼν αὐτὸν ἀγνοεῖν τί τ’ ἔστι καὶ πῶς ἔχει πρὸς τὸ σύμπαν· ‘‘ἐγὼ γὰρ οὐκ οἶδα”, φησίν (Plat. Phaedr. 230 A), ‘‘εἴτε ἄνθρωπός εἰμι εἴτε καὶ ἄλλο τι θηρίον Τυφῶνος πολυπλοκώτερον.”
7.265Zeus'un sesine benzetilen ve “Her şey hakkında şunları söylüyorum” diye söze başlayan Demokritos insanın kavramını ortaya koymaya girişti, ama sıradan birinin sözünden öteye gidemedi: “İnsan hepimizin bildiği şeydir.”
Δημόκριτος (B 165 Diels) δὲ ὁ τῇ Δῖός φωνῇ παρεικαζόμενος, καὶ λέγων τάδε περὶ τῶν ξυμπάντων, ἐπεχείρησε μὲν τὴν ἐπίνοιαν ἐκθέσθαι, πλεῖον δὲ ἰδιωτικῆς ἀποφάσεως φάσεως οὐδὲν ἴσχυσεν, εἰπών. “ἄνθρωπός ἐστιν ὅ πάντες ἴδμεν.”
7.266Önce, köpeği de hepimiz biliriz, ama köpek insan değildir; atı da bitkiyi de hepimiz biliriz, ama bunların hiçbiri insan değildir. Sonra, araştırılan şeyi de baştan kabul etmiş oldu. Pythia Apollonu “Kendini bil” sözünü insana en büyük araştırma konusu olarak koyduğuna göre, insanın ne olduğunun kolayca bilinebileceğini kimse kabul etmeyecektir. Kabul etse bile bunu herkese değil, yalnızca filozofların en titizlerine tanıyacaktır.
πρῶτον μὲν γὰρ καὶ κύνα πάντες ἴσμεν, ἀλλ’ οὐκ ἔστιν ὁ κύων ἄνθρωπος· καὶ ἵππον πάντες ἴσμεν καὶ φυτόν, ἀλλ’ οὐδὲν τούτων ἦν ἄνθρωπος. εἶτα καὶ τὸ ζητούμενον συνήρπασεν· οὐδεὶς γὰρ ἐκ προχείρου δώσει γινώσκεσθαι τὸν ἄνθρωπον ὁποῖός ἐστιν, εἴγε ὁ Πύθιος ὧς μέγιστον ζήτημα προύθηκεν αὐτῷ τὸ “ γνῶθι σαυτόν”. εἰ δὲ καὶ δοίη, οὐ πᾶσιν ἀλλὰ τοῖς ἀκριβεστάτοις τῶν φιλοσόφων ἐπιτρέψει μόνον τοῦτον ἐπίστασθαι.
7.267Epikuros ve okulu ise insanın kavramının işaret ederek de ortaya konabileceğini sandılar ve “İnsan, canlılığı olan şu biçimdeki şeydir” dediler. Ama işaret edilen insansa işaret edilmeyenin insan olmadığını fark etmediler. Üstelik böyle bir işaret ya bir erkeğe ya bir kadına, ya bir yaşlıya ya bir gence, ya basık burunluya ya kartal burunluya, ya düz saçlıya ya kıvırcık saçlıya, ya da öteki farklılıklardan birini taşıyana yöneltilir.
οἱ δὲ περὶ τὸν Ἐπίκουρον (fr. 310 Us.) καὶ δεικτικῶς ᾠήθησαν δύνᾶσθαι τὴν ἐπίνοιαν τοῦ ἀνθρώπου παρίστασθαι, λέγοντες· “ ἄνθρωπός ἄνθρωπός ἐστι τοιουτονὶ μόρφωμα μετ’ ἐμψυχίας.” οὐκ ἔγνωσαν δ’ ὅτι εἰ τὸ δεικνύμενόν ἐστιν ἄνθρωπος, τὸ μὴ δεικνύμενον οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος. καὶ πάλιν ἡ τοιαύτη δεῖξις ἤτοι ἐπ’ ἀνδρὸς ἐκφέρεται ἢ γυναικός, ἢ πρεσβύτου ἢ μειρακίου, σιμοῦ γρυποῦ, τετανότριχος οὐλοκόμου, τῶν ἄλλων διαφόρων·
7.268Bir erkeğe yöneltilirse kadın insan olmayacak, bir kadına yöneltilirse erkek dışarıda kalacak, bir gence yöneltilirse öteki yaşlar insanlıktan düşecektir.
καὶ εἰ μὲν ἐπ’ ἀνδρὸς ἐκφέροιτο, ἡ γυνὴ οὐκ ἔσται ἄνθρωπος, εἰ δ’ ἐπὶ γυναικός, περιγραφήσεται τὸ ἄρρεν, καὶ εἰ ἐπὶ νέου, αἱ λοιπαὶ τῶν ἡλικιῶν ἐκπεσοῦνται τῆς ἀνθρωπότητος.
7.269Filozoflardan bazıları da cins olarak insanı tarif yoluyla öğretip tek tek insanların kavramına buradan ulaşılabileceğini sandılar. Bunlardan bazıları tarifi şöyle verdi (bkz. Aristoteles, Topikler 133 b 2): “İnsan, nous ve epistēmē edinebilen, akıllı ve ölümlü bir canlıdır.” Ama bunlar da insanı değil, insanın arazlarını ortaya koydular.
Ἠσαν δέ τινες τῶν φιλοσόφων οἱ τὸν γενικὸν ἄνθρωπον διὰ λόγου διδάσκοντες, κἀντεῦθεν οἰόμενοι τὴν ἐπίνοιαν δύνασθαι τῶν ἐπὶ μέρους ἀνθρώπων ἀνακύψειν. τούτων δὲ οἱ μὲν οὕτως ἀπέδοσαν (cf. Aristot. Top. 133 b2) “ἄνθρωπός ἐστι ζῷον λογικὸν θνητόν, νοῦ καὶ ἐπιστήμης δεκτικόν.” οἳ καὶ αὐτοὶ οὐ τὸν ἄνθρωπον ἀλλὰ τὰ συμβεβηκότα τῷ ἀνθρώπῳ παρέδοσαν.
7.270Bir şeyin arazı ise arazı olduğu şeyden farklıdır; farklı olmasaydı araz değil, o şeyin kendisi olurdu. Nitekim arazların kimi, arazı oldukları şeylerden ayrılmaz; cisimlerdeki uzunluk, genişlik ve derinlik gibi (bunlar olmadan cismi düşünmek imkânsızdır);
διαφέρει δὲ τὸ τινὶ συμβεβηκὸς ἐκείνου τοῦ ᾧ συμβέβηκεν, ἐπεί τοι εἰ μὴ διαφέρει, οὐκ ἂν ἦν συμβεβηκὸς ἀλλ’ αὐτὸ ἐκεῖνο. ἀμέλει γοῦν τῶν συμβεβηκότων τὰ μὲν ἀχώριστά ἐστί τῶν οἷς συμβέβηκεν, ὧς μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος σώμασι (δίχα γὰρ τῆς τούτων παρουσίας ἀμήχανόν ἐστιν ἐπινοῆσαι σῶμα),
7.271kimi ise arazı olduğu şeyden ayrılır ve onlar gidince o şey yerinde kalır; insanda koşmak, konuşmak, uyumak, uyanık olmak gibi. Bunların hepsi bize arız olur, ama her zaman değil: Koşmadığımızda da, dinlendiğimizde de aynı kişiler olarak kalırız; ötekilerde de durum aynıdır. Arazlar böyle iki türlü olduğuna göre, hiçbirini dayandığı şeyle aynı bulmayacağız; her zaman ondan farklı olacaktır.
τὰ δὲ χωρίζεται ζεται τοῦ ᾧ συμβέβηκεν καὶ ἀπαλλασσομένων μένει ἐκεῖνο, οἶον τρέχειν διαλέγεσθαι ὑπνοῦν ἐγρηγορέναι τῷ ἀνθρώπῳ· πάντα γὰρ ταῦτα συμβέβηκε μὲν ἡμῖν, οὐ διὰ παντὸς δέ· καὶ γὰρ μὴ τρέχοντες μένομεν οἱ αὐτοὶ καὶ ἡσυχάζοντες, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. διττῆς οὖν οὔσης τῶν συμβεβηκότων διαφορᾶς οὐδετέραν εὑρήσομεν τὴν αὐτὴν τῷ ὑποκειμένῳ πράγματι, ἀλλ’ ἀεὶ διαφέρουσαν.
7.272Demek ki insana “akıllı, ölümlü canlı” vb. diyenler de boşuna konuşur; çünkü insanı açıklamamış, onun arazlarını saymışlardır. Bunlardan “canlı” ona her zaman arız olanlardandır, çünkü canlı olmadan insan olmak imkânsızdır. “Ölümlü” ise bir araz bile değildir, insana sonradan gelen bir şeydir; çünkü insan olduğumuz sürece yaşarız, ölmüş değilizdir.
μάταιοι τοίνυν εἰσὶ καὶ οἱ τὸν ἄνθρωπον ζῷον λέγοντες λογικὸν θνητὸν καὶ τὰ ἑξῆς· οὐ γὰρ τὸν ἄνθρωπον ἀπέδοσαν, ἀλλὰ τὰ συμβεβηκότα τούτῳ κατηρίθμησαν. ὧν τὸ μὲν ζῷον τῶν διὰ παντὸς αὐτῷ συμβεβηκότων ἐστίν· ἀδύνατον γὰρ μὴ ζῶον ὄντα ἄνθρωπον εἶναι· τὸ δὲ “θνητὸν” οὐδὲ συμβεβηκός ἐστιν, ἀλλ’ ἐπιγινόμενόν τι τῷ ἀνθρώπῳ· ὅτε γὰρ ἐσμὲν ἄνθρωποι, ζῶμεν καὶ οὐ τεθνήκαμεν.
7.273“Akıl yürütmek ve epistēmē sahibi olmak” ise insana arız olur, ama her zaman değil. Derin uykuya dalmış olanlar gibi kimi insanlar akıl yürütmez, deliler gibi kimileri de epistēmē sahibi değildir; ama insanlıktan düşmüş değillerdir. Demek ki biz bir şeyi araştırırken onlar başka bir şey ortaya koymuşlardır.
τὸ δὲ ‘‘λογίζεσθαι καὶ ἐπιστήμην ἔχειν” συμβέβηκε μέν, οὐ διὰ παντὸς δέ· καὶ γὰρ μὴ λογιζόμενοί τινες ἄνθρωποί εἰσιν, ὥσπερ οἱ νηδύμῳ κατασχεθέντες ὕπνῳ, καὶ ἐπιστήμην μὴ ἔχοντες, <οἳ> οὐκ ἐκπεπτώκασι τῆς ἀνθρωπότητος, ὥσπερ οἱ μεμηνότες. ἕτερον οὖν ζητούντων ἡμῶν ἕτερον παρεστάκασιν.
7.274Dahası, “canlı” insan değildir, yoksa her canlı insan olurdu. “Akıllı” da akıl yürüten anlamında alınırsa akıl yürüten tanrılar da insan olur, belki öteki canlılardan bazıları da; anlamlı sesler çıkaran anlamında alınırsa papağanları ve benzerlerini de insan saymamız gerekir ki bu saçmadır.
ἔτι τὸ μὲν “ζῷον” οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος, θρωπος, ἐπεὶ πᾶν ζῷον ἔσται ἄνθρωπος. τὸ δὲ “λογικὸν” εἰ μὲν ἀντὶ τοῦ λογίζεσθαι τάττοιτο, καὶ οἱ θεοὶ λογιζόμενοι ἄνθρωποι γενήσονται, τάχα δὲ καί τινα τῶν ἄλλων ζῴων· εἰ δὲ ἀντὶ τοῦ σημαντικὰς προφέρεσθαι φωνάς, <καὶ> τοὺς καὶ ψιττακούς καὶ τὰ τοιαῦτα ἀνθρώπους εἶναι λέξομεν, ὅπερ ἄτοπον.
7.275Biri “ölümlü”nün insan olduğunu söylese, akıldan yoksun canlıların da ölümlü oldukları için insan olduğu sonucu çıkar. “Akıl yürütebilmek ve epistēmē edinebilmek” hakkında da benzer biçimde düşünmek gerekir. Önce, bunlar tanrılar için de geçerlidir. Sonra, insan bunları edinebiliyorsa insan bunlar değildir; bunları edinebilen, tabiatını ortaya koymadıkları o şeydir.
καὶ μὴν εἰ τὸ ‘‘θνητὸν” φαίη τις ἄνθρωπον εἶναι, ἀκολουθήσει τὸ καὶ τὰ ἄλογα τῶν ζῴων θνητὰ ὄντα ἀνθρώπους ὑπάρχειν. τὸ δὲ ὅμοιον καὶ περὶ τοῦ “λογίζεσθαί τε καὶ ἐπιστήμης δεκτικὸν εἶναι” χρὴ φρονεῖν. πρῶτον μὲν γὰρ καὶ εἰς θεοὺς πίπτει τὰ τοιαῦτα· δεύτερον δέ, εἴπερ ἐπιδεκτικόν ἐστι τούτων ὁ ἄνθρωπος, οὐκ ἔστι ταῦτα ὁ ἄνθρωπος, ἀλλ’ ἐκεῖνος τούτων ἐπιδεκτικὸς οὗ τὴν φύσιν οὐ παρέστησαν.
7.276Gerçi dogmatik okulda zeki geçinenlerden bazıları buna karşı şöyle der: Sayılanların her biri tek başına insan değildir, ama hepsi bir araya gelince insanı meydana getirir; parçalar ile bütünde gördüğümüz gibi.
καίτοι τινὲς τῶν συνετῶν εἶναι δοκούντων κατὰ τὴν δογματικὴν αἵρεσιν πρὸς τοῦτο ὑπαντῶντες φασὶν ὅτι ἕκαστον μὲν τῶν κατηριθμημένων οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος, πάντα δὲ εἰς τὸ αὐτὸ συναχθέντα ποιεῖ τοῦτον, οἷόν τι καὶ ἐπὶ μερῶν καὶ ὅλου θεωροῦμεν γινόμενον·
7.277El tek başına insan değildir, baş da, ayak da, böyle başka bir şey de değildir; insan bunlardan oluşan bütün olarak düşünülür. Aynı şekilde insan ne yalnızca canlıdır, ne tek başına akıllıdır, ne de ayrıca ölümlüdür; hepsinin toplamıdır, yani aynı anda hem canlı hem ölümlü hem akıllıdır.
ὧς γὰρ χεὶρ κατ’ ἰδίαν οὐκ ἔστιν ἄνθρωπος, οὐδὲ κεφαλή, οὐδὲ πούς, οὐδὲ ἄλλο τι τῶν τοιούτων, ἀλλὰ τὸ ἐξ αὐτῶν σύνθετον ὅλον νοεῖται, οὕτω καὶ ὁ ἄνθρωπος οὔτε ζῷόν ἐστι ψιλῶς οὔτε λογικὸν κατ’ ἰδίαν οὔτε θνητὸν κατὰ περιγραφήν, ἀλλὰ τὸ ἐξ ἁπάντων ἄθροισμα, τουτέστι ζῷον ἅμα καὶ θνητὸν καὶ λογικόν.
7.278Buna verilecek cevap da hazırdır. Önce, bunların her biri tek başına insan değilse, bir araya gelince insanı nasıl meydana getirebilir? Olduklarından ne fazlalaşırlar, ne eksilirler, ne de başka bir biçimde değişirler. Sonra bunların hepsi, hepsinden insan meydana gelecek şekilde hiç bir araya gelemez de.
πρόχειρος δ’ ἐστὶ καὶ <ἡ> πρὸς τοῦτο ὑπάντησις. πρῶτον μὲν γὰρ εἰ κατ’ ἰδίαν ἕκαστον οὐκ ἔστι ταῦτα ἄνθρωπος, δύναται εἰς ταὐτὸ συναχθέντα ἄνθρωπον ποιεῖν, μήτε πλεονάσαντα παρὸ ἔστι, μήτε ἐλλιπόντα παρὸ ὑπόκειται, μήτε ἄλλως πως τραπέντα; εἶτ’ οὐδὲ τὴν ἀρχὴν δύναται εἰς ταὐτὸ πάντα συνδραμεῖν, ἴνα καὶ τὸ ἐξ ἁπάντων ἄνθρωπος γένηται.
7.279Örneğin ölümlülük, insan olduğumuz anda bize arız olmaz; bir hatırlama yoluyla edinilir. Dion'un, Theon'un, Sokrates'in ve genel olarak bize benzeyen tek tek kişilerin öldüğünü görünce, henüz ölüm başımıza gelmemişken bizim de ölümlü olduğumuzu düşünürüz; çünkü elbette yaşıyoruzdur.
τὸ γοῦν θνητὸν εὐθέως, ὅτ’ ἐσμὲν ἄνθρωποι, οὐ συμβέβηκεν ἡμῖν, ἀλλὰ κατὰ συμμνημόνευσιν λαμβάνεται. θεωροῦντες γὰρ Δίωνα καὶ Θέωνα καὶ Σωκράτη καὶ κοινῶς τοὺς κατὰ μέρος ἡμῖν ὁμοίους τετελευτηκέναι λογιζόμεθα ὅτι καὶ ἡμεῖς ἐσμεν θνητοί, καὶ μηδέπω τοῦ θανεῖν παρόντος ἡμῖν· ζῶμεν γὰρ δήπουθεν.
7.280Akıl yürütmek de kimi zaman bizde bulunur, kimi zaman bulunmaz; epistēmē sahibi olmak da, daha önce gösterdiğimiz gibi, insana her zaman arız olanlardan değildir. Demek ki bunların hepsinin bir araya gelişi de insan değildir.
καὶ μὴν τὸ λογίζεσθαι ὁτὲ μὲν πάρεστιν ἡμῖν, ὁτὲ δὲ οὐ πάρεστι, καὶ τὸ ἐπιστήμην ἔχειν πάλιν οὐ τῶν διὰ παντὸς συμβεβηκότων τῷ ἀνθρώπῳ καθέστηκεν, ὡς ἤδη παρεστήσαμεν. λεκτέον οὖν μηδὲ τὴν κοινὴν τούτων σύνοδον ἄνθρωπον εἶναι.
7.281Platon ise insanı ötekilerden de kötü tarif eder ([Platon], Tanımlar 415 a): “İnsan kanatsız, iki ayaklı, yassı tırnaklı, siyaset epistēmē'sini edinebilen bir canlıdır.” Ona söylenmesi gerekenler de buradan bellidir. O da insanı ortaya koymamış, ona arız olan ve olmayan şeyleri saymıştır:
Πλάτων’ ([Plato] Def. p. 415 a) δὲ χεῖρον παρὰ τοὺς ἄλλους ὁρίζεται τὸν ἄνθρωπον, λέγων “ἄνθρωπός ἐστι ζῷον ἄπτερον δίπουν πλατυώνυχον, ἐπιστήμης πολιτικῆς δεκτικόν.” ὅθεν καὶ προῦπτά ἐστι τὰ ὀφείλοντα πρὸς αὐτὸν λέγεσθαι. πάλιν γὰρ οὐ τὸν ἄνθρωπον ἐκτέθειται, ἀλλὰ τὰ συμβεβηκότα καὶ ἀποσυμβεβηκότα τούτῳ κατηρίθμηται·
7.282“Kanatsız” ona arız olmayan bir şeydir; “canlı”, “iki ayaklı” ve “yassı tırnaklı” ona arız olur; “siyaset epistēmē'sini edinebilen” ise kimi zaman arız olur, kimi zaman olmaz. Böylece biz bir şeyi öğrenmeye çalışırken o başka bir şey ortaya koymuştur.
İnsanın kendi kavramını kolayca edinemeyeceği böylece ispat edilmiş olsun.
τὸ μὲν γὰρ “ἄπτερον” ἀποσυμβέβηκεν αὐτῷ, τὸ δὲ “ζῷον” καὶ τὸ “δίπουν” καὶ τὸ “πλατυώνυχον” συμβέβηκεν, τὸ δὲ ‘‘ἐπιστήμης πολιτικῆς δεκτικὸν” ποτὲ μὲν συμβέβηκεν, ποτὲ δὲ ἀποσυμβέβηκεν. ὥστε ἡμῶν ἕτερόν τι μαθεῖν ζητούντων αὐτὸς ἕτερόν τι παρέστησεν. Ἀλλὰ γὰρ οὕτως ἀποδεδείχθω τὸ μὴ δύνασθαι ἄνθρωπον <ἑαυτὸν> ἐκ προχείρου νοεῖν.
7.283Hemen ardından şunu da söylemek gerekir: İnsanı kavramak da çözümsüz güçlüklerle doludur; hatta bu kısmen zaten gösterilmiştir. Çünkü kavramı edinilemeyen şey tabiatı gereği kavranamaz da; insanın kavramının da, dogmatiklerin kavramlarına bakılırsa, edinilemeyeceği gösterildi; demek ki insan kavranamaz da.
παρακειμένως δὲ λεκτέον, ὅτι καὶ ἡ κατάληψις αὐτοῦ τῶν ἀπόρων ἐστί, καὶ μάλιστα ὅτι ἀπὸ μέρους ἤδη τοῦτο συμβεβίβασται (τὸ γὰρ μὴ ἐπινοούμενον οὐδὲ καταληφθῆναι πέφυκεν· ἀνεπινόητος δέ γε ὁ ἄνθρωπος δέδεικται τὸ ὅσον ἐπὶ ταῖς τῶν δογματικῶν κῶν ἐννοίαις, τοίνυν καὶ ἀκατάληπτος).
7.284Yine de bu başka bir yoldan da gösterilebilir. İnsan kavranabilir ise, ya bütünüyle kendini araştırır ve kavrar, ya bütünüyle araştırılan ve kavranan şeydir, [ya da kısmen araştıran, kısmen araştırılandır]. Tıpkı birinin görmenin kendini gördüğünü varsayması gibi: Görme ya bütünüyle gören, ya bütünüyle görülen, ya da kısmen kendini gören, kısmen kendisi tarafından görülen olacaktır.
ὅμως δ’ οὖν καὶ καθ’ ἕτερον τρόπον ἐνέσται τὸ τοιοῦτο κατασκευάζειν· εἴπερ καταληπτόν ἐστιν ὁ ἄνθρωπος, ἤτοι ὅλος δι’ ὅλου ἑαυτὸν ζητεῖ τε καὶ καταλαμβάνει, ἢ ὅλος ἐστὶ τὸ ζητούμενον καὶ ὑπὸ τὴν κατάληψιν πίπτον <. . . .> ὥσπερ εἰ καὶ τὴν ὅρασιν ὑπόθοιτό τις ἑαυτὴν ὁρῶσαν· ἤ γὰρ ὅλη ἔσται ὁρῶσα ἢ ὁρωμένη ἢ μέρει μὲν ἑαυτὴν ὁρῶσα, μέρει δὲ ὑφ᾿ ἑαυτῆς ὁρωμένη.
7.285Ama insan bütünüyle kendini araştırıyor ve bununla birlikte bütünüyle araştıran olarak düşünülüyorsa, artık kavranan hiçbir şey kalmayacaktır; bu ise saçmadır. Bütünüyle araştırılan şeyse ve bununla birlikte bütünüyle araştırılan olarak düşünülüyorsa, bu kez araştıracak ve kavrayışı gerçekleştirecek hiçbir şey kalmayacaktır.
ἀλλ’ εἰ μὲν ὅλος δι’ ὅλου ὁ ἄνθρωπος ἑαυτὸν ζητοίη καὶ σὺν τούτῳ νοοῖτο (σὺν τῷ δι’ ὅλου ἑαυτὸν νοεῖν), οὐδὲν ἔτι ἔσται τὸ καταλαμβανόμενον, ὅπερ ἄτοπον. εἰ δὲ ὅλος εἴη τὸ ζητούμενον καὶ σὺν τούτῳ νοοῖτο ὅλος (σὺν τῷ ζητεῖσθαι), πάλιν οὐδὲν ἀπολειφθήσεται τὸ ζητοῦν καὶ τὸ τὴν κατάληψιν ποιησόμενον.
7.286Sırayla kimi zaman bütünüyle araştıran, kimi zaman bütünüyle araştırılan olması da mümkün değildir. Çünkü bütünüyle araştıran olduğunda ve bununla birlikte bütünüyle araştıran olarak düşünüldüğünde, araştıracağı hiçbir şey kalmayacaktır; tersine, bütünüyle araştırılan olduğunda da araştıran olmayacaktır.
καὶ μὴν οὐδὲ δυνατόν ἐστι παρὰ μέρος ὁτὲ μὲν ὅλον ὑποκεῖσθαι τὸ ζητοῦν, ὁτὲ δὲ ὅλον τὸ ζητούμενον. ὅτε γὰρ ὅλος ὑπόκειται ζητῶν καὶ σὺν τούτῳ νοεῖται ὅλος (σὺν τῷ ζητεῖν ὅλος), οὐδὲν ἀπολειφθήσεται ὃ ζητήσει· καὶ ἀνάπαλιν, ὅτε ὅλος δι’ ὅλου ἐστὶ τὸ ζητούμενον, οὐκ ἔσται τὸ ζητοῦν.
7.287Geriye, insanın kendine bütünüyle yönelmediği, kendini bir parçasıyla kavradığı ihtimali kalır. Bu da çözümsüz güçlüklerle doludur. Çünkü insan bedeninden, hislerinden ve düşüncesinden başka bir şey değildir;
λείπεται ἄρα μὴ ὅλον αὐτὸν ἑαυτῷ ἐπιβάλλειν, ἀλλὰ μέρει τινὶ τὴν ἑαυτοῦ κατάληψιν ποιεῖσθαι. ὃ πάλιν ἐστὶ τῶν ἀπόρων. ὁ γὰρ ἄνθρωπος οὐδέν ἐστι παρὰ τὸν ὄγκον καὶ τὰς αἰσθήσεις καὶ τὴν διάνοιαν,
7.288bu yüzden kendini bir parçasıyla kavrayacaksa, ya hislerini ve düşüncesini bedeniyle tanıyacak, ya da tersine bedenini hisleriyle ve düşüncesiyle kavrayacaktır. Bedenin hisleri ve düşünceyi tanıması mümkün değildir, çünkü beden akıldan yoksundur, dilsizdir ve bu tür araştırmalara yatkın değildir.
ὅθεν εἰ μέλλει τινὶ μέρει ἑαυτὸν καταλαμβάνεσθαι, ἤτοι τῷ σώὅτι ματι τὰς αἰσθήσεις καὶ τὴν διάνοιαν γνωριεῖ, ἢ ἐναλλὰξ ταῖς αἰσθήσεσι καὶ τῇ διανοίᾳ τὸ σῶμα καταλήψεται. τῷ μὲν οὖν σώματι οὐχ οἷόν τέ ἐστι τὰς αἰσθήσεις καὶ τὴν διάνοιαν γνωρίζειν· ἄλογον γάρ ἐστι τοῦτο καὶ κωφὸν τὴν ἀφυὲς πρὸς τὰς τοιουτοτρόπους ζητήσεις.
7.289Ayrıca beden hisleri ve düşünceyi algılıyorsa, onları kavrayan şeyin onlara benzemesi, yani onlar gibi etkilenip his ve düşünce hâline gelmesi gerekir. Görmeyi, gören bir şey olarak algılayan şey görme olacak; tadan tatmayı kavrayan şey tatma olacaktır; ötekilerde de durum buna benzer.
ἄλλως τε, εἰ τὸ σῶμα τῶν αἰσθήσεων καὶ τῆς διανοίας ἀντιληπτικόν ἐστιν, ὀφείλει τὸ] ταύτας καταλαμβάνον ὁμοιοῦσθαι ταύταις, τουτέστιν ὁμοίως διατίθεσθαι καὶ αἴσθησίς τε καὶ διάνοια γίνεσθαι. ὁράσεως γὰρ ἀντιλαμβανόμενον, καθὸ ὁρᾷ, ὅρασις ἔσται, καὶ γεύσεως γευομένης καταληπτικὸν ὑπάρχον γεῦσις γενήσεται, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τὸ ἀνάλογον.
7.290Sıcağı sıcak olarak algılayan şey ısınarak algılar, ısınınca da hemen sıcak olur; soğuğu soğuk olarak tanıyan şey soğuyarak tanır ve hemen soğuk olur. Aynı şekilde etten beden de hisleri his olarak algılıyorsa hisseder, hissedince de elbette his hâline gelir;
καθὰ γὰρ τὸ θερμοῦ ἀντιλαμβανόμενον ὧς θερμοῦ θερμαινόμενον ἀντιλαμβάνεται, θερμαινόμενον δὲ εὐθύς ἐστι θερμόν, καὶ ὡς τὸ ψυχροῦ γνῶσιν ποιούμενον ὧς ψυχροῦ ψυχόμενον εὐθέως ἐστὶ ψυχρόν, οὕτω καὶ ὁ σάρκινος ὄγκος εἰ ἀντιλαμβάνεται τῶν αἰσθήσεων ὧς αἰσθήσεων, αἰσθάνεται, αἰσθανόμενος δὲ πάντως αἴσθησις γενήσεται,
7.291böylece artık araştıran olmayacak, araştırılan olacaktır. Üstelik bedenin hislerden ve düşünceden farklı olmaması büsbütün gülünçtür, çünkü dogmatik felsefe yapanların hemen hepsi bunlar arasında bir fark olduğunu ileri sürmüştür.
καὶ ταύτῃ οὐκέτι ὑποκείσεται τὸ ζητοῦν, ἀλλ’ ἔσται τὸ ζητούμενον, σὺν τῷ καὶ τελέως καταγέλαστον εἶναι τὸ μὴ διαφέρειν τὸν ὄγκον τῶν αἰσθήσεων καὶ τῆς διανοίας, πάντων σχεδὸν τῶν δογματικῶς φιλοσοφησάντων τὴν ἐν τούτοις διαφορὰν εἰσηγησαμένων.
7.292Aynı akıl yürütme düşünce için de geçerlidir. Beden düşünceyi düşünce olarak, yani düşünen bir şey olarak algılıyorsa beden düşünce olacaktır; düşünce olunca da araştıran değil, araştırılan olacaktır. Demek ki beden insanı kavrayamaz.
ὁ δ’ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τῆς διανοίας ἐστὶ λόγος· εἰ γὰρ ἀντιλαμβάνεται ταύτης ὁ ὄγκος ὧς διανοίας, τουτέστι νοούσης, ἔσται διάνοια ὁ ὄγκος, διάνοια δὲ ὢν οὐκ ἔσται τὸ ζητοῦν ἀλλὰ τὸ ζητούμενον. οὐ τοίνυν τὸ σῶμα καταληπτικόν ἐστι τοῦ ἀνθρώπου.
7.293Hisler de kavrayamaz. Çünkü onlar yalnızca etkilenir ve balmumu gibi iz alırlar, başka hiçbir şey bilmezler. Onlara bir şeyi araştırma görevi verirsek artık akıldan yoksun olmaz, araştırma tabiatına sahip akıllı kuvveler olurlar. Oysa durum böyle değildir: Beyazla, siyahla, tatlıyla, acıyla, güzel kokuyla etkilenmek, kısacası etkilenmek onlara özgüyse, faal olarak araştırmak onlara özgü olamaz.
καὶ μὴν οὐδὲ αἱ αἰσθήσεις. αὗται γὰρ πάσχουσι μόνον καὶ κηροῦ τρόπον τυποῦνται, ἄλλο δ’ ἴσασιν οὐδὲ ἕν, ἐπεί τοι ἐὰν ζήτησίν τινος αὐταῖς νείμωμεν, οὐκέτ’ ἄλογοι γενήσονται ἀλλὰ λογικαὶ δυνάμεις ἔχουσαι φύσιν ζητήσεως. ὅπερ οὐχ οὕτως εἰχεν· εἰ γάρ τὸ λευκαίνεσθαι καὶ μελαίνεσθαι καὶ γλυκάζεσθαι καὶ πικράζεσθαι καὶ εὐωδιάζεσθαι <καὶ> πάσχειν ἴδιόν ἐστιν αὐτῶν, τὸ ζητεῖν ἐνεργητικῶς οὐκ ἔσται ἴδιον αὐτῶν.
7.294Sonra, [bedenin tabiatına] sahip olmayan bu hisler aracılığıyla beden nasıl kavranabilir? Örneğin görme biçimi, büyüklüğü ve rengi algılar; ama beden ne biçimdir, ne büyüklük, ne de renk; olsa olsa bunların arız olduğu şeydir. Bu yüzden görme bedeni kavrayamaz, yalnızca bedenin arazlarını, yani biçimini, büyüklüğünü, rengini görür.
εἶτα πῶς οἶόν τέ ἐστι διὰ τούτων καταληφθῆναι τὸν ὄγκον οὐκ ἐχουσῶν † τὴν φύσιν †; οἷον εὐθέως ἡ ὅρασις σχήματος μὲν καὶ μεγέθους καὶ χρόας ἐστὶν ἀντιληπτική, οὔτε δὲ σχῆμά ἐστιν οὔτε μέγεθος οὔτε χρῶμα ὁ ὄγκος, ἀλλ’ εἰ καὶ ἄρα, τὸ ᾧ ταῦτα συμβέβηκεν· καὶ διὰ τοῦτο τὸν μὲν ὄγκον οὐ δύναται λαβεῖν ἡ ὅρασις, μόνον δὲ ὁρᾷ τὰ συμβεβηκότα τῷ ὄγκῳ, οἷον τὸ σχῆμα, τὸ μέγεθος, τὴν χρόαν.
7.295“Evet ama,” diyecektir biri, “beden bunların bir araya gelmesinden oluşur.” Bu saçmadır. Önce, bir şeyin arazlarının toplamının o şeyin kendisi olmadığını gösterdik;
ναί, φήσει τις, ἀλλὰ τὸ ἐκ τούτων συνηρανισμένον ὁ ὄγκος ἐστίν. ὅπερ ἦν ληρῶδες. πρῶτον μὲν γὰρ ἐδείξαμεν ὅτι οὐδὲ ἡ κοινὴ σύνοδος τῶν τινι συμβεβηκότων ἐκεῖνό ἐστι τὸ ᾧ τινι συμβέβηκεν·
7.296sonra, bu böyle olsa bile bedenin görme tarafından kavranması yine imkânsızdır. Beden ne yalnızca uzunluk, ne tek başına biçim, ne de ayrıca renkse, bunlardan oluşan bir bileşikse, bedeni algılayan görmenin bunları tek tek kendi içinde birleştirmesi ve hepsinin toplamına beden demesi gerekecektir.
εἶτα κἂν τοῦτο οὕτως ἔχῃ, πάλιν τῶν ἀμηχάνων ἐστὶν ὑπὸ τῆς ὄψεως ληφθῆναι τὸ σῶμα. εἰ γὰρ μήτε μῆκος ψιλόν ἐστι τὸ σῶμα μήτε σχῆ μὰ κατ’ ἰδίαν, μήτε χρῶμα χωρίς, τὸ δὲ ἐκ τούτων σύνθετον, δεήσει τὴν ὅρασιν τοῦ σώματος ἀντιλαμβανομένην συντιθέναι ταῦτα καθ’ ἕκαστον παρ’ ἑαυτῇ, καὶ οὕτω τὸν κοινὸν πάντων ἀθροισμὸν σῶμα λέγειν.
7.297Ama bir şeyi bir şeyle birleştirmek, şu büyüklüğü şu biçimle birlikte almak akıllı bir kuvvenin işidir. Görme ise akıldan yoksundur; demek ki bedeni algılamak onun işi değildir.
ἀλλὰ τὸ συντιθέναι τι μετά τινος, καὶ τὸ τοιόνδε μέγεθος μετὰ τοῦ τοιοῦδε σχήματος λαμβάνειν, λογικῆς ἐστι δυνάμεως. ἄλογος δέ γέ ἐστιν ἡ ὅρασις· τοίνυν οὐ ταύτης ἔργον καθέστηκε τὸ ἀντιλαμβάνεσθαι τοῦ σώματος.
7.298Üstelik görme toplamı beden olarak düşünmeye yatkın olmamakla kalmaz, bedenin arazlarının her birini kavramaktan da acizdir. Örneğin uzunluğu: Uzunluk büyüklüklerin art arda eklenmesiyle kavranır; bir yerden başlar, bir yerden geçer, bir yerde bitiririz. Akıldan yoksun bir tabiat ise bunu yapamaz.
καίτοι οὐ μόνον τὴν κοινὴν σύνοδον ὧς σῶμα νοεῖν ἐστιν ἀφυής, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὴν ἑκάστου τῶν τούτῳ συμβεβηκότων κατάληψιν πεπήρωται. οἷον εὐθέως μήκους· καθ’ ὑπέρθεσίν γὰρ μεγεθῶν τοῦτο λαμβάνεσθαι πέφυκεν, ἀπό τινος ἀρχομένων ἡμῶν καὶ διά τινος καὶ ἐπί τι καταληγόντων, ὅπερ ποιεῖν ἄλογος φύσις οὐ δύναται.
7.299Derinliği de kavrayamaz, çünkü görme yüzeyin üzerinde dolaşır, derine inmez; nitekim yaldızlı tunç eşyanın tunç olduğu gözünden kaçar. Rengi tanımaya da elverişli olmadığını Kyrenecilerin görüşünü ele alırken söylemiştik (§ 192).
εἶτα καὶ βάθους· περὶ αὐτὴν γὰρ πλάζεται τὴν ἐπιφάνειαν ἡ ὅρασις, εἰς βάθος δ’ οὐκ ἐνδύνει. λανθάνει γοῦν αὐτὴν καὶ τὰ περίχρυσα τῶν χαλκῶν. εἴρητο δὲ ὅτι πρὸς χρώματος γνῶσιν ἦν ἀνεπιτήδειος, ὅτε τὴν Κυκαὶ ρηναϊκὴν στάσιν ἀνῃροῦμεν (§ 192). 192).
7.300Demek ki görme bedenin arazlarını bile algılayamıyorsa, bedenin kendisini hiç göremeyecektir. Bu, işitmenin, koklamanın, tatmanın ya da dokunmanın işi de değildir. Bunların her biri yalnızca kendine özgü duyulur şeyi bilir, beden ise bu duyulur şey olamaz. İşitme yalnızca sesi algılar, ses ise beden değildir. Koklama da yalnızca güzel ya da kötü kokunun ölçütüdür; ama kimse bedenimizin varlığını güzel ya da kötü kokulu şeylerde arayacak kadar akılsız değildir. Sözü uzatmamak için öteki hisler hakkında da aynı şeyleri söyleyelim. Demek ki hisler bedeni kavrayamaz. Kendilerini de kavrayamazlar.
διόπερ εἰ μηδὲ τῶν συμβεβηκότων τῷ σώματι ἡ ὅρασίς ἐστιν ἀντιληπτική, πολὺ πλέον οὐδ’ αὐτοῦ τοῦ σώματος ἔσται θεωρητική. καὶ μὴν οὐδὲ ἀκοῆς ἐστιν ἔργον τὸ τοιοῦτον ἢ ὀσφρήσεως ἢ γεύσεως ἢ ἁφῆς· ἑκάστη γὰρ τούτων τὸ πρὸς ἑαυτὴν μόνον αἰσθητὸν ἐπίσταται, τὸ δὲ οὐκ ἂν εἴη ὁ ὄγκος. ἡ γὰρ ἀκοὴ φωνῆς μόνον ἐστὶν ἀντιληπτική, φωνὴ δὲ οὐκ ἔστιν ὁ ὄγκος. καὶ ἡ ὄσφρησις εὐώδους μόνον ἢ δυσώδους ἐστὶ κριτήριον· ἀλλ’ οὐθεὶς οὕτως ἐστὶν ἄφρων ὧς τὴν ὑπόστασιν τοῦ περὶ ἡμᾶς σώματος ἐν τοῖς εὐώδεσιν ἢ δυσώδεσιν ἀπολείπειν. τὰ δ’ αὐτὰ λεκτέον καὶ περὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων, ἵνα μὴ μακρολογῶμεν. ὥστε αὗται μὲν τὸν ὄγκον οὐ καταλαμβάνονται. καὶ μὴν οὐδὲ ἑαυτάς.
7.301Kim görmeyi görmeyle görmüştür? Kim işitmeyi işitmeyle işitmiştir? Kim tatmayı tatmayla tatmış, koklamayı koklamayla koklamış, dokunmaya dokunmayla dokunmuştur? Bunlar düşünülemez bile. Demek ki hislerin kendilerini algılayamadığını söylemek gerekir; aynı şekilde birbirlerini de algılayamazlar. Görme işiten işitmeyi göremez; tersine, işitme de gören görmeyi işitemez; ötekilerde de akıl yürütme aynıdır. Çünkü işitmenin görme tarafından işitme olarak, yani işiten bir şey olarak kavranabildiğini söylersek, görmenin de onunla aynı biçimde etkilendiğini kabul etmiş oluruz; böylece görme artık görme değil, işitme olur.
τίς γὰρ ὁράσει τὴν ὅρασιν εἶδεν; ἢ τίς ἀκοῇ τῆς ἀκοῆς ἀκήκοεν; τίς δὲ γεύσει ποτὲ τῆς γεύσεως ἐγεύσατο, ἢ <ὀσφρήσει> ὀσφρήσεως ὠσφρήσατο, ἢ ἁφῆς ἔθιγεν ἀφῇ; ταῦτα γὰρ ἀδιανόητα ἦν. τοίνυν εἰ] μηδ’ ἑαυτῶν ἀντιληπτικὰς λεκτέον εἶναι τὰς αἰσθήσεις· οὑτωσὶ δὲ οὐδὲ ἀλλήλων. ὅρασις γὰρ ἀκούουσαν ἀκοὴν οὐ δύναται ὁρᾶν, καὶ ἀνάπαλιν ἀκοὴ ὁρώσης ὁράσεως οὐ πέφυκεν ἀκούειν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁ αὐτὸς τῆς ἐγχειρήσεως τρόπος, ἐπεί τοι κἂν λέγωμεν ὁράσει ληπτὴν εἶναι τὴν ἀκοὴν ὧς ἀκοήν, τουτέστιν ὧς ἀκούουσαν, δώσομεν τὸ ὁμοιοπαθεῖν τὴν ὅρασιν ἐκείνῃ, ὥστε μηκέτι αὐτὴν ὅρασιν εἶναι ἀλλ’ ἀκοήν·
7.302Kendisi işitme tabiatına sahip olmayan bir şey, işiten işitmeyi nasıl yargılayabilir? Tersinden de, işitmenin görmeyi gören bir şey olarak algılayabilmesi için önce kendisinin görme hâline gelmesi gerekir. Bu ise saçmalığın son kertesidir. Demek ki hislerin ne bedeni, ne kendilerini, ne de birbirlerini algıladığını söylemek gerekir.
πῶς γὰρ δύναται κρῖναι ἀκούουσαν ἀκοὴν αὐτὴ μὴ ἔχουσα φύσιν ἀκουστικήν; καὶ ἀναστρόφως, ἵνα καὶ ἡ ἀκοὴ ὧς ὁρώχαλκείων σὴς ἀντιλάβηται τῆς ὄψεως, δεῖ πολὺ πρότερον αὐτὴν ὅρασιν γενέσθαι. τοῦτο δὲ οὐδεμίαν ὑπερβολὴν ἔοικεν ἀτοπίας ἀπολείπειν. λεκτέον ἄρα μηδὲ τἀς αἰσθήσεις ἢ τοῦ σώματος ἀντιλαμβάνεσθαι ἢ αὑτῶν ἢ ἀλλήλων.
7.303“Evet,” der dogmatikler, “ama düşünce hem bedeni hem hisleri hem de kendini tanır.” Bu da çözümsüz güçlüklerle doludur. Düşüncenin bütün bedeni ve içindekileri algıladığını ileri sürdüklerinde soracağız: Düşünce bedenin bütününe birden yönelerek mi kavrar, yoksa onun parçalarına yönelip bunları birleştirerek mi bütünü kavrar?
Ναί, φασὶν οἱ δογματικοί, ἀλλ’ ἡ διάνοια καὶ τὸν ὄγκον καὶ τὰς αἰσθήσεις καὶ ἑαυτὴν γνωρίζει. ὅπερ καὶ αὐτὸ τῶν ἀπόρων ἐστίν. ὅταν γὰρ ἀξιώσωσι τὴν διάνοιαν ἀντιληπτικὴν γίνεσθαι τοῦ τε ὅλου σώματος καὶ τῶν ἐν αὐτῶ, πευσόμεθα πότερον ὑφ’ ‘ὲν ὅλῳ ἐπιπεσοῦσα τῷ ὄγκῳ τὴν κατάληψιν ποιεῖται, ἢ τοῖς μέρεσιν αὐτοῦ, καὶ ταῦτα συντιθεῖσα τὸ ὅλον καταλαμβάνεται.
7.304Bütününe birden yöneldiğini söylemek istemeyeceklerdir; bu, aşağıda söyleneceklerden açıkça anlaşılacaktır. Parçaları birleştirip bütünü buradan tanıdığını söylerlerse daha büyük bir güçlüğe saplanacaklardır. Çünkü bedenin parçalarından bazıları akıldan yoksundur, akıldan yoksun şeyler de bizi akıl dışı bir biçimde etkiler. Demek ki bunlardan akıl dışı biçimde etkilenen düşünce akıldan yoksun hâle gelecek, akıldan yoksun olunca da düşünce olmayacaktır. Böylece düşünce bedeni kavrayamaz.
καὶ τῷ μὲν ὅλῳ οὐκ ἂν θελήσαιεν, ὧς ἔσται συμφανὲς ἐκ τῶν ἐπιφερομένων· τὰ δὲ μέρη εἰ λέγοιεν αὐτὴν συντιθέναι κἀντεῦθεν τὸ ὅλον γνωρίζειν, μείζονι συνειληθήσονται ἀπορίᾳ. τῶν γὰρ τοῦ ὄγκου μερῶν τινά ἐστιν ἄλογα, τὰ δὲ ἄλογα ἀλόγως ἡμᾶς κινεῖ. τοίνυν ἡ διάνοια πρὸς τούτων ἀλόγως κινουμένη ἄλογος γενήσεται, ἄλογος δὲ οὖσα οὐκ ἔσται διάνοια· ὥστε οὐ καταλήψεται τὸν ὄγκον ἡ διάνοια.
7.305Aynı şekilde hisleri de ayırt edemez. Kendisi akıllı bir kuvveye sahip, beden ise akıldan yoksun olduğu için bedeni kavrayamadığı gibi, hisleri kavramaktan da aciz olacaktır; çünkü hisler de akıldan yoksundur ve bu yüzden onları kavrayanı akıl dışı biçimde etkiler. Sonra, hisleri kavrayan düşünce elbette kendisi de his olacaktır. Çünkü hisleri his olarak, yani hisseden şeyler olarak kavrayabilmesi için onlarla aynı türden olması gerekir: Gören görmeyi kavrarken önce kendisi görme olacak, işiten işitmeyi yargılarken de işitmeden başka bir şey olmayacaktır. Koklama, tatma ve dokunma için de aynı şey söylenebilir.
καὶ μὴν οὐδὲ τὰς αἰσθήσεις δύναται κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον διαγινώσκειν. ὧς γὰρ τὸ σῶμα οὐ δύναται καταλαβεῖν τῷ αὐτὴ μὲν λογικῆς μετέχειν δυνάμεως ἐκεῖνο δὲ ἄλογον εἶναι, οὕτω πάλιν ἀδυνατήσει τἀς αἰσθήσεις καταλαμβάνεσθαι, ἐπείπερ ἐπείπερ εἰσιν καὶ διὰ τοῦτο ἀλόγως τὸ καταλαμβανόμενον αὐτὰς ἐκίνουν. εἶτα τὰς αἰσθήσεις λαμβάνουσα πάντως αὐτὴ αἴσθησις ἔσται. ἴνα γὰρ τἀς αἰσθήσεις ὧς αἰσθήσεις λάβῃ, τουτέστιν αἰσθανομένας, καὶ αὐτὴ γενήσεται ὁμοιοειδὴς ἐκείναις· τὴν γὰρ ὅρασιν ὁρῶσαν καταλαμβανομένη πολύ πρότερον ὅρασις γενήσεται, καὶ τὴν ἀκοὴν ἀκούουσαν κρίνουσα οὐχ ἑτέρα γενήσεται τῆς ἀκοῆς. ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐπὶ ὀσφρήσεως καὶ γεύσεως καὶ ἁφῆς ἐστι λόγος.
7.306Ama hisleri tanıyan düşünce onların tabiatına geçmiş bulunuyorsa, hisleri araştıracak hiçbir şey kalmaz. Çünkü araştıran olarak varsaydığımız şey araştırılan hislerle aynı çıktı ve bu yüzden kendisi de onu kavrayacak bir şeye muhtaç hâle geldi.
ἀλλ’ εἴπερ ἡ γνωρίζουσα τἀς αἰσθήσεις διάνοια εὑρίσκεται εἰς τὴν ἐκείνων μεταβεβηκυῖα φύσιν, οὐδὲν ἔσται ἔτι ὑποκείμενον τὸ ζητοῦν τἀς αἰσθήσεις· ὃ γὰρ ὑπεθέμεθα ζητεῖν, τοῦτο ἀναπέφηνε τὸ αὐτὸ ταῖς ζητουμέναις, διὰ δὲ τοῦτο καὶ χρῆζον τοῦ καταληψομένου.
7.307“Evet,” derler, “ama düşünce ile his aynı şeydir, yalnız aynı bakımdan değil: Bir bakımdan düşünce, başka bir bakımdan histir. Aynı kadehe hem çukur hem tümsek denir, ama aynı bakımdan değil: İç yüzü bakımından çukur, dış yüzü bakımından tümsektir. Aynı yol hem yokuş hem iniş olarak düşünülür: Çıkanlar için yokuş, inenler için iniştir. Aynı şekilde aynı kuvve bir bakımdan nous, başka bir bakımdan histir; aynı şey olduğu için de sözü edilen hisleri kavramaktan alıkonmuş değildir.”
ναί, φασίν, ἀλλὰ ταὐτόν ἐστι διάνοια καὶ αἴσθησις, οὐ κατὰ ταὐτὸ δέ, ἀλλὰ κατ’ ἄλλο μὲν διάνοια, κατ’ ἄλλο δὲ αἴσθησις· καὶ ὃν τρόπον τὸ αὐτὸ ποτήριον κοῖλόν τε καὶ περίκυρτον λέγεται, οὐ κατὰ ταὐτὸ δὲ, ἀλλὰ κατ’ ἄλλο μὲν κοῖλον, οἷον τὸ ἐντὸς μέρος, κατ’ ἄλλο δὲ περίκυρτον, καθάπερ τὸ ἐκτός, καὶ ὧς ἡ αὐτὴ ὁδὸς ἀνάντης τε καὶ κατάντης νοεῖται, ἀνάντης μὲν τοῖς ἀνιοῦσι δι’ αὐτῆς, κατάντης δὲ τοῖς κατιοῦσιν, οὕτως ἡ αὐτὴ δύναμις κατ’ ἄλλο μέν ἐστι νοῦς, κατ’ ἄλλο δὲ αἴσθησις, καὶ οὐκ εἴργεται ἡ αὐτὴ οὖσα τῆς προειρημένης τῶν αἰσθήσεων καταλήψεως.
7.308Bunlar pek saftır, ortaya konan güçlüklere boş bir yankıyla karşılık verirler. Çünkü deriz ki, bu farklı kuvvelerin aynı ousia'da bulunduğu kabul edilse bile, biraz önce ileri sürdüğümüz güçlük yine yerinde durur.
πάνυ δ’ εἰσὶν εὐήθεις, καὶ κενῶς μόνον πρὸς τὰς ἐκκειμένας ἀπορίας ἀντηχοῦσιν. φαμὲν γάρ, εἰ καὶ συγχωρηθῶσιν αἱ διάφοροι αὗται δυνάμεις περὶ τὴν αὐτὴν οὐσίαν ὑποκεῖσθαι, πάλιν μένειν τὸ μικρῷ πρόσθεν ὑπὸ ἡμῶν κινηθὲν ἄπορον.
7.309Sorarım: Bir bakımdan nous, başka bir bakımdan his olduğu söylenen bu şey, nous olduğu yanıyla his olduğu yanını nasıl algılayabilir? Akıllı olduğu hâlde akıldan yoksun bir şeyi kavradığı için akıl dışı biçimde etkilenecek; akıl dışı biçimde etkilenince akıldan yoksun olacak; böyle olunca da kavrayan değil, kavranan olacaktır. Bu da yine saçmadır.
ζητῶ γάρ, τοῦτο τὸ κατ’ ἄλλο μὲν νοῦς εἶναι λεγόμενον κατ’ ἄλλο δὲ αἴσθησις πῶς δύναται τῷ καθ’ ὃ νοῦς ἐστιν ἀντιλαμβάνεσθαι τοῦ καθ’ ὃ αἴσθησίς ἐστιν; λογικὸν γὰρ ὂν καὶ ἀλόγου ποιούμενον κατάληψιν ἀλόγως κινήσεται, ἀλόγως δὲ κινούμενον ἄλογον ἔσται, τοιοῦτον δὲ ὂν οὐκ ἔσται καταλαμβάνον ἀλλὰ καταλαμβανόμενον. ὅπερ πάλιν ἦν ἄτοπον.
7.310Bu söylenenlerle, insanın ne beden aracılığıyla hisleri, ne de tersine hisler aracılığıyla bedeni kavrayabileceği, [hislerin de] ne kendilerini ne birbirlerini [kavrayabileceği] gösterilmiş olsun. Şimdi de, dogmatik filozofların ileri sürdüğünün aksine, düşüncenin kendini de tanımadığını göstermeliyiz. Nous kendini kavrıyorsa, ya bütünüyle kendini kavrayacaktır, ya da bütünüyle değil, bunun için kendisinin bir parçasını kullanarak kavrayacaktır.
Διὰ τούτων μὲν δὴ παρεστάσθω, ὅτι ὁ ἄνθρωπος οὔτε διὰ τοῦ σώματος τὰς αἰσθήσεις δύναται λαβεῖν οὔτε ἀνάπαλιν διὰ τούτων τὸ σῶμα, <. . . . .> μηδὲ αὐτὰς ἢ ἀλλήλας. ἔρης δὲ ὑποδεικτέον, ὅτι οὐδ’ ἑαυτῆς ἐπιγνώμων ἐστὶν ἡ διάνοια, καθάπερ ἀξιοῦσιν οἱ δογματικοὶ τῶν φιλοσόφων. εἴπερ γὰρ ὁ νοῦς ἑαυτὸν καταλαμβάνεται, ἤτοι ὅλος ἑαυτὸν καταλήψεται, ἢ ὅλος μὲν οὐδαμῶς, μέρει δέ τινι ἑαυτοῦ πρὸς τοῦτο χρώμενος.
7.311Bütünüyle kendini kavrayamaz. Çünkü bütünüyle kendini kavrıyorsa bütünüyle kavrayış ve kavrayan olacaktır; bütünüyle kavrayan olunca da kavranan hiçbir şey kalmayacaktır. Kavrayanın var olup kavrayışın konusunun var olmaması ise saçmaların en saçmasıdır.
καὶ ὅλος μὲν ἑαυτὸν καταλαμβάνεσθαι οὐκ ἂν δυνηθείη. εἰ γὰρ ὅλος ἑαυτὸν καταλαμβάνεται, ὅλος ἔσται κατάληψις καὶ καταλαμβάνων, ὅλου δ’ ὄντ’ ὃς τοῦ καταλαμβάνοντος οὐδὲν ἔτι ἔσται τὸ καταλαμβανόμενον· λαμβανόμενον· τῶν δὲ ἀλογωτάτων ἐστὶ τὸ εἷναι μὲν τὸν καταλαμβάνοντα, μὴ εἶναι δὲ τὸ οὗ ἐστιν ἡ κατάληψις.
7.312Nous bunun için bir parçasını da kullanamaz. Çünkü bu parça kendini nasıl kavrayacak? Bütünüyle kavrarsa araştırılan hiçbir şey kalmaz; bir parçasıyla kavrarsa, o parça da kendini nasıl tanıyacak? Böylece sonsuza kadar gider. Sonuçta kavrayışın bir başlangıcı olmaz: Ya kavrayışı gerçekleştirecek ilk şey bulunmaz ya da kavranacak hiçbir şey kalmaz.
καὶ μὴν οὐδὲ μέρει τινὶ δύναται πρὸς τοῦτο χρῆσθαι ὁ νοῦς. αὐτὸ γὰρ τὸ μέρος πῶς ἑαυτὸ καταλαμβάνει; εἰ μὲν γὰρ ὅλον, οὐδὲν ἔσται τὸ ζητούμενον· εἰ δὲ μέρει τινί, ἐκεῖνο πάλιν πῶς ἑαυτὸ γνώσεται; καὶ οὕτως εἰς ἄπειρον. ὥστε ἄναρχον εἶναι τὴν κατάληψιν, ἤτοι μηδενὸς εὑρισκομένου πρώτου τοῦ τὴν κατάληψιν ποιησομένου ἢ μηδενὸς ὄντος τοῦ καταληφθησομένου.
7.313Sonra, nous kendini kavrıyorsa içinde bulunduğu yeri de onunla birlikte kavrayacaktır, çünkü kavranan her şey bir yerle birlikte kavranır. Nous içinde bulunduğu yeri de kendisiyle birlikte kavrıyorsa, filozofların bu konuda görüş ayrılığına düşmemesi gerekirdi. Oysa kimi bu yerin baş, kimi göğüs olduğunu söyler; daha ayrıntıya inince kimi beyin, kimi beyin zarı, kimi kalp, kimi de karaciğer kapısı ya da bedenin buna benzer bir parçası olduğunu ileri sürer. Dogmatik filozoflar bu konuda görüş ayrılığı içinde olduğuna göre, demek ki nous kendini kavramaz.
ἔπειτα εἰ αὐτὸν καταλαμβάνει ὁ νοῦς, καὶ τὸν τόπον ἐν ᾧ ἔστι συγκαταλήψεται· πᾶν γὰρ τὸ καταλαμβανόμενον σύν τινι τόπῳ καταλαμβάνεται. εἰ δὲ καὶ τὸν τόπον ὁ νοῦς τὸν ἐν ᾡ ἔστι συγκαταλαμβάνει ἑαυτῷ, ἐχρῆν μὴ διαφωνεῖσθαι τοῦτον παρὰ τοῖς φιλοσόφοις, τῶν μὲν κεφαλὴν λεγόντων εἶναι τῶν δὲ θώρακα, καὶ ἐπ’ εἴδους τῶν μὲν ἐγκέφαλον τῶν δὲ μήνιγγα, τινῶν δὲ καρδίαν, ἄλλων δὲ ἥπατος πύλας ἤ τι τοιοῦτο μέρος τοῦ σώματος. διαφωνοῦσι δέ γε περὶ τούτου οἱ δογματικοὶ τῶν φιλοσόφων· οὐκ ἄρα καταλαμβάνει ἑαυτὸν ὁ νοῦς.
7.314Böylece ölçüt araştırmasının güçlüğü, daha genel olarak bütün insanlar bakımından ortaya konmuş olsun. Ama dogmatikler kendilerine düşkün olduklarından, hakikati yargılama işini başkalarına bırakmazlar ve onu yalnızca kendilerinin bulduğunu söylerler. Öyleyse sözü onların üzerine getirelim ve bu yoldan da hakikatin hiçbir ölçütünün bulunamayacağını gösterelim.
Καὶ δὴ οὕτω κοινότερον ἐπὶ παντὸς ἀνθρώπου δηπορήσθω ἡ περὶ τοῦ κριτηρίου ζήτησις. ἐπειδὴ δὲ φιλαύτως οἱ δογματικοὶ ἄλλοις μὲν οὐ παραχωροῦσι τὴν τῆς ἀληθείας κρίσιν, μόνους δ’ ἑαυτοὺς ταύτην εὑρηκέναι λέγουσιν, φέρε ἐπ’ αὐτῶν στήσαντες τὸν λόγον διδάσκωμεν ὅτι οὐδὲ οὕτως εὑρεθῆναί τι δυνατόν ἐστιν ἀληθείας κριτήριον.
7.315Hakikati bulduğunu ileri sürenlerin her biri bunu ya yalnızca bir iddiayla ortaya koyar ya da bir ispat getirir. İddiayla ortaya koyamaz, çünkü karşısında oturanlardan biri bunun tersini ileri süren bir iddia ortaya atar ve böylece o, bundan daha inanılır olmaz;
ἕκαστος τοίνυν τῶν ἀξιούντων τἀληθὲς εὑρηκέναι ἤτοι φάσει μόνον τοῦτο ἀποφαίνεται ἢ ἀπόδειξιν παραλαμβάνει. ἀλλὰ φάσει μὲν οὐκ ἐρεῖ· τῶν γὰρ ἀντικαθεζομένων νῶν αὐτῷ τις τὴν τοὐναντίον ἀξιοῦσαν προοίσεται φάσιν, καὶ οὕτως οὐ μᾶλλον ἐκεῖνος ἢ οὗτος ἔσται πιστός·
7.316yalın iddiaya karşı aynı değerde yalın bir iddia gelir. Kendisinin ölçüt olduğunu bir ispatla ortaya koyuyorsa, bu ispatın elbette sağlam olması gerekir. Ama kendisinin ölçüt olduğunu göstermek için kullandığı ispatın sağlam olduğunu öğrenebilmemiz için bir ölçütümüz, hem de önceden üzerinde uzlaşılmış bir ölçütümüz olmalıdır. Oysa üzerinde uzlaşılmış bir ölçütümüz yok, ölçüt hâlâ araştırılıyor. Demek ki bir ölçüt bulmak mümkün değildir.
Φιλῇ γὰρ φάσει ἴσον φέρεται ψιλὴ φάσις. εἰ δὲ μετ’ ἀποδείξεως κριτήριον αὑτὸν ἀποφαίνηται, πάντως ὑγιοῦς. ἀλλ’ ἴνα μάθωμεν ὅτι ὑγιὴς ἡ ἀπόδειξίς ἐστιν ᾑ προσχρώμενος κριτήριον ἑαυτὸν ἀποφαίνεται, ὀφείλομεν ἔχειν κριτήριον, τήριον, καὶ τοῦτο προωμολογημένον· οὐκ ἔχομεν δέ γε σύμφωνον κριτήριον, ζητεῖται δέ· οὐκ ἄρα δυνατόν ἐστιν εὑρεῖν κριτήριον.
7.317Yine, kendilerinin hakikatin ölçütü olduğunu söyleyenler farklı okullardan gelir ve tam da bu noktada birbirleriyle anlaşmazlığa düşerler. Bu yüzden elimizde, anlaşmazlığı yargılamak, kimine onay verip kimine hiç vermemek için kullanacağımız bir ölçüt bulunmalıdır.
πάλιν ἐπεὶ οἱ σφᾶς αὐτοὺς κριτήρια λέγοντες τῆς ἀληθείας ἀπὸ διαφόρων αἱρέσεων ἀνάγονται καὶ παρ’ αὐτὸ τοῦτο διαφωνοῦσιν ἀλλήλοις, δεῖ παρεῖναί τι ἡμῖν κριτήριον ᾧ προσχρώμενοι κρινοῦμεν τὴν διαφωνίαν εἰς τὸ τισὶ μὲν συγκατατίθεσθαι τισὶ δὲ μηδαμῶς.
7.318Bu ölçüt ya anlaşmazlık içindeki herkesle uyuşmaz ya da yalnızca birisiyle uyuşur. Herkesle uyuşmuyorsa kendisi de anlaşmazlığın bir parçası olur; anlaşmazlığın bir parçası olunca da ölçüt olamaz, kendisi de bütün anlaşmazlık gibi yargıya muhtaç hâle gelir. Çünkü aynı şeyin hem sınayan hem sınanan olması imkânsızdır.
τοῦτο οὖν τὸ κριτήριον ἤτοι πᾶσι διάφωνόν ἐστι τοῖς διαφωνοῦσιν ἢ ἑνὶ μόνον σύμφωνον. ἀλλ’ εἰ μὲν πᾶσι διάφωνον, μοῖρα καὶ αὐτὸ γενήσεται τῆς διαφωνίας, μοῖρα δ’ ὂν ταύτης οὐκ ἂν εἴη κριτήριον ἀλλὰ καὶ αὐτὸ παραπλησίως τῇ ὅλῃ διαφωνίᾳ κρίσεως δεόμενον· τὸ γὰρ αὐτὸ δοκιμάζειν ἅμα καὶ δοκιμάζεσθαι τῶν ἀμηχάνων.
7.319Herkesle uyuşmazlık içinde değil de birisiyle uyuşuyorsa, [o kişi] anlaşmazlığın tarafı olduğu için kendisini sınayacak bir şeye muhtaçtır. Bu yüzden onunla uyuşan ölçüt de ondan farklı olmadığı için yargıya muhtaç olacak, yargıya muhtaç olunca da ölçüt olmayacaktır.
εἰ δὲ μὴ πᾶσι διαπεφώνηκεν ἀλλ’ ἑνὶ συμφωνεῖ, <. . . . .> ἐκ τῆς διαφωνίας ὂν χρείαν ἔχει τοῦ δοκιμάσοντος. καὶ διὰ τοῦτο <τὸ> σύμφωνον αὐτῷ κριτήριον μὴ ἕτερον ὂν παρ’ δεήσεται κρίσεως, δεόμενον δὲ κρίσεως οὐκ ἔσται κριτήριον.
7.320Her şeyden önemlisi şudur: Dogmatiklerden birinin hakikatin yargıcı olduğunu ve hakikatin yalnızca onda bulunduğunu söylüyorsak, bunu ya onun yaşına bakarak söyleriz, ya yaşına değil emeğine bakarak, ya bunlara değil de zekâsına ve düşünce gücüne bakarak, ya da zekâsına değil çoğunluğun tanıklığına bakarak. Ama göstereceğimiz gibi, hakikati araştırırken ne yaşa, ne çalışkanlığa, ne de sayılanların herhangi birine dayanmak yerindedir. Demek ki filozoflardan hiçbirinin hakikatin ölçütü olduğunu söylememek gerekir.
τὸ δὲ πάντων κυριώτατον, εἴπερ τινὰ τῶν δογματικῶν λέγομεν εἶναι κριτὴν τῆς ἀληθείας καὶ παρ’ αὐτῷ μόνῳ ταύτην ὑπάρχειν, ἤτοι τῇ ἡλικίᾳ αὐτοῦ ἐνατενίζοντες τοῦτο ἐροῦμεν, ἢ τῇ ἡλικίᾳ μὲν οὐδαμῶς τῷ πόνῳ δέ, ἢ οὐδὲ τούτῳ ἀλλὰ τῇ συνέσει καὶ τῇ διανοίᾳ, ἢ συνέσει μὲν οὐδαμῶς, μαρτυρίᾳ δὲ τῇ τῶν πολλῶν. οὔτε δὲ ἡλικίᾳ οὔτε φιλοπονίᾳ οὔτ’ ἄλλῳ τινὶ τῶν εἰρημένων προσέχειν οἰκεῖόν ἐστιν ἐν τῇ περὶ τοῦ ἀληθοῦς ζητήσει, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα τινὰ τῶν φιλοσόφων ῥητέον κριτήριον εἶναι τῆς ἀληθείας.
7.321Yaşa dayanılmamalıdır, çünkü dogmatiklerin çoğu kendilerinin hakikatin ölçütü olduğunu söylerken hemen hemen aynı yaştaydı: Hepsi, örneğin Platon, Demokritos, Epikuros ve Zenon, ancak yaşlanınca hakikati bulduklarına kendi kendilerine tanıklık ettiler.
καὶ δὴ τῇ ἡλικίᾳ μὲν οὐ προσεκτέον, ἐπείπερ οἱ πλείους τῶν δογματικῶν ὁμήλικες σχεδὸν ἦσαν ὅτε αὑτοὺς ἔλεγον κριτήρια τῆς ἀληθείας· πάντες γὰρ πρεσβῦται γενόμενοι, οἷον Πλάτων’, εἰ τύχοι, καὶ Δημόκριτος καὶ Ἐπίκουρος καὶ Ζήνων, ἑαυτοῖς τὴν εὕρεσιν σιν τῆς ἀληθείας προσεμαρτύρησαν.
7.322Sonra, gündelik hayatta ve olağan yaşayışta gençlerin çoğu zaman yaşlılardan daha zeki olduğunu görürüz; aynı şekilde felsefede de gençlerin yaşlılardan daha isabetli olması hiç de uzak bir ihtimal değildir.
εἶτ’ οὐκ ἀπέοικεν, ὧς ἐν τῷ βίῳ καὶ τῇ κοινῇ συνηθείᾳ θεωροῦμεν, ὅτι συνετώτεροι πολλάκις τῶν πρεσβυτέρων εἰσὶ νέοι, τὸν αὐτὸν τρόπον κἀν φιλοσοφίᾳ εὐεπηβολωτέρους γεγονέναι παρὰ τοὺς πρεσβύτας τοὺς νέους.
7.323Nitekim hekim Asklepiades gibi bazıları, yaşlıların zekâ ve kavrayış hızında gençlerden çok geride kaldığını açıkça söylemişlerdir; durumun tersine olduğu sanısı ise çoğunluğun ve daha düşüncesiz olanların yanlış kanaatinden doğmuştur. Yaşlılar çok tecrübeli olduğu için gençlerin zekâca geri kaldığı sanılmıştır, oysa durum tam tersidir. Dediğim gibi, yaşlanmış olanlar daha tecrübelidir ama gençlerden daha zeki değildir. Demek ki dogmatiklerden birinin yaşı yüzünden ölçüt olduğu söylenemez.
ἔνιοι μὲν γάρ, ὧν ἐστὶ καὶ Ἀσκληπιάδης ὁ ἰατρός, διαρρήδην ἔλεξαν πολλῷ λείπεσθαι τῆς περὶ τούς νέους συνέσεως καὶ ἀγχινοίας τοὺς πρεσβύτας, παρὰ δὲ τὴν τῶν πολλῶν καὶ εἰκαιοτέρων ψευδοδοξίαν ἐναντίως ἔχειν ὑπελήφθη τὸ πρᾶγμα. διὰ γὰρ τὸ πολύπειρον τῶν πρεσβυτῶν ἔδοξαν οἱ νεώτεροι λείπεσθαι κατὰ σύνεσιν, τοῦ πράγματος ἐναντίως ἔχοντος· πολυπειρότεροι μὲν γάρ, ὡς ἔφην, εἰσὶν οἱ γεγηρακότες, οὐ συνετώτεροι δὲ παρὰ τοὺς νέους. οὐκοῦν διὰ μὲν ἡλικίαν οὐ λεκτέον κριτήριον εἶναί τινα τῶν δογματικῶν.
7.324Çalışkanlığı yüzünden de söylenemez. Çünkü hepsi aynı ölçüde çalışkandır; hakikat yarışına girip onu bulduğunu söyleyenlerden hiçbiri işi gevşek tutmamıştır. Bu bakımdan hepsinin eşit olduğuna tanıklık edildiğine göre, yalnızca birinden yana çıkmak haksızlıktır.
καὶ μὴν οὐδὲ διὰ φιλοπονίαν. πάντες γὰρ ἐπ’ ἴσης εἰσὶ φιλόπονοι, καὶ οὐδείς ἐστιν ὃς εἰς τὸν τῆς ἀληθείας ἀγῶνα κατελθὼν καὶ ταύτην εὑρηκέναι φήσας ῥαθύμως ἀνέστραπται. πάντων δὲ κατὰ τοῦτο ἰσότητα μαρτυρουμένων, τὸ ἑνὶ μόνον προσκλιθῆναι τῶν ἀδίκων ἐστίν.
7.325Aynı şekilde kimse zekâsı yüzünden birini ötekine yeğleyemez. Önce, hepsi zekiydi; kimi kalın kafalı, kimi açık zihinli değildi. Sonra zeki görünenler çoğu zaman hakikatin değil, yanlışın savunucusudur. Nitekim hatiplerden yanlışı ustaca savunup onu doğru kadar inandırıcı kılanlara güçlü ve zeki deriz, böyle olmayanlara ise ağır kanlı ve zekâsız deriz.
ὡσαύτως δὲ οὐκ ἄν τις ἄλλον ἄλλου κάλλιον προκρίνειεν ἕνεκα συνέσεως. πρῶτον μὲν γὰρ συνετοὶ πάντες ὑπῆρχον, καὶ οὐχ οἱ μὲν νωθεῖς οἱ δὲ οὐ τοιοῦτοι. εἶτα πολλάκις οἱ συνετοὶ δοκοῦντες ὑπάρχειν οὐ τῆς ἀληθείας τοῦ δὲ ψεύδους εἰσὶ συνήγοροι. τῶν γοῦν ῥητόρων τοὺς μὲν τῷ ψεύδει γενναίως συλλαμβανομένους καὶ εἰς ἴσην αὐτὸ πίστιν ἀνάγοντας τῷ ἀληθεῖ δυνατούς τε καὶ νοεροὺς εἶναί φαμεν, τοὺς δὲ μὴ τοιούτους ἀνάπαλιν βραδεῖς τε καὶ ἀσυνέτους.
7.326Belki felsefede de hakikati araştıranların en zekileri, yetenekli oldukları için yanlışı savunsalar bile ikna edici görünür; yeteneksiz olanlar ise doğrunun yanında savaşsalar bile ikna edici görünmez. Demek ki ne yaş, ne çalışkanlık, ne de zekâ yüzünden birini ötekine yeğleyip birinin hakikati bulduğunu, ötekinin hiç bulmadığını söylemek yerindedir.
τάχα τοίνυν κἀν φιλοσοφίᾳ οἱ μὲν περινούστατοι τῶν ζητησάντων τὴν ἀλήθειαν τῷ εὐφυεῖς εἶναι πιθανοὶ καθεστάναι δοκοῦσι, κἂν τῷ ψεύδει συνηγορῶσιν, οἱ δὲ ἀφυεῖς ἀπίθανοι, κἂν τῷ ἀληθεῖ συμμαχῶσιν. οὔτε οὖν διὰ ἡλικίαν οὔτε διὰ φιλοπονίαν οὔτε διὰ σύνεσιν οἰκεῖόν ἐστι τινὰ τινὸς προκρίνειν καὶ τόνδε μὲν λέγειν εὑρηκέναι τἀληθὲς τόνδε δὲ μηδαμῶς.
7.327Geriye uzlaşanların sayısına bakmak kalıyor. Belki biri, en iyi hakikat yargıcının çoğunluğun hep birlikte lehine tanıklık ettiği kişi olduğunu söyleyecektir. Bu saçmadır, daha önce çürüttüğümüz ölçütlerden de kötüdür. Başka şeyleri bir yana bırakalım: Bazı konularda uzlaşanlarla aynı konularda karşı çıkanların sayısı eşittir; Aristotelesçilere karşı Epikurosçular, Epikurosçulara karşı Stoacılar gibi; ötekilerde de durum aynıdır.
μῶς. καταλείπεται τοίνυν τῷ πλήθει τῶν συμφωνούντων προσέχειν· τάχα γάρ τις τοῦτον ἄριστον κριτὴν εἶναι τῆς ἀληθείας φήσει τὸν ᾧ συμφώνως οἱ πλείους μαρτυροῦσιν. ὅπερ ἐστὶ ληρῶδες καὶ τῶν προδιαβεβλημένων ἡμῖν κριτηρίων χεῖρον. ἔνα γὰρ τἆλλα παρῶμεν, ἴσοι εἰσὶ τοῖς περί τινων συμφωνοῦσιν οἱ τοῖς αὐτοῖς ἀντιφωνοῦντες, οἷον τοῖς Ἀριστοτελικοῖς οἱ Ἐπικούρειοι καὶ τοῖς Ἐπικουρείοις οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως.
7.328Hakikati görmüş olan kişi en iyisiyse ve ondan yola çıkanların hepsi aynı şeyi ileri sürüyorsa, neden şunun değil de bunun en iyi ve hakikatin ölçütü olduğunu söyleyelim? Örneğin hakikati bulduğu konusunda uzlaşan pek çok kişi var diye Epikuros'u seçersek, neden Aristoteles değil de Epikuros? Onun saflarında yer alanlar da daha az değil ki.
εἰ οὖν ἄριστός ἐστιν ὁ συνεωρακὼς τἀληθές, ἐπεὶ ταὐτὸ ἀξιοῦσι πάντες οἱ ἀπὸ αὐτοῦ ὁρμώμενοι, τί μᾶλλον τόνδε ἤ τόνδε ἄριστον εἶναι φήσομεν καὶ κριτήριον ἀληθείας; οἷον <εἰ> Ἐπίκουρον διὰ τὸ πολλοὺς εἶναι τοὺς περὶ αὐτοῦ συμφωνοῦντας ὅτι εὗρε τἀληθές, τί μᾶλλον Ἐπίκουρον ἢ Ἀριστοτέλη; ἢ ὅτι οὐκ] ἐλάσσους εἰσὶν οἱ καὶ τούτῳ συνασπίζονται;
7.329Üstelik gündelik hayatın işlerinde tek bir zeki kişinin birçok zekâsız kişiden daha iyi olması imkânsız olmadığı gibi, felsefede de tek bir kişinin akıllı ve bu yüzden güvenilir, birçok kişinin ise kaz kafalı ve bu yüzden güvenilmez olması, birine hep birlikte tanıklık etseler bile, uzak bir ihtimal değildir. Çünkü zeki kişi seyrek, düşüncesiz kişi boldur.
οὐ μὴν ἀλλ’ ὧς πάλιν ἐν τοῖς κατὰ τὸν βίον πράγμασιν οὐκ ἀδύνατόν ἐστιν ἕνα συνετὸν ἀμείνονα εἶναι πολλῶν ἀσυνέτων, οὕτ’ ὢ καὶ ἐν φιλοσοφίᾳ οὐκ ἀπέοικεν ἔνα φρόνιμον εἶναι καὶ διὰ τοῦτο πιστόν, πολλοὺς δὲ χηνώδεις καὶ διὰ τοῦτο ἀπ’ ἱστοὺς, κἂν συμφώνως τινὶ προσμαρτυρῶσιν· σπάνιος μὲν γάρ ἐστιν ὁ συνετός, πολὺς δὲ ὁ εἰκαῖος.
7.330Sonra, uzlaşmaya ve çoğunluğun tanıklığına dayansak bile yine amacımızın tersine sürükleniriz. Çünkü bir kişi hakkında uzlaşanlardan, o kişi hakkında uzlaşmayanlar zorunlu olarak daha çoktur. Ne demek istediğim uygun bir örnek verince daha açık anlaşılacaktır.
εἶτα κἂν τῇ συμφωνίᾳ καὶ τῇ τῶν πλειόνων νῶν μαρτυρίᾳ προσέχωμεν, πάλιν εἰς τοὐναντίον τῇ προθέσει περιαγόμεθα· κατ’ ἀνάγκην γὰρ τῶν περί τινος συμφωνούντων πλείους εἰσὶν οἱ περὶ αὐτοῦ διαφωνοῦντες. ὃ δὲ λέγω, σαφέστερον γενήσεται οἰκείου τεθέντος ἡμῖν παραδείγματος.
7.331Varsayalım ki her okulda felsefe yapanlar arasında en kalabalığı Stoa okulundakiler olsun ve bunlar hep birlikte hakikati yalnızca Zenon'un bulduğunu, başka hiç kimsenin bulmadığını söylesin. O zaman Epikurosçular onlara karşı çıkacak, Peripatetikler yalan söylediklerini söyleyecek, Akademililer de itiraz edecek; kısacası bütün okullar karşı çıkacaktır.
ἔστω γάρ, ὑποθέσεως χάριν, τῶν καθ’ ἑκάστην αἵρεσιν φιλοσοφούντων πλείους εἶναι τοὺς κατὰ τὴν Στωικὴν αἵρεσιν φιλοσοφοῦντας, λεγέτωσάν τε οὗτοι συμφώνως Ζήνωνα μόνον εὑρηκέναι τἀληθές, ἕτερον δὲ μηδένα. οὐκοῦν ἀντιφθέγξονται αὐτοῖς οἱ ἀπὸ Ἐπικούρου, ψεύδεσθαι δὲ αὐτοὺς ἐροῦσιν οἱ ἀπὸ Περιπάτου, ἀντεροῦσι δὲ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας καὶ καθόλου πάντες οἱ ἀπὸ τῶν αἱρέσεων,
7.332Böylece Zenon'u hep birlikte yeğleyenler, Zenon'un ölçüt olmadığını hep birlikte söyleyenlerle karşılaştırılınca çok daha az kalacaktır. Dahası, bir şey hakkında hep birlikte görüş bildirenlere kalabalık olduklarında inanmak gerekiyorsa, hakikati kimsenin bulmadığını söylemek gerekir. Çünkü bazılarının övdüğü her kişiye karşı öteki okullardan yükselen sesler kalabalıktır.
ὥστε πάλιν τούτους τοὺς συμφώνως Ζήνωνα προκεκρικότας, συγκρινομένους τοῖς συμφώνως λέγουσι μὴ εἶναι Ζήνωνα κριτήριον, κατὰ πολὺ ἐλάσσους εὑρίσκεσθαι. καὶ παρ’ αὐτὸ τοῦτο· εἰ τοῖς συμφώνως περί τινος ἀποφαινομένοις χρὴ πιστεύειν ὅταν ὦσι πολλοί, οὐδένα ῥητέον τἀληθὲς εὑρηκέναι· παντὶ γὰρ τῷ ὑπό τινων ἐπαινουμένῳ πολύς ἐστιν ὁ ἐκ τῶν ἄλλων αἱρέσεων ἀντιφθεγγόμενος.
7.333Hepsini bir araya toplayan en güçlü argüman şudur: Bir kişinin hakikati bulduğu konusunda uzlaşanlar, uzlaşırken ya farklı durumlardadır ya da farklı değil, tek ve aynı durumdadır. Farklı durumda olamazlar, yoksa elbette anlaşmazlığa düşerlerdi. Tek bir durumdaysalar, tersini ileri süren tek kişiyle eşit hâle gelirler. Çünkü o kişinin kendilerine karşı çıktığı tek bir durumu olduğu gibi,
τὸ δὲ πάντων συνεκτικώτατον· οἱ περί τινος ὧς εὑρηκότος τἀληθὲς συμφωνοῦντες ἤτοι διάφορον ἔχουσι διάθεσιν καθ’ ἣν συμφωνοῦσιν, ἢ διάφορον μὲν οὐδαμῶς μίαν δὲ καὶ τὴν αὐτήν. ἀλλὰ διάφορον μὲν οὐδαμῶς ἂν ἔχοιεν, ἐπεὶ πάντως αὐτοὺς δεήσει διαφωνεῖν· μίαν δὲ ἔχοντες εἰς ἰσότητα περιίστανται τῷ τοὐναντίον ἀποφαινομένῳ. ὧς γὰρ ἐκεῖνος μίαν ἔχει διάθεσιν καθ’ ἣν ἀντιπέπτωκεν αὐτοῖς,
7.334bunların da onunkine eşit tek bir durumu vardır; dolayısıyla kalabalık olmaları inandırıcılığa bir şey katmaz. Nitekim bunu söyleyen aralarından tek bir kişi olsaydı, hepsiyle aynı ağırlıkta olurdu.
οὕτω καὶ οὗτοι τὴν ἴσην ἔχουσιν ἐκείνῳ, παρέλκοντος λοιπὸν τοῦ πλήθους αὐτῶν πρὸς πίστιν· καὶ γὰρ εἰ καθ’ ὑπόθεσιν εἰς ἦν ἐξ αὐτῶν ὁ τοῦτο λέγων, ἴσον ἂν ἐδύνατο τοῖς πᾶσιν.
7.335Felsefede hakikati bulan kişinin isabet ettiği ya yaşı, ya çalışkanlığı, ya zekâsı, ya da tanıklarının çokluğu yüzünden söylenir; biz ise bunların hiçbiri yüzünden onun hakikatin ölçütü sayılamayacağını gösterdik. Öyleyse felsefedeki ölçütün bulunamaz olduğu açıktır.
Ἀλλ’ εἴπερ ὁ τὴν ἀλήθειαν εὑρηκὼς ἐν φιλοσοφίᾳ ἢ διὰ ἡλικίαν ἤ διὰ φιλοπονίαν ἢ διὰ σύνεσιν ἢ τῷ πολλοὺς ἔχειν τοὺς μαρτυροῦντας εὐστοχηκέναι λέγεται, παρεστήσαμεν δὲ ἡμεῖς, ὅτι δι’ οὐδὲν τούτων ῥητέον κριτήριον αὐτὸν ὑπάρχειν ἀληθείας, φαίνεται ὡς ἀνεύρετόν ἐστι τὸ ἐν φιλοσοφίᾳ κριτήριον.
7.336Ayrıca kendisinin hakikatin ölçütü olduğunu söyleyen kişi kendisine görüneni söyler, başka bir şey değil. Öteki filozofların her biri de kendisine görüneni, hem de ileri sürülenin tersini söylediğine göre, bu bakımdan herkes eşit olduğundan, belirli bir kişinin ölçüt olduğunu söyleyemeyeceğimiz açıktır. Kendisinin ölçüt olduğu ona göründüğü için birincisi güvenilirse, ikincisi de güvenilir olacaktır, çünkü ona da kendisinin ölçüt olduğu görünür; üçüncüsü ve ötekiler de öyle. Bundan da belirli hiç kimsenin hakikatin ölçütü olmadığı sonucu çıkar.
Ἔτι ὁ λέγων αὑτὸν ἀληθείας εἶναι κριτήριον τὸ φαινόμενον αὑτῷ λέγει, καὶ οὐδὲν πλεῖον. τοίνυν ἐπεὶ καὶ ἕκαστος τῶν ἄλλων φιλοσόφων τὸ φαινόμενον αὑτῷ λέγει καὶ ἐναντίον τῷ προενεχθέντι, δῆλον ὡς ἴσου πᾶσιν ὄντος τοῦ τοιούτου οὐ δυνησόμεθα ὡρισμένως τινὰ κριτήριον εἶναι λέγειν. εἰ γὰρ οὗτος πιστός, ὅτι φαίνεται αὐτῷ τὸ εἶναι αὑτὸν κριτήριον, πιστὸς ἔσται καὶ ὁ δεύτερος, ἐπεὶ καὶ αὐτῷ φαίνεται κριτήριον εἶναι αὑτόν, καὶ οὕτως ὁ τρίτος καὶ οἱ λοιποί· ᾧ συνεισάγεται τὸ μηδένα ὡρισμένως κριτήριον ἀληθείας ὑπάρχειν.
7.337Bunlara ek olarak, biri kendisinin ölçüt olduğunu ya bir iddiayla söyler ya da bir ölçüte başvurarak. İddiayla söylerse bir başka iddiayla durdurulur; bir ölçüte başvurursa söz dönüp kendini çürütür. Çünkü bu ölçüt ya onunla uyuşmaz ya da uyuşur. Uyuşmazsa güvenilmezdir, çünkü kendisinin ölçüt olduğunu sanan kişiyle çelişmektedir;
πρὸς τούτοις ἢ φάσει τις ἑαυτὸν κριτήριον εἶναι λέγει ἢ κριτηρίῳ προσχρώμενος. ἀλλὰ φάσει μὲν φάσει ἐπισχεθήσεται, κριτηρίῳ δὲ προσχρώμενος περιτραπήσεται. ἤτοι γὰρ διάφωνόν ἐστιν αὐτῷ τοῦτο τὸ κριτήριον ἢ σύμφωνον. καὶ εἰ μὲν διάφωνον, ἄπιστον, ἐπείπερ διαπεφώνηκε τῷ οἰομένῳ αὑτὸν κριτήριον ὑπάρχειν·
7.338uyuşursa, kendisini yargılayacak bir şeye muhtaç olacaktır. Çünkü kendisinin ölçüt olduğunu ileri süren kişi nasıl güvenilmezse, onunla uyuşan ölçüt de bir bakıma onunla aynı değerde olduğu için başka bir ölçüte muhtaç olacaktır. Öyleyse filozofların her birinin ölçüt olduğu söylenemez; çünkü yargıya muhtaç olan her şey kendi başına güvenilmezdir.
εἰ δὲ σύμφωνον, χρείαν ἑξεῖ τοῦ κρίνοντος. ὥσπερ γὰρ οὗτος ὁ κριτήριον αὑτὸν ἀποφαινόμενος ἄπιστος ἦν, οὕτω καὶ τὸ σύμφωνον αὐτῷ κριτήριον, ἐπεὶ τρόπῳ τινὶ τὴν αὐτὴν ἔσχηκεν ἐκείνῳ δύναμιν, δεήσεται ἑτέρου τινὸς κριτηρίου. καὶ εἰ τοῦτο, οὐ λεκτέον ἕκαστον τῶν φιλοσόφων εἶναι κριτήριον· πᾶν γὰρ τὸ κρίσεως δεόμενον ἐξ αὑτοῦ ἐστιν ἄπιστον.
7.339Yine, kendisinin ölçüt olduğunu söyleyen kişi bunu ya bir iddiayla ya da bir ispatla ileri sürer. Daha önce söylediğim sebeplerle iddiayla ileri süremez. İspatla ileri sürüyorsa ispatın elbette sağlam olması gerekir. Ama böyle bir ispatın sağlam olduğu da ya iddiayla ya da ispatla söylenir, bu da sonsuza kadar gider. Bu yüzden de hakikatin ölçütünün bulunamaz olduğunu söylemek gerekir.
πάλιν ὁ λέγων ἑαυτὸν κριτήριον ἤτοι φάσει τοῦτο ἀξιοῖ ἢ ἀποδείξει. καὶ φάσει μὲν οὐ δύναται δι’ ἃς προεῖπον αἰτίας· εἰ δὲ ἀποδείξει, πάντως ὑγιεῖ· τὸ δὲ ὅτι ἐστὶν ὑγιὴς ἡ τοιαύτη ἀπόδειξις, ἤτοι φάσει λέγεται ἢ ἀποδείξει, καὶ ταῦτ’ εἰς ἄπειρον. τοίνυν καὶ διὰ τοῦτο λεκτέον ἀνεύρετον εἷναι τὸ τῆς ἀληθείας κριτήριον.
7.340Şöyle bir argüman da ileri sürülür: Doğruyu yargıladığını iddia edenlerin doğrunun bir ölçütüne sahip olması gerekir. Bu ölçüt ya yargılanmamıştır ya da yargılanmıştır. Yargılanmamışsa, güvenilir olduğu nereden belli? Tartışmalı hiçbir şey yargılanmadan güvenilir değildir. Yargılanmışsa, onu yargılayan şey de ya yargılanmamıştır ya da yargılanmıştır. Yargılanmamışsa güvenilmezdir; yargılanmışsa, onu yargılayan da ya yargılanmıştır ya yargılanmamıştır; böylece sonsuza kadar gider.
Ἐρωτᾶται δὲ καὶ οὕτως· οἱ κρίνειν τἀληθὲς ἐπαγγελλόμενοι κριτήριον ἔχειν ὀφείλουσι τοῦ ἀληθοῦς. τοῦτο οὖν τὸ κριτήριον ἤτοι ἀνεπίκριτόν ἐστιν ἢ ἐπικέκριται. καὶ εἰ μὲν ἀνεπίκριτόν ἐστι, πόθεν ὅτι πιστόν; οὐδὲν γὰρ τῶν ἀμφισβητουμένων χωρὶς κρίσεως ἐστι πιστόν. εἰ δὲ ἐπικέκριται, πάλιν τὸ κρῖναν αὐτὸ ἤτοι ἀνεπίκριτόν ἐστιν ἤ ἐπικέκριται. καὶ εἰ μὲν ἀνεπίκριτον, ἄπιστον· εἰ δὲ ἐπικέκριται, πάλιν τὸ ἐπικρῖναν αὐτὸ ἤτοι ἐπικέκριται ἢ οὐκ ἐπικέκριται, καὶ οὕτως εἰς ἄπειρον.
7.341Yine, ölçüt tartışmalı olduğu için bir ispata muhtaçtır. Ama ispatların kimi doğru, kimi yanlış olduğuna göre, ölçütü güvenilir kılmak için başvurulan ispatın da bir ölçütle doğrulanması gerekir. Böylece döngüsel akıl yürütmeye düşülür: Ölçüt güvenilirliğini ispattan bekler, ispat da doğrulanmayı ölçütten bekler,
πάλιν τὸ κριτήριον ἀμφισβητούμενον καθεστὼς δεῖταί τινος ἀποδείξεως. ἀλλ’ ἐπεὶ τῶν ἀποδείξεων αἱ μέν εἰσιν ἀληθεῖς αἱ δὲ ψευδεῖς, ὀφείλει καὶ ἡ εἰς πίστιν τοῦ κριτηρίου παραλαμβανομένη ἀπόδειξις διά τινος κριτηρίου βεβαιοῦσθαι, ὥστε εἰς τὸν δι’ ἀλλήλων ἐμπίπτειν τρόπον, τοῦ μὲν κριτηρίου τὴν διὰ τῆς ἀποδείξεως πίστιν περιμένοντος, τῆς δὲ ἀποδείξεως τὴν ἀπὸ τοῦ κριτηρίου βεβαίωσιν ἀναμενούσης,
7.342ama hiçbiri ötekiyle güvenilir kılınamaz. Ayrıca aynı şey hem güvenilir hem güvenilmez olur: Ölçüt ispatı yargıladığı için, ispat da ölçütü ispat ettiği için güvenilirdir; ama ölçüt ispat tarafından ispat edildiği için, ispat da ölçüt tarafından yargılandığı için güvenilmezdir.
μηδετέρου δὲ αὐτῶν διὰ θατέρου πεπιστῶσθαι δυναμένου. καὶ ἄλλως γίνεται τὸ αὐτὸ πιστόν τε καὶ ἄπιστον. πιστὸν μὲν τὸ κριτήριον, ὅτι κρίνει τὴν ἀπόδειξιν, καὶ ἡ ἀπόδειξις, ὅτι ἀποδείκνυσι τὸ κριτήριον· ἄπιστον δὲ τὸ μὲν κριτήριον, ὅτι ἀποδείκνυται πρὸς τῆς ἀποδείξεως, ἡ δὲ ἀπόδειξις, ὅτι κρίνεται πρὸς τοῦ κριτηρίου.
7.343Septikler ilk ölçütün, yani “kim tarafından” olan ölçütün bilinemezliğini bu kadar argümanla ortaya koyarlar. İkinci ölçüt, yani “neyin aracılığıyla” olan ölçüt hakkındaki argüman da kolayca verilebilir. İnsan hakikati buluyorsa, bunu ya yalnızca hislerini kullanarak, ya düşüncesini kullanarak, ya da ikisini birlikte, hem hislerini hem düşüncesini kullanarak bulur. Oysa göstereceğimiz gibi, ne yalnızca hislerini kullanarak, ne tek başına düşüncesiyle, ne de hisleriyle düşüncesini birlikte kullanarak hakikati bulabilir;
Ἀλλ’ ἡ μὲν τοῦ πρώτου κριτηρίου ἀγνωσία, τουτέστι τοῦ ὑφ’ οὗ, διὰ τοσούτων παρὰ τοῖς σκεπτικοῖς ἀπορεῖται· εὐαπόδοτος δέ ἐστι καὶ ὁ περὶ τοῦ δευτέρου λόγος, φημὶ δὲ τοῦ δι’ οὗ. εἰ γὰρ εὑρίσκει τἀληθὲς ὁ ἄνθρωπος, ἤτοι ταῖς αἰσθήσεσι μόνον προσχρώμενος τοῦτο εὑρίσκει ἢ τῇ διανοίᾳ ἢ τῷ συναμφοτέρῳ, ταῖς τε αἰσθήσεσι καὶ τῇ διανοίᾳ· οὔτε δὲ μόνον ταῖς αἰσθήσεσι προσχρώμενος δύναται τἀληθὲς εὑρεῖν οὔτε καθ’ αὑτὴν τῇ διανοίᾳ οὔτε κοινῶς ταῖς τε αἰσθήσεσι καὶ τῇ διανοίᾳ, ὡς παραστήσομεν·
7.344demek ki insan tabiatı gereği hakikati bulamaz. Yalnızca hislerle hakikati kavrayamaz; bunu daha önce gösterdik (§ 293 vd.), şimdi de kısaca anlatalım. Hisler tabiatça akıldan yoksundur; tasavvur edilen şeylerin bıraktığı izi almaktan öte bir şey yapamadıkları için hakikati bulmaya hiç elverişli değildir. Çünkü nesnelerdeki hakikati kavrayacak olan şeyin yalnızca beyazla ya da tatlıyla etkilenmesi yetmez; “Bu beyazdır”, “Bu tatlıdır” gibi bir şeyin tasavvuruna da ulaşması gerekir; ötekilerde de durum buna benzer.
οὐκ ἄρα εὑρίσκειν τἀληθὲς ὁ ἄνθρωπος πέφυκεν. αἰσθήσεσι μὲν οὖν μόναις λαβεῖν τἀληθὲς οὐ δύναται, καθὼς ἔμπροσθεν ἐπεδείξαμεν (§ 293 sqq.), καὶ νῦν δὲ ἐΝ γον παραμυθησόμεθα. φύσει γάρ εἰσιν ἄλογοι, καὶ πλέον τοῦ τυποῦσθαι πρὸς τῶν φανταστῶν μὴ δυνάμεναι παντελῶς ἄθετοι καθεστᾶσι πρὸς εὕρεσιν τἀληθοῦς. οὐ γὰρ μόνον λευκαντικῶς ἢ γλυκαντικῶς δεῖ κινεῖσθαι τὸ ληψόμενον τἀληθὲς ἐν τοῖς ὑποκειμένοις, ἀλλὰ καὶ εἰς φαντασίαν ἀχθῆναι τοῦ τοιούτου πράγματος “τοῦτο λευκόν ἐστι” καὶ “τοῦτο γλυκύ ἐστιν’. καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τὸ παραπλήσιον.
7.345Böyle bir şeye yönelmek ise artık hissin işi değildir. His tabiatı gereği yalnızca rengi, tadı ve sesi alır; “Bu beyazdır” ya da “Bu tatlıdır” ise ne renktir ne tat, dolayısıyla hisle kavranamaz. Ayrıca hisler pek çok durumda yanılır ve birbirleriyle çelişir; Ainesidemos'un on tarzını ele alırken bunu göstermiştik (Pyrrhonculuğun Ana Hatları I 90–99).
τῷ δὲ τοιούτῳ πράγματι οὐκέτι τῆς αἰσθήσεως ἔργον ἐστὶν ἐπιβάλλειν· χρῶμα γὰρ μόνον καὶ χυμὸν καὶ φωνὴν λαμβάνειν πέφυκε, τὸ δὲ “τοῦτο λευκόν ἐστιν” ἢ “τοῦτο γλυκύ ἐστιν” οὔτε χρῶμα οὔτε χυμὸς τυγχάνον ἐστιν αἰσθήσει. ψεύδονταί τε ἐν πολλοῖς αἱ αἰσθήσεις καὶ διαφωνοῦσιν ἀλλήλαις, καθάπερ ἐδείξαμεν τοὺς παρὰ τῷ Αἰνησιδήμῳ δέκα τρόπους ἐπιόντες (Hyp. I 90—99).
7.346Çelişen ve kendi içinde bölünmüş olan şey ise ölçüt değildir, kendisi onu yargılayacak bir şeye muhtaçtır. Demek ki hisler kendi başlarına hakikati yargılayamaz. Ayrıca nesneleri, örneğin insanı, bitkiyi ve benzerlerini algılamak için birleştirme ve hafıza gerekir. Çünkü insan, rengin büyüklükle, biçimle ve başka bazı özelliklerle birleşimidir;
τὸ δὲ διάφωνον καὶ ἐστασιασμένον οὐκ ἔστι κριτήριον, ἀλλὰ τοῦ κρίνοντος αὐτὸ δεόμενον. τοίνυν οὐ δύνανται καθ’ αὑτὰς αἱ αἰσθήσεις κρίνειν τἀληθές. συνθέσεώς τε δεῖ καὶ μνήμης πρὸς ἀντίληψιν τῶν ὑποκειμένων, οἶον ἀνθρώπου, φυτοῦ, τῶν ἐοικότων. χρώματος γὰρ μετὰ μεγέθους καὶ σχήματος καὶ ἄλλων τινῶν ἰδιωμάτων σύνθεσίς ἐστιν ὁ ἄνθρωπος,
7.347his ise hafızaya dayanarak bir şeyi birleştiremez, çünkü birleştirme ne renktir, ne tat, ne de ses; his ise yalnızca bunları algılayabilir.
συνθεῖναι δέ τι μνημονικῶς οὐ δύναται ἡ αἴσθησις διὰ τὸ μήτε χρῶμα μήτε χυμὸν μήτε φωνὴν εἶναι τὴν ἐπισύνθεσιν, ὧν μόνον ἀντιληπτική ἐστιν ἡ αἴσθησις.
7.348Düşünce de hakikati bulamaz. Düşünce doğruyu tanıyorsa, önce kendini tanıması gerekirdi. Mimar, doğruyu ve eğriyi ölçütlerin, örneğin cetvelin ve pergelin yapısını kavramadan yargılamaz. Aynı şekilde düşünce de doğruyu yanlıştan ayırt edebiliyorsa, çok daha önce kendi tabiatını, oluştuğu ousia'yı, tabiatça bulunduğu yeri ve öteki her şeyi kavramış olmalıydı.
Καὶ μὴν οὐδὲ ἡ διάνοια. εἴπερ γὰρ ἐπιγνώμων ἐστὶ τἀληθοῦς ἡ διάνοια, πρότερον ὤφειλεν ἑαυτὴν ἐπιγινώσκειν· καὶ ὧς ὁ ἀρχιτέκτων κρίνει τό τε εὐθὺ καὶ στρεβλὸν καὶ χωρὶς τοῦ ἐπιβάλλειν τῇ κατασκευῇ τῶν κριτηρίων, οἷον τῇ τοῦ κανόνος καὶ τῇ τοῦ διαβήτου, οὕτως ἐχρῆν καὶ τὴν διάνοιαν, εἴπερ διακριτική ἐστι τοῦ ἀληθοῦς καὶ τοῦ ψεύδους, πολλῷ πρότερον τῇ ἑαυτῆς φύσει συνεπιβάλλειν δι’ ἥν, οὐσίᾳ τῇ ἐξ ἧς ἐστι, τόπῳ τῷ ἐν ᾧ πέφυκε, τοῖς ἄλλοις ἅπασιν.
7.349Ama bunları hiç de göremez. Çünkü Dikaiarkhos gibi kimileri düşüncenin belli bir hâldeki bedenden başka bir şey olmadığını söyler. Kimileri var olduğunu söylemiş, ama hepsi aynı yerde bulunduğunu söylememiştir: Ainesidemos'un yorumuyla Herakleitos gibi kimileri bedenin dışında, Demokritos'u izleyen bazıları gibi kimileri bedenin bütününde, kimileri de bedenin bir kısmında bulunduğunu söyler; bunların görüşleri de yine pek çok kola ayrılır.
οὐ πάνυ δέ γε τὰ τοιαῦτα συνορᾶν δύναται, εἴγε οἱ μὲν μηδέν φασιν εἶναι αὐτὴν παρὰ τὸ πῶς ἔχον σῶμα, καθάπερ ὁ Δικαίαρχος, οἱ δὲ εἶναι μὲν ἔλεξαν, οὐκ ἐν τῷ αὐτῷ δὲ τόπῳ περιέχεσθαι, ἀλλ’ οἱ μὲν ἐκτὸς τοῦ σώματος, ὧς Αἰνησίδημος Ἡράκλειτον, οἱ δὲ ἐν ὅλῳ τῷ σώματι, καθάπερ τινὲς κατὰ Δημόκριτον, οἱ δὲ ἐν μέρει τοῦ σώματος, ὣν πάλιν πολυσχιδεῖς εἰσιν αἱ γνῶμαι.
7.350Çoğunluk gibi kimileri düşüncenin hislerden farklı olduğunu, kimileri ise duyu organlarının deliklerinden dışarı uzanırcasına hislerin kendisi olduğunu söyler; bu görüşün öncüleri fizikçi Straton ile Ainesidemos'tur.
καὶ οἱ μὲν διαφέρειν αὐτὴν τῶν αἰσθήσεων, ὡς οἱ πλείους, οἱ δὲ αὐτὴν εἶναι τὰς αἰσθήσεις, καθάπερ διά τινων ὀπῶν τῶν αἰσθητηρίων προκύπτουσαν, ἧς στάσεως ἦρξε Στράτων τε ὁ φυσικὸς καὶ Αἰνησίδημος.
7.351Demek ki düşünce ölçüt değildir. Ayrıca düşünceler birden çoktur; birden çok olunca birbirleriyle çelişirler, çelişince de onları yargılayacak bir şeye muhtaç olurlar. Bu şey ya yine bir düşüncedir ya da ondan başka bir şeydir. Düşünce olamaz, çünkü anlaşmazlığın bir parçası olunca yargıya muhtaç olur ve artık ölçüt olmaz. Ondan başka bir şeyse, bu da düşüncenin ölçüt olmadığını gösterir.
οὐκ ἄρα κριτήριόν ἐστιν ἡ διάνοια. πλείους τέ εἰσιν αἱ διάνοιαι, πλείους δὲ οὖσαι διάφωνοι καθεστᾶσιν, διαφωνοῦσαι δὲ χρείαν ἔχουσι τοῦ ἐπικρίνοντος αὐτάς. τοῦτ’ οὖν ἤτοι διάνοια πάλιν ἐστὶν ἤ ἕτερόν τι παρ’ αὐτήν. καὶ διάνοια μὲν οὐκ ἂν εἴη· μέρος γὰρ τῆς διαφωνίας γενόμενον κρίσεως δεήσεται καὶ οὐκέτι κριτήριον γενήσεται· ἕτερον δὲ παρ’ αὐτὴν ὑπάρχον τὸ μὴ εἶναι διάνοιαν κριτήριον παρίστησιν.
7.352Burada daha önce o adamlara karşı söylenmiş akıl yürütmeleri de kullanabiliriz; aynı şeyleri tekrarlamamıza gerek yok. Bunlara ek olarak, filozofların çoğuna göre içimizde yalnızca düşünen bir kısım değil, onunla birlikte düşünen kısmın önünde duran hisseden bir kısım da bulunur. Bu kısım onun önünde durduğu için, düşüncenin dış şeyleri algılamasına zorunlu olarak izin vermeyecektir.
ἐξέσται δὲ καὶ τοῖς ὑπὸ τῶν ἀνδρῶν εἰρημένοις ἐπιλογισμοῖς τὰ νῦν χρῆσθαι· ἡμῖν γὰρ οὐκ ἀνάγκη ταυτολογεῖν. πρὸς τούτοις ἐπεὶ οὐ μόνον ἔστιν ἐν ἡμῖν διανοητικὸν κατὰ τοὺς πλείστους τῶν φιλοσόφων, ἀλλά σὺν τούτῳ καὶ αἰσθητικόν, ὅπερ πρόκειται τοῦ διανοητικοῦ, ἐξ ἀνάγκης τοῦτο αὐτοῦ προκείμενον οὐκ ἐάσει τὴν διάνοιαν τῶν ἐκτὸς ἀντιλαμβάνεσθαι.
7.353Görme ile görülen şey arasına giren bir cisim görmenin görülen şeyi algılamasına nasıl engel olursa, düşünce ile dışarıdaki görülen şey arasında akıldan yoksun görme bulunuyorsa, görme de düşüncenin dışarıdaki görülen şeyi algılamasına engel olacaktır. Düşünce ile dışarıdaki işitilen şey arasında işitme bulunuyorsa, düşüncenin işitilen şeyi tanımasına izin vermeyecektir; öteki hislerde de durum buna benzer. Böylece içeride kapalı kalan ve hislerin gölgelediği düşünce dış şeylerin hiçbirini algılayamayacaktır. Demek ki onun da tek başına ölçüt olduğunu söylememek gerekir.
ὥσπερ γὰρ τὸ μεταξὺ τῆς ὄψεως καὶ τοῦ ὁρατοῦ πεπτωκὸς σῶμα οὐκ ἐᾶ τὴν ὄψιν ἀντιλαμβάνεσθαι τοῦ ὁρατοῦ, οὕτως εἰ μεταξὺ τῆς διανοίας καὶ τοῦ ἐκτὸς ὁρατοῦ κεῖται ἡ ὅρασις ἄλογος οὖσα, οὐκ ἐάσει τὴν διάνοιαν ἡ ὅρασις τοῦ ἐκτὸς ὁρατοῦ ἀντιλαμβάνεσθαι, καὶ εἰ μεταξὺ τῆς διανοίας καὶ τοῦ ἐκτὸς ἀκουστοῦ ἐστιν ἡ ἀκοή, οὐ συγχωρήσει τὴν διάνοιαν τοῦ ἀκουστοῦ ἐπιγνώμονα γίνεσθαι, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων τὸ παραπλήσιον. ἔνδον οὖν ἀποκεκλεισμένη ἡ διάνοια, καὶ ταῖς αἰσθήσεσιν ἐπισκοτουμένη, οὐδενὸς ἔσται τῶν ἐκτὸς ἀντιληπτική. οὐδὲ ταύτην τοίνυν ῥητέον καθ’ αὑτὴν εἶναι κριτήριον.
7.354Geriye ikisinin birlikte ölçüt olduğunu, yani düşüncenin hissi yardımcı olarak kullanıp dış şeyleri kavradığını söylemek kalıyor. Bu da imkânsızdır. Çünkü his dış şeyleri düşünceye sunmaz, kendi hâlini bildirir. Örneğin ateşle ısınan dokunma, düşünceye dışarıdaki yakan ateşi değil, ateşten gelen ısınmayı, yani kendi hâlini iletir. Aslında bunu bile iletemez.
Λείπεται ἄρα λέγειν ἀμφότερα, τουτέστι τὴν διάνοιαν ὧς ὑπουργῷ χρωμένην τῇ αἰσθήσει λαμβάνειν τὰ ἐκτός. ὃ πάλιν ἐστὶν ἀδύνατον· ἡ γὰρ αἴσθησις οὐ τὰ ἐκτὸς παρίστησι τῇ διανοίᾳ, τὸ δὲ ἴδιον ἀγγέλλει πάθος, οἶον ἡ ἁφὴ ἀπὸ πυρὸς θαλπομένη οὐ τὸ ἐκτὸς καὶ καῖον πῦρ ἀναδίδωσι τῇ διανοίᾳ, τὴν δὲ ἀπ’ αὐτοῦ θάλψιν, τουτέστι τὸ ἴδιον αὑτῆς πάθος. καίτοι οὐδὲ τοῦτο.
7.355Çünkü düşünme hissin hâlini alırsa his olur. Görme hâlini alan şey görme tarzında etkilenir, görme tarzında etkilenen şey ise görmedir; işitme hâlini alan şey işitme tarzında etkilenir, işitme tarzında etkilenen şey ise işitmedir; öteki hislerde de durum buna benzer.
εἰ γὰρ λήφεται ἡ νόησις τὸ τῆς αἰσθήσεως πάθος, αἴσθησις ἔσται. τὸ γὰρ ὁρατικοῦ πάθους ἀναδεκτικὸν ὁρατικῶς κινεῖται, τὸ δὲ ὁρατικῶς κινούμενον ὅρασίς ἐστιν· καὶ τὸ ἀκουστικοῦ πάθους ἀναδεκτικὸν ἀκουστικῶς κινεῖται, ὃ δὲ ἀκουστικῶς κινεῖται, ἀκοή ἐστιν· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων τὸ παραπλήσιον.
7.356Bu yüzden düşünce de her hissin hâlini alırsa hissetme tarzında etkilenir; hissetme tarzında etkilenince his olur; his olunca akıldan yoksun olur; akıldan yoksun hâle gelince düşünme olmaktan çıkar; düşünme olmayınca da hissin hâlini düşünme olarak alamaz.
διόπερ καὶ ἡ διάνοια, εἰ τὸ ἑκάστης αἰσθήσεως ἀναλαμβάνει πάθος, αἰσθητικῶς κινεῖται, αἰσθητικῶς δὲ κινουμένη αἴσθησίς ἐστιν, αἴσθησις δὲ οὖσα ἄλογός ἐστιν, ἄλογος δὲ γενομένη ἐκπεσεῖται τοῦ ἔτι νόησις ὑπάρχειν, μὴ οὖσα δὲ νόησις οὐ λήψεται τὸ τῆς αἰσθήσεως πάθος ὡς νόησις.
7.357Hislerin hâlini alsa bile dış şeyleri bilemez. Çünkü dış şeyler bizdeki hâllere benzemez; tasavvur, tasavvur edilen şeyden çok farklıdır. Ateşten gelen tasavvur ateşten farklıdır: Ateş yakar, tasavvuru ise yakmaz. Ayrıca dış şeylerin bizdeki hâllere benzediğini kabul etsek bile, düşünce bizdeki hâlleri alarak dış şeyleri hiç de kavramış olmaz. Çünkü bir şeylere benzeyen şeyler, benzedikleri şeylerden başkadır.
κἂν λάβῃ δὲ τὸ τῶν αἰσθήσεων πάθος, οὐκ εἴσεται τὰ ἐκτός. ἀνόμοια γάρ ἐστι τὰ ἐκτὸς τοῖς περὶ ἡμὰς πάθεσιν, καὶ μακρῷ διαφέρει ἡ φαντασία τοῦ φανταστοῦ, οἷον ἡ ἀπὸ πυρὸς φαντασία τοῦ πυρός· τὸ μὲν γὰρ καίει, ἡ δ’ οὔκ ἐστι καυστική. ἄλλως τε, κἂν ὅμοια δῶμεν εἶναι τοῖς περὶ ἡμᾶς πάθεσι τὰ ἐκτός, οὐ πάντως τὰ περὶ ἡμᾶς πάθη λαμβάνουσα ἡ διάνοια καταλήψεται τὰ ἐκτός. τὰ γὰρ ὅμοιά τισιν ἕτερά ἐστιν ἐκείνων τῶν οἷς ὅμοιά ἐστιν.
7.358Bu yüzden düşünce dış şeylere benzeyen şeyleri tanıyorsa, dış şeyleri değil, onlara benzeyen şeyleri tanır. Sokrates'i tanımayan ama Sokrates'in bir resmini gören kişi, Sokrates'in gördüğü resme benzeyip benzemediğini bilemez. Aynı şekilde hâllere yönelen ama dış şeyleri görmemiş olan düşünce de ne bunların ne olduğunu ne de hâllere benzeyip benzemediklerini bilecektir. Görünenleri tanımayınca, görünenlerden yola çıkarak tanınabileceği ileri sürülen açık olmayan şeyleri de anlayamayacak; böylece hakikatin ölçütü de olmayacaktır.
διόπερ εἰ τὰ ὅμοια τοῖς ἐκτὸς ἡ διάνοια γνωρίζει, οὐ τὰ ἐκτὸς γνωρίζει ἀλλὰ τὰ ὅμοια ἐκείνοις. καὶ ὃν τρόπον ὁ τὸν Σωκράτην ἀγνοῶν τὴν δὲ Σωκράτους εἰκόνα βλέπων οὐκ οἶδεν εἰ ὅμοιός ἰός ἐστι τῇ φαινομένῃ εἰκόνι ὁ Σωκράτης, οὕτως ἡ διάνοια τοῖς πάθεσιν ἐπιβάλλουσα, τὰ <δὲ> ἐκτὸς μὴ θεασαμένη, οὔτε ἐστι ταῦτα εἴσεται, οὔθ’ ὅτι ὅμοιά ἐστι τοῖς πάθεσιν. μὴ γινώσκουσα δὲ τὰ φαινόμενα οὐδὲ τὰ κατὰ τὴν ἀπὸ τούτων μετάβασιν ἀξιούμενα γνωρίζεσθαι ἄδηλα συνήσει, οὑτωσὶ δὲ οὐδὲ κριτήριον ἔσται τῆς ἀληθείας.
7.359Ama bazı dogmatikler yukarıda sözünü ettiğimiz cevabı (§ 307) burada da dillerine dolarlar: Psykhē'nin bu farklı kısımları, yani akıllı ve akıldan yoksun kısımları birbirinden ayrı değildir. Bal nasıl baştan başa hem sıvı hem tatlıysa, psykhē de baştan başa birbiriyle iç içe uzanan iki kuvveye sahiptir; bunlardan biri akıllı, öteki akıldan yoksundur.
Ἀλλ’ ἔνιοι τῶν δογματικῶν τὴν ἀνώτερον εἰρημένην ὑπότευξιν (§ 307) καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος θρυλοῦσι, μὴ κεχωρίσθαι τὰ διαφέροντα ταῦτα τῆς ψυχῆς μέρη, τουτέστι τὸ λογικὸν καὶ ἄλογον, ἀλλ’ ὡς τὸ μέλι ὅλον δι’ ὅλου ὑγρὸν ἅμα καὶ γλυκύ ἐστιν, οὕτω καὶ ἡ ψυχὴ ὅλη δι’ ὅλου δύο ἔχει τὰς ἀντιπαρηκούσας ἀλλήλαις δυνάμεις, ὧν ἡ μέν ἐστι λογικὴ ἡ δὲ ἄλογος·
7.360Akıllı olan akılla kavranan şeylerden etkilenir, akıldan yoksun olan ise duyulur şeyleri algılar. Bu yüzden düşüncenin ya da genel olarak psykhē'nin bu iki tür şeyden birini algılayamayacağını söylemek boştur; çünkü iki farklı yapıya sahip olduğu için hemen ikisini de algılayacaktır. Ama bunlar pek saftır.
καὶ κινεῖσθαι τὴν μὲν λογικὴν ὑπὸ τῶν νοητῶν, τὴν δὲ ἄλογον ἀντιληπτικὴν γίνεσθαι τῶν αἰσθητῶν. ὅθεν καὶ μάταιον εἶναι τὸ λέγειν τὴν διάνοιαν ἢ κοινῶς τὴν ψυχὴν μὴ δύνασθαι τῆς ἑτέρας τούτων τῶν πραγμάτων διαφορᾶς ἀντιλαμβάνεσθαι· διάφορον γὰρ ἔχουσα τὴν κατασκευὴν εὐθὺς καὶ ἀμφοτέρων ἔσται ἀντιληπτική. πάνυ δέ εἰσιν εὐήθεις.
7.361Çünkü bu kuvveler aynı ousia'da bulunuyor, iç içe uzanıyor ve bütün psykhē'ye yayılmış görünse de birbirlerinden tür bakımından yine farklıdır; biri bir şeydir, öteki başka bir şey. Bunu daha açık görünen şeylerden öğrenebiliriz.
αὗται γὰρ αἱ δυνάμεις, καὶ εἰ τὰ μάλιστα δοκοῦσι περὶ τὴν αὐτὴν οὐσωκράτη σίαν συνίστασθαι καὶ ἀντιπαρήκειν ἀλλήλαις δι’ ὅλης τε πεφοιτηκέναι τῆς ψυχῆς, οὐδὲν ἡσσον ἑτερογενῶς διαφέρουσιν ἀλλήλων, καὶ ἄλλο μέν τί ἐστιν ἥδε ἄλλο δὲ ἥδε. καὶ τοῦτο πάρεστι μαθεῖν ἀπὸ τῶν προδηλοτέρων εἷναι δοκούντων·
7.362Aynı maddede görülen ama aynı tabiata sahip olmayan pek çok şey vardır. Ağırlık ve renk aynı cisimde bulunur, ama birbirinden farklıdır; biçim ve büyüklük de aynı ousia'nın arazlarıdır, ama tabiatları ayrıdır: Büyüklük bir şey, biçim başka bir şey olarak düşünülür. Aynı şekilde sözü edilen akıllı kuvve de akıldan yoksun kuvveyle karışık bulunsa bile ondan farklı olacaktır.
συχνὰ γὰρ ἦν ἃ περὶ μὲν τὴν αὐτὴν ὕλην θεωρεῖται, οὐ τὴν αὐτὴν δὲ εἶχε φύσιν. βάρος γοῦν καὶ χρῶμα περὶ μὲν τὸ αὐτὸ σῶμα ἀμφότερά ἐστιν, διενήνοχε δὲ ἀλλήλων· καὶ πάλιν σχῆμα καὶ μέγεθος τῆς μὲν αὐτῆς οὐσίας ἐστὶ συμβεβηκότα, κεχωρισμένην δὲ εἶχε τὴν φύσιν, ἄλλου μὲν τοῦ μεγέθους ἄλλου δὲ τοῦ σχήματος νοουμένου. οὕτω τοίνυν καὶ ἡ προειρημένη λογικὴ δύναμις, κἂν ἀναμὶξ ὑποκέηται τῇ ἀλόγῳ δυνάμει, πάλιν αὐτῆς διοίσει.
7.363Bundan da, daha önce sayılan sebeplerle birinin öteki gibi etkilenemeyeceği ve onunla aynı hâlleri yaşayamayacağı sonucu çıkar; çünkü o zaman ikisinin bir olması gerekirdi: Akıllı olan akıl dışı biçimde etkilenirse akıldan yoksun, akıldan yoksun olan akla uygun biçimde etkilenirse akıllı olurdu.
ᾧ λοιπὸν συνεισέρχεται τὸ μὴ δύνασθαι τὴν ἑτέραν ὡσαύτως τῇ ἑτέρᾳ κινεῖσθαι καὶ ὁμοιοπαθεῖν διὰ τἀς προκατηριθμημένας αἰτίας, ἐπεὶ δεήσει μίαν ἀμφοτέρας γίνεσθαι, τὴν μὲν λογικὴν ἄλογον, ἐὰν ἀλόγως πάσχῃ, τὴν δὲ ἄλογον λογικήν, ἐὰν λογικῶς κινηθῇ.
7.364Düşüncenin duyu kanallarından adeta deliklerden dışarı uzandığını ve önünde duran hisler olmadan dış şeylere ulaştığını varsaysak bile bu varsayım da yine çözümsüz kalacaktır. Çünkü nesneleri bu şekilde algılayan düşüncenin onları apaçık şeyler olarak algılaması gerekir; oysa göstereceğimiz gibi hiçbir şey apaçık değildir. Demek ki nesnelerdeki doğruyu kavramak mümkün değildir. Çünkü karşı taraf, kendisi aracılığıyla kavranan ve ortaya konmak için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayan şeyin apaçık olduğunu ileri sürer.
κἂν ὑποθώμεθα δὲ τὴν διάνοιαν διὰ τῶν αἰσθητικῶν πόρων ὥσπερ τινῶν ὀπῶν προκύπτουσαν καὶ χωρὶς τῶν προκειμένων αὐτῆς αἰσθήσεων τοῖς ἐκτὸς πράγμασι προσβάλλουσαν, ἄπορος οὐδὲν ἧσσον καὶ κατὰ τοῦτο ἡ ὑπόθεσις εὑρεθήσεται. δεῖ γὰρ τὴν οὕτω τῶν ὑποκειμένων ἀντιλαμβανομένην διάνοιαν ὡς ἐναργῶν τῶν ὑποκειμένων ἀντιλμβάνεσθαι, οὐδὲν δέ ἐστιν ἐναργές, ὧς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα δυνατόν ἐστι τὸ ἐν τοῖς ὑποκειμένοις ἀληθὲς λαβεῖν. ἐναργὲς γὰρ ἀξιοῦται τυγχάνειν ὑπὸ τῶν ἐναντίων τὸ ἐξ ἑαυτοῦ λαμβανόμενον καὶ μηδενὸς ἑτέρου χρῇζον εἰς παράστασιν.
7.365Oysa hiçbir şey tabiatı gereği kendisi aracılığıyla kavranmaz; her şey bir hâl aracılığıyla kavranır, hâl de onu meydana getiren tasavvur edilen şeyden farklıdır. Bal ağzıma değince tatlılık duyarak dışarıdaki balın tatlı olduğunu tahmin ederim; ateş yaklaşınca ısınarak, kendi durumumdan dışarıdaki ateşin sıcak olduğunu çıkarırım; öteki duyulur şeyler için de aynı şey söylenebilir.
οὐδὲν δὲ ἐξ ἑαυτοῦ πέφυκε λαμβάνεσθαι, ἀλλὰ πάντα ἐκ πάθους, ὅπερ ἕτερον ἦν τοῦ ποιοῦντος αὐτὸ φανταστοῦ· γλυκανθεὶς γὰρ μέλιτος προσαχθέντος στοχάζομαι, ὅτι γλυκύ ἐστι τὸ ἐκτὸς ὑποκείμενον μέλι, καὶ ἀλεανθεὶς πυρὸς προσαχθέντος σημειοῦμαι ἐκ τῆς ἐμὲ διαθέσεως, ὅτι τὸ ἐκτὸς ὑποκείμενον πῦρ ἀλεεινόν ἐστι, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν ὁ αὐτὸς λόγος.
7.366Başka bir şey aracılığıyla kavranan şey herkese göre açık olmayan bir şey olduğuna, her şey de kendisinden farklı olan hâllerimiz aracılığıyla kavrandığına göre, dış şeylerin hepsi açık değildir ve bu yüzden bizce bilinemez. Çünkü görünmeyen şeyleri bilmek için apaçık bir şeyin bulunması gerekir; o bulunmayınca bunların kavranması da ortadan kalkar.
ἐπεὶ οὖν τὸ ἐξ ἑτέρου ληπτὸν συμφώνως κατὰ πάντας ἄδηλόν ἐστι, πάντα δὲ ἐκ παθῶν ἡμετέρων ἕτερα ὄντα τούτων λαμβάνεται, πάντα ἐστὶ τὰ ἐκτὸς ἄδηλα καὶ διὰ τοῦτο ἡμῖν ἄγνωστα· δεῖ γὰρ εἰς τὴν τῶν ἀφανῶν γνῶσιν ἐναργές τι παρεῖναι, καὶ τούτου μὴ παρόντος οἴχεται καὶ ἡ ἐκείνων κατάληψις.
7.367Dış şeylerin bu bakımdan açık olmadığı, ama hâllerden çıkarılan işaret sağlam olduğu için bizim tarafımızdan kavrandığı da söylenemez. Çünkü bal dilime değince tatlılık duyuyorum diye bal kesinlikle tatlı değildir; pelin dilime değince acılık duyuyorum diye pelin de kesinlikle acı değildir. Bu, bizde meydana gelen hâllerin onları meydana getiren sebeplerde de zorunlu olarak bulunduğunu varsaymak olurdu.
οὐδὲ γὰρ ἔνεστι λέγειν, ὡς ἐκεῖνα μέν ἐστιν ὅσον ἐπὶ τούτῳ ἄδηλα, καταλαμβάνεται δὲ ὑφ᾿ ἡμῶν διὰ τὸ βέβαιον εἶναι τὴν ἐκ τῶν παθῶν σημείωσιν. οὐ γὰρ εἰ γλυκαντικῶς διατίθεμαί μέλιτος τῇ γεύσει προσαχθέντος, γλυκὺ πάντως ἐστὶ τὸ μέλι, οὐδὲ εἰ πικραντικῶς ἀψινθίου, πικρόν ἐστι τὸ ἀψίνθιον, ὡς ἂν ἐξ ἀνάγκης τῶν περὶ ἡμᾶς συμβαινόντων παθῶν καὶ τοῖς ποιοῦσιν αὐτὰ αἰτίοις ὀφειλόντων συμβεβηκέναι.
7.368Ete inen kırbaç eti acıtır, ama kendisi acı değildir; yiyecek ya da içecek, yiyene ya da içene haz verir, ama kendisi haz değildir. Aynı şekilde ateş ısıtabilir, ama zorunlu olarak sıcak değildir; bal tatlılık verir, ama tatlı olması gerekmez; öteki duyulur şeyler için de aynı şey söylenebilir. Hakikati bilmek için apaçık bir şeyin bulunması gerekiyorsa ve her şeyin açık olmadığı gösterildiyse, hakikatin bilinemez olduğunu kabul etmek gerekir.
καθὰ γὰρ ἡ προσπεσοῦσα τῇ σαρκὶ μάστιξ ἀλγύνει μὲν τὴν σάρκα, οὐχὶ δὲ καὶ ἀλγηδών ἐστιν, καὶ ὡς τὸ σιτίον ἢ τὸ ποτὸν ἥδει μὲν τὸν φαγόντα ἢ πιόντα, οὐκ ἔστι δὲ ἡδονή, οὕτω καὶ τὸ πῦρ θερμαίνειν μὲν δύναται, οὐχὶ δέ γε καὶ ἐξ ἀνάγκης θερμὸν εἶναι, καὶ τὸ μέλι γλυκάζειν μέν, οὐχὶ δὲ καὶ γλυκὺ τυγχάνειν· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν ὁ αὐτὸς λόγος. ἀλλ’ εἴπερ, ἴνα γνῶμεν τἀληθές, δεῖ τι εἶναι ἐναργές, δέδεικται δὲ πάντα ἄδηλα, ὁμολογητέον ἄγνωστον εἶναι τἀληθές.
7.369Filozofların en temel konulardaki görüş ayrılığı da hakikatin bilgisini nasıl ortadan kaldırmasın? Fizikçilerden kimileri, Demokritos ve okulu gibi, bütün görünenleri inkâr etmiş; kimileri, Epikuros ve Protagoras'ın okulları gibi, hepsini kabul etmiş; kimileri de, Stoacılar ve Peripatetikler gibi, bazılarını inkâr edip bazılarını kabul etmiştir. Öyleyse ölçüt olarak ister düşünce, ister his, ister ikisi birlikte konsun, bunları yargılamak için her durumda önce ya görünen bir şeye ya da açık olmayan bir şeye başvurmak gerekir. Görünen bir şeye başvurulamaz: Tartışılan malzemeden olduğu için kendisi de tartışmalı olacak ve bu yüzden ölçüt olamayacaktır. Açık olmayan bir şeye başvurulursa iş tersine döner: Bilinir görünen şey bilinmeyenle doğrulanmış olur; bu da saçmadır.
Πῶς δὲ οὐχὶ καὶ ἡ περὶ τῶν ἀνωτάτω πραγμάτων διάστασις παρὰ τοῖς φιλοσόφοις ἀφαιρεῖται τὴν τῆς ἀληθείας γνῶσιν; εἰ γὰρ τῶν φυσικῶν οἱ μὲν πάντα ἀνῃρήκασι κάσι τὰ φαινόμενα, ὡς οἱ περὶ Δημόκριτον, οἱ δὲ πάντα ἔθεσαν, ὧς οἱ περὶ τὸν Ἐπίκουρον καὶ Πρωταγόραν, οἱ δὲ τινὰ μὲν ἀνεῖλον τινὰ δὲ ἔθεσαν, ὡς οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ τοῦ Περιπάτου, πάντῃ τε καὶ πάντως, ἐάν τε τὴν διάνοιαν ἐάν τε τὴν αἴσθησιν ἐάν τε τὸ συναμφότερον ὑπόθηταί θῆταί τις κριτήριον, δεῖ πρῶτον εἰς τὴν τούτων κρίσιν ἤτοι φαινόμενόν τι παραληφθῆναι ἢ ἄδηλον. ἀλλὰ φαινόμενον μὲν οὐχ οἷόν τε· ἐκ γὰρ τῆς ἀμφισβητουμένης Ὕλης ὑπάρχον ἀμφισβητήσιμον ἔσται καὶ διὰ τοῦτο οὐ κριτήριον. εἰ δὲ ἄδηλον, ἀνέστραπται τὰ πράγματα, μάτα, εἰ ἐκ τοῦ μὴ γιγνωσκομένου βεβαιοῦται τὸ δοκοῦν γιγνώσκεσθαι· ὅπερ ἄτοπον.
7.370Yine de dogmatiklerin iddiası ilerleyebilsin diye insanın, hislerin ve düşüncenin var olduğu kabul edilsin. Ama bunlar aracılığıyla bir şey bilinebilmesi için üçüncü ölçütün, yani tasavvurun da kabul edilmesi gerekir; çünkü ne his ne de nous tasavvur yoluyla değişime uğramadan bir şeye yönelemez.
Πλὴν συγκεχωρήσθω γε ἡ τἀνθρώπου καὶ τῶν αἰσθήσεων καὶ τῆς διανοίας ὑπόστασις εἰς τὸ προβαίνειν τὴν τῶν δογματικῶν ἀξίωσιν. ἀλλ’ ἴνα καὶ διὰ τούτων τι γνωσθῇ, δεῖ τὸ τρίτον ὁμολογῆσαι κριτήριον, τουτέστι φαντασίαν· οὔτε γὰρ ἡ αἴσθησις οὔτε ὁ νοῦς δίχα τοῦ φανταστικῶς ἑτεροιοῦσθαι δύναταί τισιν ἐπιβάλλειν.
7.371Bu ölçüt de pek çok güçlükle doludur; söze en baştan, sırasıyla başlayınca bunu görmek mümkündür. Şeyleri tasavvurla ölçenlerden kimi kavrayıcı tasavvura, kimi ikna edici tasavvura dayandığına göre, biz ikisinin ortak cinsini, yani tasavvurun kendisini ele alıp ortadan kaldıralım.
καὶ τοῦτο δὲ τὸ κριτήριον πολλῆς ἀπορίας ἐστὶ πλῆρες, ὧς πάρεστι σκοπεῖν τάξει τὴν ἀρχὴν τῶν λόγων ἄνωθεν ποιησαμένοις. ἐπεὶ γὰρ τῶν τῇ φαντασίᾳ τὰ πράγματα κανονιζόντων οἱ μὲν τῇ καταληπτικῇ προσέσχον οἱ δὲ τῇ πιθανῇ, τὸ κοινὸν ἀμφοτέρων γένος ἡμεῖς ἐκλαβόντες, τουτέστιν αὐτὴν τὴν φαντασίαν, ἀναιρῶμεν·
7.372Çünkü bu ortadan kalkınca tasavvurlar arasındaki tür farkları da onunla birlikte ortadan kalkar. Canlı olmayınca insan da olmadığı gibi, tasavvur olmayınca kavrayıcı ya da ikna edici bir tasavvur da olmaz. Tasavvur psykhē'de bir izse, ya Kleanthes ve okulunun düşündüğü gibi girinti ve çıkıntı tarzında bir izdir, ya da Khrysippos ve okulunun kanaatince yalın bir değişimdir.
ταύτης γὰρ ἀναιρεθείσης συναναιροῦνται καὶ αἱ ἐπ’ εἴδους διαφοραὶ τῶν φαντασιῶν, καὶ ὧς μὴ ὄντος ζῴου οὐδὲ ἄνθρωπος ἔστιν, οὕτω μὴ οὔσης φαντασίας οὐδὲ καταληπτικὴ ἢ πιθανή τις ὑφέστηκε φαντασία. εἰ γὰρ τύπωσίς ἐστιν ἐν ψυχῇ ἡ φαντασία, ἤτοι κατ’ ἐξοχὴν καὶ εἰσοχὴν τύπωσίς ἐστιν, ὧς οἱ περὶ τὸν Κλεάνθην (fr. 484 Arn.) νομίζουσιν, ἢ κατὰ ψιλὴν ἑτεροίωσιν γίνεται, καθάπερ οἱ περὶ τὸν Χρύσιππον (fr. 56 Arn.) ἐδόξασαν.
7.373Girinti ve çıkıntı tarzında oluşuyorsa, Khrysippos ve okulunun söylediği saçmalıklar ortaya çıkacaktır. Tasavvur yoluyla etkilenen psykhē balmumu gibi iz alıyorsa, son hareket her zaman önceki tasavvuru örtecektir, tıpkı ikinci mührün izinin öncekini silmesi gibi. Ama öyleyse, tasavvurların hazinesi olan hafıza ortadan kalkar; her tekhnē de ortadan kalkar, çünkü tekhnē kavrayışların bir sistemi ve toplamıdır. Yönetici kısımda birden çok farklı tasavvur bir arada bulunamaz, çünkü ondaki izler her seferinde başka başka olacaktır. Demek ki tasavvur, asıl anlamıyla düşünülen iz değildir.
καὶ εἰ μὲν κατ’ ἐξοχὴν καὶ εἰσοχὴν ὑφίσταται, ταῦτα ἀκολουθήσει τὰ ἄτοπα ἅπερ φασὶν οἱ περὶ τὸν Χρύσιππον. εἰ γὰρ κηροῦ τρόπον τυποῦται ἡ ψυχὴ φανταστικῶς πάσχουσα, ἀεὶ τὸ ἔσχατον κίνημα ἐπισκοτήσει τῇ προτέρᾳ φαντασίᾳ, ὥσπερ καὶ ὁ τῆς δευτέρας σφραγῖδος τύπος ἐξαλειπτικός ἐστι τοῦ προτέρου. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, ἀναιρεῖται μὲν μνήμη, θησαυρισμὸς οὖσα φαντασιῶν (Stoic. fr. I 64 Arn.), ἀναιρεῖται δὲ πᾶσα τέχνη· σύστημα γὰρ ἦν καὶ ἄθροισμα καταλήψεων, πλείονας δὲ φαντασίας καὶ διαφόρους οὐ δυνατὸν ὑποστῆναι περὶ τὸ ἡγεμονικόν, ἄλλοτε ἄλλων νοουμένων τῶν περὶ αὐτὸ τύπων. οὐ τοίνυν ἡ κυρίως νοουμένη τύπωσίς ἐστι φαντασία.
7.374Ayrıca görünenler açık olmayan şeylerin görünüşüyse ve görünenler arasında pneumadan çok daha kalın yapılı cisimlerin üzerlerinde tek bir izi bile tutamadığını görüyorsak, pneumanın da üzerinde tek bir tasavvur izini bile koruyamaması akla yatkındır. Su pneumadan daha kalın yapılıdır; ama suya parmak bastırıldığında, bastırmanın bıraktığı izi koruduğu hiç görülmemiştir.
ἄλλως τε, εἰ ὄψις ἐστὶ τῶν ἀδήλων τὰ φαινόμενα, θεωροῦμεν δὲ τὰ πολὺ παχυμερέστερα τοῦ πνεύματος τῶν φαινομένων σώματα μηδ’ ὁντινοῦν περὶ αὑτοῖς τύπον δυνάμενα τηρεῖν, εὔλογόν ἐστι μηδὲ τὸ πνεῦμα ἕνα μόνον τινὰ <περὶ> αὐτῷ φαντασίας τύπον φυλάττειν. καὶ μὴν τὸ ὕδωρ παχυμερέστερόν ἐστι πνεύματος· ἀλλ’ οὐδέποτε δακτύλου ἐπερεισθέντος αὐτῷ πέφηνε τὸν ἀπὸ τῆς ἐπερείσεως τύπον φυλάττον.
7.375Su da ne ki; en yumuşak balmumu bile, suyla karşılaştırınca epey katı olduğu hâlde, yumuşaklığı yüzünden bir şeyle bir anda iz alır ama izi tutamaz. Suya göre katılaşmış olan bu cisim bile üzerinde iz tutmaktan büsbütün acizse, bu tür cisimlerden daha ince yapılı ve daha akışkan olan pneumanın da buna elverişli bir tabiatı olmadığı elbette açıktır.
καίτοι τί λέγω τὸ ὕδωρ, ὅτε καὶ ὁ μαλακώταος κηρός, στερρὸς ἤδη κατὰ σύγκρισιν ὑπάρχων, τυποῦται μὲν ὑπό τινος ἅμα νοήματι διὰ τὴν ὑγρότητα, οὐ συνέχει δὲ τὸν τύπον; εἰ οὖν τὸ αὐτὸ κατὰ σύμβλησιν πεπηγὸς παρὰ τὸ ὕδωρ σῶμα καθεστὼς σφόδρα ἀδυνάτως ἔχει τύπους τινὰς περὶ αὑτῷ φυλάττειν, φανερὸν δήπουθεν, ὅτι οὐδὲ τὸ πνεῦμα φύσιν ἔχει πρὸς τοῦτο ἐπιτήδειον, λεπτομερέστερον καὶ εὔρουν παρὰ τὰ τοιαῦτα τῶν σωμάτων ὑπάρχον.
7.376“Evet, ama tasavvur asıl anlamıyla iz değil, düşüncenin yalın bir değişimidir.” Bu da öncekinden kötüdür. Çünkü değişimlerin kimi etkilenme yoluyla olur, kimi de dayanaktaki bir dönüşüm olarak. Etkilenme yoluyla olan değişim şöyledir: Ousia ve biçim bakımından aynı kalan bir heykel, sırayla kimi zaman güneş vurunca ısınır, kimi zaman gece çiy düşünce soğur. Dayanaktaki dönüşüm ise şöyledir: Bu heykel eritilip tunç bir küre olur.
Ναί, ἀλλ’ οὐ κυρίως τύπωσίς ἐστιν ἡ φαντασία, ψιλὴ δὲ ἑτεροίωσις τῆς διανοίας. ὃ πάλιν τοῦ προτέρου χεῖρον ἦν. τῶν γὰρ ἑτεροιώσεων ἡ μέν τίς ἐστι κατὰ πάθος, ἡ δὲ ὧς ἀλλαγὴ τοῦ ὑποκειμένου, καὶ κατὰ πάθος μὲν οἶον εἰ ὁ αὐτὸς κατ’ οὐσίαν καὶ μορφὴν ὑποκείμενος ἀνδριὰς παρὰ μέρος ὁτὲ μὲν θερμαίνοιτο τοῦ ἡλίου προσλάμψαντος, ὁτὲ δὲ ψύχοιτο νυκτὸς δρόσου καταπιπτούσης, ὧς ἀλλαγὴ δὲ τοῦ ὑποκειμένου, καθάπερ εἰ χωνευθεὶς οὗτος ὁ ἀνδριὰς σφαῖρα χάλκειος γένοιτο.
7.377Tasavvur psykhē'nin bir değişimiyse, ya yalnızca etkilenme yoluyla bir değişimdir ya da dayanaktaki bir dönüşümdür. Etkilenme yoluyla olan bir değişimse, farklı tasavvurlarda etkilenme de farklı olduğundan yeni etkilenme eskisinin yerini alır; böylece düşüncede hiçbir şey tutulamaz ki bu saçmadır. Dayanaktaki bir dönüşümse, psykhē bir nesnenin tasavvurunu aldığı anda psykhē olmaktan çıkacak ve yok olacaktır; tıpkı eritilip küreye dönüştürülen heykelin o an heykel olmaktan çıkması gibi. Demek ki tasavvur psykhē'nin bir değişimi de değildir;
εἰ οὖν ἑτεροίωσις τῆς ψυχῆς ἐστιν ἡ φαντασία, ἤτοι κατὰ πάθος ψιλῶς ἐστιν ἑτεροίωσις ἢ κατὰ ἀλλαγὴν τοῦ ὑποκειμένου. καὶ εἰ μὲν κατὰ πάθος, ἐπεὶ κατὰ τὰς διαφόρους φαντασίας πάθος διάφορόν ἐστι, τὸ νέον πάθος ἀλλάσσει τὸ ἀρχαιότερον, καὶ οὕτως οὐκ ἔσται κατοχή τινος πράγματος περὶ τὴν διάνοιαν, ὅπερ ἄτοπον· εἰ δὲ ὧς ἀλλαγὴ τοῦ ὑποκειμένου, ἅμα τῷ φαντασίαν τινὸς λαβεῖν ἡ ψυχὴ ὑποκειμένου, ἐκβήσεται τοῦ ψυχὴ τυγχάνειν καὶ φθαρήσεται, καθάπερ καὶ ὁ εἰς σφαῖραν χωνευθεὶς ἀνδριὰς ἐξέβαινε τότε τοῦ ἀνδριὰς ὑπάρχειν. οὐκ ἄρα οὐδὲ ἑτεροίωσις ψυχῆς ἐστιν ἡ φαντασία,
7.378üstelik değişme hakkındaki güçlük de onları sıkıştırır. Bir şey dönüşüyor ve değişiyorsa, dönüşen ve değişen ya kalıcı olandır ya da kalıcı olmayan. Kalıcı olan değişmez ve dönüşmez, çünkü ne idiyse o olarak kalır. Kalıcı olmayan da dönüşmez, çünkü yok olmuş ve dönüşmüştür, dönüşmekte değildir. Örneğin beyaz dönüşüyorsa, ya beyaz olarak kalarak dönüşür ya da kalmayarak.
σὺν τῷ καὶ τὴν περὶ μεταβολῆς ἀπορίαν αὐτοὺς θλίβειν. εἰ γὰρ μεταβάλλει τι καὶ ἑτεροιοῦται, ἤτοι τὸ μένον μεταβάλλει τε καὶ ἑτεροιοῦται ἢ τὸ μὴ μένον. οὔτε δὲ τὸ μένον ἑτεροιοῦται καὶ μεταβάλλει, μένει γὰρ ἐν τῷ εἶναι οἷον ἦν, οὔτε τὸ μὴ μένον· ἔφθαρται γὰρ καὶ μεταβέβληται, ἀλλ’ οὐ μεταβάλλει. οἷον εἰ μεταβάλλει τὸ λευκόν, ἤτοι μένον λευκὸν μεταβάλλει ἢ μὴ μένον.
7.379Beyaz olarak kalarak dönüşmez, çünkü beyaz kalır ve beyaz olduğu sürece dönüşmez; kalmayarak da dönüşmez, çünkü yok olmuş ve dönüşmüştür, dönüşmekte değildir. Demek ki beyaz dönüşmez. Bu yüzden tasavvur psykhē'nin bir dönüşümü ve değişimiyse, tasavvur da var olamaz.
οὔτε δὲ μένον λευκὸν μεταβάλλει, μένει γὰρ λευκόν, καὶ ἐφ’ ὅσον ἐστὶ λευκόν, οὐ μεταβάλλει· οὔτε μὴ μένον, ἔφθαρται γὰρ καὶ μεταβέβληται, ἀλλ’ οὐ μεταβάλλει. οὐκ ἄρα μεταβάλλει τὸ λευκόν. διὸ καὶ ἡ φαντασία εἰ μεταβολή τίς ἐστι καὶ ἑτεροίωσις τῆς ψυχῆς, ἀνυπόστατός ἐστιν.
7.380Değişim kabul edilse bile tasavvurun varlığı hemen kabul edilmiş olmaz. Çünkü tasavvurun yönetici kısımda bir iz olduğu söylenmişti; oysa yönetici kısmın var olup olmadığı, varsa hangi yerde bulunduğu üzerinde uzlaşılmış değildir. Asklepiades ve okulu gibi kimileri hiçbir yönetici kısım bulunmadığını söyler; kimileri var olduğunu düşünür, ama onu barındıran yer konusunda uzlaşamaz. Bu yüzden böyle bir anlaşmazlık karara bağlanmadıkça, tasavvurun yönetici kısımda bir iz olduğu kabul edilemeyeceğinden yargıyı askıya almak gerekir.
Διδομένης τε τῆς ἑτεροιώσεως οὐκ εὐθὺς καὶ ἡ τῆς φαντασίας ὑπόστασις συγχωρηθήσεται. ἐλέγετο γὰρ τύπωσις εἶναι ἡγεμονικοῦ, τοῦτο δὲ εἰ ἔστι τὸ ἡγεμονικόν, καὶ ἐν τίνι τόπῳ ἔστιν, οὐχ ὡμολόγηται, ἄλλων μὲν οὐδ’ ὅλως ὑπάρχειν τι λεγόντων ἡγεμονικόν, ὧς τῶν περὶ τὸν Ἀσκληπιάδην, τινῶν δὲ εἶναι μὲν νομιζόντων, οὐ συμφωνούντων δὲ περὶ τοῦ περιέχοντος αὐτὸ τόπου. διόπερ ἐφ’ ὅσον ἀνεπίκριτός ἐστιν ἡ τοιαύτη διαφωνία, μένειν ἐν ἐποχῇ δεῖ ὧς ἀσυγχώρητον τὸ τὴν φαντασίαν ἡγεμονικοῦ τύπωσιν εἶναι.
7.381Tasavvurun yönetici kısımda bir iz olduğu da kabul edilsin. Ama böyle bir iz yönetici kısma ancak his yoluyla, yani görme, işitme ya da buna benzer başka bir kuvve yoluyla bildirildiğine göre, sorarım: Yönetici kısımdaki değişim hisdeki değişimle aynı türden mi olur, yoksa farklı mı? Aynıysa, hislerin her biri akıldan yoksun olduğu için değişen yönetici kısım da akıldan yoksun olacak ve histen hiçbir farkı kalmayacaktır;
Δεδόσθω δὲ καὶ τὸ τύπωσιν ὑπάρχειν τοῦ ἡγεμονικοῦ ταύτην· ἀλλ’ ἐπεὶ οὐκ ἄλλως ἀναγγέλλεται ἡ τοιαύτη τύπωσις τῷ ἡγεμονικῷ εἰ μὴ διὰ τῆς αἰσθήσεως, οἷον ὁράσεως ἀκοῆς ἢ ἄλλης τινὸς τοιαύτης δυνάμεως, ζητῶ, πότερον, οἵα ἐστὶν ἡ περὶ τὴν αἴσθησιν ἑτεροίωσις, τοιαύτη γίνεται καὶ ἡ περὶ τῷ ἡγεμονικῷ, ἢ διάφορος. καὶ εἰ μὲν ἡ αὐτή, ἐπεὶ ἑκάστη τῶν αἰσθήσεων ἄλογός ἐστι, καὶ τὸ <ἡγεμονικὸν> ἑτεροιούμενον ἄλογον ἔσται καὶ οὐ διαφέρον τῆς αἰσθήσεως·
7.382farklıysa, tasavvur edilen şeyi olduğu gibi almayacaktır: Nesne bir şey olacak, yönetici kısımda oluşan tasavvur da ondan farklı bir şey. Bu da yine saçmadır. Demek ki bu yönden de tasavvurun yönetici kısımda bir iz ve değişim olduğu söylenemez.
εἰ δὲ διάφορος, οὐ τοιοῦτον λήψεται τὸ φανταστὸν ὁποῖον ὑπόκειται, ἀλλ’ ἕτερον μὲν ἔσται τὸ ὑποκείμενον, διαφέρουσα δὲ ἡ περὶ τῷ ἡγεμονικῷ συνισταμένη φαντασία. ὃ πάλιν ἐστὶν ἄτοπον. οὐδὲ ταύτῃ τοίνυν τύπωσιν εἶναι ῥητέον ἡγεμονικοῦ καὶ ἑτεροίωσιν τὴν φαντασίαν.
7.383Bunlara ek olarak, tasavvur tasavvur edilen şeyin bir sonucudur; tasavvur edilen şey de tasavvurun sebebi ve his kuvvesine iz bırakandır. Sonuç ise onu meydana getiren sebepten farklıdır. Bu yüzden nous tasavvurlara yöneldiğine göre, dışarıdaki tasavvur edilen şeyleri değil, onların sonuçlarını kavrayacaktır.
Πρὸς τούτοις ἡ φαντασία ἀποτέλεσμά ἐστι τοῦ φανταστοῦ, καὶ τὸ φανταστὸν αἴτιόν ἐστι τῆς φαντασίας καὶ τυπωτικὸν καθειστήκει τῆς αἰσθητικῆς δυνάμεως, διενήνοχέ τε τὸ ἀποτέλεσμα τοῦ ποιοῦντος αὐτὸ αἰτίου. ὅθεν ἐπεὶ ταῖς φαντασίαις ἐπιβάλλει ὁ νοῦς, λήψεται τὰ ἀποτελέσματα τῶν φανταστῶν, ἀλλ’ οὐ τὰ ἐκτὸς φανταστά.
7.384Biri nous'un kendindeki etkilenmelerden ve hâllerden yola çıkarak dış şeylere yöneldiğini söylerse, yukarıda (§ 357 vd.) söylenen güçlükleri buraya taşırız. Dış şeyler ya bizim tasavvurlarımızla aynıdır ya da aynı değil, onlara benzerdir. Aynı olamazlar: Aynı şey nasıl hem kendisinin sebebi hem de kendisinin sonucu olarak düşünülebilir?
καὶ εἰ λέγοι τις ἐκ τῶν περὶ αὐτῷ πείσεων καὶ παθῶν τοῖς ἐκτὸς ἐπιβάλλειν αὐτόν, τὰς ἀνώτερον (§ 357sq.) εἰρημένας μετοίσομεν ἀπορίας. ἤτοι γὰρ τὰ αὐτά ἐστι ταῖς ἡμετέραις φαντασίαις τὰ ἐκτός, ἢ τὰ αὐτὰ μὲν οὐκ ἂν εἴη, ὅμοια δέ. πῶς γὰρ δύναται τὸ αὐτὸ αἴτιόν τε καὶ ἀποτέλεσμα ἑαυτοῦ νοεῖσθαι;
7.385Benzerse, bir şeye benzeyen şey benzediği şeyden başka olduğu için, düşünce tasavvur edilen şeyleri değil, onlara benzeyen şeyleri bilecektir. Üstelik bu da çözümsüz bir güçlüktür: Düşünce, tasavvur edilen şeylerin tasavvurlara benzediğini nasıl bilecek? Bunu ya tasavvur olmadan ya da bir tasavvurla bilecektir. Tasavvur olmadan bilmesi imkânsızdır, çünkü düşünce tabiatı gereği tasavvur almadan hiçbir şeyi kavrayamaz.
εἰ δ’ ὅμοια, ἐπεὶ τό τινι ὅμοιον ἕτερόν ἐστιν ἐκείνου τοῦ ᾦ ὅμοιόν ἐστιν, ἡ διάνοια τὰ ὅμοια τοῖς φανταστοῖς ἀλλ’ οὐ τὰ φανταστὰ εἴσεται, σὺν τῷ καὶ τοῦτο ἄπορον εἶναι. πῶς γὰρ εἴσεται ἡ διάνοια, ὅτι ὅμοιά ἐστι ταῖς φαντασίαις τά φανταστά; ἤτοι γὰρ χωρὶς φαντασίας τοῦτο αὐτὸ γνώσεται ἢ φαντασίᾳ τινί. καὶ χωρὶς μὲν φαντασίας ἀμήχανον· οὐδὲν γὰρ ἡ διάνοια μὴ φαντασιουμένη πέφυκε λαμβάνειν.
7.386Bir tasavvurla biliyorsa, kendisini meydana getiren tasavvur edilen şeye benzeyip benzemediğinin bilinebilmesi için bu tasavvurun hem kendini hem de nesne olan tasavvur edilen şeyi kavraması gerekir. Nesne olan tasavvur edilen şeyi, onun tasavvuru olduğu için belki kavrayabilecektir; ama kendini nasıl kavrayacak? Bunun olabilmesi için aynı şeyin hem tasavvur hem de tasavvur edilen şey olması gerekecektir.
εἰ δὲ φαντασίᾳ, πάντως αὕτη ἡ φαντασία, ἴνα γνωσθῇ εἰ αὐτὴ ὁμοία ἐστὶ τῷ ποιοῦντι αὐτὴν φανταστῷ, ὀφείλει ἑαυτὴν λαβεῖν καὶ τὸ ὑποκείμενον φανταστόν. ἀλλὰ τὸ μὲν ὑποκείμενον φανταστὸν τάχα δυνήσεται λαβεῖν φαντασία οὖσα ἐκείνου· ἑαυτὴν δὲ πῶς λήψεται; ἴνα γὰρ τοῦτο γένηται, δεήσει ταὐτὸ καὶ φαντασίαν καὶ φανταστὸν γίνεσθαι.
7.387Oysa tasavvur edilen şey bir şeydir (çünkü sebeptir), tasavvur başka bir şeydir (çünkü sonuçtur); öyleyse aynı şey hem kendi kendisinin sebebi hem de sonucu olacaktır. Bunların ikisi de akla aykırıdır.
καὶ ἐπεί ἐστιν ἕτερον μὲν τὸ φανταστόν (αἴτιον γάρ ἐστιν), ἕτερον ἐστιν ἡ φαντασία (ἀποτέλεσμα γὰρ ἦν), ἔσται τὸ ἕτερον ἑαυτοῦ αἴτιόν τε ἅμα καὶ ἀποτέλεσμα)· ὧν ἑκάτερόν ἐστιν ἄλογον.
7.388Bu güçlükleri ortaya koyduktan sonra başka bir konuya geçelim ve tasavvurun dogmatiklerin istediği türden bir şey olduğunu kabul ederek güçlüğü başka bir yoldan ortaya koyalım. Tasavvur ölçüt olarak benimsenecekse, ya Protagoras'ın dediği gibi her tasavvurun doğru olduğunu, ya Korinthoslu Ksenyades'in ileri sürdüğü gibi her tasavvurun yanlış olduğunu, ya da Stoacıların, Akademililerin ve ayrıca Peripatetiklerin dediği gibi kiminin doğru, kiminin yanlış olduğunu söylemek gerekir.
Ἠπορημένων δὴ τούτων μεταβάντες, καὶ ἐπὶ συγχωρήσει τοῦ εἶναι τὴν φαντασίαν τοιαύτην ὁποίαν ποτὲ θέλουσιν ὑπάρχειν οἱ δογματικοί, ἑτέρως ἀπορῶμεν. εἰ γὰρ κριτήριον ἀπολειπτέον τὴν φαντασίαν, ἤτοι πᾶσαν ἀληθῆ φαντασίαν λεκτέον εἶναι, καθὼς ἔλεγεν ὁ Πρωταγόρας, ἢ πᾶσαν ψευδῆ, ὧς ἔφασκε Ξενιάδης ὁ Κορίνθιος, ἢ τινὰ μὲν ἀληθῆ τινὰ δὲ ψευδῆ, ὡς οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ τῆς Ἀκαδημίας, ἔτι δὲ τοῦ Περιπάτου.
7.389Ama göstereceğimiz gibi, ne hepsinin doğru, ne hepsinin yanlış, ne de kiminin doğru kiminin yanlış olduğunu söylemek mümkündür; demek ki tasavvurun ölçüt olduğunu söylememek gerekir. Kimse her tasavvurun doğru olduğunu söyleyemez, çünkü bu görüş dönüp kendini çürütür; Demokritos ve Platon da Protagoras'a karşı çıkarken bunu öğretmişlerdir:
οὔτε δὲ πᾶσαν ἀληθῆ λεκτέον εἶναι οὔτε ψευδῆ οὔτε τινά μὲν ἀληθῆ τινὰ δὲ ψευδῆ, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα κριτήριον εἶναι ῥητέον τὴν φαντασίαν. πᾶσαν μὲν οὖν φαντασίαν οὐκ <ἂν> τις ἀληθῆ διὰ τὴν περιτροπήν, καθὼς ὅ τε Δημόκριτος (Α 8 et 114 Diels) καὶ ὁ Πλάτων (Theaet. 171 A. Euthyd. 286 ΒC) ἀντιλέγοντες τῷ Πρωταγόρᾳ (A 19 Diels) ἐδίδασκον·
7.390Her tasavvur doğruysa, her tasavvurun doğru olmadığı da bir tasavvura dayandığı için doğru olacak ve böylece her tasavvurun doğru olduğu yanlış çıkacaktır. Böyle bir kendini çürütme olmasa bile, pek çok tasavvur yanlış olduğuna göre, her tasavvurun doğru olduğunu söylemek görünenlere ve apaçıklığa aykırıdır.
εἰ γὰρ πᾶσα φαντασία ἐστὶν ἀληθής, καὶ τὸ μὴ πᾶσαν φαντασίαν εἶναι ἀληθῆ, κατὰ φαντασίαν ὑφιστάμενον, ἔσται ἀληθές, καὶ οὕτω τὸ πᾶσαν φαντασίαν εἶναι ἀληθῆ γενήσεται ψεῦδος. καὶ χωρὶς δὲ τῆς τοιαύτης περιτροπῆς παρὰ τὰ φαινόμενά ἐστι καὶ τὴν ἐνάργειαν τὸ λέγειν πᾶσαν φαντασίαν εἶναι ἀληθῆ, πολλῶν πάνυ ψευδῶν οὐσῶν.
7.391Şu anda “Gündüzdür” ile “Gecedir” tasavvurlarından aynı biçimde etkilenmeyiz; Sokrates'in yaşadığı ve öldüğü tasavvurlarından da öyle. Bunlar karşımıza aynı apaçıklıkla çıkmaz: Şimdi gündüz olduğu ve Sokrates'in öldüğü inanılır görünür, gece olduğu ve Sokrates'in yaşadığı ise aynı ölçüde inanılır değildir, var olmayan şeylerden görünür.
οὐχ ὡσαύτως γὰρ κινούμεθα πρὸς τὸ “ἡμέρα ἔστιν” ἐπὶ τοῦ παρόντος καὶ πρὸς τὸ “νὺξ ἔστι,” τό τε ζῆν Σωκράτη καὶ τεθνάναι, οὐδὲ τὴν ἴσην ποτὲ ταῦτα προσβάλλει ἐνάργειαν, ἀλλὰ τὸ μὲν ἡμέραν νῦν εἶναι καὶ τὸ Σωκράτη τεθνάναι πιστὸν ἔοικεν ὑπάρχειν, τὸ δὲ νύκτα εἶναι καὶ τὸ ζῆν Σωκράτη οὐχ ὁμοίως ἐστὶ πιστόν, ἀλλὰ τῶν ἀνυπάρκτων φαίνεται.
7.392Bazı şeyler arasındaki gerektirme ve çatışma için de aynı şey söylenebilir. Gündüz olması aydınlık olmasını, senin yürüyor olman hareket ediyor olmanı açıkça gerektirir; gündüz olmasıyla gece olması, senin yürüyor olmanla hareket etmiyor olman ise açıkça çatışır ve birini koymak ötekini kaldırmaktır. Bir şey bir şeyi gerektiriyorsa, bir şey de başka bir şeyle mutlaka çatışır. Bir şey bir şeyle çatışıyorsa da her tasavvur doğru değildir; çünkü bir şeyle çatışan şey, ya doğru olarak yanlışla ya da yanlış olarak doğruyla çatışır.
καὶ ὁ αὐτὸς λόγος ἐπὶ τῆς ἔν τισι πράγμασιν ἀκολουθίας τε καὶ μάχης [ἀληθής τε καὶ ψευδής ἐστιν]. τῷ μὲν γὰρ ἡμέραν εἶναι τὸ φῶς εἶναι καὶ τῷ περιπατεῖν σε τὸ κινεῖσθαί σε ἐμφανῶς ἀκολουθεῖ, τῷ δὲ ἡμέραν εἶναι τὸ νύκτα εἶναι καὶ τῷ περιπατεῖν σε τὸ μὴ κινεῖσθαί σε προδήλως ἐμάχετο, καὶ ἡ τοῦ ἑτέρου θέσις ἄρσις ἦν τοῦ λοιποῦ καὶ εἰ μὲν συνακολουθεῖ τί τινι, καὶ μάχεται πάντως ἕτερον ἑτέρῳ. εἰ δέ ἐστί τί τινι μαχόμενον , οὐ πᾶσα φαντασία ἐστὶν ἀληθής· τὸ γάρ τινι μαχόμενον ὡς ἀληθὲς ψεύδει ἢ ὡς ψεῦδος ἀληθεῖ μάχεται.
7.393Bütün tasavvurlar doğruysa, bizim için açık olmayan hiçbir şey kalmaz. Çünkü bir şey doğru, bir şey yanlış olup da bunlardan hangisinin doğru, hangisinin yanlış olduğu bilinmediğinde, bizim için açık olmayan şey ortaya çıkar. “Yıldızların sayısının çift mi tek mi olduğu bana açık değil” diyen kişi, aslında yıldızların sayısının çift olmasının mı tek olmasının mı doğru, hangisinin yanlış olduğunu bilmediğini söyler. Öyleyse her şey doğruysa ve bütün tasavvurlar doğruysa, bizim için açık olmayan hiçbir şey yoktur. Bizim için açık olmayan hiçbir şey yoksa, her şey apaçık olacaktır. Her şey apaçıksa, hiçbir şey hakkında araştırma ve aporia da kalmayacaktır; çünkü insan açık olanı değil, kendisine açık olmayan şeyi araştırır ve onda aporiaya düşer. Araştırmayı ve aporiayı ortadan kaldırmak ise saçmadır; demek ki her tasavvur doğru değildir, her şey de doğru değildir.
εἴπερ τε πάσας συμβέβηκε τὰς φαντασίας εἶναι ἀληθεῖς, οὐδέν ἐστιν ἡμῖν ἄδηλον. ἀληθοῦς γάρ τινος ὄντος καὶ ψεύδους, εἶτ᾿ ἀγνοουμένου τί τούτων ἐστὶν ἀληθὲς καὶ τί ψεῦδος, τὸ ἀδηλούμενον ἡμῖν συνίσταται, καὶ ὁ λέγων “ἄδηλόν ἐστί μοι τὸ ἀρτίους ἢ περισσοὺς εἶναι τοὺς ἀστέρας” δυνάμει λέγει μὴ ἐπίστασθαι πότερον ἀληθές ἐστι καὶ πότερον ψεῦδος, τὸ ἀρτίους εἶναι τοὺς ἀστέρας ἢ περισσούς. ὥστε εἰ πάντα ἐστὶν ἀληθῆ καὶ πᾶσαι φαντασίαι εἰσὶν ἀληθεῖς, οὐδέν ἐστιν ἡμῖν ἄδηλον. εἰ δὲ μηδέν ἐστιν ἡμῖν ἄδηλον, πάντ’ ἔσται πρόδηλα. εἰ δὲ πάντα ἐστὶ πρόδηλα, οὐδὲν ἔσται τὸ ζητεῖν καὶ ἀπορεῖν περί τινος· ζητεῖ γάρ τις καὶ ἀπορεῖ περὶ τοῦ ἀδηλουμένου αὐτῷ πράγματος, ἀλλ᾿ οὐχὶ περὶ τοῦ φανεροῦ. ἄτοπον δέ γέ ἐστι τὸ ζήτησιν καὶ ἀπορίαν ἀναιρεῖν· οὐκ ἄρα πᾶσα φαντασία ἐστὶν ἀληθής, οὐδὲ πάντα ἐστὶν ἀληθῆ.
7.394Dahası, her tasavvur doğruysa ve her şey doğruysa, ne doğru söyleme, ne yanılmazlık, ne öğretme, ne öğrenme, ne tekhnē, ne ispat, ne aretē, ne de böyle başka bir şey kalır. Söyleneni inceleyelim. Her tasavvur doğruysa hiçbir şey yanlış değildir; hiçbir şey yanlış olmayınca ne yalan söyleme, ne yanılma, ne tekhnē'den yoksun olma, ne de kötü olma kalacaktır. Çünkü bunların her biri yanlışa bağlıdır ve varlığını ondan alır.
Καὶ μὴν εἰ πᾶσα φαντασία ἐστὶν ἀληθὴς καὶ πάντα ἐστὶν ἀληθῆ, οὔτε ἀλήθευσίς τις ἔστιν οὔτε ἀπλανησία, οὐ διδασκαλία, οὐ μάθησις, οὐ τέχνη, οὐκ ἀπόδειξις, οὐκ ἀρετή, οὐκ ἄλλο τι τῶν τοιούτων. σκοπῶμεν δὲ τὸ λεγόμενον. εἰ γὰρ πᾶσα φαντασία ἐστὶν ἀληθής, οὐδέν ἐστι ψεῦδος, μηδενὸς δὲ ὄντος ψεύδους οὔτε τὸ ψεύδεσθαι ἔσται οὔτε τὸ πλανᾶσθαι οὔτε τὸ ἄτεχνον εἶναι οὔτε τὸ φαῦλον ὑπάρχειν· ἕκαστον γὰρ τούτων τοῦ ψεύδους ἔχεται κοὶ περὶ τοῦτο τὴν ὑπόστασιν λαμβάνει.
7.395Hiç kimse yalan söylemeyince doğruyu söyleyen de olmaz; hiç kimse yanılmayınca yanılmayan da olmaz. Aynı şekilde tekhnē'den yoksun kimse olmayınca usta da, kötü kimse olmayınca bilge de ortadan kalkar. Çünkü bunlar birbiriyle karşılaştırılarak düşünülür: Sağ olmayınca sol, aşağı olmayınca yukarı da olmadığı gibi, karşıtlardan biri olmayınca öteki de var olmayacaktır. İspat ve işaret de ortadan kalkacaktır.
μηδενὸς δὲ ψευδομένου οὐδ’ ἀληθεύων τις ἔσται, καὶ μηδενὸς πλανωμένου οὐδ’ ἀπλανὴς καταστήσεταί τις. ὡσαύτως δὲ μὴ ὄντος ἀτέχνου συναναιρεῖται καὶ ὁ τεχνίτης καὶ μὴ ὑπάρχοντος φαύλου ὁ σοφός· ταῦτα γὰρ κατὰ σύμβλησιν νοεῖται, καὶ ὃν τρόπον μὴ ὄντος δεξιοῦ τινος οὐδὲ ἀριστερὸν ἔστι μηδὲ ὄντος τοῦ κάτω οὐδὲ τὸ ἄνω ἔστιν, οὕτω μὴ ὄντος τοῦ ἑτέρου τῶν ἀντικειμένων οὐδὲ τὸ λοιπὸν ὑποστήσεται. οἰχήσεται δὲ καὶ ἡ ἀπόδειξις καὶ τὸ σημεῖον.
7.396Çünkü ispat bir şeyin yanlış değil doğru olduğunun ispatıdır; hiçbir şey yanlış değilse, bir şeyin yanlış olmadığını öğretecek bir şeye ihtiyaç kalmaz. İşaret ve kanıt da açık olmayan şeyi ortaya çıkarmayı vaat ediyordu; ama her şey doğru ve kendiliğinden açıkça görünür olunca, bilinmeyen şeyi, doğru mu yanlış mı olduğunu bize bildirecek bir şeye ihtiyacımız kalmaz.
ἣ μὲν γὰρ τοῦ ἀληθὲς εἶναι ἀλλὰ μὴ ψεῦδος ἔστιν ἀπόδειξις· μηδενὸς δὲ ὄντος ψεύδους οὐ χρεία τοῦ διδάξοντος ὅτι οὐκ ἔστι ψεῦδος· τὸ δὲ σημεῖον καὶ τὸ τεκμήριον ἐπηγγέλλετο ἐκκαλυπτικὸν εἶναι τοῦ ἀδηλουμένου, πάντων δὲ ἀληθῶν ὄντων καὶ δι’ αὑτῶν προφανῶν οὐ χρῄζομεν τοῦ μηνύσοντος τὸ μὴ γινωσκόμενον, εἴτε ἀληθές ἐστιν εἴτε καὶ ψεῦδος.
7.397Bütün tasavvurların doğru olduğu kabul edilince ne canlı ne de genel olarak evren kalacakken bunları neden ayrıntısıyla anlatıyoruz ki? Her şey doğruysa her şey bize apaçık olacaktır; öyleyse “Her şey bize açık değildir” sözü de, bu her şeyden biri olduğu için, sağlam ve doğru olacaktır. “Her şey açık değildir” doğru olunca da ne bir canlının, ne bir bitkinin, ne de evrenin bize göründüğünü kabul edebiliriz; bu da saçmadır.
Καίτοι τί περὶ τούτων διέξιμεν, ὅτε οὔτε ζῷον οὔτε κοινῶς κόσμος ὑποκείσεται συγχωρηθέντος τοῦ πάσας τὰς φαντασίας ἀληθεῖς ὑπάρχειν; εἰ γὰρ πάντα ἐστὶν ἀληθῆ, πάντα ἡμῖν γενήσεται πρόδηλα, καὶ εἰ τοῦτο, ἔσται ὑγιές τε καὶ ἀληθὲς καὶ τὸ πάντα ἡμῖν εἷναι ἄδηλα, ‘ὲν ἐκ τῶν πάντων καθεστώς· ἀληθοῦς δὲ ὄντος τοῦ πάντα ἄδηλα τυγχάνειν, οὔτε ζῶον οὔτε φυτὸν οὔτε κόσμον προσδεξόμεθα φαίνεσθαι ἡμῖν· ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον.
7.398Bütün bu sebeplerle bütün tasavvurların doğru ve güvenilir olduğunu söylememek gerekir; benzer sebeplerle hepsinin yanlış olduğunu da söylememek gerekir, çünkü hepsinin yanlış olduğunu söylemek hepsinin doğru olduğunu söylemekle aynı değerdedir. Bu yüzden önceden söylediklerimizin hemen hepsini bu görüşe de uygulayabiliriz.
λεκτέον ἄρα διὰ ταῦτα πάντα μὴ πάσας τἀς φαντασίας εἶναι ἀληθεῖς καὶ πιστάς, καὶ μὴν οὐδὲ πάσας ψευδεῖς διὰ τἀς ἀναλόγους αἰτίας· ἰσοδυναμεῖ γὰρ τῷ πάσας εἶναι ἀληθεῖς καὶ τὸ πάσας εἶναι ψευδεῖς. διὸ καὶ πάντα σχεδὸν τὰ προειρημένα ἡμῖν ἔσται καὶ ἐπὶ τὴν τοιαύτην μεταφέρειν στάσιν.
7.399Bütün tasavvurlar yanlışsa ve hiçbir şey doğru değilse, “Hiçbir şey doğru değildir” sözü doğrudur. Demek ki hiçbir şey doğru değilse, doğru bir şey vardır. Böylece bütün tasavvurların yanlış olduğunu ve var olan şeyler arasında hiçbir doğru bulunmadığını söyleyen Ksenyades ve çevresi amaçlarının tersine sürüklenmiş oldu. Genel olarak, tek tek şeylerden birinin yanlış olduğunu söyleyen kişinin bir şeyi doğru diye belirlememesi imkânsızdır. Örneğin A'nın yanlış olduğunu söylediğimizde A'ya yanlışlığın kendisini yükleriz ve “A yanlıştır” önermesini koyarız; böylece aslında şunu ileri sürmüş oluruz: “A'nın yanlış olduğu doğrudur.” Demek ki bir şeyin yanlış olduğunu söylerken zorunlu olarak doğru bir şeyin var olduğunu da belirlemiş oluruz.
εἰ γὰρ πᾶσαι αἱ φαντασίαι εἰσὶ ψευδεῖς καὶ οὐδέν ἐστιν ἀληθές, ἀληθές ἐστι τὸ ‘‘οὐδέν ἐστιν ἀληθές.” εἰ ἄρα μηδέν ἐστιν ἀληθές, ἔστιν ἀληθές· καὶ οὕτως εἰς τοὐναντίον τῇ προθέσει περιήχθησαν οἱ περὶ τὸν Ξενιάδην, λέγοντες πάσας τἀς φαντασίας εἶναι ψευδεῖς καὶ μηδὲν ὅλως ἐν τοῖς οὖσιν ὑπάρχειν ἀληθές. καθόλου γὰρ ἀμήχανόν ἐστι τῶν ἐπὶ μέρους τι λέγοντα ψεῦδος μὴ οὐχὶ καὶ ἀληθὲς ὁρίζειν. οἶον ὅτε λέγομεν ψεῦδος εἶναι τὸ Α, τοῦ μὲν Α τὸ ψεῦδος αὐτὸ ὑπάρχειν κατηγοροῦμεν, τὸ δὲ “ψεῦδός ἐστι τὸ Α” τίθεμεν, ὥστε δυνάμει τοιοῦτόν τι ἀποφαίνεσθαι ‘‘ἀληθές ἐστι τὸ ψεῦδος εἶναι τὸ Α.” ἅμα οὖν τῷ ψεῦδός τι λέγειν καὶ τὸ εἶναι ἀληθὲς ἐξ ἀνάγκης ὁρίζομεν.
7.400Aynı şekilde burada da tasavvurlar arasında hemen hemen apaçık farklar bulunduğunu gösterebiliriz: Bu farklar yüzünden kimi tasavvurlar onayımızı çeker, kimileri onu iter; ne hepsi birlikte onayımızı çeker, ne de hepsi topyekûn iter. Hiçbir fark olmasaydı da hepsi aynı ölçüde güvenilmez ya da güvenilir olsaydı, ne tekhnē, ne tekhnē yoksunluğu, ne övgü, ne kınama, ne de aldanma olurdu. Çünkü tekhnē, beğeni ve aldanmazlık doğru tasavvurlara göre, aldanma ve kınama ise yanlış tasavvurlara göre düşünülür. Demek ki ne hepsinin doğru ve güvenilir, ne de hepsinin yanlış ve güvenilmez olduğunu söylemek gerekir.
ἔνεστι δὲ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐνταυθοῖ διδάσκειν, ὅτι ἐναργεῖς σχεδόν εἰσι τῶν φαντασιῶν αἱ διαφοραί, καθ’ ἃς αἱ μὲν ἐπισπῶνται ἡμῶν τὴν συγκατάθεσιν, αἱ δ’ ἀποκρούονται, καὶ οὔτε ἅπασαι ἐπισπῶνται κοινῶς οὔτε ἅπασαι συλλήβδην ἀποχρούονται, ἐπεί τοι μηδεμιᾶς οὔσης τῆς διαφορᾶς, ἀλλὰ πασῶν ἐπ’ ἴσης ἀπίστων οὐσῶν ἢ πιστῶν, οὔτε τέχνη ποτ’ ἂν οὔτε ἀτεχνία καθειστήκει, οὐκ ἔπαινος, οὐκ ἐπιτίμησις, οὐκ ἀπάτη· ἐνοεῖτο γὰρ ἡ μὲν τέχνη καὶ ἀποδοχὴ καὶ τὸ ἀνεξαπάτητον κατὰ τὰς ἀληθεῖς φαντασίας, ἡ δὲ ἀπάτη καὶ ἐπιτίμησις κάτα τὰς ψευδεῖς. οὔτε οὑν πάσας ἀληθεῖς εἶναι ῥητέον καὶ πιστὰς οὔτε πάσας ψευδεῖς καὶ ἀπίστους.
7.401Geriye, Stoacıların ve Akademililerin dediği gibi, kimi tasavvurların güvenilir, kimilerinin güvenilmez olduğunu ileri sürmek kalıyor: Stoacılar kavrayıcı tasavvurları, Akademililer ise ikna edici görünenleri kabul ederler. Ama bunu da dikkatle inceleyince hakikatten çok bir dileğe benzediğini görürüz.
Λείπεται ἄρα τὰς μὲν πιστὰς τἀς δὲ ἀπίστους ἀξιοῦν, ὅπερ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας ἔλεγον, οἱ μὲν ἀπὸ τῆς Στοᾶς τὰς καταληπτικὰς φαντασίας ἀποδεχόμενοι, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας τὰς πιθανὰς εἶναι δοκούσας. τοῦτο δὲ καὶ αὐτὸ σκεψαμένοις ἡμῖν ἀκριβῶς εὐχῇ μᾶλλον ἔοικεν ἢ ἀληθείᾳ.
7.402Kavrayıcı tasavvurla başlayalım: Kavrayıcı tasavvur, var olan bir şeyden gelen, tam o var olana uygun olarak basılmış ve mühürlenmiş olan, var olmayan bir şeyden gelemeyecek türden tasavvurdu. Karneades ve okulu, bunlardan öteki kayıtları Stoacılara kabul edeceklerini, ama “var olmayan bir şeyden gelemeyecek türden” kaydını kabul edemeyeceklerini söylerler. Çünkü var olmayan şeylerden de, var olan şeylerden geliyormuş gibi tasavvurlar meydana gelir.
ἦν γὰρ καταληπτικὴ φαντασία, ἴνα τις ἀπὸ ταύτης ἄρχηται, ἡ ἀπὸ ὑπάρχοντος καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον ἐναπομεμαγμένη καὶ ἐναπεσφραγισμένη, ὁποία οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος. τούτων δὲ τὰ μὲν ἄλλα λέγουσιν οἱ περὶ τὸν Καρνεάδην συγχωρήσειν τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς, τὸ δὲ “οἵα οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάεχοντος” ἀσυγχώρητον εἶναι. γίνονται γὰρ καὶ ἀπὸ μὴ ὑπαρχόντων φαντασίαι ὧς ἀπὸ ὑπαρχόντων.
7.403Bunların ayırt edilemediğinin kanıtı, aynı ölçüde apaçık ve çarpıcı bulunmalarıdır; aynı ölçüde çarpıcı ve apaçık olmalarının kanıtı da onlara uygun eylemlerin ardından gelmesidir. Uyanıkken susamış kişi içeceği alıp içince haz duyar, vahşi bir hayvandan ya da korkunç başka bir şeyden kaçan kişi bağırıp çağırır. Aynı şekilde uykuda da susamış olup pınardan su içtiğini sanan kişi ferahlar, korkan kişiyi de benzer biçimde korku sarar (İlyada XXIII 101):
καὶ τεκμήριον τῆς ἀπαραλλαξίας τὸ ἐπ’ ἴσης ταύτας ἐναργεῖς καὶ πληκτικὰς εὑρίσκεσθαι, τοῦ δὲ ἐπ’ ἴσης πληκτικὰς καὶ ἐναργεῖς εἶναι τὸ τὰς ἀκολούθους πράξεις ἐπιζεύγνυσθαι. ὥσπερ γὰρ ἐν τοῖς ὕπαρ ὁ μὲν διψῶν ἀρόμενος ποτὸν ἥδεται, ὁ δὲ θηρίον ἢ ἄλλο τι τῶν δειμαλέων φεύγων βοᾷ καὶ κέκραγεν, οὕτω καὶ κατὰ τοὺς ὕπνους ἡ μὲν διάχυσίς ἐστι τοῖς διψῶσι καὶ ἀπὸ κρήνης πίνειν δοκοῦσιν, ἀνάλογον δὲ φόβος τοῖς δειματουμένοις (Ψ 101)·
7.404Afalladı, sıçradı ayağa Akhilleus, çırptı ellerini, yakındı acı acı.
Sağlıklı durumdayken en açık tasavvurlara inanıp onay verdiğimiz gibi —örneğin Dion'a Dion, Theon'a Theon olarak davrandığımız gibi—, bazıları delilik hâlinde de buna benzer şeyler yaşar.
ταφὼν γὰρ ἀνόρουσεν Ἀχιλλεύς χερσί τε συμπλατάγησεν, ἔπος τ’ ὀλοφυδνὸν ἔειπεν. καὶ ὃν τρόπον ἐν <ὑγιεῖ> καταστάσει τοῖς τρανότατα πιστεύομεν καὶ συγκατατιθέμεθα, οἷον Δίωνι μὲν ὧς Δίωνι, Θέωνι δὲ ὡς Θέωνι προσφερόμενοι, οὕτω καὶ ἐν μανίᾳ τὸ παραπλήσιον πάσχουσί τινες.
7.405Nitekim Herakles delirdiğinde kendi çocuklarından, Eurystheus'un çocuklarıymış gibi bir tasavvur aldı ve bu tasavvura uygun eylemi ona bağladı. Uygun eylem düşmanın çocuklarını öldürmekti; o da bunu yaptı. Demek ki bazı tasavvurlar bizi onaya ve kendilerine uygun eylemi yapmaya götürdükleri ölçüde kavrayıcıysa, yanlış tasavvurlar da böyle göründüğüne göre, kavrayıcı olmayan tasavvurların kavrayıcı olanlardan ayırt edilemediğini söylemek gerekir.
ὁ γοῦν Ἡρακλῆς μανείς, καὶ λαβὼν φαντασίαν ἀπὸ τῶν ἰδίων παίδων ὡς Εὐρυσθέως, τὴν ἀκόλουθον πρᾶξιν ταύτῃ τῇ φαντασίᾳ συνῆἐπιτίμησις ψεν. ἀκόλουθον δὲ ἦν τὸ τοὺς τοῦ ἐχθροῦ παῖδας ἀνελεῖν, ὅπερ καὶ ἐποίησεν. εἰ οὖν καταληπτικαί τινές εἰσι φαντασίαι παρόσον ἐπάγονται ἡμᾶς εἰς συγκατάθεσιν καὶ εἰς τὸ τὴν ἀκόλουθον αὐταῖς πρᾶξιν συνάπτειν, ἐπεὶ καὶ ψευδεῖς τοιαῦται πεφήνασι, λεκτέον ἀπαραλλάκτους εἶναι ταῖς καταληπτικαῖς φαντασίαις τὰς ἀκαταλήπτους.
7.406Kahraman yaylarından nasıl bir tasavvur aldıysa, kendi çocuklarından da Eurystheus'un çocukları olduklarına dair öyle bir tasavvur aldı; çünkü aynı durumdaki kişide tek ve aynı türden bir tasavvur bulunuyordu. Ama yaylardan gelen tasavvur doğru, çocuklardan gelen ise yanlıştı.
καὶ μὴν ὃν τρόπον ἀπὸ τῶν τόξων ἐλάμβανε φαντασίαν ὁ ἥρως, οὕτω καὶ ἀπὸ τῶν ἰδίων παίδων ὅτι Εὐρυσθέως εἰσὶ παῖδες. μία γὰρ καὶ ἡ αὐτὴ προυπέκειτο καὶ ὡσαύτως ἔχοντι φαντασία. ἀλλ’ ἦν ἡ μὲν ἀπὸ τῶν τόξων ἀληθής, ἡ δὲ ἀπὸ τῶν παίδων ψευδής.
7.407İkisi de aynı ölçüde etkilediğine göre, birinin ötekinden ayırt edilemediğini kabul etmek gerekir. Yaylardan gelen tasavvura, onları yay olarak kullanmak gibi uygun bir eylem ardından geldiği için kavrayıcı deniyorsa, çocuklardan gelen tasavvurun da ondan farklı olmadığı söylensin; çünkü onun ardından da uygun iş, yani düşmanın çocuklarını öldürmek gerektiği düşüncesi geldi.
ἐπ’ ἴσης οὖν κινουσῶν ἀμφοτέρων ὁμολογητέον ἀπαράλλακτον εἶναι τὴν ἑτέραν τῇ ἑτέρᾳ· καὶ εἰ ἡ ἀπὸ τῶν τόξων λέγεται καταληπτική, ὅτι <ἡ> ἀκόλουθος αὐτῇ πρᾶξις ἐπεζεύχθη τοῖς αὐτοῦ ὧς τόξοις χρησαμένου, λεγέσθω καὶ ἡ ἀπὸ τῶν παίδων μὴ διαφέρειν ταύτης, παρόσον καὶ ταύτῃ τὸ ἀκόλουθον ἐπεζεύχθη ἔργον, τουτέστι τὸ τοὺς τοῦ ἐχθροῦ παῖδας δεῖν ἀναιρεῖν.
7.408Kavrayıcı ve kavrayıcı olmayan tasavvurların apaçıklık ve yoğunluk bakımından ayırt edilemediği böyle gösterilir. Akademililer, belirgin özellik ve iz bakımından da ayırt edilemediklerini aynı açıklıkla gösterirler; Stoacıları da görünenlere bakmaya çağırırlar.
ἀλλὰ γὰρ αὕτη μὲν ἡ ἀπαραλλαξία τῶν τε καταληπτικῶν καὶ τῶν ἀκαταλήπτων φαντασιῶν κατὰ τὸ ἐναργὲς καὶ ἔντονον ἰδίωμα παρίσταται. οὐδὲν δὲ ἧττον δείκνυται τοῖς ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας καὶ ἡ κατὰ χαρακτῆρα καὶ [ἡ] κατὰ τύπον. καλοῦσι δὲ ἐπὶ τὰ φαινόμενα τοὺς Στωικούς.
7.409Biçimce benzer, ama nesne olarak farklı şeylerde kavrayıcı tasavvuru yanlış ve kavrayıcı olmayan tasavvurdan ayırmak imkânsızdır. Örneğin birbirine son derece benzeyen iki yumurtayı sırayla Stoacıya ayırt etmesi için veririm: Bakalım bilge, onlara bakarak, gösterilen yumurtanın hep aynı yumurta mı, yoksa ayrı ayrı yumurtalar mı olduğunu yanılmadan söyleyebilecek mi?
ἐπὶ γὰρ τῶν ὁμοίων μὲν κατὰ μορφήν, διαφερόντων δὲ κατὰ τὸ ὑποκείμενον, ἀμήχανόν ἐστι διορίζειν τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν ἀπὸ τῆς ψευδοῦς καὶ ἀκαταλήπτου· οἶον δυεῖν ᾠῶν ἄκρως ἀλλήλοις ὁμοίων ἐναλλὰξ τῷ Στωικῷ δίδωμι πρὸς διάκρισιν, εἰ ἐπιβαλὼν ὁ σοφὸς ἰσχύσει λέγειν ἀδιαπτώτως, πότερον ἔν ἐστι τὸ δεικνύμενον ᾠὸν ἢ ἄλλο καὶ ἄλλο.
7.410Aynı şey ikizler için de söylenebilir. Erdemli kişi Kastor'dan, Polydeukes'ten geliyormuş gibi bir tasavvur alırsa, var olan bir şeyden gelen ve tam o var olan şeye uygun biçimde basılıp mühürlenmiş bir tasavvura sahip olduğu hâlde yanlış bir tasavvur almış olacaktır. “Örtülü” denen argüman da zaten buradan doğmuştur: Bir yılan başını dışarı uzattığında karşımızdaki nesneyi tespit etmek istersek büyük bir çıkmaza düşeriz; aynı inde birçok yılan çöreklenmiş olduğundan, bunun daha önce başını uzatan yılanla aynı mı, başka mı olduğunu söyleyemeyiz.
ὁ δ’ αὐτὸς λόγος ἐστὶ καὶ ἐπὶ διδύμων· λήψεται γὰρ ψευδῆ φαντασίαν ὁ σπουδαῖος καὶ ὡς ἀπὸ ὑπάρχοντος καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρσυγκατάθεσιν χον ἐναπομεμαγμένην καὶ ἐναπεσφραγισμένην ἔχων τὴν φαντασίαν, ἐὰν ἀπὸ Κάστορος ὧς ἀπὸ Πολυδεύκους φαντασιωθῇ. ἐντεῦθεν γοῦν καὶ ὁ ἐγκεκαλυμμένος συνέστη λόγος· ἐὰν γὰρ προκύψαντος δράκοντος θέλωμεν τῷ ὑποκειμένῳ ἐπιστῆναι, εἰς πολλὴν ἀπορίαν ἐμπεσούμεθα, καὶ οὐχ ἕξομεν λέγειν, πότερον ὁ αὐτός ἐστι δράκων τῷ πρότερον προκύψαντι ἢ ἕτερος, πολλῶν ἐνεσπειραμένων τῷ αὐτῷ φωλεῷ δρακόντων.
7.411Demek ki kavrayıcı tasavvurun, onu yanlış ve kavranamaz tasavvurlardan ayıran belirgin bir özelliği yoktur.
Bundan başka, bir şeyi kavrayabilen başka herhangi bir şey varsa, görme de kavrayabilir. Oysa göstereceğimiz gibi görme hiçbir şeyi kavramaz;
οὐ τοίνυν ἔχει τι ἰδίωμα ἡ καταληπτικὴ φαντασία ᾧ διαφέρει τῶν ψευδῶν τε καὶ ἀκαταλήπτων φαντασιῶν. Πρὸς τούτοις, εἰ τι ἄλλο καταληπτικόν τινός ἐστι, καὶ ἡ ὅρασις. οὐχὶ δέ γ’ αὕτη καταληπτική τινός ἐστιν, ὧς παραστήσομεν·
7.412öyleyse hiçbir şey hiçbir şeyi kavramaz. Görmenin renkleri, büyüklükleri, şekilleri ve hareketleri algıladığı sanılır, ama bunların hiçbirini algılamaz; doğrudan renklerden başlarsak bu hemen görülecektir. Akademililer şöyle der: Görme herhangi bir rengi kavrıyorsa insanın rengini de kavrayacaktır; ama onu kavramaz; öyleyse başka bir rengi de kavramayacaktır.
οὐκ ἄρα ἔστι τι καταληπτικόν τινος. ἡ γὰρ ὅρασις λαμβάνειν μὲν δοκεῖ χρώματα καὶ μεγέθη καὶ σχήματα καὶ κινήσεις, τούτων δὲ οὐδὲν λαμβάνει, καθάπερ εὐθὺς ἀπὸ τῶν χρωμάτων ἀρξαμένοις ἡμῖν φανεῖται. εἴπερ οὖν ἡ ὅρασις καταλαμβάνεταί τι χρῶμα, φασὶν οἱ ἐξ Ἀκαδημίας, καὶ τὸ τοῦ ἀνθρώπου καταλήψεται· οὐ καταλαμβάνεται δὲ τοῦτο· οὐδ’ ἄλλο τοίνυν καταλήψεται χρῶμα.
7.413İnsanın renginin kavranmadığı apaçıktır; çünkü bu renk mevsimlere, uğraşlara, tabiatlara, yaşlara, içinde bulunulan koşullara, hastalığa ve sağlığa, uykuya ve uyanıklığa göre değişir. Böylece onun bu şekillerde değişip durduğunu biliriz, ama gerçekte ne olduğunu bilmeyiz. Bu renk kavranamıyorsa, başka hiçbir şey de bilinebilir olmayacaktır.
καὶ ὅτι οὐ καταλαμβάνεται, πρόδηλον· μεταβάλλει γὰρ κατὰ ὥρας ἐνεργείας φύσεις ἡλικίας περιστάσεις νόσους ὑγείαν ὕπνον ἐγρήγορσιν, ὥστε τὸ μὲν οὕτως αὐτὸ ποικίλλεσθαι γινώσκειν ἡμᾶς, τὸ δὲ τί ἐστι τὸ κατ’ ἀλήθειαν ἀγνοεῖν. ταύτῃ τε εἰ τοῦτο μὴ ἔστι καταληπτόν, οὐδ’ ἄλλο τι γενήσεται γνώριμον.
7.414Şekil konusunda da aynı türden bir çıkmazla karşılaşırız. Aynı şey hem düz hem pürüzlü görünür, resimlerde olduğu gibi; hem yuvarlak hem dört köşe görünür, kulelerde olduğu gibi; hem doğru hem kırık görünür, suyun dışındaki ve içindeki kürekte olduğu gibi. Harekette de aynı şey hem hareket ediyor hem duruyor görünür; gemide oturanlara ya da kıyıda duranlara görünen şeylerde olduğu gibi.
καὶ μὴν καὶ ἐπὶ σχήματος τὸ αὐτὸ γένος τῆς ἀπορίας εὑρήσομεν· τὸ γὰρ αὐτὸ λεῖον καὶ τραχὺ ὑποπίπτει ὧς ἐπὶ τῶν γραφῶν, στρογγύλον τε καὶ τετράγωνον ὧς ἐπὶ πύργων, εὐθύ τε καὶ κεκλασμένον ὧς ἐπὶ τῆς ἐξάλου τε καὶ ἐνάλου κώπης, καὶ ἐπὶ κινήσεως κινούμενον καὶ ἠρεμοῦν, ὧς ἐπὶ τῶν ἐν νηὶ καθεζομένων ἢ ἐπὶ τῶν ἐν αἰγιαλοῖς ἑστώτων.
7.415Öte yandan kavranamaz tasavvur kavrayıcı tasavvurla örtüşüyorsa, kavrayıcı tasavvur hakikatin ölçütü olamaz. Eğri bir şeyle örtüşen bir şey doğrunun ölçütü olamayacağı gibi, kavrayıcı tasavvur da yanlış ve kavranamaz tasavvurlarla örtüşüyorsa ölçüt olamaz. Oysa göstereceğimiz gibi kavrayıcı tasavvur kavranamaz ve yanlış şeylerle örtüşür; öyleyse kavrayıcı tasavvur doğruların ve yanlışların ölçütü değildir.
Ἄλλως τε, εἴπερ προσαρμόζεται τῇ καταληπτικῇ φαντασίᾳ ἡ ἀκατάληπτος φαντασία, οὐκ ἂν εἴη κριτήριον ἀληθείας ἡ καταληπτική φαντασία. ὥσπερ γὰρ τὸ προσαρμοττόμενον στρεβλῷ οὐκ ἂν εἴη κριτήριον εὐθέος, οὕτως εἰ προσαρμόττεται ψευδέσι καὶ ἀκαταλήπτοις φαντασίαις ἡ καταληπτικὴ φαντασία, οὐκ ἂν εἴη κριτήριον. προσαρμόττεται δέ γε ἀκαταλήπτοις καὶ ψευδέσι πράγμασιν ἡ καταληπτικὴ φαντασία, καθὼς παραστήσομεν· οὐ τοίνυν κριτήριόν ἐστι τῶν τε ἀληθῶν καὶ τῶν ψευδῶν ἡ καταληπτικὴ φαντασία.
7.416Yığın argümanında son kavrayıcı tasavvur ilk kavranamaz tasavvurun hemen yanında durur ve ondan neredeyse ayırt edilemez. Khrysippos ve çevresindekiler bu durumda şunu söyler: Aralarındaki fark böylesine küçük olan tasavvurlarda bilge duracak ve sessiz kalacak; farkın daha büyük göründüğü tasavvurlarda ise birine doğru diye onay verecektir.
ἐπὶ γὰρ τοῦ σωρίτου τῆς ἐσχάτης καταληπτικῆς φαντασίας τῇ πρώτῃ ἀκαταλήπτῳ παρακειμένης καὶ δυσδιορίστου σχεδὸν ὑπαρχούσης, φασὶν οἱ περὶ τὸν Χρύσιππον (fr. 276 Arn.), ὅτι ἐφ’ ὧν μὲν φαντασιῶν ὀλίγη τις οὕτως ἐστὶ διαφορὰ, στήσεται ὁ σοφὸς καὶ ἡσυχάσει, ἐφ’ ὧν δὲ πλείων προσπίπτει, ἐπὶ τούτων συγκαταθήσεται τῇ ἑτέρᾳ ὧς ἀληθεῖ.
7.417Şimdi biz kavrayıcı tasavvurun yanı başında birçok yanlış ve kavranamaz tasavvur bulunduğunu gösterirsek, kavrayıcı tasavvura onay vermemek gerektiğini kanıtlamış olacağımız açıktır. Yoksa ona razı olduğumuzda, tasavvurlar arasında ne kadar büyük bir fark görünürse görünsün, bu komşuluk yüzünden kayıp kavranamaz ve yanlış tasavvurlara da onay verir hâle düşeriz.
ἐὰν οὖν παραστήσωμεν ἡμεῖς πολλὰ ψευδῆ καὶ ἀκατάληπτα τῇ καταληπτιῇ φαντασίᾳ παρακείμενα, δῆλον ὧς ἐσόμεθα κατεσκευακότες τὸ μὴ δεῖν συγκατατίθεσθαι τῇ καταληπτικῇ φαντασίᾳ, ἴνα μὴ ταύτῃ συναινέσαντες προπέσωμεν διὰ τὴν γειτνίασιν καὶ εἰς τὴν τῶν ἀκαταλήπτων καὶ ψευδῶν συγκατάθεσιν, κἂν ὅτι μάλιστα πολλὴ περὶ τὰς φαντασίας προσπίπτειν δοκῇ διαφορά.
7.418Söylenen şey bir örnekle açıklık kazanacaktır. “Elli azdır” tasavvuru kavrayıcı bir tasavvur olsun; bu tasavvur “on bin azdır” tasavvurundan da çok uzak görünür. “On bin azdır” kavranamaz tasavvuru “elli azdır” kavrayıcı tasavvurundan pek uzak olduğu için, erdemli kişi, aradaki fark büyük göründüğünden yargıyı askıya almayacak; “elli azdır” kavrayıcı tasavvuruna onay verecek, “on bin azdır” kavranamaz tasavvuruna ise onay vermeyecektir.
τὸ δὲ λεγόμενον σαφὲς ἔσται ἐπὶ παραδείγματος. ὑποκείσθω γὰρ καταληπτικὴ μὲν φαντασία ἡ “τὰ πεντήκοντα ὀλίγα ἐστίν”, ἥτις καὶ κατὰ πολύ φαίνεται κεχωρισμένη τῆς “τὰ μύρια ὀλίγα ἐστίν” ἑτέρας. οὐκοῦν ἐπεὶ πλεῖστον ἀπέχει τῆς “τὰ πεντήκοντα ὀλίγα ἐστί” καταληπτικῆς ἡ “τὰ μύρια ὀλίγα ἐστίν” ἀκατάληπτος, οὐκ ἐφέξει ὁ σπουδαῖος μεγάλης προσπιπτούσης διαφορᾶς, ἀλλὰ συγκαταθήσεται μὲν τῇ “τὰ πεντήκοντα ὀλίγα ἐστί᾿ καταληπτικῇ φαντασίᾳ, οὐ συγκαταθήσεται δὲ τῇ “τὰ μύρια ὀλίγα ἐστίν” ἀκαταλήπτῳ.
7.419Ama bilge, “elli azdır” tasavvurundan çok uzak olduğu ölçüde “on bin azdır” tasavvuruna onay vermeyecekse, “elli bir azdır” tasavvuruna onay vereceği elbette açıktır; çünkü bununla “elli azdır” arasında hiçbir şey yoktur. Oysa “elli azdır” son kavrayıcı tasavvur olarak kabul edildiğine göre, “elli bir azdır” ilk kavranamaz tasavvurdu. Demek ki erdemli kişi “elli bir azdır” kavranamaz tasavvuruna onay verecektir. “Elli azdır”dan hiçbir farkı olmayan bu tasavvura onay verirse, “on bin azdır” kavranamaz tasavvuruna da onay verecektir.
ἀλλ’ εἰ τῇ “τὰ μύρια ὀλίγα ἐστίν” οὐ συγκαταθήσεται ὁ σοφός, παρόσον πολλῷ κεχώρισται τῆς “τὰ πεντήκοντα ὀλίγα ἐστίν”, φανερὸν δήπουθεν ὅτι συγκαταθήσεται τῇ “τὰ πεντήκοντα <ἓν> ὀλίγα ἐστίν”· οὐδὲν γάρ ἐστι μεταξὺ ταύτης καὶ τῆς “τὰ πεντήκοντα ὀλίγα ἐστίν”. ἦν δέ γε ἡ “τὰ πεντήκοντα ἓν ὀλίγα ἐστί”, καταληπτικῆς ἐσχάτως ὑποκειμένης <τῆς> “τὰ πεντήκοντα ὀλίγα ἐστί”, πρώτη ἀκατάληπτος. συγκαταθήσεται ἄρα ὁ σπουδαῖος ἀκαταλήπτῳ φαντασίᾳ τῇ “τὰ πεντήκοντα ἓν ὀλίγα ἐστίν”· καὶ εἰ ταύτῃ συγκαταθήσεται, μηδεμίαν ἐχούσῃ διαφορὰν πρὸς τὴν “τὰ πεντήκοντα ὀλίγα ἐστί”, συγκαταθήσεται καὶ τῇ “τὰ μύρια ὀλίγα ἐστίν” ἀκαταλήπτῳ.
7.420Çünkü her kavranamaz tasavvur her kavranamaz tasavvura eşittir. “On bin azdır” kavranamaz tasavvuru “elli bir azdır” tasavvuruna eşit olduğuna, bu da “elli azdır” kavrayıcı tasavvurundan hiçbir bakımdan farklı ve ayrı olmadığına göre, “elli azdır” kavrayıcı tasavvuru “on bin azdır” kavranamaz tasavvuruna eşit olacaktır.
πᾶσα γὰρ ἀκατάληπτος φαντασία ἀκαταλήπτῳ φαντασίᾳ ἐστὶν ἴση. ἐπεὶ οὖν ἡ μὲν “τὰ μύρια ὀλίγα ἐστίν” ἀκατάληπτος ἴση ἐστὶ τῇ “τὰ πεντήκοντα ἓν ὀλίγα ἐστίν”, οὐδενὶ δὲ διέφερε καὶ ἐκεχώριστο τῆς “τὰ πεντήκοντα ὀλίγα ἐστί” καταληπτικῆς, ἴση γενήσεται τῇ “τὰ μύρια ὀλίγα ἐστίν” ἀκαταλήπτῳ φαντασία ἡ “τὰ πεντήκοντα ὀλίγα ἐστί” καταληπτική.
7.421Böylece kavrayıcı tasavvur, ondan ayırt edilemediği için, yanlış ve kavranamaz tasavvurla birlikte elden gider.
Her kavranamaz tasavvurun her kavranamaz tasavvura eşit olmadığını, birinin daha çok, ötekinin daha az kavranamaz olduğunu söylemek de mümkün değildir;
καὶ οὕτω συνεξέρχεται τῇ ψευδεῖ καὶ ἀκαταλήπτῳ φαντασίᾳ διὰ τὴν ἀπαραλλαξίαν ἡ καταληπτική. Οὐδὲ γάρ ἔνεστι λέγειν μὴ πᾶσαν ἀκατάληπτον φαντασίαν ἴσην πάσῃ ἀκαταλήπτῳ τυγχάνειν φαντασίᾳ, ἀλλὰ τὴν μὲν μᾶλλον εἶναι ἀκατάληπτον τὴν δὲ ἧσσον,
7.422çünkü önce Stoacılar hem kendileriyle hem de şeylerin tabiatıyla çatışmış olurlar. İnsan, insan olması bakımından insandan farklı olmadığı gibi, taş da taştan farklı olmadığı gibi, kavranamaz tasavvur da kavranamaz olması bakımından kavranamaz tasavvurdan, yanlış tasavvur da yanlış olması bakımından yanlış tasavvurdan farklı değildir. Zenon ve çevresindekiler de buradan yola çıkarak hataların eşit olduğunu öğretiyorlardı.
ἐπεὶ πρῶτον μὲν μαχέσονται ἑαυτοῖς καὶ τῇ φύσει τῶν πραγμάτων οἱ Στωικοί. ὥσπερ γὰρ ἄνθρωπος ἀνθρώπου, καθὸ ἄνθρωπός ἐστιν, οὐ διαφέρει, οὐδὲ λίθος λίθου, οὕτως οὔτε ἀκατάληπτος φαντασία ἀκαταλήπτου φαντασίας διενήνοχεν, ᾗ ἀκατάληπτός ἐστιν, οὔτε ψευδὴς ψευδοῦς, ᾑ ψευδής ἐστιν. κἀντεῦθεν ὁρμώμενοι οἱ περὶ τὸν Ζήνωνα (fr. 224 Arn.) ἐδίδασκον ὅτι ἴσα ἐστὶ τὰ ἁμαρτήματα.
7.423Sonra, birinin daha çok, ötekinin daha az kavranamaz olduğunu kabul edelim. Bu onlara ne yardımı dokunabilir? Bundan, bilgenin daha çok kavranamaz olana onay vermeyip daha az kavranamaz olana onay vereceği sonucu çıkar; bu ise saçmadır. Çünkü onlara göre bilgenin yanılmaz bir ölçütü vardı ve kanaate kapılmadığı, yani yanlışa onay vermediği için her bakımdan tanrılaştırılıyordu; oysa son derece büyük mutsuzluk ve erdemsizlerin yanlışa düşmesi tam da bu kanaatte yatıyordu.
εἶτα ἴστω τὴν μὲν μᾶλλον εἶναι ἀκατάληπτον τὴν δὲ ἧσσον. τί τοῦτο αὐτοῖς βοηθεῖν δύναται; ἀκολουθήσει γὰρ τῇ μὲν μᾶλλον ἀκαταλήπτῳ μὴ συγκατατίθεσθαι τὸν σοφόν, τῇ δὲ ἧσσον συγκατατίθεσθαι, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον· ἀπλανὲς γὰρ εἶχε κριτήριον κατ’ αὐτοὺς ὁ σοφός, καὶ κατὰ πάντα ἐθεοποιεῖτο διὰ τὸ μὴ δοξάζειν, τουτέστι ψεύδει συγκατατίθεσθαι, ἐν ᾧ ἔκειτο ἡ ἄκρα κακοδαιμονία καὶ ἡ τῶν φαύλων διάπτωσις.
7.424Bundan başka, onlara göre bir tasavvurun duyusal olması, örneğin görsel olması için beş şeyin bir araya gelmesi gerekir: duyu organı, duyulur nesne, yer, ışık ve düşünce. Öteki şeyler mevcutken yalnız biri eksik olsa, örneğin düşünce tabiata aykırı bir hâldeyse, algı sağlam kalmayacaktır, derler. Bu yüzden bazıları kavrayıcı tasavvurun her durumda ölçüt olmadığını, ancak yer bakımından hiçbir engeli bulunmadığında ölçüt olduğunu söylüyordu.
Ἵνα γε μὴν αἰσθητικὴ γένηται φαντασία κατ’ αὐτούς, οἶον ὁρατική, δεῖ πέντε συνδραμεῖν, τό τε αἰσθητήριον καὶ τὸ αἰσθητὸν καὶ τὸν τόπον καὶ τὸ φῶς καὶ τὴν διάνοιαν, ὧς ἐὰν τῶν ἄλλων παρόντων ‘ὲν μόνον ἀπῇ, καθάπερ διάνοια παρὰ φύσιν ἔχουσα, οὐ σωθήσεται, φασίν, ἡ ἀντίληψις. ἔνθεν καὶ τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν ἔλεγόν τινες μὴ κοινῶς εἶναι κριτήριον, ἀλλ’ ὅταν μηδὲν ἔχῃ κατὰ τὸν τόπον ἔνστημα.
7.425Ama bu imkânsız şeylerden biridir. Çünkü yukarıda hesaba kattığımız gibi, yerlerin farklılıkları, dışarıdaki koşullar ve daha başka birçok etken yüzünden şeyler bize ne aynı görünür ne de aynı biçimde görünür. Öyle ki bir şeyin şu hisse ve şu koşula göre nasıl göründüğünü söyleyebiliriz, ama gerçekten göründüğü gibi mi olduğuna, yoksa bir türlü olup başka türlü mü göründüğüne karar veremeyiz. Bu yüzden engelsiz hiçbir tasavvur yoktur.
τοῦτο μέντοι τῶν ἀδυνάτων ἐστίν· καὶ γὰρ παρὰ τἀς διαφορὰς τῶν τόπων καὶ παρὰ τὰς τοῦ ἐκτὸς περιστάσεις καὶ παρ’ ἄλλους πλείονας τρόπους οὔτε τὰ αὐτὰ οὔτε ὡσαύτως ἰνδάλλεται ἡμῖν τὰ πράγματα, καθάπερ ἀνώτερον ἐπελογισάμεθα (§ 249), ὥστε ὅτι μὲν φαίνεται πρὸς τῇδε τῇ αἰσθήσει καὶ τῇδε τῇ περιστάσει δύνασθαι λέγειν, τὸ δ’ εἰ ταῖς ἀληθείαις τοιοῦτόν ἐστιν οἶον καὶ φαίνεται, ἢ ἀλλοῖον μέν ἐστιν, ἀλλοῖον δὲ φαίνεται, μὴ ἔχειν ἡμᾶς διαυθεντεῖν, διὰ δὲ τοῦτο μηδεμίαν εἶναι φαντασίαν χωρὶς ἐνστήματος.
7.426Hem nasıl olur da karşılıklı dayanma kipine de düşmezler? Kavrayıcı tasavvurun ne olduğunu araştırdığımızda, tarifini vererek şöyle derler: “Var olan bir şeyden gelen ve tam o var olan şeye uygun biçimde basılıp mühürlenmiş, var olmayan bir şeyden gelemeyecek nitelikteki tasavvur.” Sonra, tarifle öğretilen her şey bilinen şeylerden öğretildiğine göre, bu kez “var olan” şeyin ne olduğunu da sorduğumuzda, işi tersine çevirip “Var olan, kavrayıcı tasavvuru harekete geçiren şeydir” derler. Böylece kavrayıcı tasavvuru öğrenmek için var olanı önceden bilmemiz, var olanı öğrenmek için de kavrayıcı tasavvura başvurmamız gerekir. Sonuçta ikisinden hiçbiri açıklık kazanmaz; her biri güvenilirliğini ötekinden bekler.
Πῶς δ’ οὐχὶ καὶ εἰς τὸν δι’ ἀλλήλων ἐμπίπτουσι τρόπον; ζητούντων γάρ ἡμῶν τίς ἐστιν ἡ καταληπτικὴ φαντασία, ὁριζόμενοί φασιν (Stoic. fr. 159 Arn.) “ἡ ἀπὸ ὑπάρχοντος καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον ἐναπομεμαγμένη καὶ ἐναπεσφραγισμένη, ὁποία οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος”. εἶτα πάλιν, ἐπεὶ πᾶν τὸ ὁρικῶς ἐκ γινωσκομένων διδάσκεται, προσανακρινόντων ἡμῶν τί ποτ’ ἐστι καὶ τὸ ὑπάρχον, ἀναστρέψαντές φασιν ὅτι “ὑπάρχον ἐστὶν ὃ κινεῖ καταληπτικὴν φαντασίαν”. ὥστε ἴνα μὲν μάθωμεν τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν, προειληφέναι ὀφείλομεν τὸ ὑπάρχον, ἴνα δὲ τοῦτο, ἐπὶ τὴν καταληπτικὴν βαδίζειν φαντασίαν· καὶ οὕτω μηδέτερον γίνεσθαι σαφές, περιμένον τὴν ἐκ τοῦ ἑτέρου πίστιν.
7.427Tasavvur edilen şeylerin kimi hem görünür hem vardır, kimi ise görünür ama yoktur; bu yüzden hangi görünen şeylerin aynı zamanda var olduğunu, hangilerinin görünüp de var olmadığını gösterecek bir ölçüte ihtiyaç duyarız. Aynı şekilde tasavvurların da kimi kavrayıcı, kimi değildir; bu yüzden hangilerinin kavrayıcı, hangilerinin kavranamaz ve yanlış olduğunu belirleyecek bir ölçüte ihtiyacımız vardır.
ὥσπερ τε ἐπεὶ τῶν φανταστῶν τὰ μὲν φαίνεται καὶ ὑπάρχει, τὰ δὲ φαίνεται μέν, οὐχὶ δέ γε καὶ ὑπάρχει, χρῄζομέν τινος κριτηρίου τοῦ παραστήσοντος τίνα ἐστὶ τὰ φαινόμενα ἅμα καὶ ὑπάρχοντα καὶ τίνα τὰ φαινόμενα καὶ μὴ ὑπάρχοντα, οὕτως ἐπεὶ καὶ τῶν φαντασιῶν αἱ μέν εἰσι καταληπτικαὶ αἱ δὲ οὔ, δεόμεθα κριτηρίου τοῦ διατάξοντος τίνες εἰσὶ τοιαῦται καὶ τίνες ἀκατάληπτοί τε καὶ ψευδεῖς.
7.428Bu ölçüt ya kavrayıcı bir tasavvur olacaktır ya da kavrayıcı olmayan bir tasavvur. Kavrayıcı değilse, kısacası her şeyin ölçütünün, kavrayıcı tasavvuru sınamak da onun işi olduğuna göre, kavrayıcı olmayan tasavvur olduğu sonucu çıkacaktır; bunu ise kabul etmek istemezler. Kavrayıcıysa, önce bu safçadır, çünkü ne zaman kavrayıcı olduğuna karar vermek istediğimiz şey tam da buydu; ikinci olarak da
τοῦτο οὖν τὸ κριτήριον ἤτοι καταληπτικὴ γενήσεται φαντασία ἢ οὐ καταληπτικὴ. καὶ εἰ μὲν οὐ καταληπτική, ἀκολουθήσει καὶ πάντων ἁπαξαπλῶς <τὴν> μὴ καταληπτικὴν φαντασίαν εἶναι, ἧς ἔργον ἐστὶ τὸ καὶ τὴν καταληπτικὴν ἐξετάζειν, ὅπερ οὐ θελήσουσιν· εἰ δὲ καταληπτική, πρῶτον μὲν εὔηθες αὐτὴν γὰρ ταύτην ἐζητοῦμεν κρίνειν πότε ἐστὶ καταληπτική), δεύτερον <δέ>,
7.429kavrayıcı ve kavranamaz tasavvurları ayırt etmek için kavrayıcı tasavvuru ölçüt olarak alırsak, onlara karar veren tasavvurun gerçekten kavrayıcı bir tasavvur olduğunun da kavrayıcı bir tasavvurla sınanması gerekecek, onun da başka bir tasavvurla, ve bu böyle sonsuza kadar gidecektir.
εἰ πρὸς τὸ διαγνῶναι τὰς καταληπτικὰς καὶ ἀκαταλήπτους φαντασίας κριτήριον παραλαμβάνομεν τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν, δεήσει καὶ τὸ ὅτι ἡ κρίνουσα αὐτάς τῷ ὄντι καταληπτική ἐστι φαντασία δοκιμάζεσθαι διὰ καταληπτικῆς φαντασίας, κἀκείνην πάλιν δι’ ἄλλης, καὶ τοῦτο μέχρις ἀπείρου.
7.430Belki biri, kavrayıcı tasavvurun hem tasavvur edilen şeyin gerçekten var olduğunun hem de kendisinin kavrayıcı olduğunun ölçütü olduğunu söyleyecektir. Ama bu, tersinden, tasavvur edilen şeyin de hem kendisinin hem de tasavvurun mihenk taşı olduğunu söylemekten farksızdır. Çünkü üzerinde anlaşmazlık bulunan şeylerde var olanı ve var olmayanı neyle ayırt edeceğimiz araştırılıyorsa, tasavvurlar da birbiriyle uyuşmadığına göre, kavrayıcı olanı ve öyle olmayanı neyle ayırt edeceğimizi soruştururuz.
Ἀλλ’ ἴσως τις ἐρεῖ τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν καὶ τοῦ φανταστοῦ, ὅτι κατὰ ἀλήθειαν ὑπόκειται, καὶ ἑαυτῆς, ὅτι καταληπτική ἐστι, κριτήριον ὑπάρχειν. ὅπερ οὐ διενήνοχε τοῦ φάναι κατὰ ἀναστροφὴν καὶ τὸ φανταστὸν ἑαυτοῦ καὶ τῆς φαντασίας εἶναι δοκίμιο.ν. ὧς γὰρ τῶν ἐν διαφωνίᾳ καθεστώτων ζητεῖται τίνι κρινοῦμεν τὸ ὑπάρχον καὶ τὸ μὴ ὑπάρχον, οὕτω καὶ τῶν φαντασιῶν ἀσυμφώνων οὐσῶν σκεπτόμεθα τὸ τίνι κρινοῦμεν τήν τε καταληπτικὴν καὶ τὴν μὴ τοιαύτην.
7.431Dolayısıyla durumlar benzer olduğundan, tasavvur uyuşmazlık içinde olduğu hâlde kendi kendisinin ölçütü olabiliyorsa, tasavvur edilen şey de üzerinde ne kadar anlaşmazlık olursa olsun kendi başına güvenilir olacaktır; bu ise saçmadır.
διόπερ ὁμοίων ὄντων τῶν πραγμάτων, εἰ ἑαυτῆς κριτήριον εἶναι δύναται ἡ φαντασία καίπερ ἀσύμφωνος οὖσα, ἔσται καὶ τὸ φανταστὸν ἐξ αὑτοῦ πιστόν, κἂν ὅτι μάλιστα διαφωνῆται· ὅπερ ἄτοπον.
7.432Yok eğer tasavvur edilen şey, üzerinde anlaşmazlık bulunduğu ölçüde kendisine karar verecek bir şeye ihtiyaç duyuyorsa, tasavvur da kendisini sınayacak ve gerçekten kavrayıcı olup olmadığını gösterecek bir şeye ihtiyaç duyacaktır.
Öte yandan, onlara göre erdemsiz kişinin her kanısı bilgisizlikse, yalnız bilge doğruyu söylüyor ve doğrunun sağlam bilgisine sahip bulunuyorsa, bilge şimdiye kadar bulunamamış olduğuna göre, zorunlu olarak doğru da bulunamamıştır. Bu yüzden her şey kavranamaz olur, çünkü hepimiz erdemsiz olduğumuzdan var olan şeyleri sağlamca kavrayamayız.
ἢ εἴπερ τοῦτο, παρόσον ἐστὶ διάφωνον, δεῖται τοῦ κρινοῦντος αὐτό, δεήσεται καὶ ἡ φαντασία τοῦ δοκιμάσοντος αὐτὴν καὶ παραστήσοντος εἰ τῷ ὄντι καταληπτική ἐστιν. Ἄλλως τε, εἰ πᾶσα φαύλου κατ’ αὐτοὺς ὑπόληψις ἄγνοιά ἐστι καὶ μόνος ὁ σοφὸς ἀληθεύει καὶ ἐπιστήμην ἔχει τἀληθοῦς βεβαίαν, ἀκολουθεῖ μέχρι δεῦρο ἀνευρέτου καθεστῶτος τοῦ σοφοῦ κατ’ ἀνάγκην καὶ τἀληθὲς ἀνεύρετον εἶναι, εἶναι, διὰ δὲ τοῦτο καὶ πάντα ἀκατάληπτα τυγχάνειν, ἐπείπερ φαῦλοι πάντες ὄντες οὐκ ἔχομεν βεβαίαν τῶν ὄντων κατάληψιν.
7.433Durum böyle olunca, Stoacıların şüphecilere karşı söyledikleri şeyler sıra değiştirerek şüpheciler tarafından onlara karşı söylenebilir. Onlara göre Zenon da, Kleanthes de, Khrysippos da, okulun öteki mensupları da erdemsizler arasında sayılır; her erdemsiz kişiye de bilgisizlik hâkimdir. Öyleyse Zenon kendisinin mi evrenin içinde bulunduğunu, yoksa evrenin mi onun içinde bulunduğunu, erkek mi kadın mı olduğunu kesinlikle bilmiyordu; Kleanthes de bir insan mı, yoksa Typhon'dan daha karmakarışık bir canavar mı olduğunu bilmiyordu.
τούτου δὲ οὕτως ἔχοντος ἀπολείπεται τὰ ὑπὸ τῶν Στωικῶν πρὸς τοὺς ἀπὸ τῆς σκέψεως λεγόμενα παρὰ μέρος καὶ ὑπὸ τῶν σκεπτικῶν πρὸς ἐκείνους λέγεσθαι. ἐπεὶ γὰρ τοῖς φαύλοις κατ’ αὐτοὺς ἐγκαταριθμοῦνται Ζήνων τε καὶ Κλεάνθης καὶ Χρύσιππος καὶ οἱ λοιποὶ τῶν ἀπὸ τῆς αἱρέσεως, πᾶς δὲ φαῦλος ἀγνοίᾳ κρατεῖται, πάντως ἠγνόει Ζήνων, πότερον ἐν κόσμῳ περιέχεται ἢ αὐτὸς τὸν κόσμον περιέσχηκεν, καὶ πότερον ἀνήρ ἐστιν ἢ γυνή, καὶ οὐκ ἠπίστατο Κλεάνθης, εἴτε ἄνθρωπός ἐστιν εἴτε τι θηρίον Τυφῶνος πολυπλοκώτερον.
7.434Üstelik Khrysippos, bir Stoa öğretisi olan şu ilkeyi —“Erdemsiz kişi her şeyi bilmez” ilkesini— ya biliyordu ya da bunu bile bilmiyordu. Biliyorduysa, erdemsiz kişinin her şeyi bilmediği yanlıştır; çünkü Khrysippos erdemsiz biri olduğu hâlde tam da bunu, erdemsiz kişinin her şeyi bilmediğini biliyordu. Yok eğer her şeyi bilmediğini bile bilmiyorduysa, tek bir evren olduğunu, bunun öngörüyle yönetildiğini, maddenin baştan sona değişebilir olduğunu ve daha sayısız başka şeyi ileri sürerek nasıl bu kadar çok konuda dogma koyar?
καὶ μὴν ἢ ἐγίνωσκε τὸ δόγμα τοῦτο Χρύσιππος Στωικὸν ὄν (φημὶ δὲ τὸ ‘‘πάντα ἀγνοεῖ ὁ φαῦλος”), ἢ οὐδὲ αὐτὸ τοῦτο ἠπίστατο. καὶ εἰ μὲν ἠπίστατο, ψεῦδος τὸ πάντα ἀγνοεῖν τὸν φαῦλον· αὐτὸ γὰρ τοῦτο φαῦλος ὢν ἐγίνωσκεν ὁ Χρύσιππος, τὸ πάντα ἀγνοεῖν τὸν φαῦλον. εἰ δ’ οὐδ’ αὐτὸ τοῦτο ᾔδει τὸ ὅτι πάντα ἀγνοεῖ, πῶς περὶ πολλῶν δογματίζει, τιθεὶς τὸ ἔνα εἶναι κόσμον καὶ προνοίᾳ τοῦτον διοικεῖσθαι καὶ διόλου τρεπτὴν εἷναι τὴν οὐσίαν καὶ ἄλλα παμπληθῆ;
7.435İsteyen, kendileri şüphecilere karşı yapmayı âdet edindikleri gibi, karşı soru soran kişinin öteki çıkmazlarını da öne sürebilir; ama itirazın karakteri gösterildiğine göre sözü uzatmaya gerek yok.
İnandırıcı tasavvurları kabul edenlere karşı ise söz kısadır. Bu ölçütleri ya hayatı sürdürmek için ya da var olan şeylerdeki hakikati bulmak için yararlı saymışlardır; ikisinden biri.
πάρεστι δέ, εἴ τινι φίλον ἐστί, καὶ τἀς ἄλλας ἀπορίας τὸν ἀντερωτῶντα, ὧς ἔθος ἔχουσιν αὐτοὶ τοῖς σκεπτικοῖς <.....> προσάγειν· δεδηλωμένου μέντοι κατὰ τὴν ἐπιχείρησιν χαρακτῆρος οὐκ ἀνάγκη μακρηγορεῖν. Πρὸς δὲ τοὺς τὰς πιθανὰς ἀποδεχομένους φαντασίας σύντομος ὁ λόγος. ταυτὶ γὰρ τὰ κριτήρια, δυεῖν θάτερον, ἢ ὧς πρὸς τὴν τοῦ βίου διεξαγωγὴν χρήσιμα αὐτοῖς ὑπείληπται ἢ ὧς πρὸς τὴν εὕρεσιν τῆς ἐν τοῖς οὖσιν ἀληθείας.
7.436İlkini söylerlerse saçmaya düşerler. Çünkü bu tasavvurların hiçbiri tek başına hayatı sürdürmeye yaramaz; her biri ayrıca bir gözlemi de gerektirir: Bu gözleme göre şu tasavvur şu yüzden inandırıcıdır, şu ise şu yüzden enine boyuna sınanmış ve hiçbir şeyin başka yöne çekmediği bir tasavvurdur.
καὶ εἰ μὲν τὸ πρῶτον λέγοιεν, ἄτοποι γενήσονται· οὐδεμία γὰρ τούτων τῶν φαντασιῶν δύναται κατ’ ἰδίαν χρειοῦν πρὸς τὰς τοῦ βίου διεξαγωγάς, ἀλλὰ χρεία ἐστὶν ἑκάστη καὶ τῆς τηρήσεως, καθ’ ἣν ἥδε μὲν διὰ τόδε ἐστὶ πιθανή, ἥδε δὲ διὰ τόδε διεξωδευμένη καὶ ἀπερίσπαστος.
7.437İkincisini, yani hakikati bulmak için yararlı olduklarını söylerlerse yanılırlar. Çünkü hakikatin ölçütü yalnızca inandırıcı tasavvur değildir; hakikatin bulunabilmesi için, çok daha önce bu tasavvurun enine boyuna sınanmış olması gerekir <…>. Çünkü onun çevresinde görülen şeylerin her birini tek tek gözden geçirirken, incelenmesi gereken şeylerden birinin atlanmış olabileceği kuşkusuna mutlaka düşeriz; düşünceyi başka yöne çeken bir şey olduğunda ise hakikatin bilgisi ortadan kalkar.
εἰ δὲ ὧς πρὸς τὴν τἀληθοῦς εὕρεσιν, διαπεσοῦνται. οὔτε γὰρ ἡ πιθανὴ μόνον κριτήριον τἀληθοῦς· δεῖ γάρ, ἴνα τοῦτο εὑρεθῇ, πολὺ πρότερον αὐτὴν περιωδευμένην <.....>, διὰ τὸ πάντως ἡμᾶς ἐν τῷ διοδεύειν ἕκαστον τῶν κατὰ τὸν τόπον αὐτῆς θεωρουμένων [μὴ] εἰς ὑπόνοιαν μήποτε παραλέλειπταί <τι> τῶν ὀφειλόντων κατὰ τὸν ἐξετάζεσθαι, ὅτι περισπασμοῦ περὶ τὴν διάνοιαν συμβαίνοντος αἴρεται ἡ τῆς ἀληθείας γνῶσις.
7.438Genel olarak, belki de kendi çürütmelerine yenik düşerler. Kavrayıcı tasavvuru kötülerken, yanında ondan ayırt edilemeyen başka yanlış tasavvurlar da bulunduğu için onun hakikatin ölçütü olmadığını söylüyorlardı. Aynı şekilde, inandırıcı tasavvuru incelerken enine boyuna sınadığımız şeylerin yanında da başka bazı yanlış şeylerin bulunması pekâlâ mümkündür. Öyle ki, sözgelimi, psykhēmizin ve bedenimizin sağlam olduğunu sanırız ama öyle değildir; ya da tasavvur edilen şeyi uygun bir uzaklıktan gördüğümüzü sanırız, ama durum başkadır.
τὸ δὲ ὅλον μήποτε τοῖς αὑτῶν ἐλέγχοις κρατοῦνται. ὧς γὰρ διαβάλλοντες τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν ἔφασκον μὴ εἶναι κριτήριον ταύτην τῆς ἀληθείας τῷ καὶ ἄλλας ἀπαραλλάκτους παρακεῖσθαι αὐτῇ ψευδεῖς, οὕτως οὐκ ἀπέοικε καὶ τοῖς διεξωδευμένοις πράγμασιν ἡμῖν ἐν τῷ διαθεωρεῖν τὴν πιθανὴν φαντασίαν ἄλλα τινὰ ψευδῆ παρακεῖσθαι, ὥστε λόγου ἕνεκεν δοκεῖν μὲν ἡμᾶς ἔχειν ἀρτίαν τὴν ψυχὴν καὶ τὸ σῶμα, μὴ οὕτως δὲ ἔχειν, ἢ ὡς ἐκ συμμέτρου μὲν διαστήματος δοκεῖν βλέπεσθαι τὸ φανταστόν, ἄλλως δὲ ἔχειν.
7.439Her neyse, işin özü şudur: Tasavvurların ne hepsi güvenilirse, ne hepsi güvenilmezse, ne de bazıları güvenilir bazıları güvenilmezse, tasavvur hakikatin ölçütü olamaz. Bundan da hiçbir ölçütün olmadığı sonucu çıkar; çünkü ne “kim tarafından” olan ölçütün, ne “neyin aracılığıyla” olan ölçütün, ne de “neye göre” olan ölçütün sağlam bilgisine sahibiz.
πλὴν τό γε κεφάλαιον, εἰ μήτε πᾶσαι αἱ φαντασίαι εἰσὶ πισταὶ μήτε πᾶσαι ἄπιστοι, μήτε τινὲς μὲν πισταὶ τινὲς δὲ ἄπιστοι, οὐκ ἂν εἴη κριτήριον τῆς ἀληθείας ἡ φαντασία. ὡ ἀκόλουθον τὸ μηδὲν εἶναι κριτήριον διὰ τὸ μήτε τὸ ὑφ’ οὗ μήτε τὸ δι’ οὗ μήτε τὸ καθ’ ὃ βεβαίαν ἔχειν τὴν γνῶσιν.
7.440Ama dogmacılar karşı itiraz getirip şüphecinin hiçbir ölçütün olmadığını nasıl öne sürebildiğini sormayı âdet edinmişlerdir. Bunu ya ölçütsüz söyler ya da bir ölçütle. Ölçütsüz söylerse güvenilmez olur; bir ölçütle söylerse sözü kendi aleyhine döner: Hiçbir ölçütün olmadığını söylerken, bunu göstermek için bir ölçüt kullandığını kabul etmiş olur.
Ἀλλ’ εἰώθασιν ἀνθυποφέροντες οἱ δογματικοὶ (Stoic. fr. II 118 Arn.) ζητεῖν, πῶς ποτε καὶ ὁ σκεπτικὸς τὸ μηδὲν εἶναι κριτήριον ἀποφαίνεται. ἤτοι γὰρ ἀκρίτως τοῦτο λέγει ἢ μετὰ κριτηρίου· καὶ εἰ μὲν ἀκρίτως, ἄπιστος γενήσεται, εἰ δὲ μετὰ κριτηρίου, περιτραπήσεται καὶ λέγων μηδὲν εἶναι χριτήριον ὁμολογήσει εἰς τὴν τούτου παράστασιν κριτήριον παραλαμβάνειν.
7.441Biz de karşılık olarak “Bir ölçüt varsa, ya ona karar verilmiştir ya da ona karar verilmemiştir” diye sorup iki sonuçtan birine —ya sonsuza düşmeye ya da bir şeyin kendi kendisinin ölçütü olduğunu söylemek gibi bir saçmalığa— vardığımızda, onlar da karşı örnekler getirerek bir şeyin kendi kendisinin ölçütü olduğunu kabul etmenin saçma olmadığını söylerler.
πάλιν τε ἡμῶν συνερωτώντων “εἰ ἔστι κριτήριον, ἤτοι κέκριται ἢ ἄκριτόν ἐστι”, καὶ δυεῖν θάτερον συναγόντων, ἤτοι τὴν εἰς ἄπειρον ἔκπτωσιν ἢ τὸ ἀτόπως ἑαυτοῦ τι κριτήριον εἶναι λέγεσθαι, ἀντιπαρεξάγοντές φασι μὴ ἄτοπον ὑπάρχειν τὸ ἑαυτοῦ τι κριτήριον ἀπολείπειν·
7.442Çünkü doğru olan, hem kendisini hem başka şeyleri sınar; terazi hem başka şeylerin hem de kendisinin denkliğini tartar; ışık da yalnız başka şeyleri değil kendisini de açığa çıkarır gibi görünür. Bu yüzden ölçüt de hem başka şeylerin hem de kendisinin ölçütü olabilir.
τὸ εὐθὺ γὰρ ἑαυτοῦ <τε> καὶ ἄλλων ἐστὶ δοκιμαστικόν, ὁ ζυγὸς τῆς τε τῶν ἄλλων ἰσότητος καὶ τῆς ἰδίας σταθμητικὸς ὑπῆρχεν, καὶ τὸ φῶς οὐ μόνον τῶν ἄλλων ἀλλὰ καὶ ἑαυτοῦ ἐκκαλυπτικὸν φαίνεται, διόπερ καὶ τὸ κριτήριον δύναται καὶ ἄλλων καὶ ἑαυτοῦ κριτήριον καθεστάναι.
7.443İlkine şöyle cevap vermek gerekir: Şüphecilerin âdeti, inanılan şeyleri savunmamak, bunlar hakkında yeterli bir kanıt olarak ortak önkavrayışla yetinmektir; güvenilmez görünen şeyleri ise savunur ve kabul edilmeye değer bulunan şeylere duyulan güvenle her birini eşit güce getirirler. Dolayısıyla şimdi de ölçütü ortadan kaldırmak için değil, ölçütün var olduğunun kesinlikle güvenilir olmadığını, karşıt görüş için de eşit dayanaklar bulunduğunu göstermek için ona karşı argümanlar ileri sürüyoruz.
ῥητέον δὲ πρὸς μὲν τὸ πρῶτον, ὅτι σκεπτικόν ἐστιν ἔθος τὸ τοῖς πεπιστευμένοις μὴ συνηγορεῖν, ἀρκεῖσθαι δ’ ἐπ’ αὐτῶν ὧς αὐτάρκει κατασκευῇ τῇ κοινῇ προλήψει, τοῖς δὲ ἀπίθεωρεῖν στοις εἶναι δοκοῦσι συναγορεύειν καὶ εἰς ἰσοσθένειαν αὐτῶν ἕκαστον ἀνάγειν τῇ περὶ τὰ παραδοχῆς ἠξιωμένα πίστει. τοίνυν καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος οὐκ ἀναιροῦντες τὸ κριτήριον τοὺς κατὰ τούτου χειρίζομεν λόγους, ἀλλὰ βουλόμενοι δεῖξαι ὅτι οὐ πάντως πιστόν ἐστι τὸ εἷναι κριτήριον, διδομένων εἰς τοὐναντίον καὶ τῶν ἴσων ἀφορμῶν.
7.444Sonra, gerçekten ölçütü ortadan kaldırıyormuşuz gibi görünsek bile, bunun için o anda önümüzde duran tasavvuru ölçüt olarak değil, ölçüt olmadan kullanabiliriz. Bu tasavvura göre, aklımıza gelen inandırıcı argümanları hiçbir ölçütün olmadığını göstermek üzere ortaya koyarız, ama bunu onay vererek yapmayız; çünkü karşıt argümanlar da aynı ölçüde inandırıcıdır.
εἶτα κἂν τῷ ὄντι συναναιρεῖν δοκῶμεν τὸ κριτήριον, δυνάμεθα εἰς τοῦτο οὐχ ὧς κριτηρίῳ χρῆσθαι τῇ προχείρῳ φαντασίᾳ, καθ’ ἣν τοὺς προσπίπτοντας ἡμῖν πιθανοὺς λόγους τιθέντες εἰς τὸ μηδὲν εἶναι κριτήριον ἐκτιθέμεθα μέν, οὐ μετὰ συγκαταθέσεως δὲ τοῦτο ποιοῦμεν διὰ τὸ καὶ τοὺς ἀντικειμένους λόγους ἐπ’ ἴσης εἶναι πιθανούς.
7.445“Ama Zeus aşkına, bir şey kendi kendisinin de ölçütü olabilir; cetvelde ve terazide olduğu gibi.” Bu çocukça bir sözdür. Çünkü bunların her birinin üstünde başka bir ölçüt vardır —his ve nous—; zaten bu yüzden onları yapmaya girişebiliyoruz. Oysa şimdi araştırma konusu olan ölçütün üstünde hiçbir ölçüt bulunmasını istemezler. Öyleyse kendisi hakkında bir şey söyleyen ve doğruluğuna tanıklık edecek bir şeyi olmayan bir şey güvenilmezdir.
νὴ Δία, ἀλλὰ δύναταί τι καὶ ἑαυτοῦ εἶναι κριτήριον, ὧς ἐπί τε κανόνος καὶ ζυγοῦ ἐγίνετο. ὅπερ ἐστὶ μειρακιῶδες. τούτων μὲν γὰρ ἑκάστου ἔστι τι ὑπεραναβεβηκὸς κριτήριον, ὡς αἴσθηδις καὶ νοῦς, διὸ καὶ ἐπὶ τὴν κατασκευὴν αὐτῶν ἐρχόμεθα· τοῦ δὲ νῦν ὑπὸ τὴν ζήτησιν πεπτωκότος κριτήριον οὐδὲν θέλουσιν ὑπεράνω τυγχάνειν. τοίνυν ἄπιστόν ἐστι περὶ αὑτοῦ τι λέγον καὶ μὴ ἔχον τὸ προσμαρτυροῦν τὴν ἀληθότητα.
7.446Ölçüt hakkında bu kadarı yeter. Kitap yeterli uzunluğa ulaştığına göre, hakikat konusundaki çıkmazları da ayrıca, başka bir başlangıçtan ele almaya çalışacağız.
Τοσαῦτα μὲν περὶ κριτηρίου· μέτρον δὲ ἔχοντος αὔταρκες τοῦ ὑπομνήματος, ἀπὸ ἄλλης ἀρχῆς πειρασόμεθα καὶ περὶ αὐτοῦ κατὰ ἀποτομὴν τοῦ ἀληθοῦς διαπορεῖν. # Kitap 8