İçeriğe geç
Bilginlere Karşı

Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı

VII. Kitap › Hakikat üzerine

7.38Bazıları, özellikle de Stoacılar (fr. II 132 Arnim), hakikatin doğrudan üç bakımdan ayrıldığını düşünür: ousia, yapı ve güç bakımından. Ousia bakımından: Hakikat cisimdir, doğru ise cisimsizdir. Haklı olarak, derler; çünkü doğru bir önermedir, önerme bir söylenebilirdir (lekton), söylenebilir de cisimsizdir. Hakikat ise tersine cisimdir; çünkü bütün doğruları bildiren bir epistēmē olarak görülür;

7.38

Τὴν δὲ ἀλήθειαν οἴονταί τινες, καὶ μάλιστα οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς (fr. II 132 Arn.), διαφέρειν τἀληθοῦς κατὰ τρεῖς τρόπους, οὐσίᾳ τε καὶ συστάσει καὶ δυνάμει, οὐσίᾳ μὲν παρόσον ἡ μὲν ἀλήθεια σῶμά ἐστι, τὸ δὲ ἀληθὲς ἀσώματον ὑπῆρχεν. καὶ εἰκότως, φασίν· τουτὶ μὲν γὰρ ἀξίωμά ἐστι, τὸ δὲ ἀξίωμα λεκτόν, τὸ δὲ λεκτὸν ἀσώματον. ἀνάπαλιν δὲ ἡ ἀλήθεια σῶμά ἐστι παρόσον ἐπιστήμη πάντων ἀληθῶν ἀποφαντικὴ δοκεῖ τυγχάνειν,

7.39her epistēmē ise belli bir hâlde bulunan yönetici kısımdır, tıpkı belli bir biçimde duran elin yumruk diye düşünülmesi gibi; yönetici kısım da onlara göre cisimdir. Öyleyse hakikat de cins bakımından cisimsel olacaktır.

7.39

πᾶσα δὲ ἐπιστήμη πὼς ἔχον ἐστὶν ἡγεμονικόν, ὥσπερ καὶ ἡ πὼς ἔχουσα χεὶρ πυγμὴ νοεῖται· τὸ δὲ ἡγεμονικὸν σῶμα κατὰ τούτους ὑπῆρχεν· τοίνυν καὶ ἡ ἀλήθεια κατὰ γένος ἔσται σωματική.

7.40Yapı bakımından: Doğru tek biçimli ve tabiatça basit bir şey olarak düşünülür; söz gelimi şu anda "gündüzdür" ve "konuşuyorum" gibi. Hakikat ise bir epistēmē olduğu için, tersine, sistemli ve birçok şeyin toplamı olarak kabul edilir.

7.40

συστάσει δὲ καθόσον τὸ μὲν ἀληθὲς ὧς μονοειδές τι καὶ ἁπλοῦν τὴν φύσιν νενόηται, οἶον ἐπὶ τοῦ παρόντος τὸ ‘‘ἡμέρα ἔστιν” καὶ τὸ ‘‘ ἐγὼ διαλέγομαι’’ ἡ δὲ ἀλήθεια ὧς ἂν ἐπιστήμη καθεστηκυῖα τοὐναντίον συστηματική τε καὶ πλειόνων ἄθροισμα τυγχάνειν ὑπείληπται.

7.41Halk ile vatandaş nasıl ayrı şeylerse, halk birçok vatandaşın toplamı, vatandaş ise tek kişiyse, hakikat de doğrudan aynı şekilde ayrılır: Hakikat sistemli, doğru ise basit olduğu için hakikat halka, doğru da vatandaşa benzer.

7.41

ᾧ οὖν λόγῳ ἕτερόν τί ἐστιν ὁ δῆμος καὶ ἕτερον ὁ πολίτης, καὶ δῆμος μὲν τὸ ἐκ πολλῶν πολιτῶν ἄθροισμα, πολίτης δὲ ὁ εἶς, τῷ αὐτῷ λόγῳ διενήνοχεν <ἡ> ἀλήθεια τοῦ ἀληθοῦς,καὶ ἡ μὲν ἀλήθεια τῷ δήμῳ, τὸ δὲ ἀληθὲς τῷ πολίτῃ, διὰ τὸ τὴν μὲν εἶναι συστηματικήν, τὸ δὲ ἀπλοῦν.

7.42Güç bakımından da bunlar birbirinden ayrılır. Çünkü doğru her zaman epistēmēye bağlı değildir (kötü insan da, çocuk da, deli de bazen doğru bir şey söyler, ama doğrunun epistēmēsine sahip değildir); hakikat ise epistēmē içinde görülür. Bu yüzden hakikate sahip olan bilgedir (çünkü doğruların epistēmēsine sahiptir) ve yanlış bir şey söylese bile hiçbir zaman yalan söylemez; çünkü bunu kötü bir yatkınlıktan değil, iyi bir yatkınlıktan dile getirir.

7.42

δυνάμει δὲ ταῦτα ἀλλήλων κεχώρισται, ἐπεὶ τὸ μὲν ἀληθὲς οὐ πάντως ἐπιστήμης εἴχετο (καὶ γὰρ ὁ φαῦλος καὶ ὁ νήπιος καὶ ὁ μεμηνὼς λέγει μέν ποτέ τι ἀληθές, οὐκ ἔχει δὲ ἐπιστήμην ἀληθοῦς), ἡ δὲ ἀλήθεια κατ’ ἐπιστήμην θεωρεῖται. ὅθεν καὶ ὁ ταύτην σοφός ἐστιν ἐπιστήμην γὰρ εἶχεν ἀληθῶν) καὶ οὔποτε ψεύδεται, κἂν ψεῦδος λέγῃ, διὰ τὸ μὴ ἀπὸ κακῆς ἀλλ’ ἀπὸ ἀστείας αὐτὸ διαθέσεως προφέρεσθαι.

7.43Hastanın iyileşmesi için yanlış bir şey söyleyen, bir şey vereceğini vaat edip vermeyen hekim yanlış bir şey söyler ama yalan söylemez (çünkü bunu baktığı hastanın iyiliği için yapar). Komutanların en iyileri de emirlerindeki askerlere yüreklilik vermek için çoğu zaman müttefik şehirlerden mektuplar uydurur; yanlış bir şey söylerler ama yalan söylemezler.

7.43

καθὰ γὰρ ὁ περὶ τῆς τοῦ κάμνοντος σωτηρίας ψεῦδός τι λέγων ἰατρός, καὶ ἐπαγγελλόμενός δώσειν μὴ διδοὺς δέ, ψεῦδος μέν τι λέγει, οὐ ψεύδεται δέ πρὸς γὰρ τὴν τοῦ ἐπιστατουμένου σωτηρίαν αὐτῷ τὸ τοιοῦτο λαμβάνει τὴν ἀναφορὰν), καὶ ὧς οἱ ἅριστοι τῶν στρατηγῶν πρὸς εὐθυμίαν τῶν ὑποταττομένων αὐτοῖς στρατιωτῶν πολλάκις ἐπιστολὰς ἀπὸ συμμαχίδων πόλεων πλασάμενοι ψεῦδος μέν τι λέγουσιν, οὐ ψεύδονται δὲ διὰ τὸ μὴ ἀπὸ πονηρᾶς γνώμης τοῦτο

7.44Çünkü bunu kötü bir niyetle yapmazlar. Gramerci de bir dil yanlışına örnek verirken bir dil yanlışı söyler ama dil yanlışı yapmış olmaz (çünkü bu, doğru konuşmayı bilmediğinden başına gelmez). Bunun gibi bilge de, yani doğrunun epistēmēsine sahip olan kişi, bazen yanlış bir şey söyleyecek ama hiçbir zaman yalan söylemeyecektir; çünkü zihni yanlışa onay vermez.

7.44

ποιεῖν, καὶ ὃν τρόπον γραμματικὸς σολοικισμοῦ τιθεὶς ὑπόδειγμα σολοικισμὸν <μὲν> προφέρεται, οὐ σολοικίζει δέ οὐ γὰρ παρὰ ἀπειρίαν τοῦ ὀρθοῦ λόγου τοῦτο πάσχει), ὧδε καὶ ὁ σοφός, τουτέστιν ὁ τὴν τοῦ ἀληθοῦς ἐπιστήμην ἔχων, ἐρεῖ μέν ποτε ψεῦδος, ψεύσεται δὲ οὐδέποτε διὰ τὸ μὴ ἔχειν τὴν γνώμην ψεύδει συγκατατιθεμένην.

7.45"Yalan söyleyeni yalnızca söylediği söze göre değil, yatkınlığına göre yargılamak gerektiğini," derler, "şu örneklerden öğrenmek mümkündür. Hem ölüleri soymak için mezar açana hem de ölüler için mezar kazana 'mezar kazan' (tymbōrykhos) denir. Ama birincisi bunu kötü bir yatkınlıkla yaptığı için cezalandırılır, ikincisi ise tam tersi sebepten hizmetinin karşılığında ücret de alır. Öyleyse yanlış bir şey söylemenin yalan söylemekten çok farklı olduğu açıktır: Biri iyi bir niyetten doğar, yalan söylemek ise kötü bir niyetten."

7.45

ὅτι γά;ρ, φασίν, ἀπὸ τῆς διαθέσεως καὶ οὐκ ἀπὸ ψιλῆς τῆς προφορᾶς κριτέον ἐστὶ τὸν ψευδόμενον, πάρεστι μαθεῖν ἐκ τῶν τεθησομένων ὑποδειγμάτων. τυμβωρύχος γὰρ λέγεται καὶ ὁ ἐπὶ τῷ σκυλεύειν τοὺς νεκροὺς τοῦτο πράττων καὶ ὁ τύμβους τοῖς νεκροῖς ὀρύττων· ἀλλ’ ὁ μὲν πρῶτος κολάζεται ὡς ἀπὸ κακῆς διαθέσεως τοῦτο πράσσων, ὁ δὲ δεύτερος καὶ μισθὸν λαμβάνει τῆς ὑπηρεσίας διὰ τὴν ἀντικειμένην αἰτίαν. προφανὲς τοίνυν ἐστίν, ὅτι καὶ τὸ ψεῦδος λέγειν τοῦ ψεύδεσθαι κατὰ πολὺ διενήνοχεν, ᾗ τὸ μὲν ἀπὸ ἀστείας γίνεται γνώμης, τὸ δὲ ψεύδεσθαι ἀπὸ πονηρας.

7.46Bazılarına göre hakikat hakkında da bunları önceden açıkladığımıza göre, sırası gelmişken dogmatik filozoflar arasında ölçüt konusunda çıkan anlaşmazlığı inceleyelim; çünkü ölçütün var olup olmadığını araştırırken onun ne olduğunu da birlikte incelemek zorunludur.

7.46

Ταῦτα καὶ περὶ τῆς ἀληθείας κατά τινας προαποδόντεες ἀκολούθως καὶ τὴν γενομένην τοῖς δογματικοῖς φιλοσόφοις διάστασιν περὶ τοῦ κριτηρίου σκοπῶμεν· ἀνάγκη γάρ ἐστι ζητοῦντας περὶ τῆς τούτου ὑπάρξεως συνεπιθεωρεῖν καὶ ὅ τι ἐστίν.

7.47Bu konuda birçok ve çeşit çeşit bölme anlatılır; ama şimdilik şunu söylememiz yeter: Kimileri ölçütü ortadan kaldırmış, kimileri ise kabul etmiştir. Kabul edenler arasında başlıca üç tutum ortaya çıkmıştır: Kimi ölçütü logosa, kimi akıl dışı apaçıklıklara, kimi de her ikisine yerleştirmiştir.

7.47

πολλαὶ μὲν οὖν καὶ ποικίλαι διαιρέσεις φέρονται κατὰ τὸν τόπον· ἀλλ’ ἡμῖν ἀπόχρη πρὸς τὸ παρὸν λέγειν, ὅτι οἱ μὲν ἀνεῖλον τὸ κριτήριον, οἱ δὲ ἀπέλιπον. καὶ τῶν ἀπολιπόντων τρεῖς αἱ ἀνωτάτω γεγόνασι στάσεις· οἱ μὲν γὰρ ἐν λόγῳ τοῦτο ἀπέλιπον, οἱ δέ ἐν ταῖς ἀλόγοις ἐναργείαις, οἱ δὲ ἐν ἀμφοτέροις.

7.48Ölçütü ortadan kaldıranlar Kolophonlu Ksenophanes, Korinthoslu Kseniades, İskit Anakharsis, Protagoras ve Dionysodoros, bunlara ek olarak da Leontinoili Gorgias, Sakızlı Metrodoros, "Mesut" lakaplı Anaksarkhos ve Kinik Monimos'tur. Septikler de bunların arasındadır.

7.48

καὶ δὴ ἀνεῖλον μὲν αὐτὸ Ξενοφάνης τε ὁ Κολοφώνιος καὶ Ξενιάδης ὁ Κορίνθιος καὶ Ἀνάχαρσις ὁ Σκύθης καὶ Πρωταγάρας καὶ Διονυσόδωρος, πρὸς δὲ τούτοις Γοργίας ὁ Λεοντῖνος καὶ Μητρόδωρος ὁ Χῖος καὶ Ἀνάξαρχος ὁ εὐδαιμονικὸς καὶ Μόνιμος ὁ κύων. ἐν τούτοις δέ εἰσι καὶ οἱ ἀπὸ τῆς σκέψεως.]

7.49Bunlardan Ksenophanes, bazılarına göre, her şeyin kavranamaz olduğunu söyleyerek bu çizgide durmuştur; şöyle yazar (B 34 Diels):

Açık olanı hiçbir adam görmedi, kimse de bilmeyecek tanrılar hakkında ve bütün söylediğim şeyler hakkında; en tamam olanı söylemeyi bir rastlantıyla başarsa bile kendisi yine de bilmez; her şeyin üstüne sanı örülmüştür.

7.49

ὧν Ξενοφάνης μὲν κατά τινας εἰπὼν πάντα ἀκατάληπτα ἐπὶ ταύτης ἔστη τῆς φορᾶς , ἐν οἶς γράφει (B 34 Diels) καὶ τὸ μὲν οὖν σαφὲς οὔτις ἀνὴρ ἴδεν, οὐδέ τις ἔσται εἰδὼς ἀμφὶ θεῶν τε καὶ ἅσσα λέγω περὶ πάντων· εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα τύχοι τετελεσμένον εἰπών, αὐτὸς ὅμως οὐκ οἶδε· δόκος δ’ ἐπὶ πᾶσι τέτυκται.

7.50Bu dizelerde "açık olan" derken doğruyu ve bilinebilir olanı kastediyor görünür; nitekim (Euripides, Phoinikeli Kadınlar 469)

Hakikatin sözü yalındır

denir. "Adam" derken de insanı kastediyor, cins yerine türü kullanıyor; çünkü adam insanın bir türüdür. Hippokrates de bu deyiş tarzını sık kullanır; "Kadın iki elli olmaz" dediğinde (Aforizmalar VII 43) dişinin rahmin sağ tarafında oluşmadığını kastetmektedir. "Tanrılar hakkında" sözü açık olmayan şeylerden birine örnek olarak söylenmiştir; "sanı" ise sanma ve kanaat demektir.

7.50

διὰ τούτων γὰρ σαφὲς μὲν ἔοικε λέγειν τἀληθὲς καὶ τὸ γνώριμον, καθὸ καὶ λέγεται (Eiiripid. Pboen. 469) ἀπλοῦς ὁ μῦθος τῆς ἀληθείας ἔφυ, ἄνδρα δὲ τὸν ἄνθρωποι, τῷ εἰδικῷ καταχρώμενος ἀντὶ τοῦ γένους· εἶδος γὰρ ἀνθρώπου καθέστηκεν ὁ ἀνήρ. σύνηθες δ’ ἐστὶ τούτῳ χρῆσθαι τῷ τρόπῳ τῆς φράσεως καὶ ‘Ιπποκράτει, ὅταν λέγῃ (aphorism.VII 43) ‘‘ γυνὴ ἀμφιδέξιος οὐ γίνεται ”, τουτέστι θήλεια ἐν τοῖς δεξιοῖς μέρεσι τῆς μήτρας οὐ συνίσταται. ἀμφὶ θεῶν δὲ ὑποδειγματικῶς περί τινος τῶν ἀδήλων, δόκον δὲ τὴν δόκησιν καὶ τὴν δόξαν.

7.51Böylece söylediği açılınca şöyle olur: "Doğru ve bilinebilir olanı, en azından açık olmayan şeylerde, hiçbir insan bilmez. Rastlantıyla ona isabet etse bile isabet ettiğini yine de bilmez; yalnızca öyle sanır, öyle kanaat getirir."

7.51

ὥστε τοιοῦτον εἶναι κατὰ ἐξάπλωσιν τὸ ὑπ’ αὐτοῦ λεγόμενον ,, μὲν οὖν ἀληθὲς καὶ γνώριμον οὐθεὶς ἄνθρωπος οἶδε, τό γε ἐν τοῖς ἀδήλοις πράγμασιν· κἂν γὰρ ἐκ τύχης ἐπιβάλλῃ τούτῳ, ὅμως οὐκ οἶδεν ὅτι ἐπιβέβληκεν αὐτῷ, ἀλλ’ οἴεται καὶ δοκεῖ‘‘.

7.52Karanlık ve içinde pek çok değerli eşya bulunan bir odada altın arayan birtakım kişiler düşünelim. Her biri odada duran şeylerden birini yakalayınca altını tuttuğunu sanacak, ama gerçekten altına rastlamış olsa bile hiçbiri altına rastladığından emin olmayacaktır. Bunun gibi bu dünyaya da, büyük bir eve girer gibi, hakikati aramak için bir filozoflar kalabalığı girmiştir; hakikati yakalayanın isabet ettiğinden şüphe etmesi beklenir.

İşte Ksenophanes, araştırılan şeylerin tabiatında kavranabilir hiçbir şey olmadığı için hakikatin bir ölçütü olmadığını söyler.

7.52

ὥσπερ γὰρ εἰ ἐν ζοφερῷ οἰκήματι καὶ πολλὰ ἔχοντι κειμήλια ὑποθοίμεθά τινας χρυσὸν ζητοῦντας , ὑποπεσεῖται διότι ἕκαστος μὲν τούτων λαβόμενός τινος τῶν ἐν τῷ οἰκήματι κειμένων οἰήσεται τοῦ χρυσοῦ δεδράχθαι, οὐδεὶς δὲ αὐτῶν ἔσται πεπεισμένος ὅτι τῷ χρυσῷ περιέπεσε, κἂν μάλιστα τύχῃ τούτῳ περιπεπτωκώς , ὧδε καὶ εἰς τουτονὶ τὸν κόσμον ὥσπερ τινὰ μέγαν οἶκον παρῆλθε πλῆθος φιλοσόφων ἐπὶ τὴν τῆς ἀληθείας ζήτησιν, ἧς τὸν λαβόμενον εἰκός ἐστιν ἀπιστεῖν ὅτι εὐστόχησεν. Οὑτος μὲν δὴ οὔ φησιν εἶναι κριτήριον ἀληθείας διὰ τὸ μηδὲν εἶναι καταληπτὸν ἐν τῇ φύσει τῶν ζητουμένων·

7.53Demokritos'un da andığı Korinthoslu Kseniades ise her şeyin yanlış olduğunu, her tasavvurun ve her kanaatin aldattığını, olan her şeyin olmayandan olduğunu ve yok olan her şeyin olmayana doğru yok olduğunu söyleyerek özünde Ksenophanes'le aynı tutuma bağlı kalır.

7.53

Ξενιάδης δὲ ὁ Κορίνθιος, οὗ καὶ Δημόκριτος μέμνηται, πάντ’ εἰπὼν ψευδῆ, καὶ πᾶσαν φαντασίαν καὶ δόξαν ψεύδεσθαι, καὶ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος πᾶν τὸ γινόμενον γίνεσθαι, καὶ εἰς τὸ μὴ ὅν πᾶν τὸ φθειρόμενον φθείρεσθαι, δυνάμει τῆς αὐτῆς ἔχεται τῷ Ξενοφάνει στάσεως.

7.54Çünkü yanlıştan ayrılan doğru bir şey yoksa, her şey yanlış ve bu yüzden kavranamazsa, bunları birbirinden ayıracak bir ölçüt de olmayacaktır. Her şeyin yanlış ve bu yüzden kavranamaz olduğu ise hislerin kötülenmesiyle gösterilir: Bütün şeylerin en yüksek ölçütü yanlışsa, zorunlu olarak her şey yanlıştır. Bütün şeylerin en yüksek ölçütü ise hislerdir ve bunların yanlış olduğu gösterilmektedir; öyleyse bütün şeyler yanlıştır.

7.54

μὴ ὄντος γάρ τινος ἀληθοῦς κατὰ διαφορὰν τοῦ ψεύδους, ἀλλὰ πάντων ψευδῶν ὄντων καὶ διὰ τοῦτο ἀκαταλήπτων, οὐδὲ διακριτικόν τι τούτων ἔσται κριτήριον. τὸ δ’ ὅτι πάντα ἐστὶ ψευδῆ καὶ διὰ τοῦτο ἀκατάληπτα, δείκνυται ἐκ τῆς τῶν αἰσθήσεων διαβολῆς· εἰ γὰρ τὸ ἐπαναβεβηκὸς κριτήριον πάντων τῶν πραγμάτων ἐστὶ ψευδές, ἐξ ἀνάγκης καὶ πάντα ἐστὶ ψευδῆ. τὸ δέ γε ἐπαναβεβηκὸς κριτήριον πάντων τῶν πραγμάτων εἰσὶν αἱ αἰσθήσεις, καὶ δείκνυνται ψευδεῖς· πάντα ἄρα τὰ πράγματά ἐστι ψευδῆ.

7.55Söylendiğine göre İskit Anakharsis de her sanatta hüküm verici kavrayışı ortadan kaldırır ve onu kabul eden Yunanlıları sert biçimde kınar. "Bir şey hakkında sanata uygun hüküm veren kimdir?" der. "Sıradan insan mı, sanatkâr mı? Sıradan insan diyemeyiz; çünkü o, sanata özgü nitelikleri tanımakta kördür. Kör görmenin işlerini, sağır da işitmenin işlerini nasıl algılayamazsa, sanattan anlamayan da sanatla meydana getirilmiş şeyi kavrayacak keskin bir göze sahip değildir. Sanata dair bir şey hakkında hüküm verme hakkını ona da tanırsak, sanatsızlığın sanattan hiçbir farkı kalmaz; bu ise saçmadır. Öyleyse sanata özgü niteliklerin yargıcı sıradan insan değildir.

7.55

Καὶ Ἀνάχαρσις, ὡς φασίν, ὁ Σκύθης πάσης τέχνης τὴν κριτικὴν κατάληψιν ἀναιρεῖ, σφόδρα τε ἐπιτιμᾷ τοῖς Ἕλλησι ταύτην ἀπολείπουσιν· τίς γάρ ἐστι, φησίν, ὁ κρίνων τι τεχνικῶς; ἆρά γε ὁ ἰδιώτης ἤ ὁ τεχνίτης; ἀλλ’ ἰδιώτην μὲν οὐκ ἂν εἴποιμεν· πεπήρωται γὰρ πρὸς τὴν γνῶσιν τῶν τεχνικῶν ἰδιωμάτων, καὶ ὧς οὔτε τυφλὸς λαμβάνει τὰ τῆς ὁράσεως ἔργα οὔτε κωφὸς τὰ τῆς ἀκοῆς, οὕτως οὐδὲ ὁ ἄτεχνος ὀξυωπεῖ πρὸς τὴν κατάληψιν τοῦ τεχνικῶς ἀποτελεσθέντος, ἐπεί τοι ἐὰν καὶ τούτῳ μαρτυρῶμεν τήν τινος πράγματος τεχνικοῦ κρίσιν, οὐ διοίσει τῆς τέχνης ἡ ἀτεχνία, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον· ὥστε οὐχ ὁ ἰδιώτης ἐστὶ κριτὴς τῶν τεχνικῶν ἰδιωμάτων.

7.56"Geriye sanatkâr demek kalıyor; bu da yine inandırıcı değildir. Çünkü ya aynı uğraşı paylaşan aynı uğraşı paylaşanı, ya da başka bir uğraşa bağlı olan başka bir uğraşa bağlı olanı yargılar. Ama başka bir uğraşa bağlı olan, başka bir uğraşa bağlı olanı yargılayamaz; çünkü yalnız kendi sanatını bilir, başkasının sanatı karşısında ise sıradan bir insandır.

7.56

λείπεται ἄρα λέγειν τὸν τεχνίτην· ὃ πάλιν ἐστὶν ἀπίθανον. ἤτοι γὰρ ὁ ὁμόζηλος τὸν ὁμόζηλον ἢ ὁ ἀνομόζηλος τὸν ἑτερόξηλον κρίνει. ἀλλ’ ὁ ἑτερόζηλος οὐχ οἶός τέ ἐστι κρίνειν τὸν ἑτερόζηλον· τῆς γὰρ ἰδίας τέχνης ἑ ’στὶν ἐπιγνώμων, πρὸς δὲ τὴν ἀλλοτρίαν ἰδιώτης καθέστηκεν.

7.57"Aynı uğraşı paylaşan da aynı uğraşı paylaşanı sınayamaz. Çünkü araştırdığımız tam da buydu: Aynı sanat bakımından aynı yetide olan bu kişileri kim yargılayacak? Başka bir açıdan, biri ötekini yargılarsa aynı kişi hem yargılayan hem yargılanan, hem güvenilir hem güvenilmez olacaktır.

7.57

καὶ μὴν οὐδὲ <ὁ> ὁμόζηλος τὸν ὁμόζηλον δοκιμάζειν· αὐτὸ γὰρ τοῦτο ἐζητοῦμεν, τίς ἐστιν ὁ τούτους κρίνων ἐν μιᾷ δυνάμει τὸ ὅσον ἐπὶ τῇ αὐτῇ τέχνῃ καθεστῶτας. ἄλλως τε, εἴπερ οὗτος ἐκεῖνον κρίνει, γενήσεται τὸ αὐτὸ κρῖνόν τε καὶ κρινόμενον πιστόν τε καὶ ἄπιστον·

7.58"Çünkü yargılanan kişiyle aynı uğraşı paylaştığı ölçüde kendisi de yargılanan ve güvenilmez olacak, yargıladığı ölçüde ise güvenilir olacaktır. Aynı kişinin hem yargılayan hem yargılanan, hem güvenilir hem güvenilmez olması ise mümkün değildir. Öyleyse sanata uygun hüküm veren biri yoktur.

7.58

ᾗ μὲν γὰρ ὁμόζηλός ἐστιν ὁ ἕτερος τῷ κρινομένῳ, κρινόμενος καὶ αὐτὸς ἄπιστος ἔσται, ᾐ δὲ κρίνει, πιστὸς γενήσεται. οὐ δυνατὸν δὲ τὸ αὐτὸ καὶ κρῖνον καὶ κρινόμενον καὶ πιστὸν καὶ ἄπιστον ὑπάρχειν· οὐκ ἄρα ἔστι τις ὁ κρίνων τεχνικῶς.

7.59"Bu yüzden ölçüt de yoktur. Çünkü ölçütlerin kimi sanata ait, kimi sıradandır. Yukarıda söylenen sebeplerden ötürü sıradan ölçütler hüküm vermez, tıpkı sıradan insanın vermediği gibi; sanata ait olanlar da vermez, tıpkı sanatkârın vermediği gibi. Öyleyse ölçüt diye bir şey yoktur."

7.59

διὰ δὲ τοῦτο οὐδὲ κριτήριον· τῶν γὰρ κριτηρίων τὰ μέν ἐστι τεχνικὰ τὰ δὲ ἰδιωτικά, οὔτε δὲ τὰ ἰδιωτικὰ κρίνει, ὥσπερ οὐδὲ ὁ ἰδιώτης, οὔτε τὰ τεχνικά, ὥσπερ οὐδὲ ὁ τεχνίτης, διὰ τὰς ἔμπροσθεν εἰρημένας ρημένας αἰτίας. τοίνυν οὐδέν ἐστι κριτήριον.

7.60Bazıları Abderalı Protagoras'ı da ölçütü ortadan kaldıran filozoflar korosuna katmıştır. Çünkü bütün tasavvurların ve kanaatlerin doğru olduğunu, hakikatin göreli şeylerden olduğunu söyler; zira birine görünen ya da birinin kanaat getirdiği her şey hemen o kişiye göre vardır. Nitekim Yere Serenler'in başında şöyle haykırmıştır (B 1 Diels): "İnsan her şeyin ölçüsüdür: var olanların var olduğunun,

7.60

Καὶ Πρωταγόραν δὲ τὸν Ἀβδηρίτ ην ἐγκατέλεξάν τινες τῷ χορῷ τῶν ἀναιρούντων τὸ κριτήριον φιλοσόφων, ἐπεί φησι πάσας τὰς φαντασίας καὶ τὰς δόξας ἀληθεῖς ὑπάρχειν καὶ τῶν πρός τι εἶναι τὴν ἀλήθειαν διὰ τὸ πᾶν τὸ φανὲν ἢ δόξαν τινὶ εὐθέως πρὸς ἐκεῖνον ὑπάρχειν. ἐναρχόμενος γοῦν τῶν Καταβαλλόντων ἀνεφώνησε (B 1 Diels) „πάντων χρημάτων μέτρον ἐστὶν ἄνθρωπος, τῶν μὲν ὄντων ὡς ἔστιν,

7.61var olmayanların var olmadığının." Karşıt görüş de buna tanıklık ediyor görünür. Çünkü biri sana insanın her şeyin ölçütü olmadığını söylerse, insanın her şeyin ölçütü olduğunu doğrulamış olur. Bunu söyleyen kendisi bir insandır ve kendine görüneni ortaya koyduğu için, bu sözün de kendisine görünen şeylerden biri olduğunu kabul etmiş olur. Bu yüzden deli delilikte görünen şeylerin, uyuyan uykuda görünenlerin, çocuk çocuklukta, yaşlı da yaşlılıkta karşısına çıkanların güvenilir ölçütüdür.

7.61

τῶν δὲ οὐκ ὄντων ὡς οὐκ ἕστιν‘‘. καὶ μαρτυρεῖν φαίνεται τούτῳ ὁ ἀντικείμενος λόγος. εἰ γὰρ φήσει σοί] τις μὴ πάντων τῶν πραγμάτων κριτήριον εἶναι τὸν ἄνθρωπον, βεβαιώσει τὸ πάντων τῶν πραγμάτων κριτήριον εἶναι τὸν ἄνθρωπον· αὐτὸς γὰρ ὁ τοῦτο λέγων ἄνθρωπός ἐστιν, καὶ <κριτήριον> τὸ ὧς πρὸς αὐτὸν τιθεὶς ὁμολογεῖ καὶ αὐτὸ τοῦτο τῶν ὧς πρὸς αὐτὸν φαινομένων ὑπάρχειν. ὅθεν καὶ ὁ μεμηνὼς τῶν ἐν μανίᾳ φαινομένων πιστόν ἐστι κριτήριον, καὶ ὁ κοιμώμενος τῶν ἐν ὕπνοις καὶ ὁ νήπιος τῶν ἐν νηπιότητι καὶ ὁ γεγηρακὼς τῶν ἐν γήρᾳ προσπιπτόντων.

7.62Farklı durumları başka durumlara bakarak reddetmek yerinde değildir; yani delilikte görünenleri akıl başındayken karşılaşılanlara, uykudakileri uyanıkken görülenlere, çocukluktakileri de yaşlılıktakilere bakarak reddetmek doğru olmaz. Çünkü bunlar onlara nasıl görünmüyorsa, onlara görünenler de bunların karşısına öyle çıkmaz.

7.62

οὐκ ἔστι δὲ οἰκεῖον ἀπὸ τῶν διαφερουσῶν περιστάσεων τἀς διαφόρους περιστάσεις ἀθετεῖν , τουτέστιν ἀπὸ μὲν τῶν ἐν τῷ σωφρονεῖν ὑποπιπτόντων τὰ ἐν τῷ μεμηνέναι φαινόμενα, ἀπὸ δὲ τῶν ὕπαρ τὰ κατὰ τοὺς ὕπνους, ἀπὸ δὲ τῶν ἐν γήρᾳ τὰ ἐν νηπιότητι. ὧς γὰρ αὐτὰ ἐκείνοις οὐ φαίνεται, οὕτως καὶ ἀνάπαλιν τὰ τούτοις φαινόμενα ἐκείνοις οὐ προσπίπτει.

7.63Bu yüzden deli ya da uyuyan, belli bir yatkınlık içinde bulunduğu için kendisine görünen şeylerin sağlam bir yargıcı değilse, akıl başında olan ve uyanık olan da belli bir yatkınlık içinde bulunduğundan, karşısına çıkanları ayırt etmede o da güvenilir olmayacaktır. Hiçbir şey bir durumdan bağımsız olarak algılanmadığına göre, herkese kendi durumunda algıladığı şeyler konusunda güvenmek gerekir.

7.63

διόπερ εἰ ὅτι ὁ μεμηνὼς ἢ ὁ κοιμώμενος ἐν ποιᾷ διαθέσει θεωρεῖται, οὐκ ἔστι βέβαιος τῶν φαινομένων αὐτῷ κριτής, ἐπεὶ καὶ ὁ σωφρονῶν καὶ ὁ ἐγρηγορὼς ἐν ποιᾷ καθέστηκε διαθέσει, πάλιν οὐκ ἔσται πιστὸς πρὸς τὴν διάγνωσιν τῶν ὑποπιπτόντων αὐτῷ. μηδενὸς οὖν χωρὶς περιστάσεως λαμβανομένου, ἑκάστῳ πιστευτέον <. . . . .> τῶν κατὰ τὴν οἰκείαν περίστασιν λαμβανομένων.

7.64Bazıları onun bu sözle ölçütü sarstığını düşünmüştür. Çünkü ölçüt kendi başına var olan şeyleri sınamak, doğruyu yanlıştan ayırmak ister; oysa adı geçen adam ne kendi başına var olan bir şey ne de yanlış bir şey bırakmıştır. Euthydemos ile Dionysodoros çevresinin de böyle olduğu söylenir; çünkü onlar da var olanı da doğruyu da göreli şeyler arasına koymuşlardır.

7.64

καὶ τούτῳ δὴ κινεῖσθαι τινὲς ὑπενόησαν τὸ κριτήριον, ἐπείπερ τουτὶ μὲν τῶν καθ’ αὐτὰ ὑποκειμένων δοκιμαστικον εἶναι βούλεται, τοῦ τε ἀληθοῦς καὶ τοῦ ψεύδους διοριστικὸν ὑπάρχειν, ὁ δὲ προειρημένος ἀνὴρ οὔτε καθ’ αὐτό τι ὑπάρχον οὔτε ψεῦδος ἀπολέλοιπεν. τοιοῦτοι δὲ γεγονέναι λέγονται καὶ οἱ περὶ τὸν Εὐθύδημον καὶ Διονυσόδωρον· τῶν γὰρ πρός τι καὶ οὗτοι τό τε ὂν καὶ τὸ ἀληθὲς ἀπολελοίπασιν.

7.65Leontinoili Gorgias da ölçütü ortadan kaldıranlarla aynı saftaydı, ama Protagoras ve çevresiyle aynı yaklaşımı paylaşmıyordu. "Var Olmayan Üzerine ya da Tabiat Üzerine" başlıklı eserinde sırayla üç ana iddia kurar: Birincisi, hiçbir şey yoktur; ikincisi, bir şey olsa bile insan onu kavrayamaz; üçüncüsü, kavrayabilse bile onu başkasına aktaramaz, anlatamaz.

7.65

Γοργίας δὲ ὁ Λεοντῖνος ὃς ἐκ τοῦ αὐτοῦ μὲν τάγματος ὑπῆρχε τοῖς ἀνῃρηκόσι τὸ κριτήριον, οὐ κατὰ τὴν ὁμοίαν δὲ ἐπιβολὴν τοῖς περὶ τὸν Πρωταγόραν. ἐν γὰρ τῷ ἐπιγραφομένῳ Περὶ τοῦ μὴ ὄντος ἢ Περὶ φύσεως Diels) τρία κατὰ τὸ ἑξῆς κεφάλαια κατασκευάζει, ‘ὲν μὲν καὶ πρῶτον ὅτι οὐδὲν ἔστιν, δεύτερον ὅτι εἰ καὶ ἔστιν, ἀκατάληπτον ἀνθρώπῳ, τρίτον ὅτι εἰ καὶ καταληπτόν, ἀλλὰ τοί γε ἀνέξοιστον καὶ ἀνερμή- νευτον τῷ πέλας.

7.66Hiçbir şeyin olmadığını şöyle akıl yürüterek gösterir: Bir şey varsa, ya var olan vardır, ya var olmayan vardır, ya da hem var olan hem var olmayan vardır. Ama göstereceği gibi var olan yoktur, açıklayacağı gibi var olmayan da yoktur, hem var olan hem var olmayan da

7.66

ὅτι μὲν οὖν οὐδὲν ἔστιν, ἐπιλογίζεται τὸν τρόπον τοῦτον· εἰ γὰρ <τι>, ἤτοι τὸ ὂν ἔστιν ἢ τὸ μὴ ὄν, ἢ καὶ τὸ ὂν ἔστι καὶ τὸ μὴ ὄν. οὔτε δὲ τὸ ὂν ἔστιν, ὡς παραστήσει, οὔτε τὸ μὴ ὄν, ὡς παραμυθήσεται, οὔτε τὸ ὂν καὶ <τὸ>

7.67yoktur; bunu da öğretecektir. Öyleyse bir şey yoktur. Önce, var olmayan yoktur. Çünkü var olmayan varsa, hem var olacak hem olmayacaktır: Var olmayan olarak düşünüldüğü ölçüde var olmayacak, var olmayan olarak var olduğu ölçüde de yine var olacaktır. Bir şeyin aynı anda hem var olup hem olmaması ise büsbütün saçmadır. Öyleyse var olmayan yoktur. Başka bir açıdan, var olmayan varsa var olan olmayacaktır; çünkü bunlar birbirinin zıddıdır ve var olmak var olmayana düşüyorsa, var olmamak da var olana düşecektir. Ama var olanın olmadığı söylenemez;

7.67

μὴ ὄν, ὧς καὶ τοῦτο διδάξει. οὐκ ἄρα ἔστι τι. καὶ δὴ τὸ μὲν μὴ ὂν οὐκ ἔστιν. εἰ γὰρ τὸ μὴ ὂν ἔστιν, ἔσται τε ἅμα καὶ οὐκ ἔσται· ἡ μὲν γὰρ οὐκ ὂν νοεῖται, οὐκ ἔσται, ᾗ δὲ ἔστι μὴ ὄν, πάλιν ἔσται. παντελῶς δὲ ἄτοπον τὸ εἶναί τι ἅμα καὶ μὴ εἶναι· οὐκ ἄρα ἔστι τὸ μὴ ὄν. καὶ ἄλλως, εἰ τὸ μὴ ὂν ἔστι, τὸ ὂν οὐκ ἔσται· ἐναντία γάρ ἐστι ταῦτα ἀλλήλοις, καὶ εἰ τῷ μὴ ὄντι συμβέβηκε τὸ εἶναι, τῷ ὄντι συμβήσεται τὸ μὴ εἶναι. οὐχὶ δέ γε τὸ ὂν οὐκ ἔστιν·

7.68öyleyse var olmayan da olmayacaktır. Var olan da yoktur. Çünkü var olan varsa, ya ezelîdir, ya oluşmuştur, ya da hem ezelî hem oluşmuştur. Göstereceğimiz gibi ne ezelîdir, ne oluşmuştur, ne de her ikisi; öyleyse var olan yoktur. Çünkü var olan ezelîyse (işe buradan başlamak gerekir), bir başlangıcı yoktur;

7.68

<τοίνυν> οὐδὲ τὸ μὴ ὂν ἔσται. καὶ μὴν οὐδὲ τὸ ὂν ἔστιν. εἰ γὰρ τὸ ὂν ἔστιν, ἤτοι ἀίδιόν ἐστιν ἢ γενητὸν ἢ ἀίδιον ἅμα καὶ γενητόν· οὔτε δὲ ἀίδιόν ἐστιν οὔτε γενητὸν οὔτε ἀμφότερα, ὧς δείξομεν· οὐκ ἄρα ἔστι τὸ ὄν. εἰ γὰρ ἀίδιόν ἐστι τὸ ὄν ἀρκτέον γὰρ ἐντεῦθεν), οὐκ ἔχει τινὰ ἀρχήν·

7.69çünkü oluşan her şeyin bir başlangıcı vardır, ezelî olan ise oluşmamış olduğu için başlangıçsızdır. Başlangıcı olmayan şey sınırsızdır. Sınırsızsa hiçbir yerde değildir. Çünkü bir yerdeyse, içinde bulunduğu şey ondan başkadır; böylece var olan bir şeyin içinde kapsandığı için artık sınırsız olmayacaktır, çünkü kapsayan kapsanandan büyüktür, sınırsızdan ise büyük hiçbir şey yoktur. Demek ki sınırsız olan bir yerde değildir. Kendi içinde de kapsanmaz;

7.69

τὸ γὰρ γινόμενον πᾶν ἔχει τιν’ ἀρχήν ’ τὸ δὲ ἀίδιον ἀγένητον καθεστὼς οὐκ εἶχεν ἀρχήν. μὴ ἔχον δὲ ἀρχὴν ἄπειρόν ἐστιν. εἰ δὲ ἄπειρόν ἐστιν, οὐδαμοῦ ἐστιν. εἰ γὰρ πού ἐστιν, ἕτερον αὐτοῦ ἐστιν ἐκεῖνο τὸ ἐν ᾧ ἐστιν, καὶ οὕτως οὐκέτ’ ἄπειρον ἔσται τὸ ὂν ἐμπεριεχόμενόν τινι· μεῖζον γὰρ ἐστι τοῦ ἐμπεριεχομένου τὸ ἐμπεριέχον, τοῦ δὲ ἀπείρου οὐδέν ἐστι μεῖξον, ὥστε οὐκ ἔστι που τὸ ἄπειρον. καὶ μὴν οὐδ’ ἐν αὐτῷ περιέχεται.

7.70çünkü o zaman içinde bulunulan ile içinde bulunan aynı olur ve var olan iki şey olur, yer ve cisim (içinde bulunulan yerdir, içinde bulunan cisimdir). Bu ise saçmadır; öyleyse var olan kendi içinde de değildir. Böylece var olan ezelîyse sınırsızdır, sınırsızsa hiçbir yerde değildir, hiçbir yerde değilse yoktur. Öyleyse var olan ezelîyse hiç var değildir.

7.70

ταὐτὸν γὰρ ἔσται τὸ ἐν ᾧ καὶ τὸ ἐν αὐτῷ, καὶ δύο γενήσεται τὸ ὄν, τόπος τε καὶ σῶμα· τὸ μὲν γὰρ ἐν ᾧ τόπος ἐστίν, τὸ δ’ ἐν αὐτῷ σῶμα). τοῦτο δέ γε ἄτοπον· τοίνυν οὐδὲ ἐν αὑτῶ ἐστι τὸ ὄν. ὥστ’ εἰ ἀίδιόν ἐστι τὸ ὅν, ἄπειρόν ἐστιν, εἰ δὲ ἄπειρόν ἐστιν, οὐδαμοῦ ἐστιν, εἰ δὲ μηδαμοῦ ἐστιν, οὐκ ἔστιν. τοίνυν εἰ ἀίδιόν ἐστι τὸ ὄν, οὐδὲ τὴν ἀρχὴν ὄν ἐστιν.

7.71Var olan oluşmuş da olamaz. Çünkü oluşmuşsa ya var olandan ya da var olmayandan oluşmuştur. Ama var olandan oluşmamıştır; çünkü var olansa oluşmamıştır, zaten vardır. Var olmayandan da oluşmamıştır; çünkü var olmayan hiçbir şey doğuramaz, zira bir şeyi doğuranın zorunlu olarak varlıktan pay alması gerekir.

7.71

καὶ μὴν οὐδὲ γενητὸν εἶναι δύναται τὸ ὄν. εἰ γὰρ γέγονεν, ἤτοι ἐξ ὄντος ἢ ἐκ μὴ ὄντος γέγονεν. ἀλλ’ οὔτε ἐκ τοῦ ὄντος γέγονεν· εἰ γὰρ ὄν ἐστιν, οὐ γέγονεν ἀλλ’ ἔστιν ἤδη· οὔτε ἐκ τοῦ μὴ ὄντος· τὸ γὰρ μὴ ὂν οὐδὲ γεννῆσαί τι δύναται διὰ τὸ ἐξ ἀνάγκης ὀφείλειν ὑπάρξεως μετέχειν τὸ γεννητικόν τινος.

7.72Öyleyse var olan oluşmuş da değildir. Aynı şekilde ikisi birden, yani hem ezelî hem oluşmuş da değildir; çünkü bunlar birbirini ortadan kaldırır: Var olan ezelîyse oluşmamıştır, oluşmuşsa ezelî değildir. Öyleyse var olan ne ezelî, ne oluşmuş, ne de ikisi birden olduğuna göre var olamaz.

7.72

οὐκ ἄρα οὐδὲ γενητόν ἐστι τὸ ὄν. κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ οὐδὲ τὸ συναμφότερον, ἀίδιον ἅμα καὶ γενητόν· ταῦτα γὰρ ἀναιρετικὰ ἐστιν ἀλλήλων, καὶ εἰ ἀίδιόν ἐστι τὸ ὄν, οὐ γέγονεν, καὶ εἰ γέγονεν, οὐκ ἔστιν ἀίδιον. τοίνυν εἰ μήτε ἀίδιόν ἐστι τὸ ὂν μήτε γενητὸν μήτε τὸ συναμφότερον, οὐκ ἄν εἴη τὸ ὄν.

7.73Başka bir açıdan, var olan varsa ya birdir ya çoktur. Gösterileceği gibi ne birdir ne çoktur; öyleyse var olan yoktur. Çünkü birse ya bir kemiyettir, ya süreklidir, ya bir büyüklüktür, ya da bir cisimdir. Bunlardan hangisi olursa olsun bir değildir: Kemiyetse bölünecek, sürekliyse kesilecektir; aynı şekilde büyüklük olarak düşünülürse bölünmez olmayacak, cisimse üç boyutlu olacaktır, çünkü uzunluğu, genişliği ve derinliği olacaktır. Var olanın bunların hiçbiri olmadığını söylemek ise saçmadır; öyleyse var olan bir değildir.

7.73

καὶ ἄλλως, εἰ ἔστιν, ἤτοι ἔν ἐστιν ἢ πολλά· οὔτε δὲ ἕν ἐστιν οὔτε πολλά, ὧς παρασταθήσεται· σταθήσεται· οὐκ ἄρα ἔστι τὸ ὄν. εἰ γὰρ ἔν ἐστιν, ἤτοι ποσόν ἐστιν ἢ συνεχές ἐστιν ἢ μέγεθός ἐστιν ἤ σῶμά ἐστιν. ὅ τι δὲ ἂν ᾖ τούτων, οὐχ ἔν ἐστιν, ἀλλὰ ποσὸν μὲν καθεστὼς διαιρεθήσεται, συνεχὲς δὲ ὂν τμηθήσεται· ὁμοίως δὲ μέγεθος νοούμενον οὐκ ἔσται ἀδιαίρετον, σῶμα δὲ τυγχάνον τριπλοῦν ἔσται· καὶ γὰρ μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος ἕξει. ἄτοπον δέ γε τὸ μηδὲν τούτων εἶναι λέγειν τὸ ὄν· οὐκ ἄρα ἐστὶν ‘ὲν τὸ ὄν.

7.74Çok da değildir. Çünkü bir değilse çok da değildir; çokluk birlerin bir araya gelmesidir, bu yüzden bir ortadan kalkınca çok da onunla birlikte ortadan kalkar. Böylece ne var olanın ne de var olmayanın var olduğu bundan açıkça anlaşılır.

7.74

καὶ μὴν οὐδὲ πολλά ἐστιν. εἰ γὰρ μή ἐστιν ἕν, οὐδὲ πολλά ἐστιν· σύνθεσις γὰρ τῶν καθ’ ‘ὲν ἐστὶ τὰ πολλά, διόπερ τοῦ ἑνὸς ἀναιρουμένου συναναιρεῖται καὶ τὰ πολλά. ἀλλὰ γὰρ ὅτι μὲν οὔτε τὸ ὂν ἔστιν οὔτε τὸ μὴ ὂν ἔστιν, ἐκ τούτων συμφανές·

7.75Her ikisinin, var olanla var olmayanın birlikte var olmadığını göstermek de kolaydır. Var olmayan da var olan da varsa, var olmak bakımından var olmayan var olanla aynı olacaktır; bu yüzden ikisinden hiçbiri var değildir. Çünkü var olmayanın olmadığı kabul edilir; var olanın da onunla aynı olduğu gösterildi; öyleyse o da olmayacaktır.

7.75

ὅτι δὲ οὐδὲ ἀμφότερα ἔστιν, τό τε ὂν καὶ τὸ μὴ ὄν, εὐεπιλόγιστον. εἴπερ γὰρ τὸ μὴ ὂν ἔστι καὶ τὸ ὂν ἔστι, ταὐτὸν ἔσται τῷ ὄντι τὸ μὴ ὂν ὅσον ἐπὶ τῷ εἶναι· καὶ διὰ τοῦτο οὐδέτερον αὐτῶν ἔστιν. ὅτι γὰρ τὸ μὴ ὂν οὐκ ἔστιν, ὁμόλογον· δέδεικται δὲ ταὐτὸ τούτῳ καθεστὼς τὸ ὄν· καὶ αὐτὸ τοίνυν οὐκ ἔσται.

7.76Üstelik var olan var olmayanla aynıysa, ikisi birden olamaz; çünkü ikisi birden varsa aynı değildir, aynıysa ikisi birden değildir. Bundan hiçbir şeyin olmadığı çıkar: Ne var olan vardır, ne var olmayan, ne de ikisi birden; bunların dışında da hiçbir şey düşünülemediğine göre hiçbir şey yoktur.

7.76

οὐ μὴν ἀλλ’ εἴπερ ταὐτόν ἐστι τῷ μὴ ὄντι τὸ ὄν, οὐ δύναται ἀμφότερα εἶναι· εἰ γὰρ ἀμφότερα, οὐ ταὐτόν, καὶ εἰ ταὐτόν, οὐκ ἀμφότερα. οἶς ἕπεται τὸ μηδὲν εἶναι· εἰ γὰρ μήτε τὸ ὂν ἔστι μήτε τὸ μὴ ὂν μήτε ἀμφότερα, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν νοεῖται, οὐδὲν ἔστιν.

7.77Bir şey olsa bile, bunun insan için bilinemez ve düşünülemez olduğunu şimdi sırasıyla göstermek gerekir. Gorgias der ki: Düşünülen şeyler var olan şeyler değilse, var olan düşünülmez. Bu akla uygundur. Çünkü düşünülen şeylere beyaz olmak düşseydi, beyaz şeylere de düşünülmek düşerdi; aynı şekilde düşünülen şeylere var olmamak düşüyorsa, var olan şeylere de zorunlu olarak düşünülmemek düşecektir.

7.77

Ὅτι δὲ κἂν ᾖ τι, τοῦτο ἄγνωστόν τε καὶ ἀνεπινόητόν ἐστιν ἀνθρώπῳ, παρακειμένως ὑποδεικτέον. εἰ γὰρ τὰ φρονούμενα, φησὶν ὁ Γοργίας, οὐκ ἔστιν ὄντα, τὸ ὂν οὐ φρονεῖται. καὶ κατὰ λόγον· ὥσπερ γὰρ εἰ τοῖς φρονουμένοις συμβέβηκεν εἶναι λευκοῖς, κἂν συμβεβήκει τοῖς λευκοῖς φρονεῖσθαι, οὕτ’ ὡς εἰ τοῖς φρονουμένοις συμβέβηκε μὴ εἶναι οὖσι, κατ’ ἀνάγκην συμβήσεται τοῖς οὖσι μὴ φρονεῖσθαι.

7.78Bu yüzden "Düşünülen şeyler var olan şeyler değilse, var olan düşünülmez" önermesi sağlamdır ve bağlantısı yerindedir. Düşünülen şeyler ise, göstereceğimiz gibi (bunu önceden kabul etmek gerekir), var olan şeyler değildir; öyleyse var olan düşünülmez. Düşünülen şeylerin var olan şeyler olmadığı da açıktır:

7.78

διόπερ ὑγιὲς καὶ σῷζον τὴν ἀκολουθίαν ἐστὶ τὸ ‘‘εἰ τὰ φρονούμενα οὐκ ἔστιν ὄντα, τὸ ὂν οὐ φρονεῖται.” ται.” τὰ δέ γε φρονούμενα προληπτ·έον γάρ) οὐκ ἔστιν ὄντα, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα τὸ ὂν φρονεῖται. καὶ <μὴν> ὅτι τὰ φρονούμενα οὐκ ἔστιν ὄντα, συμφανές·

7.79Çünkü düşünülen şeyler var olan şeylerse, düşünülen her şey, hem de kim nasıl düşünürse öyle var olur. Bu ise akla aykırıdır. Biri uçan bir insan ya da denizin üstünde koşan arabalar düşünürse, hemen bir insan uçmaz ya da arabalar denizde koşmaz. Öyleyse düşünülen şeyler var olan şeyler değildir.

7.79

εἰ γὰρ τὰ φρονούμενά ἐστιν ὄντα, πάντα τὰ φρονούμενα ἔστιν, καὶ ὅπη ἄν τις αὐτὰ φρονήσῃ. ὅπερ ἐστὶν ἀπεμφαῖνον· εἰ δέ ἐστι, φαῦλον.] οὐδὲ γὰρ ἂν φρονῇ τις ἄνθρωπον ἱπτάμενον ἢ ἅρματα ἐν πελάγει τρέχοντα, εὐθέως ἄνθρωπος ἵπταται ἢ ἅρματα ἐν πελάγει τρέχει. ὥστε οὐ φρονούμενά ἐστιν ὄντα.

7.80Ayrıca düşünülen şeyler var olan şeylerse, var olmayan şeyler düşünülmeyecektir. Çünkü zıtlara zıt şeyler düşer, var olmayan da var olanın zıddıdır; bu yüzden düşünülmek var olana düşüyorsa, düşünülmemek de kesinlikle var olmayana düşecektir. Bu ise saçmadır; çünkü Skylla, Khimaira ve var olmayan daha pek çok şey düşünülür. Öyleyse var olan düşünülmez. Görülen şeylere nasıl

7.80

πρὸς τούτοις εἰ τὰ φρονούμενά ἐστιν ὅντα, τὰ μὴ ὅντα οὐ φρονηθήσεται. τοῖς γὰρ ἐναντίοις ἐστιν ἐναντία συμβέβηκεν, ἐναντίον δέ έστι τῷ ὅντι τὸ μὴ ὄν· καὶ διὰ τοῦτο πάντως εἰ τῷ ὄντι συμβέβηκε τὸ φρονεῖσθαι, τῷ μὴ ὄντι συμβήσεται τὸ μὴ φρονεῖσθαι. ἄτοπον δ’ ἐστὶ τοῦτο· καὶ γὰρ Σκύλλα καὶ Χίμαιρα καὶ πολλὰ τῶν μὴ ὄντων φρονεῖται. οὐκ ἄρα τὸ ὂν ὥσπερ τε τὰ ὁρώμενα διὰ τοῦτο

7.81görüldükleri için görülebilir, işitilen şeylere de işitildikleri için işitilebilir deniyorsa; görülebilir şeyleri işitilmiyor diye atmıyor, işitilebilir şeyleri de görülmüyor diye bir kenara itmiyorsak (çünkü her biri başka bir hisle değil, kendine özgü hisle yargılanmalıdır), düşünülen şeyler de gözle görülmese, kulakla işitilmese bile var olacaktır, çünkü kendine özgü ölçütle algılanırlar.

7.81

ὁρατὰ λέγεται ὅτι ἁρᾶται, καὶ τὰ ἀκουστὰ διὰ τοῦτο ἀκουστὰ ὅτι ἀκούεται, καὶ οὐ τὰ μὲν ὁρατὰ ἐκβάλλομεν ὅτι οὐκ ἀκούεται, τὰ δὲ ἀκουστὰ παραπέμπομεν ὅτι οὐχ ὁρᾶται ἕκαστον γὰρ ὑπὸ τῆς ἰδίας αἰσθήσεως ἀλλ’ οὐχ ὐπ’ ἄλλης ὀφείλει κρίνεσθαι), οὕτω καὶ τὰ φρονούμενα καὶ εἰ μὴ βλέποιτο τῇ ὄψει μηδὲ ἀκούοιτο τῇ ἀκοῇ ἔσται, ὅτι πρὸς τοῦ οἰκείου λαμβάνεται κριτηρίου.

7.82Öyleyse biri denizin üstünde arabaların koştuğunu düşünürse, bunları görmese bile denizde koşan arabalar olduğuna inanmalıdır. Bu ise saçmadır. Öyleyse var olan ne düşünülür ne de kavranır.

7.82

εἰ οὖν φρονεῖ τις ἐν πελάγει ἅρματα τρέχειν, καὶ εἰ μὴ βλέπει ταῦτα, ὀφείλει πιστεύειν, ὅτι ἅρματα ἔστιν ἐν πελάγει τρέχοντα. ἄτοπον δὲ τοῦτο· οὐκ ἄρα τὸ ὂν φρονεῖται καὶ καταλαμβάνεται.

7.83Kavransa bile başkasına aktarılamaz. Çünkü var olan şeyler görülebilir, işitilebilir ve genel olarak hissedilebilir şeylerse, yani dışarıda bulunan şeylerse; bunlardan görülebilir olanlar görmeyle, işitilebilir olanlar da işitmeyle kavranıyor ve bu ilişki tersine dönmüyorsa, bunlar başkasına nasıl bildirilebilir?

7.83

Καὶ εἰ καταλαμβάνοιτο δέ ἀνέξοιστον ἑτέρῳ. εἰ γὰρ τὰ ὄντα ὁρατά ἐστι καὶ ἀκουστὰ καὶ κοινῶς αἰσθητά, ἅπερ ἐκτὸς ὑπόκειται, τούτων τε τὰ μὲν ὁρατὰ ὁράσει καταληπτά ἐστι τὰ δὲ ἀκουστὰ ἀκοῇ καὶ οὐκ ἐναλλάξ, πῶς οὖν δύναται ταῦτα ἑτέρῳ μηνύεσθαι;

7.84Çünkü bildirmekte kullandığımız şey sözdür (logos); söz ise dışarıda bulunan ve var olan şeyler değildir. Öyleyse yakınımızdakilere var olan şeyleri değil, dışarıda bulunan şeylerden başka bir şey olan sözü bildiririz. Görülebilir olan nasıl işitilebilir olamazsa, tersi de olamazsa, var olan da dışarıda bulunduğu için bizim sözümüz olamaz;

7.84

ᾧ γὰρ μηνύομεν ἔστι λόγος, λόγος δὲ οὐκ ἔστι τὰ ὑποκείμενα καὶ ὄντα· οὐκ ἄρα τὰ ὄντα μηνύομεν τοῖς πέλας ἀλλὰ λόγον, ὃς ἕτερός ἐστι τῶν ὑποκειμένων. καθάπερ οὖν τὸ ὁρατὸν οὐκ ἂν γένοιτο ἀκουστὸν καὶ ἀνάπαλιν, οὕτως ἐπεὶ ὑπόκειται τὸ ὂν ἐκτός, οὐκ ἂν γένοιτο λόγος ὁ ἡμέτερος·

7.85söz olmayınca da başkasına açıklanamaz. Gorgias der ki: Söz, dışarıdan karşımıza çıkan şeylerden, yani hissedilir şeylerden oluşur. Bir tadla karşılaşmamızdan o keyfiyete dair söylenen söz, bir renk gözümüze çarpınca da o renge dair söz içimizde oluşur. Öyleyse söz dıştaki şeyi göstermez; tersine dıştaki şey sözü bildirir.

7.85

μὴ ὢν δὲ λόγος οὐκ ἂν δηλωθείη ἑτέρῳ. ὅ γε μὴν λόγος, φησίν, ἀπὸ τῶν ἔξωθεν προσπιπτόντων ἡμῖν πραγμάτων συνίσταται, τουτέστι τῶν αἰσθητῶν· ἐκ γὰρ τῆς τοῦ χυλοῦ ἐγκυρήσεως ἐγγίνεται ἡμῖν ὁ κατὰ ταύτης τῆς ποιότητος ἐκφερόμενος λόγος, καὶ ἐκ τῆς τοῦ χρώματος ὑποπτώσεως ὁ κατὰ τοῦ χρώματος. εἰ δὲ τοῦτο, οὐχ ὁ λόγος τοῦ ἐκτὸς παραστατικός ἐστιν, ἀλλὰ τὸ ἐκτὸς τοῦ λόγου μηνυτικὸν γίνεται.

7.86Görülebilir ve işitilebilir şeyler nasıl dışarıda bulunuyorsa sözün de öyle bulunduğu, bu yüzden dışarıda bulunan ve var olan söz aracılığıyla dışarıda bulunan ve var olan şeylerin bildirilebileceği de söylenemez. Gorgias der ki: Söz dışarıda bulunsa bile öteki dışarıdaki şeylerden farklıdır; görülebilir cisimler ise sözlerden çok büyük ölçüde ayrılır, çünkü görülebilir olan bir organla, söz başka bir organla algılanır. Öyleyse söz öteki dışarıdaki şeyleri göstermez, tıpkı onların da birbirinin tabiatını göstermediği gibi.

7.86

καὶ μὴν οὐδὲ ἔνεστι λέγειν, ὅτι ὃν τρόπον τὰ ὁρατὰ καὶ ἀκουστὰ ὑπόκειται, οὕτως καὶ ὁ λόγος, ὥστε δύνασθαι ἐξ ὑποκειμένου αὐτοῦ καὶ ὄντος τὰ ὑποκείμενα καὶ ὄντα μηνύεσθαι. εἰ γὰρ καὶ ὑπόκειται, φησίν, ὁ λόγος, ἀλλὰ διαφέρει τῶν λοιπῶν ὑποκειμένων, καὶ πλείστῳ διενήνοχε τὰ ὁρατὰ σώματα τῶν λόγων· δι’ ἑτέρου γὰρ ὀργάνου ληπτόν ἐστι τὸ ὁρατὸν καὶ δι’ ἄλλου ὁ λόγος. οὐκ ἄρα ἐνδείκνυται τὰ λοιπὰ τῶν ὑποκειμένων ὁ λόγος, ὥσπερ οὐδὲ ἐκεῖνα τὴν ἀλλήλων διαδηλοῖ φύσιν.

7.87Gorgias'ta bu tür aporialar ortaya atılınca, bunlara bakılırsa hakikatin ölçütü ortadan kalkar; çünkü ne var olan, ne bilinebilen, ne de başkasına gösterilebilecek tabiatta olan bir şeyin ölçütü olamaz.

Daha önce söylediğim gibi, Metrodoros, Anaksarkhos ve Monimos çevresinin de ölçütü ortadan kaldırdığını söyleyenler az değildi:

7.87

τοιούτων οὖν παρὰ τῷ Γοργίᾳ ἠπορημένων οἴχεται ὅσον ἐπ’ αὐτοῖς τὸ τῆς ἀληθείας κριτήριον· τοῦ γὰρ μήτε ὄντος μήτε γνωρίζεσθαι δυναμένου μήτε ἄλλῳ παρασταθῆναι πεφυκότος οὐδὲν ἂν εἴη κριτήριον. Οὐκ ὀλίγοι δὲ ἦσαν, ὧς προεῖπον, οἱ καὶ τοὺς περὶ Μητρόδωρον καὶ Ἀνάξαρχον ἔτι δὲ Μόνιμον φήσαντες ἀνῃρηκέναι τὸ κριτήριον,

7.88Metrodoros'u, "Hiçbir şey bilmiyoruz; hiçbir şey bilmediğimizi bile bilmiyoruz" dediği için (B 1 Diels); Anaksarkhos ile Monimos'u da var olan şeyleri sahne dekoruna benzettikleri ve bunların uykuda ya da delilikte karşımıza çıkan şeylere benzediğini kabul ettikleri için.

7.88

ἀλλὰ Μητρόδωρον μὲν ὅτι εἶπεν (B 1 Diels) ‘‘οὐδὲν ἴσμεν, οὐδ’ αὐτὸ τοῦτο ἴσμεν ὅτι οὐδὲν ἵσμεν,” Ἀνάξαρχον δὲ καὶ Μόνιμον ὅτι σκηνογραφίᾳ ἀπείκασαν τὰ ὄντα τοῖς τε κατὰ ὕπνους ἢ μανίαν προσπίπτουσι ταῦτα ὡμοιῶσθαι ὑπέλαβον.

7.89Bunlar böyle bir tutumu paylaşmıştır. Ölçüt üzerine incelemeyi ilk başlatanlar ise Thales'ten başlayan fizikçiler olarak görülür. Hissi pek çok durumda güvenilmez bulup mahkûm ettikleri için, var olan şeylerdeki hakikatin yargıcı olarak logosu tayin ettiler. Ondan yola çıkarak ilkeler, unsurlar ve kavranması logosun gücüyle mümkün olan öteki şeyler hakkındaki görüşlerini düzenlediler.

7.89

‘Αλλ’ οὗτοι μὲν τοιαύτης μετεσχήκασι στάσεως, πρῶτοι δ’ ἔδοξαν οἱ ἀπὸ Θαλέω φυσικοὶ τὴν περὶ κριτηρίου σκέψιν εἰσηγήσασθαι. καταγνόντες γὰρ τῆς αἰσθήσεως ἐν πολλοῖς ὡς ἀπίστου, τὸν λόγον κριτὴν τῆς ἐν τοῖς οὖσιν ἀληθείας ἐπέστησαν· ἀφ’ οὗ ὁρμώμενοι περί τε ἀρχῶν καὶ στοιχείων καὶ τῶν ἄλλων διετάσσοντο, ὧν ἡ κατάληψις διὰ τῆς τούτου δυνάμεως περιγίνεται.

7.90Bu yüzden fizikçilerin en büyüğü Anaksagoras (B 21 Diels) hisleri zayıf diye kötüleyerek "Onların güçsüzlüğü yüzünden doğruyu ayırt edemiyoruz" der. Hislere güvenilmemesi gerektiğinin kanıtı olarak da renklerin azar azar değişmesini gösterir: İki renk alsak, siyah ve beyaz, sonra birinden ötekine damla damla döksek, göz bu azar azar değişimleri, tabiatta gerçekten var oldukları hâlde, ayırt edemeyecektir.

7.90

ἔνθεν ὁ μὲν φυσικώτατος ‘Αναξαγόρας (B 21 Diels) ὧς ἀσθενεῖς διαβάλλων τἀς αἰσθήσεις ‘‘ὑπὸ ἀφαυρότητος αὐτῶν” φησὶν ‘‘οὐ δυνατοί ἐσμεν κρίνειν τἀληθές.” τίθησί τε πίστιν αὐτῶν τῆς ἀπιστίας τὴν παρὰ μικρὸν τῶν χρωμάτων ἐξαλλαγήν· εἰ γὰρ δύο λάβοιμεν χρώματα, μέλαν καὶ λευκόν, εἶτα ἐκ θατέρου εἰς θάτερον κατὰ σταγόνα παρεκχέοιμεν, οὐ δυνήσεται ἡ ὄψις διακρίνειν τἀς παρὰ μικρὸν μεταβολὰς καίπερ πρὸς τὴν φύσιν ὑποκειμένας.

7.91Asklepiades'in de Şarabın Verilmesi Üzerine adlı eserinin birinci kitabında özünde bu akıl yürütmeyi kullandığı görülür; orada sarı aşı boyasıyla siyahı ele alır: "Bunlar karıştırılınca," der, "his, altta yatan rengin tek ve basit bir renk olup olmadığını [ayırt edemez]." Böylece Anaksagoras ölçütün genel olarak logos olduğunu söyledi;

7.91

τούτῳ δὲ τῷ λόγῳ δυνάμει καὶ ὁ Ἀσκληπιάδης εὑρίσκεται κατακεχρημένος ἐν τῷ πρώτῳ τῶν περὶ οἴνου δόσεως, ἔνθα ἐπὶ ὤχρας καὶ μέλανος ἵσταται· μιγέντων 209 “μιγέντων γάρ τούτων” φησὶν ἡ αἴσθησις, εἴτε ἔν ἐστι καὶ ἀπλοῦν χρῶμα τὸ ὑποκείμενον εἴτε καὶ μή.” ὥστε ὁ μὲν ‘Αναξαγόρας κοινῶς τὸν λόγον ἔφη κριτήριον εἶναι·

7.92Pythagorasçılar ise ölçütün logos olduğunu söyler, ama genel olarak logos değil, matematik ilimlerden kazanılan logos. Philolaos'un da (A 29 Diels) dediği gibi, bu logos bütünün tabiatını seyrettiği için onunla bir akrabalık taşır; çünkü benzer tabiatça benzerle kavranır (Empedokles B 109 Diels):

Toprakla toprağı görürüz, suyla suyu, aitherle tanrısal aitheri, ateşle yok eden ateşi, sevgiyle sevgiyi, kavgayı da acı kavgayla.

Platon'un Timaios'unu açıklayan Poseidonios'un dediği gibi, ışık nasıl

7.92

οἱ δὲ Πυθαγορικοὶ τὸν λόγον μέν φασιν, οὐ κοινῶς δέ, τὸν δὲ ἀπὸ τῶν μαθημάτων περιγινόμενον, καθάπερ ἔλεγε καὶ ὁ Φιλόλαος (A 29 Diels), θεωρητικόν τε ὄντα τῆς τῶν ὅλων φύσεως ἔχειν τινὰ συγγένειαν πρὸς ταύτην, ἐπείπερ ὑπὸ τοῦ ὁμοίου τὸ ὅμοιον καταλαμβάνεσθαι πέφυκεν (Empedocl. B 109 Diels)· γαίῃ μὲν γὰρ γαῖαν ὀπώπαμεν, ὕδατι δ’ ὕδωρ, αἰθέρι δ’ αἰθέρα δῖον, ἀτὰρ πυρὶ πῦρ ἀίδηλον, στοργὴν δὲ στοργῇ, νεῖκος δέ γε νείκει λυγρῷ. καὶ ὧς τὸ μὲν φῶς,

7.93ışık biçimli görmeyle, ses de hava biçimli işitmeyle kavranıyorsa, bütünün tabiatı da ona akraba olan logosla kavranmalıdır. Bütünün varlığının ilkesi ise sayıydı; bu yüzden her şeyin yargıcı olan logos da sayının gücünden pay aldığı için sayı diye adlandırılabilir.

7.93

φησὶν ὁ Ποσειδώνιος τὸν Πλὰτωνος Τίμα ἴον ἐξηγούμενος, ὑπὸ τῆς φωτοειδοῦς ὄψεως καταλαμβάνεται, ἡ δὲ φωνὴ ὑπὸ τῆς ἀεροειδοῦς δοὺς ἀκοῆς, οὕτω καὶ ἡ τῶν ὅλων φύσις ὑπὸ συγγενοῦς ὀφείλει κατ’ καταλαμβάνεσθαι τοῦ λόγου. ἦν δὲ ἀρχὴ τῆς τῶν ὅλων ὑποστάσεως ἀριθμός· διὸ καὶ ὁ κριτὴς τῶν πάντων λόγος οὐκ ἀμέτοχος ὢν τῆς τούτου δυνάμεως καλοῖτο ἂν ἀριθμός.

7.94Pythagorasçılar bunu dile getirmek için bazen

Her şey sayıya benzer

demeyi âdet edinmişlerdir, bazen de en tabiî yemini şöyle ederler (B 15 Diels):

Hayır, başımıza tetraktysi verenin hakkı için, ezelî tabiatın köklerini taşıyan pınarı.

"Veren" derken Pythagoras'ı kastederler (çünkü onu tanrılaştırıyorlardı); tetraktys ise ilk dört sayıdan oluşup en mükemmel sayıyı, yani onu meydana getiren sayıdır; çünkü bir, iki, üç ve dört on eder.

7.94

καὶ τοῦτο ἐμφαίνοντες οἱ Πυθαγορικοὶ ποτὲ μὲν εἰώθασι λέγειν τὸ ἀριθμῶ δέ τε πάντ’ ἐπέοικεν, ὁτὲ δὲ τὸν φυσικώτατον ὀμνύναι ὅρκον οὑτωσί (B 15 Diels), οὐ μὰ τὸν ἁμετέρᾳ κεφαλᾷ παραδόντα τετρακτύν, παγὰν ἀενάου φύσεως ῥιζώματ’ ἔχουσαν, τὸν μὲν παραδόντα λέγοντες Πυθαγόραν τοῦτον γὰρ ἐθεοποίουν), τετρακτὺν δὲ ἀριθμόν τινα, ὃς ἐκ τεσσάρων τῶν πρώτων ἀριθμῶν συγκείμενος τὸν τελειότατον ἀπήρτιζεν, ὥσπερ τὸν δέκα· ἱὲν γὰρ καὶ δύο καὶ τρία καὶ τέσσαρα δέκα γίνεται.

7.95Bu sayı ilk tetraktystir. Ona "ezelî tabiatın pınarı" denmesi şundandır: Onlara göre bütün evren ahenge göre yönetilir; ahenk ise üç uyumdan, dörtlü, beşli ve oktavdan oluşan bir sistemdir; bu üç uyumun oranları da adı geçen dört sayıda, yani bir, iki, üç ve dörtte bulunur.

7.95

ἔστι τε οὗτος ὁ ἀριθμὸς πρώτη τετρακτύς, πηγὴ δὲ ἀενάου φύσεως λέλεκται παρόσον κατ’ αὐτοὺς ὁ σύμπας κόσμος κατὰ ἁρμονίαν διοικεῖται, ἡ δὲ ἁρμονία σύστημά ἐστι τριῶν συμφωνιῶν , τῆς τε διὰ τεσσάρων καὶ τῆς διὰ πέντε καὶ τῆς διὰ πασῶν, τούτων δὲ τῶν τριῶν συμφωνιῶν αἱ ἀναλογίαι ἐν τοῖς προειρημένοις τέσσαρσιν ἀριθμοῖς εὑρίσκονται, ἔν τε τῷ ἱὲν κἀν τῷ δύο κἀν τῷ τρία κἀν τῷ τέσσαρα.

7.96Dörtlü uyum 4:3 oranında, beşli 3:2 oranında, oktav da 2:1 oranındadır. Bu yüzden dört sayısı, üçün kendisiyle üçte birinden oluştuğu için üçe göre 4:3 oranındadır ve dörtlü uyumu kapsar; üç sayısı da

7.96

ἦν γὰρ ἡ μὲν διὰ τεσσάρων συμφωνία ἐν ἐπιτρίτῳ λόγῳ κειμένη, ἡ δὲ διὰ πέντε ἐν ἡμιολίῳ, ἡ δὲ διὰ πασῶν ἐν διπλασίονι. ὅθεν ὁ μὲν τέσσαρα ἀριθμὸς τοῦ τρία ἐπίτριτος ὤν, ἐπείπερ ἐξ αὐτοῦ καὶ τοῦ τρίτου μέρους αὐτοῦ συνίσταται, περιέσχηκε τὴν διὰ τεσσάρων συμφωνίαν· ὁ δὲ τρία τοῦ δύο

7.97ikinin kendisini ve yarısını kapsadığı için ikiye göre 3:2 oranındadır ve beşli uyumu gösterir; dört sayısı ikinin, iki sayısı da birin iki katı olduğu için oktavı kapsar.

7.97

ἡμιόλιος ὤν, ᾗ ἐκεῖνόν τε περιέσχηκε καὶ τὸ ἥμισυ αὐτοῦ , ἐμφαίνει τὴν διὰ πέντε συμφωνίαν· ὁ δὲ τέσσαρα τοῦ δύο καὶ ὁ δύο τῆς μονάδος διπλασίων καθεστὼς περιληπτικός ἐστι τῆς διὰ πασῶν.

7.98Tetraktys söz konusu uyumların oranlarını verdiğine, uyumlar mükemmel ahengi tamamladığına, her şey de mükemmel ahenge göre yönetildiğine göre, ona bu yüzden "ezelî tabiatın köklerini taşıyan pınar" demişlerdir.

7.98

ἐπεὶ οὖν ἡ τετρακτὺς ἀναλογίαν τῶν λεχθεισῶν συμφωνιῶν ὑποβάλλει, αἱ δὲ συμφωνίαι τῆς τελείου ἁρμονίας εἰσὶ συμπληρωτικαί, κατὰ δὲ τὴν τέλειον ἁρμονίαν πάντα διοικεῖται, τοῦδε χάριν πηγὴν ἀενάου φύσεως ῥιζώματ’ ἔχουσαν εἰρήκασιν αὐτήν.

7.99Başka bir açıdan, her şeyin kendilerinden oluştuğu cisim ile cisimsiz bu dört sayının oranlarına göre düşünülür. Çünkü bir nokta akınca bir çizgi tasavvur ederiz, ki bu genişliği olmayan bir uzunluktur; çizgi akınca genişlik meydana getiririz, ki bu derinliği olmayan bir yüzeydir; yüzey akınca da katı cisim meydana gelir.

7.99

καὶ ἄλλως, ἐπεὶ κατὰ τοὺς λόγους τῶν τεσσάρων τούτων ἀριθμῶν τό τε σῶμα καὶ τὸ ἀσώματον νοεῖται, ἐξ ὧν τὰ πάντα (στιγμῆς γὰρ ῥυείσης γραμμὴν φαντασιούμεθα, ἥτις ἐστὶ μῆκος ἀπλατές, γραμμῆς δὲ ῥυείσης πλάτος ἐποιήσαμεν, ὅπερ ἐστὶν ἐπιφάνειά τις ἀβαθής, ἐπιφανείας δὲ ῥυείσης στερεὸν ἐγένετο σῶμα.

7.100Noktaya, nokta gibi bölünmez olan bir karşılık gelir; çizgiye iki sayısı, yüzeye üç sayısı (çünkü çizgi bir noktadan bir noktaya, oradan da yine başka bir noktaya uzanır); katı cisme de dört sayısı (çünkü üç noktanın üstüne dördüncü bir noktayı havada yerleştirirsek bir piramit oluşur, bu da katı cismin ilk şeklidir). Öyleyse tetraktys haklı olarak bütünün tabiatının pınarıdır.

7.100

ἀλλ’ ἦν γε ἐπὶ μὲν τῆς στιγμῆς ἡ μονὰς ἀδιαίρετος οὖσα, καθὼς καὶ ἡ στιγμή, ἐπὶ δὲ τῆς γραμμῆς ὁ δύο ἀριθμός, <ἐπὶ δὲ τῆς ἐπιφανείας ὁ τρία ἀριθμός>· γάρ <ποῦ> πάρεστιν ἡ γραμμή, τουτέστιν ἀπὸ σημείου σημεῖον καὶ πάλιν ἀπὸ τούτου ἐπὶ ἄλλο σημεῖον· ἐπὶ δὲ τοῦ στερεοῦ σώματος ὁ τέσσαρα· ἐὰν γὰρ τρισὶ σημείοις τέταρτον ἐπαιωρήσωμεν σημεῖον, πυραμὶς γίνεται, ὅπερ δὴ πρῶτόν ἐστι στερεοῦ σώματος σχῆμα), κατὰ λόγον οὖν ἡ τετρακτὺς πηγὴ τῆς τῶν ὅλων φύσεως ἐστίν.

7.101Başka bir açıdan, derler, insanın kavradığı her şey ya cisimdir ya cisimsizdir; cisim de olsa cisimsiz de olsa sayı kavramı olmadan kavranmaz. Cisim, üç boyutlu olduğu için üç sayısını ima eder.

7.101

καὶ ἄλλως· πᾶν τὸ καταλαμβανόμεδὲ ἀνθρώπῳ, φασίν, ἤτοι σῶμά ἐστιν ἢ ἀσώματον· ἐάν τε δὲ σῶμα ἐὰν τε καὶ ἀσώματον, οὐ χωρὶς τῆς τῶν ἀριθμῶν θμῶν ἐννοίας καταλαμβάνεται, τὸ μὲν σῶμα, ἐπεὶ τριχῆ διαστατὸν καθεστὼς τὸν τρία ἀριθμὸν ὑπαγορεύει.

7.102Ayrıca cisimlerin kimi gemiler, zincirler ve kuleler gibi birbirine bitiştirilmiş parçalardan; kimi bitkiler ve hayvanlar gibi tek bir melekeyle bir arada tutulan, birleşmiş parçalardan; kimi de korolar, ordular ve sürüler gibi birbirinden ayrı parçalardan oluşur. Ama ister bitiştirilmiş, ister birleşmiş, ister ayrı parçalardan oluşsun, birden çok şeyden oluştuğu ölçüde sayılara sahiptir.

7.102

ἐπεὶ δὲ τῶν σωμάτων τὰ μέν ἐστιν ἐκ συναπτομένων ὡς πλοῖα καὶ ἀλύσεις καὶ πυργίσκοι, τὰ δὲ ἐξ ἡνωμένων, ἅπερ ὑπὸ μιᾶς ἕξεως συνέχεται, ὧς φυτὰ καὶ ζῷα, τὰ δὲ ἐκ διεστώτων ὡς χοροὶ καὶ στρατιαὶ καὶ ποῖμναι· — ἀλλ’ ἐάν τε ἐκ συναπτομένων ἐάν τε ἐξ ἡνωμένων ἐάν τε ἐκ διεστώτων, ἀριθμοὺς ἔχει παρόσον ἐκ πλειόνων συνέστηκεν.

7.103Yine cisimlerin kimi basit keyfiyetlere, kimi de elma gibi bir arada bulunan birçok keyfiyete sahiptir: Elmanın görmeye göre belli bir rengi, tatmaya göre tadı, koklamaya göre kokusu, dokunmaya göre de pürüzsüzlüğü vardır. Bunlar da sayıların tabiatındandır.

7.103

ἔτι τῶν σωμάτων τά μὲν ἐν ἁπλαῖς κεῖται ποιότησι τὰ δὲ ἐν ἀθρόαις, καθάπερ τὸ μῆλον· καὶ γὰρ ποιὸν ἔχει χρῶμα πρὸς ὅρασιν καὶ χυλὸν πρὸς γεῦσιν καὶ ὀσμὴν πρὸς ὅσφρησιν καὶ λειότητα πρὸς ἁφήν· ἃ δὴ τῆς τῶν ἀριθμῶν ἐστὶ φύσεως.

7.104Aynı akıl yürütme cisimsiz şeyler için de geçerlidir. Nitekim zaman da cisimsiz olduğu hâlde sayıyla kavranır; bu, yıllardan, aylardan, günlerden ve saatlerden açıkça anlaşılır. Nokta, çizgi, yüzey ve biraz önce ele aldığımız öteki şeyler için de durum aynıdır; bunların kavramlarını da sayılara indirgerler.

7.104

ὁ δ’ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τῶν ἀσωμάτων ἐστὶ λόγος, εἴγε καὶ χρόνος ἀσώματος ὢν ἀριθμῷ λαμβάνεται, ὥς ἐστι συμφανὲς ἀπὸ ἐνιαυτῶν τε καὶ μηνῶν καὶ ἡμερῶν καὶ ὡρῶν. ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ στιγμὴ καὶ γραμμὴ καὶ ἐπιφάνεια, καὶ τἄλλα περὶ ὧν καὶ μικρῷ πρότερον διελέχθημεν, ἀνάγοντες καὶ τὰς τούτων νοήσεις εἰς ἀριθμούς.

7.105Söylenenlerle hayattaki şeylerin, hatta sanatlardaki şeylerin de uyuştuğunu söylerler. Çünkü gündelik hayat her şeyi sayının ölçüleri olan ölçütlerle yargılar. Nitekim sayıyı ortadan kaldırırsak, iki yarım arşından, altı karıştan ve yirmi dört parmaktan oluşan arşın da ortadan kalkar; medimnos, talanton ve öteki ölçütler de ortadan kalkar. Çünkü bunların hepsi birden çok şeyden oluştuğu için doğrudan doğruya sayının türleridir.

7.105

συνᾴδειν δὲ τοῖς εἰρημένοις φασὶ καὶ τὰ κατὰ τὸν βίον, ἔτι δὲ τὰ κατὰ τὰς τέχνας πράγματα. ὅ τε γὰρ βίος ἕκαστον κρίνει κριτηρίοις ἅπερ ἐστὶν ἀριθμοῦ μέτρα. ἐὰν γοῦν ἀνέλωμεν τὸν ἀριθμόν, ἀναιρεθήσεται <μὲν> ἐκ δυεῖν ἡμιπηχείων καὶ παλαιστῶν ἐξ καὶ δακτύλων εἰκοσιτεσσάρων συγκείμενος, ἀναιρεθήσεται δὲ μέδιμνος καὶ τάλαντον καὶ τὰ λοιπὰ τῶν κριτηρίων· ταῦτα γὰρ πάντα ἐκ πλειόνων συνεστῶτα εὐθὺς ἀριθμοῦ ἐστιν εἴδη.

7.106Bu yüzden öteki şeyler de sayıyla ayakta durur: borçlar, tanıklıklar, oylar, sözleşmeler, süreler, dönemler. Genel olarak hayatta sayıdan pay almayan bir şey bulmak imkânsızdır. Her sanat da oran olmadan kurulmamıştır, oran ise sayıdadır; öyleyse her sanat sayı sayesinde kurulmuştur.

7.106

ὅθεν καὶ τὰ λοιπὰ τούτῳ συνέχεται, δάνεια μαρτυρίαι ψῆφοι συγγραφαὶ χρόνοι περίοδοι. καὶ καθόλου τῶν ἀμηχάνων ἐστὶν εὑρεῖν τι κατὰ τὸν βίον ἀμοιροῦν τούτου. πᾶσά γε μὴν τέχνη οὐ χωρὶς ἀναλογίας συνέστη, ἀναλογία δ᾿ ἐν ἀριθμῷ κεῖται· πᾶσα ἄρα τέχνη δι᾿ ἀριθμοῦ συνέστη.

7.107Nitekim söylendiğine göre Rodoslular mimar Khares'e Kolossos'u yapmak için ne kadar para harcanacağını sormuşlar. O bir miktar belirleyince, heykeli iki kat büyüklükte yaptırmak isteseler bunun ne kadar tutacağını da sormuşlar. Khares iki katını isteyince parayı vermişler; o da verilen parayı temele ve ilk çizimlere harcayıp kendini öldürmüş.

7.107

Ῥόδιοι γοῦν, ὡς φασίν, ἐπύθοντο Χάρητος τοῦ ἀρχιτἐκτονος πόσον δαπανηθήσεται χρῆμα πρὸς κατασκευὴν τοῦ κολοσσοῦ. ὁρίσαντος δὲ αὐτοῦ τι, πάλιν ἐπηρώτων πόσον δέ, εἰ θέλοιεν διπλασίονα κατὰ μέγεθος αὐτὸν κατασκευἀσαι. τοῦ δὲ τὸ διπλάσιον αἰτήσαντος οἱ μὲν ἔδοσαν, ὁ δ᾿ εἰς τὰς ἀρχὰς καὶ τὰ προκεντήματα δαπανήσας τὸ δοθὲν ἑαυτὸν ἀνεῖλεν.

7.108Ölümünden sonra ustalar onun iki katını değil, sekiz katını istemesi gerektiğini anlamışlar; çünkü eserin yalnız uzunluğunu değil, bütün boyutlarını büyütmesi gerekiyordu. Demek ki heykelcilikte, aynı şekilde resimde de bir oran vardır; benzerlik, aslından ayırt edilemeyecek kadar tam olarak, ancak onun sayesinde tutturulur.

7.108

θανόντος δὲ αὐτοῦ συνεῖδον οἱ τεχνῖται ὡς οὐ διπλάσιον ἐχρῆν ἀλλ᾿ ὀκταπλάσιον αἰτῆσαι· οὐ γὰρ μῆκος μόνον ἀλλὰ πᾶσαν διάστασιν ὤφειλε μεγεθοποιεῖν τοῦ δημιουργήματος. ὥστε ἀναλογία τις ἔστιν ἐν πλαστικῇ, ὁμοίως δὲ καὶ ἐν ζωγραφίᾳ, δι᾿ ἣν ὁμοιότης κατ᾿ ἀπαραλλαξίαν κατορθοῦται.

7.109Genel olarak söylersek, her sanat kavramalardan oluşan bir sistemdir (Stoacılar fr. I 73 Arnim), sistem ise sayıdır. Öyleyse

Her şey sayıya benzer

sözü doğrudur; yani her şey yargılayan logosa, her şeyi oluşturan sayılarla aynı cinsten olan logosa benzer.

7.109

κοινῷ τε λόγῳ πᾶσα τέχνη ἐστὶ σύστημα ἐκ καταλήψεων (Stoic. fr. I 73 Arn.), τὸ δὲ σύστημα ἀριθμός. τοίνυν ὑγιὲς τὸ ἀριθμῷ δέ τε πάντ᾿ ἐπέοικεν, τουτέστι τῷ κρίνοντι λόγῳ καὶ ὁμοιογενεῖ τοῖς τὰ πάντα συνεστακόσιν ἀριθμοῖς.

7.110Pythagorasçılar böyle der. Ksenophanes ise, onu farklı yorumlayanlara göre, şöyle dediğinde (B 34 Diels):

Açık olanı hiçbir adam görmedi, kimse de bilmeyecek tanrılar hakkında ve bütün söylediğim şeyler hakkında; en tamam olanı söylemeyi bir rastlantıyla başarsa bile kendisi yine de bilmez; her şeyin üstüne sanı örülmüştür,

her kavramayı değil, yalnız epistēmēye dayanan ve yanılmaz olan kavramayı ortadan kaldırıyor, kanaate dayalı kavramayı ise bırakıyor görünür; "her şeyin üstüne sanı örülmüştür" sözü bunu gösterir. Böylece ona göre ölçüt kanaate dayalı logos, yani sağlam olana değil, olası olana bağlı logos olur.

7.110

Ταῦτα μὲν οἱ Πυθαγορικοί· Ξενοφάνης δὲ κατὰ τοὺς ὡς ἑτέρως αὐτὸν ἐξηγουμένους, ὅταν λέγη (B 34 Diels) καὶ τὸ μὲν οὖν σαφὲς οὔ τις ἀνὴρ ἴδεν, οὐδέ τις ἔσται εἰδὼς ἀμφὶ θεῶν τε καὶ ἅσσα λέγω περὶ πάντων· εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα τύχοι τετελεσμένον εἰπών, αὐτὸς ὅμως οὐκ οἶδε, δόκος δ᾿ ἐπὶ πᾶσι τέτυκται, φαίνεται μὴ πᾶσαν κατάληψιν ἀναιρεῖν ἀλλὰ τὴν ἐπιστημονικὴν καὶ ἀδιάπτωτον, ἀπολείπειν δὲ τὴν δοξαστήν· τοῦτο γὰρ ἐμφαίνει τὸ “δόκος δ᾿ ἐπὶ πᾶσι τέτυκται”. ὥστε κριτήριον γίνεσθαι κατὰ τοῦτον τὸν δοξαστὸν λόγον, τουτέστι τὸν τοῦ εἰκότος ἀλλὰ μὴ τὸν τοῦ παγίου ἐχόμενον.

7.111Onun öğrencisi Parmenides ise kanaate dayanan logosu, yani zayıf kabullere dayananı mahkûm etti; epistēmēye dayanan, yani yanılmaz olan logosu ölçüt olarak koydu ve o da hislere güvenmekten uzak durdu. Nitekim Tabiat Üzerine'nin başında (B 1 Diels) şöyle yazar:

Beni taşıyan kısraklar, gönlümün eriştiği yere dek götürüyordu; beni daimōnun çok anılan yoluna çıkarıp sürdüklerinde, bilen insanı bütün şehirlerden geçiren yola. O yolda taşınıyordum; çünkü o yolda beni pek akıllı kısraklar taşıyordu, arabayı çekerek; kızlar da yolu gösteriyordu.

Dingil göbeklerin içinde kaval gibi ötüyordu, kızgın kızgın (çünkü iki yanından iki dönen tekerlekle sürülüyordu), Güneş kızları Gece'nin evlerini bırakıp beni ışığa götürmeye hız verdiklerinde, başlarından duvaklarını elleriyle iterek.

Orada Gece'nin ve Gün'ün yollarının kapıları durur; iki yandan bir üst eşik ve taş bir eşik kuşatır onları; kendileri de göğe yükselir, büyük kanatlarla kapanır; cezası çok Dike tutar onların sırayla açıp kapayan anahtarlarını.

Kızlar onu yumuşak sözlerle gönlünü alarak ustaca ikna ettiler ki çivili sürgüyü bir çırpıda çeksin kapılardan. Kapılar da kanatlarını açıp ardına kadar açılan bir boşluk bıraktılar, tunç kaplı milleri yuvalarında birbiri ardınca döndürerek, çivilerle, pimlerle tutturulmuş milleri. İşte oradan, kapıların arasından kızlar arabayı ve kısrakları dosdoğru yol boyunca sürdüler.

Tanrıça beni güler yüzle karşıladı, sağ elimi eline aldı, şu sözlerle seslendi bana: "Ey ölümsüz arabacılara yoldaş olan genç, seni taşıyan kısraklarla evimize varan, selam sana! Çünkü seni bu yola gönderen kötü bir kader değildir (bu yol insanların çiğnediği yolun çok dışındadır), töre ve adalettir. Her şeyi öğrenmen gerekir: hem iyi ikna eden Hakikatin sarsılmaz yüreğini hem de ölümlülerin kanaatlerini, ki onlarda gerçek bir güven yoktur.

Ama sen düşünceni araştırmanın bu yolundan uzak tut; çok tecrübeli alışkanlık da seni bu yolda zorlamasın hedefsiz gözü, uğuldayan kulağı ve dili dolaştırmaya; benim söylediğim çok çekişmeli çürütmeyi logosla yargıla." Geriye yalnız yola duyulan thymos kalır.

7.111

ὁ δὲ γνώριμος αὐτοῦ Παρμενίδης τοῦ μὲν δοξαστοῦ λόγου κατέγνω, φημὶ δὲ τοῦ ἀσθενεῖς ἔχοντος ὑπολήψεις, τὸν δ’ ἐπιστημονικόν, τουτέστι τὸν ἀδιάπτωτον, ὑπέθετο κριτήριον, ἀποστὰς καὶ <αὐτὸς> τῆς τῶν αἰσθήσεων πίστεως. ἐναρχόμενος γοῦν τοῦ Περὶ φύσεως (B 1 Diels) γράφει τοῦτον τὸν τρόπον· ἵπποι ταί με φέρουσιν, ὅσον τ’ ἐπὶ θυμὸς ἱκάνοι, πέμπον, ἐπεί μ’ ἐς ὁδὸν βῆσαν πολύφημον ἄγουσαι δαίμονος, ἣ κατὰ πάντ’ ἄστη φέρει εἰδότα φῶτα· τῇ φερόμην· τῇ γάρ με πολύφραστοι φέρον ἵπποι ἅρμα τιταίνουσαι, κοῦραι δ’ ὁδὸν ἡγεμόνευον. ἄξων δ’ ἐν χνοίῃσιν ἵ<ει> σύριγγος αἰθόμενος δοιοῖς γὰρ ἐπείγετο δινωτοῖσιν κύκλοις ἀμφοτέρωθεν), ὅτε σπερχοίατο πέμπειν Ηλιάδες κοῦραι, προλιποῦσαι δώματα Νυκτός, εἰς φάος, ὠσάμεναι κράτων ἄπο χερσὶ καλύπτρας. ἔνθα πύλαι Νυκτός τε καὶ Ἥματός εἰσι κελεύθων, καί σφας ὐπέρθυρον ἀμφὶς ἔχει καὶ λάινος οὐδός· αὐταὶ δ’ αἰθέριαι πλῆνται μεγάλοισι θυρέτροις· τῶν δὲ Δίκη πολύποινος ἔχει κληῖδας ἀμοιβούς. τὴν δὴ παρφάμεναι κοῦραι μαλακοῖσι λόγοισιν πεῖσαν ἐπιφραδέως, ὥς σφιν βαλανωτὸν ὀχῆα ἀπτερέως ὤσειε πυλέων ἄπο. ταὶ δὲ θυρέτρων χάσμ’ ἀχανὲς ποίησαν ἀναπτάμεναι, πολυχάλκους ἄξονας ἐν σύριγξιν εἰλίξασαι, εἱλίξασαι, γόμφοις καὶ περόνῃσιν ἀρηρότε· τῇ ῥα δι’ αὐτέων ἰθὺς ἔχον κοῦραι κατ’ ἀμαξιτὸν ἅρμα καὶ ἵππους. καί με θεὰ πρόφρων ὑπεδέξατο, χεῖρα δὲ χειρί δεξιτερὴν ἕλεν, ὧδε δ’ ἔπος φάτο καί με προσηύδα· ὦ κοῦρ’ ἀθανάτοισι συνάορος ἡνιόχοισιν, ἵπποις ταί σε φέρουσιν ἱκάνων ἡμέτερον δῶ, χαῖρ’, ἐπεὶ οὔτι σε μοῖρα κακὴ προὔπεμπε νέεσθαι τήνδ’ ὁδόν ἦ γὰρ ἀπ’ ἀνθρώπων ἐκτὸς πάτου ἐστίν), ἀλλὰ θέμις τε δίκη τε. χρεὼ δέ σε πάντα πυθέσθαι ἠμὲν Ἀληθείης εὐπειθέος ἀτρεμὲς ἦτορ ἠδὲ βροτῶν δόξας, ταῖς οὐκ ἔνι πίστις ἀληθής. ἀλλὰ σὺ τῆσδ’ ἀφ’ ὁδοῦ διζήσιος εἶργε νόημα, μηδέ σ’ ἔθος πολύπειρον ὁδὸν κάτα τήνδε βιάσθω νωμᾶν ἄσκοπον ὄμμα καὶ ἠχήεσσαν ἀκουήν καὶ γλῶσσαν, κρῖναι δὲ λόγῳ πολύπειρον ἔλεγχον ἐξ ἐμέθεν ῥηθέντα. μόνος δ’ ἔτι θυμὸς ὁδοῖο λείπεται.

7.112Bu dizelerde Parmenides kendisini taşıyan kısrakların psykhēnin akıl dışı itkileri ve istekleri olduğunu, daimōnun çok anılan yolunda ilerlemenin de felsefi logosa dayanan seyir olduğunu söyler; bu logos yol gösteren bir daimōn gibi her şeyin bilgisine götürür. Önünden giden kızlar ise hislerdir. Bunlardan işitmeyi "çünkü iki dönen tekerlekle sürülüyordu" sözleriyle, yani sesi içeri aldıkları kulakların halkalarıyla ima eder; görmeyi ise Güneş kızları diye adlandırmıştır:

7.112

ἐν τούτοις γὰρ ὁ Παρμενίδης ἵππους μέν φησιν αὐτὸν φέρειν τἀς ἀλόγους τῆς ψυχῆς ὁρμάς τε καὶ ὀρέξεις, κατὰ δὲ τὴν πολύφημον ὁδὸν τοῦ δαίμονος πορεύεσθαι τὴν κατὰ τὸν φιλόσοφον λόγον θεωρίαν, ὃς λόγος προπομποῦ δαίμονος τρόπον ἐπὶ τὴν ἁπάντων ὁδηγεῖ γνῶσιν. κούρας δ’ αὐτοῦ προάγειν τὰς αἰσθήσεις, ὧν τὰς μὲν ἀκοὰς αἰνίττεται ἐν τῷ λέγειν ‘‘δοιοῖς γὰρ ἐπείγετο δινωτοῖσι κύκλοις”, τουτέστι τοῖς τῶν ὤτων, τὴν φωνὴν δι’ ὧν καταδέχονται, τὰς δὲ ὁράσεις Ἡλιάδας κούρας κέκληκε,

7.113Bunlar Gece'nin evlerini bırakıp "ışığa" yönelmişlerdir, çünkü görme ışık olmadan kullanılamaz. "Cezası çok" olan ve "sırayla açıp kapayan anahtarlar" tutan Dike'ye varmak ise, şeylerin sağlam kavrayışlarına sahip olan zihne varmaktır.

7.113

δώματα μὲν Νυκτὸς ἀπολιπούσας, ”ἐς φάος <δὲ> ὠσαμένας’’ διὰ τὸ μὴ χωρὶς φωτὸς γίνεσθαι τὴν χρῆσιν αὐτῶν. ἐπὶ δὲ τὴν ‘‘πολὐ- ποινον” ἐλθεῖν Δίκην καὶ ἔχουσαν ‘‘κληῖδας ἀμοιβούς’’, τὴν διάνοιαν ἀσφαλεῖς ἔχουσαν τὰς τῶν πραγμάτων καταλή- ψεῖς.

7.114Dike onu karşılayınca iki şeyi öğreteceğini vaat eder: "Hakikatin sarsılmaz yüreğini", yani epistēmēnin sarsılmaz basamağını, bir de "ölümlülerin kanaatlerini, ki onlarda gerçek bir güven yoktur", yani kanaate dayanan her şeyi, çünkü bunlar sağlam değildi. Sonunda da hislere değil, logosa dikkat etmek gerektiğini ayrıca açıklar: "Çok tecrübeli alışkanlık," der, "seni bu yolda zorlamasın hedefsiz gözü, uğuldayan kulağı ve dili dolaştırmaya; benim söylediğim çok çekişmeli çürütmeyi logosla yargıla."

Söylenenlerden açıkça anlaşıldığı gibi, Parmenides de epistēmēye dayanan logosu var olan şeylerdeki hakikatin kanonu ilan etmiş ve hislere dayanmaktan uzak durmuştur.

7.114

ἥτις αὐτὸν ὑποδεξαμένη ἐπαγγέλλεται δύο ταῦτα διδάξειν, ‘‘ἠμὲν Ἀληθείης εὐπειθέος ἀτρεμὲς ἦτορ”, ὅπερ ἐστὶ τὸ τῆς ἐπιστήμης ἀμετακίνητον βῆμα, ἕτερον δὲ ‘‘βροτῶν δόξας, ταῖς οὐκ ἔνι πίστις ἀληθής”, τουτέστι τὸ ἐν δόξῃ κείμενον πᾶν, ὅτι ἦν ἀβέβαιον. καὶ ἐπὶ τέλει προσδιασαφεῖ τὸ μὴ δεῖν ταῖς αἰσθήσεσι προσέχειν ἀλλὰ τῷ λόγῳ· μὴ γάρ σε, φησίν, ‘‘ἔθος πολύπειρον ὁδὸν κάτα τήνδε βιάσθω νωμᾶν ἄσκοπον ὄμμα καὶ ἠχήεσσαν ἀκουὴν καὶ γλῶσσαν, κρῖναι δὲ λόγῳ πολύπειρον ἔλεγχον ἐξ ἐμέθεν ῤηθέντα”. Ἀλλ’ οὗτος μὲν καὶ αὐτός, ὧς ἐκ τῶν εἰρημένων συμφανές, τὸν ἐπιστημονικὸν λόγον κανόνα τῆς ἐν τοῖς οὖσιν ἀληθείας ἀναγορεύσας ἀπέστη τῆς τῶν αἰσθήσεων ἐπιστάσεως·

7.115Akragaslı Empedokles ise, onu daha basitçe yorumlar görünenlere göre, hakikatin altı ölçütünü öğretir. Çünkü bütünün iki etkin ilkesini, sevgiyle kavgayı kabul edip aynı zamanda maddî olarak dört unsuru, toprağı, suyu, havayı ve ateşi anmış ve bunların her şeyin ölçütü olduğunu söylemiştir.

7.115

Ἐμπεδοκλῆς δὲ ὁ Ἀκραγαντῖνος κατὰ μὲν τοὺς ἁπλούστερον δοκοῦντας αὐτὸν ἐξηγεῖσθαι ἐξ κριτήρια τῆς ἀληθείας παραδίδωσιν. δύο γὰρ δραστηρίους τῶν ὅλων ἀρχὰς ὑποθέμενος, φιλίαν καὶ νεῖκος, ἅμα τε τῶν τεσσάρων μνησθεὶς ὧς ὑλικῶν, γῆς τε ὕδατος ἀέρος καὶ πυρός, πάντων ταῦτα ἔφη κριτήῥία τυγχάνειν.

7.116Daha önce söylediğim gibi, fizikçiler arasında çok eskiden beri benzerlerin benzerleri tanıdığına dair eski bir görüş dolaşır. Demokritos bu görüşün kanıtını getirmiş, Platon da Timaios'ta ona değinmiş görünür.

7.116

παλαιὰ γάρ τις, ὧς προεῖπον, ἄνωθεν παρὰ τοῖς φυσικοῖς κυλίεται δόξα περὶ τοῦ τὰ ὅμοια τῶν ὁμοίων εἶναι γνωριστικά· καὶ ταύτης ἔδοξε μὲν καὶ Δημόκριτος κεκομικέναι τὴν παραμυθίαν , ἔδοξε δὲ καὶ Πλάτων’ αὐτῆς ἐν τῷ Τιμαίῳ παρεψαυκέναι.

7.117Demokritos (B 164 Diels) bu akıl yürütmeyi hem canlılara hem cansızlara uygular. Canlılar, der, kendi cinsinden canlılarla sürü olur: Güvercinler güvercinlerle, turnalar turnalarla bir araya gelir, öteki akılsız hayvanlarda da durum aynıdır. Cansızlarda da böyledir; elekten geçirilen tohumlarda ve dalgaların kıyıya vurduğu yerlerdeki çakıllarda bunu görmek mümkündür: Elek dönerken mercimekler mercimeklerle, arpalar arpalarla, buğdaylar buğdaylarla ayrışıp bir araya dizilir;

7.117

ἀλλ’ ὁ μὲν Δημόκριτος (B 164 Diels) ἐπί τε τῶν ἐμψύχων καὶ ἀψύχων ἵστησι τὸν λόγον. καὶ γὰρ ζῷα, φησίν, ὁμογενέσι ζῴοις συναγελάξεται, ὧς περιστεραὶ περιστεραῖς καὶ γέρανοι γεράνοις, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ἀλόγων· ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἀψύχων, καθάπερ ὁρᾶν πάρεστιν ἐπί τε τῶν κοσκινευομένων σπερμάτων καὶ ἐπὶ τῶν παρὰ ταῖς κυματωγαῖς ψηφίδων· ὅπου μὲν γὰρ κατὰ τὸν τοῦ κοσκίνου δῖνον διακριτικῶς φακοὶ μετὰ φακῶν τάσσονται καὶ κριθαὶ μετὰ κριθῶν καὶ πυροὶ μετὰ πυρῶν,

7.118dalganın hareketiyle de uzunca çakıllar uzunca çakıllarla, yuvarlaklar yuvarlaklarla aynı yere itilir; sanki bunlardaki benzerlikte şeyleri bir araya toplayan bir şey varmış gibi. Demokritos böyle der.

7.118

ὅπου δὲ κατὰ τὴν τοῦ κύματος κίνησιν αἱ μὲν ἐπιμήκεις ψηφῖδες εἰς τὸν αὐτὸν τόπον ταῖς ἐπιμήκεσιν ὠθοῦνται, αἱ δὲ περιφερεῖς ταῖς περιφερέσιν, ὡς ἂν συναγωγόν τι ἐχούσης τῶν πραγμάτων τῆς ἐν τούτοις ὁμοιότητος. ἀλλ’ ὁ μὲν Δημόκριτος οὕτως,

7.119Platon ise Timaios'ta (45 B) psykhēnin cisimsiz olduğunu göstermek için aynı türden bir ispat kullanır. Der ki: Görme ışığı algıladığı için hemen ışık biçimli, işitme çarpılmış havayı, yani sesi ayırt ettiği için hemen hava biçimli görülüyorsa; koklama buharları tanıdığı için kesinlikle buhar biçimli, tatma da tatları tanıdığı için tat biçimliyse; psykhē de sayılardakiler ve cisimlerin sınırlarındakiler gibi cisimsiz ideaları kavradığına göre zorunlu olarak cisimsiz bir şey olur.

7.119

Πλάτων’ δὲ ἐν τῷ Τιμαίῳ (45 B) πρὸς παράστασιν τοῦ ἀσώματον εἶναι τὴν ψυχὴν τῷ αὐτῷ γένει τῆς ἀποδείξεως κέχρηται. εἰ γὰρ ἡ μὲν ὅρασις, φησί, φωτὸς ἀντιλαμβανομένη εὐθύς ἐστι φωτοειδής, ἡ δὲ ἀκοὴ ἀέρα πεπληγμένον κρίνουσα, ὅπερ ἐστὶ τὴν φωνήν, εὐθὺς ἀεροειδὴς θεωρεῖται, ἡ δὲ ὅσφρησις ἀτμοὺς γνωρίζουσα πάντως ἐστὶν ἀτμοειδὴς καὶ ἡ γεῦσις χυλοὺς χυλοειδής, κατ’ ἀνάγκην καὶ ἡ ψυχὴ τὰς ἀσωμάτους ἰδέας λαμβάνουσα, καθάπερ τἀς ἐν ἀριθμοῖς καὶ τἀς ἐν τοῖς πέρασι τῶν σωμάτων, γίνεταί τις ἀσώματος.

7.120Eskiler arasında böyle bir görüş bulunduğu için Empedokles de ona katılmış ve her şeyi oluşturan ilkeler altı tane olduğuna göre ölçütlerin de onlarla aynı sayıda olduğunu söylemiş görünür; şöyle yazar (B 109 Diels):

7.120

τοιαύτης δ’ οὔσης παρὰ τοῖς προγενεστέροις δόξης, ἔοικε καὶ ὁ Ἐμπεδοκλῆς ταύτῃ συμπεριφέρεσθαι, ἕξ τε οὐσῶν τῶν τὰ πάντα συνεστακυιῶν ἀρχῶν λέγειν ἰσάριθμα ταύταις ὑπάρχειν τὰ κριτήρια, δι’ ὧν γέγραφε (B 109 Diels)

7.121Toprakla toprağı görürüz, suyla suyu, aitherle tanrısal aitheri, ateşle yok eden ateşi, sevgiyle sevgiyi, kavgayı da acı kavgayla.

Bununla toprağı topraktan pay alarak, suyu sudan pay alarak, havayı havadan pay alarak kavradığımızı, ateşte de durumun aynı olduğunu gösterir.

7.121

γαίῃ μὲν γὰρ γαίαν ὀπώπαμεν, ὕδατι δ’ ὕδωρ, αἰθέρι δ’ αἰθέρα δῖον, ἀτὰρ πυρὶ πῦρ ἀίδηλον, στοργὴν δὲ στοργῇ, νεῖκος δέ τε νείκει· λυγρῷ, ἐμφαίνων ὧς γῆν μὲν καταλαμβανόμεθα μετουσίᾳ γῆς, ὕδωρ δὲ κατὰ μετοχὴν ὕδατος, ἀέρα δὲ μετουσίᾳ τοῦ ἀέρος, καὶ ἐπὶ πυρὸς τὸ ἀνάλογον.

7.122Başkaları ise Empedokles'e göre hakikatin ölçütünün hisler değil, doğru logos olduğunu, doğru logosun da bir kısmının ilahî, bir kısmının insanî olduğunu söylüyordu; bunlardan ilahî olan başkasına aktarılamaz, insanî olan ise aktarılabilir.

7.122

ἄλλοι δὲ ἦσαν οἱ λέγοντες κατὰ τὸν Ἐμπεδοκλέα κριτήριον εἷναι τῆς ἀληθείας οὐ τἀς αἰσθήσεις ἀλλὰ τὸν ὀρθὸν λόγον, τοῦ δὲ ὀρθοῦ λόγου τὸν μέν τινα θεῖον ὑπάρχειν τὸν δὲ ἀνθρώπινον· ὧν τὸν μὲν θεῖον ἀνέξοιστον εἶναι, τὸν δὲ ἀνθρώπινον ἐξοιστόν.

7.123Doğruyu yargılamanın hislerde olmadığını şöyle söyler (B 2 Diels):

Dar uzanır kavrayan güçler uzuvlar boyunca; nice sefil şey çarpar insana, düşünceleri köreltir. Hayatın küçücük bir parçasını görüp ömürleri kısa, duman gibi yükselip uçup giderler, yalnızca her birinin karşısına çıkana inanarak, her yana sürüklenerek; ama herkes bütünü bulduğuyla övünür. Oysa bunlar ne insanların gözüyle görülür, ne kulağıyla işitilir, ne de nousla kavranır.

Hakikatin büsbütün kavranamaz olmadığını,

7.123

λέγει δὲ περὶ μὲν τοῦ μὴ ἐν ταῖς αἰσθήσεσι τὴν κρίσιν τἀληθοῦς ὑπάρχειν οὕτως (B 2 Diels)· στεινωποὶ μὲν γὰρ παλάμαι κατὰ γυῖα κέχυνται, πολλὰ δὲ δείλ’ ἔμπαια, τά τ’ ἀμβλύνουσι μερίμνας. παῦρον δὲ ζωῆς ἰδίου μέρος ἀθρήσαντες ὠκύμοροι καπνοῖο δίκην ἀρθέντες ἀπέπταν αὐτὸ μόνον πεισθέντες, ὅτῳ προσέκυρσεν ἕκαστος πάντοσ’ ἐλαυνόμενοι, τὸ δ’ ὅλον <πᾶς> ; εὔχεται οὕτως οὔτ’ ἐπιδερκτὰ τάδ’ ἀνδράσιν οὔτ’ ἐπακουστά οὔτε νόῳ περιληπτά. περὶ δὲ τοῦ μὴ εἰς τὸ παντελὲς ἄληπτον εἶναι τὴν ἀλήθειαν,

7.124insan logosunun eriştiği ölçüde kavranabildiğini de yukarıdaki dizelere şunu ekleyerek açıklar:

Sen ise madem buraya saptın, öğreneceksin, ölümlü aklın eriştiğinden fazlasını değil.

Sonraki dizelerde de daha fazlasını bildiğini iddia edenleri azarlayarak, her bir hisle algılananın, logos onların başında durduğu sürece güvenilir olduğunu gösterir; oysa daha önce hislere dayanan güveni kötülemişti.

7.124

ἀλλ’ ἐφ’ ὅσον ἱκνεῖται ὁ ἀνθρώπινος λόγος ληπτὴν ὑπάρχειν, διασαφεῖ τοῖς προκειμένοις ἐπιφέρων σὺ <δ᾿> οὖν ἐπεὶ ὧδ’ πεύσεαι, οὐ πλέον ἠὲ βροτείη μῆτις ὄρωρεν. καὶ διὰ τῶν ἑξῆς ἐπιπλήξας τοῖς πλέον ἐπαγγελλομένοις γιγνώσκειν παρίστησιν, ὅτι τὸ δι’ ἑκάστης αἰσθήσεως λαμβανόμενον πιστόν ἐστι, τοῦ λόγου τούτων ἐπιστατοῦντος, καίπερ πρότερον καταδραμὼν τῆς ἀπ’ αὐτῶν πίστεως.

7.125Çünkü şöyle der (B 4 Diels):

Ama tanrılar, onların çılgınlığını uzaklaştırın dilimden, kutsal ağızlardan arı bir pınar akıtın. Seni de, çok anılan, ak kollu bakire Musa, yalvarırım: Gündelik ölümlülerin işitmesi caiz olanları gönder bana, Dindarlık'ın yanından dizgini kolay arabayı sürerek. Ölümlülerden şanlı bir onurun çiçeklerini almak için seni hiçbir şey zorlamasın, caiz olandan fazlasını küstahça söylemeye ve böylece bilgeliğin doruklarına oturmaya. Haydi, bütün gücünle bak, her şey nasıl apaçıksa; ne görmeye işitmeden fazla güven, ne de gürültülü işitmeyi dilin açık seçikliğinin üstünde tut; ne de öteki uzuvlardan, düşünmeye bir yol nerede varsa, hiçbirinin güvenini esirgeme; her şeyi nasıl apaçıksa öyle düşün.

7.125

φησὶ γὰρ (B 4 Diels) ἀλλὰ θεοὶ τῶν μὲν μανίην ἀποτρέψατε γλώσσης, ἐκ δ’ ὁσίων στομάτων καθαρὴν ὀχετεύσατε πηγήν. καὶ σέ, πολυμνήστη λευκώλενε παρθένε Μοῦσα, ἄντομαι, ὧν θέμις ἐστὶν ἐφημερίοισιν ἀκούειν, πέμπε παρ’ Εὐσεβίης ἐλάουσ’ εὐήνιον ἄρμα· μηδέ σέ γ’ εὐδόξοιο βιήσεται ἄνθεα τιμῆς πρὸς θνατῶν ἀνελέσθαι ἐφ’ ᾧ θ’ ὁσίης πλέον εἰπεῖν δάρσεϊ καὶ τότε δὴ σοφίης ἐπ’ ἄκροισι θοάζειν. ἀλλ’ ἄγ’ ἄθρει πάσῃ παλάμῃ, πῇ δῆλον ἕκαστον, μήτε τιν’ ὄψιν ἔχων πίστει πλέον ἢ κατ’ ἀκουήν ἢ ἀκοὴν ἐρίδουπον ὑπὲρ τρανώματα γλώσσης, μήτε τι τῶν ἄλλων, ὁπόσῃ πόρος ἐστὶ νοῆσαι, γυίων πίστιν ἔρυκε, νόει θ’ ᾗ δῆλον ἕκαστον.

7.126Empedokles de böyle der. Herakleitos (A 16 Diels) ise insanın hakikati bilmek için iki araçla, his ve logosla donatıldığını düşündüğünden, bunlardan hissi, adı geçenler gibi, güvenilmez saymış, logosu ise ölçüt olarak koymuştur. Hissi şu sözleriyle, kelimesi kelimesine, çürütür: "Barbar psykhēlere sahip insanlar için gözler ve kulaklar kötü tanıklardır." Bu, akıl dışı hislere güvenmenin barbar psykhēlere özgü olduğunu söylemekle aynı şeydi.

7.126

Τοιαῦτα μὲν καὶ ὁ Ἐμπεδοκλῆς· ὁ δἐ Ἡράκλειτος (A16 Diels), ἐπεὶ πάλιν ἐδόκει δυσὶν ὠργανῶσθαι ὁ ἄνθρωπος πρὸς τὴν τῆς ἀληθείας γνῶσιν, αἰσθήσει τε καὶ λόγῳ, τούτων τὴν <μὲν> αἴσθησιν παραπλησίως τοῖς προειρημένοις ἄπιστον εἶναι νενόμικεν, τὸν δὲ λόγον ὑποτίθεται κριτήριον. ἀλλὰ τὴν μὲν αἴσθησιν ἐλέγχει λέγων κατὰ λέξιν ‘‘κακοὶ μάρτυρες ἀνθρώποισιν ὀφθαλμοὶ καὶ ὦτα βαρβάρους ψυχὰς ἐχόντων”, ὅπερ ἴσον ἦν τῷ βαρβάρων ἐστὶ ψυχῶν ταῖς ἀλόγοις αἰσθήσεσι πιστεύειν.

7.127Hakikatin yargıcı olarak da herhangi bir logosu değil, ortak ve ilahî logosu gösterir. Bunun ne olduğunu kısaca göstermek gerekir. Bu fizikçiye göre bizi kuşatan şey logos sahibidir ve akıllıdır.

7.127

τὸν δὲ λόγον κριτὴν τῆς ἀληθείας ἀποφαίνεται οὐ τὸν ὁποιονδήποτε, ἀλλὰ τὸν κοινὸν καὶ θεῖον. τίς δ’ ἐστὶν οὗτος, συντόμως ὑποδεικτέον. ἀρέσκει γὰρ τῷ φυσικῷ τὸ περιέχον ἡμᾶς λογικὸν τε ὂν καὶ φρενῆρες.

7.128Homeros da bunu çok daha önce şöyle diyerek dile getirir (Odysseia XVIII 163):

Yeryüzündeki insanların nousu öyledir ki insanların ve tanrıların babası günü nasıl getirirse öyle olur.

Arkhilokhos da insanların, Zeus'un her gün getirdiği güne göre düşündüğünü söyler (fr. 70 Bergk). Euripides de aynı şeyi söylemiştir (Troyalı Kadınlar 885):

Kim olursan ol, görülmesi, kestirilmesi güç olan sen, Zeus, ister tabiatın zorunluluğu ol ister ölümlülerin nousu, sana yakardım.

7.128

ἐμφαίνει δὲ τὸ τοιοῦτο πολύ πρόσθεν Ὅμηρος (σ 163) εἰπών· τοῖος γὰρ νόος ἐστὶν ἐπιχθονίων ἀνθρώπων, οἷον ἐπ’ ἦμαρ ἄγῃσι πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε. καὶ Ἀρχίλοχος δέ φησι τοὺς ἀνθρώπους τοιαῦτα φρονεῖν (fr. 70 Bergk) ὁποίην Ζεὺς ἐφ’ ἡμέρην ἄγει. εἴρηται δὲ καὶ τῷ Εὐριπίδῃ (Troad. 885) τὸ αὐτό· ὅστις <ποτ᾿> εἶ σὺ δυστόπαστος εἰσιδεῖν Ζεύς, εἴτ’ ἀνάγκη φύσεος εἴτε νοῦς βροτῶν, ἐπευξάμην σε.

7.129Herakleitos'a göre bu ilahî logosu soluk alarak içimize çektiğimizde akıllı oluruz; uykuda unutkan, uyanınca yeniden aklı başında oluruz. Çünkü uykuda his geçitleri kapanınca içimizdeki nous kuşatanla olan kaynaşmasından ayrılır, yalnız soluk yoluyla kurulan bağı bir tür kök gibi korunur. Ayrılınca da daha önce sahip olduğu hatırlama gücünü yitirir;

7.129

τοῦτον οὖν τὸν θεῖον λόγον καθ’ Ἡράκλειτον δι’ ἀναπνοῆς σπάσαντες νοεροὶ γινόμεθα, καὶ ἐν μὲν ὕπνοις ληθαῖοι, κατὰ δὲ ἔγερσιν πάλιν ἔμφρονες. ἐν γὰρ τοῖς ὕπνοις μυσάντων τῶν αἰσθητικῶν πόρων χωρίζεται τῆς πρὸς τὸ περιέχον συμφυίας ὁ ἐν ἡμῖν νοῦς, μόνης τῆς κατὰ ἀναπνοὴν προσφύσεως σῳζομένης οἱονεί τινος ῥίζης, χωρισθείς τε ἀποβάλλει ἣν πρότερον εἶχε μνημονικὴν δύναμιν·

7.130uyanıkken ise yeniden his geçitlerinden, sanki pencerelerden dışarı bakar gibi uzanıp kuşatanla buluşur ve akıl gücünü kuşanır. Korlar ateşe yaklaşınca değişime uğrayıp kızarır, ondan ayrılınca söner; bunun gibi kuşatandan bedenlerimize konuk olarak gelen pay da ayrılınca neredeyse akılsız olur, en çok sayıda geçitten kaynaşınca da bütünle aynı biçimi alır.

7.130

ἐν δὲ ἐγρηγόρσει πάλιν διὰ τῶν αἰσθητικῶν πόρων ὥσπερ διά τινων θυρίδων προκύψας καὶ τῷ περιέχοντι συμβαλὼν λογικὴν ἐνδύεται δύναμιν. ὅνπερ οὖν τρόπον οἱ ἄνθρακες πλησιάσαντες τῷ πυρὶ κατ’ ἀλλοίωσιν διάπυροι γίνονται, χωρισθέντες δὲ σβέννυνται, οὕτω καὶ ἡ ἐπιξενωθεῖσα τοῖς ἡμετέροις σώμασιν ἀπὸ τοῦ περιέχοντος μοῖρα κατὰ μὲν τὸν χωρισμὸν σχεδὸν ἄλογος γίνεται, κατὰ δὲ τὴν διὰ τῶν πλείστων πόρων σύμφυσιν ὁμοιοειδὴς τῷ ὅλῳ καθίσταται.

7.131Herakleitos, pay alarak akıllı hâle geldiğimiz bu ortak ve ilahî logosun hakikatin ölçütü olduğunu söyler. Bu yüzden herkese ortak olarak görünen güvenilirdir (çünkü ortak ve ilahî logosla algılanır), yalnız birinin karşısına çıkan ise tersi sebepten güvenilmezdir.

7.131

τοῦτον δὴ τὸν κοινὸν λόγον καὶ θεῖον, καὶ οὗ κατὰ μετοχὴν γινόμεθα λογικοί, κριτήριον ἀληθείας φησὶν ὁ Ἡράκλειτος. ὅθεν τὸ μὲν κοινῇ πᾶσι φαινόμενον, τοῦτ’ εἶναι πιστόν τῷ κοινῷ γὰρ καὶ θείῳ λόγῳ λαμβάνεται), τὸ δέ τινι μόνῳ προσπῖπτον ἄπιστον ὑπάρχειν διὰ τὴν ἐναντίαν αἰτίαν.

7.132Nitekim adı geçen adam Tabiat Üzerine'nin başında (B 1 Diels), bir bakıma kuşatanı göstererek şöyle der: "Bu logos var olduğu hâlde insanlar onu ne işitmeden önce anlarlar ne de ilk kez işittiklerinde. Her şey bu logosa göre olup bittiği hâlde, benim her şeyi tabiatına göre ayırıp nasıl olduğunu anlatarak açıkladığım türden sözleri ve işleri denediklerinde hiç tecrübe etmemiş gibidirler. Öteki insanlar ise uyanıkken ne yaptıklarının farkına varmazlar, tıpkı uykuda yaptıklarını unuttukları gibi."

7.132

ἐναρχόμενος γοῦν τῶν Περὶ φύσεως ’ς (B 1 Diels) ὁ προειρημένος ἀνήρ, καὶ τρόπον τινὰ δεικνὺς τὸ περιέχον, φησί· ‘‘λόγου τοῦδε ἐόντος ἀξύνετοι γίνονται ἄνθρωποι, καὶ πρόσθεν ἢ ἀκοῦσαι, καὶ ἀκούσαντες τὸ πρῶτον· γινομένων γὰρ κατὰ τὸν λόγον τόνδε ἀπείροισιν ἐοίκασι, πειρώμενοι ἐπέων καὶ ἔργων τοιούτων, ὁκοίων ἐγὼ δ’ διηγεῦμαι, κατὰ φύσιν διαιρέων ἕκαστον καὶ φράζων ὅκως ἔχει. τοὺς δὲ ἄλλους ἀνθρώπους λανθάνει ὁκόσα ἐγερθέντες ποιοῦσιν, ὅκωσπερ ὁκόσα εὕδοντες ἐπιλανθάνονται.”

7.133Bu sözlerle her şeyi ilahî logostan pay alarak yaptığımızı ve düşündüğümüzü açıkça ortaya koyduktan sonra, biraz ilerleyip şunu ekler (B 2 Diels): "Bu yüzden ortak olana uymak gerekir" (çünkü ksynos "ortak" demektir). "Logos ortak olduğu hâlde çoğu insan kendine özgü bir phronēsisi varmış gibi yaşar." Bu phronēsis ise bütünün nasıl yönetildiğinin açıklanmasından başka bir şey değildir. Bu yüzden onun hafızasına ortak olduğumuz ölçüde doğruyu söyleriz, kendimize özgü kıldığımız şeylerde ise yanılırız.

7.133

διὰ τούτων γὰρ ῥητῶς παραστήσας, ὅτι κατὰ μετοχὴν τοῦ θείου λόγου πάντα πράττομέν τε καὶ νοοῦμεν, ὀλίγα προδιελθὼν ἐπιφέρει (B 2 Diels) “διὸ δεῖ ἕπεσθαι τῷ <ξυνῷ, τουτέστι τῷ> κοινῷ·” (ξυνὸς γὰρ ὁ κοινός). “τοῦ λόγου δ’ ἐόντος ξυνοῦ ζώουσιν οἱ πολλοὶ ὧς ἰδίαν ἔχοντες φρόνησιν.” ἡ δ’ ἔστιν οὐκ ἄλλο τι ἀλλ’ ἐξήγησις 9a τοῦ τρόπου τῆς τοῦ παντὸς διοικήσεως. διὸ καθ’ ὅ τι ἂν αὐτοῦ τῆς μνήμης κοινωνήσωμεν, ἀληθεύομεν, ἃ δὲ ἂν ἰδιάσωμεν, ψευδόμεθα.

7.134Burada da ortak logosu en açık biçimde ölçüt ilan eder; ortak olarak görünen şeylerin ortak logosla yargılandıkları için güvenilir, her birine ayrı ayrı görünenlerin ise yanlış olduğunu söyler.

7.134

νῦν γὰρ ῥητότατα καὶ ἐν τούτοις τὸν κοινὸν λόγον κριτήριον ἀποφαίνεται, καὶ τὰ μὲν κοινῇ φησι φαινόμενα πιστὰ ὧς ἂν τῷ κοινῷ κρινόμενα λόγῳ, τὰ δὲ κατ’ ἰδίαν ἑκάστῳ ψευδῆ.

7.135Herakleitos böyledir. Demokritos ise bazen hislere görünenleri ortadan kaldırır ve bunlardan hiçbirinin hakikatte değil, yalnızca kanaatte göründüğünü, var olan şeylerde doğru olanın ise atomlar ve boşluk olduğunu söyler. "Âdete göre tatlı," der (B 9 Diels), "âdete göre acı, âdete göre sıcak, âdete göre soğuk, âdete göre renk; gerçekte ise atomlar ve boşluk." (Yani hissedilir şeylerin var olduğu kabul edilir ve öyle kanaat getirilir, ama bunlar hakikatte var değildir; yalnız atomlar ve boşluk vardır.)

7.135

Τοιόσδε μὲν καὶ ὁ Ἡράκλειτος· Δημόκριτος δὲ ὁτὲ μὲν ἀναιρεῖ τὰ φαινόμενα ταῖς αἰσθήσεσι καὶ τούτων λέγει μηδὲν φαίνεσθαι κατ’ ἀλήθειαν, ἀλλὰ μόνον κατὰ δόξαν, ἀληθὲς δὲ ἐν τοῖς οὖσιν ὑπάρχειν τὸ ἀτόμους εἶναι καὶ κενόν· ‘‘νόμῳ” γάρ φησι (B 9 Diels) “γλυκὺ καὶ νόμῳ πικρόν, νόμῳ θερμόν, νόμῳ ψυχρόν, νόμῳ χροιή· ἐτεῇ δὲ ἄτομα καὶ κενόν.” (ὅπερ <ἔστι>· μὲν εἶναι καὶ δοξάζεται τὰ αἰσθητά, οὐκ ἔστι δὲ κατ’ ἀλήθειαν ταῦτα, ἀλλὰ τὰ ἄτομα μόνον καὶ τὸ κενόν).

7.136Kratynteria'da ise hislere inandırıcılıkta üstünlük tanıyacağını vaat ettiği hâlde, yine de onları mahkûm ettiği görülür. Şöyle der: "Biz gerçekte hiçbir kesin şey anlamayız; yalnız bedenin durumuna, ona girenlere ve ona karşı direnenlere göre değişen şeyi anlarız." Yine şöyle der (B 10 Diels): "Her şeyin gerçekte nasıl olduğunu ya da olmadığını anlamadığımız birçok yoldan gösterilmiştir."

7.136

ἐν δὲ τοῖς Κρατυντηρίοις, καίπερ ὑπεσχημένος ταῖς αἰσθήσεσι τὸ κράτος τῆς πίστεως ἀναθεῖναι, οὐδὲν ἧττον εὑρίσκεται τούτων καταδικάζων. φησὶ γάρ· “ἡμεῖς δὲ τῷ μὲν ἐόντι οὐδὲν ἀτρεκὲς συνίεμεν, μεταπῖπτον δὲ κατά τε σώματος διαθήκην καὶ τῶν έπεισιόντων καὶ τῶν καὶ τῶν ἀνἀπείροισιν τισηριζόντων.” καὶ πάλιν φησίν (B 10 Diels)· μέν νυν ὅτι οἷον ἕκαστον ἔστιν <ἢ> οὐκ ἔστιν οὐ συνίεμεν, πολλαχῇ δεδήλωται.”

7.137İdealar Üzerine'de de (B 6 Diels) "İnsan," der, "bu kanona göre gerçeklikten uzak olduğunu bilmelidir"; yine (B 7 Diels): "Bu söz de gösteriyor ki hiçbir şey hakkında gerçekte hiçbir şey bilmiyoruz; her birimizin kanısı, içimize akan şeylerin verdiği bir biçimden ibarettir"; ve (B 8 Diels): "Bununla birlikte, her şeyin gerçekte nasıl olduğunu bilmenin çaresiz bir iş olduğu açık olacaktır." Bu sözlerde neredeyse her kavramayı sarsar, ama özellikle yalnız hislere çatar.

7.137

ἐν δὲ τῷ Περὶ ἰδεῶν (B 6 Diels)· ‘‘γιγνώσκειν τε χρή” φησίν, τῷδε τῷ κανόνι, ὅτι ἐτεῆς ἀπήλλακται,“ καὶ πάλιν (B 7 Diels)· “δηλοῖ μὲν δὴ καὶ οὗτος ὁ λόγος, ὅτι ἐτεῇ οὐδὲν ἴσμεν περὶ οὐδενός, ἀλλ’ ἐπιρυσμίη ἑκάστοισιν ἡ δόξις,” καὶ ἔτι (B8 Diels)· ‘‘καίτοι δῆλον ἔσται, ὅτι ἐτεῇ οἶον ἕκαστον γιγνώσκειν ἐν ἀπόρῳ ἐστί.” καὶ δὴ ἐν μὲν τούτοις πᾶσαν σχεδὸν κινεῖ κατάληψιν, καὶ μόνον ἐξαιρέτως καθάπτεται τῶν αἰσθήσεων·

7.138Kanonlar'da ise (B 11 Diels) iki bilgi türü olduğunu söyler: biri hisler yoluyla, öteki düşünce yoluyla. Düşünce yoluyla olana "sahici" der ve hakikati yargılamada güvenilir olduğunu onaylar; hisler yoluyla olana ise "karanlık" adını verir ve doğruyu ayırt etmede yanılmazlığını ondan esirger.

7.138

ἐν δὲ τοῖς Κανόσι (B 11 Diels) δύο φησὶν εἶναι γνώσεις, τὴν μὲν διὰ τῶν αἰσθήσεων τὴν δὲ διὰ τῆς διανοίας, ὧν τὴν μὲν διὰ τῆς διανοίας γνησίην καλεῖ, προσμαρτυρῶν αὐτῇ τὸ πιστὸν εἰς ἀληθείας κρίσιν, τὴν δὲ διὰ τῶν αἰσθήσεων σκοτίην ὀνομάζει, ἀφαιρούμενος αὐτῆς τὸ πρὸς διάγνωσιν τοῦ ἀληθοῦς ἀπλανές.

7.139Kelimesi kelimesine şöyle der: "İki tür bilgi vardır: biri sahici, öteki karanlık. Görme, işitme, koku, tat, dokunma, bunların hepsi karanlık olana aittir. Sahici olan ise ondan ayrıdır." Sonra sahici olanı karanlık olandan üstün tutarak şunu ekler: "Karanlık olan artık daha küçüğü ne görebildiğinde, ne işitebildiğinde, ne koklayabildiğinde, ne tadabildiğinde, ne de dokunarak hissedebildiğinde, daha incesine [inmek gerektiğinde sahici olan devreye girer]." Öyleyse ona göre de ölçüt, sahici bilgi dediği logostur.

7.139

λέγει δὲ κατὰ λέξιν· ‘‘γνώμης δὲδύο εἰσὶν ἡ μὲν γνησίη, ἡ δὲ σκοτίη· καὶ σκοτίης μὲν τάδε σύμπαντα, ὄψις ἀκοὴ ὀδμὴ γεῦσις ψαῦσις· ἡ δὲ γνησίη, ἀποκεκριμένη δὲ ταύτης.” εἶτα προκρίνων τῆς σκοτίης τὴν γνησίην ἐπιφέρει λέγων· ‘‘ὅταν ἡ σκοτίη μηκέτι δύνηται μήτε ὁρῆν ἐπ’ ἔλαττον μήτε ἀκούειν μήτε ὀδμᾶσθαι μήτε γεύεσθαι μήτε ἐν τῇ ψαύσει αἰσθάνεσθαι, ἀλλ’ ἐπὶ λεπτότερον<. . . .>.” οὐκοῦν καὶ κατὰ τοῦτον ὁ λόγος ἐστὶ κριτήριον, ὃν γνησίην γνώμην καλεῖ.

7.140Diotimos (3 Diels) ise ona göre üç ölçüt olduğunu söylerdi: Açık olmayan şeyleri kavramanın ölçütü görünenlerdir (çünkü Demokritos'un bu yüzden övdüğü Anaksagoras'ın dediği gibi [B 21a Diels], görünenler açık olmayan şeylerin görünüşüdür); araştırmanın ölçütü kavramdır (çünkü "her konuda, evlat, tek başlangıç araştırmanın neyle ilgili olduğunu bilmektir" [Platon, Phaidros 237 B]); tercih etmenin ve kaçınmanın ölçütü ise hâllerdir: Kendimize yakın bulduğumuz şey tercih edilecek, kendimize yabancı bulduğumuz şey kaçınılacak şeydir.

Eskilerin hakikat ölçütü üzerine anlattıkları kabaca böyleydi.

7.140

Διότιμος (3 Diels) δὲ τρία κατ’ αὐτὸν ἔλεγεν εἶναι κριτήρια, τῆς μὲν τῶν ἀδήλων καταλήψεως τὰ φαινόμενα — ὄψις γὰρ τῶν ἀδήλων τὰ φαινόμενα, ὥς φησιν Ἀναξαγόρας (B 21a Diels), ὃν ἐπὶ τούτῳ Δημόκριτος ἐπαινεῖ —, ξητήσεως δὲ τὴν ἔννοιαν — περὶ παντὸς γάρ, ὠ παῖ, μία ἀρχὴ τὸ εἰδέναι περὶ ὅτου ἔστιν ἡ ζήτησις (Plat. Phaedr. 237B) —, αἱρέσεως δὲ καὶ φυγῆς τὰ πάθη· τὸ μὲν γὰρ ᾧ προσοικειούμεθα, τοῦτο αἱρετόν ἐστιν, τὸ δὲ ᾧ προσαλλοτριούμεθα, τοῦτο φευκτόν ἐστιν. Ἡ μὲν οὖν τῶν παλαιῶν περὶ τοῦ κριτηρίου τῆς ἀληθείας ἱστορία τοιαύτη τις ἦν·

7.141Şimdi sıra, fizikçilerden sonra gelen okullara da el atmaya geldi.

Platon Timaios'ta şeyleri akılla kavranan ve duyulur olanlar diye ikiye ayırır; akılla kavranan şeylerin logosla kuşatıldığını, duyulur olanların ise kanaatin konusu olduğunu söyler. Böylece şeylerin bilgisinin ölçütü olarak açıkça logosu belirlemiş, ona his yoluyla gelen apaçıklığı da katmıştır.

7.141

ἁπτώμεθα δὲ ἑξῆς καὶ τῶν μετὰ τοὺς φυσικοὺς αἱρέσεων. Πλάτων’ τοίνυν ἐν τῷ Τιμαίῳ διελόμενος τὰ πράγματα εἴς τε τὰ νοητά καὶ αἰσθητά, καὶ εἰπὼν περιληπτὰ μὲν λόγῳ εἶναι τὰ νοητὰ, δοξαστὰ δὲ τυγχάνειν τὰ αἰσθητά, προδήλως κριτήριον ὥρισε τῆς τῶν πραγμάτων γνώσεως τὸν λόγον, συμπεριλαβὼν αὐτῷ καὶ τὴν διὰ τῆς αἰσθήσεως ἐνάργειαν.

7.142Sözleri şöyledir (Timaios 27 D): “Daima var olan ve oluşu olmayan nedir, oluşan ama hiçbir zaman var olmayan nedir? Biri logosla birlikte düşünceyle kuşatılır, öteki hisle birlikte kanaatle.”

7.142

λέγει δὲ οὕτως (Tim. 27 D)· “τί τὸ ὂν ἀεί, γένεσιν δὲ οὐκ ἔχον, καὶ τί τὸ γινόμενον μέν, ὂν δὲ οὐδέποτε; τὸ μὲν δὴ νοήσει μετὰ λόγου περιληπτόν, τὸ δὲ δόξῃ μετὰ αἰσθήσεως.”

7.143Platoncular, onun “kuşatıcı logos” dediği şeyin hem apaçıklığı hem hakikati birlikte kapsayan logos olduğunu söylerler. Çünkü doğru olanlar apaçık olanlar aracılığıyla yargılandığına göre, logos hakikati yargılarken apaçıklıktan yola çıkmak zorundadır. Ama apaçıklık da doğruyu bilmek için tek başına yetmez: Bir şey apaçık görünüyor diye gerçekte de öyle değildir. Neyin yalnızca göründüğünü, neyin görünmekle kalmayıp gerçekten de var olduğunu ayırt edecek bir şeyin, yani logosun bulunması gerekir.

7.143

περιληπτικὸν δὲ καλεῖσθαί φασι λόγον παρ’ αὐτῷ οἱ Πλατωνικοὶ τὸν κοινὸν τῆς ἐναργείας καὶ τῆς ἀληθείας. δεῖ γὰρ τὸν λόγον ἐν τῷ κρίνειν τὴν ἀλήθειαν ἀπὸ τῆς ἐναργείας ὁρμᾶσθαι, εἴπερ δι ἐναργῶν ἡ κρίσις γίνεται τῶν ἀληθῶν. ἀλλ’ ἥ τε ἐνάργεια οὐκ ἔστιν αὐτάρκης πρὸς γνῶσιν ἀληθοῦς· οὐ γὰρ εἴ τι κατ’ ἐνάργειαν φαίνεται, τοῦτο καὶ κατ’ ἀλήθειαν ὑπάρχει· ἀλλὰ δεῖ παρεῖναι τὸ κρῖνον τί τε φαίνεται μόνον καὶ τί σύν τῷ φαίνεσθαι ἔτι καὶ κατ’ ἀλήθειαν ὑπόκειται, τουτέστι τὸν λόγον.

7.144Demek ki ikisinin bir araya gelmesi gerekecektir: Apaçıklık, logosun hakikati yargılarken hareket noktası olsun; logosun kendisi de apaçıklığı ayırt etsin. Ne var ki logos, apaçık olana yönelip içindeki doğruyu ayırt edebilmek için de bu kez hissin yardımına muhtaçtır; tasavvuru his aracılığıyla alır ve ancak öyle doğruyu düşünür, onun epistēmē'sine ulaşır. Böylece logos hem apaçıklığı hem hakikati kuşatır; “kuşatıcı” demek de “kavrayıcı” demekle birdir.

7.144

ἀμφότερα τοίνυν συνελθεῖν δεήσει, τήν τε ἐνάργειαν ὧς ἂν ἀφετήριον οὖσαν τῷ λόγῳ πρὸς τὴν κρίσιν τῆς ἀληθείας, καὶ αὐτὸν τὸν λόγον πρὸς διάκρισιν τῆς ἐναργείας. εἰς μέντοι τὸ ἐπιβάλλειν τῇ ἐναργείᾳ καὶ τὸ ἐν ταύτῃ ἀληθὲς διακρίνειν πάλιν συνεργοῦ δεῖται ὁ λόγος τῆς αἰσθήσεως· διὰ ταύτης γὰρ τὴν φαντασίαν παραδεχόμενος ποιεῖται τὴν νόησιν καὶ τὴν ἐπιστήμην τἀληθοῦς, ὥστε περιληπτικὸν αὐτὸν ὑπάρχειν τῆς τε ἐναργείας καὶ τῆς ἀληθείας, ὅπερ ἴσον ἐστὶ τῷ καταληπτικόν.

7.145Platon'un görüşü böyledir. Speusippos ise şeylerin bir kısmı duyulur, bir kısmı akılla kavranır olduğu için, akılla kavranan şeylerin ölçütünün ilmî logos, duyulur şeylerin ölçütünün de ilmî his olduğunu söylemiştir. İlmî hisle de logosa dayanan hakikatten pay alan hissi kastetmiştir.

7.145

Ὧδε μὲν καὶ ὁ Πλάτων’· Σπεύσιππος (fr. 29 Lang) δέ, ἐπεὶ τῶν πραγμάτων τὰ μέν ἐστιν αἰσθητά, τὰ δὲ νοητά, τῶν μὲν νοητῶν κριτήριον ἔλεξεν εἶναι τὸν ἐπιστημονικὸν λόγον, τῶν δὲ αἰσθητῶν τὴν ἐπιστημονικὴν αἴσθησιν. ἐπιστημονικὴν δὲ αἴσθησιν ὑπείληφε καθεστάναι τὴν μεταλαμβάνουσαν τῆς κατὰ τὸν λόγον ἀληθείας.

7.146Flütçünün ya da lir çalanın parmaklarının işleyişi ustacadır, ama bu ustalık asıl olarak parmakların kendisinde tamamlanmaz, akılla birlikte yapılan alıştırmayla olgunlaşır. Musikişinasın hissi de uyumluyu uyumsuzdan ayırt eder, ama bu yeti onda kendiliğinden doğmuş değildir, akıl yoluyla edinilmiştir. İşte ilmî his de bunlar gibi, nesneleri şaşmadan ayırt edebilmek için ilmî talimi tabiatça logostan devralır.

7.146

ὥσπερ γὰρ οἱ τοῦ αὐλητοῦ ἢ τοῦ ψάλτου δάκτυλοι τεχνικὴν μὲν εἶχον ἐνέργειαν, οὐκ ἐν αὐτοῖς δὲ προηγουμένως τελειουμένην, ἀλλ’ ἐκ τῆς πρὸς τὸν λογισμὸν συνασκήσεως ἀπαρτιζομένην, καὶ ὧς ἡ τοῦ μουσικοῦ αἴσθησις ἐνέργειαν μὲν εἶχεν ἀντιληπτικὴν τοῦ τε ἡρμοσμένου καὶ τοῦ ἀναρμόστου, ταύτην δὲ οὐκ αὐτοφυῆ, ἀλλ’ ἐκ λογισμοῦ περιγεγονυῖαν, οὕτω καὶ ἡ ἐπιστημονικὴ αἴσθησις φυσικῶς παρὰ τοῦ λόγου τῆς ἐπιστημονικῆς μεταλαμβάνει τριβῆς πρὸς ἀπλανῆ τῶν ὑποκειμένων διάγνωσιν.

7.147Ksenokrates ise üç ousia bulunduğunu söyler: duyulur olan, akılla kavranan ve bileşik olup kanaatin konusu olan. Duyulur ousia gökyüzünün içindekidir; akılla kavranan ousia gökyüzünün dışındaki bütün şeylerinkidir; kanaatin konusu olan bileşik ousia ise gökyüzünün kendisidir. Çünkü gökyüzü hisle görülür, astronomi aracılığıyla da akılla kavranır.

7.147

Ξενοκράτης (fr. 5 Heinze) δὲ τρεῖς φησιν οὐσίας εἶναι, τὴν μὲν αἰσθητὴν τὴν δὲ νοητὴν τὴν δὲ σύνθετον καὶ δοξαστήν, ὧν αἰσθητὴν μὲν εἶναι τὴν ἐντὸς οὐρανοῦ, νοητὴν δὲ <τὴν> πάντων τῶν οὐρανοῦ, δοξαστὴν δὲ καὶ σύνθετον τὴν αὐτοῦ τοῦ οὐρανοῦ· ὁρατὴ μὲν γάρ ἐστι τῇ αἰσθήσει, νοητὴ δὲ δι’ ἀστρολογίας.

7.148Durum böyle olunca, gökyüzünün dışındaki akılla kavranan ousianın ölçütünün epistēmē, gökyüzünün içindeki duyulur ousianınkinin his, bileşik olanınkinin ise kanaat olduğunu ileri sürüyordu. Bunlar arasında ilmî logos yoluyla işleyen ölçütün sağlam ve doğru olduğunu, his yoluyla işleyenin doğru olmakla birlikte ilmî logos yoluyla işleyen kadar doğru olmadığını, bileşik olanın ise hem doğruya hem yanlışa açık olduğunu söylüyordu;

7.148

τούτων μέντοι τοῦτον ἐχόντων τὸν τρόπον, τῆς μὲν ἐκτὸς οὐρανοῦ καὶ νοητῆς οὐσίας κριτήριον ἀπεφαίνετο τὴν ἐπιστήμην, τῆς δὲ ἐντὸς οὐρανοῦ καὶ αἰσθητῆς <τὴν> αἴσθησιν, τῆς δὲ κτῆς τὴν δόξαν· καὶ τούτων κοινῶς τὸ μὲν διὰ τοῦ ἐπιστημονικοῦ λόγου κριτήριον βέβαιόν τε ὑπάρχειν καὶ ἀληθές, τὸ δὲ διὰ τῆς αἰσθήσεως ἀληθὲς μέν, οὐχ οὕτω δὲ ὡς τὸ διὰ τοῦ ἐπιστημονικοῦ λόγου, τὸ δὲ σύνθετον κοινὸν ἀληθοῦς τε καὶ ψευδοῦς ὑπάρχειν·

7.149çünkü kanaatin kimi doğru, kimi yanlıştır. Üç Moira'nın anlatılagelmesi de bundandır: Atropos, değişmez olduğu için akılla kavranan şeylerin Moira'sıdır; Klotho duyulur şeylerin, Lakhesis de kanaat konusu şeylerin.

7.149

τῆς γὰρ δόξης τὴν μέν τινα ἀληθῆ εἶναι τὴν δὲ ψευδῆ. ὅθεν καὶ τρεῖς Μοίρας παραδεδόσθαι, Ἄτροπον μὲν τὴν τῶν νοητῶν, ἀμετάθετον τον οὖσαν, Κλωθὼ δὲ τὴν τῶν αἰσθητῶν, Λάχεσιν δὲ τὴν τῶν δοξαστῶν.

7.150Arkesilaos ve okulu ise kendiliğinden hiçbir ölçüt belirlememiştir; belirlemiş gibi görünen sözleri de Stoacılarınkine karşı yürüttükleri bir itirazdan ibarettir.

7.150

Οἱ δὲ περὶ τὸν Ἀρκεσίλαον προηγουμένως μὲν οὐδὲν ὥρισαν κριτήριον, οἱ δὲ καὶ ὡρικέναι δοκοῦντες τοῦτο κατὰ ἀντιπαρεξαγωγὴν τὴν ὡς πρὸς τοὺς Στωικοὺς ἀπέδοσαν.

7.151Stoacılar birbirine bağlı üç şey bulunduğunu söylerler: epistēmē, kanaat ve bu ikisinin sınırında yer alan kavrayış. Epistēmē logosun sarsılmaz, sağlam ve değişmez kıldığı kavrayıştır; kanaat zayıf ve yanlış onaydır; kavrayış ise bu ikisinin arasındadır ve kavrayıcı bir tasavvura verilen onaydır.

7.151

τρία γὰρ εἶναί φασιν ἐκεῖνοι (Stoic.fr. I 67. 69 Arn.) τὰ συζυγοῦντα ἀλλήλοις, ἐπιστήμην καὶ δόξαν καὶ τὴν ἐν μεθορίῳ τούτων τεταγμένην κατάληψιν, ὡν ἐπιστήμην μὲν εἶναι τὴν ἀσφαλῆ καὶ βεβαίαν καὶ ἀμετάθετον ὑπὸ λόγου κατάληψιν, δὲ τὴν ἀσθενῆ καὶψευδῆ συγκατάθεσιν, κατάληψιν δὲ τὴν μεταξὺ τούτων, ἥτις ἐστὶ καταληπτικῆς φαντασίας συγκατάθεσις·

7.152Onlara göre kavrayıcı tasavvur, doğru olan ve yanlış olamayacak türden olan tasavvurdur. Bu üçünden epistēmē'nin yalnız bilgelerde, kanaatin yalnız kötü kişilerde bulunduğunu, kavrayışın ise her ikisinde ortak olduğunu ve hakikatin ölçütünün bu olduğunu söylerler.

7.152

καταληπτικὴ δὲ φαντασία κατὰ τούτους ἐτύγχανεν ἡ ἀληθὴς καὶ τοιαύτη οἴα οὐκ ἂν γένοιτο ψευδής. ὧν τὴν <μὲν> ἐπιστήμην ἐν ὑφίστασθαι λέγουσι τοῖς σοφοῖς, τὴν δὲ δόξαν ἐν μόνοις τοῖς φαύλοις, τὴν δὲ κατάληψιν κοινὴν ἀμφοτέρων εἶναι, καὶ ταύτην κριτήριον ἀληθείας καθεστάναι.

7.153Stoacılar böyle konuşunca Arkesilaos onlara karşı çıktı ve kavrayışın epistēmē ile kanaat arasında duran bir ölçüt olmadığını gösterdi. Çünkü kavrayış ve kavrayıcı tasavvura onay dedikleri şey ya bilgede ya da kötü kişide meydana gelir. Bilgede meydana gelirse epistēmē'dir, kötü kişide meydana gelirse kanaattir; bunların dışında yeni olan bir addan başka bir şey değildir.

7.153

ταῦτα δὴ λεγόντων τῶν ἀπὸ τῆς Στοὰς ὁ Ἀρκεσίλαος λᾶος ἀντικαθίστατο, δεικνὺς ὅτι οὐδέν ἐστι μεταξὺ ἐπιστήμης καὶ δόξης κριτήριον ἡ κατάληψις. αὕτη γὰρ ἥν φασι κατάληψιν καὶ καταληπτικῆς φαντασίας συγκατάθεσιν, ἤτοι ἐν σοφῷ ἢ ἐν φαύλῳ γίνεται. ἀλλ’ ἐάν τε ἐν σοφῷ γένηται, ἐπιστήμη ἐστίν, ἐάν τε ἐν φαύλῳ, δόξα, καὶ οὐδὲν ἄλλο παρὰ ταῦτα ἢ μόνον ὄνομα μετείληπται.

7.154Üstelik kavrayış kavrayıcı tasavvura verilen onaysa, böyle bir şey yoktur. Önce, onay tasavvura değil söze verilir, çünkü onaylanan şeyler önermelerdir. İkincisi, yanlış olamayacak türden doğru bir tasavvura hiçbir yerde rastlanmaz; bu, birçok farklı yoldan gösterilmektedir.

7.154

εἴπερ τε ἡ κατάληψις καταληπτικῆς φαντασίας συγκατάθεσίς ἐστιν, ἀνύπαρκτός ἐστι, πρῶτον μὲν ὅτι ἡ συγκατάθεσις οὐ πρὸς φαντασίαν γίνεται ἀλλὰ πρὸς λόγον (τῶν γὰρ ἀξιωμάτων εἰσὶν αἱ συγκαταθέσεις), δεύτερον ὅτι οὐδεμία τοιαύτη ἀληθὴς φαντασία εὑρίσκεται οἴα οὐκ ἂν γένοιτο ψευδής, ὧς διὰ πολλῶν καὶ ποικίλων παρίσταται.

7.155Kavrayıcı tasavvur olmayınca kavrayış da olmayacaktır, çünkü kavrayış kavrayıcı tasavvura verilen onaydı. Kavrayış olmayınca her şey kavranamaz olacaktır. Her şey kavranamaz olunca da, Stoacılara göre bile, bilgenin yargısını askıya alması gerekecektir. Şöyle bakalım:

7.155

μὴ οὔσης δὲ καταληπτικῆς φαντασίας οὐδὲ κατάληψις γενήσεται· ἦν γὰρ αὕτη καταληπτικῇ φαντασίᾳ συγκατάθεσις. μὴ οὔσης δὲ καταλήψεως ἕως πάντ’ ἔσται ἀκατάληπτα. πάντων δὲ ὄντων ἀκαταλήπτων ἀκολουθήσει καὶ κατὰ τοὺς Στωικοὺς ἐπέχειν τὸν σοφόν. σκοπῶμεν δὲ οὑτωσί.

7.156Stoacıların ölçütü var olmadığı için her şey kavranamaz olduğuna göre, bilge onay verirse kanaate kapılmış olacaktır. Çünkü hiçbir şey kavranabilir değilken bir şeye onay verirse, kavranamayana onay vermiş olur; kavranamayana onay vermek ise kanaattir.

7.156

πάντων ὄντων ἀκαταλήπτων διὰ τὴν ἀνυπαρξίαν τοῦ Στωικοῦ κριτηρίου, εἰ συγκαταθήσεται ὁ σοφός, δοξάσει ὁ σοφός· μηδενὸς γὰρ ὄντος καταληπτοῦ εἰ συγκατατίθεταί τινι, τῷ ἀκαταλήπτῳ συγκαταθήσεται, ἡ δὲ τῷ ἀκαταλήπτῳ συγκατάθεσις δόξα ἐστίν.

7.157Demek ki bilge onay verenlerden ise kanaate kapılanlardan olacaktır. Oysa bilge kanaate kapılanlardan değildir, çünkü onlara göre bu akılsızlığa özgüdür ve hataların sebebidir. Öyleyse bilge onay verenlerden değildir. Bu böyleyse her şey hakkında onaydan kaçınması gerekecektir. Onaydan kaçınmak ise yargıyı askıya almaktan başka bir şey değildir; demek ki bilge her şey hakkında yargısını askıya alacaktır.

7.157

ὥστε εἰ τῶν συγκατατιθεμένων ἐστὶν ὁ σοφός, τῶν δοξαστικῶν ἔσται ὁ σοφός. οὐχὶ δέ γε τῶν δοξαστικῶν ἐστιν ὁ σοφός τοῦτο γὰρ ἀφροσύνης ἦν κατ’ αὐτούς, καὶ τῶν ἁμαρτημάτων αἴτιον)· οὐκ ἄρα τῶν συγκατατιθεμένων ἐστὶν ὁ σοφός. εἰ δὲ τοῦτο, περὶ πάντων αὐτὸν δεήσει ἀσυγκαταθετεῖν. τὸ δὲ ἀσυγκαταθετεῖν οὐδὲν ἕτερόν ἐστιν ἢ τὸ ἐπέχειν· ἐφέξει ἄρα περὶ πάντων ὁ σοφός.

7.158Bundan sonra hayatın nasıl sürdürüleceğini de araştırmak gerekiyordu. Bu ise ölçütsüz açıklanamaz; saadet, yani hayatın gayesi de güvenilirliğini bu ölçüte borçludur. Arkesilaos bu yüzden şöyle der: Her şey hakkında yargısını askıya alan kişi, neyi seçip neden kaçınacağını, genel olarak da bütün eylemlerini makul olana göre düzenleyecek ve bu ölçüte göre ilerleyerek doğru davranacaktır. Çünkü saadet phronēsis yoluyla elde edilir, phronēsis doğru eylemlerde kendini gösterir, doğru eylem ise yapıldıktan sonra makul bir gerekçeyle savunulabilen eylemdir. Demek ki makul olana uyan kişi doğru davranacak ve mesut olacaktır.

7.158

ἀλλ’ ἐπεὶ μετὰ τοῦτο ἔδει καὶ περὶ τῆς τοῦ βίου διεξαγωγῆς ζητεῖν, ἥτις οὐ χωρὶς κριτηρίου πέφυκεν ἀποδίδοσθαι, ἀφ’ οὗ καὶ ἡ εὐδαιμονία, τουτέστι τὸ τοῦ βίου τέλος, ἠρτημένην ἔχει τὴν πίστιν, φησὶν ὁ Ἀρκεσίλαος, ὅτι ὁ περὶ πάντων ἐπέχων κανονιεῖ τἀς αἱρέσεις καὶ φυγὰς καὶ κοινῶς τἀς πράξεις τῷ εὐλόγῳ, κατὰ τοῦτό τε προερχόμενος τὸ κριτήριον κατορθώσει· τὴν μὲν γὰρ εὐδαιμονίαν περιγίνεσθαι διὰ τῆς φρονήσεως, τὴν δὲ φρόνησιν κεῖσθαι ἐν τοῖς κατορθώμασιν, τὸ δὲ κατόρθωμα εἶναι ὅπερ πραχθὲν εὔλογον ἔχει τὴν ἀπολογίαν. ὁ προσέχων οὖν τῷ εὐλόγῳ κατορθώσει καὶ εὐδαιμονήσει.

7.159Arkesilaos'un görüşleri bunlardır. Karneades ise ölçüt konusunda yalnız Stoacılara değil, kendinden önceki bütün filozoflara karşı saf tuttu. Herkese karşı yönelttiği ortak ilk argüman, mutlak anlamda hiçbir hakikat ölçütü bulunmadığını gösterir: Ne logos, ne his, ne tasavvur, ne de var olan başka bir şey ölçüttür; çünkü bunların hepsi istisnasız bizi yanıltır.

7.159

Ταῦτα καὶ ὁ Ἀρκεσίλαος· ὁ δὲ Καρνεάδης οὐ μόνον τοῖς Στωικοῖς ἀλλὰ καὶ πᾶσι τοῖς πρὸ αὐτοῦ ἀντιδιετάσσετο περὶ τοῦ κριτηρίου. καὶ δὴ πρῶτος μὲν αὐτῷ καὶ κοινὸς πρὸς πάντας ἐστὶ λόγος καθ’ ὃν παρίσταται ὅτι οὐδέν ἐστιν ἀπλῶς ἀληθείας κριτήριον, οὐ λόγος, οὐκ αἴσθησις, οὐ φαντασία, οὐκ ἄλλο τι τῶν ὄντων· πάντα γὰρ ταῦτα συλλήβδην διαψεύδεται ἡμᾶς.

7.160İkinci argümanıyla da, bir ölçüt bulunsa bile bunun apaçıklığın yol açtığı hâlden bağımsız olamayacağını gösterir. Canlı cansızdan his kuvvesiyle ayrıldığına göre, hem kendini hem dışındakileri elbette bu kuvve sayesinde algılayacaktır. Oysa his hareketsiz, etkilenmez ve değişmez kaldıkça ne his olur ne de bir şeyi algılar;

7.160

δεύτερον δὲ καθ’ ὃ δείκνυσιν, ὅτι καὶ εἰ ἐστι τὶ κριτήριον, τοῦτο οὐ χωρὶς τοῦ ἀπὸ τῆς ἐναργείας πάθους ὑφίσταται. ἐπεὶ γὰρ αἰσθητικῇ δυνάμει διαφέρει τὸ ζῷον τῶν ἀψύχων, πάντως διὰ ταύτης ἑαυτοῦ τε καὶ τῶν ἐκτὸς ἀντιληπτικὸν γενήσεται. ἡ δέ γε αἴσθησις ἀκίνητος μὲν οὖσα καὶ ἀπαθὴς καὶ ἄτρεπτος οὔτε αἴσθησίς ἐστιν οὔτε ἀντιληπτική τινος,

7.161ancak değişip apaçık şeylerin kendisine çarpmasıyla bir biçimde etkilendiğinde şeyleri gösterir. Demek ki ölçüt, psykhē'de apaçıklığın yol açtığı hâlde aranmalıdır. Bu hâl hem kendini hem de onu meydana getiren görünen şeyi gösterir; bu hâl de tasavvurdan başka bir şey değildir.

7.161

τραπεῖσα δὲ καί πως παθοῦσα κατὰ τὴν τῶν ἐναργῶν ὑπόπτωσιν, τότε ἐνδεικνύει τὰ πράγματα. ἐν ἄρα τῷ ἀπὸ τῆς ἐναργείας πάθει τῆς ψυχῆς ζητητέον ἐστὶ τὸ κριτήριον. τοῦτο δὲ τὸ πάθος αὐτοῦ <τε> ἐνδεικτικὸν τυγχάνειν καὶ τοῦ ἐμποιήσαντος αὐτὸ φαινομένου, ὅπερ πάθος ἐστὶν οὐχ ἕτερον τῆς φαντασίας.

7.162Bu yüzden tasavvurun, canlıda meydana gelen ve hem kendini hem de başka bir şeyi ortaya koyan bir hâl olduğunu söylemek gerekir. Antiokhos'un dediği gibi, bir şeye baktığımızda görme duyumuz bir biçimde etkilenir; bakmadan önceki durumunda kalmaz. Bu değişim sırasında iki şey algılarız: biri değişimin kendisini, yani tasavvuru; öteki değişimi meydana getireni, yani görülen şeyi. Öteki hislerde de durum buna benzer.

7.162

ὅθεν καὶ φαντασίαν ῥητέον εἶναι πάθος τι περὶ τὸ ζῷον ἑαυτοῦ τε καὶ τοῦ ἑτέρου παραστατικόν. οἶον προσβλέψαντές τινι, φησίν ὁ Ἀντίοχος, διατιθέμεθά πως τὴν ὄψιν, καὶ οὐχ οὕτως αὐτὴν διακειμένην ἴσχομεν ὧς πρὶν τοῦ βλέψαι διακειμένην εἴχομεν· κατὰ μέντοι τὴν τοιαύτην ἀλλοίωσιν δυεῖν ἀντιλαμβανόμεθα, ἑνὸς μὲν αὐτῆς τῆς ἀλλοιώσεως, τουτέστι τῆς φαντασίας, δευτέρου δὲ τοῦ τὴν ἀλλοίωσιν ἐμποιήσαντος, τουτέστι τοῦ ὁρατοῦ. καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων τὸ παραπλήσιον.

7.163Işık nasıl hem kendini hem de içindeki her şeyi gösterirse, canlıdaki bilmenin öncüsü olan tasavvur da ışık gibi hem kendini görünür kılmalı hem de onu meydana getiren apaçık şeyi göstermelidir. Ama tasavvur her zaman gerçekte olanı göstermez; çoğu zaman yanıltır ve kötü haberciler gibi kendisini gönderen şeylerle uyuşmaz. Bundan zorunlu olarak şu sonuç çıktı: Her tasavvur hakikat ölçütü olamaz; olsa olsa yalnız doğru olanı ölçüt olabilir.

7.163

ὥσπερ οὖν τὸ φῶς ἑαυτό τε δείκνυσι καὶ πάντα τὰ ἐν αὐτῷ, οὕτω καὶ ἡ φαντασία, ἀρχηγὸς οὖσα τῆς περὶ τὸ ζῷον εἰδήσεως, φωτὸς δίκην ἑαυτήν τε ἐμφανίζειν ὀφείλει καὶ τοῦ ποιήσαντος αὐτὴν ἐναργοῦς ἐνδεικτικὴ καθεστάναι. ἀλλ’ ἐπεὶ οὐ τὸ κατ’ ἀλήθειαν θείαν ἀεί ποτε ἐνδείκνυται, πολλάκις δὲ διαψεύδεται καὶ διαφωνεῖ τοῖς ἀναπέμψασιν αὐτὴν πράγμασιν ὧς οἱ μοχθηροὶ τῶν ἀγγέλων, κατ’ ἀνάγκην ἠκολούθησε τὸ μὴ πᾶσαν φαντασίαν δύνασθαι κριτήριον ἀπολείπειν ἀληθείας, ἀλλὰ μόνην, εἰ καὶ ἄρα, τὴν ἀληθῆ.

7.164Ne var ki yanlış olamayacak türden doğru bir tasavvur da yoktur; doğru göründüğü kabul edilen her tasavvurun yanında ondan hiç ayırt edilemeyen yanlış bir tasavvur bulunur. Öyleyse ölçüt, doğruya da yanlışa da ortak olan bir tasavvurda olacaktır. Oysa ikisine ortak olan tasavvur kavrayıcı değildir; kavrayıcı olmayınca da ölçüt olmayacaktır.

7.164

πάλιν οὖν ἐπεὶ οὐδεμία ἐστὶν ἀληθὴς τοιαύτη οἴα οὐκ ἂν γένοιτο ψευδής, ἀλλὰ πάσῃ τῇ δοκούσῃ ἀληθεῖ καθεστάναι εὑρίσκεταί τις ἀπαράλλακτος ψευδής, γενήσεται τὸ κριτήριον ἐν κοινῇ φαντασίᾳ τοῦ τε ἀληθοῦς καὶ ψεύδους. ἡ δὲ κοινὴ τούτων φαντασία οὔκ ἐστι καταληπτική, μὴ οὖσα δὲ καταληπτικὴ οὐδὲ κριτήριον ἔσται.

7.165Ayırt etmeye yarayan hiçbir tasavvur bulunmayınca logos da ölçüt olamaz, çünkü logos tasavvura dayanır. Bu da yerindedir: Yargılanacak şeyin önce logosa görünmesi gerekir, akıldan yoksun his olmadan da hiçbir şey görünemez. Demek ki ne akıldan yoksun his ne de logos ölçüttür.

7.165

μηδεμιᾶς δὲ οὔσης φαντασίας κριτικῆς οὐδὲ λόγος ἂν εἴη κριτήριον· ἀπὸ φαντασίας γὰρ οὗτος ἀνάγεται. καὶ εἰκότως· πρῶτον μὲν γὰρ δεῖ φανῆναι αὐτῷ τὸ κρινόμενον, φανῆναι δὲ οὐδὲν δύναται χωρὶς τῆς ἀλόγου αἰσθήσεως. οὔτε οὖν ἡ ἄλογος αἴσθησις οὔτε ὁ λόγος ἦν κριτήριον.

7.166Karneades öteki filozoflara karşı bu itirazları yürüterek ölçütün var olmadığını ayrıntısıyla ileri sürüyordu. Fakat hayatı sürdürmek ve saadete ulaşmak için kendisinden de bir ölçüt istenince, bu konuda kendi görüşünü ortaya koymak zorunda kaldı. İkna edici tasavvuru, bir de hem ikna edici hem sarsılmayan hem de enine boyuna sınanmış tasavvuru benimsedi.

7.166

Ταῦτα μὲν ἀντιπαρεξάγων τοῖς ἄλλοις φιλοσόφοις ὁ Καρνεάδης εἰς τὴν ἀνυπαρξίαν τοῦ κριτηρίου διεξήρχετο· ήρχετο· ἀπαιτούμενος δὲ καὶ αὐτός τι κριτήριον πρός τε τὴν τοῦ βίου διεξαγωγὴν καὶ πρὸς τὴν τῆς εὐδαιμονίας περίκτησιν, δυνάμει ἐπαναγκάζεται καὶ καθ’ αὐτὸν περὶ τούτου διατάττεσθαι, προσλαμβάνων τήν τε πιθανὴν φαντασίαν καὶ τὴν πιθανὴν ἅμα καὶ ἀπερίσπαστον καὶ διεξωδευμένην.

7.167Bunlar arasındaki farkın ne olduğunu kısaca göstermeliyiz. Tasavvur bir şeyin tasavvurudur: hem kendisinden meydana geldiği şeyin hem de içinde meydana geldiği şeyin. Kendisinden meydana geldiği şey, örneğin dışarıda bulunan nesnedir; içinde meydana geldiği şey ise, örneğin insandır.

7.167

τίς δέ ἐστιν ἡ τούτων διαφορά, συντόμως ὑποδεικτέον. ἡ τοίνυν φαντασία τινὸς φαντασία ἐστίν, οἶον τοῦ τε ἀφ’ οὗ γίνεται καὶ τοῦ ἐν ᾧ γίνεται, καὶ <τοῦ> ἀφ’ οὗ μὲν γίνεται ὧς τοῦ ἐκτὸς ὑποκειμένου τοῦ ἐν ᾧ δὲ γίνεται καθάπερ ἀνθρώπου.

7.168Böyle olduğu için iki ilişkisi olur: biri tasavvur edilen şeyle, öteki tasavvur edenle. Tasavvur edilen şeyle ilişkisi bakımından ya doğru ya yanlıştır: O şeyle uyuşuyorsa doğru, uyuşmuyorsa yanlıştır.

7.168

τοιαύτη δὲ οὖσα δύο ἂν ἔχοι σχέσεις, μίαν μὲν ὡς πρὸς τὸ φανταστόν, δευτέραν δὲ ὧς πρὸς τὸν φαντασιούμενοι. κατὰ μὲν οὖν τὴν πρὸς τὸ φανταστὸν σχέσιν ἢ ἀληθὴς γίνεται ἢ Ψευδής, καὶ ἀληθὴς μὲν ὅταν σύμφωνος ᾖ τῷ ψευδὴς δὲ ὅταν διάφωνος.

7.169Tasavvur edenle ilişkisi bakımından ise kimi doğru görünür, kimi doğru görünmez. Akademililer doğru görünene “beliriş” (emphasis), “inandırıcılık” ve “ikna edici tasavvur” derler; doğru görünmeyene ise “aykırı görünüş” (apemphasis), “inandırmayan” ve “ikna edici olmayan tasavvur” adını verirler. Çünkü ne ilk bakışta yanlış görünen şey, ne de doğru olduğu hâlde bize doğru görünmeyen şey tabiatı gereği bizi ikna edebilir.

7.169

κατὰ δὲ τὴν πρὸς τὸν φαντασιούμενον σχέσιν ἡ μέν ἐστι φαινομένη ἀληθὴς ἡ δὲ οὐ φαινομένη ἀληθής, ὧν ἡ μὲν φαινομένη ἀληθὴς ἔμφασις καλεῖται παρὰ τοῖς Ἀκαδημαϊκοῖς καὶ πιθανότης καὶ πιθανὴ φαντασία, ἡ δ’ οὐ φαινομένη ἀληθὴς ἀπέμφασίς τε προσαγορεύεται καὶ ἀπειθὴς καὶ ἀπίθανος φαντασία· οὔτε γὰρ τὸ αὐτόθεν φαινόμενον ψευδὲς οὔτε τὸ ἀληθὲς μέν, μὴ φαινόμενον δὲ ἡμῖν πείθειν ἡμᾶς πέφυκεν.

7.170Bu tasavvurlardan açıkça yanlış olan ve doğru görünmeyen tasavvur bir kenara bırakılır ve ölçüt değildir; ister [var olmayan bir şeyden gelsin], ister var olan bir şeyden gelip de o şeyle uyuşmasın ve onu olduğu gibi yansıtmasın. Elektra'dan gelip Orestes'e düşen tasavvur böyleydi; Orestes onu Erinyslerden biri sanıp şöyle bağırmıştı (Euripides, Orestes 264):

Bırak beni! Sen benim Erinyslerimden birisin.

Doğru görünen tasavvurlardan ise kimi bulanıktır,

7.170

τούτων δὲ τῶν φαντασιῶν ἡ μὲν φανερῶς ψευδὴς καὶ μὴ φαινομένη ἀληθὴς παραγράψιμός ἐστι καὶ οὐ κριτήριον, ἐάν τε <. . . .> ἀπὸ ὑπάρχοντος μέν, διαφώνως δὲ τῷ ὑπάρχοντι καὶ μὴ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον, ὁποία ἦν ἡ ἀπὸ Ἠλέκτρας προσπεσοῦσα τῷ Ὀρέστῃ, μίαν τῶν Ἐρινύων αὐτὴν δοξάζοντι καὶ κεκραγότι (Euripid. Orest. 264) μέθες· μέ οὖσα τῶν ἐμῶν Ἐρινύων. τῆς δὲ φαινομένης ἀληθοῦς ἡ μέν τίς ἐστιν ἀμυδρά,

7.171örneğin baktıkları şey küçük olduğu, epey uzakta durduğu ya da gözleri zayıf olduğu için bir şeyi karışık ve belirsiz algılayanların tasavvuru gibi; kimi ise doğru görünmekle kalmaz, doğru olduğunu da güçlü biçimde gösterir.

7.171

ὧς ἡ ἐπὶ τῶν παρὰ μικρότητα τοῦ θεωρουμένου ἢ παρὰ ἱκανὸν διάστημα ἢ καὶ παρὰ ἀσθένειαν τῆς ὄψεως συγκεχυμένως καὶ οὐκ ἐκτύπως τι λαμβανόντων, ἡ δέ τις ἦν σύν τῷ φαίνεσθαι ἀληθὴς ἔτι καὶ σφοδρὸν ἔχουσα τὸ φαίνεσθαι αὐτὴν ἀληθῆ.

7.172Bunlardan bulanık ve gevşek tasavvur ölçüt olamaz; çünkü ne kendini ne de kendisini meydana getireni açıkça gösterdiği için tabiatı gereği bizi ikna edemez, onaya da çekemez.

7.172

ὧν πάλιν ἡ μὲν ἀμυδρὰ καὶ ἔκλυτος φαντασία οὐκ ἂν εἴη κριτήριον· τῷ γὰρ μήτε αὑτὴν μήτε τὸ ποιῆσαν αὐτὴν τρανῶς ἐνδείκνυσθαι οὐ πέφυκεν ἡμᾶς πείθειν οὐδ’ εἰς συγκατάθεσιν ἐπισπᾶσθαι.

7.173Karneades ve okuluna göre ise doğru görünen ve yeterince belirgin olan tasavvur hakikatin ölçütüdür. Ölçüt olarak geniş bir yelpazesi vardır: Güçlendikçe, aynı türden tasavvurlar arasında biri ötekinden daha ikna edici ve daha çarpıcı olur.

7.173

ἡ δὲ φαινομένη ἀληθὴς καὶ ἱκανῶς ἐμφαινομένη κριτήριόν ἐστι τῆς ἀληθείας κατὰ τοὺς περὶ τὸν Καρνεάδην. κριτήριον δὲ οὖσα πλάτος εἶχεν ἱκανόν, καὶ ἐπιτεινομένης αὐτῆς ἄλλη ἄλλης ἐν εἴδει πιθανωτέραν τε καὶ πληκτικωτέραν ἴσχει φαντασίαν.

7.174Şimdiki konu bakımından “ikna edici” üç anlamda söylenir: birincisi hem doğru olan hem doğru görünen, ikincisi yanlış olduğu hâlde doğru görünen, üçüncüsü bu ikisine ortak olan. Bu yüzden ölçüt, Akademililerin “ikna edici” adını verdiği, doğru görünen tasavvur olacaktır; ama bu tasavvurun yanlış çıktığı da olur,

7.174

τὸ δὲ πιθανὸν ὧς πρὸς τὸ παρὸν λέγεται τριχῶς, καθ’ ἕνα μὲν τρόπον τὸ ἀληθές τε ὂν καὶ φαινόμενον ἀληθές, καθ’ ἕτερον δὲ τὸ ψευδὲς μὲν καθεστὼς φαινόμενον δὲ ἀληθές, κατὰ δὲ τρίτον τὸ ἀληθὲς] κοινὸν ἀμφοτέρων. ὅθεν τὸ κριτήριον ἔσται μὲν ἡ φαινομένη ἀληθὴς φαντασία, ἣν καὶ πιθανὴν προσηγόρευον οἱ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας, ἐμπίπτει δὲ ἔσθ’ ὅτε καὶ ψευδής,

7.175dolayısıyla kimi zaman doğruya da yanlışa da ortak olan tasavvuru kullanmak zorunda kalırız. Yine de doğruyu taklit eden bu tasavvura seyrek rastlanıyor diye, çoğu zaman doğruyu gösteren tasavvura güvenmemek gerekmez; çünkü yargılarımızı da eylemlerimizi de çoğu zaman olana göre ayarlarız.

Karneades ve okuluna göre ilk ve genel ölçüt böyledir.

7.175

ὥστε ἀνάγκην ἔχειν καὶ τῇ κοινῇ ποτὲ τοῦ ἀληθοῦς καὶ ψευδοῦς φαντασίᾳ χρῆσθαι. οὐ μέντοι διὰ τὴν σπάνιον ταύτης παρέμπτωσιν, λέγω δὲ τῆς μιμουμένης τὸ ἀληθές, ἀπιστητέον ἐστὶ τῇ ὧς <ἐπὶ> τὸ πολύ ἀληθευούσῃ· τῷ γὰρ ἐπὶ τὸ πολὺ τἀς τε κρίσεις καὶ τὰς πράξεις κανονίζεσθαι συμβέβηκεν. Τὸ μὲν οὖν πρῶτον καὶ κοινὸν κριτήριον κατὰ τοὺς περὶ τὸν Καρνεάδην ἐστὶ τοιοῦτον·

7.176Ama hiçbir tasavvur tek başına bulunmaz, zincirin halkaları gibi biri ötekine bağlıdır. Bu yüzden ikinci bir ölçüt eklenir: hem ikna edici hem de sarsılmayan tasavvur. Örneğin bir insanın tasavvurunu alan kişi, zorunlu olarak hem o insana ait şeylerin hem de dışındaki şeylerin tasavvurunu alır:

7.176

ἐπεὶ δὲ οὐδέποτε φαντασία μονοειδὴς ὑφίσταται ἀλλ’ ἀλύσεως τρόπον ἄλλη ἐξ ἄλλης ἤρτηται, δεύτερον προσγενήσεται κριτήριον ἡ πιθανὴ ἅμα καὶ ἀπερίσπαστος φαντασία. οἶον ὁ ἀνθρώπου σπῶν φαντασίαν ἐξ ἀνάγκης καὶ τῶν περὶ αὐτὸν λαμβάνει φαντασίαν καὶ τῶν ἐκτός,

7.177ona ait olarak boyunun, biçiminin, hareketinin, konuşmasının, giysisinin, ayakkabısının; dışındaki şeyler olarak havanın, ışığın, günün, göğün, yerin, dostlarının ve geri kalan her şeyin. Bu tasavvurlardan hiçbiri yanlış göründüğü için bizi başka yöne çekmiyor, hepsi birbiriyle uyum içinde doğru görünüyorsa, daha çok inanırız.

7.177

τῶν μὲν περὶ αὐτὸν <ὡς> μεγέθους σχήματος κινήσεως λαλιᾶς ἐσθῆτος ὑποδέσεως, τῶν δὲ ἐκτὸς ὡς ἀέρος φωτὸς ἡμέρας οὐρανοῦ γῆς φίλων, τῶν ἄλλων ἀπάντων. ὅταν οὖν μηδεμία τούτων τῶν φαντασιῶν περιέλκῃ ἡμάς τῷ φαίνεσθαι ψευδής, ἀλλὰ πᾶσαι συμφώνως φαίνωνται ἀληθεῖς, μᾶλλον πιστεύομεν.

7.178Karşımızdakinin Sokrates olduğuna, alışılmış her şeyi üzerinde taşıdığı için inanırız: rengine, boyuna, biçimine, düşünüş tarzına, eski pelerinine, bir de ondan ayırt edilemeyecek hiç kimsenin bulunmadığı bir yerde olmasına bakarak.

7.178

ὅτι γὰρ οὗτός ἐστι Σωκράτης, πιστεύομεν ἐκ τοῦ πάντα αὐτῷ προσεῖναι τὰ εἰωθότα, χρῶμα μέγεθος σχῆμα διάληψιν τρίβωνα, τὸ ἐνθάδε εἶναι ὅπου οὐθείς ἐστιν αὐτῷ ἀπαράλλακτος.

7.179Bazı hekimler birinin gerçekten ateşli olduğuna tek bir belirtiye, örneğin nabzın şiddetine ya da yüksek ısıya bakarak değil, belirtilerin bir araya gelişine, örneğin ısıyla birlikte nabza, dokunulunca yara gibi sızlayan bir tene, kızarıklığa, susuzluğa ve benzerlerine bakarak hükmederler. Akademili de hakikati aynı biçimde, tasavvurların bir araya gelişiyle yargılar: Bu bütündeki tasavvurlardan hiçbiri yanlış olduğu için onu başka yöne çekmiyorsa, karşısına çıkan şeyin doğru olduğunu söyler.

7.179

καὶ ὃν τρόπον τινὲς τῶν ἰατρῶν τὸν κατ’ ἀλήθειαν πυρέσσοντα οὐκ ἐξ ἑνὸς λαμβάνουσι συμπτώματος, καθάπερ σφυγμοῦ σφοδρότητος ἢ δαψιλοῦς θερμασίας, ἀλλ’ ἐκ συνδρομῆς, οἷον θερμασίας ἅμα καὶ σφυγμοῦ καὶ ἑλκώδους ἁφῆς καὶ ἐρυθήματος καὶ δίψους καὶ τῶν ἀνάλογον, οὕτω καὶ ὁ Ἀκαδημαϊκὸς τῇ συνδρομῇ τῶν φαντασιῶν ποιεῖται τὴν κρίσιν τῆς ἀληθείας, μηδεμιᾶς τε τῶν ἐν τῇ συνδρομῇ φαντασιῶν περισπώσης αὐτὸν ὡς ψευδοῦς λέγει ἀληθὲς εἶναι τὸ προσπῖπτον.

7.180Sarsılmayan bir bütünün inanç doğurduğu Menelaos örneğinden bellidir. Menelaos, Truva'dan Helene diye getirdiği Helene hayaletini gemide bırakmış, Pharos adasına çıkınca da gerçek Helene'yi görmüştür. Ondan doğru bir tasavvur aldığı hâlde bu tasavvura inanmaz, çünkü başka bir tasavvur, Helene'yi gemide bıraktığını bildiren tasavvur, onu öbür yöne çeker.

7.180

καὶ ὅτι ἡ ἀπερίσπαστός ἐστι συνδρομὴ τοῦ πίστιν ἐμποιεῖν, φανερὸν ἀπὸ Μενελάου· καταλιπὼν γὰρ ἐν τῇ νηὶ τὸ εἴδωλον τῆς Ἑλένης, ὅπερ ἀπὸ Τροίας ἐπήγετο ὡς Ἑλένην, καὶ ἐπιβὰς τῆς Φάρου νήσου ὁρᾷ τὴν ἀληθῆ Ἑλένην, σπῶν τε ἀπ’ αὐτῆς ἀληθῆ φαντασίαν ὅμως οὐ πιστεύει τῇ τὸ τοιαύτῃ φαντασίᾳ διὰ τὸ ὐπ’ ἄλλης περισπᾶσθαι, καθ’ ἣν ᾔδει ἀπολελοιπὼς ἐν τῇ νηὶ τὴν Ἑλένην.

7.181Sarsılmayan tasavvur işte böyledir. Bunun da geniş bir yelpazesi var gibidir, çünkü bir tasavvurun ötekinden daha sarsılmaz olduğu görülür.

Yargıya varırken başvurulan tasavvurlar içinde sarsılmayandan daha güvenilir ve en mükemmel olanı, sarsılmamakla kalmayıp ayrıca enine boyuna sınanmış olandır.

7.181

τοιαύτη γοῦν ἐστὶ καὶ ἡ ἀπερίσπαστος φαντασία· ἥτις καὶ αὐτὴ πλάτος ἔχειν ἔοικε διὰ τὸ ἄλλην ἄλλης μᾶλλον ἀπερίσπαστον εὑρίσκεσθαι. Τῆς δὲ ἀπερισπάστου φαντασίας πιστοτέρα μᾶλλόν ἐστι καὶ τελειοτάτη ἡ ποιοῦσα τὴν κρίσιν, ἣ σὺν τῷ ἀπερίσπαστος εἶναι ἔτι καὶ διεξωδευμένη καθέστηκεν.

7.182Bunun ayırt edici özelliğinin ne olduğunu da hemen göstermeliyiz. Sarsılmayan tasavvurda yalnızca, bütündeki tasavvurlardan hiçbirinin yanlış olarak bizi başka yöne çekmemesi, hepsinin doğru görünmesi ve inandırıcılıktan yoksun olmaması aranır. Enine boyuna sınanmış bütünde ise içindeki tasavvurların her birini dikkatle sınarız. Halk meclislerinde olan da buna benzer: Halk, yönetici ya da yargıç olacak kişilerin her birini, yönetimin ya da

7.182

τίς δέ ἐστι καὶ ὁ ταύτης χαρακτήρ, παρακειμένως ὑποδεικτέον. ἐπὶ μὲν γὰρ τῆς ἀπερισπάστου ψιλὸν ζητεῖται τὸ μηδεμίαν τῶν ἐν τῇ συνδρομῇ φαντασιῶν ὡς ψευδῆ ἡμὰς περισπᾶν, πάσας δὲ εἶναι ἀληθεὶς τε καὶ φαινομένας καὶ μὴ ἀπιθάνους· ἐπὶ δὲ τῆς κατὰ τὴν περιωδευμένην συνδρομῆς ἑκάστην τῶν ἐν τῇ συνδρομῇ ἐπιστατικῶς δοκιμάζομεν, ὁποῖόν τι γίνεται καὶ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις, ὅταν ὁ δῆμος ἕκαστον τῶν μελλόντων ἄρχειν ἢ δικάζειν ἐξετάζῃ εἰ ἄξιός ἐστι τοῦ πιστευθῆναι τὴν ἀρχὴν <ἢ>

7.183yargı yetkisinin ona emanet edilmeye layık olup olmadığını görmek için inceler. Yargının gerçekleştiği yerde yargılayan, yargılanan, yargının aracı, uzaklık, ara, yer, zaman, tarz, durum ve işleyiş bulunur; bunlardan her birinin nasıl olduğunu tek tek ayıklarız: Yargılayana, görme gücü zayıflamış mı diye bakarız (öyleyse yargı için işe yaramaz); yargılanana, fazla küçük mü diye; yargının aracına, hava karanlık mı diye; uzaklığa, çok büyük mü diye; araya, birbirine karışmış mı diye; yere, uçsuz bucaksız mı diye; zamana, çok çabuk mu geçti diye; duruma, delilik belirtisi taşıyor mu diye; işleyişe de, kabul edilemez mi diye.

7.183

κρίσιν. οἶον ὄντων κατὰ τὸν τῆς κρίσεως τόπον τοῦ τε κρίνοντος καὶ τοῦ κρινομένου καὶ τοῦ δι’ οὗ ἡ κρίσις, ἀποστήματός τε καὶ διαστήματος, τόπου χρόνου τρόπου διαθέσεως ἐνεργείας, ἕκαστον τῶν τοιούτων ὁποῖόν ἐστι φυλοκρινοῦμεν, τὸ μὲν κρῖνον, μὴ ἡ ὄψις ἤμβλυται (τοιαύτη γὰρ οὖσα ἄθετός ἐστι πρὸς τὴν κρίσιν), τὸ δὲ κρινόμενον, μὴ μικρὸν ἄγαν καθέστηκε, τὸ δὲ δι’ οὗ ἡ κρίσις, μὴ ὁ ἀὴρ ζοφερὸς ὑπάρχει, τὸ δὲ ἀπόστημα, μὴ μέγα λίαν ὑπόκειται, τὸ δὲ διάστημα, μὴ συγκέχυται, τὸν δὲ τόπον, μὴ ἀχανής ἐστι, τὸν δὲ χρόνον, μὴ ταχύς ἐστι, τὴν δὲ διάθεσιν, μὴ μανιώδης θεωρεῖται, τὴν δὲ ἐνέργειαν, μὴ ἀπρόσδεκτός ἐστιν.

7.184Bunların hepsi birlikte ölçüt olur: ikna edici tasavvur, hem ikna edici hem sarsılmayan tasavvur, bunlara ek olarak da hem ikna edici hem sarsılmayan hem de enine boyuna sınanmış tasavvur. Gündelik hayatta küçük bir şeyi araştırırken tek bir tanığı sorgularız, daha büyük bir şeyde birden çok tanığı, daha da hayati bir şeyde ise tanıkların her birini ötekilerin ifadeleriyle karşılaştırarak sınarız. Karneades ve okulu da aynı sebeple şöyle der: Sıradan işlerde ölçüt olarak yalnız ikna edici tasavvuru, önemli işlerde sarsılmayanı, saadete katkıda bulunan işlerde ise enine boyuna sınanmışı kullanırız.

7.184

ταῦτα γὰρ πάντα καθ’ ἓν γίνεται κριτήριον, ἥ τε πιθανὴ φαντασία καὶ ἡ πιθανὴ ἅμα καὶ ἀπερίσπαστος, πρὸς δὲ τούτοις ἡ πιθανὴ ἅμα καὶ ἀπερίσπαστος καὶ διεξωδευμένη. παρ’ ἣν αἰτίαν ὃν τρόπον ἐν τῷ βίῳ, ὅταν μὲν περὶ μικροῦ πράγματος ζητῶμεν, ἔνα μάρτυρα ἀνακρίνομεν, ὅταν δὲ περὶ μείζονος, πλείονας, ὅταν δ’ ἔτι μᾶλλον περὶ ἀναγκαιοτέρου, καὶ ἕκαστον τῶν μαρτυρούντων ἐξετάζομεν ἐκ τῆς τῶν ἄλλων ἀνθομολογήσεως, οὕτως, φασὶν οἱ περὶ τὸν Καρνεάδην, ἐν μὲν τοῖς τυχοῦσι πράγμασι τῇ πιθανῇ μόνον φαντασίᾳ κριτηρίῳ χρώμεθα, ἐν δὲ τοῖς διαφέρουσι τῇ ἀπερισπάστῳ, ἐν δὲ τοῖς πρὸς εὐδαιμονίαν συντείνουσι τῇ περιωδευμένῃ.

7.185Bununla birlikte, farklı işlerde farklı tasavvuru benimsediğimizi söyledikleri gibi, farklı koşullarda da aynı tasavvura uymadığımızı söylerler. Koşulların bize bir şeyi dikkatle incelemeye fırsat vermediği durumlarda yalnızca ikna edici tasavvura uyarız derler.

7.185

οὐ μὴν ἀλλ’ ὥσπερ ἐπὶ τῶν διαφερόντων πραγμάτων τὴν διάφορόν φασι παραλαμβάνειν φαντασίαν, οὕτω καὶ κατὰ τὰς διαφόρους περιστάσεις μὴ τῇ αὐτῇ κατακολουθεῖν. τῇ μὲν γὰρ αὐτὸ μόνον πιθανῇ προσέχειν λέγουσιν ἐφ’ ὧν οὐ δίδωσιν ἡμῖν καιρὸν ἡ περίστασις <πρὸς> ἀκριβῆ πράγματος ἀναθεώρησιν.

7.186Örneğin biri düşmanlar tarafından kovalanıyor; bir hendeğe gelince orada da düşmanların ona pusu kurduğu yolunda bir tasavvur ediniyor. Bu tasavvura ikna edici diye kapılarak yön değiştiriyor ve hendekten kaçıyor; orada gerçekten düşman pususu olup olmadığına iyice bakmadan, tasavvurun inandırıcılığına uyuyor.

7.186

οἷον διώκεταί τις ὑπὸ πολεμίων, καὶ ἐλθὼν εἰς τάφρον τινὰ φαντασίαν σπᾷ ὧς κἀνταῦθα πολεμίων αὐτὸν λοχώντων· εἶθ’ ὑπὸ ταύτης τῆς φαντασίας ὡς πιθανῆς συναρπασθεὶς ἐκκλίνεται καὶ φεύγει τὴν τάφρον, ἑπόμενος τῇ περὶ τὴν φαντασίαν πιθανότητι, πρὶν ἀκριβῶς ἐπιστῆσαι, πότερον τῷ ὄντι λόχος ἔστι πολεμίων κατὰ τὸν τόπον ἢ οὐδαμῶς.

7.187Karşımıza çıkan şeyi dikkatle ve enine boyuna yargılamaya zaman bulunduğunda ise ikna edici ve enine boyuna sınanmış tasavvura uyulur. Örneğin biri karanlık bir odada kangal olmuş bir ip görür; ilk anda yılan sanıp üstünden atlar, sonra geri dönüp gerçeği araştırır. İpi hareketsiz bulunca artık zihni yılan olmadığı yönüne meyleder;

7.187

τῇ δὲ πιθανῇ καὶ περιωδευμένῃ ἕπονται ἐφ’ ὧν χρόνος δίδοται εἰς τὸ μετὰ ἐπιστάσεως καὶ διεξόδου χρῆσθαι τῇ κρίσει τοῦ προσπίπτοντος πράγματος. οἶον ἐν ἀλαμπεῖ οἰκήματι εἵλημα σχοινίου θεασάμενός τις παραυτίκα μὲν ὄφιν ὑπολαβὼν τυγχάνειν ὑπερήλατο, τὸ δὲ μετὰ τοῦτο ὑποστρέψας ἐξετάζει τἀληθές, καὶ εὑρὼν ἀκίνητον ἤδη μὲν εἰς τὸ μὴ εἶναι ὄφιν ῥοπὴν ἴσχει κατὰ τὴν διάνοιαν,

7.188yine de yılanların da kimi zaman kış soğuğunda donup hareketsiz kaldığını düşünerek kangala sopayla dokunur. Karşısına çıkan tasavvuru ancak böylece baştan sona sınadıktan sonra, gözüne görünen cismin yılan olduğunun yanlış olduğunu onaylar. Yine, önce de söylediğim gibi, bir şeyi açıkça gördüğümüzde onun doğru olduğuna, önceden şunları sınamış olarak onay veririz: hislerimiz sağlamdır, uykuda değil uyanıkken görüyoruz, hava berraktır, uzaklık uygundur ve karşımızdaki şey hareketsizdir;

7.188

ὅμως δὲ λογιζόμενος ὅτι καὶ ὄφεις ποτὲ ἀκινητοῦσι χειμερινῷ κρύει παγέντες, βακτηρίᾳ καθικνεῖται τοῦ σπειράματος, καὶ τότε οὕτως ἐκπεριοδεύσας τὴν προσπίπτουσαν φαντασίαν συγκατατίθεται τῷ ψεῦδος εἶναι τὸ ὄφιν ὑπάρχειν τὸ φαντασθὲν αὐτῷ σῶμα. καὶ πάλιν, ὧς προεῖπον, ὁρῶντές τι περιφανῶς συγκατατιθέμεθα ὅτι τοῦτο ἀληθές ἐστι, προδιεξοδεύσαντες ὅτι ἀρτίους μὲν ἔχομεν τἀς αἰσθήσεις, ὕπαρ δὲ καὶ οὐ καθ’ ὕπνους βλέπομεν, συμπάρεστι δὲ καὶ διαυγὴς ἀὴρ καὶ ἀπόστημα σύμμετρον καὶ ἀκινησία τοῦ προσπίπτοντος,

7.189tasavvurun çevresinde gözlenen şeyleri sınamak için yeterli zamanımız olduğundan tasavvur bu sebeplerle güvenilir olur. Sarsılmayan tasavvur için de aynı şey söylenebilir: Menelaos örneğinde anlatıldığı gibi, onu sarsabilecek hiçbir şey olmadığında onu kabul ederler.

7.189

ὥστε διὰ ταῦτα πιστὴν εἶναι τὴν φαντασίαν, χρόνον ἡμῶν ἐσχηκότων αὐτάρκη πρὸς διέξοδον τῶν κατὰ τὸν τόπον αὐτῆς θεωρουμένων. ὁ δ’ αὐτὸς λόγος ἐστὶ καὶ περὶ τῆς ἀπερισπάστου· προσίενται γὰρ αὐτὴν ὅταν μηδὲν ᾖ τὸ ἀπερισπάστου· δυνάμενον, ὧς ἐπὶ Μενελάου προείρηται.

7.190Akademinin tarihini en baştan, Platon'dan başlayarak anlattıktan sonra Kyrenecilerin tutumunu da ele almak herhalde yersiz olmaz. Çünkü bu adamların okulu da, Platon'un ardıllarının zinciri gibi, Sokrates'in sohbet halkasından doğmuş görünür.

7.190

Ἀλλὰ καὶ τῆς Ἀκαδημαϊκῆς ἱστορίας ἄνωθεν ἀπὸ Πλάτωνος ἀποδοθείσης, οὐκ ἔστιν ἀλλότριόν που καὶ τὴν τῶν Κυρηναϊκῶν στάσιν ἐπελθεῖν· δοκεῖ γὰρ καὶ τῶν ἀνδρῶν τούτων ἡ αἵρεσις ἀπὸ τῆς Σωκράτους ἀνεσχηκέναι διατριβῆς, ἀφ’ ἧσπερ ἀνέσχε καὶ ἡ τῶν περὶ Πλάτωνα διαδοχή.

7.191Kyreneciler ölçütlerin hâller olduğunu, yalnız hâllerin kavrandığını ve yanıltmadığını, hâlleri meydana getiren şeylerden ise hiçbirinin kavranabilir ve yanılmaz olmadığını söylerler. Derler ki, beyazlık ya da tatlılık hâli yaşadığımızı yanılmadan, doğru, sağlam ve çürütülemez biçimde söyleyebiliriz; ama bu hâli meydana getiren şeyin beyaz ya da tatlı olduğunu ileri süremeyiz.

7.191

φασὶν οὖν οἱ Κυρηναικοὶ κριτήρια εἷναι τὰ πάθη καὶ μόνα καταλαμβάνεσθαι καὶ ἀδιάψευστα τυγχάνειν, τῶν δὲ πεποιηκότων τὰ πάθη μηδὲν εἷναι καταληπτὸν μηδὲ ἀδιάψευστον. ὅτι μὲν γὰρ λευκαινόμεθα, φασί, καὶ γλυκαζόμεθα, δυνατὸν λέγειν ἀδιαψεύστως καὶ ἀληθῶς καὶ βεβαίως <καὶ> ἀνεξελέγκτως· ὅτι δὲ τὸ ἐμποιητικὸν τοῦ λευκόν ἐστιν ἢ γλυκύ ἐστιν, οὐχ οἷόν τ’ ἀποφαίνεσθαι.

7.192Çünkü insanın beyaz olmayan bir şeyden beyazlık hâline girmesi, tatlı olmayan bir şeyden tatlılık duyması pekâlâ mümkündür. Baş dönmesi ya da sarılık geçiren kişiyi her şey sarımtırak etkiler, gözü iltihaplı olanı her şey kızıl etkiler; gözünü parmağıyla bastıran tek şeyi iki şeymiş gibi algılar; delirmiş olan ise Thebai'yi iki tane görür ve iki güneş tasavvur eder (Euripides, Bakkhalar 918–19). Bütün bu durumlarda böyle bir hâl yaşadıkları,

7.192

εἰκὸς γάρ ἐστι καὶ ὑπὸ μὴ λευκοῦ τινα λευκαντικῶς διατεθῆναι καὶ ὑπὸ μὴ γλυκέος γλυκανθῆναι. καθὰ γὰρ ὁ μὲν σκοτωθεὶς καὶ ἰκτεριῶν ὠχραντικῶς ὑπὸ πάντων κινεῖται, ὁ δὲ ὀφθαλμιῶν ἐρυθαίνεται, ὁ δὲ παραπιέσας τὸν ὀφθαλμὸν ὧς ὑπὸ δυεῖν κινεῖται, ὁ δὲ μεμηνὼς δισσὰς ὁρᾷ τἀς Θήβας καὶ δισσὸν φαντάζεται τὸν ἥλιον (Euripid. Bacch. 918/9), ἐπὶ πάντων δὲ τούτων τὸ μὲν ὅτι τόδε τι πάσχουσιν,

7.193yani sarıyı, kızılı ya da çifti gördükleri doğrudur, ama onları etkileyen şeyin sarı, kızıl ya da çift olduğu yanlış sayılır. Bizim de kendi hâllerimizden ötesini kavrayamayacağımız işte aynı şekilde son derece makuldür. Bu yüzden görünenler ya hâllerdir ya da hâlleri meydana getiren şeyler.

7.193

οἷον ὠχραίνοται ἢ ἐρυθαίνονται ἢ δυάζονται, ἀληθές, τὸ δὲ ὅτι ὠχρόν ἐστι τὸ κινοῦν αὐτοὺς ἢ ἐνερευθὲς ἢ διπλοῦν ψεῦδος εἶναι νενόμισται, οὕτω καὶ ἡμᾶς εὐλογώτατόν ἐστι πλέον τῶν οἰκείων παθῶν μηδὲν λαμβάνειν δύνασθαι. ὅθεν ἤτοι τὰ πάθη φαινόμενα θετέον ἢ τὰ ποιητικὰ τῶν παθῶν.

7.194Görünenlerin hâller olduğunu söylersek bütün görünenlerin doğru ve kavranabilir olduğunu söylemek gerekir; hâlleri meydana getiren şeylere görünenler dersek bütün görünenler yanlış ve kavranamaz olur. Çünkü bizde meydana gelen hâl bize kendisinden fazlasını göstermez. Bu yüzden, doğrusunu söylemek gerekirse, bize görünen yalnızca hâldir; dışarıdaki ve hâli meydana getiren şey ise belki vardır, ama bize görünmez.

7.194

καὶ εἰ μὲν τὰ πάθη φαμὲν εἶναι φαινόμενα, πάντα τὰ φαινόμενα λεκτέον ἀληθῆ καὶ καταληπτὰ· εἰ δὲ τὰ ποιητικὰ τῶν παθῶν προσαγορεύομεν φαινόμενα, πάντα ἐστὶ τὰ φαινόμενα ψευδῆ καὶ πάντα ἀκατάληπτα. τὸ γὰρ περὶ ἡμᾶς συμβαῖνον πάθος ἑαυτοῦ πλέον οὐδὲν ἡμῖν ἐνδείκνυται. ἔνθεν καὶ (εἰ χρὴ τἀληθὲς λέγειν) μόνον τὸ πάθος ἡμῖν ἐστι φαινόμενον· τὸ δ’ ἐκτὸς καὶ τοῦ πάθους ποιητικὸν τάχα μέν ἐστιν ὄν, οὐ φαινόμενον δὲ ἡμῖν.

7.195Bu bakımdan kendi hâllerimiz konusunda hiçbirimiz yanılmayız, dışarıdaki nesne konusunda ise hepimiz yanılırız. Hâller kavranabilir, nesne ise kavranamaz; çünkü psykhē onu ayırt etmekte çok güçsüzdür: yerler, uzaklıklar, hareketler, değişimler ve daha pek çok sebep yüzünden. Bu yüzden insanların ortak bir ölçütü de olmadığını, nesnelere yalnızca ortak adlar konduğunu söylerler.

7.195

καὶ ταύτῃ περὶ μὲν τὰ πάθη τά γε οἰκεῖα πάντες ἐσμὲν ἀπλανεῖς, περὶ δὲ τὸ ἐκτὸς ὑποκείμενον πάντες πλανώμεθα· κἀκεῖνα μέν ἐστι καταληπτά, τοῦτο δὲ ἀκατάληπτον, τῆς ψυχῆς πάνυ ἀσθενοῦς καθεστώσης πρὸς διάγνωσιν αὐτοῦ παρὰ τοὺς τόπους, παρὰ τὰ διαστήματα, παρὰ τὰς κινήσεις, παρὰ τἀς μεταβολάς, παρὰ ἄλλας παμπληθεῖς αἰτίας. ἔνθεν οὐδὲ κριτήριόν φασιν εἶναι κοινὸν ἀνθρώπων, ὀνόματα δὲ κοινὰ τίθεσθαι τοῖς συγκρίμασιν.

7.196Herkes bir şeye ortak olarak beyaz ya da tatlı der, ama ortak bir beyaz ya da tatlı yoktur. Her biri yalnız kendi hâlini algılar. Bu hâlin kendisinde ve yanındakinde beyaz bir şeyden meydana gelip gelmediğini ise ne kendisi söyleyebilir, çünkü yanındakinin hâlini yaşamaz, ne de yanındaki, çünkü onunkini yaşamaz.

7.196

λευκὸν μὲν γάρ τι καὶ γλυκὺ καλοῦσι κοινῶς πάντες, κοινὸν δέ τι λευκὸν ἢ γλυκὺ οὐκ ἔχουσιν. ἕκαστος γὰρ τοῦ ἰδίου πάθους ἀντιλαμβάνεται, τὸ δὲ εἰ τοῦτο τὸ πάθος ἀπὸ λευκοῦ ἐγγίνεται αὐτῷ καὶ τῷ πέλας, οὔτ’ αὐτὸς δύναται λέγειν μὴ ἀναδεχόμενος τὸ τοῦ πέλας πάθος, οὔτε ὁ πέλας μὴ ἀναδεχόμενος τὸ ἐκείνου.

7.197Bizde ortak hiçbir hâl meydana gelmediğine göre, bana şöyle görünen şeyin yanımdakine de öyle göründüğünü söylemek acelecilik olur. Belki ben dışarıdan gelen şeyden beyazlık hâline girecek biçimde yaratılmışımdır, bir başkasının hissi ise farklı etkilenecek biçimde kurulmuştur. Demek ki bize görünen şey hiç de ortak değildir.

7.197

μηδενὸς δὲ κοινοῦ πάθους περὶ ἡμᾶς γινομένου προπετές ἐστι τὸ λέγειν ὅτι τὸ ἐμοὶ τοῖον φαινόμενον τοῖον καὶ τῷ παρεστῶτι φαίνεται. τάχα γὰρ ἐγὼ μὲν οὕτω συγκέκριμαι ὧς λευκαίνεσθαι ὑπὸ τοῦ ἔξωθεν προσπίπτοντος, ἕτερος δὲ οὕτω κατεσκευασμένην ἔχει τὴν αἴσθησιν ὥστε ἑτέρως διατεθῆναι. οὐ πάντως οὖν κοινόν ἐστι τὸ φαινόμενον ἡμῖν.

7.198Hislerimizin yapısı farklı olduğu için gerçekten aynı biçimde etkilenmediğimiz sarılıklılarda, gözü iltihaplı olanlarda ve tabiatına uygun durumda olanlarda açıkça görülür. Aynı şeyden biri sarı, biri kızıl, biri beyaz bir hâl yaşadığı gibi, tabiatına uygun durumda olanların da hislerinin yapısı farklı olduğu için aynı şeylerden aynı biçimde etkilenmemesi muhtemeldir: Açık renk gözlü bir türlü, ela gözlü bir başka türlü, kara gözlü de yine farklı etkilenir. Sonuç olarak şeylere ortak adlar koyarız, ama hâllerimiz yalnız bize aittir.

7.198

καὶ ὅτι τῷ ὄντι παρὰ τὰς διαφόρους τῆς αἰσθήσεως κατασκευὰς οὐχ ὡσαύτως κινούμεθα, πρόδηλον ἐπί τε τῶν ἰκτεριώντων καὶ ὀφθαλμιώντων καὶ τῶν κατὰ φύσιν διακειμένων· ὧς γὰρ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ οἱ μὲν ὠχραντικῶς οἱ δὲ φοινικτικῶς οἱ δὲ λευκαντικῶς πάσχουσιν, οὕτως εἰκός ἐστι καὶ τοὺς κατὰ φύσιν διακειμένους παρὰ τὴν διάφορον τῶν αἰσθήσεων κατασκευὴν μὴ ὡσαύτως ἀπὸ τῶν αὐτῶν κινεῖσθαι, ἀλλ’ ἑτέρως μὲν τὸν λευκόν, ἑτέρως δὲ τὸν χαροπόν, μὴ ὡσαύτως δὲ τὸν μελανόφθαλμον. ὥστε κοινὰ μὲν ἡμᾶς ὀνόματα τιθέναι τοῖς πράγμασιν, πάθη δέ γε ἔχειν ἴδια.

7.199Bu adamlara göre gayeler hakkında söylenenler de ölçütler hakkında söylenenlere paralel görünür, çünkü hâller gayelere de uzanır. Hâllerin kimi hoş, kimi acı verici, kimi de ikisinin arasındadır. Acı verici olanların kötü olduğunu ve gayelerinin acı olduğunu; hoş olanların iyi olduğunu ve gayelerinin yanıltmayan haz olduğunu; aradakilerin ne iyi ne kötü olduğunu ve gayelerinin de ne iyi ne kötü olan, yani haz ile acı arasındaki hâl olduğunu söylerler.

7.199

Ἀνάλογα δὲ εἶναι δοκεῖ τοῖς περὶ κριτηρίων λεγομένοις κατὰ τούτους τοὺς ἄνδρας καὶ τὰ περὶ τελῶν λεγόσυγκρίμασιν μένα. διήκει γὰρ τὰ πάθη καὶ ἐπὶ τὰ τέλη. τῶν γὰρ παθῶν τὰ μέν ἐστιν ἡδέα τὰ δὲ ἀλγεινὰ τὰ δὲ μεταξύ· καὶ τὰ μὲν ἀλγεινὰ κακά φασιν εἶναι, ὧν τέλος ἀλγηδών, τὰ δὲ ἡδέα ἀγαθά, ὧν τέλος ἐστὶν ἀδιάψευστον ἡδονή, τὰ δὲ μεταξὺ οὔτε ἀγαθὰ οὔτε κακά, ὧν τέλος τὸ οὔτε ἀγαθὸν οὔτε κακόν, ὅπερ πάθος ἐστὶ μεταξὺ ἡδονῆς καὶ ἀλγηδόνος.

7.200Demek ki var olan her şeyin hem ölçütleri hem gayeleri hâllerdir. Bunları izleyerek yaşarız derler; apaçıklığa ve hoşnutluğa uyarak: öteki hâllerde apaçıklığa, hazda ise hoşnutluğa.

Kyrenecilerin görüşleri de bunlardır; ölçütü Platon ve okulundan daha dar tutarlar. Çünkü onlar ölçütü apaçıklık ile [logosun] bileşimi sayıyordu, bunlar ise onu yalnızca apaçık olanlarla ve hâllerle sınırlar.

7.200

πάντων οὖν τῶν ὄντων τὰ πάθη κριτήριά ἐστι καὶ τέλη, ζῶμέν τε, φασίν, ἑπόμενοι τούτοις, ἐναργείᾳ τε καὶ εὐδοκήσει προσέχοντες, ἐναργείᾳ μὲν κατὰ τὰ ἄλλα πάθη, εὐδοκήσει δὲ κατὰ τὴν ἡδονήν. Τοιαῦτα μὲν καὶ οἱ Κυρηναϊκοί, συστέλλοντες μᾶλλον τὸ κριτήριον παρὰ τοὺς περὶ τὸν Πλάτωνα· ἐκεῖνοι μὲν γὰρ σύνθετον αὐτὸ ἐποίουν ἔκ τε <τῆς> ἐναργείας καὶ τοῦ οὗτοι δὲ ἐν μόναις αὐτὸ ταῖς ἐναργείαις καὶ τοῖς πάθεσιν ὁρίζουσιν.

7.201Hakikatin ölçütünün hisler olduğunu ileri sürenler de bunların görüşünden pek uzak görünmüyor. Böyle düşünen kimselerin bulunduğunu Akademili Antiokhos açıkça ortaya koymuştur; Kanonika'nın ikinci kitabında açık açık şunları yazar: “Hekimlikte kimseden geri kalmayan, felsefeyle de uğraşan bir başkası, hislerin gerçek ve hakiki algılar olduğuna, logosla ise hiçbir şeyi kavramadığımıza inanıyordu.”

7.201

Oὐκ ἄποθεν δὲ τῆς τούτων δόξης ἐοίκασιν εἶναι καὶ οἱ ἀποφαινόμενοι κριτήριον ὑπάρχειν τῆς ἀληθείας τἀς αἰσθήσεις. ὅτι γὰρ ἐγένοντό τινες τὸ τοιοῦτο ἀξιοῦντες, προῦπτον πεποίηκεν Ἀντίοχος ὁ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας, ἐν δευτέρῳ τῶν Κανονικῶν ῥητῶς γράψας ταῦτα “ἄλλος δέ τις, ἐν ἰατρικῇ μὲν οὐδενὸς δεύτερος, ἁπτόμενος δὲ καὶ φιλοσοφίας, ἐπείθετο τὰς μὲν αἰσθήσεις ὄντως καὶ ἀληθῶς ἀντιλήψεις εἶναι, λόγῳ δὲ μηδὲν ὅλως ἡμᾶς καταλαμβάνειν”.

7.202Antiokhos bu sözlerle sözünü ettiğimiz görüşü ortaya koyuyor ve kendisiyle aynı dönemde yaşamış olan, psykhē'nin yönetici kısmını (hēgemonikon) inkâr eden hekim Asklepiades'i ima ediyor gibidir. Ama onun çizgisini hekimlik üzerine notlarımızda ayrıca ve daha ayrıntılı ele aldık; bu yüzden aynı şeyleri burada yinelememize gerek yok.

7.202

ἔοικε γὰρ διὰ τούτων ὁ Ἀντίοχος τὴν προειρημένην τιθέναι στάσιν καὶ Ἀσκληπιάδην τὸν ἰατρὸν αἰνίττεσθαι, ἀναιροῦντα μὲν τὸ ἡγεμονικόν, κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν χρόνον αὐτῷ γενόμενον. ἀλλὰ 9a περὶ μὲν τῆς τούτου φορᾶς ποικιλώτερον καὶ κατ’ ἰδίαν ἐν τοῖς ἰατρικοῖς ὑπομνήμασι διεξήλθομεν, ὥστε μὴ ἔχειν ἀνάγκην παλινῳδεῖν.

7.203Epikuros ise birbirine bağlı iki şey bulunduğunu söyler: tasavvur ve kanaat. Bunlardan apaçıklık da dediği tasavvurun her zaman doğru olduğunu ileri sürer. İlk hâller, yani haz ve acı, kendilerini meydana getiren şeylerden ve tam bu şeylere uygun olarak oluşur: Haz hoş şeylerden, acı ise acı verici şeylerden doğar. Hazzı meydana getiren şeyin hoş olmaması da, acıya yol açan şeyin acı verici olmaması da mümkün değildir; haz verenin tabiatça hoş, acı verenin de tabiatça acı verici olması zorunludur. Aynı şekilde, bizde meydana gelen hâller olan tasavvurlarda da her birini meydana getiren şey tamamen ve kesinlikle tasavvur edilen şeydir; tasavvur edilen bir şeyin gerçekte göründüğü gibi olmaması da mümkün değildir [...].

7.203

Ἐπίκουρος (fr. 247 Us.) δὲ δυεῖν ὄντων τῶν συζυγούντων ἀλλήλοις πραγμάτων, φαντασίας καὶ τῆς] δόξης, τούτων τὴν φαντασίαν, ἣν καὶ ἐνάργειαν καλεῖ, διὰ παντὸς ἀληθῆ φησιν ὑπάρχειν. ὧς γὰρ τὰ πρῶτα πάθη, τουτέστιν ἡδονὴ καὶ πόνος, ἀπὸ ποιητικῶν τινων καὶ κατ’ αὐτὰ τὰ ποιητικὰ συνίσταται, οἷον ἡ μὲν ἡδονὴ ἀπὸ τῶν ἡδ’ ἔων ἡ δὲ ἀλγηδὼν ἀπὸ τῶν ἀλγεινῶν, καὶ οὔτε τὸ τῆς ἡδονῆς ποιητικὸν ἐνδέχεταί ποτε μὴ εἶναι ἡδὺ οὔτε τὸ τῆς ἀλγηδόνος παρεκτικὸν μὴ ὑπάρχειν ἀλγεινόν, ἀλλ’ ἀνάγκη καὶ τὸ ἦδον ἡδὺ καὶ τὸ ἀλγῦνον ἀλγεινὸν τὴν φύσιν ὑποκεῖσθαι, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν φαντασιῶν, παθῶν περὶ ἡμᾶς οὐσῶν, τὸ ποιητικὸν ἑκάστης αὐτῶν πάντῃ τε καὶ πάντως φανταστόν ἐστιν, ὃ οὐκ ἐνδέχεται, ὂν φανταστόν, μὴ ὑπάρχειν κατ’ ἀλήθειαν τοιοῦτον οἷον φαίνεται,<. . . . .> φαντασίας καθεστάναι.

7.204Tek tek hisler için de benzer biçimde düşünmek gerekir. Görülen şey yalnızca görülür görünmekle kalmaz, göründüğü gibi de olur; işitilen şey de yalnızca işitilir görünmekle kalmaz, gerçekten de öyledir; ötekilerde de durum aynıdır. Demek ki bütün tasavvurlar doğrudur. Bu da akla uygundur:

7.204

καὶ ἐπὶ τῶν κατὰ μέρος τὸ παραπλήσιον χρὴ λογίζεσθαι. τὸ γὰρ ὁρατὸν οὐ μόνον φαίνεται ὁρατόν, ἀλλὰ καὶ ἔστι τοιοῦτον ὁποῖον φαίνεται· καὶ τὸ ἀκουστὸν ὢ οὐ μόνον φαίνεται ἀκουστόν, ἀλλὰ καὶ ταῖς ἀληθείαις τοιοῦτον ὑπῆρχεν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὡσαύτως. γίνονται οὖν πᾶσαι αἱ φαντασίαι ἀληθεῖς. καὶ κατὰ λόγον·

7.205Epikurosçular derler ki, bir tasavvur var olan bir şeyden ve tam o var olan şeye uygun olarak meydana geldiğinde doğru diye adlandırılır. Her tasavvur da var olan tasavvur edilen şeyden ve tam bu şeye uygun olarak oluşur. Öyleyse her tasavvur zorunlu olarak doğrudur.

7.205

εἰ γὰρ ἀληθὴς λέγεται φαντασία, φασὶν οἱ Ἐπικούρειοι, ὅταν ἀπὸ ὑπάρχοντός τε καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον γίνηται, πᾶσα δὲ φαντασία ἀπὸ ὑπάρχοντος τοῦ φανταστοῦ καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ φανταστὸν συνίσταται, πᾶσα κατ’ ἀνάγκην φαντασία ἐστὶν ἀληθής.

7.206Bazılarını yanıltan, aynı duyulur şeyden, örneğin görülen bir şeyden geliyormuş gibi görünen tasavvurların farklılığıdır; nesne bu yüzden başka renkte, başka biçimde ya da bir başka yönden değişmiş görünür. Bu kimseler, böylesine farklı ve çatışan tasavvurlardan birinin doğru, karşıtının ise yanlış olması gerektiğini sanmışlardır. Oysa bu, var olanların tabiatını kavrayamayan insanlara yakışan bir saflıktır.

7.206

ἐξαπατᾷ δὲ ἐνίους ἡ διαφορὰ φορὰ τῶν ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ αἰσθητοῦ, οἷον ὁρατοῦ, δοκουσῶν προσπίπτειν φαντασιῶν, καθ’ ἣν ἢ ἀλλοιόχρουν ἢ ἀλλοιόσχημον ἢ ἄλλως πως ἐξηλλαγμένον φαίνεται τὸ ὑποκείμενον. ὑπενόησαν γὰρ ὅτι τῶν οὕτω διαφερουσῶν καὶ μαχομένων φαντασιῶν δεῖ τὴν μέν τινα ἀληθῆ εἶναι, τὴν δ’ ἐκ τῶν ἐναντίων ψευδῆ τυγχάνειν. ὅπερ ἐστὶν εὔηθες καὶ ἀνδρῶν μὴ συνορώντων τὴν ἐν τοῖς οὖσι φύσιν.

7.207Görülen şeyler üzerinden konuşursak, görülen şey katı cismin bütünü değil, katı cismin rengidir. Rengin de bir kısmı katı cismin kendisindedir, yakından ve orta uzaklıktan görülen şeylerde olduğu gibi; bir kısmı ise katı cismin dışında, ona bitişik yerlerdedir, çok uzaktan görülen şeylerde olduğu gibi. Bu ikinci kısım aradaki mesafede değişip kendine özgü bir biçim alır ve gerçekte kendisi nasılsa öyle bir tasavvur verir.

7.207

οὐ γὰρ ὅλον ὁρᾶται τὸ στερέμνιον, ἴνα ἐπὶ τῶν ὁρατῶν ποιώκατ᾿ μέθᾳ τὸν λόγον, ἀλλὰ τὸ χρῶμα τοῦ στερεμνίου. τοῦ δὲ χρώματος τὸ μέν ἐστιν ἐΝ αὐτοῦ τοῦ στερεμνίου, καθάπερ ἐπὶ τῶν σύνεγγυς καὶ ἐκ τοῦ] μετρίου διαστήματος βλεπομένων, τὸ δ’ ἐκτὸς τοῦ στερεμνίου κἀν τοῖς ἐφεξῆς τόποις ὑποκείμενον, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἐκ μακροῦ διαστήματος θεωρουμένων. τοῦτο δὲ ἐν τῷ μεταξὺ ἐξαλλαττόμενον καὶ ἴδιον ἀναδεχόμενον σχῆμα τοιαύτην ἀναδίδωσι φαντασίαν, ὁποῖον καὶ αὐτὸ κατ’ ἀλήθειαν ὑπόκειται.

7.208İşittiğimiz ses, vurulan tunçtaki ya da bağıran kişinin ağzındaki ses değil, bizim hissimize ulaşan sestir. Uzaktan alçak bir ses işiten kişinin yanlış işittiğini de kimse söylemez, yaklaşınca sesi daha yüksek algılasa bile. Ben de aynı şekilde, kuleyi uzaktan küçük ve yuvarlak, yakından daha büyük ve dört köşe gördüğü için görmenin yanıldığını söylemem; tersine, doğruyu gördüğünü söylerim. Çünkü duyulur şey ona

7.208

ὅνπερ οὖν τρόπον οὔτε ἡ ἐν τῷ κρουομένῳ χαλκώματι φωνὴ ἐξακούεται οὔτε ἡ ἐν τῷ στόματι τοῦ κεκραγότος, ἀλλ’ ἡ προσπίπτουσα τῇ ἡμετέρᾳ αἰσθήσει, καὶ ὧς οὐθείς φησι τὸν ἐξ ἀποστήματος μικρᾶς ἀκούοντα φωνῆς ψευδῶς ἀκούειν, ἐπείπερ σύνεγγυς ἐλθὼν ὡς μείζονος ταύτης ἀντιλαμβάνεται, οὕτως οὐκ ἂν εἴποιμι ψεύδεσθαι τὴν ὄψιν, ὅτι ἐκ μακροῦ μὲν διαστήματος μικρὸν ὁρᾷ τὸν πύργον καὶ στρογγύλον, ἐκ δὲ τοῦ σύνεγγυς μείζονα καὶ τετράγωνον, ἀλλά μᾶλλον ἀληθεύειν, ὅτι καὶ ὅτε φαίνεται μικρὸν αὐτῇ

7.209küçük ve şu biçimde göründüğünde gerçekten küçüktür ve o biçimdedir, zira görüntülerin (eidōla) kenarları hava içindeki yolculukta aşınır; büyük ve başka biçimde göründüğünde de yine aynı şekilde gerçekten büyüktür ve başka biçimdedir. Ama artık ikisi aynı şey değildir. Yakından ve uzaktan görülen tasavvur edilen şeyin aynı olduğunu sanmak ise çarpık kanaatin işidir.

7.209

τὸ αἰσθητὸν καὶ τοιουτόσχημον, ὄντως ἐστὶ μικρὸν καὶ τοιουτόσχημον, τῇ διὰ τοῦ ἀέρος φορᾷ ἀποθραυομένων τῶν κατὰ τὰ εἴδωλα περάτων, καὶ ὅτε μέγα πάλιν καὶ ἀλλοιόσχημον, πάλιν ὁμοίως μέγα καὶ ἀλλοιόσχημον, ἤδη μέντοι οὐ τὸ αὐτὸ ἀμφότερα καθεστώς. τοῦτο γὰρ τῆς διαστρόφου λοιπόν ἐστι δόξης οἴεσθαι, ὅτι τὸ αὐτὸ ἦν τό τε ἐκ τοῦ σύνεγγυς καὶ τὸ πόρρωθεν θεωρούμενον φανταστόν.

7.210Hissin işi, kendisine ulaşan ve onu harekete geçiren şeyi, örneğin rengi algılamaktır; buradaki nesnenin başka, oradakinin başka olduğunu ayırt etmek değildir. Bu yüzden tasavvurların hepsi doğrudur; [kanaatlerin ise hepsi doğru değildir,] aralarında bir fark vardır. Kanaatlerin kimi doğru, kimi yanlıştır, çünkü bunlar bizim tasavvurlar hakkında verdiğimiz yargılardır. Kimi şeyleri doğru, kimilerini yanlış yargılarız: Ya tasavvurlara bir şey ekleyip yükleriz ya da onlardan bir şey eksiltiriz; kısacası hissin bildirdiğini çarpıtırız.

7.210

αἰσθήσεως δὲ ἴδιον ὑπῆρχε <τὸ> τοῦ παρόντος καὶ κινοῦντος αὐτὴν ἀντιλαμβάνεσθαι, οἷον χρώματος, οὐχὶ δὲ τὸ διακρίνειν ὅτι ἄλλο μέν ἐστι τὸ ἐνθάδε ἄλλο δὲ τὸ ἐνθάδε ὑποκείμενον. διόπερ αἱ μὲν φαντασίαι διὰ ταῦτα πᾶσαί εἰσιν ἀληθεῖς, <αἱ δὲ δόξαι οὐ πᾶσαι ἦσαν ἀληθεῖς> ἀλλ’ εἶχόν τινα διαφοράν. τούτων γὰρ αἱ μὲν ἦσαν ἀληθεῖς αἱ δὲ ψευδεῖς, ἐπείπερ κρίσεις καθεστᾶσιν ἡμῶν ἐπὶ ταῖς φαντασίαις, κρίνομεν δὲ τὰ μὲν ὀρθῶς, τὰ δὲ μοχθηρῶς ἤτοι παρὰ τὸ προστιθέναι τι καὶ προσνέμειν ταῖς φαντασίαις ἢ παρὰ τὸ ἀφαιρεῖν τι τούτων καὶ κοινῶς καταψεύδεσθαι τῆς αἰσθήσεως.

7.211Demek ki kanaatlerin kimi doğru, kimi yanlıştır: Apaçıklığın doğruladığı ve yalanlamadığı kanaatler doğru, apaçıklığın yalanladığı ve doğrulamadığı kanaatler yanlıştır.

7.211

οὐκοῦν τῶν δοξῶν κατὰ καταψεύδεσθαι αἱ μὲν ἀληθεῖς εἰσιν αἱ δὲ ψευδεῖς, ἀληθεὶς μὲν αἱ τε ἐπιμαρτυρούμεναι καὶ οὐκ ἀντιμαρτυρούμεναι πρὸς τῆς ἐναργείας, ψευδεῖς δὲ αἱ τε ἀντιμαρτυρούμεναι καὶ οὐκ ἐπιμαρτυρούμεναι πρὸς τῆς ἐναργείας.

7.212Doğrulama, kanaat konusu olan şeyin bir zamanlar sanıldığı gibi olduğunun apaçıklık yoluyla kavranmasıdır. Örneğin Platon uzaktan yaklaşırken, uzaklık yüzünden onun Platon olduğunu tahmin eder ve sanırım; o yaklaşıp uzaklık ortadan kalkınca Platon olduğu tanıklanır, apaçıklığın kendisiyle doğrulanmış olur.

7.212

ἔστι δὲ ἐπιμαρτύρησις μὲν κατάληψις δι’ ἐναργείας τοῦ τὸ δοξαζόμενον τοιοῦτον εἶναι ὁποῖόν ποτε ἐδοξάζετο, οἷον Πλάτωνος μακρόθεν κρόθεν προσιόντος εἰκάζω μὲν καὶ δοξάζω παρὰ τὸ διάστημα στῆμα ὅτι Πλάτων’ ἐστί, προσπελάσαντος δὲ αὐτοῦ προσεμαρτυρήθη μαρτυρήθη ὅτι ὁ Πλάτων’ ἐστί, συναιρεθέντος τοῦ καὶ ἐπεμαρτυρήθη δι’ αὐτῆς τῆς ἐναργείας.

7.213Yalanlanmama ise varsayılan ve kanaat konusu olan açık olmayan şeyin görünenle uyum içinde olmasıdır. Örneğin Epikuros açık olmayan bir şey olan boşluğun var olduğunu söyler ve bunu apaçık bir şeyle, hareketle temellendirir: Boşluk olmasaydı hareket de olmamalıydı, çünkü her şey dolu ve sıkı olduğundan hareket eden cismin geçeceği bir yer bulunmazdı;

7.213

οὐκ ἀντιμαρτύρησις δέ ἐστιν ἀκολουθία τοῦ ὑποσταθέντος καὶ δοξασθέντος ἀδήλου τῷ φαινομένῳ, οἷον ὁ Ἐπίκουρος λέγων εἶναι κενόν, ὅπερ ἐστὶν ἄδηλον, πιστοῦται δι’ ἐναργοῦς γοῦς πράγματος τοῦτο, τῆς κινήσεως· μὴ οὐδὲ κίνησις ὤφειλεν εἶναι, τόπον μὴ ἔχοντος τοῦ κινουμένου σώματος εἰς ὃν περιστήσεται διὰ τὸ πάντα εἷναι πλήρη καὶ ναστά,

7.214hareket var olduğuna göre görünen şey, kanaat konusu olan açık olmayan şeyi yalanlamaz. Yalanlama ise yalanlanmamanın karşıtıdır: Varsayılan açık olmayan şeyle birlikte görünenin de ortadan kalkmasıdır. Örneğin Stoacı boşluk olmadığını söyleyerek açık olmayan bir şey ileri sürer; bu böyle varsayılınca görünen şeyin, yani hareketin de onunla birlikte ortadan kalkması gerekir. Çünkü boşluk yoksa, az önce açıkladığımız biçimde, zorunlu olarak hareket de olmaz.

7.214

ὥστε τῷ δοξασθέντι ἀδήλῳ μὴ ἀντιμαρτυρεῖν τὸ φαινόμενον κινήσεως οὔσης. ἡ μέντοι ἀντιμαρτύρησις μαχόμενόν τί ἐστι τῇ οὐκ ἀντιμαρτυρήσει· ἦν γὰρ συνανασκευὴ τοῦ φαινομένου τῷ ὑποσταθέντι ἀδήλῳ, οἶον ὁ Στωικὸς λέγει μὴ εἶναι κενόν, ἄδηλόν τι ἀξιῶν, τούτῳ δὲ οὕτως ὑποσταθέντι ὀφείλει τὸ φαινόμενον συνανασκευάζεσθαι, φημὶ δ’ ἡ κίνησις· μὴ ὄντος γὰρ κενοῦ κατ’ ἀνάγκην οὐδὲ κίνησις γίγνεται κατὰ τὸν ἤδη προδεδηλωμένον ἡμῖν τρόπον.

7.215Aynı şekilde doğrulanmama da doğrulamanın karşıtıdır: Kanaat konusu olan şeyin sanıldığı gibi olmadığının apaçıklık yoluyla fark edilmesidir. Örneğin uzaktan biri yaklaşırken, uzaklık yüzünden onun Platon olduğunu tahmin ederiz; ama uzaklık ortadan kalkınca apaçıklık yoluyla onun Platon olmadığını anlarız. İşte bu doğrulanmamadır, çünkü kanaat konusu olan şey görünen tarafından doğrulanmamıştır.

7.215

ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ οὐκ ἐπιμαρτύρησις ἀντίξους ἐστὶ τῇ ἐπιμαρτυρήσει· ἦν γὰρ ὑπόπτωσις δι’ ἐναργείας τοῦ τὸ δοξαζόμενον μὴ εἶναι τοιοῦτον ὁποῖόν περ ἐδοξάζετο, οἶον πόρρωθέν τινος προσιόντος εἰκάξοἐναργείας μὲν παρὰ τὸ διάστημα Πλάτωνα εἶναι, ἀλλὰ συναιρεθέντος τοῦ διαστήματος ἔγνωμεν δι’ ἐναργείας ὅτι οὐκ ἔστι Πλάτων’. καὶ γέγονε τὸ τοιοῦτον οὐκ ἐπιμαρτύρησις· οὐ γὰρ ἐπεμαρτυρήθη τῷ φαινομένῳ τὸ δοξαζόμενον.

7.216Bu yüzden doğrulama ve yalanlanmama bir şeyin doğru olduğunun, doğrulanmama ve yalanlama ise yanlış olduğunun ölçütüdür. Bütün bunların dayanağı ve temeli ise apaçıklıktır.

Epikuros'a göre ölçüt de böyledir. Aristoteles ile Theophrastos ve genel olarak Peripatetikler ise

7.216

ὅθεν ἡ μὲν ἐπιμαρτύρησις καὶ οὐκ ἀντιμαρτύρησις τοῦ ἀληθὲς εἶναί τι ἐστὶ κριτήριον, ἡ δὲ οὐκ ἐπιμαρτύρησις καὶ ἀντιμαρτύρησις τοῦ ψεῦδος εἶναι. πάντων δὲ κρηπὶς καὶ θε\μέλιος ἡ ἐνάργεια. Τοιοῦτο μὲν καὶ κατὰ τὸν Ἐπίκουρόν ἐστι κριτήριον· οἱ δὲ περὶ τὸν Ἀριστοτέλη καὶ Θεόφραστον καὶ κοινῶς οἱ Περιπατητικοί,

7.217şeylerin tabiatı en genel düzeyde ikili olduğundan —daha önce söylediğim gibi kimi şeyler duyulur, kimileri akılla kavranır— ölçütü de ikili kabul ederler: duyulur şeyler için hissi, akılla kavranan şeyler için düşünmeyi. Theophrastos'un dediği gibi, ikisine ortak olan ölçüt ise

7.217

διττῆς οὔσης κατὰ τὸ ἀνωτάτω τῆς τῶν πραγμάτων φύσεως, ἐπεὶ τὰ μέν, καθὼς προεῖπον, αἰσθητά ἐστι τὰ δὲ νοητά, διττὸν καὶ αὐτοὶ τὸ κριτήριον ἀπολείπουσιν, αἴσθησιν μὲν τῶν αἰσθητῶν, νόησιν δὲ τῶν νοητῶν, κοινὸν δὲ ἀμφοτέρων, ὧς ἔλεγεν ὁ Θεόφραστος,

7.218apaçık olandır. Sıralamada ilk gelen ölçüt, akıldan yoksun ve ispat edilemeyen histir; önem bakımından ise ilk gelen nous'tur, sıralamada hissin ardından geliyor görünse de.

7.218

τὸ ἐναργές. τάξει μὲν οὖν πρῶτόν ἐστι τὸ ἄλογον καὶ ἀναπόδεικτον κριτήριον, <ἡ> αἴσθησις, δυνάμει δὲ ὁ νοῦς, εἰ καὶ τῇ τάξει δευτερεύειν δοκεῖ παρὰ τὴν αἴσθησιν.

7.219Çünkü his duyulur şeylerden harekete geçer. Hisdeki apaçık hareketin ardından da daha üstün ve daha yetkin olan, kendiliğinden hareket edebilen canlıların psykhē'sinde bir hareket doğar. Onlar buna hafıza ve tasavvur derler: Hissin hâline yönelik olarak hafıza, hisse bu hâli veren duyulur şeye yönelik olarak da tasavvur.

7.219

ἀπὸ μὲν γὰρ τῶν αἰσθητῶν κινεῖται ἡ αἴσθησις, ἀπὸ δὲ τῆς κατὰ ἐνάργειαν περὶ τὴν αἴσθησιν κινήσεως ἐπιγίνεταί τι κατὰ ψυχὴν κίνημα τοῖς κρείττοσι καὶ βελτίοσι καὶ ἐξ αὑτῶν δυναμένοις κινεῖσθαι ζῴοις· ὅπερ μνήμη τε καὶ φαντασία καλεῖται παρ’ αὐτοῖς, μνήμη μὲν τοῦ περὶ τὴν αἴσθησιν πάθους, φαντασία δὲ τοῦ ἐμποιήσαντος τῇ αἰσθήσει τὸ πάθος αἰσθητοῦ.

7.220Bu yüzden böyle bir hareketin ayak izine benzediğini söylerler. İz nasıl hem bir şey tarafından hem de bir şeyden meydana gelirse —ayağın basmasıyla ve örneğin Dion'dan—, psykhē'nin bu hareketi de bir şey tarafından, yani hissin hâli tarafından, bir şeyden de, yani duyulur şeyden meydana gelir ve ona belli bir benzerlik taşır.

7.220

διόπερ ἴχνει τὸ τοιοῦτον ἀναλογεῖν κίνημα φασίν· καὶ ὅν τρόπον ἐκεῖνο, φημὶ δὲ τὸ ἴχνος, ὑπό τινός τε γίνεται καὶ ἀπό τινος, ὑπό τινος μὲν οἷον τῆς τοῦ ποδὸς ἐπερείσεως, ἀπό τινος δὲ ὥσπερ τοῦ Δίωνος, οὕτω καἲ τὸ προειρημένον τῆς ψυχῆς κίνημα ὑφ’ οὗ μὲν γίνεται ὥσπερ τοῦ περὶ τὴν αἴσθησιν πάθους, ἀφ’ οὗ δὲ καθάπερ τοῦ αἰσθητοῦ, πρὸς ὃ καὶ ὁμοιότητά τινα σῴζει.

7.221Hafıza ve tasavvur denen bu hareket de kendi içinde, onun ardından gelen üçüncü bir hareketi, akla dayalı tasavvur hareketini barındırır. Bu hareket artık bizim yargımıza ve prohairesis'imize bağlıdır; ona dianoia ve nous denir. Örneğin Dion apaçık biçimde karşısına çıkınca insanın hissi bir biçimde etkilenip değişir; hissin bu hâli sonucunda psykhē'sinde Dion'un bir tasavvuru oluşur —hafıza dediğimiz ve ize benzettiğimiz şey budur—,

7.221

τοῦτο δὲ πάλιν τὸ κίνημα, ὅπερ μνήμη τε καὶ φαντασία καλεῖται, εἶχεν ἐν ἑαυτῷ τρίτον ἐπιγινόμενον ἄλλο κίνημα τὸ τῆς λογικῆς φαντασίας, κατὰ κρίσιν λοιπὸν καὶ προαίρεσιν τὴν ἡμετέραν συμβαῖνον, ὅπερ κίνημα διάνοιά τε καὶ νοῦς προσαγορεύεται, οἶον ὅταν τις προσπεσόντος κατ’ ἐνάργειαν Δίωνος πάθη πως τὴν αἴσθησιν καὶ τραπῇ, ὑπὸ δὲ τοῦ περὶ τὴν αἴσθησιν πάθους ἐγγένηταί τις αὐτοῦ τῇ ψυχῇ φαντασία, ἣν καὶ μνήμην πρότερον ἐλέγομεν καὶ ἴχνει παραπλήσιον ὑπάρχειν,

7.222sonra insan bu tasavvurdan yola çıkarak kendi isteğiyle zihninde bir hayal canlandırıp şekillendirir, örneğin cins olarak insanı. Peripatetik filozoflar psykhē'nin bu hareketine, farklı bakış açılarına göre dianoia ve nous adını verirler: kuvve hâlinde dianoia, fiil hâlinde nous.

7.222

ἀπὸ δὲ ταύτης τῆς φαντασίας ἑκουσίως ἀναζωγραφῇ αὐτῷ καὶ ἀναπλάσσῃ φάντασμα, καθάπερ τὸν γενικὸν ἄνθρωπον. τὸ γὰρ δὴ τοιοῦτο κίνημα τῆς ψυχῆς κατὰ διαφόρους ἐπιβολὰς οἱ Περιπατητικοὶ τῶν φιλοσόφων διάνοιάν τε καὶ νοῦν ὀνομάζουσι, κατὰ μὲν τὸ δύνασθαι διάνοιαν, κατὰ δὲ ἐνέργειαν νοῦν·

7.223Psykhē bu şekillendirmeyi yapabildiğinde, yani tabiatı buna elverdiğinde, buna dianoia denir; fiilen yaptığında ise nous adı verilir. Kavram, epistēmē ve tekhnē de nous'tan ve düşünmeden oluşur. Düşünme kimi zaman tek tek eidos'larla, kimi zaman hem eidos'larla hem de cinslerle ilgilidir;

7.223

ὅταν μὲν γὰρ δύνηται τοῦτον ποιεῖσθαι τὸν ἀναπλασμὸν ψυχή, τουτέστιν ὅταν πεφύκῃ, διάνοια καλεῖται, ὅταν δὲ ἐνεργητικῶς ἤδη ποιῇ, νοῦς ὀνομάζεται. ἀπὸ μέντοι τοῦ νοῦ καὶ τῆς διανοήσεως συνίσταται ἥ τε ἔννοια καὶ ἐπιστήμη καὶ τέχνη. διανόησις μὲν γὰρ γίνεται ὁτὲ μὲν τῶν κατὰ μέρος εἰδῶν ὁτὲ δὲ τῶν τε εἰδῶν καὶ τῶν γενῶν·

7.224nous'un bu tür hayallerini bir araya toplamaya, cüzîleri küllîde özetlemeye kavram denir. Bu toplama ve özetlemenin sonunda da epistēmē ve tekhnē ortaya çıkar: epistēmē yanılmaz olandır, tekhnē ise her bakımdan öyle olmayandır.

7.224

ἀλλ’ ὁ μὲν ἀθροισμὸς τῶν τοιούτων τοῦ νοῦ φαντασμάτω καὶ ἡ συγκεφαλαίωσις τῶν ἐπὶ μέρους εἰς τὸ καθόλου ἔννοια καλεῖται, ἐν δὲ τῷ ἀθροισμῷ τούτῳ καὶ τῇ συγκεφαλαιώσει τελευταῖον ὑφίσταται ἥ τε ἐπιστήμη καὶ τέχνη, ἐπιστήμη μὲν <ἡ> καὶ ἀδιάπτωτον ἔχουσα, τέχνη δὲ ἡ μὴ πάντως τοιαύτη.

7.225Epistēmē'lerin ve tekhnē'lerin tabiatı sonradan oluştuğu gibi, kanaat denen şey de sonradan oluşur: Psykhē hisle ortaya çıkan tasavvura boyun eğip görünene katıldığında ve onay verdiğinde, buna kanaat denir.

7.225

ὥσπερ δὲ ἡ τῶν ἐπιστημῶν καὶ τεχνῶν φύσις ἐστὶν ὑστερογενής, οὕτω καὶ ἡ καλουμένη δόξα· ὅταν γὰρ εἴξῃ ἡ ψυχὴ τῇ ἀπὸ τῆς αἰσθήσεως ἐγγενομένῃ φαντασίᾳ καὶ τῷ φανέντι πρόσθηται καὶ συγκατάθηται, λέγεται δόξα.

7.226Söylenenlerden anlaşılıyor ki şeylerin bilgisinin ilk ölçütleri his ve nous'tur; his alet, nous ise usta gibidir. Biz nasıl terazi olmadan ağırla hafifi tartamaz, cetvel olmadan doğruyla eğrinin farkını kavrayamazsak, nous da tabiatı gereği his olmadan şeyleri sınayamaz.

Ana hatlarıyla Peripatetiklerin görüşleri de bunlardır.

7.226

φαίνεται οὖν ἐκ τῶν εἰρημένων πρῶτα κριτήρια τῆς τῶν πραγμάτων γνῶσ’ ἕως ἥ τε αἴσθησις καὶ ὁ νοῦς, ἡ μὲν ὀργάνου τρόπον ἔχουσα ὁ δὲ τεχνίτου. ὥσπερ γὰρ ἡμεῖς οὐ δυνάμεθα χωρὶς ζυγοῦ τὴν τῶν βαρέων καὶ κούφων ἐξέἐγγένηται τάσιν ποιεῖσθαι, οὐδὲ ἄτερ κανόνος τὴν τῶν εὐθέων καὶ στρεβλῶν διαφορὰν λαβεῖν, οὕτως οὐδὲ ὁ νοῦς χωρὶς σἰσθήσεως δοκιμάσαι πέφυκε τὰ πράγματα. Τοιοῦτοι μὲν οὖν ὧς ἐν κεφαλαίοις εἰσὶ καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ Περιπάτου·

7.227Geriye Stoacıların görüşü kaldığına göre, şimdi hemen onu da anlatalım. Bu adamlar hakikatin [ölçütünün] kavrayıcı tasavvur olduğunu söylerler. Bunu anlamak için önce onlara göre tasavvurun ne olduğunu ve onun türleri arasındaki farkları bilmemiz gerekir.

7.227

ἀπολειπομένης δ’ ἔτι τῆς Στωικῆς δόξης (fr. II 56 Arn.) παρακειμένως καὶ περὶ ταύτης λέγωμεν. τοίνυν φασὶν ἀληθείας εἷναι οἱ ἄνδρες οὗτοι τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν. ταύτην δ’ εἰσόμεθα πρότερον γνόντες, τί ποτέ ἐστι κατ’ αὐτοὺς ἡ φαντασία καὶ τίνες ἐπ’ εἴδους ταύτης διαφοραί.

7.228Onlara göre tasavvur psykhē'de bir izdir. Bu konuda daha baştan görüş ayrılığına düştüler: Kleanthes izi, mühür yüzüklerinin balmumunda bıraktığı iz gibi girinti ve çıkıntı olarak anladı; Khrysippos ise bunu saçma buldu.

7.228

φαντασία οὖν ἐστι κατ’ αὐτοὺς τύπωσις ἐν ψυχῇ. περὶ ἧς εὐθὺς καὶ διέστησαν· Κλεάνθης (fr. 484 Arn.) μὲν γὰρ ἤκουσε τὴν τύπωσιν κατὰ εἰσοχήν τε καὶ ἐξοχήν, ὥσπερ καὶ <τὴν> διὰ τῶν δακτυλίων γινομένην τοῦ κηροῦ τύπωσιν, Χρύσιππος δὲ ἄτοπον ἡγεῖτο τὸ τοιοῦτον.

7.229Der ki: Önce, düşünce aynı anda bir üçgeni ve bir dörtgeni tasavvur ettiğinde, aynı cismin aynı anda farklı biçimler taşıması, aynı anda hem üçgen hem dörtgen, hatta yuvarlak olması gerekecektir; bu ise saçmadır. Sonra, içimizde aynı anda pek çok tasavvur bulunduğundan, psykhē'nin de sayısız biçim alması gerekecektir; bu da öncekinden beterdir.

7.229

πρῶτον μὲν γάρ, φησί, δεήσει τῆς διανοίας ὑφ’ ἔν ποτε τρίγωνόν τι καὶ τετράγωνον φαντασιουμένης τὸ αὐτὸ σῶμα κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον διαφέροντα ἔχειν περὶ αὐτῷ σχήματα ἅμα τε τρίγωνον καὶ τετράγωνον γίνεσθαι ἢ καὶ περιφερές, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον· εἶτα, πολλῶν ἅμα φαντασιῶν ὑφισταμένων ἐν ἡμῖν, παμπληθεῖς καὶ τοὺς σχηματισμοὺς ἕξειν τὴν ψυχήν, ὃ τοῦ προτέρου χεῖρόν ἐστιν.

7.230Kendisi, Zenon'un “iz” sözünü “değişim” yerine kullandığını düşünüyordu; tanım şöyle olacaktı: “Tasavvur psykhē'nin değişimidir.” Böylece içimizde aynı anda pek çok tasavvur oluştuğunda aynı cismin sayısız değişime uğraması artık saçma olmaz.

7.230

αὐτὸς οὖν τὴν τύπωσιν εἰρῆσθαι ὑπὸ τοῦ Ζήνωνος (fr. 58 Arn.) ὑπενόει ἀντὶ τῆς ἑτεροιώσεως, ὥστ’ εἶναι τοιοῦτον τὸν λόγον ‘‘φαντασία ἐστὶν ἑτεροίωσις ψυχῆς”, μηκέτι ἀτόπου ὄντος <τοῦ> τὸ αὐτὸ σῶμα, ὑφ’ ὲν [κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον] πολλῶν λῶν περὶ ἡμᾶς συνισταμένων φαντασιῶν, παμπληθεῖς ἀναδέχεσθαι ἑτεροιώσεις·

7.231Çünkü birçok kişi aynı anda konuştuğunda hava aynı anda sayısız ve farklı darbe alıp hemen birçok değişime uğrar; yönetici kısım da çeşitli tasavvurlar edinirken buna benzer bir şey yaşayacaktır.

7.231

ὥσπερ γὰρ ὁ ἀήρ, ὅταν ἅμα πολλοὶ φωνῶσιν, ἀμυθήτους ὑπὸ ‘ὲν καὶ διαφερούσας ἀναδεχόμενος πληγὰς εὐθὺς πολλὰς ἴσχει καὶ τἀς ἑτεροιώσεις, οὕτω καὶ τὸ ἡγεμονικὸν ποικίλως φαντασιούμενον ἀνάλογόν τι τούτῳ πείσεται.

7.232Başkaları ise Khrysippos'un düzeltme amacıyla ortaya koyduğu tarifin de doğru olmadığını söylerler. Bir tasavvur varsa bu psykhē'nin bir izi ve değişimidir; ama psykhē'de bir iz varsa bu her durumda tasavvur değildir. Parmak bir yere çarptığında ya da el kaşındığında psykhē'de bir iz ve değişim meydana gelir, ama tasavvur meydana gelmez; çünkü tasavvur psykhē'nin herhangi bir kısmında değil, yalnızca düşüncede, yani yönetici kısımda oluşur.

7.232

ἄλλοι δὲ οὐδὲ τὸν κατὰ διόρθωσιν ἐκείνου ἐξενεχθέντα ὅρον ὀρθῶς ἔχειν φασίν. εἰ μὲν γὰρ ἔστι τις φαντασία, αὕτη τύπωσις καὶ ἑτεροίωσις τῆς ψυχῆς καθέστηκεν· εἰ δέ τις ἐστὶ τύπωσις τῆς ψυχῆς, ἐκείνη οὐ πάντως ἐστὶ φαντασία. καὶ γὰρ προδπταίσματος μάτος γενομένου περὶ τὸν δάκτυλον ἢ κνησμοῦ περὶ τὴν χεῖρα συμβάντος τύπωσις μὲν καὶ ἑτεκνησμοῦ τῆς ψυχῆς ἀποτελεῖται, οὐχὶ δὲ καὶ φαντασία, ἐπείπερ οὐδὲ περὶ τῷ τυχόντι μέρει τῆς ψυχῆς γίνεσθαι ταύτην συμβέβηκεν, ἀλλὰ περὶ τῇ διανοίᾳ μόνον καὶ τῷ ἡγεμονικῷ.

7.233Stoacılar bunlara cevap olarak “psykhē'de iz” sözünde “psykhē'de olması bakımından” kaydının da örtük olarak bulunduğunu söylerler; tarifin tamamı şöyledir: “Tasavvur psykhē'de, psykhē'de olması bakımından bir izdir.” Gözdeki beyaz lekeye (ephēlotēs) “gözde beyazlık” dediğimizde “gözde olması bakımından”, yani beyazlığın gözün belli bir kısmında olduğunu da kastederiz; yoksa hepimiz tabiatça gözümüzde beyazlık taşıdığımız için hepimizde bu leke var demek olurdu. Aynı şekilde tasavvurun psykhē'de bir iz olduğunu söylediğimizde, izin psykhē'nin belli bir kısmında, yani yönetici kısımda oluştuğunu da kastederiz. Böylece açılmış hâliyle tarif şöyle olur: “Tasavvur yönetici kısımda bir değişimdir.”

7.233

πρὸς οὓς ἀπαντῶντες οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς συνεμφαίνεσθαί φασι τῇ τυπώσει τῆς ψυχῆς τὸ ὧς ἂν ἐν ψυχῇ, ὥστε εἶναι τὸ πλῆρες τοιοῦτον ‘‘φαντασία ἐστὶ τύπωσις ἐν ψυχῇ ὡς ἂν ἐν ψυχῇ” καθὰ γὰρ ἡ ἐφηλότης λέγεται λευκότης ἐν ὀφθαλμῷ συνεμφαινόντων ἡμῶν τὸ ὧς ἐν ὀφθαλμῷ, τουτέστι τὸ κατὰ ποιὸν μέρος τοῦ ὀφθαλμοῦ, τὴν λευκότητα εἶναι, ἴνα μὴ πάντες ἄνθρωποι ἐφηλότητα ἔχωμεν ὧς ἂν πάντες ἐκ φύσεως ἔχοντες λευκότητα ἐν ὀφθαλμῷ, οὕτως ὅταν λέγωμεν τὴν φαντασίαν τύπωσιν ἐν ψυχῇ, συνεμφαίνομεν καὶ τὸ περὶ ποιὸν μέρος γίνεσθαι τῆς ψυχῆς τὴν τύπωσιν, τουτέστι τὸ ἡγεμονικόν, ὥστε ἐξαπλούμενον γίνεσθαι τὸν ὅρον τοιοῦτον ‘‘φαντασία ἐστὶν ἑτεροίωσις ἐν ἡγεμονικῷ”.

7.234Başkaları aynı anlayıştan yola çıkarak daha zarif bir savunma yapmışlardır. Psykhē iki anlamda söylenir derler: bütün bileşimi bir arada tutan şey anlamında ve özel olarak yönetici kısım anlamında. İnsanın psykhē ile bedenden oluştuğunu ya da ölümün psykhē'nin bedenden ayrılması olduğunu söylediğimizde, özel olarak yönetici kısmı kastederiz.

7.234

ἄλλοι δὲ ἀπὸ τῆς αὐτῆς ὁρμώμενοι δυνάμεως γλαφυρώτερον ἀπελογήσαντο. φασὶ γὰρ ψυχὴν λέγεσθαι διχῶς, τό τε συνέχον τὴν ὅλην σύγκρισιν καὶ κατ’ ἰδίαν τὸ ἡγεμονικόν. ὅταν γὰρ εἴπωμεν συνεστάναι τὸν ἄνθρωπον ἐκ ψυχῆς καὶ σώματος, ἤ τὸν θάνατον εἶναι χωρισμὸν ψυχῆς ἀπὸ σώματος, ἰδίως καλοῦμεν τὸ ἡγεμονικόν.

7.235Aynı şekilde iyileri bölümlere ayırıp kimilerinin psykhē'ye, kimilerinin bedene, kimilerinin de dış şeylere ait olduğunu söylediğimizde de bütün psykhē'yi değil, onun yönetici kısmını kastederiz; çünkü hâller ve iyiler o kısımda bulunur.

7.235

ὡσαύτως δὲ καὶ ὅταν διαιρούμενοι φάσκωμεν ἀγαθῶν τὰ μὲν εἶναι περὶ ψυχὴν τὰ δὲ περὶ σῶμα τὰ δ’ ἐκτός, οὐ τὴν ὅλην ψυχὴν ἐμφαίνομεν ἀλλὰ τὸ ἡγεμονικὸν ταύτης μόριον· περὶ τούτῳ γὰρ τὰ πάθη καὶ τὰ ἀγαθὰ συνίσταται.

7.236Bu yüzden Zenon tasavvurun psykhē'de bir iz olduğunu söylediğinde, psykhē'yi bütün olarak değil onun bir kısmı olarak anlamak gerekir; sözün anlamı şu olur: “Tasavvur yönetici kısımdaki bir değişimdir.” Ama bazıları, bu böyle olsa bile yine hata yapıldığını söyler.

7.236

διόπερ καὶ ὅταν λέγῃ ὁ Ζήνων (fr. 58 Arn.) φαντασίαν εἶναι τύπωσιν ἐν ψυχῇ, ἀκουστέον ψυχὴν οὐ τὴν ὅλην ἀλλὰ τὸ μόριον αὐτῆς, ἵνα ᾖ τὸ λεγόμενον οὕτως ἔχον ‘‘φαντασία ἐστὶν ἑτεροίωσις περὶ τὸ ἡγεμονικόν” ἀλλὰ κἂν οὕτως ἔχῃ, φασί τινες, πάλιν ἡμάρτηται.

7.237Çünkü dürtü, onay ve kavrayış da yönetici kısmın değişimleridir, ama tasavvurdan farklıdırlar: Tasavvur bizim bir etkilenmemiz ve durumumuzdur, bunlar ise daha çok bizim faaliyetlerimizdir. Birçok şeye birden uyan tarif ise kusurludur.

7.237

καὶ γὰρ ἡ ὁρμὴ καὶ ἡ συγκατάθεσις καὶ ἡ κατάληψις ἑτεροιώσεις μέν εἰσι τοῦ ἡγεμονικοῦ, διαφέρουσι δὲ τῆς φαντασίας· ἡ μὲν γὰρ πεῖσίς τις ἦν ἡμετέρα καὶ διάθεσις, αὗται δὲ πολὺ μᾶλλον ἢ ὁρμαὶ] ἐνέργειαί τινες ἡμῶν ὑπῆρχον. μοχθηρὸς ἄρα ἐστὶν <ὁ> ὅρος πολλοῖς καὶ πράγμασιν ἐφαρμοζόμενος·

7.238İnsanı tarif edip “insan akıllı bir canlıdır” diyen kişi, tanrı da akıllı bir canlı olduğu için insan kavramını sağlıklı biçimde çizmemiş olur; tasavvurun yönetici kısmın değişimi olduğunu ileri süren de aynı şekilde yanılmıştır. Çünkü bu tarif, tasavvuru saydığımız hareketlerin her birinden daha fazla açıklıyor değildir.

7.238

καὶ ὃν τρόπον ὁ τὸν ἄνθρωπον ὁρισάμενος καὶ εἰπὼν ὅτι ἄνθρωπός ἐστι ζῷον λογικόν, οὐχ ὑγιῶς τὴν ἔννοιαν τοῦ ἀνθρώπου ὑπέραψε διὰ τὸ καὶ τὸν θεὸν ζῷον εἶναι λογικόν, οὕτω καὶ ὁ τὴν φαντασίαν ἀποφηνάμενος ἑτεροίωσιν ἡγεμονικοῦ διέπεσεν· οὐ μᾶλλον γὰρ ταύτης ἢ ἑκάστης τῶν κατηριθμημένων κινήσεων ἐστιν ἀπόδοσις.

7.239Bu itiraz karşısında da Stoacılar yine örtük anlamlara başvururlar ve tasavvurun tarifinde “etkilenme yoluyla” kaydının da anlaşılması gerektiğini söylerler. Erosu “dostluk kurma girişimi” diye tarif eden kişi, açıkça söylemese de “güzel gençlerle” kaydını örtük olarak katar, çünkü yaşlılara ve gençliğin çağını yitirmiş olanlara kimse âşık olmaz. Aynı şekilde, derler, tasavvurun yönetici kısmın değişimi olduğunu söylediğimizde, değişimin faaliyet yoluyla değil etkilenme yoluyla gerçekleştiğini de örtük olarak söylemiş oluruz.

7.239

τοιαύτης δ’ οὔσης καὶ τῆσδε τῆς ἐνστάσεως πάλιν ἐπὶ τὰς συνεμφάσεις οἱ Στωικοὶ ἀνατρέχουσι, λέγοντες τῷ ὅρῳ δεῖν τῆς φαντασίας συνακούειν τὸ κατὰ πεῖσιν· ὧς γὰρ ὁ λέγων τὸν ἔρωτα ἐπιβολὴν εἶναι φιλοποιίας συνεμφαίνει τὸ νέων ὡραίων, καὶ εἰ μὴ κατὰ τὸ ῥητὸν τοῦτο ἐκφέρῃ (οὐθεὶς γὰρ γερόντων καὶ ἀκμῆς ὥραν μὴ ἐχόντων ἐρᾷ), οὕτως ὅταν λέγωμεν, φασί, τὴν φαντασίαν ἑτεροίωσιν ἡγεμονικοῦ, συνεμφαίνομεν τὸ κατὰ πεῖσιν ἀλλὰ μὴ τὸ κατὰ ἐνέργειαν γίνεσθαι τὴν ἑτεροίωσιν.

7.240Ama bu yoldan da suçlamadan kurtulmuş görünmüyorlar. Çünkü yönetici kısım beslendiğinde, hatta büyüdüğünde etkilenme yoluyla değişir; ama bu değişim etkilenme ve durum olduğu hâlde tasavvur değildir. Meğer ki yine tasavvurun bu tür durumlardan ayrılan kendine özgü bir etkilenme olduğunu söylesinler, ya da şunu söylesinler:

7.240

δοκοῦσι δὲ μηδ’ οὕτως ἐκπεφευγέναι τὸ ἔγκλημα· ὅτε γὰρ τρέφεται τὸ ἡγεμονικὸν καὶ νὴ Δία γε αὔξεται, ἑτεροιοῦται μὲν κατὰ πεῖσιν, οὐκ ἔστι δὲ ἡ τοιαύτη ἐτεροίωσις αὐτοῦ, καίπερ κατὰ πεῖσιν οὖσα καὶ διάθεσιν, φαντασία, ἐκτὸς εἰ μή τι πάλιν λέγοιεν ἰδίωμα πείσεως εἶναι τὴν φαντασίαν, ὅπερ διενήνοχε τῶν τοιούτων διαθέσεων, ἢ ἐκεῖνό γε,

7.241Tasavvur ya dış şeylerin ya da içimizdeki hâllerin tasavvuru olduğundan (bu ikincisine onlar daha yerinde bir adla “boş çekim” derler), tasavvurun tanımında etkilenmenin ya dışarıdan gelen bir çarpmayla ya da içimizdeki hâllerle gerçekleştiği de elbette örtük olarak bulunur; büyüme ya da beslenmeyle olan değişimde ise bu kayıt anlaşılamaz.

Demek ki Stoacılara göre tasavvuru tanımlamak bu kadar zordur. Tasavvurlar arasında başka birçok fark da vardır, ama söyleyeceklerimiz yeterli olacaktır.

7.241

ἐπεὶ ἡ φαντασία γίνεται ἤτοι τῶν ἐκτὸς ἢ τῶν ἐν ἡμῖν παθῶν ὃ δὴ κυριώτερον διάκενος ἑλκυσμὸς παρ’ αὐτοῖς καλεῖται), πάντως ἐν τῷ λόγῳ τῆς φαντασίας συνεμφαίνεσθαι τὸ τὴν πεῖσιν γίνεσθαι ἤτοι κατὰ τὴν ἐκτὸς προσβολὴν ἢ κατὰ τὰ ἐν ἡμῖν πάθη, ὅπερ οὐκέτ’ ἔστιν ἐπὶ τῆς κατὰ τὰς αὐξήσεις ἢ θρέψεις ἑτεροιώσεως συνεξακούειν. Ἀλλ’ ἡ μὲν φαντασία κατὰ τοὺς ἀπὸ τῆς Στοᾶς οὕτω δυσαπόδοτός ἐστι· τῶν δὲ φαντασιῶν πολλαὶ μὲν καὶ ἄλλαι εἰσὶ διαφοραί, ἀπαρκέσουσι δὲ αἱ λεχθησόμεναι.

7.242Tasavvurların kimi ikna edici, kimi ikna edici olmayan, kimi hem ikna edici hem ikna edici olmayan, kimi de ne ikna edici ne ikna edici olmayandır. İkna edici olanlar psykhē'de yumuşak bir hareket meydana getirenlerdir: örneğin şu anda “gündüz olduğu” ve “benim konuştuğum” tasavvurları, aynı ölçüde açık olan her şey. İkna edici olmayanlar ise böyle olmayan, tersine bizi onaydan uzaklaştıranlardır: örneğin “Gündüzse

7.242

τούτων γὰρ αἱ μέν εἰσι πιθαναί, αἱ δὲ ἀπίθανοι, αἱ δὲ πιθαναὶ ἄμα καὶ ἀπίθανοι, αἱ δὲ οὔτε πιθαναὶ οὔτε ἀπίθανοι. πιθαναὶ μὲν οὖν εἰσιν αἱ λεῖον κίνημα περὶ ψυχὴν ἐργαζόμεναι, ὥσπερ νῦν τὸ “ἡμέραν εἶναι” καὶ τὸ ‘‘ἐμὲ διαλέγεσθαι” καὶ πᾶν ὃ τῆς ὁμοίας ἔχεται περιφανείας, ἀπίθανοι δὲ αἱ μὴ τοιαῦται ἀλλ’ ἀποστρέφουσαι ἡμᾶς τῆς συγκαταθέσεως, οἷον “εἰ ἡμέρα ἐστίν,

7.243güneş yerin üstünde değildir” ya da “Karanlıksa gündüzdür.” Hem ikna edici hem ikna edici olmayanlar, bir şeyle ilişkilerine göre kimi zaman öyle, kimi zaman böyle olanlardır; çözümsüz argümanların tasavvurları gibi. Ne ikna edici ne ikna edici olmayanlar ise şu tür şeylerin tasavvurlarıdır: “Yıldızların sayısı çifttir”, “Yıldızların sayısı tektir.” İkna edici ya da ikna edici olmayan tasavvurların da kimi doğru, kimi yanlış,

7.243

οὐκ ἔστιν ἥλιος ὑπὲρ γῆς· εἰ σκότος ἐστίν, ἡμέρα ἐστίν.“ πιθαναὶ δὲ καὶ ἀπίθανοι καθεστᾶσιν αἱ κατὰ τὴν πρός τι σχέσιν ὁτὲ μὲν γινόμεναι γινόμεναι ὁτὲ δὲ τοῖαι, οἶον αἱ τῶν ἀπόρων λόγων, οὔτε δὲ πιθαναὶ οὔτε ἀπίθανοι καθάπερ αἱ τῶν τοιούτων πραγμάτων ‘‘ἄρτιοί εἰσιν οἱ ἀστέρες· περισσοί εἰσιν οἱ ἀστέρες.” τῶν δὲ πιθανῶν ἢ ἀπιθάνων] φαντασιῶν αἱ μέν εἰσιν ἀληθεῖς, αἱ δὲ ψευδεῖς,

7.244kimi hem doğru hem yanlış, kimi de ne doğru ne yanlıştır. Doğru olanlar, hakkında doğru bir yüklem kurulabilenlerdir: örneğin şu anda “Gündüzdür” ya da “Aydınlıktır.” Yanlış olanlar, hakkında yanlış bir yüklem kurulabilenlerdir: örneğin suya batmış küreğin kırık olduğu ya da revakın ucuna doğru daraldığı. Hem doğru hem yanlış olanlar ise, Orestes'e deliliği sırasında Elektra'dan gelen tasavvur gibidir

7.244

αἱ δὲ ἀληθεῖς καὶ ψευδεῖς, αἱ δὲ οὔτε ἀληθεῖς οὔτε ψευδεῖς. ἀληθεῖς μὲν οὖν εἰσιν ὧν ἔστιν ἀληθῆ κατηγορίαν ποιήσασθαι, ὧς τοῦ ‘‘ἡμέρα ἐσιτίν” ἐπὶ τοῦ παρόντος ἢ τοῦ “φῶς ἐστι,” ψευδεῖς δεῖς δὲ ὧν ἔστι ψευδῆ κατηγορίαν ποιήσασθαι, ὧς τοῦ κεκλάσθαι τὴν κατὰ βυθοῦ κώπην ἢ μείουρον εἶναι τὴν στοάν, ἀληθεῖς δὲ καὶ ψευδεῖς, ὁποία προσέπιπτεν Ὀρέστῃ κατὰ μανίαν ἀπὸ τῆς Ἠλέκτρας

7.245(var olan birinden geliyor olması bakımından doğruydu, çünkü Elektra vardı; bir Erinys'ten geliyor olması bakımından yanlıştı, çünkü Erinys yoktu). Biri hayattaki Dion'u uykusunda karşısında duruyormuş gibi görürse, bu da yanlış bir tasavvur, boş bir çekimdir.

7.245

(καθὸ μὲν γὰρ ὧς ἀπὸ ὑπάρχοντός τινος προσέπιπτεν, ἦν ἀληθής, ὑπῆρχε γὰρ Ἠλέκτρα, καθὸ δ’ ὧς ἀπὸ Ἐρινύος, ψευδής, οὐκ ἦν γὰρ Ἐρινύς) 5 καὶ πάλιν εἰ τις ἀπὸ Δίωνος ζῶντος κατὰ τούς ὕπνους ὧς ἀπὸ παρεστῶτος ὀνειροπολεῖται ψευδῆ καὶ διάκενον κενὸν ἑλκυσμόν.

7.246Ne doğru ne yanlış olanlar ise cinse ait tasavvurlardır. Çünkü türleri şöyle ya da böyle olan şeylerin cinsleri ne şöyledir ne böyle. Örneğin insanların kimi Yunan, kimi barbardır; ama cins olarak insan ne Yunandır —yoksa o türün bütün fertleri Yunan olurdu— ne de aynı sebeple barbardır.

7.246

οὔτε δὲ ἀληθεῖς οὔτε ψευδεῖς ἦσαν αἱ γενικαί· ὣ ’ν γὰρ τὰ εἴδη τοῖα ἢ τοῖα, τούτων τὰ γένη οὔτε τοῖα οὔτε τοῖα, οἷον τῶν ἀνθρώπων οἱ μέν εἰσιν Ἕλληνες οἱ δὲ βάρβαροι, ἀλλ’ ὁ γενικὸς ἄνθρωπος οὔτε Ἕλλην ἐστίν, ἐπεὶ πάντες ἂν οἱ ἐπ’ εἴδους ἦσαν Ἕλληνες, οὔτε βάρβαρος διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν.

7.247Doğru tasavvurların kimi kavrayıcıdır, kimi değildir. Kavrayıcı olmayanlar, bazılarına bir hastalık hâli sırasında gelenlerdir. Çünkü sayıklayan ve kara safraya tutulmuş sayısız kişi doğru bir tasavvur edinir, ama bu kavrayıcı değildir; dışarıdan ve rastlantıyla öyle denk gelmiştir. Bu yüzden çoğu zaman onun hakkında kesin konuşmazlar, ona onay da vermezler.

7.247

τῶν δὲ ἀληθῶν αἱ μέν εἰσι καταληπτικαὶ αἱ δὲ οὔ, οὐ καταληπτικαὶ μὲν αἱ προσπίπτουσαί τισι κατὰ πάθος· μυρίοι γὰρ φρενιτίζοντες καὶ μελαγχολῶντες ἀληθῆ μὲν ἕλκουσι φαντασίαν, οὐ καταληπτικὴν δὲ ἀλλ’ ἔξωθεν καὶ ἐκ τύχης οὕτω στνοεσιπτσαβμ σοῦσαν, ὅθεν οὐδὲ διαβεβαιοῦνται περὶ αὐτῆς πολλάκις, οὐδὲ συγκατατίθενται αὐτῇ.

7.248Kavrayıcı tasavvur ise var olan bir şeyden gelen, tam o var olan şeye uygun olarak basılmış ve mühürlenmiş olan, var olmayan bir şeyden gelemeyecek türden tasavvurdur. Bu tasavvurun nesneleri algıladığına ve onların bütün özelliklerini ustaca yansıttığına son derece güvendikleri için, bu niteliklerin her birinin onda bulunduğunu söylerler.

7.248

καταληπτικὴ δέ ἐστιν ἡ ἀπὸ ὑπάρχοντος καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον ἐναπομεμαγμένη καὶ ἐναπεσφραγισμένη, ὁποία οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος (Stoic. fr. I 59 Arn.). ἄκρως γὰρ πιστούμενοι πιστούμενοι ἀντιληπτικὴν εἶναι τῶν ὑποκειμένων τήνδε τὴν φαντασίαν καὶ πάντα τεχνικῶς τὰ περὶ αὐτοῖς ἰδιώματα ἀναμεμαγμένην, ἕκαστον τούτων φασὶν ἔχειν συμβεβηκός.

7.249Bunların ilki, var olan bir şeyden gelmesidir; çünkü tasavvurların çoğu, delilerde olduğu gibi, var olmayan şeyden gelir ve bunlar kavrayıcı olamaz. İkincisi, hem var olan bir şeyden gelmesi hem de tam o var olana uygun olmasıdır; çünkü kimi tasavvurlar var olan bir şeyden gelir ama o var olanın kendisini yansıtmaz, biraz önce delirmiş Orestes örneğinde gösterdiğimiz gibi. Orestes var olan Elektra'dan bir tasavvur edinmişti, ama bu tasavvur tam o var olana uygun değildi; onu Erinyslerden biri sanıyordu. Bu yüzden Elektra yaklaşıp onunla ilgilenmeye çalışınca onu iterek şöyle der (Euripides, Orestes 264):

Bırak beni! Sen benim Erinyslerimden birisin.

Herakles de var olan Thebai'den etkilenmişti, ama tam o var olana uygun biçimde değil. Oysa kavrayıcı tasavvurun tam var olana uygun olarak meydana gelmesi gerekir.

7.249

ὧν πρῶτον μὲν τὸ ἀπὸ ὑπάρχοντος γίνεσθαι· πολλαὶ γὰρ τῶν φαντασιῶν προσπίπτουσιν ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος ὥσπερ ἐπὶ μεμηνότων, αἵτινες οὐκ ἂν εἶεν καταληπτικαί. δεύτερον δὲ τὸ καὶ ἀπὸ ὑπάρχοντος εἶναι καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον· ἔνιαι γὰρ πάλιν ἀπὸ ὑπάρχονητος μέν εἰσιν, οὐκ αὐτὸ δὲ τὸ ὑπάρχον ἰνδάλλονται, ὧς ἐπὶ τοῦ μεμηνότ’ ὃς Ὀρέστου μικρῷ πρότερον ἐδείκνυμεν. εἷλκε μὲν γὰρ φαντασίαν ἀπὸ ὑπάρχοντος τῆς Ἠλέκτρας, οὐ κατ’ αὐτὸ δὲ τὸ ὑπάρχον· μίαν γὰρ τῶν Ἐρινύων ὑπελάμβανεν αὐτὴν εἷναι, καθὸ καὶ προσιοῦσαν καὶ τημελεῖν αὐτὸν σπουδάζουσαν ἀπωθεῖται λέγων (Εurip. Orest. 264) μέθες· μί’ οὖσα τῶν ἐμῶν Ἐρινύων. καὶ ὁ Ἡρακλῆς ἀπὸ ὑπάρχοντος μὲν ἐκινεῖτο τῶν Θηβῶν. οὐ κατ’ αὐτὸ δὲ τὸ ὑπάρχον· καὶ γὰρ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον δεῖ γίνεσθαι τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν.

7.250Dahası, tasavvur edilen şeylerin bütün özelliklerini ustaca yansıtabilmesi için basılmış ve mühürlenmiş olması da gerekir.

7.250

οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἐναπομεμαγμένην καὶ ἐναπεσφραγισμένην τυγχάνειν, ἵνα πάντα τεχνικῶς τὰ ἰδιώματα τῶν φανταστῶν ἀναμάττηται.

7.251Nasıl ki oymacılar yaptıkları işin bütün kısımlarına el sürer, nasıl ki yüzük mühürleri bütün çizgilerini her seferinde balmumuna tam olarak basar, nesneleri kavrayanlar da onların bütün özelliklerine yönelmelidir.

7.251

ὧς γὰρ οἱ γλυφεῖς πᾶσι τοῖς μέρεσι συμβάλλουσι βάλλουσι τῶν τελουμένων, καὶ ὃν τρόπον αἱ διὰ τῶν δακτυλίων σφραγῖδες ἀεὶ πάντας ἐπ’ ἀκριβὲς τοὺς χαρακτῆρας ἐναπομάττονται τῷ κηρῷ, οὕτω καὶ οἱ κατάληψιν ποιούμενοι τῶν ὑποκειμένων πᾶσιν ὀφείλουσιν αὐτῶν τοῖς ἰδιώμασιν μασιν ἐπιβάλλειν.

7.252“Var olmayan bir şeyden gelemeyecek türden” kaydını ise şu yüzden eklediler: Akademililer, Stoacıların aksine, her bakımdan ayırt edilemez bir tasavvurun bulunmasını imkânsız saymamışlardır. Stoacılar, kavrayıcı tasavvura sahip olan kişinin şeylerde bulunan farkı ustaca yakaladığını söylerler, çünkü böyle bir tasavvurun, boynuzlu yılanların öteki yılanlardan ayrılması gibi, öteki tasavvurlardan ayrılan bir özelliği vardır. Akademililer ise tersine, kavrayıcı tasavvurdan ayırt edilemeyen yanlış bir tasavvurun da bulunabileceğini söylerler.

7.252

τὸ δὲ ‘‘οἴα οὐκ ἂν γένοιτο ἀπὸ μὴ ὑπάρχοντος” προσέθεσαν, ἐπεὶ οὐχ ὥσπερ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἀδύνατον ὑπειλήφασι κατὰ πάντα ἀπαράλλακτόν τινα εὑδύνατον οὕτω καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας. ἐκεῖνοι μὲν γάρ φασιν ὅτι ὁ ἔχων τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν τεχνικῶς προσβάλλει τῇ ὑπούσῃ τῶν πραγμάτων διαφορᾷ, ἐπείπερ καὶ εἶχέ τι τοιοῦτον ἰδίωμα ἡ τοιαύτη φαντασία παρὰ τὰς ἄλλας φαντασίας καθάπερ οἱ κεράσται παρὰ τοὺς ἄλλους ὄφεις· οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας τοὐναντίον φασὶ δύνασθαι τῇ καταληπτικῇ φαντασίᾳ ἀπαράσσακτον εὑρεθήσεσθαι ψεῦδος.

7.253Eski Stoacılar hakikatin ölçütünün bu kavrayıcı tasavvur olduğunu söylerler; daha yeni olanlar ise buna “hiçbir engeli olmayan” kaydını da eklediler.

7.253

Ἀλλὰ γὰρ οἱ μὲν ἀρχαιότεροι τῶν Στωικῶν κριτήριόν φασιν εἶναι τῆς ἀληθείας τὴν καταληπτικὴν ταύτην φαντασίαν, οἱ δὲ νεώτεροι προσετίθεσαν καὶ τὸ μηδὲν ἔχουσαν ἔνστημα.

7.254Çünkü kimi zaman gelen tasavvur kavrayıcıdır, ama dışarıdaki koşullar yüzünden inandırıcı olmaz. Örneğin Herakles Alkestis'i yerin altından çıkarıp Admetos'un karşısına getirdiğinde, Admetos Alkestis'ten kavrayıcı bir tasavvur almıştı ama ona inanmıyordu.

7.254

ἔσθ’ ὅτε γὰρ καταληπτικὴ μὲν προσπίπτει φαντασία, ἄπιστος δὲ διὰ τὴν ἔξωθεν περίστασιν. οἷον ὅτε Ἀδμήτῳ ὁ Ἡρακλῆς τὴν Ἄλκηστιν γῆθεν ἀναγαγὼν παρέστησε, τότε ὁ Ἄδμητος ἔσπασε μὲν καταληπτικὴν φαντασίαν ἀπὸ τῆς Ἀλκήστιδος, ἠπίστει δ’ αὐτῇ·

7.255Menelaos da Truva'dan dönüp, uğruna on yıl savaşılan Helene hayaletini gemide bırakarak Proteus'un yanında gerçek Helene'yi gördüğünde, var olan birinden gelen, tam o var olana uygun, basılmış ve mühürlenmiş bir tasavvur almıştı, ama ona [inanmadı. ...]

7.255

καὶ ὅτε ἀπὸ Τροίας ὁ Μενέλαος ἀνακομισθεὶς ἑώρα τὴν ἀληοὐκ θῆ Ἑλένην παρὰ τῷ Πρωτεῖ, καὶ] καταλιπὼν ἐπὶ τῆς νεὼς τὸ ἐκείνης εἴδωλον, περὶ οὗ δεκαετὴς συνέστη πόλεμος, ἀπὸ ὑπάρχοντος μὲν καὶ κατ’ αὐτὸ τὸ ὑπάρχον καὶ ἐναπομεμαγμένην καὶ ἐναπεσφραγισμένην ἐλάμβανε φαντασίαν, οὐκ εἶχε δὲ αὐτήν <. . .

7.256[...] Demek ki kavrayıcı tasavvur, hiçbir engeli olmadığında ölçüttür; bu tasavvurlar ise kavrayıcıydı ama engelleri vardı. Admetos, Alkestis'in öldüğünü, ölenin bir daha dirilmediğini, ama kimi zaman bazı hayaletlerin göründüğünü düşünüyordu. Menelaos da Helene'yi gemide gözetim altında bıraktığını hesaba katıyordu; Pharos'ta karşısına çıkanın Helene değil de bir hayalet, daimōnca bir şey olması ihtimal dışı değildi.

7.256

.> ὥσθ’ ἡ μὲν καταληπτικὴ φαντασία κριτήριόν ἐστι μηδὲν ἔχουσα ἔνστημα, αὗται δὲ καταληπτικαὶ μὲν ἦσαν, εἶχον δὲ ἐνστάσεις· ὅ τε γὰρ Ἄδμητος ἐλογίζετο ὅτι τέθνηκεν ἡ Ἄλκηστις καὶ ὅτι ὁ ἀποθανὼν οὐκέτι ἀνίσταται, ἀλλὰ δαιμόνιά τινά ποτε ἐπιφοιτᾷ· ὅ τε Μενέλαος συνεώρα ὅτι ἀπολέλοιπεν ἐν τῇ νηὶ φυλαττομένην τὴν Ἑλένην, καὶ οὐκ ἀπίθανον μέν ἐστιν Ἑλένην μὴ εἶναι τὴν ἐπὶ τῆς Φάρου εὑρεθεῖσαν, φάντασμα δέ τι καὶ δαιμόνιον.

7.257Bu yüzden kavrayıcı tasavvur kayıtsız şartsız değil, hiçbir engeli olmadığında hakikatin ölçütü olur. Böyle bir tasavvur apaçık ve çarpıcı olduğundan, derler, bizi adeta saçımızdan yakalayıp onaya sürükler; böyle görünmek ya da öteki tasavvurlardan farkını ortaya koymak için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymaz.

7.257

ἐνθένδε οὐχ ἀπλῶς κριτήριον γίνεται τῆς ἀληθείας ἡ καταληπτικὴ φαντασία, ἀλλ’ ὅταν μηδὲν ἔνστημα ἔχῃ. αὕτη γὰρ ἐναργὴς οὖσα καὶ πληκτικὴ μόνον οὐχὶ τῶν τριχῶν, φασί, λαμβάνεται, κατασπῶσα ἡμᾶς εἰς συγκατάθεσιν, καὶ ἄλλου μηδενὸς δεομένη εἰς τὸ τοιαύτη προσπίπτειν ἢ εἰς τὸ τὴν πρὸς τἀς ἄλλας διαφορὰν ὑποβάλλειν.

7.258Bu yüzden her insan, bir şeyi titizlikle kavramaya çalıştığında böyle bir tasavvurun peşine kendiliğinden düşer. Örneğin görülen şeylerde, nesnenin bulanık bir tasavvurunu aldığında gözünü diker, hiç yanılmamak için görülen şeye yaklaşır, gözlerini ovar; kısacası yargıladığı şeyin açık ve çarpıcı bir tasavvurunu edinene kadar her şeyi yapar, sanki kavrayışın güvencesinin bu tasavvurda yattığını görür gibidir.

7.258

διὸ δὴ καὶ πᾶς ἄνθρωπος, ὅταν τι σπουδάζῃ μετὰ ἀκριβείας καταλαμβάνεσθαι, τὴν τοιαύτην φαντασίαν ἐξ ἑαυτοῦ μεταδιώκειν φαίνεται, οἶον ἐπὶ τῶν ὁρατῶν, ὅταν ἀμυδρὰν λαμβάνῃ τοῦ ὑποκειμένου φαντασίαν. σίαν. ἐντείνει γὰρ τὴν ὄψιν καὶ σύνεγγυς ἔρχεται τοῦ ὁρωμένου ὧς τέλεον μὴ πλανᾶσθαι, παρατρίβει τε τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ καθόλου πάντα ποιεῖ, μέχρις ἂν τρανὴν καὶ πληκτικὴν σπάσῃ τοῦ κρινομένου φαντασίαν, ὧς ἐν ταύτῃ κειμένην θεωρῶν τὴν τῆς καταλήψεως πίστιν.

7.259Zaten aksini söylemek de imkânsızdır. Tasavvurun ölçüt olduğunu kabul etmekten vazgeçen kişi bunu başka bir tasavvura dayanarak yaptığı için, ister istemez tasavvurun ölçüt olduğunu doğrulamış olur. Çünkü tabiat hakikati tanıyabilelim diye bize ışık gibi his kuvvesini ve onun aracılığıyla oluşan tasavvuru vermiştir.

7.259

καὶ γὰρ ἄλλως τοὐναντίον ἀδύνατόν ἐστι λέγειν, καὶ ἀνάγκη τὸν ἀφιστάμενον τοῦ ἀξιοῦν ὅτι φαντασία κριτήριόν ἐστι, καθ’ ἑτέρας φαντασίας ὑπόστασιν τοῦτο πάσχοντα βεβαιοῦν τὸ φαντασίαν εἶναι κριτήριον, τῆς φύσεως οἱονεὶ φέγγος ἡμῖν πρὸς ἐπίγνωσιν τῆς ἀληθείας τὴν αἰσθητικὴν δύναμιν ἀναδούσης καὶ τὴν δι’ αὐτῆς γινομένην φαντασίαν.

7.260Bu kadar büyük bir kuvveti reddetmek ve kendimizi adeta ışıktan yoksun bırakmak saçmadır. Renkleri ve aralarındaki farkları kabul edip de görmeyi var olmayan ya da güvenilmez bir şey diye inkâr eden, seslerin var olduğunu söyleyip de işitmenin bulunmadığını ileri süren kişi son derece saçma konuşur; çünkü renkleri ve sesleri hangi araçlarla düşündüysek, onlar olmadan renkleri ve sesleri kullanamayız bile. Aynı şekilde şeyleri kabul edip de şeyleri algılamamızı sağlayan his tasavvurunu kötüleyen kişi de büsbütün aklını yitirmiş, kendini cansızlarla bir tutmuştur.

7.260

ἄτοπον οὖν ἐστι τοσαύτην δύναμιν ἀθετεῖν καὶ τὸ ὥσπερ φῶς αὐτῶν ἀφαιρεῖσθαι. ὃν γὰρ τρόπον ὁ χρώματα μὲν ἀπολείπων καὶ τἀς ἐν τούτοις διαφοράς, τὴν δὲ ὅρασιν ἀναιρῶν ὧς ἀνύπαρκτον ἢ ἄπιστον, καὶ φωνὰς μὲν εἶναι λέγων, ἀκοὴν δὲ μὴ ὑπάρχειν ἀξιῶν, σφόδρα ἐστὶν ἄτοπος (δι᾿ ὧν γὰρ ἐνοήσαμεν χρώματα καὶ φωνάς, ἐκείνων ἀπόντων οὐδὲ χρῆσθαι δυνατοὶ χρώμασιν ἢ φωναῖς), οὕτω καὶ ὁ τὰ πράγματα μὲν ὁμολογῶν, τὴν δὲ φαντασίαν τῆς αἰσθήσεως, σεως, δι’ ἦς τῶν πραγμάτων ἀντιλαμβάνεται, διαβάλλων τελέως ἐστὶν ἐμβρόντητος, καὶ τοῖς ἀψύχοις ἴσον αὐτὸν ποιῶν.

7.261Stoacıların öğretisi de böyledir. Ölçüt üzerine görüş ayrılığının hemen hepsi gözler önüne serildiğine göre, artık itiraza girişmenin ve sözü ölçüte getirmenin vakti gelmiştir. Daha önce söylediğim gibi (§ 47 vd.), kimi ölçütü logosa, kimi akıldan yoksun hislere, kimi de ikisine birden yerleştirdi. Kimi onu “kim tarafından” olan ölçüt, yani insan olarak; kimi “neyin aracılığıyla” olan ölçüt, yani his ve düşünce olarak; kimi de uygulanış olarak, yani tasavvur olarak kabul etti.

7.261

Τοιοῦτο μὲν καὶ τὸ τῶν Στωικῶν ἐστὶ δόγμα· πάσης δὲ σχεδὸν τῆς περὶ κριτηρίου διαφωνίας ὐπ’ ὄψιν κειμένης, καιρὸς ἂν εἴη τῆς ἀντιρρήσεως ἐφάπτεσθαι καὶ ἐπὶ τὸ κριτήριον ἐπανάγειν. καθὼς οὖν προεῖπον (§ 47 sqq.), οἱ ἐν τῷ λόγῳ οἱ δὲ ἐν ταῖς ἀλόγοις αἰσθήσεσιν οἱ δὲ ἐν ἀμφοτέροις τοῦτο ἀπέλιπον, καὶ οἱ μὲν τὸ ὑφ’ οὖ ὧς τὸν ἄνθρωπον, θρωπον, οἱ δὲ τὸ δι’ οὗ ὧς τὴν αἴσθησιν καὶ διάνοιαν, οἱ δὲ τὸ ὧς προσβολὴν καθάπερ τὴν φαντασίαν.

7.262Saydığımız filozofların hepsini tek tek ele alıp aynı şeyleri tekrarlamak zorunda kalmamak için, güçlükleri elden geldiğince bu ölçütlerin her birine uygulamaya çalışacağız.

7.262

πειρασόμεθα <οὖν> κατὰ τὸ δυνατὸν ἑκάστῃ τῶν τοιούτων τἀς ἀπορίας ἐφαρμόττειν, ἵνα μὴ κατ’ ἄνδρα πάντας τοὺς κατηριθμημένους φιλοσόφους ἐπιόντες ταυτολογεῖν ἀναγκαζώμεθα. Περὶ ἀνθρώπου

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…