İçeriğe geç
Bilginlere Karşı

Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı

IV. Kitap

4.1Aritmetikçilere Karşı

Kemiyetin bir kısmı kesintisiz cisimlerde bulunur; buna büyüklük denir ve geometri en çok bununla ilgilenir. Bir kısmı da ayrık şeylerde bulunur; bu sayıdır ve aritmetik bununla uğraşır. Geometrinin ilkelerinden ve teoremlerinden sonra şimdi sayıya geçip onu da inceleyelim; çünkü sayı ortadan kalkınca onun üzerine kurulan tekhnē de olmayacaktır.

4.1

Ἐπειδὴ τοῦ ποσοῦ τὸ μέν ἐστιν ἐν τοῖς συνεχέσι σώμασιν, ὃ δὴ μέγεθος καλεῖται, περὶ ὅ ἐστι μάλιστα ἡ γεωμετρία, τὸ δὲ ἐν διεστῶσιν, ὅπερ ἀριθμὸς καθέστηκεν, περὶ ὃν ἡ ἀριθμητικὴ καταγίνεται, σκοπῶμεν ἀπὸ τῶν γεωμετρικῶν τε ἀρχῶν καὶ θεωρημάτων μετελθόντες καὶ τὰ περὶ ἀριθμοῦ τούτου γὰρ ἀναιρεθέντος οὐδʼ ἡ περὶ αὐτὸν συνισταμένη γενήσεται τέχνη.

4.2Genel olarak matematikçilerden Pythagorasçılar, onlara göre bütün evrenin tabiatı sayılarla yönetildiği için, sayılara büyük bir güç atfederler. Bu yüzden şu sözü dillerinden hiç düşürmezlerdi:

Her şey sayıya benzer.

Aritmetikteki gücü yüzünden yalnız sayı üzerine değil, bunu kendilerine gösteren Pythagoras üzerine de bir tanrı üzerine yemin eder gibi yemin ederek şöyle derlerdi:

Hayır, psykhēmize tetraktysi bağışlayanın hakkı için, ki o, ebedî akan tabiatın köklerini taşıyan pınardır.

4.2

Καθόλου μὲν οὖν οἱ ἀπὸ τῶν μαθημάτων Πυθαγορικοὶ μεγάλην ἀπονέμουσι δύναμιν τοῖς ἀριθμοῖς ὡς τῆς τῶν ὅλων φύσεως κατ’ αὐτοὺς διοικουμένης. ὅθεν καὶ ἀεί ποτε ἐπεφώνουν τὸ (Simpl. in Arist. phys. p.1102,22 Diels) ἀριθμῷ δέ τε πάντʼ ἐπέοικεν, | ὀμνύοντες οὐ μόνον τὸν ἀριθμὸν ἀλλὰ καὶ τὸν ὑποδείξαντα αὐτοῖς τοῦτον Πυθαγόραν ὡς θεὸν διὰ τὴν ἐν ἀριθμητικῇ δύναμιν, λέγοντες οὐ μὰ τὸν ἁμετέρᾳ ψυχᾷ παραδόντα τετρακτύν, παγὰν ἀενάου φύσεως ῥιζώματ’ ἔχουσαν. (B 15 Diels)

4.3Onlar ilk dört sayıdan oluşan "dördüncü sayı"ya tetraktys derlerdi. Çünkü bir, iki, üç ve dört toplanınca on eder; on da en mükemmel sayıdır, çünkü ona ulaşınca yeniden bire döner ve saymaya baştan başlarız. Ona "ebedî akan tabiatın köklerini taşıyan pınar" demelerinin sebebi, onlara göre her şeyin, örneğin cismin ve psykhēnin bileşim oranının onda yatmasıdır; bunları örnek olarak anmak yeterli olacaktır.

4.3

τετρακτὺς δὲ προσηγορεύετο παῤ αὐτοῖς ὁ ἐκ τῶν πρώτων 〈δ΄〉 ἀριθμῶν συγκείμενος ‘τέταρτος ἀριθμός’. ἓν γὰρ καὶ δύο καὶ τρία καὶ τέσσαρα δέκα γίνεται ὅς ἐστι τελειότατος ἀριθμός, ἐπείπερ ἐπʼ αὐτὸν φθάσαντες πάλιν ἀναλύομεν ἐπὶ τὴν μονάδα καὶ ἐξ ὑπαρχῆς ποιούμεθα τὰς ἀριθμήσεις. πηγὴν δὲ ἀενάου φύσεως ῥιζώματ’ ἔχουσαν εἰρήκασιν αὐτὸν διὰ τὸ κατ’ αὐτούς ἐν αὐτῷ τὸν λόγον τῆς ἁπόντων κεῖσθαι συστάσεως, οἷον εὐθέως τοῦ τε σώματος καὶ τῆς ψυχῆς· ἀπαρκέσει γὰρ τούτων ὑποδειγματικῶς μεμνῆσθαι.

4.4Bir, öteki sayıların oluşumunu meydana getiren bir ilke olarak konur; iki ise uzunluğu meydana getirir. Geometrinin ilkelerini ele alırken önce noktanın ne olduğunu, sonra genişliği olmayan uzunluk olan çizgiyi gösterdiğimiz gibi, burada da bir noktanın, iki ise çizginin ve uzunluğun yerini tutar; çünkü zihin ikiyi düşünürken bir yerden bir yere geçer, bu da uzunluktu.

4.4

ἡ μὲν οὖν μονὰς ἀρχή τις ὑπόκειται τῆς τῶν ἄλλων ἀριθμῶν ἀπεργαστικὴ συστάσεως, ἡ δὲ δυὰς μήκους ἐστὶν ἀπεργαστική. καθάπερ γὰρ ἐπὶ τῶν γεωμετρικῶν ἀρχῶν (M III 19 sqq.) ὑπεδείξαμεν πρῶτον, τίς ἐστιν ἡ στιγμή, εἶτα μετ’ αὐτὴν ἡ γραμμὴ μῆκος ἀπλατές τυγχάνουσα, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἡ μὲν μονὰς τὸν τῆς στιγμῆς ἐπέχει λόγον, ἡ δὲ δυὰς τὸν τῆς γραμμῆς καὶ τοῦ μήκους· πσθὲν γάρ ποι ἐχώρησεν ἡ διάνοια ταύτην ἐννοουμένη, τοῦτο δʼ ἦν μῆκος.

4.5Üç ise genişliğe ve yüzeye karşılık gelir; çünkü zihin bir yerden bir yere ve oradan yine başka bir yere gider. Uzunluk boyutuna genişlik boyutu eklenince de yüzey düşünülür. Üçe dördüncü bir birim, yani dördüncü bir nokta eklenirse piramit, yani katı bir cisim ve şekil meydana gelir; çünkü onun hem uzunluğu hem genişliği hem derinliği vardır. Böylece cismin oranı "dördüncü sayı"da bulunur.

4.5

ἡ δὲ τριὰς ἐπὶ τοῦ πλάτους καὶ τῆς ἐπιφανείας ἐτέτακτο ποθὲν γάρ ποι 〈καὶ πάλιν ποι〉 ἐφέρετο ὁ νοῦς. καὶ προστιθεμένης τῇ κατὰ μῆκος διαστάσει τῆς κατὰ πλάτος διαστάσεως ἐπιφάνειανοεῖται. ἀλλὰ κἂν ἐπιθεωρήσῃ τις τῇ τριάδι τετάρτην μονάδα, τουτέστι τέταρτον σημεῖον, γίνεται πυραμίς, στερεὸν σῶμα καὶ σχῆμα· καὶ γὰρ μῆκος ἔχει καὶ πλάτος καὶ βάθος ὥστε ἐν τῷ ‘τετάρτῳʼ ἀριθμῷ τὸν τοῦ σώμα|τος περιέχεσθαι λόγον.

4.6Psykhēnin oranı da öyle: Bütün evrenin bir uyuma göre yönetildiğini söyledikleri gibi, canlının da bir uyuma göre can bulduğunu söylerler. Kusursuz uyumun da üç uyumlu aralıkta, yani dörtlüde, beşlide ve oktavda var olduğu kabul edilir. Dörtlü "üçte bir fazlası" oranında (4:3), beşli "bir buçuk katı" oranında (3:2), oktav da "iki katı" oranında (2:1) bulunur.

4.6

καὶ μὴν καὶ τὸν τῆς ψυχῆς· ὡς γὰρ τὸν ὅλον κόσμον κατὰ ἁρμονίαν λέγουσι διοικεῖσθαι, οὕτω καὶ τὸ ζῷον ψυχοῦσθαι. δοκεῖ δὲ ἡ τέλειος ἁρμονία ἐν τρισὶ συμφωνίαις λαμβάνειν τὴν ὑπόστασιν, τῇ τε διὰ τεττάρων καὶ τῇ διὰ πέντε καὶ τῇ διὰ πασῶν. ἡ μὲν οὖν διὰ τεσσάρων ἐν ἐπιτρίτῳ κεῖται λόγῳ, ἡ δέ διὰ πέντε ἐν ἡμιολίῳ, ἡ δέ διὰ πασῶν ἐν διπλασίονι.

4.7Bir sayının kendisini ve onun üçte birini içeren sayıya "üçte bir fazlası" denir; sekizin altıya oranı böyledir, çünkü sekiz hem altıyı hem onun üçte birini, yani ikiyi içerir. Bir sayı başka bir sayıyı ve onun yarısını içerdiğinde "bir buçuk katı" denir; dokuzun altıya oranı böyledir, çünkü dokuz altıdan ve onun yarısından, yani üçten oluşur. İki eşit sayının toplamına eşit olana da "iki katı" denir; dördün ikiye oranı gibi, çünkü dört ikiyi iki kez içerir.

4.7

ἐπίτριτος δὲ λέγεται ἀριθμὸς ὁ ἐξ ὅλου τινὸς ἀριθμοῦ συνεστηκὼς καὶ ἐκ τοῦ τρίτου μέρους ἐκείνου, ὡς ἔχει ὁ ὀκτὼ πρὸς τὸν ἕξ καὶ γὰρ αὐτὸν τὸν ἓξ περιέσχηκε καὶ τὸ τρίτον αὐτοῦ, τουτέστι τὴν δυάδα. ἡμιόλιος δὲ καλεῖται, ὅταν περιέχῃ ἀριθμὸς ἀριθμὸν καὶ τὸ ἥμισυ ἐκείνου, ὡς ἔχει ὁ ἐννέα πρὸς τὸν ἕξ· συνέστηκε γὰρ ἐκ τοῦ ἓξ καὶ ἐκ τοῦ ἡμίσεος αὐτοῦ, τουτέστι τῶν τριῶν. διπλασίων δέ προσαγορεύεται ὁ δυσὶν ἀριθμοῖς 〈ἴσοις〉 ἴσος, ὡς ὁ τέσσαρα πρὸς τὸν δύο δὶς γὰρ τὸν αὐτὸν περιέσχηκεν.

4.8Durum böyle olunca, baştaki varsayıma göre bir, iki, üç ve dört olmak üzere dört sayı bulunduğundan ve psykhēnin biçiminin de uyum oranına göre bunlarda saklı olduğunu söylediğimizden: dört ikinin, iki de birin iki katıdır ve oktav uyumu bu orandaydı;

4.8

ἀλλὰ γὰρ τούτων οὕτως ἐχόντων, καὶ κατὰ τὴν ἀρχῆθεν ὑπόθεσιν τεσσάρων ὄντων ἀριθμῶν, τοῦ τε ἑνὸς καὶ δύο καὶ τρία καὶ τέσσαρα, ἐν οἷς ἐλέγομεν καὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἰδέαν περιέχεσθαι κατὰ τὸν ἐναρμόνιον λόγον, ὁ μὲν τέσσαρα τοῦ δύο καὶ ὁ δύο τῆς μονάδος ἐστὶ διπλασίων, ἐν ᾧ ἔκειτο ἡ διὰ πασῶν συμφωνία,

4.9üç ikinin bir buçuk katıdır (çünkü hem ikiyi hem onun yarısını içerir; bu yüzden beşli uyumu da temellendirir); dört de üçün üçte bir fazlasıdır ve dörtlü uyum da bunda yatıyordu. Böylece Pythagorasçıların "dördüncü sayı"ya "ebedî akan tabiatın köklerini taşıyan pınar" demeleri yerindedir.

4.9

ὁ δὲ τρία τοῦ δύο ἡμιόλιος (καὶ γὰρ αὐτὸν τὸν δύο περιέσχηκε καὶ τὸ ἥμισυ τούτου, ὅθεν καὶ τὴν διὰ πέντε συμφωνίαν ὑποβάλλειν), ὁ δὲ τέσσαρα τοῦ τρία ἐπίτριτος, ὑπέκειτο δὲ καὶ ἐν τούτῳ ἡ διὰ τεσσάρων συμφωνία. ὥστε εἰκότως τὸν ‘τέταρτον ἀριθμὸν’ παρὰ τοῖς Πυθαγορικοῖς εἰρῆσθαι πηγὴν ἀενάου φύσεως ῥιζώματ’ ἔχουσαν.

4.10Sayılara büyük bir güç atfettikleri, örnek kabilinden söylenen bu sözlerden açıkça anlaşılır. Onların sayılar hakkında söyledikleri pek çoktur; ama şimdi bunları uzatmayı bırakıp itirazımıza geçelim ve söze, bütün sayıların ilkesi olan ve ortadan kalkınca sayının da kalmadığı birden başlayalım.

4.10

Ἀλλʼ ὅτι μὲν πολλὴν δύναμιν ἀπένεμον τοῖς ἀριθμοῖς, ἐκ τούτων συμφανές ὑποδειγματικώτερον εἰρημέ|νων· πολὺς γὰρ ὁ περὶ ἀριθμῶν παρʼ αὐτοῖς ἐστὶ λόγος, ὃν ἐάσαντες τὰ νῦν μηκύνειν ἁπτώμεθα τῆς ἀντιρρήσεως, τὴν ἀρχὴν τῶν λόγων ἀπὸ μονάδος ποιησάμενοι, ἥτις ἀρχὴ παντὸς ἀριθμοῦ καθέστηκε καὶ ἧς ἀναιρουμένης οὐδʼ ἔστιν ἀριθμός.

4.11Birin kavramını bize daha çok Pythagorasçılara yakışır biçimde betimleyen Platon şöyle der: "Bir, onsuz hiçbir şeye bir denmeyen şeydir" ya da "kendisine katılarak her şeye hem bir hem çok denen şeydir." Çünkü örneğin bitkiye, hayvana, taşa bir denir, ama bunlar kendi tarifleri bakımından bir değildir; birden pay aldıkları için bir olarak düşünülürler; bir ise bunlardan hiçbiri değildir.

4.11

Τὴν τοῦ ἑνὸς τοίνυν νόησιν διατυπῶν ἡμῖν πυθαγορικώτερον ὁ Πλάτων φησὶν ‘ἕν ἐστιν οὗ μηδὲν χωρίς λέγεται ἕν’ ἢ ‘οὗ μετοχῇ ἕκαστον ἕν τε καὶ πολλὰ λέγε- ται᾿. τὸ γὰρ φυτόν, εἰ τύχοι, καὶ τὸ ζῶον καὶ ὁ λίθος προσαγορεύεται μὲν ἕν, οὐκ ἔστι δὲ κατὰ τὸν ἴδιον λόγον ἕν, ἀλλʼ ἓν μετοχῇ ἑνὸς νοεῖται, τούτου μηδενὸς τούτων καθεστῶτος.

4.12Çünkü ne bitki ne hayvan ne taş ne de sayılabilen başka bir şey gerçek anlamda birdir. Bir, bitki ya da hayvan olsaydı, bitki ya da hayvan olmayana kesinlikle bir denmezdi; oysa bitkiye de hayvana da sayısız başka şeye de bir denir.

4.12

οὔτε γὰρ φυτὸν οὔτε ζῷον οὔτε λίθος οὔτε ἄλλο τι τῶν ἀριθμητῶν τὸ ὄντως ἕν ἐστιν. εἰ γὰρ φυτόν ἐστιν ἢ ζῷον τὸ ἕν, πάντως ὃ μὴ φυτόν ἐστι μηδὲ ζῷον οὐ ῥηθήσεται ἕν λέγεται δὲ καὶ φυτὸν ἓν καὶ ζῷον καὶ ἄλλα μυρία·

4.13Öyleyse sayılabilen şeylerin hiçbiri bir değildir; bir, her şeyin kendisinden pay alarak hem bir hem çok olduğu şeydir: her biri kendi başına bir, cüzî şeylerin toplamı olarak da çoktur. Çokluk da yine çok olan şeylerin, örneğin bitkilerin, hayvanların, taşların hiçbiri değildir; bunlara ondan pay aldıkları için çok denir, ama onun kendisi bunlarda bulunmaz.

4.13

οὐδὲν ἄρα τῶν ἀριθμητῶν ἐστι 〈τὸ〉 ἕν, τὸ δὲ οὗ ἕκαστον 〈μετέχον ἕν τε καὶ πολλὰ γίνεται·〉 ἓν μὲν καθʼ ἑαυτὸ ἕκαστον, πολλὰ δέ ἀθροισμῷ [μετέχον, ἕν τε και πολλά γίνεται] τῶν καθʼ ἕκαστον. ὅπερ πάλιν πλῆθος οὐδέν ἐστι τῶν πολλῶν, οἷον φυτῶν ζῴων λίθων κατὰ μετοχὴν μὲν γὰρ ἐκείνου ταῦτα λέγεται πολλά, αὐτὸ δὲ οὔκ ἐστιν ἐν τούτοις.

4.14Platon ve çevresi birin ideasını böyle düşünür; biz ise şunu ekleyerek söyleyelim: Birin ideası ya tek tek sayılabilen şeylerden ayrı bir şeydir ya da kendisinden pay alan o şeylerle birlikte düşünülür. Kendi başına var olamaz; çünkü tek tek sayılabilen şeylerin dışında, alttaki gerçeklik olarak bir diye düşünülen hiçbir şey yoktur. Geriye ondan pay alan şeylerin içinde düşünülmesi kalıyor; bu da çıkmazdır.

4.14

πλὴν τοιαύτη μὲν ἡ τοῦ ἑνὸς ἰδέα νοεῖται τοῖς περὶ τὸν Πλάτωνα· ἐπισυνάπτοντες δὲ ἡμεῖς λεγωμεν. ἤτοι ἑτέρα τῶν κατὰ μέρος ἀριθμητῶν ἐστιν ἡ τοῦ ἑνὸς ἰδέα, ἢ σύν ἐκείνοις τοῖς μετέχουσιν αὐτῆς νοεῖται. ἀλλὰ καθ αὑτὴν μέν 〈οὐχ ὑφέστηκεν, εἴγε〉 παρὰ τὸ κατὰ μέρος ἀριθμητὰ οὐδὲν νοεῖται ἓν ὑποκείμενον. λείπεται ἄρα ἐν ἐκείνοις τοῖς μετέχουσιν αὐτοῦ νοεῖσθαι, ὃ πάλιν τῶν ἀπόρων.

4.15Çünkü sayılabilen bir tahta, birlikten pay aldığı için birse, tahta olmayana bir denmeyecektir; oysa yukarıda gösterildiği gibi denir. Öyleyse tek tek sayılabilen şeylerin her birine, pay alarak birlik denmesini sağlayan bir birlik yoktur.

4.15

τὸ γὰρ ἀριθμητὸν ξύλον εἰ μετοχῇ μονάδος ἐστὶν ἕν, ὃ μή ἐστι ξύλον οὐ λεχθήσεται ἕν λέγεται δέ γε, ὡς ἀνώτερον (v. 7) ὑποδέδεικται οὐκ ἄρα ἐστὶν ἡ μονὰς ἧς μετοχῇ ἓκαστον τῶν κατὰ μέρος ἀριθμητῶν μονὰς προσαγορεύεται.

4.16Sonra, çok şeyin pay aldığı şey çoktur, bir değildir; sayılabilen şeyler ise çoktur, hatta sonsuzdur. Öyleyse sayılabilen şeylerin her biri birlikten pay alarak bir değildir.

4.16

εἶτα τὸ πολλοῖς μετε|χόμενον πολλά ἐστι καὶ οὐχ ἕν, τὰ δὲ ἀριθμητὰ πολλά τέ ἐστι καὶ ἄπειρα· οὐκ ἄρα μετοχῇ τῆς μονάδος ἕκαστον τῶν ἀριθμητῶν ἕν ἐστιν.

4.17Kimilerinin "ölümlü, akıllı canlı" diye düşündüğü genel insan ne Sokrates'tir ne Platon (yoksa başka kimseye insan denmezdi); ne kendi başına vardır ne de Platon ve Sokrates'le birlikte (yoksa belirli bir insan olarak görülürdü). Aynı şekilde bir de ne tek tek sayılabilenlerle birlikte ne de kendi başına var olarak düşünülebildiğinden, doğrudan düşünülemez bir şey olur.

4.17

ὥσπερ οὖν ὁ γενικὸς ἄνθρωπος, ὅν τινες νοοῦσι ζῷον θνητὸν λογικόν, οὔτε Σωκράτης ἐστὶν οὔτε Πλάτων, ἐπειδὴ οὐδεὶς ἕτερος λεχθήσεται ἄνθρωπος, οὔτε καθʼ ἑαυ- τὸν ὑφέστηκεν οὔτε μετὰ Πλάτωνος καὶ Σωκράτους, ἐπεὶ ἐθεωρεῖτο ἂν ὡς ἄνθρωπός 〈τις〉, οὕτω καὶ τὸ ἓν μήτε σὺν τοῖς κατὰ μέρος ἀριθμητοῖς μήτε καθʼ ἑαυτὸ ὑφεστηκὸς νοούμενον εὐθέως ἐστὶν ἀνεπινόητον.

4.18Sözü uzatmamak için, iki, üç ve genel olarak her sayı hakkında da aynı şeylerin söylenmesi gerektiğini belirtelim. Şöyle bir akıl yürütme de kurulabilir: Kendisine katılarak bir şeye bir denen birin ideası ya tek bir ideadır ya da birin birden çok ideası vardır. Tek bir ideaysa, ya parçasızdır ya çok parçalıdır. Parçasızsa, çok şey ondan pay alamaz; çünkü, açık anlatmak için, A birin ideasının bütününe sahipse, ondan pay almayan B artık bir olmayacaktır. Ondan pay alanlar çok olsun diye çok parçalı da olamaz;

4.18

τὰ δὲ αὐτὰ λεκτέον καὶ ἐπὶ τοῦ δύο ἢ καὶ τρία καὶ καθόλου ἐπὶ παντὸς ἀριθμοῦ, ἵνα μὴ μηκύνωμεν. ἔνεστι δὲ καὶ οὕτως συνερωτᾶν. ἡ τοῦ ἑνὸς ἰδέα, ἧς μετοχῇ τι ἓν λέγεται, ἤτοι μία ἐστὶν ἰδέα ἢ τοῦ ἑνὸς πλείους ἰδέαι τυγχάνουσιν. ἀλλʼ εἰ μέν μία ἐστίν, 〈ἤτοι ἀμερής ἢ πολυμερής ἐστιν· εἰ δὲ ἀμερής,〉 οὐ πολλοῖς μετέχεται τοῦ γὰρ Α, εὐσήμου χάριν διδασκαλίας, τὴν ὅλην τοῦ ἑνὸς ἰδέαν ἔχοντος, τὸ Β μὴ μετέχον ταύτης οὐκέτʼ ἔσται ἕν. καὶ μὴν οὐδὲ πολυμερὴς καθέστηκεν,

4.19çünkü önce her biri birin ideasından değil, onun bir parçasından pay almış olur; sonra onlara göre birim bölünmez ve parçasız olarak düşünülüyordu. Birin birden çok ideası varsa, yani tek tek sayılan şeylerin her biri kendine ait bir ideadan pay alıyorsa, ya A'nınki ile B'ninki, her birine bir denmesini sağlayan ortak bir ideadan pay alır ya da almaz.

4.19

ἵνα πολλὰ ᾖ τὰ μετέχοντα ταύτης· πρῶτον μέν γὰρ ἔσται ἕκαστον οὐ τῆς τοῦ ἑνὸς ἰδέας μετέχον, μέρους δὲ αὐτῆς, εἶτα καὶ ἡ μονὰς ἀδιαίρετος καὶ ἀμερὴς ἐνοεῖτο κατ’ αὐτούς. εἰ δέ πλείους εἰσὶν ἰδέαι τοῦ ἑνός, 〈ὡς〉 ἕκαστον τῶν καθʼ ἓν τασσομένων ἀριθμητῶν 〈ἰδίας τινὸς μετέχειν ἰδέας〉, ἤτοι 〈ἡ〉 τοῦ Α 〈καὶ〉 ἡ τοῦ Β [καθ’ ἓν ἑκάτερον] μετέχει τινὸς κοινῆς ἰδέας 〈καθʼ ἣν ἑκάτερον αὐτῶν προσαγορεύεται ἕν〉, ἢ οὐ μετέχει.

4.20Almıyorsa, her şeyin bir ideadan pay almadan bir sayılması gerekecektir; bunu ise istemezler. Alıyorsa, baştaki çıkmaz yeniden ortaya çıkacaktır: iki şey tek bir şeyden nasıl pay alacak?

Ortadan kalkınca bütün sayının da ortadan kalktığı birim hakkında söyleneceklerimiz bunlardır.

4.20

καὶ εἰ μὲν οὐ μετέχει, δεήσει καὶ ἅπαντα δίχα τοῦ μετέχειν ἰδέας κατὰ τὸ ἓν τετάχθαι, ὅπερ οὐ θέλουσιν. εἰ δὲ μετέχει, ἡ ἐξ ἀρχῆς συνεισαχθήσεται ἀπορία· πῶς γὰρ μιᾶς τὰ δύο μεθέξει; Ταῦτα μὲν οὖν περὶ μονάδος, ἧς ἀνῃρημένης πᾶς ἀνῄρηται ὁ ἀριθμός·

4.21Yine de iki hakkında söylenecekleri de ekleyelim. Çünkü Platon'un da daha önce Psykhē Üzerine'de çıkmaza düştüğü gibi, birimlerin bir araya gelmesiyle oluşan iki de bir bakıma çıkmaz içindedir. Bir birim başka bir birimin yanına konunca, ya bu yan yana koymayla bir şey eklenir, ya bir şey eksilir, ya da ne bir şey eklenir ne eksilir.

4.21

ὅμως δʼ οὖν ἐπισυνάπτωμεν καὶ τὰ περὶ τῆς δυάδος. ἄπορος γάρ πως καὶ αὕτη συνίσταται κατὰ τὴν τῶν μονάδων σύνοδον, ὥσπερ καὶ ὁ Πλάτων διὰ τοῦ Περὶ ψυχῆς (Phaed. 97 A) πρότερον ἠπόρηκεν. παρατεθείσης | γὰρ μονάδος ἑτέρᾳ μονάδι ἤτοι προσγίνεταί τι κατὰ τὴν παράθεσιν ἢ ἀπογίνεται ἢ οὔτε προσγίνεταί τι οὔτε ἀπογίνεται.

4.22Ne bir şey ekleniyor ne eksiliyorsa, iki, bir birimin öteki birimin yanına konmasıyla oluşmayacaktır. Bir şey eksiliyorsa, birle bir azalmış olacak, iki meydana gelmeyecektir. Bir şey ekleniyorsa, iki, iki değil dört olacaktır; çünkü sonradan eklenen iki ile bir birim ve öteki birim dört sayısını oluşturur. Öyleyse iki diye bir şey olmayacaktır. Aynı çıkmaz her sayı için de geçerli olabilir; böylece bu bakımdan sayı diye bir şey yoktur.

4.22

ἀλλʼ εἰ μὲν οὔτε προσγίνεταί τι οὔτε ἀπογίνεται, οὐκ ἔσται κατὰ παράθεσιν τῆς ἑτέρας μονάδος τῇ ἑτέρα ἡ δυάς. εἰ δὲ ἀπογίνεταί τι κατὰ τὴν παράθεσιν, ἐλάττωσις ἔσται τοῦ ἑνὸς καὶ ἑνός, καὶ δυὰς οὐ γενήσεται. εἰ δὲ προσγίνεταί τι, τὰ δύο οὐ γενήσεται δύο ἀλλὰ τέσσαρα· δυὰς γὰρ ἡ ἐπιγινομένη καὶ μονὰς καὶ ἑτέρα μονὰς τὸν τῶν τεσσάρων ἀριθμὸν συνίστησιν. οὐδὲν ἄρα ἔσται δυάς. ἡ δὲ αὐτὴ γένοιτʼ ἂν ἀπορία καὶ ἐπὶ παντὸς ἀριθμοῦ, ὥστε μηδὲν εἶναι κατὰ τοῦτο ἀριθμόν.

4.23Bununla birlikte, sayı birim eklenerek ve çıkarılarak düşünüldüğüne göre, bunların ikisinin de imkânsız olduğunu gösterirsek, sayıların varlığının da yok olup gideceği açıktır. Önce hemen çıkarma hakkında konuşalım ve anlatırken bir örnekten yararlanalım.

4.23

Οὐ μὴν ἀλλʼ ἐπεὶ κατὰ πρόσθεσιν μονάδος καὶ κατὰ ἀφαίρεσιν ὁ ἀριθμὸς νοεῖται, δῆλον ὡς ἐὰν τούτων ἑκάτερον παραστήσωμεν ἀδύνατον, οἰχήσεται καὶ ἡ τῶν ἀριθμῶν ὑπόστασις. λέγωμεν δὲ πρῶτον εὐθὺς περὶ ἀφαιρέσεως, ὑποδειγματικῇ χρώμενοι τῇ διδασκαλία.

4.24Elimizdeki ondan çıkarılan birim ya onun bütününden ya da geride kalan dokuzdan çıkarılır; göstereceğimiz gibi bütününden çıkarılamaz, öğreteceğimiz gibi dokuzdan da çıkarılamaz; öyleyse elimizdeki ondan hiçbir şey çıkarılmaz. Çünkü birim onun bütününden çıkarılıyorsa, ya on tek tek birimlerden ayrı bir şeydir ya da bu birimlerin toplamına on denir.

4.24

ἡ τοίνυν ἀπὸ τῆς ὑποκειμένης δεκάδος ἀφαιρουμένη μονὰς ἤτοι ἀπὸ ὅλης τῆς δεκάδος ἢ ἀπὸ τῆς περιλειπομένης ἐννεάδος ἀφαιρεῖται· οὔτε δὲ ἀφʼ ὅλης, ὡς παραστήσομεν, οὔτε ἀπὸ τῆς ἐννεάδος, ὡς διδάξομεν οὐκ ἄρα ἀφαιρεῖταί τι ἀπὸ τῆς ὑποκειμένης δεκάδος. εἰ γὰρ ἀφʼ ὅλης ταύτης ἀφαιρεῖται ἡ μονάς, ἤτοι ἡ δεκάς ἐστιν ἑτέρα τῶν κατὰ μέρος μονάδων ἢ ὁ ἀθροισμὸς τούτων δεκὰς προσαγορεύεται.

4.25On tek tek birimlerden ayrı bir şey değildir; çünkü onlar ortadan kalkınca on da kalmaz, on ortadan kalkınca da aynı şekilde birimler artık var olmaz. On birimlerle aynıysa, yani tek tek birimler onsa, birimin çıkarılması ondan yapıldığında her bir birimden yapılacağı açıktır (çünkü tek tek birimler ondu); böylece artık bir birim değil, bir on çıkarılmış olur. Öyleyse birim onun bütününden çıkarılmaz.

4.25

ἀλλʼ ἑτέρα μὲν τῶν κατὰ μέρος μονάδων οὐκ ἔστιν ἡ δεκάς· καὶ γὰρ ἀναιρεθεισῶν ἐκείνων οὐδʼ ἔστι δεκάς, καὶ τῆς δεκάδος ἀναιρεθείσης ὁμοίως αἱ μονάδες οὐκέτι ὑπάρχουσιν. εἰ δὲ ἡ αὐτὴ ταῖς μονάσιν ἐστὶν ἡ δεκάς, τουτέστιν εἰ αἱ κατὰ μέρος μονάδες εἰσὶ δεκάς, δῆλον ὡς εἴπερ ἀπὸ τῆς δεκάδος ἡ τῆς μονάδος ἀφαίρεσις γίνεται, ἀφʼ ἑκάστης μονάδος ἀφαιρεθήσεται (αἱ γὰρ κατὰ μέρος μονάδες ἦσαν ἡ δεκάς), καὶ οὕτως οὐκέτι ἔσται μονάδος ἆρσις ἀλλὰ δεκάδος. ὥστε οὐκ ἀπὸ ὅλης | τῆς δεκάδος αἴρεται ἡ μονάς.

4.26Geride kalan dokuzdan da çıkarılmaz; çünkü birim ondan çıkarıldıktan sonra elimizdeki dokuz nasıl bütün kalabilir? Birim ne onun bütününden ne de geride kalan dokuzdan çıkarılıyorsa, çıkarma yoluyla hiçbir sayı oluşmaz.

4.26

καὶ μὴν οὐδʼ ἀπὸ τῆς ὑπολειπομένης ἐννεάδος ἡ ἆρσις αὐτῆς γίνεται· πῶς γὰρ ἔτι μετὰ τὴν ἆρσιν αὐτῆς σῶός ἐστιν ἡ ὑποκειμένη ἐννεάς; ἀλλʼ εἰ μήτε ἀφʼ ὅλης τῆς δεκάδος αἴρεται ἡ μονὰς μήτε ἀπὸ τῆς ὑπολειπομένης ἐννεάδος, οὐδεὶς ἀριθμὸς κατὰ ἀφαίρεσιν συνίσταται.

4.27Başka bir açıdan, birim dokuzdan çıkarılıyorsa, ya dokuzun bütününden ya da son biriminden çıkarılır. Dokuzun bütününden çıkarılıyorsa, dokuz çıkarılmış olur; çünkü tek tek birimler dokuz tane olduğundan, her birinden çıkarılanlar toplanınca dokuz sayısını oluşturur.

4.27

ἄλλως τε, εἰ ἀπὸ τῆς ἐννεάδος αἴρεται ἡ μονάς, ἤτοι ἀπὸ ὅλης αἴρεται ἢ ἀπὸ τῆς τελευταίας αὐτῆς μονάδος. καὶ εἰ μὲν ἀπὸ ὅλης τῆς ἐννεάδος ἀφαιρεῖται ἡ μονάς, ἔσται ἆρσις τῆς ἐννεάδος τὸ γὰρ ἀφαιρούμενον ἀφʼ ἑκάστης μονάδος, τῶν κατὰ μέρος μονάδων ἐννέα οὐσῶν, τὸν τῆς ἐννεάδος ἀριθμὸν συντίθησιν.

4.28Çıkarma son birimden yapılıyorsa, önce parçasız olan son birimin bölünebilir olduğu ortaya çıkar ki bu saçmadır; sonra birim son birimden çıkarılıyorsa dokuz artık bütün kalamaz.

4.28

εἰ δὲ ἀπὸ τῆς τελευταίας μονάδος γίνεται τὰ τῆς ἀφαιρέσεως, πρῶτον μὲν καὶ ἡ τελευταία μονάς, ἀμερὴς οὖσα, δειχθήσεται μεριστὴ τυγχάνειν, ὅπερ ἄτοπον εἶτα εἰ ἀπὸ τῆς τελευταίας μονάδος αἴρεται ἡ μονάς, οὐ δυνήσεται ἔτι ὁλόκληρος μένειν ἡ ἐννεάς.

4.29Başka bir açıdan, birimin çıkarılması ondan yapılıyorsa, ya var olan ondan yapılır ya da var olmayandan. Var olandan yapılamaz (çünkü on, on olarak kaldığı sürece ondan on olarak hiçbir şey çıkarılamaz;

4.29

καὶ ἄλλως, εἴπερ ἀπὸ τῆς δεκάδος γίνεται ἡ τῆς μονάδος ἆρσις, ἤτοι ἀπὸ οὔσης γίνεται τῆς δεκάδος ἆρσις ἢ ἀπὸ μὴ οὔσης οὔτε δὲ ἀπὸ τῆς οὕσης γένοιτʼ ἄν (ἐφʼ ὅσον γὰρ μένει χρόνον δεκάς, οὐδὲν ἀπʼ αὐτῆς ἀφαιρεθῆναι δύναται ὡς δεκάδος,

4.30yoksa artık on olmaz); var olmayandan da yapılamaz, çünkü var olmayandan hiçbir şey çıkarılamaz. Var olmak ya da var olmamaktan başka bir şey de düşünülemez; öyleyse ondan hiçbir şey çıkarılmaz.

Çıkarma yoluyla herhangi bir sayı düşünmenin imkânsız olduğu

4.30

ἐπεὶ οὐκέτι ἔσται δεκάς) οὔτε ἀπὸ μὴ οὔσης ἀπὸ γὰρ τοῦ μὴ ὄντος οὐδὲ ἀρθῆναί τι πέφυκεν. καὶ 〈μὴν〉 παρὰ τὸ εἶναι ἢ μὴ εἶναι οὐδὲν ἔστι νοῆσαι· οὐκ ἄρα αἴρεταί τι ἀπὸ τῆς δεκάδος. Ἀλλʼ ὅτι μὲν ἀμήχανόν ἐστι κατ᾿ ἀφαίρεσιν ἀριθμόν τινα νοεῖν,

4.31bunlarla gösterilmiştir. Toplama yoluyla da düşünülemeyeceğini benzer güçlüklere dayanarak göstermek kolaydır. Yine ona bir birim eklenirken, eklemenin ya onun bütününe ya da son parçasına yapıldığı söylenmelidir. Birim onun bütününe ekleniyorsa, bütün on, tek tek birimlerin hepsiyle birlikte düşünüldüğünden, birimin eklenmesinin bütün tek tek birimlere yapılması, yani bir on eklenmesi olması gerekecektir.

4.31

ἐκ τούτων δέδεικται· ὅτι δὲ οὐδὲ κατὰ πρόσθεσιν, ῥᾴδιον δεῖξαι τῶν ἀναλόγων ἐχομένους ἀποριῶν. πάλιν γὰρ μονάδος προστιθεμένης δεκάδι ἤτοι τῇ ὅλῃ δεκάδι ῥητέον γίνεσθαι τὴν πρόσθεσιν ἢ τῷ τελευταίῳ μέρει τῆς δεκάδος. ἀλλʼ εἰ μὲν ὅλῃ τῇ δεκάδι προστίθε- ται ἡ μονάς, ἐπεὶ ἡ ὅλη δεκὰς σὺν πάσαις ταῖς κατὰ μέρος μονάσι νοεῖται, δεήσει τὴν τῆς μονάδος πρόσθεσιν γινομένην πάσαις ταῖς κατὰ μέρος μονάσι δεκάδος εἶναι πρόσθεσιν,

4.32Bu ise saçmadır; çünkü birim eklenince onun yirmi olduğu sonucu çıkar ki bu imkânsızdı. Öyleyse birimin onun bütününe eklendiği söylenmemelidir. Onun son parçasına da eklenmez; çünkü o zaman on büyümez, zira tek bir parçanın büyümesi hemen bütün onun büyümesi demek değildir.

4.32

ὅπερ ἄτοπον ἀκολουθήσει γὰρ τῇ τῆς μονάδος προσθέσει τὴν δεκάδα εἰκοσάδα γίνεσθαι, ὃ τῶν ἀμηχάνων ὑπῆρχεν. οὐ τοίνυν ὅλῃ τῇ δεκάδι τὴν μονάδα προστίθεσθαι ῥητέον. καὶ μὴν οὐδὲ τῷ τελευταίῳ μέρει τῆς δεκάδος, ἐπεὶ οὐκ αὐξηθήσεται ἡ δεκὰς διὰ τὸ μὴ τὴν τοῦ ἑνὸς μέρους αὔξησιν εὐθὺς καὶ τῆς ὅλης δεκάδος αὔξησιν εἶναι.

4.33Genel olarak bütün durumlar için şunu söyleyebiliriz: Birim ona ya on olarak kalırken eklenir ya da kalmazken. On olarak kalırken asla eklenemez, çünkü eklenince artık on kalmaz; kalmazken de eklenemez, çünkü hiç kalmayan bir şeye ekleme de yapılamaz.

4.33

[καὶ] καθόλου τε ἐπὶ πᾶσιν, ἢ μενούσῃ τῇ δεκάδι προστίθεται ἡ μονὰς ἢ μὴ μενούσῃ. οὔτε δὲ μενούσῃ προστεθείη ποτʼ ἄν, ἐπεὶ οὐκέτι μένει δεκάς, οὔτε μὴ μενούσῃ· τὴν γὰρ ἀρχὴν μὴ μενούσῃ οὐδὲ πρόσθεσις δύναται γενέσθαι.

4.34Dediğim gibi, sayı ekleme ve çıkarma yoluyla var oluyor olarak düşünülüyorsa ve biz bunların hiçbirinin olmadığını gösterdiysek, sayı diye bir şey olmadığı söylenmelidir. Bu yüzden geometricilere ve aritmetikçilere karşı bu kadar güçlüğü sıraladıktan sonra, başka bir başlangıç yaparak matematikçilere, yani astrologlara karşı itirazımıza geçeceğiz.

4.34

Ἀλλʼ εἴπερ ὁ ἀριθμὸς κατὰ πρόσθεσιν, ὡς ἔφην, καὶ κατ᾿ ἀφαίρεσιν ὑφιστάμενος νοεῖται, ἐδείξαμεν δὲ ἡμεῖς ὅτι οὐθέτερόν ἐστι τούτων, ῥητέον μηδὲν εἶναι ἀριθμόν. ὅθεν τοσαῦτα καὶ πρὸς τοὺς γεωμέτρας καὶ ἀριθμητικοὺς ἀπορητικῶς διεξελθόντες ἀπʼ ἄλλης ἀρχῆς καὶ τὴν πρὸς τοὺς μαθηματικοὺς ἀντίρρησιν ποιησόμεθα.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…