Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı
III. Kitap
3.1Geometricilere Karşı
Geometriciler peşlerinden gelen güçlüklerin çokluğunu görünce tehlikesiz ve güvenli görünen bir yola sığınırlar: geometrinin ilkelerini varsayım olarak kabul ettirmeye. Bu yüzden biz de onlara itirazımıza varsayım üzerine bir incelemeyle başlasak iyi olur.
Ἐπεὶ οἱ γεωμέτραι συνορῶντες τὸ πλῆθος τῶν ἐπακολουθούντων αὐτοῖς ἀποριῶν εἰς ἀκίνδυνον εἶναι δοκοῦν καὶ ἀσφαλὲς πρᾶγμα καταφεύγουσι, τὸ ἐξ ὑποθέσεως αἰτεῖσθαι τὰς τῆς γεωμετρίας ἀρχάς, καλῶς ἂν ἔχοι καὶ ἡμᾶς τῆς πρὸς αὐτούς ἀντιρρήσεως ἀρχὴν τίθεσθαι τὸν περὶ τῆς ὑποθέσεως λόγον.
3.2Nitekim Timon da Fizikçilere Karşı'da ilk önce araştırılması gereken şeyin bu olduğunu, yani bir şeyin varsayım olarak kabul edilip edilemeyeceğini düşünmüştü. Bu yüzden matematikçilere karşı yürüttüğümüz incelemede onun izinden gidip aynısını yapmak bize de yakışır.
καὶ γὰρ ὁ Τίμων (B 75 Diels PPF) ἐν τοῖς πρὸς τοὺς φυσικοὺς τοῦτο ὑπέλαβε δεῖν ἐν πρώτοις ζητεῖν, φημὶ δέ τὸ εἰ ἐξ ὑπσθέσεώς τι ληπτέον. διόπερ καὶ ἡμᾶς οἰκεῖόν ἐστιν ἐκείνῳ στοιχοῦντας τὸ παραπλήσιον ποιεῖν ἐν τῇ πρὸς τοὺς ἀπὸ τῶν μαθημάτων διεξόδῳ.
3.3Düzenli gitmek için önce şunu belirtelim: hypothesis kelimesi daha başka birçok anlamda da kullanılır, ama şimdilik üç anlamını saymak yeter. Bir anlamda dramanın olay örgüsü demektir; tragedya ve komedya hypothesis'inden ya da Dikaiarkhos'un Euripides ve Sophokles oyunlarına yazdığı hypothesis'lerden söz ederken, hypothesis derken dramanın olay örgüsünden başka bir şeyi kastetmeyiz.
τάξεως δὲ ἕνεκα προληπτέον ὅτι πολλαχῶς μὲν καὶ ἄλλως ὑπόθεσις προσαγορεύεται, τὰ νῦν δὲ ἀπαρκέσει τριχῶς λέγεσθαι, καθʼ ἕνα μὲν τρόπον ἡ δραματικὴ περιπέτεια, καθὸ καὶ τραγικὴν καὶ κωμικὴν ὑπόθεσιν εἶναι λέγομεν καὶ Δικαιάρχου τινὰς ὑποθέσεις τῶν Εὐριπίδου καὶ Σοφοκλέους μύθων, οὐκ ἄλλο τι καλοῦντες ὑπόθεσιν ἢ τὴν τοῦ δράματος περιπέτειαν.
3.4İkinci anlamda, retorikte tek tek durumlara ilişkin araştırmaya hypothesis denir; sofistler de derslerinde sık sık "bir hypothesis koyalım" derler. Üçüncü anlamda ise ispatın ilkesine hypothesis, yani varsayım deriz; bu, bir şeyi temellendirmek için başka bir şeyin kabul edilmesini istemektir.
καθʼ ἕτερον δὲ σημαινόμενον ὑπόθεσις προσαγορεύεται ἐν ῥητορικῇ 〈ἡ〉 τῶν ἐπὶ μέρους ζήτησις, καθὸ καὶ οἱ σοφισταὶ πολλάκις εἰώθασιν ἐν ταῖς διατρι | βαῖς λέγειν ῾ θετέον ὑπόθεσιν.ʼ οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ κατὰ τρίτην ἐπιβολὴν ὑπόθεσιν καλοῦμεν ἀρχὴν ἀποδείξεως, αἴτησιν οὖσαν πράγματος εἰς κατασκευήν τινος.
3.5Nitekim Asklepiades'in ateşe yol açan tıkanmayı temellendirmek için üç varsayım kullandığını söyleriz: Birincisi, içimizde yalnız akılla kavranabilen ve büyüklükçe birbirinden farklı gözenekler bulunduğu; ikincisi, sıvının ve pneumanın parçalarının baştan sona, yalnız akılla görülebilen ve ezelden beri hiç durmayan kütleciklerden oluştuğu; üçüncüsü, bizden dışarıya, içinde bulunulan duruma göre bazen daha çok bazen daha az olmak üzere, kesintisiz bir sızıntı olduğu.
οὕτω γοῦν τρισὶν ὑποθέσεσι κεχρῆσθαί φαμεν τὸν Ἀσκληπιάδην εἰς κατασκευὴν τῆς τὸν πυρετὸν ἐμποιούσης ἐνστάσεως, μιᾷ μὲν ὅτι νοητοί τινές εἰσιν ἐν ἡμῖν πόροι, μεγέθει διαφέροντες ἀλλήλων, δευτέρᾳ δέ ὅτι πάντοθεν ὑγροῦ μέρη καὶ πνεύματος ἐκ λόγῳ θεωρητῶν ὄγκων συνηράνισται διʼ αἰῶνος ἀνηρεμήτων, τρίτῃ δέ ὅτι ἀδιάλειπτοί τινες εἰς τὸ ἐκτὸς ἐξ ἡμῶν ἀποφοραὶ γίνονται, ποτὲ μὲν πλείους ποτὲ δέ ἐλάττους πρὸς τὴν ἐνεστηκυῖαν περίστασίν.
3.6Hypothesis bu kadar çok anlamda anlaşıldığına göre, şimdi araştırmamız gereken şey, vallahi, ne dramanın düzeni ne de hatiplerin araştırmasıdır; en son saydığımız hypothesis, yani ispatın ilkesi olan varsayımdır. Geometriciler de geometrik olarak bir şey ispatlamak istediklerinde varsayımı bu anlamda alırlar.
Ἀλλὰ γὰρ τοσαυταχῶς νοουμένης [τὰ νῦν] τῆς ὑπσθέσεως, πρόκειται τὰ νῦν ζητεῖν οὐ μὰ Δία περὶ τῆς δραματικῆς διατάξεως, οὐδέ περὶ τῆς παρὰ τοῖς ῥήτορσι ζητήσεως, ἀλλὰ περὶ τῆς ἐν τέλει λεχθείσης ὑποθέσεως, ἣν ἀρχὴν ἀποδείξεως συμβέβηκεν εἶναι ταύτην γὰρ καὶ οἱ γεωμέτραι λαμβάνουσι τὴν ὑπόθεσιν, βουλόμενοί τι γεωμετρικῶς ἀποδεῖξαι.
3.7Bu yüzden hemen şunu söylemek gerekir: bir şeyi varsayım olarak alıp ispat olmaksızın, inandırıcı olması için yalnızca çıplak bir beyanla yetinenlere, biri şöyle bir akıl yürütmeyle soru yöneltebilir:
διόπερ εὐθὺς ῥητέον ὅτι καὶ ἐπεὶ οἱ ἐξ ὑπσθέσεως λαμβάνοντές τι καὶ χωρὶς ἀποδείξεως ψιλῇ μόνον ἀρκοῦνται φάσει πρὸς τὴν ταύτης πίστιν, πεύσεταί τις αὐτῶν τοιούτῳ τινὶ χρώμενος ἐπιλογισμῷ.
3.8Bir şeyi varsayım olarak almak ya inandırmaya yeten güçlü ve sağlam bir yoldur ya da inandırıcılıktan yoksun ve zayıftır. Güçlüyse, karşıtı da varsayım olarak alındığında inandırıcı ve sağlam olacak; böylece birbiriyle çatışan şeyleri koymuş olacağız. Karşıtını ispatsız olarak varsayan kişide varsayım inandırıcı değilse, öbüründe de inandırıcı olmayacaktır; böylece ikisini de koyamayacağız. Öyleyse hiçbir şey varsayım olarak alınmamalıdır.
ἤτοι ἰσχυρόν ἐστι καὶ βέβαιον πρὸς πίστιν τὸ ἐξ ὑποθέσεως τι λαβεῖν ἢ ἄπιστόν τε καὶ ἀσθενές. ἀλλʼ εἰ μὲν ἰσχυρόν, καὶ τὸ ἀντικείμενον ἐξ ὑποθέσεως ληφθὲν πιστὸν γενήσεται καὶ βέβαιον, ὥστε θήσομεν τὰ μαχόμενα. εἰ δὲ ἐπὶ τοῦ τὸ ἐναντίον ἐξ ὑποθέσεως λαμβάνοντος χωρίς ἀποδείξεως ἄπιστόν ἐστιν ἡ ὑπόθεσις, ἄπιστος γενήσεται καὶ ἐπʼ ἐκείνου, ὥστε οὐδέτερον αὐτῶν θήσομεν. οὐ τοίνυν ληπτέον ἐστὶν ἐξ ὑποθέσεως τι.
3.9Üstelik varsayılan şey ya doğrudur, yani varsaydığımız gibidir, ya da yanlıştır. Doğruysa, şüpheyle dolu bir şeye, yani varsayıma sığınarak onun kabul edilmesini istemeyelim, doğrudan alalım; çünkü kimse doğru ve gerçek olanı varsaymaz, tıpkı şu an gündüz olduğunu ya da benim konuşup nefes aldığımı kimsenin varsaymaması gibi. Bu şeylerin apaçıklığı onları kendiliğinden sağlam bir önerme yapar, tereddüt götüren bir varsayım değil. Öyleyse şey doğruysa, onu doğru değilmiş gibi kabul ettirmeye çalışmayalım.
καὶ μὴν τὸ ὑποτιθέμενον πρᾶγμα ἤτοι ἀληθές ἐστι καὶ τοιοῦτον ὁποῖον αὐτὸ ὑποτιθέμεθα ἢ ψεῦδος. ἀλλʼ εἰ μὲν ἀληθές ἐστι, μηδὲ αἰτώμεθα αὐτό, εἰς πρᾶγμα ὑποψίας πλῆρες κατα |φεύγοντες, τὴν ὑπόθεσιν, ἀλλʼ αὐτόθεν λαμβάνωμεν, ἐπείπερ οὐθεὶς τἀληθῆ καὶ ὄντα ὑποτίθεται, καθάπερ οὐδὲ τὸ νῦν ἡμέραν εἶναι ἢ ἐμέ διαλέγεσθαι καὶ ἀναπίνεῖν ἡ γὰρ περιφάνεια τούτων τῶν πραγμάτων αὐτόθεν βέβαιον ἔχει τὴν θέσιν καὶ οὐ δισταζομένην τὴν ὑπόθεσιν. ὥστε εἰ ἀληθές ἐστι τὸ πρᾶγμα, μηδὲ αἰτώμεθα αὐτὸ ὡς μὴ ὄν ἀληθές.
3.10Böyle değil de yanlışsa, varsayımdan hiçbir yarar çıkmaz; onu bin kez varsaysak da, var olmayan ilkelerden yola çıkan araştırmanın sonucu, deyim yerindeyse, çürük temellere dayanacaktır.
εἰ δʼ οὔκ ἐστι τοιοῦτο ἀλλὰ ψεῦδος καθέστηκεν, οὐδὲν ὄφελος ἀνακύψει ἐκ τῆς ὑποθέσεως· κἂν γὰρ μυριάκις αὐτὸ ὑποτιθώμεθα, σαθροῖς, ὥς φασι, θεμελίοις [οὐκ ] ἀκολουθήσει τὸ συμπέρασμα τῆς ζητήσεως ἐξ ἀνυπάρκτων ὁρμωμένης ἀρχῶν.
3.11Dahası, biri varsaydığı şeylerden çıkan sonuçların inandırıcı olduğunu ileri sürerse, belki de her türlü araştırmayı ortadan kaldırır. Çünkü herkes hemen üçün dört olduğunu varsayıp, bu kabul edilince altının sekiz olduğu sonucunu çıkarabilir: "Üç dörtse altı sekiz olur; varsayımın verdiği gibi üç dörttür; öyleyse altı sekizdir." Yine hareket edenin durduğunu kabul ettirip,
οὐ μὴν ἀλλʼ εἴ τις οἷς ἄν ὑπσθῆται, τούτοις τὰ ἀκολουθοῦντα πιστὰ τυγχάνειν ἀξιώσει, μήποτε πᾶσαν ἀναιρεῖ ζήτησιν. εὐθέως γὰρ ὑποθήσεται ἕκαστος ἡμῶν τὸ τὰ τρία τέσσαρα εἶναι, καὶ τούτου δοθέντος συνάξει ὅτι καὶ τὰ ἓξ ὀκτώ ἐστιν εἰ γὰρ τὰ τρία τέσσαρά ἐστι, τὰ ἕξ ῥκτὼ γενήσεται ἀλλὰ μὴν τὰ τρία τέσσαρά ἐστιν, ῾ος ἡ ὑπόθεσις δίδωσιν τὰ ἄρα ἕξ ὀκτώ ἐστιν. πάλιν τε αἰτήσομεν ὅτι μένει τὸ κινούμενον,
3.12bu kabul edilince alevin hareketsiz olduğu sonucunu çıkarırız: "Hareket eden duruyorsa alev hareketsizdir; varsayımın verdiği gibi hareket eden duruyor; öyleyse alev hareketsizdir." Ama geometriciler bu varsayımların saçma olduğunu nasıl söyleyeceklerse (çünkü sonucun da kabul edilmesi için temelin sağlam olması gerekir), biz de onların varsayım olarak aldığı hiçbir şeyi ispatsız kabul etmeyeceğiz.
καὶ συγχωρηθέντος τοῦ πράγματος συνάξομεν ὅτι ἡ φλὀξ ἠρεμεῖ· εἰ γὰρ τὸ κινούμενον μένει, ἡ φλὸξ ἠρεμεῖ· τὸ δέ γε κινούμενον μένει, 〈ὡς ἡ ὑπόθεσις δίδωσιν〉 ἡ ἄρα φλὸξ ἠρεμεῖ. ἀλλʼ ὃν τρόπον οἱ γεωμέτραι ἀτόπους ἐροῦσιν εἶναι ταύτας τὰς ὑποθέσεις (βέβαιον γὰρ εἶναι δεῖ τὸν θεμέλιον, ἵνα συνομολογηθῇ καὶ τὸ ἀκόλουθον), οὕτω καὶ ἡμεῖς πάντα τὰ ὑποθετικῶς αὐτοῖς λαμβανόμενα οὐ προσησόμεθα χωρὶς ἀποδείξεως.
3.13Başka bir açıdan, varsayılan şey varsayıldığı için sağlam ve inandırıcı oluyorsa, bir şeyi ispatlamaya yarayan dayanakları değil, ispatlanan şeyin kendisini, yani ispatın öncüllerini değil sonucunu varsaysınlar. Çünkü varsayım, sonucu açığa çıkaran öncüllerin inandırıcılığına ne katabiliyorsa, ispatla açığa çıkarılan şeylere de onu katabilecektir. Ama ispatın sonucu, ispatsız olarak kaç kez varsayılırsa varsayılsın, inandırıcı olmuyorsa, onu temellendirmek için alınan şey de ispatla öğretilmedikçe inandırıcı olmayacaktır.
ἄλλως τε, εἰ βέβαιόν ἐστι καὶ πιστὸν τὸ ὑποτιθέμενον ἧ ὑποτίθεται, μὴ ταῦτα ὑποτιθέσθωσαν ἐξ ὧν ἀποδείξουσί τι, ἀλλʼ αὐτὸ τὸ ἀποδεικνύμενον, τουτέστι μὴ τὰ λήμματα τῆς ἀποδείξεως ἀλλὰ τὴν ἐπιφοράν ὃ γὰρ δύναται πρὸς πίστιν αὐτοῖς ἐπὶ τῶν ἐκκαλυπτόντων ἡ ὑπόθεσις, τοῦτο δυνήσεται καὶ ?? τῶν ἐκκαλυπτομένων ἐκ τῆς ἀποδείξεως πραγμάτων. | εἰ δʼ ἄπιστόν ἐστι, κἂν πολλάκις ὑποτεθῇ, τὸ τῆς ἀποδείξεως συμπέρασμα χωρὶς ἀποδείξεως, ἄπιστον γενήσεται καὶ τὸ εἰς κατασκευὴν τούτου λαμβανόμενον, εἰ μὴ διʼ ἀποδείξεως διδάσκοιτο.
3.14Vallahi, diyorlar, varsayımlardan çıkan sonuç doğru bulunursa, varsayılan şeyler, yani onun kendilerinden çıktığı şeyler de kesinlikle doğru olacaktır. Bu da yine saflıktır; çünkü bir ispatta bazı şeylerden çıkan sonucun kesinlikle doğru olduğunu nereden bilecekler? Bunu ya sonucun kendisinden ya da onun çıktığı öncüllerden öğrenmiş olarak söyleyecekler.
νὴ Δίʼ, ἀλλʼ εἴπερ, φασί, τὸ ἀκολουθοῦν ταῖς ὑποθέσεσιν ἀληθὲς εὑρίσκεται, πάντως καὶ τὰ ὑποτεθέντα, τουτέστιν οἷς ἐπηκολούθησεν, ἀληθῆ γενήσεται. ὃ πάλιν ἐστὶν εὔηθες πόθεν γὰρ ὅτι τὸ ἀκολουθοῦν τισιν ἐν ἀποδείξει πάντως ἀληθές ἐστιν; ἢ γὰρ ἐξ αὐτοῦ μαθόντες ἐκείνου τοῦτʼ ἐροῦσιν, ἐκ τῶν οἷς ἠκολούθησε λημμάτων.
3.15Sonucun kendisinden öğrendiklerini söyleyemezler; çünkü sonuç kapalıdır, kapalı olan da kendi kendine inandırıcı değildir; nitekim onu, inandırıcılığı kendinde bulunmadığı için ispatlamaya girişirler. Öncüllerden de öğrenemezler; çünkü bütün çekişme bunlar hakkındadır ve bunlara henüz inanılmadıkça onlardan ispatlanan şey de sağlam olamaz.
ἀλλʼ ἐξ αὐτοῦ μὲν οὐκ ἂν εἴποιεν. ἄδηλον γάρ ἐστι, τὸ δὲ ἄδηλον ἐξ αὑτοῦ πιστὸν οὐκ ἔστιν ἀποδεικνύναι γοῦν τοῦτο ἐπιβάλλονται ὡς μὴ ἐν αὑτῷ τὴν πίστιν ἔχον. καὶ μὴν οὐδʼ ἐκ τῶν λημμάτων· περὶ γὰρ τούτων ἐστὶν ἡ πᾶσα διαμάχη, καὶ μηδέπω αὐτῶν πεπιστευμένων οὐδέ τὸ ἀποδεικνύμενον ἐξ αὐτῶν βέβαιον εἶναι δύναται.
3.16Üstelik şartlı önermenin sonuç kısmı doğru olsa bile, şart kısmı hemen doğru olmaz. Doğrudan doğrunun, yanlıştan yanlışın çıkması tabiatına uygun olduğu gibi, yanlıştan doğrunun da çıkabileceği kabul edilmiştir; tıpkı yanlış olan "yer uçuyor" önermesinden doğru olan "yer vardır" önermesinin çıkması gibi.
ἔτι οὐδʼ ἂν τὸ λῆγον ᾖ ἀληθές, εὐθὺς καὶ τὸ ἡγούμενόν ἐστι τοιοῦτον. ὥσπερ γὰρ τῷ ἀληθεῖ πέφυκεν ἀληθές ἐπακολουθεῖν καὶ ψεύδει ψεῦδος, οὕτως ἠξίωται καὶ ψεύδει ἀληθὲς συνεισάγεσθαι, καθάπερ [ἐν] τῷ πέτασθαι τὴν γῆν, ψεύδει ὄντι, τὸ εἶναι τὴν γῆν ἀληθὲς ὑπάρχον εἵπετο.
3.17Bu yüzden sonuç kısmı doğruysa şart kısmı da kesinlikle doğrudur denemez; sonuç kısmı doğruyken şart kısmı pekâlâ yanlış olabilir.
Böylece matematikçilerin ispatın ve her teoremin ilkelerini varsayım olarak alıp "kabul edilsin" diye ilan etmelerinin doğru olmadığı bunlarla yeterince ortaya konmuştur.
ὅθεν οὐκ εἰ τὸ λῆγόν ἐστιν ἀληθές, πάντως καὶ τὸ ἡγούμενον ἀληθές, ἀλλʼ ἐνδέχεται τοῦ λήγοντος ἀληθοῦς ὄντος τὸ ἡγούμενον ὑπάρχειν ψεῦδος. Καὶ δὴ ὅτι μὲν οὐκ εὖ ποιοῦσιν οἱ ἀπὸ τῶν μαθημάτων ἐξ ὑποθέσεως λαμβάνοντες τὰς ἀρχὰς τῆς ἀποδείξεως καὶ ἑκάστου θεωρήματος, ἐπιφθεγγόμενοι τὸ ῾δεδόσθωʼ, διὰ τούτων αὐταρκως κατεσκεύασται·
3.18Şimdi sıradaki konuya geçip tekhnēlerinin ilkelerinin yanlış ve inandırıcılıktan yoksun olduğunu gösterelim. Bu konuda söylenebilecek çok şey olsa da, incelememizin başında dediğimiz gibi, güçlükleri yalnız temel ilkelere yönelteceğiz; bunlar ortadan kalkınca geri kalanlar da onlarla birlikte ortadan kalkacaktır. İlkeler çürütülünce tek tek ispatları da bir adım ilerleyemeyeceğine göre, ilkelere karşı söylenmesi gerekenleri söyleyelim.
μετελθόντες δὲ ἑξῆς διδάσκωμεν ὅτι ψευδεῖς καὶ ἀπιθάνους αὐτῶν συμβέβηκεν εἶναι τὰς ἀρχὰς τῆς τέχνης. καὶ δὴ πολλῶν εἰς τοῦτο δυναμένων λέγεσθαι, ὡς ἐναρχόμενοι τῆς ὑφηγήσεως εἴπομεν, τούτοις προσαχθήσεται τὰ τῆς ἀπορίας ὧν ἀναιρουμένων καὶ τὰ λοιπὰ συναναιρεθήσεται. ἐπεὶ οὖν τῶν ἀρχῶν διαβληθεισῶν οὐδέ αἱ κατὰ μέρος ἀποδείξεις αὐτοῖς δύνανται προκόπτειν, λέγωμεν τὰ ἁρμόζοντα πρὸς τὰς ἀρχάς.
3.19İşe ilk ve en temel bir şey olarak bize şunu öğretmekle başlarlar: Cisim, üç boyutu, yani uzunluğu, genişliği ve derinliği olan şeydir. Bunlardan birinci boyut yukarıdan aşağıya uzunluk, ikincisi sağdan sola genişlik, üçüncüsü önden arkaya derinliktir. Böylece bu üç boyuttan, her birinde ikişer olmak üzere altı yön ortaya çıkar: birincide yukarı ve aşağı, ikincide sol ve sağ, üçüncüde ön ve arka.
Bir nokta akınca çizgi, çizgi akınca yüzey, yüzey akınca da katı cisim meydana gelir, derler.
Εὐθέως τοίνυν ὡς πρῶτόν τι καὶ στοιχειωδέστατον διδάσκουσιν ἡμᾶς ὅτι σῶμα μέν ἐστι τὸ τὰς τρεῖς ἔχον διαστάσεις, μῆκος πλάτος βάθος, ὧν πρώτη μὲν διάστασίς ἐστιν ἡ κατὰ μῆκος ἄνωθεν κάτω, δευτέρα δὲ ἡ κατὰ πλάτος ἀπὸ δεξιῶν ἐπʼ ἀριστερά, τρίτη δὲ ἡ κατὰ βάθος ἀπὸ τῶν πρόσω εἰς τοὐπίσω. ὥστε 〈ὄν〉των τριῶν τούτων ἓξ γίνεσθαι παρατάσεις, δύο καθʼ ἑκάστην, τῆς μὲν πρώτης τὴν ἄνω καὶ κάτω, τῆς δὲ δευτέρας τὴν ἐν ἀριστερᾷ καὶ ἐν δεξιᾷ, τῆς δὲ τρίτης τὴν πρόσω καὶ ὀπίσω. Στιγμῆς μὲν γὰρ ῥυείσης γραμμὴν γίνεσθαί φασι, γραμμῆς δʼ ἐπιφάνειαν, ἐπιφανείας δὲ στερεὸν σῶμα.
3.20Bu yüzden bunları betimlerken şöyle derler: nokta parçası ve boyutu olmayan bir işarettir ya da çizginin sınırıdır; çizgi genişliği olmayan uzunluktur ya da yüzeyin sınırıdır; yüzey ise cismin sınırıdır ya da derinliği olmayan genişliktir.
παρὸ καὶ ὑπογράφοντες λέγουσι στιγμὴν μὲν εἶναι σημεῖον ἀμερὲς καὶ ἀδιάστατον ἢ πέρας γραμμῆς, γραμμὴν δέ μῆκος ἀπλατὲς ἢ πέρας ἐπιφανείας, ἐπιφάνειαν δὲ πέρας σώματος ἢ πλάτος ἀβαθές.
3.21Şimdi sırayla ele alıp önce nokta hakkında, sonra çizgi hakkında, ondan sonra da yüzey ve cisim hakkında konuşalım; bunlar ortadan kalkınca geometri, varlığını üzerine kurduğu şeylerden yoksun kalacağı için bir tekhnē de olmayacaktır.
τάξει οὖν ἀναλαβόντες περὶ στιγμῆς λέγωμεν πρῶτον, εἶτα περὶ γραμμῆς, τὸ δὲ μετὰ τοῦτο περὶ ἐπιφανείας καὶ σώματος· τούτων γὰρ ἀναιρουμένων οὐδʼ ἡ γεωμετρία γενήσεται τέχνη, μὴ ἔχουσα τὰ ἐφʼ οἷς ἡ σύστασις αὐτῆς δοκεῖ προκόπτειν.
3.22Boyutsuz bir işaret olduğunu söyledikleri nokta ya cisim ya da cisimsiz olarak düşünülür. Onlara göre cisim olamaz; çünkü boyutu olmayan şeyler cisim değildi. Geriye cisimsiz olması kalıyor; bu da yine inandırıcı değildir. Çünkü cisimsiz olan, dokunulamaz olduğu için hiçbir şeyi meydana getiremez diye düşünülür; nokta ise çizgiyi meydana getiren şey olarak düşünülür. Öyleyse nokta boyutsuz bir işaret değildir.
Ἡ τοίνυν στιγμή, ἥν φασι σημεῖον ἀδιάστατον ὑπάρχειν, ἤτοι σῶμα νοεῖται ἢ ἀσώματον. καὶ σῶμα μέν οὐκ ἂν εἴη κατ’ αὐτούς· τὰ γὰρ μὴ ἔχοντα διάστασιν οὐε ἦν σώματα. λείπεται οὖν ἀσώματον αὐτὴν ὑπάρχειν, ὃ πάλιν ἐστὶν ἀπίθανον. τὸ μέν γὰρ ἀσώματον οὐδενὸς νοεῖται γεννητικὸν ὡσανεὶ ἀθιγὲς καθεστώς, ἡ δὲ στιγμὴ νοεῖται τῆς γραμμῆς γεννητική· οὐ τοίνυν ἐστὶ σημεῖον ἀδιάστατον ἡ στιγμή.
3.23Dahası, görünenler kapalı olanları görmemizi sağlıyorsa, görünenler arasında bir şeyin boyutsuz bir işaretini ve sınırını bulmak mümkün olmadığına göre, düşünülürler arasında da böyle bir şeyin bulunamayacağı açıktır. Göstereceğim gibi, duyulur şeylerde boyutsuz hiçbir şey bulunmaz; öyleyse düşünülürlerde de bulunmaz.
καὶ μὴν εἴπερ (Ana xag. fr. B 21a Diels) ὄψις τῶν ἀδήλων ἐστὶ τὰ φαμινόμενα, ἐπεὶ οὐ δυνατὸν ἐν τοῖς φαινομένοις | λαβεῖν τινος σημεῖον καὶ πέρας ἀδιάστατον, δῆλον ὡς οὐδʼ ἐν τοῖς νοητοῖς ληφθήσεταί τι τοιοῦτον. ἐν δέ γε τοῖς αἰσθητοῖς οὐδὲν ἔστιν ἀδιάστατον λαβεῖν, ὡς παραστήσω ὥστʼ οὐδʼ ἐν τοῖς νοητοῖς.
3.24Duyulur şeyler arasında bir şeyin sınırı ve işareti olarak algılanan her şey, aynı zamanda bir şeyin ucu olarak ve ucu olduğu şeyin bir parçası olarak kavranır; nitekim onu çıkarırsak, çıkarıldığı şey küçülür. Bir şeyin parçası olan şey hemen onun tamamlayıcısı da olur; bir şeyin tamamlayıcısı olan şey onun uzunluğunu mutlaka artırır; bir büyüklüğü artıran şey ise zorunlu olarak büyüklüğe sahiptir.
πᾶν τοίνυν τὸ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς ὑποπῖπτόν τινος πέρας καὶ σημεῖον σὺν τούτῳ καταλαμβάνεταί τινος ἄκρον, σὺν τῷ καὶ μέρος ἐκείνου, οὗπέρ ἐστιν ἄκρον, ὑπάρχειν· ἐὰν γοῦν ἀφέλωμεν αὐτό, μειωθήσεται τὸ ἀφʼ οὖ ἡ ἀφαίρεσις. τὸ δέ μέρος τινὸς ὑπάρχον εὐθὺς καὶ συμπληρωτικὸν αὐτοῦ καθέστηκεν, ὃ δέ ἐστί τινος συμπληρωτικόν, πάντως αὔξει τὸ μῆκος ἐκείνου, καὶ ὃ ἐστι μεγέθους αὐξητικόν, τοῦτο ἐξ ἀνάγκης ἔχει μέγεθος.
3.25Öyleyse duyulur şeylerde bir şeyin işareti ve ucu olan her şey büyüklüğe sahiptir, boyutsuz değildir. Bu yüzden düşünülür olanı da duyulur olandan geçiş yoluyla düşünüyorsak, çizginin işareti ve sınırı olan noktayı aynı zamanda çizginin tamamlayıcısı olarak düşüneceğiz; böylece boyut kazandıran şey olduğu için onun da mutlaka bir boyutu olacaktır.
πᾶν ἄρα τὸ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς σημεῖόν τινος καὶ ἄκρον μέγεθος ἔχον οὐκ ἔστιν ἀδιάστατον. ὅθεν εἰ καὶ τὸ νοητὸν μεταβατικῶς ἀπὸ τοῦ αἰσθητοῦ νοοῦμεν, σὺν τούτῳ καθεστὼς σημεῖον καὶ πέρας γραμμῆς αὐτὸ νοήσομεν, σὺν τῷ καὶ 〈συμ 〉πληρωτικὸν αὐτῆς ὑπάρχειν, ὥστε καὶ αὐτὸ διάστασιν ἕξει πάντως, ὃ γε διαστάσεώς ἐστι περιποιητικόν.
3.26Başka bir açıdan, merkezden çizilen bir doğru ucuyla çevrilince düzlemde bir daire çizer, derler. Bu doğrunun ucu bir nokta olduğuna ve bu nokta çevrilirken çemberi baştan sona kat ettiğine göre, çemberin tamamlayıcısı olacaktır; çemberin ise boyutu vardı; öyleyse onun tamamlayıcısı olan noktanın da bir boyutu olacaktır.
ἄλλως τε τὴν ἀπὸ τοῦ κέντρου ἐκβληθεῖσαν εὐθεῖάν φασι περιαγομένην τῷ πέρατι ἑαυτῆς κυκλογραφεῖν τὴν ἐπίπεδον. ἐπεὶ οὖν τὸ ἄκρον ταύτης τῆς εὐθείας ἐστὶ σημεῖον, καὶ τοῦτο περιαγόμενον καταμετρεῖ τὴν περιφέρειαν, ἔσται τοῦτο συμπληρωτικὸν τῆς περιφερείας· ἡ δέ γε περιφέρεια διάστασιν εἶχεν· τοίνυν καὶ τὸ συμπληρωτικὸν αὐτῆς σημεῖον ἕξει τινὰ διάστασιν.
3.27Yine kürenin düzleme tek bir noktada değdiği ve yuvarlandığında bir çizgi çizdiği kabul edilir; açıktır ki bütün çizgiyi, ardı ardına düzleme değen noktalar oluşturur. Öyleyse nokta çizginin büyüklüğünü tamamlayan şeyse, kendisinin de büyüklüğü olacaktır. Onun çizginin büyüklüğünü tamamladığı ise kabul edilmiştir; öyleyse kendisinin de büyüklüğü olacak, boyutsuz olmayacaktır.
ἣ γε μὴν σφαῖρα καθʼ ἓν σημεῖον ἀξιοῦται τῆς ἐπιπέδου ἅπτεσθαι, ἐκκυλιομένη τε γραμμὴν ποιεῖν, δῆλον ὡς τῶν ἐπικαταπιπτόντων σημείων τὴν ὅλην συντιθέντων γραμμήν. τοίνυν εἰ τοῦ μεγέθους τῆς γραμμῆς συμπληρωτικόν ἐστι τὸ σημεῖον, ἕξει καὶ αὐτὸ μέγεθος. συγκεχώρηται δὲ τοῦ μεγέθους τῆς γραμμῆς συμπληρωτικὸν αὐτὸ τυγχάνειν· καὶ αὐτὸ ἄρα μέγεθος ἕξει καὶ οὐκ ἀδιάστατον γενήσεται.
3.28Ama Eratosthenes ve çevresi bu tür delillere karşı genellikle şöyle cevap verir: Nokta ne bir yer kaplar ne de çizginin uzunluğunu ölçer; ama akarak çizgiyi meydana getirir. Bu ise düşünülemez bir şeydir. Çünkü akmak, tıpkı suyun yaptığı gibi, bir yerden başka bir yere doğru yayılmak olarak düşünülür. Noktayı böyle bir şey olarak tasavvur edersek, onun parçasız olmak şöyle dursun, tam tersine çok parçalı olduğu sonucu çıkar. Nokta hakkında bu kadarı yeter.
Ἀλλʼ εἰώθασι πρὸς τὰς τοιαύτας ἐπιχειρήσεις ὑπαντῶντες οἱ περὶ τὸν Ἐρατοσθένη λέγειν ὅτι τὸ σημεῖον οὔτε ἐπιλαμβάνει τινὰ τόπον οὔτε καταμετρεῖ τὸ διάστημα τῆς γραμμῆς, ῥυὲν δέ ποιεῖ τὴν γραμμήν. ὅπερ ἐστὶν ἀδιανόητον. ῥεῖν γὰρ νοεῖται τὸ ἀπό τινος τόπου εἴς τινα τόπον ἐπεκτείνεσθαι, ὥσπερ τὸ ὕδωρ. εἰ δὴ τοιοῦτόν τι φαντασιούμεθα τὸ σημεῖον, ἀκολουθήσει οὐχ οἷον ἀμερές αὐτὸ τυγχάνειν, ἀλλʼ ἐκ τῶν ἐναντίων πολυμερές. Τοσαῦτα μὲν περὶ στιγμῆς,
3.29Hemen ardından çizgi hakkında söylenmesi gerekenlere bakalım; çünkü sırada noktadan sonra çizgi geliyordu. Şunu söylemek gerekir: Bir noktanın var olduğu kabul edilse bile çizgi var olmayacaktır. Çünkü çizgi noktanın akışı ve genişliği olmayan uzunluksa, ya uzunluğuna uzanmış tek bir noktadır ya da sıra hâlinde dizilmiş birçok boyutsuz noktadır.
ἴδωμεν δὲ παρακειμένως καὶ τὰ περὶ γραμμῆς ὀφείλοντα λέγεσθαι αὕτη γὰρ μετὰ τὴν στιγμὴν ἐτέτακτο. 〈λεκτέον〉 τοίνυν, ὅτι, κἄν δσθῇ στιγμή τις ὑπάρχειν, οὐκ ἔσται ἡ γραμμή. εἰ γὰρ αὕτη ῥύσις ἐστὶ σημείου καὶ μῆκος ἀπλατές, ἤτοι ἓν ἐστι σημεῖον εἰς μῆκος ἐκτεταμένον ἢ πολλὰ 〈ἀ〉διάστατα στοίχῳ κείμενα·
3.30Göstereceğimiz gibi uzunluğuna uzanmış tek bir nokta değildir; bunu da hatırlatacağımız gibi, sıra hâlinde dizilmiş birçok nokta da değildir; öyleyse çizgi yoktur. Çünkü tek bir noktaysa, bu nokta ya yalnız bir yer kaplar ya yerden yere geçer ya da bir yerden başka bir yere doğru uzanır.
οὔτε δὲ ἕν ἐστιν εἰς μῆκος ἐκτεταμένον, ὡς παραστήσομεν, οὔτε πολλὰ σημεῖα στοίχωῳ κείμενα, καθὼς καὶ τοῦτο ὑπομνήσομεν· οὐκ ἄρα ἔστι γραμμή. εἰ γὰρ ἕν ἐστι [τὸ] σημεῖον, ἤτοι τοῦτο τὸ σημεῖον ἕνα μόνον ἐπέχει τόπον, ἢ μετατίθεται τόπον ἐκ τόπου, ἤ ἐπεκτείνεται ἀπό τινος τόπου εἴς τινα τόπον.
3.31Tek bir yerde bulunuyorsa, çizgi değil nokta olur; çünkü çizgi akan bir şey olarak düşünülüyordu. Yerden yere geçiyorsa, daha önce dediğim gibi, ya birini bırakıp ötekini tutarak geçer ya da birini tutmaya devam ederken ötekine doğru uzanarak. Birini bırakıp ötekini tutuyorsa, yine çizgi değil nokta olur.
ἀλλʼ εἰ μὲν ἑνὶ ἐμπεριέχεται τόπῳ, οὐκ ἔσται γραμμὴ ἀλλὰ στιγμή· ῥυὲν γὰρ ἐνοεῖτο γραμμή. εἰ δὲ τόπον ἐκ τόπου μετέρχεται, ἤτοι, ὡς προεῖπον, ὃν μὲν ἀπολεῖπον ὅν δὲ ἐπιλαμ- βάνον μετέρχεται, ἢ οὖ μὲν ἐχόμενον τόπου εἰς ὃν δέ ἐκτεινόμενον. ἀλλʼ εἰ ὃν μὲν ἀπολεῖπον ὅν δὲ ἐπιλαμβάνον, πάλιν οὐκ ἔσται γραμμὴ ἀλλὰ στιγμή.
3.32Çünkü ilk yeri kaplarken hangi sebeple çizgi değil nokta olarak düşünülüyorduysa, ikinci yeri tuttuğunda da aynı sebeple nokta olarak düşünülecektir. Birini tutmaya devam ederken ötekine doğru uzanıyorsa, ya bölünebilir bir yer boyunca uzanır ya da bölünemez bir yer boyunca.
ᾧ γὰρ λόγῳ τόπον πρῶτον ἐπεσχηκὸς στιγμή τις ἀλλʼ οὐ γραμμὴ ἐνοεῖτο, τῷ αὐτῷ καὶ τὸν δεύτερον ἐπιλαμβάνον τόπον νοηθήσεται στιγμή. εἰ δὲ οὗ μὲν ἐχόμενον τόπου εἰς ὃν δέ ἐκτεινόμενον, ἤτοι μεριστῷ τόπῳ ἀντιπαρεκτείνεται ἢ ἀμερίστῳ.
3.33Bölünemez bir yer boyunca uzanıyorsa, yine çizgi değil nokta, yani işaret olur; çünkü bölünemez bir yer kaplayan şey bölünemezdir, bölünemez olan ise çizgi değil noktadır. Bölünebilir bir yer boyunca uzanıyorsa, böyle bir yer boyunca uzanan şeyin kendisinin de bölünebilir olması gerektiğinden, yerin her yanına yayıldığına göre parçaları vardır. Yerin parçaları boyunca uzanan parçaları olan şey ise cisimdir; böylece nokta hem bölünebilir hem de cisim olacaktır. Bu ise saçmadır.
καὶ εἰ μὲν ἀμερίστῳ τόπῳ ἀντιπαρεκτείνεται, πάλιν οὐκ ἔσται γραμμὴ ἀλλὰ στιγμὴ καὶ σημεῖον τὸ γὰρ ἀμερῆ τόπον ἐπεσχη κὸς ἀμερές ἐστιν, ὃ δέ ἐστιν ἀμερές, στιγμὴ καὶ οὐ γραμμὴ καθέστηκεν. εἰ δὲ μεριστῷ, πάντως ἐπεὶ τὸ 〈μεριστῷ ἀντιπαρεκτεινόμενον τόπῳ ὀφεῖλον καὶ αὐτὸ εἶναι〉 μεριστὸν, μέρη ἔχει, εἴγε ἅπαντι παρεκτείνεται τῷ τόπῳ, τὸ δὲ μέρη ἔχον, οἷς ἀντιπαρεκτείνεται τοῖς τοῦ τόπου μέρεσι, σῶμά ἐστιν, ἔσται τὸ σημεῖον καὶ μεριστὸν καὶ σῶμα· ὅπερ ἄτοπον.
3.34Öyleyse çizgi tek bir nokta değildir. Sıra hâlinde dizilmiş birçok nokta da değildir. Çünkü bu noktalar ya birbirine değer ya da değmez olarak düşünülür. Birbirine değmiyorlarsa, araya giren yerlerle birbirinden ayrılırlar; yerlerle ayrılınca da artık tek bir çizgi oluşturmazlar.
ὥστε οὐχ ἕν ἐστι σημεῖον ἡ γραμμή. καὶ μὴν οὐδέ[τὰ ]πολλὰ σημεῖα στοιχηδὸν κείμενα. ταῦτα γὰρ τὰ σημεῖα ἤτοι ψαύοντα ἀλλήλων νοεῖται ἢ οὐ ψαύοντα. καὶ εἰ μέν ϲὐ ψαύοντα ἀλλήλων, μεσολαβούμενα τόποις τισὶ διορισθήσεται, καὶ τόποις διοριζόμενα οὐκέτι ποιήσει μίαν γραμμήν.
3.35Birbirine değiyorlarsa, ya bütünleriyle birbirlerinin bütününe ya da parçalarıyla birbirlerinin parçalarına değecekler. Parçalarıyla değiyorlarsa, artık boyutsuz ve parçasız olmayacaklar. Çünkü örneğin iki nokta arasında düşünülen nokta, öndeki noktaya bir parçasıyla, arkadakine başka bir parçasıyla değecektir; yüzeyinin aynı kısmıyla değil, ayrı ayrı yerlerdeki kısımlarıyla. Böylece gerçekte artık parçasız değil, çok parçalı olacaktır.
εἰ δέ ψαύοντα ἀλλήλων νοοῖτο, ἤτοι ὅλα ὅλων ἅψεται ἢ μέρεσι μερῶν. καὶ εἰ μέν μέρεσι μερῶν ἅψεται, οὐκ ἔσται αὐτὰ ἔτι ἀδιάστατα καὶ ἀμερῆ· τὸ γὰρ μέσον δυοῖν σημείων λόγου χάριν νοούμενον σημεῖον ἄλλῳ μὲν μέρει ἅψεται τοῦ ἔμπροσθεν σημείου, ἄλλῳ δὲ τοῦ ὄπισθεν, οὐ τῷ αὐτῷ δὲ τῆς ἐπιπέδου, διαφέροντι δὲ τοῦ ἄλλου τόπου, ὥστε μηκέτ’ αὐτὸ ταῖς ἀληθείαις ἀμερὲς τυγχάνειν ἀλλὰ πολυμερές.
3.36Noktalar bütünleriyle birbirine değiyorsa, noktaların noktaların içinde kalacağı ve aynı yeri kaplayacağı açıktır; bu durumda çizgi oluşturacak biçimde sıra hâlinde dizilmiş olmazlar; aynı yeri kapladıklarına göre tek bir nokta olurlar. Öyleyse çizginin düşünülebilmesi için, onun kavramını veren noktanın da önceden düşünülmesi gerekiyorsa ve çizginin ne bir nokta ne de noktalardan oluşmuş bir şey olduğu gösterildiyse, çizgi hiçbir şey olmayacaktır.
εἰ δὲ ὅλα ὅλων ἅψαιτο σημεῖα, δῆλον ὡς ἐν σημείοις σημεῖα περισχεθήσεται καὶ τὸν αὐτὸν ἐφέξει τόπον· ταύτῃ τε οὐκ ἔσται στοιχηδὸν κείμενα, ἵνα γένηται γραμμή, ἀλλʼ εἰ τὸν αὐτὸν ἐπέσχηκε τόπον, μία καταστήσεται στιγμή. εἴπερ οὖν, ἵνʼ ἐπινοηῦῇ γραμμή,δεῖ προ[σ ]επινοεῖσθαι τὸ σημεῖον ἐξ οὖ λαμβάνει τὴν νόησιν, ἐπιδέδεικται δὲ μήτε σημεῖον οὖσα μήτε ἐκ σημείων σύνθετος, οὐδὲν ἔσταμι γραμμή.
3.37Üstelik nokta kavramını bir yana bırakıp doğrudan çizgiyi ortadan kaldırmak ve düşünülemez olduğunu göstermek de mümkündür. Geometricilerin kendi ağızlarından duyabileceğimiz gibi çizgi genişliği olmayan uzunluktur; ama dikkatle incelersek ne düşünülürler ne de duyulurlar arasında genişliği olmayan bir uzunluk bulabiliriz.
Καί μὴν πάρεστιν ἀποστάντας τῆς τοῦ σημείου νοήσεως προηγουμένως ἀναιρεῖν τὴν γραμμὴν καὶ τὸ ἀνεπινόητον αὐτῆς διδάσκειν. γραμμὴ γάρ ἐστιν, ὡς αὐτῶν πάρεστιν ἀκούειν τῶν γεωμετρῶν, μῆκος ἀπλατές, σκεψάμενοι δὲ ἡμεῖς ἀκριβῶς οὔτε ἐν τοῖς νοητοῖς οὐτε ἐν τοῖς αἰσθητοῖς εὑρήσομεν δυνάμενόν τι ληφθῆναι μῆκος ἀπλατές.
3.38Duyulurlar arasında bulamayız; çünkü hangi duyulur uzunluğu alsak, onu her durumda ve her bakımdan belli bir genişlikle birlikte alırız. Düşünülürler arasında da bulamayız;
καὶ ἐν μὲν τοῖς αἰσθητοῖς, ἐπείπερ ὃ ἄν λάβωμεν | αἰσθητὸν μῆκος, τοῦτο πάντῃ τε καὶ πάντως σὺν ποσῷ πλάτει ληψόμεθα ἐν δὲ τοῖς νοητοῖς,
3.39çünkü bir uzunluğu ötekinden daha dar olarak düşünebiliriz; aynı uzunluğu eşit tutup genişliği zihnimizde bölerek bunu bir yere kadar sürdürürsek, genişliği gitgide küçülüyor olarak düşünürüz; ama uzunluğu genişlikten büsbütün yoksun bıraktığımız anda artık uzunluğu da tasavvur edemeyiz, uzunluk kavramı da ortadan kalkar.
καθόσον ἕτερον μέν ἑτέρου στενώτερον δυνάμεθα νοῆσαι μῆκος, ὅταν δὲ τὸ αὐτὸ μῆκος κατ’ ἰσότητα φυλάττοντες σχίζωμεν ταῖς ἐπινοίαις τὸ πλάτος καὶ ἄχρι τινὸς τὸ αὐτὸ ποιῶμεν, ἔλαττον μέν τὸ πλάτος καὶ ἔλαττον γινόμενον νοήσομεν, ἐπειδὰν δέ ἅπαξ φθάσωμεν στερῆσαι τοῦ πλάτους τὸ μῆκος, οὐκέτι οὐδὲ μῆκος φαντασιούμεθα, ἀλλʼ ἀναιρεῖται καὶ ἡ τοῦ μήκους ἐπίνοια.
3.40Genel olarak düşünülen her şey iki temel yoldan kavranır: ya apaçık bir karşılaşmayla ya da apaçık olanlardan yola çıkan bir geçişle. Bu geçiş de üç türlüdür: benzetme, birleştirme ya da orantı yoluyla. Ak ile kara, tatlı ile acı apaçık karşılaşmayla düşünülür. Apaçık olanlardan geçişle ise, benzetme yoluyla, örneğin Sokrates'in resminden Sokrates'in kendisi düşünülür;
καθόλου τε πᾶν τὸ νοούμενον κατὰ δύο τοὺς πρώτους ἐπινοεῖται τρόπους· ἢ γὰρ κατὰ περίπτωσιν ἐναργῆ ἢ κατὰ τὴν ἀπὸ τῶν ἐναργῶν μετάβασιν, καὶ ταύτην τρισσήν· ἢ γὰρ ὁμοιωτικῶς ἢ ἐπισυνθετικῶς ἢ ἀναλογιστικῶς. ἀλλὰ κατὰ μὲν περιπτωτικὴν ἐνάργειαν νοεῖται τὸ λευκὸν καὶ τὸ μέλαν καὶ γλυκὺ καὶ πικρόν, κατὰ δὲ τὴν ἀπὸ τῶν ἐναργῶν μετάβασιν ὁμοιωτικῶς μέν νοεῖται καθάπερ ἀπὸ τῆς Σωκράτους εἰκόνος Σωκράτης αὐτός,
3.41birleştirme yoluyla, örneğin attan ve insandan hippokentauros düşünülür: at ve insan uzuvlarını karıştırarak, ne insan ne at olan ama ikisinden birleşmiş hippokentaurosu tasavvur ettik. Orantı yoluyla bir şey yine iki şekilde düşünülür:
ἐπισυνθετικῶς δὲ καθάπερ ἀπὸ ἵππου καὶ ἀνθρώπου ἱπποκένταυρος· ἵππεια γὰρ καὶ βρότεια μίξαντες μέλη ἐφαντασιώθημεν τὸν μήτε ἄνθρωπον μήτε ἵππον ἀλλʼ ἐξ ἀμφοτέρων σύνθετον ἱπποκένταυρον. ἀναλογιστικῶς δέ τι νοεῖται πάλιν κατὰ δύο τρόπους,
3.42bazen büyütülerek, bazen küçültülerek. Örneğin
bugünkü ölümlüler gibi
olan sıradan insanlardan yola çıkıp büyüterek,
ekmek yiyen bir insana değil, ormanlık bir doruğa benzeyen
Kyklops'u düşündük; küçülterek de hiç karşılaşmadığımız pigme insanı.
ὁτὲ μὲν αὐξητικῶς ὁτὲ δέ μειωτικῶς, οἷον ἀπὸ τῶν κοινῶν ἀνθρώπων, οἷοι νῦν βροτοί εἰσιν, παραυξητικῶς μὲν ἐνοήσαμεν Κύκλωπα, ὃς οὐκ ἐῴκει ἀνδρί γε σιτοφάγῳ ἀλλὰ ῥίῳ ὑλήεντι, (Hom. ι 191) μειωτικῶς δὲ τὸν πυγμαῖον ἄνθρωπον, ὃς οὐχ ὑπέπεσεν ἡμῖν περιπτωτικῶς.
3.43Düşünmenin bu kadar yolu olduğuna göre, genişliği olmayan bir uzunluk düşünülüyorsa, zorunlu olarak ya apaçık karşılaşmayla ya da apaçık olanlardan geçişle düşünülmelidir. Apaçık karşılaşmayla düşünülemez; çünkü genişliği olmayan hiçbir uzunlukla karşılaşmadık.
τοσούτων δὴ νοήσεως ὄντων τρόπων, εἴπερ νοεῖταί τι ἀπλατές μῆκος, ἐξ ἀνάγκης ὀφείλει ἤτοι κατὰ περιπτωτικὴν ἐνάργειαν νοεῖσθαι ἢ κατὰ τὴν ἀπὸ τῶν ἐναργῶν μετάβασιν. ἀλλὰ κατὰ περιπτωτικὴν μὲν ἐνάργειαν οὐκ ἄν νοοῖτο οὐδενὶ γὰρ περιεπέσομεν μήκει χωρὶς πλάτους.
3.44Geriye apaçık olanlardan geçişle düşünüldüğünü söylemek kalıyor; bu da imkânsızların en imkânsızıdır. Çünkü böyle düşünüldüyse, ya benzetme ya birleştirme ya da orantı yoluyla düşünülmüştür; göstereceğimiz gibi ise bu yolların hiçbiriyle zihne gelemez; öyleyse genişliği olmayan uzunluk düşünülemez.
λείπεται οὖν κατὰ τὴν ἀπὸ τῶν ἐναργῶν μετάβασιν λέγειν αὐτὸ νενοῆσθαι ὃ πάλιν τῶν ἀδυνατωτάτων. εἰ γὰρ οὕτως ἐνοήθη, ἤτοι πάντως κατὰ ὁμοίωσιν ἢ κατὰ ἐπισύνθεσιν ἐνοεῖτο ἢ κατὰ ἀναλογίαν· κατ’ οὐδένα δὲ τούτων τῶν τρόπων εἰς ἔννοιαν ἐλθεῖν πέφυκεν, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα νοεῖταί τι μῆκος ἀπλατές.
3.45İlk olarak, benzerlik yoluyla genişliği olmayan bir uzunluk düşünmek imkânsızdır. Çünkü görünenler arasında genişliği olmayan hiçbir uzunluk yok ki ona benzeyen genişliksiz bir uzunluk düşünebilelim.
αὐτίκα γὰρ κατὰ μέν τὴν ὁμοιότητα τῶν ἀμηχάνων ἐστὶ νοεῖν τι μῆκος ἀπλατές. οὐδὲν γὰρ ἔχομεν ἐν τοῖς φαινο- μένοις μῆκος χωρὶς πλάτους [νοούμενον], ἵνα νοήσωμεν ὅμοιόν τι τούτῳ μῆκος ἀπλατές.
3.46Bir şeye benzeyen, mutlaka bilinen bir şeye benzer; bilinmeyen bir şeye benzeyeni bulmak ise mümkün değildir. Genişliği olmayan bir uzunluk apaçık olarak karşımıza çıkmadığına göre, ona benzer bir şey de düşünemeyiz.
τὸ γάρ τινι ὅμοιον γινωσκομένῳ πάντως ἐστὶν ὅμοιον, τῷ δὲ μὴ γινωσκομένῳῃ οὐδὲ ὅμοιον εὑρεῖν δυνατόν. ἐπεὶ οὖν οὐκ ἔχομεν ἐναργῶς ὑποπῖπτον ἡμῖν μῆκος χωρὶς πλάτους, οὐδὲ ὅμοιόν τι αὐτῷ δυνησόμεθα νοεῖν.
3.47Geometriciler birleştirme yoluyla da onun kavramına ulaşamaz. Söylesinler bize: Karşılaşma yoluyla apaçık bildiğimiz hangi şeyleri hangileriyle birleştirerek genişliği olmayan uzunluğu düşüneceğiz, tıpkı daha önce insanla atı birleştirip hippokentaurosu tasavvur ettiğimiz gibi?
καὶ μὴν οὐδὲ κατ’ ἐπισύνθεσιν οἷόν τέ ἐστι προβαίνειν τοῖς γεωμέτραις αὐτοῦ τὴν ἐπίνοιαν· εἰπάτωσαν γὰρ ἡμῖν τίνα τῶν ἐκ περιπτώσεως ἐναργῶς γινωσκομένωον μετὰ τίνων συνθέντες νοήσομεν τὸ ἀπλατές μῆκος, ὡς πρότερον ἐπʼ ἀνθρώπου καὶ ἵππου ποιοῦντες ἐφαντασιούμεθα ἱπποκένταυρον.
3.48Geriye onların orantılı büyütme ya da küçültme yoluyla düşünmeye sığınmaları kalıyor; bu da yine bir çıkmaz olarak görünüyor.
λείπεται οὖν ἐπὶ τὸν κατὰ ἀναλογιστικὴν αὔξησιν ἢ μείωσιν [τὸν ] τῆς νοήσεως αὐτοῖς τρόπον συμφεύγειν ὃ πάλιν τῶν ἀπόρων θεωρεῖται.
3.49Çünkü orantı yoluyla düşünülen şeylerin, kendilerinden yola çıkarak düşünüldükleri şeylerle ortak bir yanı vardır: insanların olağan büyüklüğünden yola çıkıp büyüterek Kyklops'u, küçülterek pigmeyi düşündük; demek ki orantıyla düşünülenlerin, çıkış noktası olan şeylerle ortak bir yanı vardır. Oysa genişliği olmayan uzunlukla genişliğiyle birlikte düşünülen uzunluk arasında hiçbir ortak yan yoktur ki ikincisinden yola çıkıp genişliği olmayan uzunluğu düşünebilelim.
τὰ γὰρ κατὰ ἀναλογίαν νοούμενα ἔχει τι κοινὸν πρὸς τὰ ἀφʼ ὧν νοεῖται, οἷον ἀπὸ τοῦ κοινοῦ μεγέθους τῶν ἀνθρώπων παραυξητικῶς ἐνοήσαμεν τὸν Κύκλωπα καὶ μειωτικῶς τὸν πυγμαῖον, ὥστε εἶναί τι κοινὸν τοῖς κατὰ ἀναλογίαν νοουμένοις πρὸς ἐκεῖνα τὰ ἀφʼ ὧν νοεῖται. οὐδὲν δʼ ἔχομεν κοινὸν τοῦ τε ἀπλατοῦς καὶ τοῦ σὺν πλάτει νοουμένου μήκους, ἵνʼ ἀπʼ ἐκείνου ὁρμηθέντες νοήσωμεν τὸ ἀπλατές μῆκος.
3.50Ortak bir yanları olmadığından orantı yoluyla da genişliği olmayan uzunluğu düşünemeyeceğiz. Bu yüzden düşünülen her şey sayılan yollarla düşünülüyorsa ve genişliği olmayan uzunluğun bunların hiçbiriyle düşünülmediği gösterildiyse, genişliği olmayan uzunluk düşünülemez.
μηδέ ἔχοντές τι κοινὸν αὐτῶν οὐδὲ κατὰ ἀναλογίαν ποιήσασθαι τὴν τοῦ ἀπλατοῦς μήκους νόησιν ἰσχύσομεν. ὅθεν εἰ ἕκαστον τῶν | νοουμένων κατὰ τοὺς ἐκκειμένους νοεῖται τρόπους, δεδίδακται δὲ κατὰ μηδένʼ αὐτῶν νοούμενον τὸ ἀπλατές μῆκος, ἀνεπτινόητόν ἐστι τὸ ἀπλατές μῆκος.
3.51Yine de geometriciler bu kadar apaçık çürütmeler karşısında ellerinden geldiğince yiğitlik gösterip, genişliği olmayan uzunluğun adım adım daraltma yoluyla düşünüldüğünü söylemeye çalışırlar.
Ὅμως δʼ οὖν καὶ πρὸς τοὺς οὕτως ἐναργεῖς ἐλέγχους πειρῶνται κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνδριζόμενοι λέγειν οἱ γεωμέτραι ὅτι κατ’ ἐπίτασιν νοεῖται τὸ ἀπλατές μῆκος.
3.52Belli bir genişliği olan herhangi bir uzunluğu alırız, derler; darlığı gitgide artırarak bu genişliği adım adım küçültürüz; sonra bu daraltmayla düşünülen şeye genişliği olmayan uzunluk deriz. Çünkü genişlik daraldıkça azar azar küçülürse, sonunda genişliği olmayan uzunluğa da varılacak ve düşünce orada son bulacaktır.
λαβόντες γοῦν ὁποιονδήποτε μῆκος σὺν ποσῷ πλάτει, φασὶν ὅτι μειοῦμεν κατʼ ἐπίτασιν τουτὶ τὸ πλάτος ἀεὶ καὶ μᾶλ- λον τὴν στενότητα ἐπιτείνοντες, εἶθʼ οὕτως τὸ κατ᾿ ἐπίτασιν νοούμενον ἀπλατὲς εἶνοι μῆκος λέγομεν· εἰ γὰρ κατ᾿ ὀλίγον ἐλαττοῦται στενούμενον τὸ πλάτος κατ᾿ ἐπίτασιν, ἐλεύσεταί ποτε καὶ εἰς ἀπλατὲς μῆκος, καταληξάσης εἰς τοῦτο τῆς νοήσεως.
3.53Ama biri şöyle diyecektir: Genişlikten büsbütün yoksun bırakmanın uzunluğu da ortadan kaldırdığını göstermiştik. Sonra bir şeyi adım adım ileri götürerek düşünülen şey, önceden düşünülenden başka bir şey değildir; ileri götürülmüş hâliyle o şeyin kendisidir.
ἀλλὰ μὴν ἐδείξαμεν, ἐρεῖ τις, ὅτι ἡ παντελὴς στέρησις τοῦ πλάτους ἀναίρεσίς ἐστι καὶ τοῦ μήκους. εἶτα τὸ κατ᾿ ἐπίτασίν τινος νοούμενον οὐχ ἕτερόν ἐστι τοῦ προεπινοηθέντος, ἀλλʼ αὐτὸ ἐκεῖνο ἐπιτεταμένον.
3.54Öyleyse belli bir genişliği olan şeyden darlığı artırarak bir şey düşünmek istediğimizde, her bakımdan genişlikten yoksun bir uzunluğu düşünemeyiz (çünkü o başka cinstendir); yalnızca dar bir genişlik elde ederiz. Böylece düşünce en küçük bir genişlikte, ama yine de bir genişlikte son bulur; ondan sonra zihnin yöneldiği şey ise başka cinsten, ne uzunluk ne de genişlik olan bir şey olur.
ἐπεὶ οὖν ἀπὸ τοῦ ποσὸν ἔχοντος πλάτος κατ᾿ ἐπίτασιν στενότητος νοῆσαί τι θέλομεν, τὸ μὲν πάντῃ πάντως ἀπλατὲς μῆκος οὐκ ἐπινοήσομεν (ἑτερογενὲς γάρ ἐστι), στενὸν δέ τι ληψόμεθα πλάτος, ὥστε τὴν κατάληξιν τῆς νοήσεως εν ἐλαχιστοτάτῳ γενέσθαι πλάτει, πλὴν ὅμως πλάτει, τὸ δὲ μετὰ τοῦτο γενέσθαι τὴν ἐπιβολὴν τῆς διανοίας εἰς ἑτερογενές, καὶ ὃ μήτε μῆκός ἐστι μήτε πλάτος.
3.55Hem belli bir genişliği olan bir uzunluğu düşünüp genişliği kaldırarak genişliği olmayan bir uzunluk elde etmek mümkünse, aynı yolla eti yaralanabilir olma özelliğiyle birlikte düşünüp bu özelliği kaldırarak yaralanmaz ve hiçbir şeyden etkilenmez bir et düşünmek de mümkün olacaktır;
εἴπερ τε δυνατόν ἐστι μῆκός τι νοήσαντας σὺν ποσῷ πλάτει στερήσει τοῦ πλάτους λαβεῖν μῆκος ἀπλατές, ἐνδέξεταί ποτε κατὰ τὸν ὅμοιον τρόπον καὶ σάρκα σὺν τρωτῷ ἰδιώματι νοήσαντας στερήσει τοῦ τρωτοῦ ἰδιώματος νοῆσαι ἄτρωτόν τε καὶ ἀπαθῆ σάρκα,
3.56cismi direnç gösterme özelliğiyle birlikte düşünüp direnci kaldırarak direnç göstermeyen bir cisim elde etmek de mümkün olacaktır. Bu ise büsbütün imkânsızdır ve insanların ortak kavrayışına aykırıdır. Çünkü yaralanmaz olarak düşündüğümüz şey artık et değildir; et, et olarak yaralanabilirlik özelliğiyle birlikte düşünülüyordu. Direnç göstermeyen cisim de artık cisim olarak düşünülmez; çünkü cisim, cisim olarak direnç özelliğiyle birlikte düşünülüyordu. Bu yüzden genişliksiz düşünülen uzunluk da uzunluk olamaz; çünkü uzunluk, uzunluk olarak belli bir genişliğe sahip olmakla birlikte düşünülür.
δυνατὸν δὲ ἔσται καὶ σῶμα νοήσαντας μετὰ ἀντιτύπου ἰδιώματος στερήσει τῆς ἀντιτυπίας λαβεῖν τι μὴ ἀντιτυποῦν σῶμα. ὅπερ τελέως ἐστὶν ἀδύνατον καὶ παρὰ τὴν κοινὴν τῶν ἀνθρώπων ἔννοιαν· τὸ γὰρ ἄτρωτον νοούμενον ἡμῖν οὐκέτι ἐστὶ σάρξ, ἐπείπερ σὺν τῷ τρωτῷ ἰδιώματι ἡ σὰρξ | ἐνοεῖτο ὡς σάρξ, καὶ τὸ μὴ ἀντιτυποῦν σῶμα οὐκέτι νοεῖται σῶμα· σὺν γὰρ τῷ ἀντιτύπῳ ἰδιώματι ἐνοεῖτο 〈τὸ〉 σῶμα, καθό ἐστι σῶμα. ὅθεν καὶ τὸ νοούμενον μῆκος χωρὶς πλάτους οὐκ ἂν εἴη μῆκος· σὺν γὰρ τῷ ποσὸν ἔχειν πλάτος τὸ μῆκος ὡς μῆκος νοεῖται.
3.57Ama Aristoteles, konunun düşünülemezliği türlü yollardan temellendirilmiş ve geometriciler hiç de küçük olmayan bir şaşkınlığa düşmüş olduğu hâlde, onların sözünü ettiği genişliği olmayan uzunluğun düşünülemez olmadığını, hiçbir zorluk çekmeden zihnimize gelebileceğini söyler. Görüşünü de daha apaçık ve net bir örneğe dayandırır.
Ἀλλʼ ὅ γε Ἀριστοτέλης (fr. 29 Rose), καίπερ ποικίλως κατασκευασθείσης τῆς τοῦ πράγματος ἀνεπινοησίας καὶ οὐκ ἐν ὀλίγῳ κειμένων ταράχῳ τῶν γεωμετρῶν, φησὶ μὴ ἀδιανόητον εἶναι τὸ ὑπὸ τούτων λεγόμενον μῆκος ἀπλατές, ἀλλὰ δύνασθαι χωρὶς πάσης περισκελείας εἰς ἔννοιαν ἡμῖν ἐλθεῖν. ἵστησι δὲ τὸν λόγον ἐπί τινος ἐναργεστέρου ὑποδείγματος καὶ σαφοῦς.
3.58Duvarın uzunluğunu, der, genişliğini hesaba katmadan kavrarız; bu yüzden geometricilerin sözünü ettiği genişliksiz uzunluğu da düşünmek mümkün olacaktır, çünkü görünenler kapalı olanları görmemizi sağlar. Ama ya yanılıyor ya da belki bizi safsatayla kandırmaya çalışıyor. Çünkü duvarın uzunluğunu genişliksiz düşündüğümüzde, onu her türlü genişlikten yoksun olarak değil, yalnız duvara ait olan genişlikten yoksun olarak düşünürüz.
τὸ γοῦν τοῦ τοίχου μῆκος, φησί, λαμβάνομεν μὴ συνεπιβάλλοντες αὐτοῦ τῷ πλάτει, διόπερ ἐνέσται καὶ τὸ παρὰ τοῖς γεωμέτραις λεγόμενον μῆκος χωρὶς πλάτους τινὸς ἐπινοεῖν, ἐπείπερ ὄψις τῶν ἀδήλων ἐστὶ τὰ φαινόμενα, πλανώμενος ἢ τάχα κατασοφιζόμενος ἡμᾶς. ὅταν γὰρ τὸ τοίχου μῆκος χωρὶς πλάτους νοῶμεν, οὐ χωρὶς ποντὸς πλάτους αὐτὸ νοοῦμεν, ἀλλὰ χωρὶς τοῦ περὶ τῷ τοίχῳ καθεστῶτος πλάτους.
3.59Bu yüzden duvarın uzunluğunu herhangi bir başka genişlikle birleştirip öyle düşünmek de mümkündür; böylece bu durumda uzunluk, matematikçilerin istediği gibi her türlü genişlikten yoksun olarak değil, yalnız şu belirli genişlikten yoksun olarak alınmış olur. Oysa Aristoteles'in göstermesi gereken, geometricilerin sözünü ettiği uzunluğun belli bir genişlikten payı olmadığı değil, her türlü genişlikten yoksun olduğuydu; bunu ise ispatlamadı.
ὅθεν καὶ ἐνδέχεται συμπλέξαντας τὸ τοῦ τοίχου μῆκός τινι πλάτει καὶ ὁτῳδηποτοῦν νόησιν αὐτοῦ ποιεῖσθαι ὥστε μῆκος λαμβάνεσθαι τὰ νῦν οὐ χωρὶς παντὸς πλάτους, καθάπερ ἀξιοῦσιν οἱ ἀπὸ τῶν μαθημάτων, ἀλλὰ χωρὶς τοῦδέ τινος πλάτους. προύκειτο δὲ τῷ Ἀριστοτέλει παραστῆσαι οὐχ ὅτι τινὸς πλάτους ἀμοιρεῖ τὸ κατὰ τοὺς γεωμέτρας λεγόμενον μῆκος, ἀλλʼ ὅτι παντὸς ἐστέρηται πλάτους· ὅπερ οὐκ ἀπέδειξεν.
3.60Bunlar hakkında bu kadar. Geometriciler genişliği olmayan uzunluk olan çizginin aynı zamanda yüzeyin sınırı olduğunu da söylediklerine göre, gelin çizgiler ve yüzeyler hakkındaki güçlükleri birlikte, daha genel biçimde ortaya koyalım; böylece cisimle ilgili öğreti de kolayca çürütülebilir hâle gelecektir.
Ταῦτα μὲν οὖν περὶ τούτων ἐπειδὴ δὲ οἱ γεωμέτραι καὶ πέρας ἐπιφανείας εἶναι λέγουσι τὴν γραμμήν, ὅ ἐστι μῆκος ἀπλατές, φέρε κοινότερον περὶ γραμμῶν ἅμα καὶ | ἐπιφανειῶν διαπορῶμεν· οὕτω γὰρ εὐδιάβλητος καὶ ὁ ἐπὶ τὸ σῶμα γενήσεται λόγος.
3.61Çizgi, genişliği olmayan uzunluk olarak yüzeyin sınırıysa, bir yüzey başka bir yüzeyin yanına konduğunda ya iki paralel çizgi oluşacağı ya da ikisinin tek bir çizgi olacağı açıktır. İki çizgi tek bir çizgi oluyorsa, çizgi yüzeyin, yüzey de cismin sınırı olduğundan, iki çizgi tek olunca iki yüzey de tek bir yüzey olacak; iki yüzey tek bir yüzey olunca zorunlu olarak iki cisim de tek bir cisim olacak; iki cisim tek olunca da yan yana koyma artık yan yana koyma değil, birleşme olacaktır. Bu ise imkânsızdır.
εἰ γὰρ ἡ γραμμὴ πέρας ἐστὶν ἐπιφανείας, μῆκος ἀπλατὲς κοθεστῶσα, δῆλον ὡς ὅταν ἐπιφάνεια ἐπιφανείᾳ παρατεθῇ, ἤτοι παράλληλοι γενήσονται δύο γραμμαὶ ἢ μία ἀμφότεραι. καὶ εἰ μὲν κία αἱ δύο γραμμαὶ γίνονται, ἐπεὶ ἡ γραμμὴ πέρας ἐστὶν ἐπιφανείας, ἡ δὲ ἐπιφάνεια πέρας σώματος, τῶν μὲν δυοῖν γραμμῶν μιᾶς ἅμα γινομένων γενήσονται καὶ αἱ δύο ἐπιφάνειαι μία ἐπιφάνεια, τῶν δὲ δυοῖν ἐπιφανειῶν μιᾶς ἐπιφανείας γενηθεισῶν ἐξ ἀνάγκης ἔσται καὶ τὰ δύο σώματα ἓν σῶμα, τῶν δὲ δυοῖν σωμάτων ἑνὸς γενομένων ἡ παράθεσις οὐκ ἔσται παράθεσις ἀλλʼ ἕνωσις. ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον.
3.62Çünkü bazı cisimlerde yan yana koyma birleşmeye dönüşebilir, su ve ona benzeyenlerde olduğu gibi; ama bazılarında hiçbir şekilde dönüşmez: taş taşın, demir demirin, elmas elmasın yanına konduğunda değdikleri çizgi boyunca birleşmez. Öyleyse iki çizgi tek bir çizgi olamaz. Başka bir açıdan, iki çizgi tek olunca bir birleşme ve cisimlerin kaynaşması meydana geliyorsa, cisimler ayrıldığında ayrılmanın aynı sınırlardan değil, kopan başka başka parçalardan olması, dolayısıyla bir bozulmanın da gerçekleşmesi gerekirdi. Oysa böyle bir şey olduğu görülmez; cisimlerin sınırları hem yan yana konmadan önce hem ayrıldıktan sonra, yan yana dururken nasıl görünüyorlarsa öyledir. Öyleyse iki çizgi tek bir çizgi olmaz.
ἐπὶ τινῶν μὲν γὰρ σωμάτων δύναται ἡ παράθεσις ἕνωσις γίνεσθαι, καθάπερ ὕδατος καὶ τῶν ἐοικότων τούτῳ, ἐπὶ τινῶν δὲ οὐδαμῶς· καὶ γὰρ λίθος λίθῳ παρατιθέμενος καὶ σίδηρος σιδήρῳ καὶ ἀδάμας ἀδάμαντι κατὰ γραμμὴν οὐχ ἑνοῦνται. ὥστε οὐκ ἂν γένοιντο αἱ δύο γραμμαὶ μία γραμμή. καὶ γὰρ ἄλλως, εἰ ἕνωσίς ἐστι τῶν δύο γραμμῶν μιᾶς γενομένων καὶ σύμφυσις τῶν σωμάτων, ἐχρῆν τὸν χωρισμὸν γίνεσθαι μὴ κατὰ τὰ αὐτὰ αὐτῶν πέρατα ἀλλὰ κατὰ ἄλλα καὶ ἄλλα μέρη ἀποσπωμένων, ὥστε καὶ φθορὰν συμβαίνειν. οὐχὶ δέ γε τοῦτο γινόμενον θεωρεῖται, ἀλλὰ τὰ πέρατα τῶν σωμάτων καὶ πρὸ τῆς παραθέσεως καὶ μετὰ τὸν χωρισμὸν τοιαῦτά ἐστιν ὁποῖα καὶ ἐν τῇ παραθέσει ὄντα [πρότερον] ἐφαίνετο. οὐ τοίνυν αἱ δύο γραμμαὶ μία γίνονται.
3.63Dahası, iki çizgi tek bir çizgi oluyorsa, yan yana konan cisimlerin birer uç eksilmesi gerekecektir; çünkü iki çizgi, tek bir sınırı ve ucu olması gereken tek bir çizgiye dönüşmüştür. Oysa yan yana konan cisimlerden hiçbir uç eksilmez; öyleyse iki çizgi tek bir çizgi olamaz.
οὐ μὴν ἀλλʼ εἴπερ αἱ δύο γραμμαὶ μία γίνονται, δεήσει τὰ παρατιθέμενα ἀλλήλοις σώματα ἑνὶ ἄκρῳ ἐλάσσω εἶναι· γεγόνασι γὰρ αἱ δύο μία, ἥτις ἓν ἔχειν ὀφείλει πέρας τε καὶ ἄκρον. οὐχὶ δέ γε τὰ παρατιθέμενα ἀλλήλοις σώματα ἑνὶ ἄκρῳ γίνεται ἐλάσσονα, ὥστε αἱ δύο γραμμαὶ οὐκ ἂν γένοιντο μία γραμμή.
3.64İki cisim yan yana konunca iki paralel çizgi oluşuyorsa, iki çizginin birlikte oluşturduğu şey tek bir çizgiden büyük olacaktır. İki çizgiden oluşan şey tek çizgiden büyükse, her birinin bir genişliği vardır ve bu genişlik ötekiyle birlikte boyutu büyütür; böylece çizgi genişliği olmayan uzunluk değildir. Demek ki iki şeyden biri: ya apaçık olanı ortadan kaldırmak gerekir ya da o yerinde durdukça geometricilerin çizgiyi genişliği olmayan uzunluk sayan kavramını reddetmek.
εἰ δὲ παράλληλοι γίνονται δύο γραμμαὶ κατὰ παράθεσιν δυοῖν σωμάτων, τὸ ἐκ τῶν δυοῖν γραμμῶν μεῖζον ἔσται τῆς μιᾶς γραμμῆς. εἰ δὲ τὸ ἐκ τῶν δυοῖν γινόμενον γραμμῶν μεῖζόν ἐστι τῆς μιᾶς γραμμῆς, ἔχοι ἂν ἑκατέρα αὐτῶν πλάτος, ὃ μεθʼ ἑτέρας μείζονα ποιεῖ τὴν διάστασιν, καὶ οὕτως οὐκ ἔστιν ἀπλατὲς μῆκος ἡ γραμμή. δυοῖν οὖν θάτερον, ἢ ἀναιρεῖν δεῖ τὴν ἐνάργειαν, ἢ μενούσης ταύτης ἀθετεῖν τὴν τῶν γεωμετρῶν ἐπίνοιαν, καθʼ ἣν οἴονται τὴν γραμμὴν μῆκος ἀπλατὲς ὑπάρχειν.
3.65Geometrinin ilkelerine karşı öncelikle söylememiz gerekenler bunlardır. Şimdi bir adım daha atıp onların kendi varsayımlarına göre bile araştırmanın ilerleyemeyeceğini gösterelim. Daha önce de söylediğimiz gibi, onlara göre bir doğru çizgi döndürülünce bütün parçalarıyla daireler çizer; bu en temel teorem, çizginin genişliği olmayan uzunluk olmasıyla çatışır.
Καὶ δὴ ταῦτα μὲν προηγουμένως ῥητέον ἐστὶν ἡμῖν πρὸς τὰς τῆς γεωμετρίας ἀρχάς· μεταβάντες δὲ διδάσκωμεν ὅτι καὶ κατὰ τὰς ἐκείνων αὐτῶν ὑποθέσεις οὐχ οἷόν τε προβαίνειν τὴν ζήτησιν. ἀρέσκει τοίνυν αὐτοῖς τὴν εὐθεῖαν γραμμήν, ὡς καὶ ἀνώτερον (112, 26) ἐλέγομεν, στρεφομένην πᾶσιν αὐτῆς τοῖς μέρεσι κύκλους γράφειν· ᾧπερ θεωρήματι ὄντι συνεκτικωτάτῳ μαχόμενόν ἐστι τὸ τὴν γραμμὴν μῆκος ἀπλατὲς ὑπάρχειν.
3.66Bunu şöyle inceleyelim: Onlara göre çizginin her parçasında bir nokta varsa ve nokta döndürülünce bir daire çiziyorsa, doğru çizgi döndürülüp bütün parçalarıyla daireler çizerek merkezden en dış çembere kadar olan düzlem aralığını baştan sona kat ettiğinde, çizilen dairelerin ya birbirine bitişik ya da birbirinden ayrı olması gerekecektir.
ζητῶμεν δὲ τὸν τρόπον τοῦτον· εἰ γὰρ κατ᾿ αὐτοὺς πᾶν μέρος τῆς γραμμῆς ἔχει σημεῖον, τὸ δὲ σημεῖον στρεφόμενον κύκλον γράφει, δεήσει κατ᾿ αὐτούς, ὅταν ἡ εὐθεῖα γραμμὴ στρεφομένη καὶ πᾶσι τοῖς ἑαυτῆς μέρεσι κυκλογραφοῦσα τὸ διάστημα καταμετρῇ 〈τὸ〉 τῆς ἀπὸ τοῦ κέντρου μέχρι τῆς ἐξωτάτης περιφερείας ἐπιπέδου, τότε ἤτοι συνεχεῖς ἀλλήλοις ὑπάρχειν τοὺς καταγραφομένους κύκλους ἢ διεστῶτας ἀπʼ ἀλλήλων.
3.67Birbirinden ayrıysa, düzlemin üzerinde daire çizilmeyen bir kısmı olacağı ve doğrunun da bu aralık boyunca hareket ettiği hâlde daire çizmeyen bir kısmı olacağı sonucu çıkar. Bu ise saçmadır. Çünkü ya doğru çizginin bu kısımda bir noktası yoktur ya da varsa daire çizmiyordur; ikisi de geometrinin öğretisine aykırıdır, zira çizginin her parçasında bir nokta olduğunu ve her noktanın döndürülünce bir daire çizdiğini söylerler.
ἀλλʼ εἰ μὲν διεστᾶσιν ἀπʼ ἀλλήλων, ἀκολουθήσει μέρος τι εἶναι τῆς ἐπιπέδου τὸ μὴ κυκλογραφούμενον, καὶ τῆς εὐθείας μέρος τὸ κατὰ τούτου μὲν φερόμενον τοῦ διαστήματος, μὴ κυκλογραφοῦν δέ. ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον. ἢ γὰρ οὐκ ἔχει κατὰ τοῦτο τὸ μέρος σημεῖον ἡ εὐθεῖα γραμμή, ἢ ἔχουσα οὐ καταγράφει κύκλον, ὧν ἑκάτερον παρὰ τὸν γεωμετρικόν ἐστι λόγον· καὶ πᾶν γὰρ | μέρος τῆς γραμμῆς σημεῖον ἔχειν φασί, καὶ πᾶν σημεῖον στρεφόμενον κυκλογραφεῖν.
3.68Dairelerin birbirine bitişik olduğunu düşünüyorlarsa, ya aynı yeri kaplayacak şekilde bitişiktirler ya da aralarına hiçbir nokta düşmeyecek şekilde yan yana dizilmişlerdir; çünkü aralarına düştüğü düşünülen her noktanın da bir daire çizmesi gerekir. Hepsi aynı yeri kaplıyorsa tek bir daire olacaktır; bu yüzden en dışta duran ve hepsini kuşatan büyük daire, merkezin yanındaki en küçük daireye eşit olacaktır.
εἰ δὲ συνεχεῖς ἀλλήλοις ὑπάρχειν οἴονται τοὺς κύκλους, ἤτοι οὕτως εἰσὶ συνεχεῖς ὡς τὸν αὐτὸν ἐπέχειν τόπον, ἢ ὥστε ἄλλον παῤ ἄλλον τετάχθαι μηδενὸς σημείου μεταξὺ πίπτοντος· πᾶν γὰρ σημεῖον τὸ μεταξὺ κατ᾿ ἐπίνοιαν πῖπτον ὀφείλει καὶ αὐτὸ κύκλον γράφειν. καὶ εἰ μὲν τὸν αὐτὸν ἐπέχουσι τόπον πάντες, εἷς γενήσεται κύκλος, καὶ διὰ τοῦτο τῷ ἐλαχίστῳ κύκλῳ καὶ πρὸς τῷ κέντρῳ καθεστῶτι ὁ μείζων καὶ ἐξωτάτω καὶ πάντων περιληπτικὸς καθεστὼς κύκλος ἴσος γενήσεται·
3.69Çünkü en dıştaki, çemberin hemen yanındaki daire daha büyük bir alan, merkezin yanındaki en içteki daire ise küçük bir alan kaplıyorsa ve bütün daireler aynı yeri kaplıyorsa, en büyük alanı kaplayan daire en küçük alanı kaplayana eşit olacaktır; bu ise akla aykırıdır. Öyleyse daireler aynı yeri kaplayacak şekilde bitişik değildir.
εἰ γὰρ ὁ μὲν ἐξωτάτω κύκλος καὶ πρὸς αὐτῇ τῇ περιφερείᾳ μεῖζον ἐπέχει διάστημα καὶ ὁ ἐσωτάτω πρὸς τῷ κέντρῳ κύκλος μικρὸν ἐπέχει διάστημα, πάντες δὲ οἱ κύκλοι τὸν αὐτὸν ἐπέχουσι τόπον, ὁ τὸ μεῖζον ἐπέχων διάστημα ἴσος γενήσεται τῷ 〈τὸ〉 ἐλάχιστον ἐπέχοντι διάστημα· ὅπερ ἐστὶν ἀπεμφαῖνον. οὐ τοίνυν οὕτως εἰσὶ συνεχεῖς οἱ κύκλοι ὡς τὸν αὐτὸν τόπον ἐπέχειν.
3.70Aralarına parçasız bir nokta düşmeyecek şekilde yan yana duruyorlarsa, merkezden çembere kadar olan genişliği dolduracaklardır. Dolduruyorlarsa bir genişlik kaplıyorlar demektir. Bunlar ise çizgilerdi. Öyleyse çizgilerin bir genişliği vardır, genişliksiz değildirler.
εἰ δὲ παράλληλοι τυγχάνουσιν ὥστε μεταξύ τι μὴ πίπτειν ἀμερὲς σημεῖον, συμπληρώσουσι τὸ ἀπὸ τοῦ κέντρου μέχρι τῆς περιφερείας πλάτος. εἰ δέ γε συμπληρώσουσιν, ἐπέχουσί τι πλάτος. ἦσαν δέ γε οὗτοι γραμμαί. αἱ ἄρα γραμμαὶ ἔχουσί τι πλάτος καὶ οὐκ ἀπλατεῖς καθεστήκασιν.
3.71Aynı temelden yola çıkarak öncekine benzer bir delil kuracağız. Daire çizen doğru çizginin daireyi kendi kendisiyle çizdiğini söylediklerine göre, onlara şu akıl yürütmeyi yönelteceğiz: Daire çizen doğru çizgi daireyi kendi kendisiyle çizebiliyorsa, çizgi genişliği olmayan uzunluk değildir; oysa kendilerinin dediği gibi daire çizen doğru çizgi daireyi kendi kendisiyle çizer; öyleyse çizgi genişliği olmayan uzunluk değildir. Bu sonucun onların sözlerinden çıktığını da göstereceğiz.
Ἀπὸ δὲ τῆς αὐτῆς δυνάμεως ὁρμώμενοι ὁμοιότροπον τῇ προαποδοθείσῃ συνθήσομεν ἐπιχείρησιν. ἐπεὶ γάρ φασι τὴν κυκλογραφοῦσαν εὐθεῖαν γραμμὴν διʼ ἑαυτῆς τὸν κύκλον καταγράφειν, συνερωτῶντες αὐτοὺς φήσομεν· εἰ ἡ κυκλογραφοῦοα εὐθεῖα γραμμὴ δι ἑαυτῆς τὸν κύκλον καταγράφειν πέφυκεν, οὔκ ἐστι μῆκος ἀπλατὲς ἡ γραμμή· ἀλλὰ μὴν ἡ κυκλογραφοῦοα εὐθεῖα γραμμὴ διʼ ἑαυτῆς τὸν κύκλον καταγράφει, ὡς ἐκεῖνοί φασιν· οὐκ ἄρα μῆκός ἐστιν ἀπλατὲς ἡ γραμμή, ὡς ἡμεῖς τοῦτο ἀκόλουθον ὂν ἐκείνοις διδάξομεν.
3.72Merkezden çizilen doğru döndürülüp kendi kendisiyle daire çizdiğinde, ya çemberin içindeki genişliğin bütün parçaları üzerinden geçer ya da hepsi üzerinden değil, yalnız bazıları üzerinden. Bazıları üzerinden geçiyorsa, bazı parçalar üzerinden geçip bazıları üzerinden geçmediği için daire de çizmez. Hepsi üzerinden geçiyorsa, çemberin içindeki bütün genişliği baştan sona kat edecektir;
ὅταν γὰρ ἡ ἀπὸ τοῦ κέντρου ἀγομένη εὐθεῖα στρέφηται καὶ διʼ ἑαυτῆς καταγράφῃ κύκλον, τότε ἤτοι κατὰ πάντων τῶν μερῶν τοῦ ἐντὸς τῆς περιφερείας πλάτους φέρεται ἡ εὐθεῖα γραμμή, ἢ οὐ κατὰ πάντων ἀλλὰ κατὰ τινῶν. καὶ εἰ μὲν κατὰ τινῶν φέρεται, οὐδὲ καταγράφει κύκλον, καθʼ ὧν μὲν μερῶν φερομένη καθʼ ὧν δὲ οὔ. εἰ δὲ κατὰ πάντων φέρεται, ὅλον τὸ τῆς περιφερείας καταμετρήσει πλάτος,
3.73genişliği kat ediyorsa kendisinin de genişliği olacaktır; çünkü bir genişliği kat eden şeyin, onu kat ettiği bir genişliği olması gerekir. Öyleyse dönen doğru çizgi bütün genişliği kat eder ve çizgi genişliği olmayan uzunluk değildir.
πλάτος δὲ καταμετροῦσα ἕξει πλάτος· τὸ γὰρ τοῦ πλάτους καταμετρητικὸν ὀφείλει πλάτος ἔχειν, ᾧ καταμετρεῖ. ἡ ἄρα εὐθεῖα γραμμὴ κυκλοφοροῦσα ὅλον καταμετρεῖ τὸ πλάτος, καὶ οὔκ ἐστι μῆκος ἀπλατὲς ἡ γραμμή.
3.74Aynı şey, geometriciler karenin yan kenarının aşağı doğru kaydırılınca paralelkenar düzlemi kat ettiğini söylediklerinde daha da açık görülecektir. Aşağı kaydırılan yan kenar genişliği olmayan uzunluksa, karenin paralelkenar düzlemini kendi kendisiyle kat edemez; çünkü bir genişliği kat edenin genişliği olması gerekir. Kat ediyorsa, kesinlikle genişliği vardır. Böylece yine ya bu teorem geometricilerin elinde yanlıştır ya da düşünülen genişliksiz uzunluk hiçbir şey değildir.
Τὸ δʼ αὐτὸ σαφέστερον δειχθήσεται καὶ ὅταν λέγωσιν οἱ γεωμέτραι τὴν πλάγιον τοῦ τετραγώνου πλευρὰν καταγομένην τὸ παραλληλόγραμμον [καὶ] ἐπίπεδον καταμετρεῖν. εἴπερ γὰρ μῆκος ἀπλατές ἐστιν ἡ πλαγία πλευρὰ τοῦ τετραγώνου καταγομένη, οὐ καταμετρήσει τὸ παραλληλόγραμμον ἐπίπεδον τοῦ τετραγώνου διʼ ἑαυτῆς· τὸ γὰρ καταμετρητικὸν πλάτους ὀφείλει πλάτος ἔχειν. εἰ δὲ καταμετρεῖ, πάντως πλάτος ἔχει. ὥστε πάλιν ἢ τοῦτο τὸ θεώρημα ψεῦδος εἶναι τοῖς γεωμέτραις, ἢ μηδὲν ὑπάρχειν τὸ νοούμενον μῆκος ἀπλατές.
3.75Ayrıca silindirin düzleme bir doğru boyunca değdiğini ve yuvarlanırken sırayla başka başka doğruların yere değmesiyle düzlemi baştan sona kat ettiğini söylerler. Ama silindir düzleme bir doğru boyunca değiyorsa ve yuvarlanırken sırayla başka başka doğruların yere değmesiyle düzlemi kat ediyorsa, düzlem de kesinlikle doğrulardan oluşmuştur, silindirin yüzeyi de yine doğrularla doludur.
Τόν τε κύλινδρόν φασι κατ᾿ εὐθεῖαν γραμμὴν ἅπτεσθαι τῆς ἐπιπέδου καὶ ἐκκυλιόμενον τῇ ἀνὰ μέρος ἄλλων καὶ ἄλλων εὐθειῶν θέσει καταμετρεῖν τὴν ἐπίπεδον. ἀλλʼ εἰ καὶ κατ᾿ εὐθεῖαν ἅπτετοι τῆς ἐπιπέδου ὁ κύλινδρος καὶ κυλιόμενος τῇ ἀνὰ μέρος ἄλλων καὶ ἄλλων εὐθειῶν θέσει καταμετρεῖ τὴν ἐπίπεδον, πάντως καὶ ἡ ἐπίπεδος συνέστηκεν ἐξ εὐθειῶν καὶ ἡ ἐπιφάνεια τοῦ κυλίνδρου πάλιν ἐξ εὐθειῶν πεπλήρωται.
3.76Bu yüzden düzlemin de silindirin yüzeyinin de genişliği olduğuna, genişliksiz olmadıklarına göre ve genişlik meydana getiren şeyin kendisinin de genişliği olması gerektiğine göre, genişliği tamamlayan doğru çizgilerin de zorunlu olarak genişliği olduğu açıktır. Demek ki genişliği olmayan uzunluk diye bir şey yoktur; bu yüzden çizgi de yoktur.
ὅθεν ἐπεὶ ἔχει καὶ ἡ ἐπίπεδος πλάτος καὶ ἡ ἐπιφάνεια τοῦ κυλίνδρου ὁμοίως καὶ οὐκ ἔστιν ἀπλατής, τὸ δὲ πλάτους ποιητικὸν ὀφείλει καὶ αὐτὸ πλάτος ἔχειν, δῆλον οὖν ὡς ὅτι καὶ αἱ εὐθεῖαι γραμμαὶ συμπληρωτικαὶ οὖσαι τοῦ πλάτους ἐξ ἀνάγκης πλάτος ἔχουσιν, ὥστε μηδὲν εἶναι μῆκος ἀπλατές, διὰ δὲ τοῦτο μηδὲ γραμμήν.
3.77Çizginin genişliği olmayan uzunluk olduğunu kabul etsek bile, bundan çıkanlar bunlardan da büyük bir çıkmazdır. Çünkü onlara göre nokta akarak çizgiyi meydana getirdiği gibi, çizgi de akarak yüzeyi meydana getirir; yüzey de, derler, cismin sınırıdır ve iki boyutu vardır: uzunluk ve genişlik.
Εἰ δὲ καὶ δοίημεν τὴν γραμμὴν μῆκος εἶναι ἀπλατές, τὰ ἀκόλουθα τούτοις ἔτι τούτων ἀπορώτερα. ὥσπερ γὰρ τὸ σημεῖον ῥυὲν ποιεῖ γραμμήν, οὕτω καὶ ἡ γραμμὴ ῥυεῖσα ποιεῖ ἐπιφάνειαν κατ᾿ αὐτούς, ἥτις ἐστί, φασί, πέρας σώματος δύο ἔχον διαστάσεις, μῆκος καὶ πλάτος.
3.78Yüzey cismin sınırıysa, cisim de kesinlikle sınırlıdır. Öyleyse iki cisim yan yana konduğunda ya sınırlar sınırlara değecek ya sınırlananlar sınırlananlara ya da hem sınırlananlar sınırlananlara hem sınırlar sınırlara değecektir. Örneğin bir amphorada dıştaki toprak kabı sınır, içindeki şarabı da sınırlanan olarak düşünelim.
εἴπερ οὖν ἡ ἐπιφάνεια πέρας ἐστὶ σώματος, τό γε σῶμα πάντως πεπερασμένον ἐστίν καὶ εἰ τοῦτο, ὅτε παρατίθεται δύο σώματα ἀλλήλοις, τότε ἤτοι τὰ πέρατα τῶν περάτων ἢ τὰ πεπερατωμένα τῶν πεπερατωμένων ἅψεται 〈ἢ καὶ τὰ πεπερατωμένα τῶν πεπερατωμένων καὶ τὰ πέρατα τῶν περάτων〉, οἷον ἐπὶ τοῦ ἀμφορέως, εἰ νοήσαιμεν πέρας μὲν τὸ ἔξωθεν ὄστρακον πεπερατωμένον δὲ τὸν ἐν αὐτῷ οἶγον.
3.79İki amphora yan yana konunca ya toprak kap toprak kaba, ya şarap şaraba, ya da hem kap kaba hem şarap şaraba değecektir. Sınırlar sınırlara değiyorsa, sınırlananlar, yani cisimler birbirine değmeyecektir; bu ise akla aykırıydı. Sınırlananlar, yani cisimler birbirine değiyor ama sınırlar birbirine değmiyorsa, cisimler kendi sınırlarının dışında kalacaktır.
δυοῖν οὖν ἀμφορέων παραβληθέντων ἀλλήλοις ἤτοι τὸ ὄστρακον τοῦ ὀστράκου ἅψεται ἢ ὁ οἶνος τοῦ οἴνου ἢ καὶ τὸ ὄστρακον τοῦ ὀστράκου καὶ ὁ οἶνος τοῦ οἴνου. καὶ εἰ μὲν τὰ πέρατα τῶν περάτων ἅπτεται, τὰ πεπερατωμένα ἀλλήλων οὐχ ἅψεται, τουτέστι τὰ σώματα, ὅπερ ἧν ἀπεμφαῖνον. εἰ δὲ τὰ πεπερατωμένα μὲν ἀλλήλων ἅψεται, τουτέστι τὰ σώματα, τὰ πέρατα δὲ ἀλλήλων οὐχ ἅψεται, ἐκτὸς ἔσται τὰ σώματα τῶν οἰκείων περάτων.
3.80Hem sınırlar sınırlara hem sınırlananlar sınırlananlara değiyorsa, iki güçlüğü birleştiririz: sınırların birbirine değdiği yerde sınırlananlar birbirine değmeyecek, sınırlananların değdiği yerde ise cisimler kendi sınırlarının dışında kalacaktır; çünkü sınır yüzey, sınırlanan da cisimdir. Ayrıca sınırlar ya cisimdir ya da cisimsizdir.
εἰ δὲ καὶ τὰ πέρατα τῶν περάτων ἅπτεται καὶ τὰ πεπερατωμένα τῶν πεπερατωμένων, ἐπισυνθήσομεν τὰς ἀπορίας· μὲν γὰρ τὰ πέρατα ἀλλήλων ἅπτεται, τὰ πεπερατωμένα οὐχ ἅψεται ἀλλήλων, ᾗ δὲ τὰ πεπερατωμένα, ἐκτὸς ἔσται τὰ σώματα τῶν οἰκείων περάτων, ἐπεὶ πέρας μέν ἐστιν ἡ ἐπιφάνεια, πεπερασμένον δὲ τὸ σῶμα. τά τε πέρατα σώματά ἐστιν ἢ ἀσώματα.
3.81Cisimlerse, geometricilerin yüzeyin derinliği olmadığı sözü yanlış olacaktır. Çünkü yüzey cisimse zorunlu olarak derinliği de olacaktır; her cismin derinliği olmalıdır. Sonra hiçbir şeye değmeyecek, her şey sonsuz büyüklükte olacaktır. Çünkü sınır cisimse, her cismin bir sınırı olduğundan, cisim olan o sınırın da bir sınırı olacak, onun da öyle, böylece sonsuza kadar.
καὶ εἰ μὲν σώ- ματά ἐστι, ψεῦδος ἔσται τοῖς γεωμέτραμις τὸ ἀβαθῆ εἶναι τὴν ἐπιφάνειαν. | εἰ γὰρ σῶμά ἐστιν, ἐξ ἀνάγκης ἕξει καὶ βάθος πᾶν γὰρ σῶμα ὀφείλει βάθος ἔχειν. εἶτα οὐδὲ ἅψεταί τινος, ἀλλὰ πᾶν ἔσται ἀπειρομέγεθες. εἰ γὰρ σῶμά ἐστιν, ἐπεὶ πᾶν σῶμα πέρας ἔχει, κἀκεῖνο τὸ πέρας σῶμα ὂν ἕξει πέρας, κἀκεῖνο ὁμοίως, καὶ τοῦτ᾿ εἰς ἄπειρον.
3.82Sınır cisimsizse, cisimsiz olan hiçbir şeye dokunamayacağı ve ona dokunulamayacağı için sınırlar birbirine değmeyecek; sınırlar değmeyince sınırlananlar da birbirine değmeyecektir. Öyleyse çizginin genişliği olmayan uzunluk olduğunu kabul etsek bile, yüzeye ilişkin öğreti bir çıkmazdır. Bunlar çıkmaz olunca, biz söylemesek de, bunlardan oluşan katı cisim de onlarla birlikte ortadan kalkar.
εἰ δὲ ἀσώματόν ἐστι τὸ πέρας, ἐπεὶ τὸ ἀσώματον οὐδενὸς δύναται θιγεῖν οὐδὲ θιχθῆναι, τὰ πέρατα οὐχ ἅψεται ἀλλήλων, τούτων δὲ μὴ ἁπτομένων οὐδὲ τὰ πεπερατωμένα ἅψεται ἀλλήλων. κἂν δῶμεν οὖν εἶναι μῆκος ἀπλατὲς τὴν γραμμήν, ὁ περὶ τῆς ἐπιφανείας λόγος ἄπορός ἐστιν. οἷς, κἂν ἡμεῖς μὴ λέγωμεν, ἀπόροις οὖσι συναναιρεῖται καὶ τὸ στερεὸν σῶμα, ἐκ τούτων σύνθετον καθεστώς.
3.83Bir de şöyle bakalım: Geometricilerin dediği gibi cisim üç boyutu, yani uzunluğu, genişliği ve derinliği olan şeyse, ya cisim bunlardan ayrıdır, öyle ki cisim bir şey, cismin uzunluğu, genişliği ve derinliği başka bir şeydir; ya da cisim bunların toplamıdır. Cismin bunlardan ayrı olması inandırıcı değildir; çünkü ne uzunluğun ne genişliğin ne de derinliğin bulunduğu yerde cisim düşünülemez.
Σκοπῶμεν δὲ καὶ οὕτως· εἰ γὰρ σῶμά ἐστιν, ὥς φασιν οἱ γεωμέτραι, τὸ τὰς τρεῖς ἔχον διαστάσεις, μῆκος πλάτος βάθος, ἤτοι χωριστόν ἐστι τούτων τὸ σῶμα, ὥστε ἄλλο μὲν εἶναι τὸ σῶμα ἄλλο δὲ τὸ μῆκος τοῦ σώματος πλάτος τε καὶ βάθος, ἢ ὁ ἀθροισμὸς τούτων ἐστὶ τὸ σῶμα. ἀλλὰ χωρίζεσθαι μὲν τούτων τὸ σῶμα οὐ πιθανόν ἐστιν· ὅπου γὰρ μήτε μῆκός ἐστι μήτε πλάτος μήτε βάθος, ἐκεῖ οὐχ οἷόν τε νοῆσαι σῶμα·
3.84Cisim bunların toplamı olarak düşünülüyorsa ve bunların dışında başka bir şey yoksa, bunların her biri cisimsiz olduğundan, cisimsizlerin bir araya gelmesi de zorunlu olarak cisimsiz olacaktır. Tabiatça cisimsiz olan noktaların birleşmesi ve çizgilerin bir araya gelmesi katı ve dirençli bir cisim meydana getirmediği gibi, genişliğin, uzunluğun ve derinliğin cisimsiz olan bir araya gelişi de katı ve dirençli bir cisim meydana getiremez. Cisim ne bunlardan ayrıysa ne de bunların kendisiyse, geometricilere kalırsa cisim düşünülemez olur.
εἰ δὲ ὁ ἀθροισμὸς τούτων νοεῖται σῶμα καὶ ἄλλο παρὰ ταῦτα οὐδὲν ὑπάρχει, ἐξ ἀνάγκης, ἐπεὶ ἕκαστον τούτων ἀσώματόν ἐστι, καὶ ἡ κοινὴ τῶν ἀσωμάτων σύνοδος γενήσεται ἀσώματος. ὥσπερ γὰρ καὶ ἡ σύνθεσις τῶν στιγμῶν καὶ ἡ σύνοδος τῶν γραμμῶν ἀσωμάτων φύσει καθεστηκυιῶν οὐ ποιεῖ στερεὸν καὶ ἀντίτυπον σῶμα, οὕτω καὶ ἡ τοῦ πλάτους καὶ ἡ τοῦ μήκους ἔτι δὲ καὶ ἡ τοῦ βάθους συνέλευσις ἀσώματος οὖσα οὐκ ἂν ποιήσαι στερεὸν καὶ ἀντίτυπον σῶμα. εἰ δὲ μήτε χωρὶς τούτων ἐστὶ τὸ σῶμα μήτε ταῦτʼ ἐστιν, ἀνεπινόητον, ὅσον ἐπὶ τοῖς γεωμέτραις, γίνεται τὸ σῶμα.
3.85Bunlara ek olarak, uzunluk, genişlik ve derinliğin bir araya gelmesi cismi meydana getiriyorsa, ya bunların her biri bir araya gelmeden önce cisimliği ve adeta cisim olmanın esaslarını kendinde barındırır olarak düşünülür ya da cisim bunlar bir araya geldikten sonra ortaya çıkmıştır. Her biri bir araya gelmeden önce cisimliği barındırıyorsa, her biri cisim olacak ve cisim bunlar bir araya geldikten sonra ortaya çıkmış olmayacaktır.
Πρὸς τούτοις, εἴπερ μήκους καὶ πλάτους καὶ βά|θους σύνοδος ποιεῖ σῶμα, ἤτοι πρὶν τῆς συνόδου ἕκαστον τούτων νοεῖται περιέχον ἐν ἑαυτῷ τὴν σωματότητα καὶ τοὺς ὥσπερ σωματικοὺς λόγους, ἢ μετὰ τὴν τούτων συνέλευσιν ἐπισυνέστη τὸ σῶμα. καὶ εἰ μὲν ἕκαστον τούτων πρὶν τῆς συνόδου νοεῖται περιεκτικὸν τῆς σωματότητος, ἔσται τούτων ἕκαστον σῶμα καὶ οὐ μετὰ τὴν σύνοδον αὐτῶν ἐκεῖνο γενήσεται.
3.86Sonra cisim yalnız uzunluk, tek başına genişlik ya da ayrı tutulmuş derinlik değil, üçü birden, yani hem uzunluk hem genişlik hem derinlik olduğuna ve bunların her biri cisimliği barındırdığına göre, her biri üçünü birden taşıyacaktır: uzunluk yalnız uzunluk değil, genişlik ve derinlik de olacak; genişlik yalnız genişlik değil, uzunluk ve derinlik de olacak; derinlik de aynı şekilde hem genişlik hem uzunluk olacak. Bu ise son derece akıl dışıdır.
εἶτʼ ἐπεὶ τὸ σῶμα οὐ μῆκος μόνον ἐστίν, οὐδὲ πλάτος κατ᾿ ἰδίαν, οὐδὲ βάθος κατὰ περιγραφήν, ἀλλʼ ὁμόσε τὰ τρία, καὶ μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος, τούτων τε ἕκαστον περιεῖχε τὴν σωματότητα, ἕκαστον αὐτῶν ἕξει τὰ τρία, καὶ τὸ μῆκος οὐ μόνον ἔσται μῆκος ἀλλὰ καὶ πλάτος καὶ βάθος, καὶ τὸ πλάτος οὐ μόνον ἔσται πλάτος ἀλλὰ καὶ μῆκος καὶ βάθος, καὶ τὸ βάθος ὁμοίως ἔσται καὶ πλάτος καὶ μῆκος. ὅπερ τελέως ἐστὶν ἀλογώτατον.
3.87Cismin oluşumu bunlar bir araya geldiğinde düşünülüyorsa, ya bir araya geldiklerinde başlangıçtaki tabiatları korunur, uzunluk uzunluk olarak, genişlik genişlik olarak, derinlik derinlik olarak kalır ya da cisimliğe dönüşmüşlerdir.
εἰ δὲ συνελθόντων τούτων τότε νοεῖται ἡ σύστασις τοῦ σώματος, ἤτοι συνελθόντων αὐτῶν μένει ἡ ἀρχῆθεν φύοις τοῦ 〈μὲν〉 μήκους ὡς μήκους, τοῦ δὲ πλάτους ὡς πλάτους, τοῦ δὲ βάθους ὡς βάθους, ἢ μεταβέβληκεν εἰς τὴν σωματότητα.
3.88Başlangıçtaki tabiatları korunuyorsa, cisimsiz olduklarından herhangi bir cisim meydana getirmeyecek, bir araya geldikten sonra da tabiatça cisimsiz oldukları için cisimsiz kalacaklardır.
καὶ εἰ μὲν μένει ἡ ἀρχῆθεν αὐτῶν φύσις, ἐπεὶ ἀσώματά ἐστιν, οὐδὲ διάφορον ποιήσει σῶμα, ἀλλὰ καὶ μετὰ τὴν σύνοδον ἀσώματα μενεῖ, τὴν φύσιν ὄντα ἀσώματα.
3.89Bir araya gelince cisimliğe dönüşüyorlarsa, değişime uğrayabilen şey hemen bir cisim olduğundan, bunların her biri bir araya gelmeden önce de cisim olacak; böylece cisimsiz olan da cisim olmuş olacaktır. Ayrıca cisim değişirken bir keyfiyetin yerine başka bir keyfiyet edinir ama yine de cisim olarak kalır: ak kara olurken, tatlı acı olurken, şarap sirke olurken, kurşun üstübeç olurken, bakır pas olurken bir keyfiyetin yerine başka bir keyfiyet edinir,
εἰ δὲ συνελθόντα μεταβάλλει εἰς τὴν σωματότητα, ἐπεὶ τὸ ἐπιδεχόμενον μεταβολὴν εὐθέως ἐστὶ σῶμα, ἕκαστον τούτων καὶ πρὶν τῆς εἰς ταὐτὸ συνόδου ἔσται σῶμα, οὕτω τε καὶ τὸ ἀσώματον γενήσεται σῶμα. ὥσπερ τε τὸ σῶμα μεταβάλλον ἄλλην μὲν ἀντʼ ἄλλης ἔχει ποιότητα, μένει δὲ οὐδὲν ἧσσον σῶμα, οἷον τὸ λευκόν, ἵνα μέλαν γένηται, καὶ τὸ γλυκύ, ἵνα πικρόν, καὶ ὁ οἶνος, ἵνα ὄξος, καὶ ὁ μόλιβδος, ἵνα ψιμμύθιον, καὶ ὁ χαλκός, ἵνα ἰός, ἄλλην μὲν ἀντʼ ἄλλης ἀναδέχεται ποιότητα,
3.90ama cisim olmaktan çıkmaz; kara, aktan kara olduğunda, acı, tatlıdan acı olduğunda, sirke, şaraptan sirke olduğunda yine cisim olarak kalır. Aynı şekilde bu boyutlar da cisimlere dönüşüyorsa, bir cisimden başka bir cisme dönüşmüş olacaklar, yani önceden de cisim olacaklardır; çünkü kendi tabiatlarından çıkmayacaklardır. Öyleyse cisim ne bunlar bir araya gelmeden önce ne de bir araya geldikten sonra düşünülebiliyorsa ve bunların dışında başka bir yolla düşünülemiyorsa, cisim diye bir şey yoktur.
οὐκ ἐκβαίνει δὲ τοῦ σώματα εἶναι, ἀλ|λὰ καὶ τὸ μέλαν, ὅτε ἐκ λευκοῦ γέγονε μέλαν, καὶ τὸ πικρόν, ὅτε ἐκ τοῦ γλυκέος γέγονε πικρόν, καὶ τὸ ὄξος, ὅτε ἐκ τοῦ οἴνου γέγονεν ὄξος, μένει σώματα, οὕτω καὶ ταῦτα, εἴπερ μεταβάλλει εἰς σώματα, ἄλλα μὲν ἀντʼ ἄλλων ἔσται σώματα, σώματα δὲ οὐδὲν ἧττον οὐ γὰρ ἐκβήσεται τὴν ἰδίαν φύσιν. εἰ οὖν οὔτε πρὶν τῆς συνελεύσεως τούτων ἔστι νοῆσαι τὸ σῶμα οὔτε μετὰ τὴν συνέλευσιν αὐτῶν, παρὰ δὲ ταῦτα οὐκ ἔστιν ἄλλως ἐπινοῆσαι, οὐδέν ἐστι σῶμα.
3.91Bunlara ek olarak, ne uzunluk ne genişlik ne de derinlik bir şeyse, bunlara katılarak var olduğu düşünülen cisim de olmayacaktır. Önceki açıklamalarımızla gösterdiğimiz gibi ise ne uzunluk vardır ne genişlik ne de derinlik; öyleyse bunlara katılarak var olduğu düşünülen cisim de olmayacaktır.
πρὸς δὲ τούτοις, εἰ μηδέν ἐστι μῆκος μηδὲ πλάτος μηδὲ βάθος, οὐδὲ τὸ κατὰ μετουσίαν τούτων νοούμενον ἔσται σῶμα οὐχὶ δέ γε μῆκος ἔστιν οὐδέ πλάτος οὐδὲ βάθος, ὡς διὰ τῶν ἔμπροσθεν παρεμυθησάμεθα οὐδὲ τὸ κατὰ μετουσίαν ἄρα τούτων νοούμενον ἔσται σῶμα.
3.92Görüldüğü gibi geometrinin ilkelerinin gerçek bir varlığı yoktur; bunlar ortadan kalkınca başka hiçbir geometri teoremi de ayakta duramaz. Çünkü teorem ne olursa olsun çizgiler yoluyla ispatlanmalıdır; biz ise genel olarak çizginin hiçbir şey olmadığını gösterdik; bundan, ister doğru, ister kırık, ister başka türlü varsayılsın, türlerine ait hiçbir çizginin de var olmadığı sonucu çıkar.
Τὰς μὲν οὖν γεωμετρικὰς ἀρχὰς οὕτω συμβέβηκεν ἀνυποστάτους εἶναι τούτων δὲ ἀναιρουμένων οὐδὲ ἄλλο τι γεωμετρικὸν θεώρημα συστῆναι δύναται. ὁποῖον γὰρ ἂν ᾖ τοῦτο, γραμμικῶς ὀφείλει ἀποδείκνυσθαι, ἐδείξαμεν δὲ ἡμεῖς ὅτι οὐδέν ἐστιν ἡ γενικὴ γραμμή, ᾧ ἀκολουθεῖ μηδὲ τῶν ἐπʼ εἴδοὺς τινὰ ὑπάρχειν, ἐάν τε εὐθεῖάν τις ταύτην ὑποτίθηται ἐάν τε κεκλασμένην ἐάν τε ἄλλως πως ἔχουσαν.
3.93Bu yüzden geometricilere itirazımızı burada bitirmek belki yeterdi; ama yine de mücadeleyi sürdürerek, geometrinin ilkelerini bir yana bıraksak bile geometricilerin hiçbir teoremi kuramayacaklarını ve ispatlayamayacaklarını göstermeye çalışacağız.
ὅθεν ἤρκει μὲν ἴσως ἐν τούτοις περατοῦν τὴν πρὸς τοὺς γεωμέτρας ἀντίρρησιν ὅμως δὲ ἐπαγωνιζόμενοι πειρασόμεθα διδάσκειν ὅτι κἂν τῶν ἀρχῶν ἀποστῶμεν τῶν τῆς γεωμετρίας, οὐ δύνανται θεώρημα συστῆσαι οἱ γεωμέτραι οὐδʼ ἀποδεῖξαι.
3.94Gerçi bundan önce, onların bu ilkelere dayanan alt ilkelerine karşı da söylenebilecek az şey yoktur; örneğin doğru çizginin, kendi parçalarına göre eşit konumda bulunan çizgi olduğunu söylediklerinde. Öbür noktaları bir yana bırakırsak, şu açıktır: Genel olarak çizgi yoksa doğru çizgi de olamaz. Nasıl ki hayvan yoksa insan da yoktur, insan yoksa Sokrates de yoktur, aynı şekilde genel olarak çizgi ortadan kalkınca düzlemdeki doğru çizgi de onunla birlikte ortadan kalkmıştır.
καίτοι πρὶν τούτων καὶ πρὸς τὰς ὑποβεβηκυίας αὐτῶν ἀρχὰς οὐκ ὀλίγα δυνατόν ἐστι λέγειν, οἷον ὅταν φῶσιν εὐθεῖαν εἶναι γραμμὴν τὴν ἐξ ἴσου τοῖς ἑαυτῆς μέρεσι κειμένην. ἵνα γὰρ τὰ ἄλλα παρ- ῶμεν, ἐκεῖνο μὲν συμφανές ἐστιν ὅτι τῆς γενικῆς γραμμῆς μὴ οὔσης οὐδὲ εὐθεῖα γραμμὴ γένοιτʼ ἄν ὡς γὰρ ζῴου μὴ ὄντος οὐδὲ ἄνθρωπος ἔστι καὶ ἀνθρώπου μὴ ὅντος οὐδὲ Σωκράτης ἔστιν, οὕτω τῆς γενικῆς ἀναιρουμένης γραμμῆς συνανῄρηται καὶ ἡ ἐπίπεδος εὐθεῖα γραμμή.
3.95Sonra "eşit" iki anlamda söylenir. Birinci anlamda, kendisine eşit denen şeyden ne büyük ne küçük olan, onunla aynı büyüklükte olan şeydir; bu anlamda bir arşınlık tahtanın bir arşınlık tahtaya eşit olduğunu söyleriz. İkinci anlamda, parçaları eşit konumda bulunan, yani düz olan şeydir; nitekim [Yunancada] "düz" zemine "eşit" zemin de deriz.
εἶτα καὶ τὸ ἴσον λέγεται διχῶς, κατὰ ἕνα μὲν τρόπον τὸ ἰσομέγεθες καὶ μήτε ὑπερέχον ἐκείνου τοῦ ᾧ λέγεται ἴσον μήτε ὑπερεχόμενον, καθὸ καὶ τὸ πηχυαῖον ξύλον ἴσον εἶναι λέγομεν τῷ πηχυαίῳ, καθʼ ἕτερον δὲ τὸ ἔχον ἐξ ἴσου τὰ μέρη κείμενα, τουτέστι τὸ ὁμαλόν οὕτω γοῦν τὸ ‘ἴσον’ ἔδαφος καλοῦμεν ἀντὶ τοῦ ‘ὁμαλόν’.
3.96"Eşit" iki anlamda söylendiğine göre, geometriciler doğru çizgiyi betimlerken "Doğru çizgi, kendi parçalarına göre eşit konumda bulunan çizgidir" dediklerinde, eşiti ya birinci anlamda ya da ikinci anlamda alırlar. Birinci anlamda alıyorlarsa, büsbütün akılsızdırlar; çünkü doğru çizginin, kendi parçalarıyla aynı büyüklükte olan, onlardan ne büyük ne küçük olan çizgi olduğunu söylemenin hiçbir anlamı yoktur.
διχῶς οὖν τοῦ ἴσου προσαγορευομένου, ὅταν οἱ γεωμέτραι τὴν εὐθεῖαν γραμμὴν ὑπογράφοντες φῶσιν ‘εὐθεῖά ἐστι γραμμὴ ἡ ἐξ ἴσου τοῖς ἑαυτῆς μέρεσι κειμένη’, ἤτοι τὸ κατὰ τὸ πρῶτον σημαινόμενον λαμβάνουσιν ἴσον ἢ τὸ κατὰ τὸ δεύτερον. ἀλλʼ εἰ μὲν τὸ κατὰ τὸ πρῶτον, τελέως εἰσὶν ἀνόητοι οὐδένα γὰρ ἔχει νοῦν τὸ εὐθεῖαν εἶναι γραμμὴν τὴν ἰσομεγέθη τοῖς ἑαυτῆς μέρεσι καὶ μήτε ὑπερέχουσαν ταῦτα μήτε ὑπερεχομένην ὑπὸ τούτων.
3.97İkinci anlamda alıyorlarsa, aranan şeyin kendisiyle öğretiyorlar demektir; çünkü onun doğru olduğunu, parçalarının düzgün ve doğru bir hat üzerinde bulunmasıyla gösteriyorlar; oysa bir şeyin doğru bir hat üzerinde bulunduğunu, doğrunun ne olduğunu kavramadan öğrenmek mümkün değildir.
εἰ δὲ τὸ κατὰ τὸ δεύτερον, διʼ αὐτοῦ τοῦ ζητουμένου διδάξουσιν, εἴγε ὅτι μέν ἐστιν εὐθεῖα παριστᾶσιν ἐκ τοῦ ὁμαλῶς τε καὶ ἐπʼ εὐθείας ἔχειν κείμενα τὰ μέρη, τὸ δὲ ἐπʼ εὐθείας τι κεῖσθαι οὐκ ἔστι μαθεῖν μὴ ἐπιβαλόντας τῇ εὐθείᾳ.
3.98Şöyle tarif edenler ise çok daha saçmadır: "Doğru, kendi uçları etrafında eşit biçimde dönen çizgidir" ya da "kendi uçları etrafında dönerken bütün parçalarıyla düzleme değen çizgidir." Çünkü önce bu tarifler de daha önce söylediğimiz güçlüklere düşer; sonra, Epikurosçuların da dediği gibi, boşluktaki doğru doğrudur ama dönmez, çünkü boşluk ne bütün olarak ne de parça parça hareket kabul eder.
πολλῷ δὲ ἀτοπώτατοι τυγχάνουσι κἀκείνως ὁριζόμενοι ‘εὐθεῖά ἐστιν ἥτις ἐξ ἴσου τοῖς ἑαυτῆς πέρασι στρέφεται’ ἢ οὕτως ‘ἥτις περὶ τὰ ἑαυτῆς πέρατα στρεφομένη πᾶσι τοῖς ἑαυτῆς μέρεσιν ἅπτεται τοῦ ἐπιπέδου.’ πρῶτον μὲν γὰρ καὶ αὗται αἱ ἀποδόσεις ὑποπίπτουσι ταῖς πρότερον ἡμῖν εἰρημέναις ἀπορίαις· εἶτα, καθὼς καὶ οἱ Ἐπικούρειοί (fr. 273 a p. 351 Us.) φασιν, ἡ τοῦ κενοῦ εὐθεῖα εὐθεῖα μέν ἐστιν, οὐ στρέφεται δὲ διὰ τὸ καὶ αὐτὸ τὸ κενὸν μήτε ὅλον μήτε κατὰ μέρος κίνησιν ἐπιδέχεσθαι.
3.99Son tarif ise karşılıklı dayanma yoluna düşer ki bu, yolların en kötüsüdür. Çünkü düzlemi doğruyla, doğruyu da düzlemle öğretirler: doğrunun düzlemin bütün parçalarına değen çizgi olduğunu, düzlemin ise üzerine konan doğrunun bütün parçalarıyla değdiği şey olduğunu söylerler. Öyle ki doğruyu öğrenmek için önce düzlemi öğrenmek gerekir, düzlemi öğrenmek içinse önceden doğruyu bilmek gerekir; bu ise saçmadır. Genel olarak, doğruyu düzlem aracılığıyla öğreten, doğruyu doğruyla açıklamaktan başka bir şey yapmaz; çünkü onlara göre düzlem birçok doğrudan ibarettir.
ἡ μὲν γὰρ ἐπὶ τέλει ἀπόδοσις καὶ εἰς τὸν διʼ ἀλλήλων εμπίπτει τρόπον, ὅς ἐστι μοχθηρότατος. τό τε γὰρ ἐπίπεδον διὰ τῆς εὐθείας διδάσκουσι | τήν τ᾿ εὐθεῖαν διὰ τοῦ ἐπιπέδου εὐθεῖαν γὰρ εἶναί φασιν ἥτις εἰς πάντα τὰ μέρη τοῦ ἐπιπέδου ἅπτεται, ἐπίπεδον δὲ τυγχάνειν διʼ οὗ ἡ καταγομένη εὐθεῖα πᾶσι τοῖς μέρεσιν ἅπτεται, ὥσθ᾿ ἵνα μὲν τὴν εὐθεῖαν μάθωμεν, πρῶτον τὸ ἐπίπεδον μαθεῖν δεῖ, ἵνα δὲ τοῦτο, ἀναγκαῖον προεγνωκέναι τὴν εὐθεῖαν· ὅπερ ἄτοπον. καθόλου τε ὁ διὰ τοῦ ἐπιπέδου τὴν εὐθεῖαν διδάσκων οὐδὲν ἄλλο ποιεῖ ἢ διʼ εὐθείας τὴν εὐθεῖαν παρίστησιν, ἐπείπερ τὸ ἐπίπεδον πολλαί εἰσιν εὐθεῖαι κατ᾿ αὐτούς.
3.100Doğru hakkında söylenen neyse, açı hakkında söylenecek de odur. Yine açıyı betimlerken "Açı, aynı doğru üzerinde bulunmayan iki doğrunun eğimi altında kalan en küçük şeydir" dediklerinde, "en küçük" derken ya parçasız cismi ya da kendi deyişleriyle işareti, yani noktayı kastederler.
Οἷος δέ ἐστιν ὁ περὶ τῆς εὐθείας λόγος, τοιοῦτος γένοιτʼ ἂν καὶ ὁ περὶ τῆς γωνίας. πάλιν γὰρ ὅταν ὑπογράφοντες λέγωσιν ὅτι γωνία ἐστὶ δυοῖν εὐθειῶν μὴ κατάλληλα κειμένων τὸ ὑπὸ τὴν κλίσιν ἐλάχιστον, ἤτοι ἐλάχιστον λέγουσι τὸ ἀμερὲς σῶμα ἢ τὸ κατ᾿ αὐτοὺς σημεῖον καὶ στιγμήν.
3.101Parçasız cismi kastettiklerini söyleyemezler; çünkü o iki parçaya bile bölünemez, açı ise onlara göre sonsuza kadar bölünür. Başka bir açıdan, açıların kimine daha büyük, kimine daha küçük derler; en küçük cisimden daha küçük bir şey ise yoktur, yoksa en küçük o olurdu, bu değil.
ἀλλὰ τὸ μὲν ἀμερὲς σῶμα οὐκ ἂν εἴποιεν, ἐπείπερ τοῦτο μὲν οὐδʼ εἰς δύο μέρη δύναται διαιρεῖσθαι, ἡ δὲ γωνία κατ᾿ αὐτοὺς ἐπʼ ἄπειρον τέμνεται. καὶ ἄλλως, τῆς γωνίας ἣν μὲν μείζονά φασιν εἶναι ἣν δὲ μικροτέραν· τοῦ δὲ ἐλαχίστου σώματος οὐδέν ἐστι βραχύτερον, ἐπεὶ ἐκεῖνο ἀλλʼ οὐ τοῦτο γενήσεται ἐλάχιστον.
3.102Geriye onların nokta dediği şeyi kastettiklerini söylemek kalıyor; bu da bir çıkmazdır. Çünkü nokta her bakımdan boyutsuzsa, açı bölünmeyecektir. Daha büyük ya da daha küçük bir açı da olmayacaktır; çünkü hiçbir boyutu olmayan şeyler arasında büyüklükçe bir fark olamaz.
λείπεται ἄρα τὸ κατ᾿ αὐτοὺς σημεῖον εἶναι λέγειν ὓ καὶ αὐτὸ τῶν ἀπόρων. εἰ γὰρ πάντῃ πανταχῶς ἀδιάστατόν ἐστι τὸ σημεῖον, οὐ διαιρεθήσεται ἡ γωνία. καὶ μὴν οὐδὲ μείζων τις ἔσται ἢ ἐλάσσων γωνία ἐν γὰρ τοῖς μηδεμίαν ἔχουσι διάστασιν οὐκ ἂν εἴη τις κατὰ μέγεθος διαφορά.
3.103Başka bir açıdan, nokta doğruların arasına düşüyorsa onları birbirinden ayırır; ayırıyorsa da boyutsuz olmaz.
ἄλλως τε, εἰ μεταξὺ τῶν εὐθειῶν πίπτει τὸ σημεῖον, διορίζει τὰς εὐθείας, διορίζον δὲ οὐκ ἔσται ἀδιάστατον.
3.104Vallahi, içlerinden bazıları açıya "eğimin altındaki ilk aralık" demeyi âdet edinmiştir. Bunlara karşı,
hakikatin sözü yalındır.
Bu aralık ya parçasızdır ya da bölünebilir. Parçasızsa, daha önce sayılan güçlükler peşlerini bırakmayacaktır; bölünebilirse, hiçbir şey ilk olmayacaktır; çünkü varlıkların sonsuza kadar bölünebildiğini kabul ettikleri için, ilk diye konan şeyden önce gelen başka bir şey bulunacaktır.
νὴ Δία, ἀλλʼ εἰώθασί τινες ἐξ αὐτῶν γωνίαν λέγειν τὸ ὑπὸ τὴν κλίσιν πρῶτον διάστημα. πρὸς οὓς ἁπλοῦς ὁ μῦθος τῆς ἀληθείας ἔφυ. (Eur. Ph. 469) ἤτοι γὰρ ἀμερές ἐστι τὸ διάστημα τοῦτο ἢ μεριστόν. ἀλλʼ εἰ μὲν ἀμερές, αἱ προειρημέναι τῶν ἀποριῶν ἀκολουθή- |σουσιν αὐτοῖς, εἰ δὲ μερὶστόν, οὐδὲν ἔσται πρῶτον· τοῦ γὰρ ὑποσταθέντος πρώτου ἕτερον εὑρεθήσεται πρότερον διὰ τὴν ἀρεσκομένην αὐτοῖς εἰς ἄπειρον τῶν ὄντων τομήν.
3.105Açıların böyle düşünülmesinin onların başka bir öğretisiyle de çatıştığını söylemeye gerek görmüyorum. Açıları ayırırken birinin dik, birinin geniş, birinin dar olduğunu, geniş açılardan birinin ötekinden daha geniş olduğunu, dar açılarda da aynı şekilde olduğunu söylerler.
Ἐῶ λέγειν ὅτι καὶ ἄλλῃ τινὶ τεχνολογίᾳ μάχεται ἡ τοιαύτη τῶν γωνιῶν νόησις. διαιρούμενοι γάρ φασι τῆς γωνίας τὴν μέν τινα εἶναι ὀρθὴν τὴν δὲ ἀμβλεῖαν τὴν δὲ ὀξεῖαν, καὶ τῆς μὲν ἀμβλείας ἄλλην καὶ ἄλλην μᾶλλον ἀμβλυτέραν εἶναι, ὡσαύτως δὲ καὶ τῆς ὀξείας.
3.106Açıya eğimin altındaki en küçük aralık dersek, açılar arasındaki bu farklar, yani birbirinden büyük ya da küçük olmaları korunamaz. Korunursa da açı ortadan kalkar; çünkü onu tanımaya yarayacak sabit bir ölçüsü kalmaz.
Doğru çizgi ve açı hakkında onlara söylenmesi gerekenler bunlardır.
εἰ δὴ γωνίαν φαμὲν τὸ ἐλάχιστον ὑπὸ τὴν κλίσιν διάστημα, οὐ σωθήσονται αἱ τοιαῦται τῶν γωνιῶν διαφοραί, παρόσον ὑπερέχουσί τε ἀλλήλας καὶ ὑπερέχονται ὑπʼ ἀλλήλων. ἢ εἴπερ [οὐ] σῴζονται, ἀναιρεῖται ἡ γωνία, μὴ ἔχουσα ἑστηκὸς μέτρον ᾧ διαγνωσθήσεται. Περὶ μὲν οὖν εὐθείας γραμμῆς καὶ γωνίας τοιαῦτα ῥητέον πρὸς αὐτούς·
3.107Daireyi de tarif ederek şöyle derler: "Daire, tek bir çizgiyle çevrilmiş düzlem bir şekildir; merkezden bu çizgiye çizilen doğrular birbirine eşittir." Boş laf ediyorlar; çünkü nokta, çizgi, doğru ve düzlem ortadan kalkınca daire de düşünülemez.
ὁριζόμενοι δὲ καὶ τὸν κύκλον φασὶ ‘κύκλος ἐστὶ σχῆμα ἐπίπεδον ὑπὸ μιᾶς γραμμῆς περιεχόμενον, πρὸς ἣν αἱ ἀπὸ τοῦ κέντρου προσπίπτουσαι εὐθεῖαι ἴσαι εἰσὶν ἀλλήλαις’ ματαιάζοντες· τοῦ γὰρ σημείου καὶ τῆς γραμμῆς καὶ τῆς εὐθείας καὶ ἔτι τοῦ ἐπιπέδου [καὶ 〈τῆς〉 γωνίας] ἀνῃρημένων οὐδὲ κύκλος ἐπινοηθῆναι δύναται.
3.108Ama sofistlik yapıyormuşuz gibi görünmemek ve itirazımızın bütün gücünü yalnız geometrinin ilkelerine harcamamak için, daha önce söz verdiğimiz gibi, gelin ilkelerden sonra gelen teoremlere de geçip onları inceleyelim.
Ἀλλ᾿ ἵνα μὴ δοκῶμεν σοφιστικοί τινες εἶναι καὶ τὴν σύμπασαν τῆς ἀντιρρήσεως κατασκευὴν ἐν μόνας καταναλίσκειν ταῖς τῆς γεωμετρίας ἀρχαῖς, φέρε μετελθόντες, ὡς πρότερον (§ 93) ὑπεσχόμεθα, καὶ τὰ μετὰ τὰς ἀρχὰς αὐτῶν θεωρήματα ἐπισκεψώμεθα.
3.109"Verilen doğruyu ikiye bölmek"ten söz ettiklerinde, ya çizim tahtası üzerinde verilen doğruyu ya da ondan geçiş yoluyla düşünülen doğruyu ikiye böldüklerini söylerler. Tahta üzerinde verileni ikiye böldüklerini söyleyemezler; çünkü onun duyulur bir uzunluğu ve genişliği olduğu görülür, oysa onlara göre doğru çizgi genişliği olmayan uzunluktur. Öyleyse tahtadaki çizgi onlara göre çizgi olmadığından, çizgi olarak ikiye de bölünmeyecektir.
ὅταν οὖν λέγωσι τὴν δοθεῖσαν εὐθεῖαν δίχα τεμεῖν, ἤτοι τὴν ἐπὶ τοῦ ἄβακος διδομένην λέγουσι διχοτομεῖν ἢ τὴν ἀπὸ ταύτης κατὰ μετάβασιν νοουμένην. οὔτε δὲ τὴν ἐπὶ τοῦ ἄβακος δοθεῖσαν διχοτομεῖν ἐροῦσιν· αὕτη μὲν γὰρ μῆκος καὶ πλάτος αἰσθητὸν ἔχειν φαίνεται, ἡ δὲ κατ᾿ αὐτοὺς εὐθεῖα γραμμὴ μῆκός ἐστιν ἀπλατές, ὥστε μὴ οὖσα κατ᾿ αὐτοὺς [ἡ] γραμμὴ | ἡ ἐπὶ τοῦ ἄβακος οὐδὲ δίχα τμηθήσεταμι ὡς γραμμή.
3.110Ondan geçiş yoluyla düşünülen doğru da bölünemez. Örneğin, bu doğrunun dokuz noktadan oluştuğunu varsayalım: iki ucun her birinden dörder nokta sayılsın, iki dörtlünün arasında da bir nokta bulunsun. Bütün çizgi ikiye bölünüyorsa, kesen şey ya bu beşinci noktayla öbür dörtlü arasından geçecek ya da beşinci noktanın tam üzerinden geçip onu da ikiye bölecektir.
καὶ μὴν οὐδὲ ἡ ἀπὸ ταύτης κατὰ μετάβασιν νοουμένη. ὑποκείσθω γὰρ λόγου χάριν ἐξ ἐννέα στιγμῶν συνεστῶσα, ἀφʼ ἑκατέρου μὲν τῶν ἄκρων τεσσάρων καὶ τεσσάρων ἀριθμουμέτων, μιᾶς δὲ τὰς δύο τετράδας μεσολαβούσης στιγμῆς. οὐκοῦν εἰ δίχα τέμνεται ἡ ὅλη γραμμή, ἤτοι μεταξὺ ταύτης τῆς πέμπτης στιγμῆς καὶ τῆς ἑτέρας τετράδος ἐνεχθήσεται τὸ τέμνον, ἢ κατ᾿ αὐτῆς τῆς πέμπτης, ὥστε καὶ αὐτὴν διχάζειν.
3.111Kesenin beşinci noktayla öbür dörtlü arasından geçmesi akıl dışıdır; çünkü parçalar eşit olmayacak, biri dört, öteki beş noktadan oluşacaktır. Noktanın kendisini ikiye bölmek ise öncekinden çok daha akıl dışıdır; çünkü kesenin ikiye böldüğü işaret artık boyutsuz kalmaz.
τὸ μὲν οὖν μεταξὺ τῆς πέμπτης στιγμῆς καὶ τῆς ἑτέρας τετράδος φέρεσθαι τὸ τέμνον τῶν ἀλόγων· γενήσεται γὰρ ἄνισα τὰ τμήματα, καὶ τὸ μὲν ἐκ τεσσάρων στιγμῶν συγκείμενον τὸ δὲ ἐκ πέντε. τὸ δὲ αὐτἦν διχάζειν τὴν στιγμὴν πολλῷ τοῦ προτέρου ἀλογώτερον οὐκέτι γὰρ ἀδιάστατον ἀπολείψουσι τὸ σημεῖον, ὅ γε διχάζεται πρὸς τοῦ τέμνοντος.
3.112Daireyi eşit parçalara böldüklerini söylediklerinde de aynı akıl yürütme geçerlidir. Daire eşit parçalara bölünüyorsa, tam ortasında kendisi de bir nokta olan merkez bulunduğundan, merkez ya şu parçaya ya bu parçaya katılacak ya da kendisi de ikiye bölünecektir. Şu ya da bu parçaya katılması bölmeyi eşitsiz kılar; ikiye bölünmesi ise noktanın boyutsuz ve parçasız olmasıyla çatışır.
ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπειδὰν φῶσι τὸν κύκλον εἰς ἴσα τέμνειν. εἰ γὰρ ὁ κύκλος εἰς ἴσα τέμνεται, πάντως ἐπεὶ μεσαίτατον ἔχει τὸ κέντρον, ὃ καὶ αὐτό ἐστι σημεῖον, ἤτοι τῷδε τῷ τμήματι ἢ τῷδε [τινι] προσμερισθήσεται, ἢ καὶ αὐτὸ δίχα τμηθήσεται. ἀλλὰ τὸ μὲν τῷδε ἢ τῷδε προσμερισθῆναι ἄνισον τὴν διχοτόμησιν ποιεῖ, τὸ δὲ καὶ αὐτὸ διχοτομεῖσθαι μαχόμενόν ἐστι τῷ ἀδιάστατον καὶ ἀμερές ὑπάρχειν τὸ σημεῖον.
3.113Ayrıca çizgiyi kesen şey ya cisimdir ya cisimsizdir. Cisim olamaz; çünkü dokunulamayan, cisimsiz ve kendisiyle temasa gelmeyen bir şeyi kesemez. Cisimsiz de olamaz; çünkü bu cisimsiz şey noktaysa, parçasız olduğu ve parçasız bir şeyin üzerine düştüğü için kesemez; çizgiyse, yine ucuyla kesmesi gerektiğinden ve ucu parçasız olduğundan kesemez.
τό τε τέμνον τὴν γραμμὴν ἤτοι σῶμά ἐστιν ἢ ἀσώματον. οὔτε δὲ σῶμα δύναται τυγχάνειν ἀθιγὲς γάρ τι καὶ ἀσώματον καὶ μὴ ὑποπῖπτον αὑτῷ οὐκ ἂν τέμοι οὔτε ἀσώματον, τουτὶ γὰρ πάλιν εἰ μὲν στιγμή ἐστι, τῷ ἀμερὴς εἶναι καὶ κατὰ ἀμεροῦς πίπτειν οὐκ ἂν τέμοι, εἰ δὲ γραμμή, πάλιν ἐπεὶ τῷ πέρατι ἑαυτῆς ὀφείλει τέμνειν, τὸ δὲ πέρας αὐτῆς ἐστιν ἀμερές, οὐ τέμνει.
3.114Başka bir açıdan, kesen uç çizgiyi ya iki noktanın arasına düşerek ya da bir noktanın tam ortasından geçerek ikiye böler. Noktanın ortasından geçmesi imkânsızdır; çünkü daha önce dediğimiz gibi, üzerinden geçtiği şeyin bölünebilir olması ve artık boyutsuz olmaması gerekecektir.
ἄλλως τε τὸ τέμνον πέρας ἤτοι μέσον τῶν δυοῖν στιγμῶν πῖπτον διχοτομεῖ τὴν γραμμήν, ἢ κατὰ μέσου φερόμενον τοῦ σημείου. ἀλλὰ τὸ μὲν κατὰ μέσου φέρεσθαι τοῦ σημείου τῶν ἀδυνάτων· δεήσει γάρ, ὡς πρότερον (§ 111 sq.) ἐλέγομεν, τὸ καθʼ οὗ φέρεται μεριστὸν εἶναι καὶ μηκέτι ἀδιάστατον τυγχάνειν.
3.115İki noktanın arasından geçmesi ise çok daha akıl dışıdır. Önce, kesintisiz bir şeyin arasına hiçbir uç düşemez; sonra bunun mümkün olduğu kabul edilse bile, arasına girdiği şeyler kesintisizse, uç onları yerinden oynatmak zorundadır; oysa bunlar kımıldamaz. Öyleyse kesen şey hakkındaki öğreti de bir çıkmazdır.
μεταξὺ δὲ τῶν δυοῖν στιγμῶν φέρεσθαι πολλῷ ἀλογώτερον. πρῶτον μὲν γὰρ οὐδὲν δύναται μεταξὺ συνεχείας μέσον πεσεῖν πέρας· εἶτα κἂν δοθῇ τὸ τοιοῦτον ὡς δυνατόν, ὀφείλει μετακινεῖν τὰ ὧν μεταξὺ τάσσεται, εἶπερ ἐστὶ συνεχῆ· ταῦτα δʼ ἐστὶν ἀκίνητα. τοίνυν ἄπορος καὶ ὁ περὶ τοῦ τέμνοντός ἐστι λόγος.
3.116Bununla birlikte, bu çıkarmaları duyulur çizgiler üzerinde yapmalarına izin versek bile, böyle de işin içinden çıkamayacaklardır. Çünkü çıkarma ya çizginin bütününden ya bir parçasından yapılacak; çıkarılan da ya eşitten eşit ya eşit olmayandan eşit olmayan olacaktır. Bunların hiçbiri ise kolay değildir; bunu Gramercilere Karşı ve Fizikçilere Karşı incelemelerimizde gösterdik. Öyleyse geometriciler bir çizgiden bir şey çıkaramaz, onu kesemez de.
οὐ μὴν ἀλλὰ κἂν δῶμεν αὐτοῖς τὰς ἀφαιρέσεις ποιεῖσθαι ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν τούτων γραμμῶν, οὐ δυνήσονται οὐδʼ οὕτως εὐοδῆσαι. γὰρ ἀφʼ ὅλης τῆς γραμμῆς ἡ ἀφαίρεσις γενήσεται ἀπὸ μέρους, καὶ τὸ ἀφαιρούμενον ἴσον ἀπὸ ἴσου ἢ ἄνισον ἀπὸ ἀνίσου [ἢ ἐναλλὰξ] γενήσεται· οὐδὲν δὲ τούτων ἐστὶν εὔπορον, ὡς ἐν τῷ Πρὸς τοὺς γραμματικοὺς (M I 162) καὶ ἐν τῷ Πρὸς τοὺς φυσικοὺς (M IX 279 et 294) ὑπομνήματι παρεστήσαμεν· οὐκ ἄρα δυνατόν ἐστι τοῖς γεωμέτραις ἀφαιρεῖν τι καὶ τέμνειν ἀπὸ γραμμῆς.