Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı
II. Kitap
2.1Hatiplere Karşı
Gramer üzerine bu ayrıntılı incelemeden sonra retorik üzerine konuşmamız da sırasıdır; retorik daha erkekçe bir uğraştır ve çoğunlukla çarşı meydanında ve kürsülerde sınanır. Ama bir şeyin var olduğunu da olmadığını da araştırmak için ortak bir kavrama ihtiyaç vardır ve aranan şeyin ne olduğunu önceden kavramadan bunlardan hiçbirini araştırmak mümkün değildir. Haydi önce retoriğin ne olduğunu, filozofların bu konuda verdikleri en ünlü tarifleri sıralayarak inceleyelim.
Τοῖς περὸ γραμματικῆς διεξοδευθεῖσιν ἡμῖν ἀκόλουθον ἂν εἴη καὶ περὶ ῥητορικῆς λέγειν, ἀνδρικωτέρας ἤδη καθεστώσης καὶ τὸ πλέον ἐπʼ ἀγορᾶς καὶ βημάτων ἐξεταζομένης. ἀλλʼ ἐπεὶ κοινὸν ὑπάρξεως τε καὶ ἀνυπαρξίας ἐστὶν ἡ ἔννοια, καὶ οὐδὲν τούτων ἕτερον οἷόν τέ ἐστι ζητεῖν μὴ προλαβόντας ὅ ἐστι τὸ ζητούμενον, φέρε πρῶτον σκεψώμεθα τί ἂν εἴη ῥητορική, τὰς ἐπιφανεστάτας εἰς τοῦτο τῶν φιλοσόφων ἀποδόσεις παρατιθέμενοι.
2.2Platon Gorgias'ta tarif etme yöntemiyle, parçaları birleştirerek retoriğe şöyle bir tarif veriyor görünür: "Retorik, sözler aracılığıyla ikna yaratan bir ustalıktır; gücünü bizzat sözlerde bulur; öğretici değil, inandırıcıdır." "Sözler aracılığıyla" kaydını belki şu yüzden ekler: insanlarda söz olmadan ikna yaratan birçok şey vardır; zenginlik, şan, haz ve güzellik gibi. Nitekim şairdeki halkın yaşlıları,
Πλάτων μὲν οὖν ἐν τῷ οργίᾳ κατὰ διοριστικὴν ἔφοδον τοιοῦτον ἔοικεν ἐξ ἐπισυνθέσεως ὅρον τῆς ῥητορικῆς ἀποδιδόναι ῥητορική ἐστι πειθοῦς δημιουργὸς διὰ λόγων, ἐν αὐτοῖς τοῖς λόγοις τὸ κῦρος ἔχουσα, πειστική, οὐ διδασκαλικήʼ, τὸ μὲν διὰ λόγων’ προστιθεὶς τάχα παρόσον πολλά ἐστι τὰ πειθὼ τοῖς ἀνθρώποις ἐνεργαζόμενα χωρίς λόγου, καθάπερ πλοῦτος καὶ δόξα καὶ ἡδονὴ καὶ κάλλος. οἱ γοῦν παρὰ τῷ ποιητῇ δημογέροντες,
2.3Helene'ye karşı savaş açmış ve başlarına gelen kötülüklerin sebebi olduğu için ondan büsbütün soğumuş olsalar da, yine de güzelliği karşısında ikna olurlar ve o yaklaşırken birbirlerine şöyle derler (İlyada III 156):
Ayıp değil Troyalılara da güzel dizlikli Akhalara da böyle bir kadın uğruna uzun zaman acı çekmek.
Phryne de
καίπερ ἐκπεπολεμωμένοι καὶ τελέως ἀπηλλοτριωμένοι πρὸς τὴν Ἑλένην ὡς κακῶν αἰτίαν γενομένην αὐτοῖς, ὅμως ὑπὸ τοῦ περὶ αὐτὴν κάλλους πείθονται, καὶ προσιούσης τοιαῦτά τινα πρὸς ἀλλήλους διεξίασιν (Πʼ 156) οὐ νέμεσις Τρῶας καὶ ἐυκνήμιδας βχαιούς τοιῇδʼ ἀμφὶ γυναικὶ πολὺν χρόνον ἄλγεα πάσχειν. Eψψρύνη τε,
2.4anlatıldığına göre, Hypereides onu savunurken mahkûm edilmek üzereyken gömleğini yırtıp çıplak göğsüyle yargıçların ayaklarına kapanmış ve güzelliğiyle yargıçları ikna etmede avukatının belagatinden daha etkili olmuştu. Aynısı para, haz ve şan için de geçerlidir; bunların her birinin insanı öyle ikna ettiğini görürüz ki çoğu zaman yapılması gerekenleri bile çiğnetir. Şu hâlde Platon bunların yarattığı iknayı göz önünde tutarak retoriğin herhangi bir yolla değil, sözler aracılığıyla ikna yaratan bir ustalık olduğunu boşuna söylememiştir.
ὡς φασιν, ἐπεὶ συνηγοροῦντος αὐτῇ Υπερίδου ἔμελλε καταδικάζεσθαι, καταρρηξαμένη τοὺς χιτωνίσκους καὶ γυμνοῖς στήθεσι προκυλινδουμένη τῶν δικαστῶν πλεῖον ἴσχυσε διὰ τὸ κάλλος τοὺς δικαστὰς πεῖσαι τῆς τοῦ συνηγοροῦντος ῥητορείας. τὸ δέ αὐτὸ καὶ ἐπὶ χρημάτων ἐστὶν ἡδονῆς τε καὶ δόξης· τούτων γὰρ ἕκαστον εὑρήσομεν οὕτω πεῖθον ὡς πολλάκις τινὰ τῶν καθηκόντων ὑπερβαίνειν. οὐ τοίνυν ἀσκόπως ὁ Πλάτων ἀποβλέπων εἰς τὴν διʼ αὐτῶν γινομένην πειθὼ ἔλεξεν ὅτι ῥητορική ἐστι πειθοῦς δημιουργὸς οὐχ ὁπωσοῦν ἀλλὰ διὰ λόγων.
2.5Ama sözle ikna eden her şey retorik değildir (hekimlik ve ona benzer tekhnēler de sözle ikna eder); ancak gücünü esas olarak bizzat sözlerde bulan retoriktir. Bu da genel anlamda değil; çünkü geometri, aritmetik ve türü bakımından kuramsal olan her tekhnē de gücünü esas olarak sözlerde bulur. Ama bununla birlikte, geometri gibi öğreterek değil, inandırarak ikna yaratıyorsa retoriktir; çünkü bu retoriğe özgüdür.
καὶ μὴν οὐκ ἐπεὶ λόγοις πείθει, πάντως ἐστὶ ῥητορική (καὶ γὰρ ἡ ἰατρικὴ καὶ αἱ ὁμοειδεῖς ταύτῃ τέχναι διὰ λόγου πείθουσιν), ἀλλʼ εἴ τις ἐν αὐτοῖς προηγουμένως τοῖς λόγοις ὑποκειμένην ἔχει τὴν ἰσχύν· καὶ οὐ κοίνως, ἐπείπερ καὶ ἡ γεωμετρία καὶ ἀριθμητικὴ καὶ πᾶσα ἡ τῷ γένει θεωρητικὴ τέχνη ἐν λόγοις προηγουμένως ἔχει τὸ κῦρος, ἀΑλλʼ ὅταν σὺν τούτοις μὴ διδασκαλικήν, ὤσπερ γεωμετρία, ἀλλὰ πειστικὴν ποιῆται τὴν πειθώ ὅπερ ἦν ἴδιον ῥητορικῆς.
2.6Platon'un öğrencisi Ksenokrates (fr. 13 Heinze) ve Stoa filozofları (SVF II 294) ise retoriğin iyi konuşmanın epistēmēsi olduğunu söylerlerdi. Ama Ksenokrates epistēmēyi eski kullanıma uyarak tekhnē yerine alır, Stoacılar ise sağlam kavrayışlara sahip olmak anlamında, yalnızca bilgede bulunan bir şey olarak. "Konuşmak"ı da ikisi de "karşılıklı konuşmak"tan farklı bir şey olarak alır; çünkü kısa tutulan, söz alıp söz vermekten ibaret olan konuşma diyalektiğin işidir,
Ξενοκράτης (fr. 13 Heinze) δὲ ὁ Πλάτωνος ἀκουστὴς καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλόσοφοι (fr. II 294 Arn.) ἔλεγον ῥητορικὴν ὑπάρχειν ἐπιστήμην τοῦ εὖ λέγειν, ἄλλως μὲν Ξενοκράτους τὴν ἐπιστήμην λαμβάνοντος καὶ ἀρχαικῷ νόμῳ, ἀντὶ τῆς τέχνης, ἄλλως δὲ τῶν Στωικῶν, ἀντὶ τοῦ βεβαίας ἔχειν καταλήψεις, ἐν σοφῷ μόνῳ φυομέ ην. τὸ δέ λέγειν ἀμφότεροι παραλαμβάνουσιν ὡς διαφέρον τοῦ διαλέγεσθαι, ἐπειδήπερ τὸ μέν ἐν συντομίᾳ κείμενον κἀν τῷ λαμβάνειν καὶ διδόναι λόγον διαλεκτικῆς ἔστιν ἱργον,
2.7uzun ve ayrıntılı anlatımla yapılan konuşma ise retoriğe özgüydü. Nitekim Kitionlu Zenon (SVF I 75), diyalektiğin retorikten neyle ayrıldığı sorulunca elini yumruk yapıp sonra yeniden açarak "Bununla" demişti; yumrukla diyalektiğin derli toplu ve kısa oluşunu gösteriyor, elini açıp parmaklarını uzatmakla da retorik yetisinin genişliğini ima ediyordu.
τὸ δέ λέγειν ἐν μήκει καὶ διεξόδῳ | θεωρούμενον ῥητορικῆς ἐτύγχανεν ἴδιον. ἔνθεν γοῦν καὶ Ζήνων ὁ Κιτιεύς (Stoic. fr. I 75) ἐρωτηθεὶς ὅτῳ διαφέρει διαλεκτικὴ ῥητορικῆς, συστρέψας τὴν χεῖρα καὶ πάλιν ἐξαπλώσας ἔφη ῾ τούτῳ᾿, κατὰ μὲν τὴν συστροφὴν τὸ στρογγύλον καὶ βραχὺ τῆς διαλεκτικῆς τάττων ἰδίωμα, διὰ δέ τῆς ἐξαπλώσεως καὶ ἐκτάσεως τῶν δακτύλων τὸ πλατὺ τῆς ῥητορικῆς δυνάμεως αἰνιττόμενος.
2.8Aristoteles ise Retorik'in birinci kitabında (1354a12) retoriği daha yalın biçimde sözlerin tekhnēsi olarak tarif eder. Buna karşı hekimliğin de hekimlikle ilgili sözlerin tekhnēsi olduğu ileri sürülünce, bazıları onu savunarak şöyle der: hekimlik sözleri sağlık gibi başka bir gayeye bağlar, retorik ise düpedüz sözlerin tekhnēsidir.
Ἀριστοτέλης δὲ ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Ῥητορικῶν τεχνῶν (1354 a 12) ἁπλούστερον παραδίδωσι τὴν ῥητορικὴν τέχνην λόγων. καὶ ζητουμένου πρὸς αὐτὸν ὅτι καὶ ἡ ἰατρικὴ τέχνη ἐστὶ λόγων ἰατρικῶν, ἀπολογούμενοί τινές φασιν ὅτι ἡ ἰατρικὴ τοὺς λόγους ἐφʼ ἕτερόν τι ἀναφέρει τέλος, καθάπερ τὴν ὑγείαν, ἡ δέ ῥητορικὴ ἄντικρύς ἐστι λόγων τέχνη.
2.9Bu adam başka tarifler de ortaya koyar; ama retorik üzerine esas olarak bir inceleme yapmayan bizim, bunlar hakkında, yapacağımız itiraz için retoriğin özelliğini kavramaya yetecek kadarından fazlasını söylememiz gerekmez. İtirazımız da hemen yukarıda ortaya konan kavramdan başlayabilir. Retoriğin kavramını verenler onun sözlerin, ya da konuşmanın ve iknanın sağlayıcısı bir tekhnē ya da epistēmē olmasını istediklerine göre, biz de bu üç noktaya tutunarak onun var olmadığını öğretmeye çalışacağız.
καὶ ἄλλους δέ ἐκτίθεται ὁ ἀνὴρ οὗτος ὅρους, περὶ ὧν οὐκ ἀναγκαῖόν ἐστιν ἡμῖν λέγειν τοῖς μὴ προηγουμένως τὸν περὶ ῥητορικῆς διεξοδεύουσι λόγον, ἀλλʼ ὅσον τοῦ τὴν ἰδιότητα ταύτης περινοῆσμι πρὸς τὴν χειρισθησομένην ἡμῖν ἀντίρρησιν. ἧς ἀρχὴ γένοιτʼ ἂν εὐθέως ἀπὸ τῆς ἐκκειμένης νοήσεως. ἐπεὶ γὰρ τέχνην ἢ ἐπιστήμην λόγων ἢ τοῦ λέγειν καὶ πειθοῦς περιποιητικὴν βούλονται τυγχάνειν τὴν ῥητορικὴν οἱ τὴν ἔννοιαν αὐτῆς ἀποδιδόντες, πειρασόμεθα καὶ ἡμεῖς τῶν τριῶν τούτων ἐχόμενοι διδάσκειν τὸ ἀνυπόστατον αὐτῆς.
2.10Her tekhnē (SVF I 73), birlikte alıştırılmış ve hayatta yararlı bir gayeye yönelmiş kavrayışlardan oluşan bir sistemdir; retorik ise, göstereceğimiz gibi, kavrayışlardan oluşan bir sistem değildir; öyleyse retorik bir 〈tekhnē〉 değildir.
Πάσα τοίνυν τέχνη (Stoic. fr. I 73 Arn.) σύστημά ἐστιν ἐκ καταλήψεων συγγεγυμνασμένων καὶ ἐπὶ τέλος εὔχρηστον τῶν ἐν τῷ βίῳ λαμβανουσῶν τὴν ἀναφοράν· ἡ δέ ῥητορικὴ οὐκ ἔστι σύστημα ἐκ καταλήψεων, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα 〈τέχνη〉 ἐστιν ἡ ῥητορική.
2.11Çünkü yanlış şeylerin kavrayışı olmaz; retoriğin kuralları denen şeyler ise yanlıştır. Bunlar şunlardır: "Yargıçları şöyle kandırmalı", "öfke ve acıma uyandırmalı", "zina yapanı da tapınak soyguncusunu da savunmalı". Bunlar yargıçları böyle kandırmanın, öfke ya da acıma uyandırmanın gerektiğini gösterir; ama doğru değildir, bu yüzden de kavranamaz. Şu hâlde bunların kavrayışları yoktur; bundan da retoriğin var olmadığı sonucu çıkar.
τῶν γὰρ ψευδῶν οὐκ εἰσι καταλήψεις, ψευδῆ δέ ἐστι τὰ λεγόμενα τῆς ῥητορικῆς εἶναι θεωρήματα, τοιαῦτα ὄντα οὕτω παραπειστέον τοὺς δικαστὰς καὶ ‘ὀργὴν κινητέον ἔλεον’ καὶ ‘μοιχῷ συνηγορητέον καὶ ἱεροσύλῳ’ 〈ἃ〉 ἐμφαίνει τὸ καθήκειν οὕτω τοὺς δικαστὰς παραπείθειν | καὶ ὀργὴν ἢ ἔλεον κινεῖν· ἅπερ οὐκ ἐστιν ἀληθῆ, καὶ διὰ τοῦτο ἀκατάληπτα. οὐ τοίνυν αὐτῶν εἰσιν αἱ καταλήψεις· ᾧ συνεισέρχεται τὸ μηδέ τὴν ῥητορικὴν ὑπάρχειν.
2.12Duvar delip ev soymayı, duvarın şöyle delinmesi gerektiğini öğütleyen bir tekhnē saymayacağımız gibi, hırsızlığı da şöyle çalmak ve kese kesmek gerektiğini öğütleyen bir tekhnē saymayız (çünkü bunlar yanlıştır, ne yapılması gereken şeylerdir ne de kural); aynı şekilde böyle öğütler üzerinde sallanıp duran retoriğin de bir tekhnē olarak varlığı olduğu düşünülmemelidir. Nitekim Peripatetik Kritolaos ve çevresi, ondan çok önce de Platon ve çevresi buna bakarak onu bir tekhnē olmaktan çok bir kötü tekhnē diye yermişlerdir.
καθάπερ οὖν οὐκ ἄν εἴποιμὲν τὴν τοιχωρυχικὴν εἶναί τινα τέχνην παραινοῦσαν τὸ οὕτω δεῖν τοῖχον διορύττειν, καὶ τὴν κλεπτικὴν τὸ οὕτω καθήκειν κλέπτειν καὶ βαλαντιοτομεῖν, (ψευδῆ γάρ ἐστι ταῦτα, καὶ οὔτε καθήκοντα οὔτε θεωρήματα), οὕτως οὐδέ τὴν ῥητορικὴν ὑποληπτέον ἔχειν τεχνικὴν ὑπόστασιν, ἐπὶ τοιούτοις παραγγέλμασι σαλεύουσαν. ἀμέλει γέ τοι καὶ οἱ περὶ Κριτόλαον τὸν Περιπατητικόν, καὶ πολὺ πρότερον οἱ περὶ Πλάτωνα, εἰς τοῦτο ἀπιδόντες ἐκάκισαν αὐτὴν ὡς κακοτεχνίαν μᾶλλον ἢ τέχνην καθεστηκυῖαν.
2.13Ayrıca her tekhnēnin ya felsefe ve gramer gibi sabit ve kesin bir gayesi vardır, ya da hekimlik ve dümencilik gibi çoğunlukla olana bağlı bir gayesi; retorik de tekhnēyse bunlardan birini vaat etmelidir.
καὶ μὴν ἐπεὶ πᾶσα τέχνη ἤτοι ἑστηκὸς ἔχει τὸ τέλος καὶ πάγιον, ὡς φιλοσοφία καὶ γραμματική, ἢ τοῦ ὡς τὸ πολὺ ἐχόμενον, καθάπερ ἰατρική τε καὶ κυβερνητική, δεήσει καὶ τὴν ῥητορικήν, εἴπερ ἐστὶ τέχνη, τὸ ἕτερον τούτων ἐπαγγέλλεσθαι.
2.14Oysa ne 〈büsbütün〉 sabit bir gayesi vardır (çünkü her zaman hasımlarına karşı zafer kazanmaz; bazen hatip bir şeyi amaçlar ama sonuçta başka bir gayeye varır)
οὔτε δέ ἑστηκὸς ἔχει παν〈τελῶς τὸ〉 τέλος (οὐδὲ γὰρ ἀεὶ περιγίνεται [περὶ] τῆς τῶν ἀντιδίκων νίκης, ἀλλʼ ἔσθʼ ὅτε ἕτερον μέν προτίθεται ὁ ῥήτωρ ἕτερον δὲ ἐξακολουθοῦν ἔχει τέλος)
2.15ne de çoğunlukla olanı hedefler; çünkü her hatip kendi kayıtlarıyla karşılaştırıldığında çoğu zaman kazandığından çok kaybetmiştir, zira hep bir başkası onun saldırılarını boşa çıkarır. Öyleyse retorik bir tekhnē değildir.
οὔτε τοῦ ὡς τὸ πολὺ ἐφιέμενον, ἐπεὶ πᾶς ῥήτωρ ἑαυτῷ συγκρινόμενος πολλάκις ἐλείφθη μᾶλλον ἢ ἐνίκησεν, ἅτε διὰ παντὸς ἑτέρου τὰς ἐπιχειρήσεις αὐτοῦ διαλύοντος· οὐκ ἄρα τέχνη ἐστὶν ἡ ῥητορική.
2.16Ayrıca retorik tekhnēsinden payı olmadan hatip olmak mümkünse, retorik diye bir tekhnē olmaz. Oysa retorikten payı olmadan yeterince ve gereğince hatiplik yapmak mümkündür; Demades hakkında öğrendiğimiz gibi: kürekçi olduğu hâlde en iyi hatiplerden biri olduğu kabul edilir, onunla birlikte daha pek çokları da öyle. Şu hâlde retorik bir tekhnē değildir.
εἴπερ τε ἐνδέχεται γενέσθαι ῥήτορα μὴ μετασχόντα τῆς ῥητορικῆς τέχνης, οὐκ ἂν εἴη τις τέχνη ῥητορική. ἐνδέχεται δέ γε ἱκανῶς καὶ κατὰ τρόπον ῥητορεύειν μὴ μετασχόντα ῥητορικῆς, ὡς καὶ περὶ Δημάδου παρειλήφαμεν· κωπηλάτης γὰρ ὢν ὁμολογεῖται ἄριστος γεγονέναι ῥήτωρ, καὶ σὺν τούτῳ ἄλλοι παμπληθεῖς. τοίνυν οὔκ ἐστι τέχνη ἡ ῥητορική.
2.17Hem bu kişilerin böyle olduğuna, bir meleke ve bir alıştırma sonucu hatipliğe ulaştıklarına inanmasak bile, bizim zamanımızda da mahkemelerde ve meclislerde yetenekle konuşan, ama retoriğin teknik kurallarını bilmeyen birçok kişiyi görmek mümkündür.
ἄλλως τε καὶ [ἐπεὶ] τούτοις ἀπιστοῦμεν ὡς τοιούτοις γεγο|νόσι καὶ ἐν ἕξει κἀκ τοιαύτης τινὸς τριβῆς ἐπὶ τὸ ῥητορεύειν παρεληλυθόσιν, ἀλλ᾿ οὖν γε ἐν τῷ καθʼ ἡμᾶς βίῳ πολλούς πάρεστιν ὁρᾶν λέγοντας μέν εὐφυῶς ἐπὶ δικαστηρίων καὶ ἐν ἐκκλησίαις, τὰ δέ τεχνικὰ τῆς ῥητορικῆς παραγγέλματα μὴ γινώσκοντας.
2.18Tersinden bakarsak, retoriğin teknik öğretisini iyice incelemiş ve üzerinde çok emek vermiş olanlar mahkemelerde ve meydanda hatiplik yapamıyorlarsa, retoriğin tekhnēye dayalı bir yöntem olduğu söylenmemelidir. Oysa bütün hayatın bildiği gibi, sofistler retoriğin teknik incelemesinde doruğa ulaşmışlardır, ama açık havada balıklardan da dilsiz görünürler. Şu hâlde hatip olanlar tekhnē sayesinde hatip olmuş değildir.
καὶ ἀντιστρόφως, εἰ οἱ ἐξηκριβωκότες [ἐπὶ πλεῖον] καὶ ἐπὶ πλεῖον ἐκπονήσαντες τὸν τεχνικὸν τῆς ῥητορικῆς λόγον ἀδυνατοῦσι ῥητορεύειν ἐπὶ δικαστηρίων καὶ ἀγορᾶς, οὐ ῥητέον τεχνικὴν μέθοδον εἶναι τὴν ῥητορικήν. ἀλλὰ μὴν ὡς ὁ σύμπας οἶδε βίος, οἱ σοφιστεύοντες ἐπʼ ἄκρον μέν τὴν ῥητορικὴν ἐξήσκησαν τεχνολογίαν, ἰχθύων δὲ ἀφωνότεροι ἐπὶ τῆς [γῆς] ὑπαίθρου θεωροῦνται. τοίνυν οὐ κατὰ τέχνην εἰσί τινες ῥήτορες.
2.19Bu yüzden bu çürütmeye karşı kendilerini savunurken, bileği taşları nasıl tabiatları gereği kesmez de bıçağı bileyerek onu kesmeye hazırlarsa, kendilerinin de alışkanlık eksikliği yüzünden konuşamadıklarını ama tekhnēleriyle başkalarını yetiştirip konuşturduklarını söylediklerinde onlara gülmek gerekir. Bu şaşılası adamlar benzetmenin tutmadığını bilmiyorlardı; çünkü bileği taşı kendinde bulunmayan bir yetiyi demirde meydana getirir, onlar ise esas işleri olarak kendilerinde bulunan tekhnēyi başkasına kazandıracaklarını vaat ederler.
ὅθεν καὶ γελᾶν ἔστιν ἐπʼ αὐτούς, ὅταν πρὸς τοῦτον ἀπολογούμενοι τὸν ἔλεγχον φάσκωσιν ὅτι, ὧσπερ αἱ ἀκόναι τέμνειν μέν οὐ πεφύκασιν, ὀξύνουσαι δέ τὴν μάχαιραν τέμνειν παρασκευάζουσιν, οὕτω καὶ αὐτοὶ ἀδυνατοῦσι μέν εἰπεῖν ὑπὸ τῆς ἀηθείας, ἄλλους δέ διὰ τέχνης προάγοντες λέγειν ποιοῦσιν. οὐκ ᾔδεσαν γὰρ οἱ θαυμάσιοι τὴν ἀνομοιότητα ταύτης τῆς εἰκόνος, εἴ γε ἡ μέν ἀκόνη οὐχ ἣν εἶχε δύναμιν, ταύτην τῷ σιδήρῳ ἐμποιεῖν πέφυκεν, αὐτοὶ δὲ ἐπαγγέλλονται ὡς προηγούμενον ἔργον, ἣν ἔχουσι τέχνην, ταύτην τῷ πέλας περιποιήσειν.
2.20Kritolaos ve çevresi ile aralarında Kleitomakhos ve Kharmadas'ın da bulunduğu Akademia mensupları da şöyle şeyler söylemeyi âdet edinmişlerdir: Şehirler tekhnēleri, hayata pek yararlı olduklarını bildikleri için kovmazlar; tıpkı bizim de kâhyaları evlerden, sığırtmaçları sürülerden kovmadığımız gibi. Oysa retoriği herkes her yerden en büyük düşman gibi kovmuştur. Nitekim Giritli kanun koyucu sözleriyle böbürlenenlerin adaya ayak basmasını yasaklamıştı;
Οἱ δέ περὶ τὸν Κριτόλαον καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Ἀκαδημίας, ἐν οἷς ἐστι Κλειτόμαχος καὶ Χαρμίδας, εἰώθασι καὶ οὗτοι τοιαῦτά τινα λέγειν, ὅτι τὰς μέν τέχνας οὐκ ἐκβάλλουσιν αἱ πόλεις, πάνυ τι βιωφελεῖς οὔσας ἐπιστάμεναι, ὡς οὐδὲ τοὺς μέν οἰκονομικοὺς τῶν οἴκων ἐκβάλλομεν τούς δέ βουκόλους ἐκ τῆς ἀγέλης, τὴν μέντοι ῥητορικὴν πάντες πανταχόθεν ὡς πολεμιωτάτην ἐδίωξαν, ὥσπερ ὁ μὲν Κρητικὸς νομοθέτης εἴρξας ἐπιβαίνειν τῆς νήσου τοὺς ἐν λόγοις ἀλαζονευσαμένους,
2.21Spartalı Lykurgos da Giritli Thales'e özenerek aynı kanunu Spartalılara getirmişti. Bu yüzden çok sonraları, yabancı bir ülkede retorik çalışmış bir genci dönüşünde eforlar cezalandırmış, mahkûmiyetin gerekçesi olarak da Sparta'yı aldatmak için hileli sözler çalıştığını göstermişlerdi. Kendileri de retoriğe hep düşman kalmış, yalın ve kısa bir konuşmayı benimsemişlerdir.
ὁ δὲ Σπαρτιάτης Λυκοῦργος, ὡς | ἂν ζηλωτὴς Θάλητος τοῦ Κρητὸς γενόμενος, τὸν αὐτὸν τοῖς Σπαρτιάταις νόμον εἰσηγήσατο· παρʼ ἣν αἰτίαν πολλοῖς ὕστερον χρόνοις τὸν ἐπὶ ξένης ῥητορικὴν ἐκπονήσαντα νεανίαν ἐπανελθόντα ἐκόλασαν οἱ ἔφοροι, τὴν αἰτίαν προσθέντες τῆς καταδίκης ὡς δολεροὺς λόγους ἐπὶ παρακρούσει τᾶς Σπάρτας ἐμελέτησεν. καὶ αὐτοὶ δὲ διέμειναν ῥητορικὴν μισοῦντες, ἀφελεῖ δὲ βραχυλογίᾳ χρώμενοι.
2.22Bu yüzden Atinalılara karşı onların Tissaphernes'e gönderdiği elçi, Atinalılar uzun ve süslü konuşmalar yaparken, sopasıyla yere iki çizgi çizmiş, biri düz ve kısa, öteki uzun ve eğri; "Ey kral," demişti, "bunlardan hangisini istersen seç." Uzun ve eğri çizgiyle retoriğin dolambaçlı hilelerini, kısa ve düz olanla da yalın ve özlü açık sözlülüğü ima ediyordu.
ὅθεν καὶ ὁ ἀντιχειροτονηθεὶς Ἀθηναίοις ὑπʼ αὐτῶν πρὸς Τισσαφέρνην πρεσβευτής, τῶν Ἀθηναίων μακρὰς καὶ ποικίλας ῥήσεις διεξιόντων, δύο τῇ βακτηρίᾳ γραμμὰς κατὰ τοῦ ἐδάφους χαράξας, τὴν μὲν εὐθεῖαν καί μικρὰν τὴν δὲ ἐπιμήκη καὶ σκολιάν, ῾ τούτωνʼ εἶπεν, ῾ ὧ βασιλεῦ, ὁποτέραν θέλεις ἑλοῦ,ʼ αἰνιττόμενος διὰ μὲν τῆς ἐπιμήκους καὶ τῆς σκολιᾶς γραμμῆς τὴν τερθρείαν τὴν ῥητορικήν, διὰ δὲ τῆς βραχείας ἅμα καὶ εὐθείας τὴν ἀφελῆ καὶ σύντομον εὐθυρρημοσύνην,
2.23Bu açık sözlülük yüzünden yalnızca kendi aralarında değil, yabancılarla da yalın söz kullanmaya özen gösterirler. Nitekim buğday ihracı için ricaya gelen Khioslu elçiyi, isteğini uzun uzadıya anlattığı için eli boş göndermişler; daha kısa konuşan bir başkası gönderilince (çünkü Khioslular darda kalmıştı) istediklerini vermişlerdi: bu elçi boş bir torbayı kaldırıp torbanın una muhtaç olduğunu söylemişti. Yine de onu bile geveze diye ayıplamışlardı; çünkü boş torbanın gösterilmesi Khiosluların isteğini anlatmaya yeterdi.
διʼ ἣν οὐκ ἐν οἰκείοις μόνοις ἀλλὰ καὶ ξένοις τὴν ἀπεριττότητα τοῦ λόγου μεταδιώκουσιν. ἐκ μέσων μέντοι γε καὶ τὸν Χίων πρεσβευτὴν περὶ ἐξαγωγῆς πυροῦ δεόμενον, ἐπεὶ μακρῶς ἡρμήνευσε τὴν δέησιν, ἄπρακτον ἐξαπέστειλαν, ἑτέρου δὲ πεμφθέντος συντομωτέρου (ἤπειγε γὰρ ἀνάγκη τοὺς Χίους) ἔδοσαν κενὸν γὰρ θύλακον αὐτοῖς οὗτος ἀνατείνας ἀλφίτων αὐτὸν ἔφη δεῖσθαι. ὅμως δʼ οὖν καὶ τοῦτον ὡς ἀδολέσχην ἐμέμεψαντο ἀποχρώντως γὰρ κενὸς δειχθεὶς ὁ θύλακος ἐσήμηνε τὴν τῶν Χίων αἴτησιν.
2.24Tragedya şairi Ion da bundan etkilenerek onlar hakkında şöyle der (fr. 63 Nauck):
Lakon şehri sözlerle sur yükseltmez; orduya yeni bir Ares saldırdığında akıl yol gösterir, el de işi tamamlar.
Çünkü en iyiyi tartışıp kararlaştırırlar, retorikten ise nefret ederler. Şu hâlde şehirler tekhnēleri kovmadığı hâlde retoriği kovmuşsa, retorik tekhnēlerden biri olamaz.
ἔνθεν ὁ τραγικὸς Ἴων κινηθεὶς εἶπεν ἐπʼαὐτῶν (fr. 63 Nauck ═107 Blum.) οὐ γὰρ λόγοις Λάκαινα πυργοῦται πόλις, ἀλλʼ εὖτ᾿ ἂν Ἄρης νεοχμὸς ἐμπέσῃ στρατῷ, βουλὴ μέν ἄρχει, χείρ δʼ ἐπεξεργάζεται, ἅτε βουλευομένων μὲν τὰ κράτιστα, στυγούντων δὲ τὴν ῥητορικήν. ὅθεν εἰ μὴ τὰς τέχνας ἐκβάλλουσιν αἱ πόλεις, ἐκβεβλήκασι δὲ τὴν ῥητορικήν, οὐκ ἂν εἴη τῶν τεχνῶν ἡ ῥητορική.
2.25Bazı Yunan şehirlerinin filozofları da sürgün ettiğini söyleyerek bunu tersine çevirmeye kalkmak ise saflıktır. Önce, retorik için tersini derleyenlerin yaptığı gibi buna tanık gösteremezler. Sonra bazı şehirler felsefeyi kovmuş olsa bile, felsefeyi tür olarak toptan değil, belli okulları kovmuşlardır; söz gelimi Epikurosçuları haz öğrettikleri için, Sokratesçileri de tanrısal olanı küçümsedikleri için. Oysa yukarıda sözü edilen şehirler retoriğin kimini reddedip kimini kabul etmemiş, topyekûn hepsini dışlamıştır.
τὸ μέν γὰρ ἀναστρέφειν καὶ λέγειν ὡς καὶ φιλοσόφους ἐξώρισάν τινες τῶν Ἑλληνίδων πόλεων, εὔηθές ἐστιν. πρῶτον μέν γὰρ οὐκ ἄν ἔχοιεν τούτῳ παρασχεῖν μαρτυρίαν ὧσπερ ἐπὶ ῥητορικῆς οἱ τοὐναντίον συναγαγόντες· ἔπειτα εἰ καὶ ἐξέβαλόν τινες τῶν πόλεων φιλοσοφίαν, οὐ κατὰ γένος πᾶσαν ἐξέβαλον ἀλλὰ τινὰς αἱρέσεις, οἷον τὴν Ἐπικούρειον ὡς ἡδονῆς διδάσκαλον, τὴν Σωκρατικὴν δὲ ὡς ἐκφαυλίζουσαν τὸ θεῖον. αἱ μέντοι γε προειρημέναι πόλεις οὐ τινὰ μὲν παρῃτήσαντο ῥητορικὴν τινὰ δέ προσήκαντο, ἀλλὰ κοινῶς πᾶσαν περιέστησαν.
2.26Söylenenlere ek olarak, retorik illa bir tekhnēyse, öteki tekhnēler gibi ya ona sahip olana ya da şehirlere yararlı olacaktır; ama göstereceğimiz gibi ne sahibine ne de şehirlere yararlıdır; öyleyse tekhnē değildir.
Πρός γε μὴν τοῖς εἰρημένοις, καὶ εἰ τέχνη πάντως ἐστὶν ἡ ῥητορική, ἤτοι τῷ ἔχοντι ἢ ταῖς πόλεσιν ἔσται χρειώδης ὡς καὶ αἱ λοιπαὶ τῶν τεχνῶν οὔτε δὲ τῷ ἔχοντι οὔτε ταῖς πόλεσίν ἐστιν ὠφέλιμος, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα τέχνη καθέστηκεν.
2.27Sahibine yararlı değildir: önce, ister istemez çarşılarda ve arşivlerde sürünmek, kötü niyetli, dönek ve şantajcı kişilerle vakit geçirmek, onların düştüğü yerlere düşmek zorundadır; sonra da daha kurnazların gözünde kolayca hor görülecek biri gibi görünmemek için utanmayı pek gözetmemesi gerekir;
καὶ δὴ τῷ μέν ἔχοντι οὐκ ἔστιν ὠφέλιμος, ἐπεὶ πρῶτον μὲν 〈ἐν〉 ἀγοραῖς καὶ γραμματοφυ λακίοις ἀναγκαῖόν ἐστι καλινδεῖσθαι, κἄν τε θέλῃ κἄν τε μὴ θέλῃ, μετὰ μοχθηρῶν καὶ παλιμβόλων καὶ συκοφαντῶν διατρίβειν, εἰς τοὺς αὐτοὺς ἐκείνοις τόπους κατερχόμενον, εἶτα καὶ τῆς αἰδοῦς ὀλίγην ποιεῖσθαι φειδώ, ἵνα μὴ εὐκαταφρόνητος εἶναι δοκῇ τοῖς πανουργοτέροις,
2.28pervasızca konuşmalı, hasımlarına korku salmak için cüretini bir silah gibi önüne tutmalı; aldatıcı ve hokkabaz olmalı, en kötü işlerin, zinanın, hırsızlığın ve anne babaya nankörlüğün içinde yetişmiş olmalıdır ki gerektiğinde bunları ustalıkla çürütebilsin
θρασέως δὲ λέγειν καὶ τὴν τόλμμιαν ὥσπερ ὅπλον προβεβλῇσθαι, ἵνα φοβερὸς ᾖ τοῖς ἀντιδίκοις, ἀπατητικόν τε καὶ γόητα τυγχάνειν καὶ χειρίστοις ἐντεθραμμένον πράγμασι, μοιχείαις τε καὶ κλοπαῖς καὶ ταῖς πρὸς τοὺς γονεῖς ἀχαριστίαις, εἰς τὸ πραγματικῶς ταῦτα διελέγχειν ὅτε δεῖ,
2.29ve yine gerektiğinde ortalığı bulandırabilsin. Birçok düşmanı olur, herkesin nefretini kazanır: kimi ona karşı dava gördüğü için, kimi de onun kendisini kiralayanın adamı olduğunu ve başkalarına yaptığını bir gün daha büyük bir kazanca kapılıp kendilerine de yapacağını bildiği için;
καὶ πάλιν ἐπιθολοῦν, ἔχειν δέ ἐχθροὺς πολλοὺς καὶ μῖσος πρὸς πάντας, τοὺς μὲν ὅτι ἀντηδικήθησαν, τοὺς δὲ εἰδότας ὅτι τοῦ μισθωσαμένου [τί] ἐστί, καὶ ὃ ἄλλους διέθηκε, τοῦτο καὶ αὐτούς ποτε πλείονι λήμματι δελεασθεὶς διαθήσει,
2.30üstelik sürekli kaygı içindedir, bir korsan gibi kâh kaçar kâh kovalar; gece gündüz işi düşenlerin sıkıştırmasıyla bitap düşer, hayatı ağıtlarla, gözyaşlarıyla, kimisi zindana, kimisi işkence tahtasına götürülenlerle dolar. Demek ki retorik sahibine zararlıdır.
Şehirlere de yararlı değildir;
| μετὰ τοῦ διὰ παντὸς ἀγωνιᾶν καὶ πειρατοῦ τρόπον ὁτέ μέν φεύγειν ὁτὲ δὲ διώκειν, ὥστε κοπούμενον νύκτωρ καὶ μεθʼ ἡμέραν ὑπὸ τῶν πράγματα ἐχόντων ὀχλεῖσθαι, μεστὸν δὲ ἔχειν τὸν βίον θρήνων τε καὶ δακρύων. καὶ τινῶν μὲν εἰς δεσμωτήριον τινῶν δὲ ἐπὶ τύμπανον ἀπαγομένων. ὥστε τῷ μὲν ἔχοντι ἐπιβλαβὴς ἡ ῥητορική. Καὶ μὴν οὐδέ ταῖς πόλεσίν ἐστιν ὠφέλιμος·
2.31çünkü kanunlar şehirlerin bağlarıdır; nasıl beden, 〈onu tutan nefes〉 yok olunca yok olursa, kanunlar ortadan kalkınca şehirler de yıkılır. Bu yüzden ahlak şairi Orpheus da kanunların zorunluluğunu göstererek şöyle der (fr. 292 Kern):
Bir zaman vardı, insanlar birbirinin etini koparıp yaşardı; güçlü olan zayıfı parçalardı.
2.31οἱ γὰρ νόμοι πόλεών εἰσι σύνδεσμοι, καὶ ὡς [ψυχὴ ] σῶμ〈α πνεύμα 〉τος ἐκφθαρέντος φθείρεται, οὕτω νόμον ἀναιρεθέντων καὶ αἱ πόλεις διόλλυνται. παρὸ καὶ ὁ ἠθολόγος Ὁρφεὺς τὸ ἀναγνκαῖον αὐτῶν ὑποφαίνων φησὶν (fr.292 Κern ) ἦν χρόνος ἡνίκα φῶτες ἀπʼ ἀλλήλων βίον εἶχον σαρκοδακῆ, κρείσσων δὲ τὸν ἥττονα φῶτα δάιζεν.
2.32Çünkü başlarında kanun olmadığından herkesin hakkı kendi elindeydi; tıpkı (Hesiodos, İşler ve Günler 277)
balıklara, yabani hayvanlara ve kanatlı kuşlara
verilen şu izin gibi:
birbirini yesinler, çünkü aralarında hak yoktur;
ta ki tanrı onların sıkıntısına acıyıp kanun getiren tanrıçaları gönderinceye kadar. İnsanlar bu tanrıçaları, hayatı ekinlerle yumuşatmalarından çok birbirini yiyen kanunsuzluğu ortadan kaldırdıkları için takdir etmişlerdir.
μηδενὸς γὰρ ἐπιστατοῦντος νόμου ἕκαστος ἐν χερσὶ τὸ δίκαιον εἶχε, καθὼς (Hesiod. 0p. 277) ἰχθύσι 〈μὲν〉 καὶ θηρσὶ καὶ οἰωνοῖς πετεηνοῖς ἐπιτέτραπται (ibid. 278) ἔσθειν ἀλλήλους, ἐπεὶ οὐ δίκη ἔστι μετ’ αὐτοῖς, μέχρις ὅτου ὁ θεὸς οἰκτείρων μογοῦσιν αὐτοῖς θεσμοφόρους θεὰς ἐξαπέστειλεν, ἃς ἐπὶ τῷ τὴν ἀλληλοφάγον ἀνομίαν καταλῦσαι πλέον ἢ ἐπὶ τῷ καρποῖς ἡμερῶσαι τὸν βίον ἐθαύμασαν ἄνθρωποι.
2.33Bu yüzden akıllı Persler de, bir kralları öldüğünde ardından gelen beş gün kanunsuzluk içinde yaşamayı kanun edinmişlerdir; bunu başlarına felaket gelsin diye değil, kanunsuzluğun ne büyük bir kötülük olduğunu, katliamlar, yağmalar ve daha kötüsü ne varsa getirdiğini bizzat yaşayarak öğrensinler ve böylece krallarına daha sadık koruyucular olsunlar diye yaparlar.
ἐντεῦθεν καὶ οἱ Περ σῶν χαρίεντες νόμον ἔχουσι βασιλέως παρʼ αὐτοῖς τελευτήσαν- τος πέντε τὰς ἐφεξῆς ἡμέρας ἀνομίαν ἄγειν, οὐχ ὑπέρ τοῦ δυστυχεῖν ἀλλʼ ὑπὲρ τοῦ ἔργῳ μαθεῖν ἡλίκον κακόν ἐστιν ἡ ἀνομία, σφαγὰς καὶ ἁρπαγὰς καὶ εἴ τι χεῖρόν ἐστιν ἐπάγου σα, ἵνα πιστότεροι τῶν βασιλέων φύλακες γένωνται.
2.34Oysa retorik kanunlara karşı sahneye sürülmüş bir makinedir. Bunun çok büyük bir kanıtı şudur: retoriğin ya hiç bulunmadığı ya da nadiren bulunduğu barbarlarda kanunlar sarsılmadan kalır, onu benimseyenlerde ise her gün yenilenir;
ἀλλʼ γε ῥητορικὴ κατὰ τῶν νόμων εἰσκεκύκληται. τεκμήριον δέ παμμέγεθες τὸ παρὰ μὲν τοῖς βαρβάροις, παρʼ οἶς ἢ οὐδʼ ὅλως ἢ σπανίως ἔστι ῥητορική, τοὺς νόμους ἀσαλεύτους μένειν, παρὰ δὲ τοῖς προιεμένοις αὐτὴν ὁσημέρμι | νεοχμοῦσθαι,
2.35Atinalılarda olduğu gibi. Nitekim eski komedya şairi Platon (fr. 220 Kock) şöyle der: biri üç ay şehirden uzak kalsa şehri artık tanıyamaz; geceleri surların dibinde dolaşanlar gibi, yabancı ulaklar gibi han köşelerinde konaklar; çünkü kanunlar bakımından şehir artık aynı şehir değildir.
ὥσπερ καὶ παρʼ Ἀηναίοις, καθάπερ καὶ Πλάτων ὁ τῆς ἀρχαίας κωμῳδίας (fr. 220 Κock) ποιητὴς λέγει· καὶ γὰρ τρεῖς ἐάν τις, φησίν, ἐκδημήσῃ μῆνας, οὐκέτι ἐπιγινώσκειν τὴν πόλιν, ἀλλὰ παραπλησίως τοῖς νυκτὸς περιπατοῦσι παρὰ τὰ τείχη καθάπερ τινὰς ἀγγάρους κατάγεσθαι, τὸ ὅσον ἐπὶ τοῖς νόμοις μὴ τῆς αὐτῆς οὔσης πόλεως.
2.36Retoriğin kanunlara karşı olduğu, kötü tekhnē kitaplarında öğütledikleri şeylerden de apaçıktır. Kimi zaman kanun koyucunun lafzına ve sözlerine, açık oldukları ve hiçbir yoruma ihtiyaç duymadıkları gerekçesiyle bağlı kalınmasını öğütlerler; kimi zaman da tersine dönüp ne lafza ne sözlere, maksada uyulmasını isterler;
πρόδηλον δέ ἐστι τὸ κατὰ τῶν νόμων αὐτὴν ὑπάρ χειν καὶ ἐξ ὧν ἐν ταῖς κακο τέχνοις τέχναις ὑποτίθενται. ὁτέ μὲν γὰρ παραινοῦσι τῷ ῥητῷ καὶ ταῖς φοναῖς τοῦ νομοθέτου προσέχειν ὡς σαφέσι καὶ μηδεμιᾶς ἐξηγήσεως δεομέναις, ὁτὲ δὲ ἀναστρέψαντες μήτε τῷ ῥητῷ μήτε ταῖς φωναῖς ἀλλὰ τῇ διανοίᾳ κατακολουθεῖν
2.37çünkü birine demir kaldıranın cezalandırılmasını isteyen kanun koyucu, nasıl olursa olsun demir kaldıranı, söz gelimi † bir yüzük † ya da herhangi bir demir parçası, örneğin bir iğne kaldıranı cezalandırmak istememiştir; maksadını araştırırsak, cinayet işlemeye kalkışanın cezalandırılmasını istemiştir.
οὐδέ γὰρ ὁ κολάζειν ἀξιῶν τὸν ἐπανατεινόμενόν τινι σίδηρον τὸν ὁπωσοῦν ἐπανατεπτνόμενον, οἷον † δακτύλιον †, ἢ ὁποιον〈οῦν〉, καθάπερ βελόνην, κολάζειν ἠξίωσεν, ἀλλʼ ἐὰν τὴν διάνοιαν αὐτοῦ πολυπραγμονῶμεν, τὸν ἀνδροφονῆσαι τολμήσαντα τεθέληκεν[αι] τιμωρεῖσθαι.
2.38Bazen de kanunları bölerek okumayı ve kalan kısımdan başka bir anlam kurmayı buyururlar. Çoğu zaman da iki anlamlı kelimeleri ayrıştırıp kendilerine uygun düşen anlamı kurarlar; kanunları devirmek için daha binlerce şey yaparlar. Bu yüzden Bizanslı hatip, Bizanslıların kanununun ne dediği sorulunca "Benim istediğimi" demişti.
κελεύουσιν δὲ ἐνίοτε καὶ κατὰ ἀποκοπὴν ἀναγινώσκειν τοὺς νόμους καὶ ἐκ τῶν λειπομένων ἕτερόν τι νόημα συντιθέναι. πολλάκις δέ καὶ ἀμφιβόλους λέξεις διαστέλλουσι, πρόσφορον ἑαυτοῖς κατασκευάζοντες τὸ σημαινόμενον· καὶ ἄλλα μυρία πρὸς ἀνατροπὴν τῶν νόμων ποιοῦσιν. ὅθεν καὶ ὁ Βυζάντιος ῥή- τωρ ἐρωτηθεὶς πῶς ὁ Βυζαντίων ἔχει νόμος εἶπεν ῾ ὡς ἐγὼ θέλω.ʼ
2.39Hokkabazlar nasıl el çabukluğuyla seyircilerin gözünü aldatırsa, hatipler de kurnazlıkla yargıçların aklını karartıp kanunla birlikte oyları da çalarlar.
καθὰ γὰρ οἱ ψηφοπαῖκται τὰς τῶν θεωμένων ὄψεις διʼ ὀξυχειρίαν κλέπτουσιν, οὕτως οἱ ῥήτορες διὰ πανουργίαν τὰς τῶν δικαστῶν διανοίας ἀμιαυρώσαντες τῷ νόμῳ συγκλέπτουσι τὰς ψήφους.
2.40Kanuna aykırı karar teklifleri türünü de hatiplerden başka kimse yazmaya cüret etmemiştir. Nitekim Ktesiphon aleyhine açılan davayı Demosthenes çok bağırıp çağırarak ve şaşırtıcı laflarla elinden kapmıştır. Bu yüzden Aiskhines de (Ktesiphon'a Karşı 193) şöyle der: "Mahkemelere kötü bir âdet girdi: davacı kendini savunuyor, sanık davacıyı suçluyor, yargıçlar da yargılamakla görevli olmadıkları şeyler hakkında oy vermek zorunda kalıyor."
τό γε μὴν τῶν παρανόμων ψηφισμάτων εἶδος οὐδεὶς ἐτόλμησε γράφειν ἀλλʼ ἢ οἱ ῥήτορες. τὸν γοῦν γραφέντα κατὰ Κτησιφῶντος Δημοσθένης πολλὰ βοῶν καὶ τερατευόμενος ἥρπασεν. ὅθεν καὶ ὁ Αἰσχίνης (adv. Ctesiph. 193) | ʼκακὸν ἔθοςʼ φησὶν ῾εἰς τὰ δικαστήρια παρῆλθεν ὁ μὲν γὰρ κατήγορος ἀπολογεῖται, ὁ δὲ φεύγων τὴν γραφὴν κατηγορεῖ, οἱ δὲ δικασταὶ ὧν μή εἰσι κριταί, περὶ τούτων ψηφοφορεῖν ἀναγκάζονται.ʼ
2.41Retorik kanunlara karşıysa, hiçbir işe yaramamakla kalmaz, zararlıdır da. Üstelik halkı peşinden sürükleyen hatipler de şehirlerin iyiliği için ortaya çıkmaz; ilaç satıcısının hekime oranı neyse, halk avcısının devlet adamına oranı da odur.
ἀλλʼ εἰ κατὰ τῶν νόμων ἐστὶν ἡ ῥητορική, πρὸς τῷ μὴ χρησιμεύειν τι καὶ βλαβερὰ καθέστηκεν. οὐ μὴν ἀλλʼ οὐδὲ οἱ δημαγωγοῦντες ῥήτορες ἐπʼ ἀγαθῷ τῶν πόλεων προβαίνουσιν, ἀλλʼ ὃν λόγον ἔχει φαρμακοπώλης πρὸς ἰατρόν, τοῦτον ὁ δημαγωγὸς πρὸς τὸν πολιτικόν.
2.42Çünkü halka hoşlarına gidecek şeyleri söyleyerek onlara kötü şeyler öğretir, iftiralarla da onları en iyi insanlardan soğutur. Sözde ve görünüşte her şeyi ortak yarar için yapacağını vaat eder, gerçekte ise geçimini hiç de dürüst olmayan yollardan sağlar; tıpkı lokmanın azını çocuklara verip tamamını kendileri yutan dadılar gibi.
κακοδιδασκαλεῖ γὰρ τοὺς πολλοὺς τὰ κεχαρισμένα λέγων, καὶ διαβολαῖς αὐτοὺς ἐξαλλοτριοῖ πρὸς τοὺς ἀρίστους. λόγῳ μέν γὰρ καὶ τῷ δοκεῖν ὑπὲρ τοῦ κοινῇ συμφέροντος ὑπισχνεῖται πάντα ποιήσειν, ταῖς δὲ ἀληθείαις ἀπʼ οὐδενὸς ὑγιοῦς τροφὴν πορίζεται, ἐοικότως ταῖς τίτθαις, αἵ μικρὸν τοῦ ψωμίσματος τοῖς παιδίοις διδοῦσαι τὸ ὅλον καταπίνουσιν.
2.43Akademiacılar da retoriğe saldırırken bu kadarını söylerler; öyle ki retorik ne sahibine ne de çevresindekilere yararlıysa tekhnē olamaz. Bunlara karşı kimileri kendilerini savunarak şöyle der: Retorik iki türlüdür, biri seçkin olan ve bilgelerde bulunan, öteki sıradan insanlarda bulunan; suçlama seçkin olana değil, kötülerin retoriğine yöneliktir.
Τοσαῦτα μὲν οὖν καὶ τοῖς Ἀκαδημαϊκοῖς ἐν καταδρομῆς μέρει λέγεται περὶ ῥητορικῆς, ὥστε εἰ μήτε τῷ ἔχοντι μήτε τοῖς πέλας ἐστὶν ὠφέλιμος, οὐκ ἂν εἴη τέχνη. ἀλλὰ πρὸς ταῦτα ἀπο λογούμενοί τινες μέν φασιν ὅτι διττῆς οὔσης ῥητορικῆς, τῆς μὲν ἀστείας καὶ ἐν σοφοῖς τῆς δὲ ἐν μέσοις ἀνθρώποις, τὴν κατηγορίαν γεγονέναι οὐ τῆς ἀστείας ἀλλὰ τῆς τῶν μοχθηρῶν.
2.44Kimileri de örnek verirler: babasını döven bir pankratiast nasıl pankration tekhnēsi yüzünden değil, huyunun kötülüğü yüzünden baba döven biri olursa, retoriği çalışıp sonra onu vatanına ve kanunlara karşı kullanan kişi de retorik yüzünden değil, kendi kötülüğü yüzünden böyledir.
τινὲς δὲ καὶ ὑποδείγ- μασι χρῶνται· ὡς γὰρ ὁ τὸν πατέρα τύπτων παγκρατιαστὴς οὐ διὰ τὴν παγκρατιαστικὴν τέχνην γίνεται πατροτύπτης, ἀλλὰ διὰ τὴν τῶν τρόπων μοχθηρίαν, οὕτως ὁ ῥητορικὴν ἐξασκήσας, εἶτα κατὰ πατρίδος αὐτῇ καὶ νόμων χρώμενος οὐ διὰ ῥητορικὴν τοιοῦτός ἐστιν, ἀλλὰ διὰ τὴν ἰδίαν πονηρίαν.
2.45İlkiler, istemeden retoriğin var olmadığını kabul ettiklerinin farkında değildir; çünkü hiç bilge bulunmadığına ya da ancak nadiren bulunduğuna göre, bilgelerdeki retoriğin de ya var olmaması ya da nadir olması gerekecektir.
λέληθε δέ τοὺς μέν πρώτους ὅτι ἄκοντες δεδώκασι τὴν ἀνυπαρξίαν τῆς ῥητορικῆς· μηδενὸς γὰρ εὑρισκομένου σοφοῦ σπανίως γε εὑρισκομένου δεήσει καὶ τὴν ἐν αὐτοῖς ῥητορικὴν ἢ ἀνύπαρκτον ἢ σπάνιον εἶναι.
2.46İkincilere de şunu söylemek gerekir: örnek elimizdeki meseleye benzemez. Çünkü güreş eğitimi kendisinin kötü amaçla kullanılmasını, söz gelimi baba dövmeyi öğretmez; retorik ise bunu esas işi olarak öğretir: küçük şeyleri nasıl büyük, büyükleri nasıl küçük gösteririz, ya da adil olanı nasıl adaletsiz, adaletsizi nasıl adil gösteririz.
πρὸς δὲ τοὺς δευτέρους ῥητέον ὅτι ἀνόμοιόν ἐστι | τὸ παράδειγμα τοῖς ἐν χερσὶ ζητουμένοις· ἡ μὲν γὰρ ἄθλησις οὐχ ὑποδείκνυσι τὴν πρὸς τὸ κακὸν χρῆσιν αὐτῆς οἷον τὴν πατροτυψίαν, ἡ δέ ῥητορικὴ τοῦθʼ ὡς προηγούμενον ἔργον διδάσκει, οἷον πῶς ἂν τὰ μικρὰ μεγάλα ποιήσαιμεν τὰ δὲ μεγάλα μικρά, ἢ πῶς ἂν τὰ μὲν δίκαια ἄδικα φανείη τὰ δὲ ἄδικα δίκαια.
2.47Genel olarak, retorik zıt sözlerden kurulduğu için, birine seçkin hatip deyip öteki için bunu dememek mümkün değildir. Hatip nasıl biri olursa olsun, mutlaka zıt sözler üzerinde çalışmak zorundadır; zıtlar arasında ise adaletsiz olan da vardır; öyleyse her hatip adaletsize de arka çıktığı için adaletsizdir.
καθόλου δὲ τῆς ῥητορικῆς ἐξ ἐναντίων συνισταμένης λόγων οὐκ ἐνδέχεται τὸν μὲν ἀστεῖον λέγειν ῥήτορα, τὸν δέ μὴ τοιοῦτον οὐκέτι. ὁποῖος γὰρ ἄν ᾖ ὁ ῥήτωρ, πάντως τοὺς ἐναντίους ἐκμελετᾶν ὀφείλει λόγους, ἐν δὲ τοῖς ἐναντίοις ἔστι καὶ τὸ ἄδικον πᾶς ἄρα ῥήτωρ καὶ τοῦ ἀδίκου συναγωνιστὴς ὢν ἄδικός ἐστιν.
2.48Retoriğe tekhnē denemeyeceği bunlardan açıkça görülüyor. Bundan sonra, onun var olmadığını uğraştığı malzemeden yola çıkarak da inceleyelim. Gerçi ana noktayı gramercilere karşı yazdığımız kitapta (I 99 vd.) önceden vermiştik. Gramer sözle uğraşıyorsa, oysa gösterdiğimiz gibi ne kelime diye bir şey vardır ne de kelimelerden oluşan söz —çünkü parçaları olmayan şey var olamaz—, buradan retoriğin de var olmadığı sonucu çıkacaktır.
Ἀλλὰ ὅτι μὲν οὐ ῥητέον τὴν ῥητορικὴν τέχνην, ἐκ τούτων συμφανές· τὸ δέ μετὰ τοῦτο καὶ ἐκ τῆς ὕλης περὶ ἤν ἐστι σκοπῶμεν αὐτῆς τὸ ἀνυπόστατον. καίτοι προαποδέδοται ἡμῖν τὸ κεφάλαιον ἐν τῷ πρὸς τοὺς γραμματικούς (MM I 99 sqq.). εἰ γὰρ περὶ λόγον ἡ γραμματικὴ πονεῖται, οὔτε δὲ λέξις ἐστί τι οὔτε λόγος ἐκ λέξεων συγκείμενος, ὡς ἐπεδείξαμεν, διὰ τὸ οὖ τὰ μέρη μὴ ἔστιν ἀνύπαρκτον εἶναι, ἀκολουθήσει καὶ τὸ τὴν ῥητορικὴν ἀνυπόστατον ὑπάρχειν.
2.49Yine de önce şunu söylemek gerekir: retorik sözü işledi diye illa tekhnēye dayalı olmaz; yararlı sözü işlerse olur. İlaçlar çeşitlidir, kimi öldürücü kimi kurtarıcıdır; öldürücü ilaçlarla uğraşan meleke ne bir tekhnēdir ne de hekimlik, kurtarıcı ilaçlarla uğraşan ise hem tekhnēdir hem hayata yararlı. Aynı şekilde sözlerin de kimi yararlı kimi zararlı olduğuna göre, retorik yararlı sözlerle değil de zararlılarla uğraşıyorsa, tekhnē olmamakla kalmayacak, kötü bir tekhnē de olacaktır. Onun en zararlı sözlerin içine sızdığını ise daha önce gösterdik; demek ki tekhnē de değildir.
ὅμως δʼ οὖν ῥητέον πρῶτον μὲν ὅτι οὐκ εἰ τὸν λόγον ἐξεπόνησεν ἡ ῥητορική, πάντως ἐστὶν ἔντεχνος, ἀλλʼ εἰ τὸν συμφέροντα. καθὸ γὰρ φαρμάκων διαφόρων ὄντων, καὶ τῶν μέν θανασίμων τῶν δὲ σωτηρίων, ἡ μὲν ἐν τοῖς θανασίμοις ἕξις καταγιγνομένη οὔτε τέχνη τίς ἐστιν οὔτε ἰατρική, ἡ δὲ περὶ τὰ σωτήρια καὶ τέχνη καὶ βιωφελής, οὕτω καὶ λόγων τῶν μὲν συμφερόντων τῶν δὲ βλαπτικῶν ὄντων, εἰ μὴ περὶ τοὺς συμφέροντάς ἐστιν ἡ ῥητορικὴ ἀλλὰ τοὺς βλαβερούς, πρὸς τῷ μὴ εἶναι τέχνη ἔτι καὶ κακοτεχνία γενήσεται. παρεστήσαμεν δέ γε πρότερον ὅτι βλαπτικωτάτοις ἐνυποδύεται λόγοις· τοίνυν οὐδὲ τέχνη καθέστηκεν.
2.50Ayrıca şantajcılık ve halk dalkavukluğu da konuşmayı alıştırma konusu yapmıştır ama tekhnē değildir; o hâlde yalnızca konuşma yetisini işlemiş olmasına bakılarak ele alınan retorik de tekhnē olmayacaktır. Gerçekten de şantajcılık ve halk dalkavukluğu konuşmayı işlemiştir ve tekhnē değildir; şu hâlde retorik de değildir.
καὶ μὴν εἴπερ ἡ συκοφαντικὴ καὶ ἡ ὀχλο | κοπικὴ τὸ λέγειν ἐξήσκησαν καὶ οὔκ εἰσι τέχναι, δῆλον ὡς καὶ ἡ ῥητορικὴ κατὰ ψιλὸν τὸ ἐκπεπονηκέναι τὴν ἐν τῷ λέγειν δύναμιν ἐξεταζομένη οὐδὲ γενήσεται τέχνη. ἀλλὰ μὴν ἡ συκοφαντικὴ καὶ ἡ ὀχλοκοπικὴ τὸ λέγειν ἐξήσκησαν καὶ οὔκ εἰσι τέχναι· τοίνυν οὐδὲ ἡ ῥητορική.
2.51Söylenenlere ek olarak, bu retoriğe özgü de değildir, söze dayanan her bilgi dalında ortaktır; hekimlik de kendi kuralları hakkında iyi konuşur, musiki de musiki konuları hakkında. Bu yüzden bunların her biri iyi konuştuğu için retorik olmadığı gibi, üzerinde araştırma yaptığımız retorik de iyi konuştuğu için tekhnē olmaz.
πρός γε μὴν τοῖς εἰρημένοις, οὐδὲ ἴδιον ῥητορικῆς ἐστι τοῦτο, ἀλλὰ τὸ κοινὸν παντὸς λογικοῦ μαθήματος· καὶ γὰρ ἰατρικὴ εὖ λέγει περὶ τῶν ἑαυτῆς θεωρημάτων καὶ μουσικὴ περὶ μουσικῶν. διόπερ ὡς ἑκάστη τούτων οὔκ ἐστιν ἕνεκα τοῦ λέγειν ῥητορική, οὕτως οὐδὲ περὶ ἧς ἐστιν ἡ ζήτησις.
2.52Kısacası retorik güzel bir anlatım da kurmaz. Çünkü bize bunun için teknik bir öğreti göstermez; söz gelimi güzel anlatımı önce, gramercilere karşı yazdığımız kitapta da gösterdiğimiz gibi (I 189 vd.), kullanımda söylenenlerden sapmayanın, sonra da düşündüğü şeye sağlam biçimde hâkim olanın kullandığını göstermez; bunlar bilinmezse anlatım başıboş dolaşır. Bu yüzden buna bakarak her uzmanın kendi uğraşı hakkında iyi bir hatip olduğunu söyleriz.
Συνελόντι δὲ φάναι, οὐδὲ κατασκευάζει καλὴν λέξιν ἡ ῥητορική. οὐδὲ γὰρ ὑποδείκνυσιν ἡμιῖν τὴν εἰς τοῦτο τεχνολογίαν, οἷον ὅτι καλῇ λέξει χρῆται πρῶτον μὲν ὁ μὴ ἐκκλίνων τὰ κατὰ τὴν συνήθειαν λεγόμενα, καθὼς καὶ ἐν τῷ πρὸς τοὺς γραμματικοὺς ὑπεδείξαμεν (M I 189 sq.), εἶτα καὶ ὁ τοῦ νοουμένου πράγματος ἀσφαλῶς κρατῶν· ῥέμβεται γὰρ ἡ λέξις ἀγνοουμένων τούτων, παρὸ καὶ εἰς τοῦτο ἀποβλέποντες ἀγαθὸν εἶναι λέγομεν ῥήτορα ἕκαστον τῶν ἰδίων ἐπιτηδευμάτων.
2.53Bunlarla birlikte, kelimelerden hangilerinin kullanıma göre, hangilerinin kanaate göre konduğunu incelemiş olan da her birine uygun düşeni verir. Söz gelimi hamama andreion (erkekler yeri) denmesi, erkekleri yıkadığı için kullanıma dayanır; "zengin bahtiyardır" ve "ölüm kötüdür" sözleri ise kanaate dayanır; çünkü ölümün kötülerden, zenginliğin iyilerden olduğu belirsiz ve kanaate bağlıdır.
σὺν δὲ τούτοις καὶ ὁ περιεσκεμ- μένος τίνες τῶν λέξεων κατὰ τὴν συνήθειαν κεῖνται καὶ τίνες δοξαστῶς, τὸ ἑκάστῳ πρόσφορον ἀποδίδωσιν. ῾ βαλανεῖονʼ μὲν γὰρ ῾ ἀνδρεῖονʼ κατὰ τὴν συνήθειαν εἴρηται ἀπὸ τοῦ ἄνδρας λούειν, ὁ δὲ πλούσιος μακάριος καὶ ῾ὁ θάνατος κακὸνʼ τῶν δοξαστῶν τό τε γὰρ τὸν θάνατον τῶν κακῶν εἶναι καὶ τὸν πλοῦτον τῶν ἀγαθῶν ἄδηλον καὶ δοξαστόν.
2.54Kelimeleri neden değiştirdiğimizi kavramış olan da anlatımı güzel kullanır: ya düz söz kulağı tırmaladığı için açık açık söylememek için, ya da bir şeyi açıklığa kavuşturmak için; söz gelimi "sebep" yerine "yapan", "işaret" yerine "gösteren" dediğimizde. Şu hâlde, dediğim gibi,
χρῷτο δʼ ἂν καλῶς λέξει καὶ ὁ κατειληφὼς τίνος ἕνεκα τὰς μεταλήψεις ποιούμεθα τῶν λέξεων, ἤτοι ὑπέρ τοῦ μὴ εὐθυρρημονεῖν προσκοπὴν φέροντος τοῦ εὐθέος ῥήματος, ἢ ὑπέρ τοῦ τι σαφηνίζειν, ὡς ὅταν τὸ μὲν αἴτιον εἰς τὸ ποιοῦν μεταλαμβάνωμεν, τὸ δὲ σημεῖον εἰς τὸ δηλοῦν. εἰ μέν οὖν,
2.55hatipler bu konularda teknik bir öğreti geliştirmiş olsalardı, belki iyi konuşmayı ve süslü anlatımı da retorikten edinmiş olurlardı. Ama bu incelemeye hiç dokunmadıklarına, dokunsalar bile retorik yoluyla dokunmadıklarına göre, güzel söylemenin retoriğe özgü olmadığını söylemek gerekir.
ὡς ἔφην, ἐτεχνο λογεῖτό τινα περὶ τούτων τοῖς ῥήτορσι, τάχα ἂν καὶ τὸ καλῶς λέγειν καὶ τὴν κεκαλλωπισμένην λέξιν ἐκ ῥητορικῆς εἶχον. νῦν δὲ επεὶ ταύτης τῆς θεωρίας οὐ ψαύουσιν, ἢ εἰ ψαύοιεν, οὔτι γε κατὰ ῥητορικήν, λεκτέον μὴ ῥητορικῆς ἴδιον εἶναι τὸ καλλιλεκτεῖν.
2.56Hem anlatım kendi başına ne güzeldir ne kötü. Bunun kanıtı şudur: aynı anlatım seçkin ve ağırbaşlı biri tarafından söylendiğinde bizi rahatsız eder, güldürmeye çalışan bir mimos oyuncusu tarafından söylendiğinde ise hiç rahatsız etmez. Bu yüzden hatibin güzel anlatım kurduğu söylendiğinde, bu ya yararlı şeyleri anlatan bir anlatım kurduğu için, ya doğru Yunanca türünden bir anlatım kurduğu için, ya da şeyleri canlı, özlü ve özenli biçimde anlatan bir anlatım kurduğu için söylenir.
ἣ τε λέξις καθʼ ἑαυτὴν οὔτε καλή ἐστιν οὐτε μοχθηρά. τεκμήριον δὲ τὸ τῇ αὐτῇ ὑπὸ μὲν ἀστείου καὶ σεμνοῦ λεγομένῃ προσκόπτειν ἡμᾶς, ὑπὸ δὲ μίμου γελω τοποιοῦντος μηδαμῶς. διόπερ ὅταν λέγηται ὁ ῥήτωρ καλῆς λέξεως εἶναι κατασκευαστικός, ἤτοι κατὰ τοῦτο λέγεταμι, καθὸ τὴν τὰ συμφέροντα πράγματα δη λοῦσαν λέξιν κατασκευάζει, ἢ τὴν οἵα ἐστὶν ἡ τοῦ ἑλληνίζειν, ἢ τὴν [οἵαν] ἐναργῶς καὶ συντόμως καὶ ἐγκατασκεύως δηλοῦσαν τὰ πράγματα.
2.57Yararlı şeyleri bildiren bir anlatım kurduğu için değildir; çünkü hatipler bu şeyler hakkında hiçbir şey bilmezler. Doğru Yunanca türünden bir anlatım kurduğu için de değildir; çünkü bu, kullanıma ve hür sanatlara kulak veren herkeste ortaktı. Şeyleri açık, özlü ve özenli biçimde bildiren bir anlatım kurduğu için de değildir; tam tersine, hatipler dönemli cümleler ve vurucu kapanışlar kurmak, bir ünlüyü bir ünlüyle çarpıştırmamak, düşünceyi uyaklı sonlarla bağlamak istedikleri için şeyleri açık ve özlü anlatmaktan uzak düşerler.
οὔτε δὲ καθὸ τὴν τὰ συμφέροντα πράγματα μηνύουσαν· οὐδὲν γὰρ ἴσασι περὶ τούτων τῶν πραγμάτων οἱ ῥήτορες. οὔτε καθὸ τὴν οἵα ἐστὶν ἡ τοῦ ἑλληνίζειν κοινὸν γὰρ ἧν τοῦτο τῶν τῇ συνηθείᾳ καὶ ταῖς ἐλευθέραις τέχναμις προσεχόντων. οὔτε καθὸ τὴν σαφῶς καὶ συντόμως καὶ ἐγκατασκεύωος μηνύουσαν τὰ πράγματα· τοὐναντίον γὰρ περίοδον καὶ ἐπιφώνημα λέγειν θέλοντες οἱ ῥήτορες, καὶ μὴ φωνᾶεν φωνάεντι συγκρούειν, καὶ ὁμοιοτέλευτον διάνοιαν κατακλίνειν, ἐκκλείονται τῆς σαφοῦς ἅμα καὶ συντόμου τῶν πραγμάτων ἑρμηνείας.
2.58Demek ki güzel anlatım kurmak ve iyi konuşmak retoriğin işi değildir. Bu kabul edilse bile kimse böyle bir söyleyişi seçmez. Önce, hayatın ortak kullanımına uymadığı için: hiçbirimiz hatiplerin mahkemelerde konuştuğu gibi konuşmayız, yoksa alay konusu oluruz. Hatiplerin kendileri de okuldan ve davadan çıkınca çevrelerindekilerle hep başka bir dille konuşurlar.
οὐκ ἄρα ῥητορικῆς ἐστι τὸ κατασκευάζειν καλὴν λέξιν καὶ τὸ εὖ λέγειν. δοθέντος τε τούτου οὐδʼ ἄν τις ἕλοιτο τὴν τοιαύτην φράσιν, πρῶτον μὲν διὰ τὸ μὴ πίπτειν αὐτὴν εἰς τὴν κοινὴν τοῦ βίου χρῆσιν οὐδεὶς γὰρ ἡμῶν οὕτω διαλέγεται ὡς οἱ ῥήτορες ἐπὶ τῶν δικαστηρίων, ἐπεὶ καταγελασθήσεται. καὶ αὐτοὶ δὲ ἐκεῖνοι πάντοτε ἐξελθόντες τῆς διατριβῆς καὶ τοῦ ἀγῶνος ἄλλῃ χρῶνται πρὸς τοὺς πέλας ἑρμηνείᾳ.
2.59Sonra, dediğim gibi, özenip hatiplik taslayarak konuşmak kulak tırmalar. Gramercilerden analojicilere karşı daha önce söylediklerimizi buraya da aktarmak ve iyi konuşmak isteyenlerin aşırı özentili bir tekhnēye değil, kullanıma kulak vermesi gerektiğini öğretmek gerekir.
εἶτα καὶ ὡς ἔφην, προσκοπὴν ἐμποιεῖ τὸ μετὰ προσοχῆς καὶ ῥητορείας λαλεῖν. μετακτέον δέ τὰ | πρότερον πρὸς τοὺς ἀναλογιστικοὺς τῶν γραμματικῶν εἰρημένα, καὶ διδακτέον ὅτι τῇ συνηθείᾳ προσεκτέον μᾶλλόν ἐστι θέλοντας εὖ λέγειν ἤπερ τέχνῃ τινὶ περιεργοτέρᾳ.
2.60Şimdi de retoriğin gayesine geçelim ve itirazlarımızı oradan yöneltelim. Yine söylemek gerekir ki retoriğin hiçbir gayesi yoksa, retorik de hiçbir şey değildir; çünkü her tekhnē melekesi bir gayeye bağlanır. Oysa göstereceğimiz gibi retoriğin bir gayesi yoktur; öyleyse retorik bir tekhnē değildir.
Τὸ νῦν δέ μετελθόντες καὶ ἀπὸ τοῦ τέλους τῆς ῥητορικῆς ποιώμεθα τὰς ἐνστάσεις. πάλιν τοίνυν λεκτέον ὡς εἰ μηδέν ἐστι ῥητορικῆς τέλος, οὐδέν ἐστι ῥητορικὴ διὰ τὸ πᾶσαν τεχνικὴν ἕξιν πρός τι τέλος λαμβόνειν τὴν ἀναφοράν. οὐχὶ δέ γε ἔστι τι ῥητορικῆς τέλος, ὡς δείξομεν· οὐκ ἄρα ἐστὶ τέχνη ἡ ῥητορική.
2.61Çoğu kimse, hem de en zarifleri, retoriğin en son işinin ikna etmek olduğunu düşünür. Nitekim Platon ve çevresi buna bakarak onu "sözle ikna etme gücü" diye tanımlamış, Ksenokrates ve çevresi "ikna ustası" demiş, Aristoteles de "her durumda mümkün olan inandırıcıyı görme gücü" demiştir. Kritolaos'un öğrencisi Ariston da retoriğin önüne hedef olarak iknanın konduğunu, gayesinin ise iknayı elde etmek olduğunu söyler.
οἱ μὲν οὖν πλεῖστοι καὶ χαρίεντες ἔσχατον οἴονται τῆς ῥητορικῆς ἔργον εἶναι τὸ πείθειν. καὶ γὰρ οἱ περὶ τὸν Πλάτωνα εἰς τοῦτο ἀπιδόντες δύναμιν εἰρήκασιν αὐτὴν τοῦ διὰ λόγων πείθειν, καὶ οἱ περὶ τὸν Ξενοκράτην πειθοῦς δημιουργόν, καὶ Ἀριστοτέλης (rhet. Ι 2. 1355b 26) δύναμιν τοῦ θεωρεῖν τὸ ἐνδεχόμενον πιθανόν. καὶ Ἀρίστων ὁ Κριτολάου γνώριμος σκοπὸν μὲν ἐκκεῖσθαί φησιν αὐτῇ τὴν πειθώ, τέλος δὲ τὸ τυχεῖν τῆς πειθοῦς.
2.62Hermagoras da kusursuz hatibin işinin, önüne konan siyasi meseleyi elden geldiğince ikna edici biçimde ele almak olduğunu söylerdi. Athenaios retoriği dinleyenleri ikna etmeyi hedefleyen bir söz gücü diye adlandırır; İsokrates de hatiplerin ikna bilgisinden başka hiçbir şeyle uğraşmadığını söyler.
καὶ Ἑρμαγόρας τελείου ῥήτορος ἔργον εἶναι ἔλεγε τὸ τεθὲν πολιτικὸν ζήτημα διατίθεσθοι κατὰ τὸ ἐνδεχόμενον πειστικῶς. Ἀθήναιος δὲ λόγων δύναμιν προσαγορεύει τὴν ῥητορικὴν στοχαζομένην τῆς τῶν ἀκουόντων πειθοῦς, καὶ Ἰσοκράτης φησὶ μηδὲν ἄλλο ἐπιτηδεύειν τοὺς ῥήτορας ἢ ἐπιστήμην πειθοῦς.
2.63Bu yüzden biz de onların yolundan giderek hemen şunu söylüyoruz: "inandırıcı" üç anlamda söylenir. Birinci anlamda, apaçık doğru olan ve doğru bir izlenim uyandırarak bizi onaya çeken şeydir; ikinci anlamda, yanlış olduğu hâlde doğru bir izlenim uyandırarak bizi onaya çeken şeydir (hatipler buna, doğruya benzer olduğu için, genellikle eikos, yani "akla yatkın" derler); üçüncü anlamda ise doğruyla yanlışın ortak olanıdır.
ὅθεν καὶ ἡμεῖς στοιχοῦντες τῇ τούτων φορᾷ λέγομεν εὐθὺς ὅτι τὸ πιθανὸν προσαγορεύεται τριχῶς, κσθʼ ἕνα μὲν τρόπον ὅπερ ἐναργῶς τε ἀληθές ἐστι καὶ ἀληθοῦς ἐμποιοῦν φαντασίαν ἐπισπᾶται ἡμᾶς εἰς συγκατάθεσιν, καθʼ ἕτερον δέ ὅπερ ψεῦδός ἐστι καὶ ἀληθοῦς ἐμποιοῦν φαντασίαν ἐπισπᾶται ἡμᾶς εἰς συγκατάθεσιν (ὅπερ καὶ εἰκὸς ὀνομάζειν εἰώθασιν οἱ ῥήτορες ἀπὸ τοῦ ἐοικὸς εἶναι τῷ ἀληθεῖ), κατὰ δὲ τὸν τρίτον τρόπον τὸ κοινὸν τοῦ τε ἀληθοῦς καὶ ψεύδους.
2.64"İnandırıcı" bu kadar çok anlamda söylendiğine göre, hatiplere şunu sormaya değer: retoriğin bu inandırıcılardan hangisi yoluyla ikna etmeye yöneldiğini, hangisi üzerinde tekhnē icra ettiğini düşünüyorlar? Apaçık doğru üzerinde mi, ona benzeyen yanlış üzerinde mi, yoksa ikisinin ortaklığına ait olan üzerinde mi?
τοσαυταχῶς δὴ λεγομένου τοῦ πιθανοῦ, ἄξιόν ἐστι πυθέσθαι τῶν ῥητόρων κατὰ τί τούτων τῶν πιθανῶν οἴονται | τὴν ῥητορικὴν τοῦ πείθειν ἐφίεσθαι, καὶ περὶ ποῖον αὐτῶν τεχνιτεύειν αὐτὴν ἀξιοῦσιν, περὶ τὸ ἐναργῶς ἀληθές ἢ περὶ τὸ ἐοικὸς τούτῳ ψεῦδος ἢ ὃ περὶ τὴν ἀμφοτέρων κοινότητα στρέφεται.
2.65Apaçık doğru üzerinde olamaz; çünkü o kendiliğinden ikna eder ve bizi onaya çeker, öyle ki onun hakkında retoriğin sağlayacağı ikna fazladan bir şey olur. Şu an gündüz olduğuna ya da şu an benim konuştuğuma inanmak için, bunlar apaçık ve göz önündeki şeyler olduğundan, hiçbir tekhnēye ihtiyacımız olmadığı gibi, suçüstü yakalanan katilin katil olduğunu kabul etmek için de retoriğe ihtiyaç yoktur.
ἀλλὰ περὶ μέν τὸ ἐναργῶς ἀληθὲς οὐχ οἷόν τε τοῦτο γὰρ ἐξ αὑτοῦ πείθει καὶ ἐπισπᾶται ἡμᾶς πρὸς συγκατάθεσιν, ὥστε παρέλκειν τὴν ἐκ ῥητορικῆς ἐπʼ αὐτοῦ συνισταμένην πειθώ. καὶ καθάπερ οὐδεμιᾶς δεόμεθα τέχνης πρὸς τὸ πείθεσθαι ὅτι νῦν ἡμέρα ἐστὶν ἢ ὅτι νῦν ἐγὼ διαλέγομαι, πραγμάτων ὄντων ἐναργῶν καὶ αὐτοφωράτων, οὕτως οὐδέ πρὸς τὸ συγκατατίθεσθαι τῷ ἀνδροφόνον εἶναι τὸν ἐπʼ αὐτοφώρῳ λη φθέντα ἀνδροφόνον χρεία ῥητορικῆς.
2.66Üstelik retorik apaçık doğruyu inandırıcı olduğu ölçüde inceliyorsa, inandırıcı olmayanı da mutlaka inceleyecektir. Çünkü bu ikisi burada birbirine göre bir ilişki içinde ele alınır: solu kavrayan, zorunlu olarak neyin solu olduğunu da kavradığı gibi, inandırıcı doğruyu öyle olmayandan ayırt eden de inandırıcı olmayan doğruyu bilir.
καὶ ἄλλως, εἰ τοῦ προδήλως ἀληθοῦς, ᾗ πιθανόν ἐστι, θεωρητικὴ καθέστηκεν ἡ ῥητορική, πάντως καὶ τοῦ ἀπιθάνου γενήσεται θεωρητική ταυτὶ γὰρ κατὰ τὴν νῦν ὡς πρὸς ἄλληλα σχέσιν λαμβάνεται, καὶ ᾧ λόγῳ ὁ τὸ ἀριστερὸν κατειληφὼς ἐξ ἀνάγκης ἐπιβάλλει καὶ τῷ οὗ ἀριστερόν ἐστιν, οὕτως ὁ τὸ πιθανὸν ἀληθὲς διακρίνων ἀπὸ τοῦ μὴ τοιούτου γνῶσιν ἔχει καὶ τοῦ ἀλθοῦς ἀπιθάνου.
2.67Her doğru, nasıl bir doğru olursa olsun, ya inandırıcıdır ya inandırıcı değildir; öyleyse retoriğin her doğruyu incelediği sonucu çıkar. Her doğruyu incelemesinden de her yanlışı incelediği sonucu çıkar: inandırıcıyı ayırt eden zorunlu olarak inandırıcı olmayanı da ayırt edeceği gibi, her doğruyu tanıyan da onun karşıtını, yani yanlışı da kavrar. Böyleyse retorik doğruların ve yanlışların bilgisi olacaktır. Oysa hiç de öyle değildir; o hâlde retorik dolaysız doğruyu da incelemez.
ἐπεὶ οὖν πᾶν ἀληθές, ὁποῖόν ποτʼ ἂν ᾖ, ἤτοι πιθανόν ἐστιν ἢ ἀπίθανον, ἀκολουθήσει τὴν ῥητορικὴν παντὸς ἀληθοῦς εἶναι θεωρητικήν. τῷ δέ παντὸς ἀληθοῦς εἶναι θεωρητικὴν ἀκολουθήσει τὸ καὶ παντὸς ψεύδους· ᾧ γὰρ λόγῳ ὁ διακριτικὸς τοῦ πιθανοῦ ἐξ ἀνάγκης καὶ τοῦ ἀπιθάνου διακριτικὸς ἔσται, τῷ αὐτῷ καὶ ὁ παντὸς ἀληθοῦς ἐπιγνώμων συνεπιβάλλει παντὶ τῷ ἀντικειμένῳ, τουτέστι τῷ ψεύδει. εἰ δέ τοῦτο, ἔσταμι ἡ ῥητορικὴ γνῶσις ἀληθῶν τε καὶ ψευδῶν. οὐ πάνυ δέ γε τοῦτο τοίνυν οὐδὲ τοῦ αὐτόθεν ἀληθοῦς ἐστι θεωρητική.
2.68Üstelik retorik karşıt tezleri savunmayı vaat eder; karşıt tezler ise ikisi birden doğru olamaz; öyleyse retorik doğruyu hedeflemez. Yanlışı da hedeflemez; çünkü hiçbir tekhnē yanlış üzerine kurulmaz. Yanlışın peşine düşen retorik ya tekhnē değildir ya da bir kötü tekhnēdir; üstelik yine aynı güçlüklerle karşılaşır.
καὶ μὴν τοῖς ἀντικειμένοις συναγορεύειν ἐπαγγέλλεται, τὰ δὲ ἀντικείμιενα οὔκ ἐστιν ἀληθ οὐκ ἄρα τοῦ ἀληθοῦς ἐφίεται ἡ ῥητορική. καὶ μὴν οὐδέ τοῦ ψεύδους· οὐδεμία γὰρ περὶ ψεῦδος ἵσταται τέχνη, ἀλλʼ ἀναγκαῖόν ἐστι τὴν | ῥητορικὴν τοῦτο μεταδιώκουσαν ἢ μὴ εἶναι τέχνην ἢ κακοτεχνίαν ὑπάρχειν, μετὰ τοῦ πάλιν τὰς αὐτὰς ὑπαντιάζειν ἀπορίας.
2.69Çünkü inandırıcı yanlışla uğraşıyorsa, inandırıcı olmayan yanlışı da mutlaka bilecektir. Her yanlış ya inandırıcıdır ya inandırıcı değildir; öyleyse retorik her yanlışın bilgisi olacak, bu yüzden de her doğrunun; böylece diyalektikten hiçbir farkı kalmayacaktır. Bu ise birçok bakımdan saçmadır.
εἰ γὰρ περὶ τὸ πιθανὸν ψεῦδος καταγίνεται, πάντως εἴσεται καὶ τὸ ἀπίθανον. ἐπεὶ οὖν πᾶν ψεῦδος ἤτοι πιθανόν ἐστιν ἀπίθανον, παντὸς ψεύδους ἐπιστήμη γενήσεται, καὶ διὰ τοῦτο καὶ παντὸς ἀληθοῦς, ὤστ’ αὐτὴν μὴ διαφέρειν τῆς διαλεκτικῆς ὃ κατὰ πολλοὺς τρόπους ἐστὶν ἄτοπον.
2.70Bununla birlikte, retorik karşıt tezleri savunuyorsa ve karşıt tezler ikisi birden yanlış olamıyorsa, yanlışı inceleyen bir şey de olamaz. Dahası, akla yatkın, doğru olduğunu düşünmek için en çok dayanak sunan şeyse ve ona karşıt olan beklenmedik de doğru olduğunu düşünmek için az ve seyrek dayanağı olan şeyse, retorik karşı tezi de savunmaya giriştiğine göre, akla yatkını karşıtından daha çok hedeflemiyor demektir.
οὐ μὴν ἀλλʼ εἰ τῶν ἀντικειμένων συνήγορος καθέστηκε, τὰ δὲ ἀντικείμενα οὔκ ἐστι ψευδῆ, οὐκ ἂν εἴη ψεύδους θεωρητική. ἔτι εἴπερ εἰκός ἐστι τὸ τὰς πλείστας ἀφορμὰς εἰς τὸ ἀληθὲς εἶναι παρεχόμενον, καὶ παράλογον, ὃ δὴ τούτῳ ἀντίκειται, τὸ ὀλίγας ἀφορμὰς καὶ σπανίους ἔχον εἰς τὸ ἀληθὲς εἶναι, πάντως ἡ ῥητορικὴ εἰς τὸ ἐναντίον ἐπιχειροῦσα οὐ μᾶλλον τοῦ εἰκότος ἢ τοῦ ἀντικειμένου στοχάζεται.
2.71Doğruyla yanlışın ortak olanının peşinden de gitmez; çünkü bunun içine yanlış da karışmıştır. Bir tekhnēnin yanlışları kullanması ise saçmaydı; üstelik daha önce gösterilen yoldan, retoriğin hem doğruların hem yanlışların bilgisi olduğu sonucu çıkar, oysa durum böyle değildir. Retorik ne doğruyu ne yanlışı ne de ikisinin ortak olanını inceleyebiliyorsa ve bunların dışında inandırıcı hiçbir şey yoksa, ikna etmek retoriğin işi olamaz.
καὶ μὴν οὐδὲ τὸ κοινὸν τοῦ τε ἀληθοῦς καὶ ψεύ- δους μεταδιώκει· ἐν τούτῳ γὰρ καὶ ψεῦδος κατεπέπλεκτο· ἄτοπόν τε καθειστήκει τὸ τέχνην ψευδέσι χρῆσθαι, σὺν τῷ κατὰ τὸν προυποδεδειγμένον τρόπον ἀκολουθεῖν τὸ καὶ ἐπιστήμην αὐτὴν ἀληθῶν τε καὶ ψευδῶν γίνεσθαι, τοῦ πράγματος μὴ οὕτως ἔχοντος. ἀλλʼ εἰ μήτε ἀληθὲς μήτε ψεῦδος μήτε τὸ κοινὸν ἀμφοτέρων θεωρεῖν δύναται ἡ ῥητορική, παρὰ δέ ταῦτα οὐδέν ἐστι πιθανόν, οὐκ ἂν εἴη ῥητορικῆς τὸ πείθειν.
2.72Biz hatiplere karşı bu itirazları kullanmayı uygun görüyoruz; ama başkaları şimdi söyleyeceğimiz itirazlara da başvurmayı âdet edinmiştir; isteyen bunları da kullanabilir. Şöyle derler: Retorik ya bir tekhnēdir ya değildir. Değilse, gayesini de aramayalım. Tekhnē ise, nasıl olur da hatip olmayanla ortak bir gayesi olur? Çünkü daha önce gösterdiğimiz gibi, pek çok kişi zenginliği, güzelliği ya da şöhreti sayesinde ikna edebilir.
Ἡμεῖς μὲν οὖν ταύταις ἀξιοῦμεν ταῖς ἐνστάσεσι χρῆσθαι πρὸς τοὺς ῥήτορας, ἄλλοι δὲ καὶ τὰς λεχθησομένας εἰώθασι παραλαμβάνειν, αἷς ἐξέσται τῷ βουλοιένῳ χρῆσθαι. φασὶ γάρ, ἤτοι τέχνη ἐστὶν ἡ ῥητορικὴ ἢ οὔκ ἐστιν. καὶ εἰ μὲν μή ἐστι, μηδὲ τέλος αὐτῆς ζητῶμεν εἰ δέ ἐστι, πῶς κοινὸν ἔχει τέλος καὶ τοῦ μὴ ῥήτορος; τὸ γὰρ πείθειν πολλοῖς πάρεστι διὰ πλοῦτον ἢ κάλλος ἢ δόξαν, ὡς πρότερον (§ 4) ὑπεδείκνυμεν.
2.73Sonra çoğu zaman konuşmalar yapılmış ve yargıçlar bunlarla ikna olmuş olduğu hâlde hatipler yine de orada kalır; başka bir gayeyi beklerler ve beklerken de yalvarırlar. Öyleyse ikna etmek retoriğin gayesi değildir; bir gayesi varsa bile, ondan sonra gelen şeydir.
ῥηθέντων δὲ πολλάκις τῶν λόγων καὶ ἐπʼ αὐτοῖς πεπεισμένων τῶν δικαστῶν οὐδὲν | ἧττον προσμένουσιν οἱ ῥήτορες, ἕτερόν τι ἀπεκδεχόμενοι τέλος, καὶ προσμένοντες δέονται. οὐκ ἄρα τὸ πείθειν ῥητορικῆς ἐστι τέλος, ἀλλʼ εἰ ἄρα, 〈τὸ〉 μετὰ τοῦτο ἐπακολουθοῦν.
2.74Üstelik retorik söz iknaya aykırıdır. Birincisi, aşırı özentilidir; insanların çoğu ise sözün özentisinden rahatsız olur.
ἄλλως τε καὶ ἐναντίος ἐστὶν ὁ ῥητορικὸς λόγος πειθοῖ. πρῶτον μὲν γὰρ περίεργος καθέστηκεν, προσκόπτουσι δὲ οἱ πολλοὶ τῇ τοῦ λόγου περιεργίᾳ·
2.75Sonra, açık olmayan söz ikna edici değildir; hatiplerin sözü ise periyotlara ve enthymemalara dayandığı için daha az açıktır; öyleyse retoriğin ürettiği söz ikna edici değildir.
εἶτα ὁ ἀσαφὴς λόγος οὔκ ἐστι πειστικός, ὁ δὲ τῶν ῥητόρων λόγος ἐν περιόδοις κείμενος καὶ ἐνθυμήμασιν ἧττόν ἐστι σαφής· οὐκ ἄρα πειστικὸς ὁ ἀπὸ τῆς ῥητορικῆς ἐστι λόγος.
2.76Ayrıca yargıçlarda iyi niyet uyandıran söz ikna edicidir; iyi niyeti ise retorik söz değil, sade olan ve sıradan bir insanın üslubunu yansıtan söz uyandırır. Hatibin sözüne herkes, üstünlüğünü kıskandığı için karşı çıkar; hatip adil olanı savunsa bile, dinleyenler bunun kendilerine olayların tabiatı yüzünden değil, hatibin kurnazlığı yüzünden adil göründüğünü sanır.
ὅ τε εὔνοιαν τοῖς δικασταῖς ἐμποιῶν λόγος, οὗτός ἐστι πειστικός· εὔνοιαν δὲ ἐμποιεῖ οὐχ ὁ ῥητορικὸς ἀλλʼ ὁ ἀφελὴς καὶ τὸν ἰδιωτικὸν ὑποφαίνων τύπον. τῷ μὲν γὰρ τοῦ ῥήτορος ἀντίκεινται πάντες ταῖς ὑπεροχαῖς φθονοῦντες· κἂν γὰρ δίκαια κατασκευάζῃ ὁ ῥήτωρ, δοκοῦσι μὴ διὰ τὴν τῶν πραγμάτων φύσιν ἀλλὰ διὰ τὴν τοῦ ῥή- τορος πανουργίαν τὰ [μὴ ] δίκαια τοιαῦτα αὐτοῖς φαίνεσθαι·
2.77Sıradan insanın sözüne ise, zayıf olduğu için, herkes arka çıkar; daha az adil olanı bile, sade ve sıradan biri savunduğu için daha adil sayar. Bu sebeple Atina'da eskiden Areios Pagos meclisinde yargılananların yanında bir savunucunun bulunmasına izin verilmezdi; herkes gücü yettiğince, çarpıtmadan ve hileye başvurmadan kendi savunmasını yapardı.
τῷ δὲ τοῦ ἰδιώτου ὡς ἀσθενεῖ πᾶς τις συναγωνίζεται, καὶ τῷ ἧττον δικοίῳ προσδοξάζει τὸ μᾶλλον δίκαιον διὰ τὸ ὑπὸ ἀφελοῦς καὶ ἰδιώτου κατασκευάζεσθαι. παρʼ ἣν αἰτίαν Ἀθηναίοις τὸ παλαιὸν οὐκ ἐπετέτραπτο συνήγορον παρίστασθαι τοῖς κρινομένοις ἐπὶ τῆς. ἐν Ἀρείῳ πάγῳ βουλῆς, ἀλλʼ ἕκαστος ὡς εἶχε δυνάμεως, ἀδιαστρόφως καὶ ἀπανούργως ὑπὲρ ἑαυτοῦ τοὺς λόγους ἐποιεῖτο.
2.78Hatipler ikna gücüne sahip olduklarına gerçekten inansalardı, ne merhamet ne acıma ne öfke ne de bu türden başka duygular uyandırmaları gerekirdi; bunlar hiç ikna etmez, yalnız yargıçların muhakemesini yanıltır ve adil olanın üstünü örter. Böylece ikna etmenin retoriğin gayesi olamayacağı gösterilmiş oldu.
καὶ μὴν εἴπερ ἐπίστευον αὑτοῖς οἱ ῥήτορες ὅτι πειστικὴν ἔχουσι δύναμιν, ἐχρῆν αὐτὺς μήτε ἔλεον μήτε οἴκτους μήτε ὀργὰς ἢ ἄλλα τινὰ τοιαῦτα κινεῖν, ἅπερ πείθει μὲν οὐδαμῶς, παραλογίζεται δὲ τὴν τῶν δικαστῶν γνώμην καὶ ἀντισκοτεῖ τῷ δικαίῳ. Ἀλλʼ ὅτι μὲν οὐκ ἐνδέχεται τὸ πείθειν τέλος εἶναι ῥητορικῆς, δέδεικται·
2.79Bazıları ise retoriğin gayesinin bu olmadığını, mümkün olan sözleri bulmak olduğunu söyler; kimileri, yargıçlarda olaylar hakkında konuşanın istediği türden bir kanaat uyandırmak; başkaları yararlı olan; bazıları da kazanmak.
τινὲς δὲ τοῦτο μιὲν οὐ λέγουσιν αὐτῆς τέλος, τὸ δέ τοὺς ἐνδεχομένους εὑρεῖν λόγους· οἱ δὲ τὸ δόξαν ἐμποιεῖν τοῖς δικασταῖς περὶ τῶν· πραγμάτων | οἵαν οἱ λέγοντες θέλουσιν, ἄλλοι δὲ τὸ συμφέρον, τινές δὲ τὸ νικᾶν.
2.80Bunlardan ilkine şöyle cevap verilmelidir: Retorik davalar için mümkün olan sözleri bulmayı vaat ediyorsa, ya doğru sözleri ya da söylenmesi mümkün olan sözleri bulmayı vaat eder. Doğru sözleri bulamaz; çünkü bunun için hatiplerin doğruyla yanlışı ayırt etmeye yarayan bir ölçüye ve ölçüte sahip olması gerekir, oysa sahip değillerdir. Söylenmesi mümkün olanları da bulamaz; çünkü doğruları bilmeyen, söylenmesi mümkün olanları da tanıyamaz.
ὧν πρὸς μὲν τοὺς πρώτους ῥητέον ὡς εἶπερ τοὺς ἐνδεχομένους εἰς τὰς ὑποθέσεις λόγους εὑρεῖν ἐπαγγέλλεται ἡ ῥητορική, ἤτοι τοὺς ἀλθεῖς ἢ δυνατούς ῥηθῆναι ἐπαγγέλλεται. οὔτε δὲ τοὺς ἀληθεῖς· κανόνα γὰρ καὶ κριτήριον τῆς τῶν ἀλη??ῶν καὶ ψευδῶν διαγνώσεως αὐτοὺς ἔχειν δεῖ, ὅπερ οὐκ ἔχουσιν οὔτε τοὺς δυνατοὺς ῥηθῆναι ἀγνοοῦντες γὰρ τοὺς ἀληθεῖς οὐδὲ τοὺς δυνατοὺς ῥηθῆναι ἐπιγνώσονται.
2.81Öyleyse işe yarayan ve mümkün olan sözleri bulmak retoriğin gayesi değildir. Hem zaten retorik, mümkün olan sözleri bulmaktan başka bir şey değildir; bu yüzden bunu gaye sayan, aslında retoriğin gayesinin retoriğin kendisi olduğunu söylemiş olur.
οὐκ ἄρα ῥητορικῆς 〈τέλος〉 ἐστι τὸ τοὺς ἐνόντας καὶ δυνατοὺς εὑρίσκειν λόγους, ἥ τε ῥητορικὴ οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν τὸ τοὺς ἐνδεχομένους εὑρεῖν λόγους. ὅθεν ὁ τοῦτο λέγων τέλος δυνάμει τὴν ῥητορικὴν τέλος εἶναι λέγει τῆς ῥητορικῆς.
2.82Ayrıca hatip her şeyi neyin uğruna yaptığını söylüyorsa, gaye o olur; oysa hatip her şeyi mümkün olan deliller uğruna değil, delillerden sonra gelen şey uğruna yapar; öyleyse gaye o deliller olamaz.
οὖ τε χάριν ἅπαντά φησι πράσσειν ὁ ῥήτωρ, ἐκεῖνο ἂν τέλος εἴη οὐχὶ δέ γε χάριν τῶν ἐνδεχομένων ἐπιχειρήσεων πάντα πράσσει ὁ ῥήτωρ, ἀλλὰ τοῦ μετὰ τὰς ἐπιχειρήσεις ἐπακολουθοῦντος τοίνυν οὐκ ἂν εἴη τέλος ἐκεῖνο.
2.83Üstelik hatip hangi gayeye ulaşmak istiyorsa, onu tutan sıradan insan da ona ulaşmak ister; sıradan insan ise mümkün olan sözlerin bulunmasına değil, başka bir şeye ulaşmaya can atar. Demek ki gaye o başka şey olacaktır, mümkün olan sözleri bulmak değil.
καὶ μὴν οὗπερ δεῖται τέλους τυχεῖν ὁ ῥήτωρ, τούτου καὶ ὁ μισθωσάμενος αὐτὸν ἰδιώτης· τοῦ δέ γε τοὺς ἐνδεχομένους εὑρεῖν λόγους οὐ σπεύδει τυχεῖν ὁ ἰδιώτης, ἀλλʼ ἑτέρου τινός· ἐκεῖνο ἄρα τέλος γενήσεται, καὶ οὐ τὸ τούς ἐνδεχομένους λόγους εὑρεῖν.
2.84Yargıçlarda olaylar hakkında konuşanların istediği türden bir kanaat uyandırmak da gaye değildir; çünkü bunun ikna etmekten hiçbir farkı yoktur: ikna etmiş olan, yargıçlarda olaylar hakkında kendi istediği türden bir kanaat uyandırmış demektir. Biz ise ikna etmenin retoriğin gayesi olmadığını gösterdik; öyleyse kanaat uyandırmak da değildir. Bazılarının ileri sürdüğü gibi yararlı olan da gaye değildir.
καὶ μὴν οὐδὲ τὸ δόξαν ἐμποιεῖν τοῖς δικασταῖς περὶ τῶν πραγμάτων οἵαν οἱ λέγοντες θέλουσιν τοῦτο γὰρ οὐ διήνεγκε τοῦ [μὴ ] πείθειν, ἐπείπερ ὁ πεπεικὼς δόξαν ἐμπεποίηκε τοῖς δικασταῖς περὶ τῶν πραγμάτων οἵαν οὗτος θέλει. ἐδείξαμεν (§ 60— 71) δὲ ἡμεῖς ὅτι οὔκ ἐστι τῆς ῥητορικῆς τέλος τὸ πείθειν, ὥστε οὐδὲ τὸ δόξαν ἐμποιεῖν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τὸ συμφέρον,
2.85Çünkü bir parçanın gayesi olan şey bütünün gayesi olamaz; hatipler ise yararlı olanın retoriğin bir parçasının, yani danışma söylevinin gayesi olduğunu söyler; öyleyse yararlı olan retoriğin bütününün gayesi değildir. Ayrıca bütün tekhnēlerin ortak gayesi olan şey yalnız retoriğe ait olamaz; yararlı olan ise hayattaki her tekhnēnin gayesidir; öyleyse retoriğe özgü değildir.
ὡς ἠξιώκασί τινες ὅ τι γὰρ τοῦ μέρους ἐστὶ τέλος, τοῦτο οὐκ ἂν εἴη τοῦ ὅλου τέλος μέρους δέ γε τῆς ῥητορικῆς τοῦ συμβουλευτικοῦ τέλος λέγουσιν οἱ ῥήτορες εἶναι τὸ συμφέρον· οὐκ ἄρα τῆς ὅλης ῥητορικῆς ἐστι τέλος. ὅπερ τε πάσης τέχνης ἐστὶ τέλος κοινῶς, τοῦτο οὐκ ἂν εἴη τῆς ῥητορικῆς μόνης· τὸ συμφέρον δε γε πάσης τέχνης ἐν τῷ βίῳ τέλος ἐστίν οὐκ ἄρα τῆς ῥητορικῆς ἰδιαίτερον καθέστηκεν.
2.86Geriye retoriğin gayesinin kazanmak olduğu kalıyor. Bu da imkânsızdır. Çünkü gramerin gayesine sık sık ulaşamayan gramerci olamaz; musikinin gayesine sık sık ulaşamayan musikici olamaz; öyleyse retoriğin gayesine sık sık ulaşamayan da hatip olamaz.
λείπεται οὖν τὸ νικᾶν αὐτῆς εἶναι τέλος. ὃ πάλιν ἀδύνατόν ἐστιν. ὁ γὰρ πολλάκις μὴ τυγχάνων τοῦ κατὰ γραμματικὴν τέλους οὐκ ἂν εἴη γραμματικός, καὶ ὁ πολλάκις μὴ τυγχάνων τοῦ κατὰ μουσικὴν τέλους οὐκ ἄν εἴη μουσικός. τοίνυν καὶ ὁ μὴ τυγχάνων πολλάκις τοῦ κατὰ ῥητορικὴν τέλους οὐκ ἂν εἴη ῥήτωρ.
2.87Hatip ise kazandığından daha sık kaybeder; hem de ne kadar güçlüyse o kadar sık, çünkü haksız davası olanlar ona koşar. Öyleyse hatip hatip değildir. Ayrıca retoriğin gayesine ulaşamayan övülmez; oysa kaybeden bir hatibi bazen överiz; öyleyse kazanmak retoriğin gayesi değildir.
ὁ δέ γε ῥήτωρ πλειονάκις νικᾷ νικᾶται, καὶ τοσούτῳ πλεῖον ὅσῳ δυναμικώτερός ἐστι, τῶν τὰ ἄδικα ἐχόντων πράγματα ἐπʼ αὐτὸν συντρεχόντων. οὐκ ἄρα ῥήτωρ ἐστὶν ὁ ῥήτωρ. ὅ τε μὴ τυχὼν τοῦ κατὰ ῥητορικὴν τέλους οὐκ ἂν ἐπαινοῖτο, ῥήτορα δὲ ἐνίοτε νικηθέντα ἐπαινοῦμεν· οὐκ ἄρα ῥητορικῆς τέλος ἐστὶ τὸ νικᾶν.
2.88Sonuç olarak, retoriğin ne üzerinde tekhnē icra edeceği bir malzemesi ne de yöneldiği bir gayesi varsa, retorik var olamaz. Gösterdiğimiz gibi ne malzemesi vardır ne gayesi; öyleyse retorik yoktur.
Ὥστε εἰ μήτε ὕλην ἔχει ἡ ῥητορικὴ περὶ ἣν τεχνιτεύει, μήτε τέλος ἐφʼ ὓ ἀνάγεταμι, οὐκ ἂν ὑπάρχοι ἡ ῥητορική. οὔτε δέ ὕλην ἔχει οὔτε τέλος, καθὼς παρεστήσαμεν οὐκ ἄρα ὑπάρχει ἡ ῥητορική.
2.89Onları retoriğin parçalarından hareketle de çıkmaza sokabiliriz. Retoriğin parçaları olarak adli, danışma ve övgü söylevlerini sayarlar; bunlardan adli söylevin gayesinin adil olan, danışma söylevininkinin yararlı olan, övgü söylevininkinin ise güzel olan olduğunu söylerler. Bu daha baştan bir çıkmazdır.
Ἐναπορήσειε δʼ ἄν τις αὐτοῖς καὶ ἀπὸ τῶν μερῶν αὐτῆς. μέρη δὲ λέγουσι ῥητορικῆς τὸ δικανικόν τε καὶ συμβουλευτικὸν καὶ ἐγκωμιαστικόν, τούτων δὲ τσῦ μὲν δικανικοῦ τέλος εἶναι τὸ δίκαιον, τοῦ δέ συμβουλευτικοῦ τὸ συμφέρον, τοῦ δὲ ἐγκωμιαστικοῦ τὸ καλόν. ὅπερ εὐθέως ἄπορόν ἐστιν.
2.90Çünkü adli dava bir şey, danışma konusu başka bir şeyse ve bu ikisi övgü konusuyla aynı değilse, adli söylevin gayesi kesinlikle danışma söylevinin gayesi olamaz; danışma söylevininki de övgü söylevinin gayesi olmayacaktır; tersi de böyledir. Danışma söylevinin gayesi yararlı olan olduğuna göre, bu adli söylevin gayesi olamaz. Adli söylevin gayesi ise adil olandı; öyleyse adil olan yararlı değildir.
εἴπερ γὰρ ἄλλο τι καθέστηκεν ἡ δικανικὴ ὑπόθεσις καὶ ἄλλο τι ἡ συμβουλευτικὴ καὶ οὐ ταὐτὸν τῇ ἐγκωμιαστικῇ, πάντως τὸ τέλος τῆς δικανικῆς οὐκ ἂν εἴη καὶ τῆς συμβουλευτικῆς τέλος, καὶ τὸ ταύτης οὐκ ἔσται τῆς ἐγκωμιαστικῆς, καὶ ἐναλλάξ. ἐπεὶ οὖν τῆς συμβουλευτικῆς τέλος ἐστὶ τὸ συμφέρον, οὐκ ἂν εἴη τοῦτο τῆς δικανικῆς τέλος. ἦν δέ γε τῆς δικανικῆς τέλος τὸ δίκαμιον· οὐκ ἄρα τὸ δίκαιόν ἐστι συμφέρον.
2.91Yine, bu parçalar birbirinden farklı olduğu gibi gayeleri de farklı olacağından, övgü söylevinin gayesi güzel, adli söylevinki adil olduğu sürece, ne güzel olan adil ne de adil olan güzel olabilecektir. Bu ise saçmadır.
καὶ πάλιν, ἐπεὶ ὡς τὰ μέρη ταῦτα διαφέρει ἀλλήλων, οὕτω καὶ τὰ τέλη διοίσει, παρόσον τῆς ἐγκωμιαστικῆς τέλος ἐστὶ τὸ καλὸν 〈τῆς δὲ δικανικῆς τὸ δίκαιον, οὐκ ἔσται δίκαιον τὸ καλὸν 〉 μὲν εἶναι καὶ τὸ δίκαιον καλόν ὅπερ ἄτοπον.
2.92Dahası, retoriğin bütününün gayesi ikna etmekse, adli söylevinki adil, danışma söylevininki yararlı, övgü söylevininki güzel olansa, adil olan her durumda inandırıcı olmayacaktır, yararlı olan da güzel olan da. Bu ise retoriğin her zaman ikna etmeyi hedeflediği iddiasıyla çatışır.
καὶ μὴν εἰ τῆς ὅλης ῥητορικῆς τέλος ἐστὶ τὸ πείθειν, τοῦ δὲ δικανικοῦ τὸ δίκαιον καὶ τοῦ συμβουλευτικοῦ τὸ συμφέρον καὶ τοῦ ἐγκωμιαστικοῦ τὸ καλόν, οὐ πάντως τὸ δίκαιον ἔσται πιθανόν, οὐδέ τὸ συμφέρον, οὐδέ τὸ καλόν ὅπερ μάχεται τῷ διὰ παντὸς τὴν ῥητορικὴν ἐφίεσθαι τοῦ πείθειν.
2.93Başka bir açıdan, adli söylevde retorik yargıçları gayeye ya yalnız adil sözlerle ya yalnız adaletsiz sözlerle ya da adil ve adaletsiz sözlerin ikisiyle birden çekecektir. Yalnız adil sözlerle çekiyorsa, bir aretē olacaktır. Oysa kalabalığı ikna etmeyi hedefleyen ve içinde çok fazla gelişigüzellik ve aldatma bulunan şey aretē değildir; öyleyse dinleyenleri gayeye yalnız adil sözlerle götürmek onun tabiatında yoktur.
Ἄλλως τε ἐπὶ τοῦ δικανικοῦ ἤτοι διὰ δικαίων μόνον λόγων ἕλξει τοὺς δικαστὰς ἐπὶ τὸ τέλος ἡ ῥητορικὴ 〈 διὰ τῶν ἀδίκων μόνον〉 ἢ διὰ τῶν δικαίων ἅμα καὶ ἀδίκων. ἀλλʼ εἰ μὲν διὰ τῶν δικαίων μόνον, ἀρετὴ γενήσεται· οὐχὶ δέ γε ἀρετή ἐστιν ἡ στοχαζομένη τῆς ὀχλικῆς πειθοῦς, ἐν ᾖ πολὺ τὸ εἰκαῖον καὶ ἐξαπατητικόν οὐκ ἄρα διὰ τῶν δικαίων μόνον ἐπὶ τὸ τέλος ἄγειν πέφυκε τοὺς ἀκούοντας.
2.94Sonra, retorik her zaman adil olanın peşinden gitseydi karşı tarafın sözü hiç kurulamazdı; karşı söz olmayınca da ortada retorik diye bir şey kalmazdı. Demek ki bu bakımdan da yalnız adil sözleri kullanmayacaktır. Yalnız adaletsiz sözleri de kullanmaz; çünkü o zaman kendisi adaletsiz olur ve karşı söz yine bulunmayacağı için ayakta duramaz. Geriye ikisiyle birden yürümesi kalıyor; bu ise öncekilerden çok daha saçmadır, çünkü aynı anda hem aretē hem kötülük olacaktır ki bu imkânsızdır. Öyleyse retoriğin, gayesi adil olan adli bir parçası olduğu söylenmemelidir.
εἶτα οὐδέ συστήσεται ἐξ ἐναντίας λόγος ἀεί ποτε τὸ δίκαιον ταύτης μεταδιωκούσης, τοῦ δʼ ἐναντίου μὴ ὄντος λόγου οὐδὲ ῥητορική τις γενήσεται, ὥστε οὐδέ ταύτῃ τοῖς δικαίοις μόνον χρήσεται λόγοις. καὶ μὴν οὐδέ τοῖς ἀδίκοις, ἐπεὶ ἄδικος γενήσεται, καὶ πάλιν τοῦ ἐναντίου μὴ ὄντος λόγου ἀσύστατος ἔσται. λείπεται ἄρα διʼ ἀμφοτέρων αὐτὴν βαδίζειν· ὃ πολλῷ τῶν προτέρων ἐστὶν ἀτοπώτερον ἔσται γὰρ ἄμα ἀρετὴ καὶ κακία, ὃ τῶν ἀδυνάτων καθέστηκεν. οὐ τοίνυν ῥητέον μέρος εἶναί τι ῥητορικῆς δικανικὸν ὃ τέλος ἔχει τὸ δίκαιον.
2.95Söylenenlere ek olarak: Hatip retoriğin adli kısmında yargıçlara adil olanı göstermeyi amaçlıyorsa, gösterdiği adil şey ya kendiliğinden görünen ve herkesin kabul ettiği bir şeydir ya da tartışmalıdır. Görünen bir şey olduğunu söyleyemezler; çünkü tartışmasız olan bir şey üzerine retorik söz kurulmaz. Geriye tartışmalı olması kalıyor.
Πρός γε μὴν τοῖς εἰρημένοις, εἶπερ ὑποδεῖξαι τὸ δίκμιον τοῖς δικασταῖς ἐν τῷ δικανικῷ μέρει τῆς ῥητορικῆς ὁ ῥήτωρ προτίθεται, ἤτοι αὐτόθεν φαινόμενόν ἐστι καὶ ὁμόλογον τὸ δίκαιον ὅπερ ὑποδείκνυσιν, ἢ ἀμιγισβητήσιμον. ἀλλὰ φαινόμενον μὲν οὐκ ἂν εἴποιεν ἐπὶ τούτου γὰρ οὐ συνίσταται ὁ ῥητορικὸς λόγος, ἀναμφισβητήτου καθεστῶτος. λείπεται οὖν τὸ ἀμφισβητήσιμον.
2.96Bu da yine bir çıkmazdır; çünkü karşı tarafı savunanlar tartışmayı çözmek şöyle dursun, karşıt sözlerle onu daha da düğümler, yargıçların muhakemesini bulandırırlar. Bunun kanıtı, halk arasında anlatılan Korax hikâyesidir.
ὃ πάλιν ἐστὶν ἄπορον· τοσοῦτον γὰρ ἀπέχουσιν οἱ εἰς τοὐναντίον ἐπιχειροῦντες τὴν ἀμφισβήτησιν λύειν ὡς καὶ ἐκ τῶν ἐναντίων αὐτὴν ἐπισφίγγειν, ἐπιθολοῦντες τὴν τῶν δικαστῶν γνώμην. καὶ τούτου πίστις ἡ περὶ Κόρακος φερομένη παρὰ τοῖς πολλοῖς ἱστορία.
2.97Retorik hevesine kapılmış bir genç ona gelir ve ilk davasını kazanırsa, onun belirleyeceği ücreti ödeyeceğine söz verir. Anlaşma yapılır; delikanlı yeterli beceriyi göstermeye başlayınca Korax ücretini ister, öteki ise ödemeye yanaşmaz. İkisi de mahkemeye çıkıp davalaşır. O zaman Korax'ın ilk kez şöyle bir delil kullandığı anlatılır: Kazansa da kazanmasa da ücreti alması gerekir; kazanırsa kazandığı için, kaybederse anlaşmanın hükmüne göre. Çünkü hasmı ona ilk davasını kazanırsa ücreti ödeyeceğine söz vermişti; Korax kaybederse genç bu ilk davayı kazanmış olacak ve vaadini hemen yerine getirmek zorunda kalacaktı.
νεανίας γὰρ πόθῳ ῥητορικῆς κατασχεθεῖς προσῆλθεν αὐτῷ τὸν ὁρισθησόμενον ὑπʼ αὐτοῦ μισθὸν δώσειν ἐπαγγελλόμενος, ἂν τὴν πρώτην νικήσῃ δίκην. συμφψωνίας δὲ γενομένης, καὶ τοῦ μειρακίου ἱκανὴν ἕξιν ἐμφαίνοντος ἤδη, ὁ μὲν Κόραξ ἀπῄτει τὸν μισθόν, ὁ δ ·ἀντέλεγεν. ἀμφότεροι δὲ παρελθόντες εἰς τὸ δικαστήριον ἐκρίνοντο, ὅτε καὶ πρῶτόν φασι τὸν Κόρακα τοιαύτῃ τινὶ χρῆσθαι ἐπιχειρήσει, λέγοντα ὡς ἐάν τε νικήσῃ ἐάν τε μή, λαβεῖν ὀφείλει τὸν μισθόν, νικήσας μὲν ὅτι ἐνίκησεν, λειφθεὶς δέ κατὰ τὸν τῆς συμφωνίας λόγον· ὡμολόγησε γὰρ αὐτῷ ὁ ἀντίδικος ἀποδώσειν τὸν μισθὸν ἐὰν τὴν πρώτην νικήσῃ δίκην, ἣν αὐτόθεν νικήσας ὀφείλει τὴν ὑπόσχεσιν χρεολυτεῖν.
2.98Yargıçlar onun haklı konuştuğunu düşünüp gürültüyle onaylayınca genç sözü aldı ve hiçbir şeyi değiştirmeden aynı delili kullandı: "Kazansam da kaybetsem de," dedi, "Korax'a ücreti ödemem gerekmez: kazanırsam kazandığım için, kaybedersem anlaşmanın hükmüne göre. Çünkü ilk davamı kazanırsam ücreti ödeyeceğime söz verdim; kaybedersem ödemeyeceğim."
θορυβησάντων δὲ τῶν δικαστῶν ὡς δίκαια λέγοντος αὐτοῦ, παραλαβὼν τοὺς λόγους ὁ νεανίας τῷ αὐτῷ ἐπιχειρήματι, μηδὲν μεταθείς, ἐχρῆτο ῾ἐάν τε ʼ γὰρ ῾νικήσωʼ φησὶν ῾ἐάν τε νικηθῶ, οὐκ ὀφείλω τὸν μισθὸν ἀποδοῦναι Κόρακι, νικήσας μὲν ὅτι ἐνίκησα, λειφθεὶς δὲ κατὰ τὸν τῆς συμφωνίας λόγον ὑπεσχόμην γὰρ ἀποδώσειν τὸν μισθὸν ἐὰν τὴν πρώτην νικήσω δίκην, λειφθεὶς δὲ οὐκ ἀποδώσω.’
2.99Retorik sözlerin eşit güçte olması yüzünden yargıçlar hüküm veremez, çıkmaza düşer; sonunda "Kötü kargadan kötü yumurta!" diye bağırarak ikisini de mahkemeden kovarlar. [Korax "karga" demektir.]
εἰς ἐποχὴν δὴ καὶ ἀπορίαν ἐλθόντες οἱ δικασταὶ διὰ τὴν ἰσοσθένειαν τῶν ῥητορικῶν λόγων ἀμφοτέρους ἐξέβαλον τοῦ δικαστηρίου, ἐπιφωνήσαντες τὸ ῾ἐκ κακοῦ κόρακος κακὸν ᾧόν.ʼ
2.100Adli kısım hakkında söylenen neyse, danışma kısmı hakkında söylenecek de odur; boş yere laf uzatmayalım. Övgü söylevine gelince, o aynı güçlüklere maruz kalmakla kalmaz, üstelik bir yöntemden de yoksundur.
Οἴος δέ ἐστιν ὁ περὶ τοῦ δικανικοῦ μέρους λόγος, τοιοῦτος γένοιτʼ ἂν καὶ ὁ περὶ τοῦ συμβουλευτικοῦ, ἵναι μὴ μαρηγορῶμεν. τὸ μέν γὰρ ἐγκωμιαστικόν, σὺν τῷ ταῖς αὐταῖς ἀπορίαις ὑπάγεσθαι, ἔτι καὶ ἀμέθοδόν ἐστιν.
2.101Çünkü ne bütün insanlar övülmek ister ne de aynı şeyler için; iyi övmek isteyen, övdüğü kişinin mizacını bilmelidir; birini harekete geçiren her şey başkasına uygulanamaz. Üstelik hatipler kimi ne zaman övmek gerektiğini bilmemizi sağlayacak bir yöntem öğretmemişlerdir; öyleyse retorik yoluyla doğru dürüst övmek mümkün değildir.
ἐπεὶ γὰρ οὔτε πάντες ἄ θρωποι ἐγκωμιάζεσθαι θέλουσιν οὔτε ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς, δεῖ τὸν μέλλοντα καλῶς ἐγκωμιάζειν εἰδέναι τὴν τοῦ ἐγκωμιαζομένου διάθεσιν οὐ πᾶν δέ γε τὸ καθʼ ἕτερον κίνημα ληπτ[έ ]όν ἐστιν ἑτέρῳ. καὶ ἄλλως οἱ ῥήτορες οὐ παραδεδώκασί τινα μέθοδον διʼ ἧς εἰσόμεθα τὸ πότε καὶ τίνα ἐγκωμιαστέον ἐστίν οὐκ ἄρα δυνατὸν ἀπὸ ῥητορικῆς ὑγιῶς ἐγκωμιάζειν.
2.102Hatip ya gerçekte iyi olmayıp yalnız iyi görünen şeyler için ya da gerçekten iyi olan şeyler için övecektir. İyi olmayanlar için övemez, çünkü bu, övülenleri büsbütün bozar; gerçekten iyi olanlar için de övemez, çünkü onları bilmez: bunlar hakkındaki çekişme karara bağlanamadığı için filozoflar bile onları kavrayamaz.
ἤτοι δέ ἐπὶ τοῖς μὴ οὖσιν ἀγαθοῖς δοκοῦσι δὲ εἶναι, ἢ ἐπὶ τοῖς κατ’ ἀλήθειαν οὖσιν ἐγκωμιάσει ὁ ῥήτωρ. οὔτε δὲ ἐπὶ τοῖς μὴ οὗσι, προσδιαφθείρει γὰρ τοὺς ἐγκωμιαζομένους, οὔτε ἐπὶ τοῖς οὖσιν· ἀγνοεῖ γὰρ ταῦτα, ὅτε καὶ τοῖς φιλοσόφοις διὰ τὴν ἀνεπίκριτον περὶ αὐτῶν μάχην ἐστὶν ἀκατάληπτα.
2.103Öyleyse hatip kimseyi övemez. Hem neyle övmek gerektiğini bilmeyenler övemez de; hatipler ise, göstereceğimiz gibi, neyle övmek gerektiğini bilmezler; öyleyse övemezler de. Çünkü soy, güzellik, zenginlik, çok çocuk sahibi olmak ve benzerleriyle övmek, buna karşılık soysuzluk, çirkinlik ve yoksullukla yermek gerektiğini söylerler.
οὐκ ἄρα δύναταί τινα ἐγκωμιάζειν ὁ ῥήτωρ. οἵ τε μὴ εἰδότες ἐφʼ οἷς ἐγκωμιαστέον ἐστὶν οὐδὲ ἐγκωμιάζειν δύνανται· οἱ δέ γε ῥήτορες οὐκ ἴσασιν ἐφʼ οἷς ἐγκωμιάζειν δεῖ, καθὼς παραστήσομεν· τοίνυν οὐδὲ ἐγκωμιάζειν δυνήσονται. ἐγκωμιαστέον γάρ φασιν ἀπὸ γένους τε καὶ κάλλους καὶ πλούτου καὶ πο λυτεκν ίας καὶ τῶν ἐοικότων, ἀνάπαλίν τε ψεκτέον ἀπὸ δυσγενείας καὶ δυσμιορφίας καὶ πενιχρότητος.
2.104Bu ise saflıktır; çünkü övgüyü de yergiyi de elimizde olan şeylerden çıkarmalıyız. Soyluluk, iyi talih, güzellik, çok çocuk ve benzerleri ise elimizde olan şeyler değildir; öyleyse bunlar için övülmemelidir. Yoksa soyluluk, çok çocuk ve bu türden her şey kendi başına övgüye değerse, yabancıları öldüren Busiris, Amykos ve Antaios da Poseidon'un oğulları oldukları için, Niobe de çok çocuğu olduğu için övülmelidir.
ὅπερ εὔηθες δεῖ γὰρ ἡμᾶς ἀπὸ τῶν παρʼ ἡμᾶς γινομένων τοὺς ἐπαίνους ἕλκειν καὶ ψόγους, εὐγένεια δὲ καὶ εὐτυχία κάλλος τε καὶ πολυτεκνία καὶ τὰ τοιαῦτα οὐκ ἐστι παρʼ ἡμᾶς γινόμενα, ὥστε οὐκ ἐπαινετέον ἀπʼ αὐτῶν, ἐπεί τοί γε εἰ ψιλῶς ἐπαινετέον τὴν εὐγένειάν ἐστι καὶ πολυτεκνίαν καὶ πᾶν τοιουτῶδες, ἐπαινετέος καὶ Βούσιρις καὶ Ἄμυκος καὶ Ἀνταῖος οἱ ξενοκτόνοι, ὅτι Ποσειδῶνος ἧσαν υἱεῖς, ἐπαινετὴ δὲ καὶ ἡ Νιόβη, ὅτι πολύτεκνος.
2.105Tersine, çirkinlik ve yoksulluk yergiye değerse, Odysseus yerilmelidir, çünkü bir ırgat kılığına girip
düşman adamların şehrine sızdı;
Zeus'un oğlu Perseus da yerilmelidir, çünkü omzunda bir heybeyle susuz Libya'yı dolaştı; Herakles de, çünkü işlerine bir aslan postu ve bir sopayla giderdi.
ἐναντίως τε εἰ ἡ ἀμορφία καὶ πενία ψεκτόν, ψεκτέος μὲν Ὀδυσσεύς, ὅτι χερνήτου λαβὼν σχῆμα (δ 246) ἀνδρῶν δυσμενέων κατέδυ πόλιν, ψεκτὸς δέ ὁ Διὸς Περσεύς, ὅτι πήραν περιηρτημένος τὴν ἄνυδρον ὥδευε Διβύην, καὶ Ἡρακλῆς, ὅτι λεοντῆν καὶ ξύλον ἐπὶ τοὺς ἄθλους ἐπήγετο.
2.106Kısacası, bunların retoriğin parçaları olduğunu kabul edelim. Ama adil olanın adil, yararlı olanın yararlı, güzel olanın güzel olduğu ispatla ortaya konduğuna ve ispat diye bir şey olmadığına göre, böyle parçalardan oluşan retorik de hiçbir şey olmayacaktır. İspatın hiçbir şey olmadığı Septik Notlar'da daha titizlikle gösterilmiştir; şimdi de hatırlatma kabilinden ortaya konacaktır.
Συνελόντι δὲ φάναι, δεδόσθω ταῦτα μέρη εἶναι τῆς ῥητορικῆς. ἀλλʼ ἐπεὶ τὸ δίκαμιον, ὅτι ἐστὶ δίκαιον, καὶ τὸ συμφέρον, ὅτι ἐστὶ συμφέρον, καὶ τὸ καλόν, ὅτι ἐστὶ καλόν, ἀποδείξει παρίσταται, καὶ οὐδέν ἐστιν ἡ ἀπόδειξις, οὐδέ ῥητορική τι γενήσεται ἡ ἐπὶ τοιούτοις μέρεσι συνεστῶσα. ὅτι δέ οὐδέν ἐστιν ἀπόδειξις, ἀκριβέστερον μὲν δείκνυται ἐν τοῖς σκεπτικοῖς ὑπομνήμασιν (ΡΗ ΙΙ) sqq.), ὑπομνηστικώτερον δὲ καὶ νῦν παρασταθήσεται.
2.107Logos hiçbir şey değilse, belli türden bir logos olan ispat da yoktur. Logos ise, gösterdiğimiz gibi, hiçbir şey değildir; çünkü varlığı ne seslerde ne de cisimsiz "söylenebilir"lerde bulunur.
εἰ γὰρ μηδὲν ὁ λόγος, οὐδὲ ἡ ἀπόδειξις ἔστι, ποιὸς λόγος οὖσα οὐδὲν δέ γέ ἐστι λόγος, ὡς παρεστήσαμεν, διὰ τὸ μήτε ἐν φωναῖς μήτε ἐν ἀσωμάτοις λεκτοῖς ἔχειν τὴν ὑπόστασιν.
2.108Öyleyse ispat da yoktur. Başka bir açıdan, ispat varsa ya apaçıktır ya da kapalıdır. Apaçık değildir; çünkü kapalı bir şeyi içerir ve bu yüzden üzerinde anlaşmazlık vardır; üzerinde anlaşmazlık olan her şey ise kapalıdır.
οὐδὲ ἀπόδειξις ἄρα ἔστιν. ἄλλως τε, εἰ ἔστιν, ἤτοι ἐναργὴς καθέστηκεν ἢ ἄδηλος. οὔτε δέ ἐναργής ἐστιν· ἄδηλον γάρ τι περιέσχηκε, καὶ διὰ τοῦτό ἐστι διάφωνος, παντὸς τοῦ διαφωνουμένου πράγματος ἀδήλου τυγχάνοντος.
2.109Geriye kapalı olması kalıyor. Öyleyse ya olduğu gibi doğrudan kabul edilecek ya da bir ispatla. Doğrudan kabul edilemez (kapalıydı; kapalı olan doğrudan kabul edildiğinde inandırıcı olmaz); ispatla da kabul edilemez, çünkü sonsuza gidilir. Öyleyse ispat yoktur.
λείπεται ἄρα ἄδηλον αὐτὴν εἶναι. ἀλλʼ εἰ τοῦτο, ἤτοι αὐτόθεν ληφθήσεται ἢ ἐξ ἀποδείξεως. οὔτε δέ αὐτόθεν ληπτή ἐστιν (ἄδηλος γὰρ ἦν, τὸ δὲ ἄδηλον αὐτόθεν λαμβανόμενον ἄπιστον) οὔτε ἐξ ἀποδείξεως διὰ τὴν εἰς ἄπειρον ἔκπτωσιν οὐκ ἄρα τίς ἐστιν ἀπόδειξις.
2.110Genel ispat yoksa özel bir ispat da olmaz; tıpkı hayvan yoksa insanın da olmaması gibi. Göstereceğimiz gibi genel ispat yoktur; öyleyse türlere ait başka bir ispat da olmayacaktır. Çünkü genel ispat, daha önce ortaya koyduğumuz gibi, kapalı olduğundan bir şeyle temellendirilmesi gerekir. Neyle? Ya genel bir ispatla ya da özel bir ispatla.
μὴ οὔσης δὲ γενικῆς ἀποδείξεως οὐδέ εἰδική τις ἔσται ἀπόδειξις, ὥσπερ καὶ μὴ ὄντος ζῴου οὐδὲ ἄνθρωπος ἔστιν· γενικὴ δέ γε ἀπόδειξις οὐκ ἔστιν, ὡς παραστήσομεν· τοίνυν οὐδέ ἄλλη τις γενήσεται τῶν ἐπʼ εἴδους. ἐπεὶ γὰρ ἄδηλός ἐστιν, ὡς προεπελογισάμεθα, ὀφείλει διά τινος καταστῆναι. διὰ τίνος οὖν; ἤτοι γὰρ διὰ γενικῆς ἢ εἰδικῆς ἀποδείξεως.
2.111Özel bir ispatla olamaz, çünkü genel ispatın varlığı henüz sağlam değildir; genel bir ispatla da olamaz, çünkü tartışılan tam da odur. Öyleyse genel bir ispat yoktur; bundan özel ispatın da olmadığı sonucu çıkar. Başka bir açıdan, genel ispatın öncülleri ve bir sonucu varsa, artık genel değildir; yoksa hiçbir şeyi temellendiremez, kendi varlığını ise hiç temellendiremez.
οὔτε δέ διὰ εἰδικῆς διὰ τὸ μήπω βέβαιον εἶναι τὴν τῆς γενικῆς ὕπαρξιν, οὔτε διὰ γενικῆς· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ ἀμφισβητουμένη. οὐ τοίνυν ἔστι τις γενικὴ ἀπόδειξις. ᾧ ἕπεται τὸ μηδὲ τὴν εἰδικὴν ὑπάρχειν. καὶ ἄλλως, ἡ γενικὴ ἀπό | δειξις εἰ μὲν λήμματά τινα ἔχει καὶ ἐπιψροράν, οὐδέ γενική ἐστιν, εἰ δὲ οὐκ ἔγει, οὐδὲ κατασκευάσει τι, πολὺ δὲ μᾶλλον οὐδὲ τὴν ἑαυτῆς ὕπαρξιν.
2.112Ayrıca ispatı doğrulayan ispat ya araştırma konusudur ya da değildir. Yukarıda söylenen sebeplerle araştırma dışı olamaz; araştırma konusuysa başka bir ispatla temellendirilmesi gerekir, o da başka biriyle, böylece sonsuza kadar. Öyleyse ispat diye bir şey yoktur.
ἥ τε τὴν ἀπόδειξιν πιστουμένη ἀπόδειξις ἤτοι ζητεῖται ἢ ἀζήτητός ἐστιν. ἀλλʼ ἀζήτητος μὲν οὐκ ἂν εἴη διὰ τὰς ἔμπροσθεν εἰρημένας αἰτίας, ζητουμένη δὲ ὀφείλει ὑπʼ ἄλλης κατασκευάζεσθαι, κἀκείνη πάλιν ὑπʼ ἄλλης, καὶ τοῦτο εἰς ἄπειρον. οὐκ ἄρα ἔστι τις ἀπόδειξις.
2.113Retoriği ayakta tutan temel ilkelere de itiraz ettiğimize göre, şimdi başka bir başlangıç yapalım ve geometricilere ve aritmetikçilere karşı güçlüklere geçelim.
Ἀλλὰ γὰρ καὶ πρὸς τὰ συνέχοντα θεωρήματα τῆς ῥητορικῆς ἀντειπόντες ἀπʼ ἄλλης ἀρχῆς καὶ τῶν πρὸς τοὺς γεωμέτρας καὶ ἀριθμητικοὺς ἀποριῶν ἁπτώμεθα.