Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı
I. Kitap
1.1Bilginlere Karşı
İlimlerle uğraşanlara karşı itirazı daha genel bir biçimde dile getirenler, görünüşe göre, hem Epikurosçular hem de Pyrrhon'un yolundan gidenlerdir; ama aynı tutumla değil. Epikurosçular ya ilimlerin bilgeliğin tamamlanmasına hiçbir katkısı olmadığını düşündükleri için itiraz ederler, ya da bazılarının tahmin ettiği gibi bu itirazı kendi eğitimsizliklerini örtecek bir perde saydıkları için (çünkü Epikuros pek çok konuda cahil olmakla suçlanır, gündelik konuşmasında bile dili düzgün değildir);
Τὴν πρὸς τοὺς ἀπὸ τῶν μαθημάτων ἀντίρρησιν κοινότερον μὲν διατεθεῖσθαι δοκοῦσιν οἵ τε περὶ τὸν Ἐπίκουρον (fr. 227 Us.) καὶ οἱ ἀπὸ τοῦ Πύρρωνος, οὐκ ἀπὸ τῆς αὐτῆς δέ διαθέσεως, ἀλλʼ οἱ μὲν περὶ τὸν Ἐπίκουρον ὡς τῶν μαθημάτων μηδέν συνεργούντων πρὸς σοφίας τελείωσιν, ἤ, ὥς τινες εἰκάζουσι, τοῦτο προκάλυμμα τῆς ἑαυτῶν ἀταιδευσίας εἶναι νομίζοντες (ἐν πολλοῖς γὰρ ἀμαθὴς Ἐπίκουρος (p. 89, 30 Us.) ἐλέγχεται, οὐδὲ ἐν ταῖς κοιναῖς ὁμιλίαις καθαρεύων),
1.2belki de Platon, Aristoteles ve onlara benzer çok bilgili kişilere duydukları düşmanlıktan. Pyrrhon'un öğrencisi Nausiphanes'e duyulan husumetin de bunda payı olması uzak bir ihtimal değildir; çünkü Nausiphanes birçok genci etrafında toplamış, ilimlerle, özellikle de retorikle ciddi biçimde uğraşmıştı.
τάχα δέ καὶ διὰ τὴν πρὸς τοὺς περὶ Πλάτωνα καὶ Ἀριστοτέλη καὶ τοὺς ὁμοίους δυσμένειαν πολυμιαθεῖς γεγονότας· οὐκ ἀπέοικε δέ καὶ διὰ τὴν πρὸς Ναυσιφάνην (A 7 Diels) τὸν Πύρρωνος ἀκουστὴν ἔχθραν· πολλοὺς γὰρ τῶν νέων συνεῖχε καὶ τῶν μαθημάτων σπουδαίως ἐπεμελεῖτο, μάλιστα δέ ῥητορικῆς·
1.3Epikuros onun öğrencisi olduğu hâlde, kendi kendini yetiştirmiş, kendiliğinden filozof olmuş biri sayılmak için bunu her yolla inkâr eder, bu konudaki söylentiyi silmeye çabalar, onun övündüğü ilimleri de durmadan suçlardı.
γενόμενος οὖν τούτου μαθητὴς ὁ Ἐπίκουρος ὑπὲρ τοῦ δοκεῖν αὐτοδίδακτος εἶναι καὶ αὐτοφυὴς φιλόσοφος ἠρνεῖτο ἐκ παντὸς τρόπου, τήν τε περὶ αὐτοῦ φήμην ἐξαλείφειν ἔσπευδε, πολύς τε ἐγίνετο τῶν μαθημάτων κατήγορος, ἐν οἷς ἐκεῖνος ἐσεμνύνετο.
1.4Mesela Midilli'deki filozoflara yazdığı mektupta şöyle der: "Sanırım şu ah vah edenler, birkaç sarhoş delikanlıyla birlikte onu dinledim diye beni o deniz anasının öğrencisi de sanacaklar." Burada Nausiphanes'e duygusuz biri olduğu için deniz anası der. Biraz ilerde de adam hakkında birçok kötü söz ettikten sonra onun ilimlerdeki ilerlemesini ima ederek şöyle der: "Çünkü kötü bir insandı ve bilgeliğe ulaştırması mümkün olmayan türden şeylerle uğraşmıştı"; burada ilimleri kastetmektedir.
φησὶ (fr. 114 Us.) γοῦν ἐν τῇ πρὸς τούς ἐν Μυτιλήνῃ φιλοσόφους ἐπιστολῇ ‘οἶμαι δὲ ἔγωγε τοὺς βαρυστόνους καὶ μαθητήν με δόξειν τοῦ πλεύμονος εἶναι, μετὰ μειρακίων τινῶν κραιπαλώντων ἀκούσαντα ʼ, νῦν πλεύμονα καλῶν τὸν Ναυσιφάνην ὡς ἀναίσθητον· καὶ πάλιν προβὰς πολλά τε κατειπὼν τἀνδρὸς ὑπεμφαίνει τὴν ἐν τοῖς μαθήμασιν αὐτοῦ προκο | πὴν λέγων ‘καὶ γὰρ πονηῥὸς ἄνθρωπος ἧν καὶ ἐπιτετηδευκὼς τοιαῦτα ἐξ ὧν οὐ δυνατὸν εἰς σοφίαν ἐλθεῖνʼ, αἰνισσόμενος τὰ μαθήματα.
1.5Kısacası Epikuros, tahminen söylemek gerekirse, böyle sebeplerle ilimlere savaş açmayı uygun gördü. Pyrrhoncular ise ne ilimlerin bilgeliğe hiçbir katkısı olmadığı için (çünkü bu dogmatik bir görüştür) ne de eğitimsiz oldukları için böyle yaptılar; çünkü eğitimli olmanın yanında öteki filozoflardan daha geniş bir tecrübeye de sahiptirler, üstelik çoğunluğun kanaatine aldırış etmezler.
πλὴν ὁ μὲν Ἐπίκουρος, ὡς ἄν τις εἰκοβολῶν εἴποι, ἀπὸ τοιούτων τινῶν ἀφορμῶν πολεμεῖν τοῖς μαθήμασιν ἠξίου, οἱ δέ ἀπὸ Πύρρωνος οὔτε διὰ τὸ μηδέν συνεργεῖν αὐτὰ πρὸς σοφίαν, δογματικὸς γὰρ ὁ λόγος, οὔτε διὰ τὴν προσοῦσαν αὐτοῖς ἀπαιδευσίαν· σὺν γὰρ τῷ πεπαιδεῦσθαι καὶ πολυπειροτέρους παρὰ τοὺς ἄλλους ὑπάρχειν φιλοσόφους ἔτι καὶ 〈ἀ〉διαφόρως ἔχουσι πρὸς τὴν παρὰ τοῖς πολλοῖς δόξαν·
1.6Bazı kişilere düşmanlık beslediklerinden de değil (böyle bir kusur onların yumuşak huyluluğuna çok uzaktır); bilgeliğin bütünü karşısında yaşadıklarına benzer bir şeyi ilimler karşısında da yaşadıkları için. Nasıl ki felsefeye hakikate ulaşma arzusuyla yönelmiş, ama şeylerin eş güçlü çatışması ve değişkenliğiyle karşılaşınca hükümlerini askıya almışlarsa, ilimlere de onları edinmek ve oradaki hakikati öğrenmek için yönelmiş, aynı aporialarla karşılaşınca da bunu gizlememişlerdir.
καὶ μὴν οὐδέ δυσμενείας χάριν τῆς πρός τινας (μακρὰν γὰρ αὐτῶν τῆς πραότητός ἐστιν ἡ τοιαύτη κακία)· ἀλλὰ τοιοῦτόν τι ἐπὶ τῶν μαθημάτων παθόντες ὁποῖον ἐφʼ ὅλης ἔπαθον τῆς σοφίας. καθὰ γὰρ ἐπὶ ταύτην ἦλθον πόθῳ τοῦ τυχεῖν τῆς ἀληθείας, ἰσοσθενεῖ δέ μάχῃ καὶ ἀνωμαλία τῶν πραγμάτων ὑπαντήσαντες ἐπέσχον, οὕτω καὶ ἐπὶ τῶν μαθημάτων ὁρμήσαντες ἐπὶ τὴν ἀνάληψιν αὐτῶν, ζητοῦντες καὶ τὸ ἐνταῦθα μαθεῖν ἀληθές, τὰς δέ ἴσας εὑρόντες ἀπορίας, οὐκ ἀπεκρύψαντο.
1.7Bu yüzden biz de onların izlediği yolu izleyerek, çekişmeye girmeden, ilimlere karşı söylenmiş, işin özüne dokunan argümanları seçip ortaya koymaya çalışacağız.
Bunlara hangi sebeple genel eğitim ilimleri denildiğini ve sayılarının kaç olduğunu öğretmeyi gereksiz buluyorum; çünkü bu konuda zaten yeterli bilgiye sahibiz.
διόπερ καὶ ἡμεῖς τὴν αὐτὴν τούτοις ἀγωγὴν μεταδιώκοντες πειρασόμεθα χωυρὶς φιλονεικίας τὰ πραγματικῶς λεγόμενα πρὸς αὐτὰ ἐπιλεξάμενοι θεῖναι. Τὸ μέν οὖν διδάσκειν ἀπὸ τίνος ἐγκύκλια προσηγόρευται μαθήματα καὶ πόσα τὸν ἀριθμόν ἐστι, περιττὸν ἡγοῦμαι, ἱκανὴν ἤδη τὴν περὶ τούτων ἔχοντας σιν γινομένης ἡμῖν τῆς διδασκαλίας.
1.8Şimdilik gerekli olanı göstermek yeter: İlimlere karşı söylenenlerin bir kısmı bütün ilimlere karşı genel olarak, bir kısmı her birine ayrı ayrı söylenir. Daha genel olan, öğrenilecek hiçbir şey olmadığı argümanıdır; daha özel olanlar ise mesela gramercilere karşı sözün unsurları hakkında, geometricilere karşı ilkelerin varsayım yoluyla alınmaması gerektiği hakkında, musikicilere karşı da ses ya da zaman diye bir şey olmadığı hakkında söylenenlerdir. Sırayla önce daha genel itirazı görelim.
Öğrenilen bir şey var mıdır1.8ὃ δέ ἐστιν ἀναγκαῖον ἐπὶ τοῦ παρόντος, ὑποδεικτέον ὅτι τῶν λεγομένων πρὸς τὰ μαθήματα τὰ μὲν καθολικῶς λέγεται πρὸς πάντα τὰ μαθήματα, τὰ δὲ ὡς πρὸς ἕκαστα, καὶ καθολικώτερον μέν τὸ περὶ τοῦ μηδὲν εἶναι μάθημα, ἰδιαίτερον δέ πρὸς μέν γραμματικούς, εἰ τύχοι, περὶ τῶν τῆς λέξεως στοι | χείων, πρὸς δέ γεωμέτρας περὶ τοῦ μὴ δεῖν ἐξ ὑπσθέσεως λαμβάνειν τὰς ἀρχάς, πρὸς δέ μουσικοὺς περὶ τοῦ μηδὲν εἶναι φωνὴν μηδὲ χρόνον. ἴδωμεν δὲ τάξει πρῶτον τὴν καθολικωτέραν ἀντίρρησιν. Εἰ ἔστι μάθημαι
ὃ δέ ἐστιν ἀναγκαῖον ἐπὶ τοῦ παρόντος, ὑποδεικτέον ὅτι τῶν λεγομένων πρὸς τὰ μαθήματα τὰ μὲν καθολικῶς λέγεται πρὸς πάντα τὰ μαθήματα, τὰ δὲ ὡς πρὸς ἕκαστα, καὶ καθολικώτερον μέν τὸ περὶ τοῦ μηδὲν εἶναι μάθημα, ἰδιαίτερον δέ πρὸς μέν γραμματικούς, εἰ τύχοι, περὶ τῶν τῆς λέξεως στοι | χείων, πρὸς δέ γεωμέτρας περὶ τοῦ μὴ δεῖν ἐξ ὑπσθέσεως λαμβάνειν τὰς ἀρχάς, πρὸς δέ μουσικοὺς περὶ τοῦ μηδὲν εἶναι φωνὴν μηδὲ χρόνον. ἴδωμεν δὲ τάξει πρῶτον τὴν καθολικωτέραν ἀντίρρησιν. Εἰ ἔστι μάθημαι
Filozoflar arasında öğrenme hakkındaki çok yönlü ve çeşitli ihtilafa karar vermenin yeri burası değildir; şunu göstermek yeter: Öğrenilen bir şey varsa ve bu insanın erişebileceği bir şeyse, önce dört şeyin kabul edilmesi gerekir: öğretilen şey, öğreten, öğrenen ve öğrenme yolu. Göstereceğimiz gibi ne öğretilen şey vardır, ne öğreten, ne öğrenen, ne de öğrenme yolu. Demek ki öğrenilen bir şey yoktur.
Öğretilen şey üzerine1.9Τὴν μὲν οὖν γενομένην παρὰ τοῖς φιλοσόφοις περὶ μαθήσεως διαφωνίαν πολλὴν καὶ ποικίλην οὖσαν οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶ καιροῦ ἐπικρίνειν ἀπόχρη δὲ παραστῆσαι ὡς εἴπερ ἔστι τι μάθημα καὶ τοῦτο ἀνυστὸν ἀνθρώπῳ, τέσσαρα δεῖ προομολογήσασθαι, τὸ διδασκόμενον πρᾶγμα, τὸν διδάσκοντα, τὸν μανθάνοντα, τὸν τρόπον τῆς μαθήσεως. οὔτε δὲ τὸ διδασκόμενον ἔστιν οὔτε ὁ διδάσκων οὔτε ὁ μανθάνων οὔτε ὁ τρόπος τῆς μαθήσεως, καθάπερ ὑποδείξομεν. οὐκ ἄρα ἔστι τι μάθημα. Περὶ τοῦ διδασκομένου
Τὴν μὲν οὖν γενομένην παρὰ τοῖς φιλοσόφοις περὶ μαθήσεως διαφωνίαν πολλὴν καὶ ποικίλην οὖσαν οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶ καιροῦ ἐπικρίνειν ἀπόχρη δὲ παραστῆσαι ὡς εἴπερ ἔστι τι μάθημα καὶ τοῦτο ἀνυστὸν ἀνθρώπῳ, τέσσαρα δεῖ προομολογήσασθαι, τὸ διδασκόμενον πρᾶγμα, τὸν διδάσκοντα, τὸν μανθάνοντα, τὸν τρόπον τῆς μαθήσεως. οὔτε δὲ τὸ διδασκόμενον ἔστιν οὔτε ὁ διδάσκων οὔτε ὁ μανθάνων οὔτε ὁ τρόπος τῆς μαθήσεως, καθάπερ ὑποδείξομεν. οὐκ ἄρα ἔστι τι μάθημα. Περὶ τοῦ διδασκομένου
Birincisinden başlayarak önce şunu söyleriz: Bir şey öğretiliyorsa, ya var olan var olduğu için öğretilir ya da var olmayan var olmadığı için. Göstereceğimiz gibi ne var olan var olduğu için öğretilir ne de var olmayan var olmadığı için; demek ki hiçbir şey öğretilmez. Var olmayan, var olmadığı için öğretilemez; çünkü öğretiliyorsa öğretilebilir bir şeydir, öğretilebilir olunca da var olanlardan biri olur
Καὶ δὴ περὶ τοῦ πρώτου λέγοντες πρῶτόν φαμεν ὡς εἴπερ διδάσκεταί τι, ἤτοι τὸ ὄν τῷ εἶναι διδάσκεται ἢ τὸ μὴ ὄν τῷ μὴ εἶναι. οὔτε δὲ τὸ ὄν τῷ εἶναι διδάσκεται οὔτε τὸ μὴ ὄν τῷ μὴ εἶναι, καθάπερ παραστήσομεν· οὐκ ἄρα διδάσκεταί τι. καὶ δὴ τὸ μὴ ὄν τῷ μὴ εἶναι οὐκ ἂν διδάσκοιτο· εἰ γὰρ διδάσκεται, διδακτόν ἐστι, διδακτὸν δὲ καθεστὼς τῶν ὄντων γενήσεται,
1.11ve böylece hem var olmayan hem var olan olur. Oysa aynı şeyin hem var olup hem var olmaması mümkün değildir; demek ki var olmayan, var olmadığı için öğretilmez. Ayrıca var olmayanın hiçbir arazı yoktur; hiçbir arazı olmayana öğretilmek de araz olmaz, çünkü öğretilmek de arazlardan biridir. Demek ki var olmayan bu bakımdan da öğretilemez.
καὶ διὰ τοῦτο ἔσται μὴ ὄν τε καὶ ὄν· οὐχὶ δέ γε δυνατόν ἐστι τὸ αὐτὸ καὶ ὄν τε καὶ μὴ ὂν ὑπάρχειν; οὐκ ἄρα τὸ μὴ) ὂν τῷ μὴ εἶναι διδάσκεται. τῷ τε μὴ ὄντι οὐδὲν συμβέβηκεν, ᾧ δὲ μηδὲν συμβέβηκεν, οὐδὲ τὸ διδάσκεσθαι συμβήσεται· ἕν γάρ τι ἦν τῶν συμβεβηκότων καὶ τὸ διδάσκεσθαι τοίνυν οὐδὲ ταύτῃ διδακτόν ἐστι τὸ μὴ ὄν.
1.12Ayrıca öğretilen şey bizde bir tasavvur uyandırarak öğrenmeye konu olur; var olmayan ise tasavvur uyandıramayacağı için öğretilebilir de değildir. Üstelik var olmayan doğru da değildir; çünkü doğru, var olmayan şeylere ait değildir ve var olmayan hiçbir şey doğru olarak öğretilemez. Öğretilebilir olan doğruysa (çünkü doğru var olanlara aittir), var olmayan öğretilemez; yoksa doğru hiçbir şey öğretilmiyor olurdu.
καὶ μὴν τὸ διδασκόμενον φαντασίαν κινοῦν εἰς μάθησιν ἡμῖν ἔρχεται, τὸ δέ μὴ ὂν ἀδυνατοῦν φαντασίαν κινεῖν οὐδὲ διδακτόν ἐστιν. ἔτι δέ οὐδʼ ὡς ἀληθὲς τὸ μὴ ὄν ἐστιν. οὔτε γὰρ τῶν μὴ ὄντων ἐστὶ τἀληθές οὕτε τι ἀληθές ὡς μὴ ὄν διδακτόν. ἐστιν. εἰ δὲ καὶ μηδὲν ἀληθές, εἴπερ διδακτόν ἐστιν, τῶν γὰρ ὄντων ἐστὶ τὸ ἀληθές, ἀδίδακτον ἄρα τὸ μὴ ὄν. μηδʼ ἀληθές διδάσκεται.
1.13Doğru hiçbir şey öğretilmiyorsa, öğretilen her şey yanlıştır; bu ise son derece saçmadır. Demek ki var olmayan öğretilmez. Çünkü öğretilen ya yanlıştır ya doğru; yanlış olması son derece saçmadır, doğru olan ise var olandı. Demek ki var olmayan öğretilemez.
εἰ δέ μηδὲν ἀληθὲς διδάσκεται, πᾶν τὸ διδασκόμενον ψεῦδός ἐστιν· ὅπερ ἀλογώτατον ὑπάρχει. οὐ τοίνυν τὸ μ ὂν διδάσκεται. ἤτοι γὰρ τὸ διδασκόμενον ψεῦδός ἐστιν ἢ ἀληθές. ἀλλὰ ψεῦδος μὲν ἀλογώτατον, τὸ δὲ ἀληθὲς ὂν ὑπῆρχεν. οὐκ ἄρα τὸ μὴ ὂν διδακτόν.
1.14Var olan da var olduğu için öğretilemez; çünkü var olanlar herkese aynı ölçüde göründüğüne göre, hepsi öğretilebilir olacaktır. Bundan da hiçbir şeyin öğretilebilir olmadığı sonucu çıkar; çünkü öğrenmenin bilinen bir şeyden yola çıkabilmesi için öğretilmemiş bir şeyin temelde bulunması gerekir. Demek ki var olan da var olduğu için öğretilmez.
καὶ μὴν οὐδὲ τὸ ὂν τῷ εἶναι διδακτόν ἐστιν, ἐπειδήπερ τῶν ὄντων πάσι φοαινομένων ἐπʼ ἴσης πάντα ἔσται διδακτά. ᾧ ἀκολουθ ήσει τὸ μηδὲν εἶναι διδακτόν· δεῖ γὰρ ὑποκεῖσθαί τι ἐδίδακτον, ἵνα ἐκ τοῦ γινωσκομέ - νοῦ γένηται ἡ τούτου μάθησις. τοίνυν οὐδὲ τὸ ὄν τῷ εἶναι διδάσκεται.
1.15Bir şey olmayanın ya da bir şeyin öğretildiğini söyleyecek olanlara karşı da aynı türden bir aporia ortaya çıkar. Bir şey olmayan öğretiliyorsa, öğretildiği ölçüde bir şey olacaktır; böylece aynı şey zıt nitelikler taşıyarak hem bir şey olmayan hem de bir şey olacaktır; bu da imkânsız şeylerdendi. Ayrıca bir şey olmayanın hiçbir arazı yoktur, dolayısıyla öğretilmek de ona araz olmaz; çünkü bu da arazlardan biridir.
Ὁ δὲ ὅμοιος τῆς ἀπορίας γενήσεται τρόπος καὶ πρὸς τοὺς ἐροῦντας τὸ οὐ τι ὂν ἢ τὶ διδάσκεσθαι. εἰ γὰρ τὸ οὖ τι ὂν διδάσκοιτο, ἔσται ᾗ διδάσκεται τί, καὶ διὰ τοῦτο 〈τὸ〉 αὐτὸ τἀναντία οὔτι καὶ τὶ ἔσται, ὅπερ ἦν τῶν ἀδυνάτων. τῷ τε οὔτινι οὐδὲν συμβέβηκεν, διὸ οὐδὲ τὸ διδάσκεσθαι· καὶ γὰρ τοῦτο τῶν συμβεβηκότων ἐστίν.
1.16Demek ki bir şey olmayan öğretilmez. Aynı mantıkla bir şey de öğretilemeyenlerden olacaktır. Çünkü bir şey olduğu için öğretilebilir olacaksa, öğretilmemiş hiçbir şey kalmaz; bundan da hiçbir şeyin öğretilebilir olmadığı sonucu çıkar.
οὐ τοίνυν τὸ οὔτι διδάσκεται. κατὰ δὲ τὴν αὐτὴν ἀναλογίαν καὶ τὸ τὶ τῶν ἀδιδάκτων γενήσεται· εἰ γὰρ διὰ τοῦτο διδακτὸν ἔσται ὅτι ἔστιν, οὐδὲν ἀδίδακτον ἔσται, ᾧ ἕπεται τὸ μηδὲν εἶναι διδακτόν.
1.17Ayrıca bir şey öğretiliyorsa, ya bir şey olmayanlar aracılığıyla öğretilecektir ya da bir şeyler aracılığıyla. Bir şey olmayanlar aracılığıyla öğretilmesi mümkün değildir; çünkü Stoacılara göre bunların düşüncede hiçbir varlığı yoktur. Geriye öğrenmenin bir şeyler aracılığıyla gerçekleşmesi kalıyor.
καὶ μὴν εἰ διδάσκεται 〈τὸ〉 τί, ἤτοι διὰ τῶν οὐτινῶν διδαχθήσεται ἢ διὰ τῶν τινῶν. ἀλλὰ διὰ μέν τῶν οὐτινῶν οὐχ οἷόν τε διδαχθῆναι ἀνυπόστατα γάρ ἐστι τῇ διανοία ταῦτα κατὰ τούς ἀπὸ τῆς στοᾶς (fr. II 330 Arn.). λείπεται οὖν διὰ τῶν τινῶν γίνεσθαι τὴν μάθησιν.
1.18Bu da yine aporia doğurur. Çünkü öğretilen şey nasıl bir şey olduğu için öğretiliyorsa, öğrenmenin dayandığı şeyler de bir şey olduğuna göre hepsi öğretilebilir olacaktır. Böylece öğretilmemiş hiçbir şey kalmayınca öğrenme ortadan kalkar.
ὃ πάλιν ἄπορόν ἐστιν· ὥσπερ γὰρ αὐτὸ τὸ διδασκόμενον κατὰ τοῦτο διδάσκεται καθὸ τί ἐστιν, οὕτως ἐπεὶ καὶ τὰ ἐξ ὧν ἡ μάθησις τινά ἐστι, 〈πάντα〉 γενήσεται διδακτά. καὶ ταύτῃ μηδενὸς ὄντος 〈ἀ 〉διδάκτου ἀναιρεῖται ἡ μάθησις.
1.19Ayrıca bir şeylerin kimi cisim, kimi cisimsiz olduğuna göre, öğretilen şeylerin de bir şey oldukları için ya cisim ya cisimsiz olması gerekecektir. Göstereceğimiz gibi ne cisim olabilirler ne de cisimsiz; demek ki öğretilen bir şeyler yoktur.
Cisim üzerine1.19Ἄλλως τε, ἐπεὶ τῶν τινῶν τὰ μέν ἐστι σώματα τὰ δὲ ἀσώματα, δεήσει τὰ διδασκόμενα τινὰ ὄντα ἤτοι σώματα εἶναι ἀσώματα· οὔτε δέ σώματα δύναται ὑπάρχειν οὔτε ἀσώματα, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα ἔστι τινὰ διδασκόμενα. Περὶ σώματος
Ἄλλως τε, ἐπεὶ τῶν τινῶν τὰ μέν ἐστι σώματα τὰ δὲ ἀσώματα, δεήσει τὰ διδασκόμενα τινὰ ὄντα ἤτοι σώματα εἶναι ἀσώματα· οὔτε δέ σώματα δύναται ὑπάρχειν οὔτε ἀσώματα, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα ἔστι τινὰ διδασκόμενα. Περὶ σώματος
Cisim, özellikle Stoacılara göre, öğretilebilir şeylerden olamaz; çünkü öğretilen şeylerin söylenebilir şeyler (lekta) olması gerekir, cisimler ise söylenebilir değildir; bu yüzden öğretilmezler. Cisimler ne duyulur ne de düşünülür şeylerse, öğretilebilir de olmayacakları açıktır. Duyulur olmadıkları, kavramlarından açıkça anlaşılır.
Τὸ μὲν οὖν σῶμα, καὶ μιάλιστα κατὰ τοὺς Στωικούς (cf. fr. II 170 Arn.), οὐκ ἄν εἴη τῶν διδακτῶν δεῖ γὰρ τὰ διδασκόμενα λεκτὰ τυγχάνειν, τὰ δέ σώματα οὐκ ἔστι λεκτά, διόπερ οὐ διδάσκεται. εἴπερ δέ τὰ σώματα μήτε αἰσθητά ἐστι μήτε νοητά, δῆλον ὡς οὐδὲ διδακτὰ γενήσεται. αἰσθητὰ μὲν οὖν οὐκ ἔστιν, ὡς ἐκ τῆς ἐννοίας αὐτῶν συμφανές.
1.21Çünkü cisim, Epikuros'un dediği gibi büyüklüğün, biçimin ve dirençliliğin bir araya toplanmasından oluşan bir birleşim olsun; ya da matematikçilerin dediği gibi üç boyutlu olan, yani uzunluk, genişlik ve derinlikten oluşan şey olsun; ya da yine Epikuros'un, onu boşluktan ayırmak için dediği gibi, dirençlilikle birlikte üç boyutlu olan olsun; ya da başkalarının dediği gibi dirençli bir kütle olsun: hangisi olursa olsun,
εἰ γὰρ σύνοδός ἐστι κατὰ ἀθροισμὸν μεγέθους καὶ σχήματος καὶ ἀντιτυπίας τὸ σῶμα, ὥς φησιν Ἐπίκουρος (cf. fr. 275 Us.), ἢ τὸ τριχῇ διαστατόν, τουτέστι τὸ ἐκ μήκους καὶ πλάτους καὶ βάθους, καθάπερ οἱ μαθηματικοὶ λέγουσιν, ἢ τὸ τριχῇ διαστατὸν μετὰ ἀντιτυπίας, ὡς πάλιν ὁ Ἐπίκουρος, ἵνα τούτῳ διορίζῃ τοῦ κενοῦ ἢ ὄγκος ἀντίτυπος, ὡς ἄλλοι, ὅπως δʼ ἂν ἔχῃ,
1.22birçok özelliğin bir araya gelmesiyle düşünüldüğüne, birden çok şeyi bir araya getirmek de basit ve akıldan yoksun bir hissin değil, akıl yürüten düşüncenin işi olduğuna göre, cisim duyulur şeylerden olamaz.
ἐπεὶ κατὰ σύνοδον πολλῶν ἰδιωμάτων νοεῖται, ἡ δέ πλειόνων ἐπισύνθεσις οὐχ ἁπλῆς τινος καὶ ἀλόγου αἰσθήσεώς ἐστιν ἔργον ἀλλὰ λογικῆς διανοίας [εἰ δὲ λογικῆς διανοίας], οὐκ ἔσται τῶν αἰσθητῶν τὸ σῶμα.
1.23Duyulur olduğunu varsaysak bile yine öğretilemez. Çünkü duyulur olan, duyulur olduğu ölçüde öğretilmez: kimse beyazı görmeyi, tatlıyı tatmayı, sıcağa dokunmayı, güzel kokuyu koklamayı öğrenmez; bunlar öğretilmeyen, bizde tabiatça bulunan şeylerdir.
κἂν αἰσθητὸν δὲ[ πάλιν ]αὐτὸ ὑποθώμεθα, πάλιν ἐστὶν ἀδίδακτον. τὸ γὰρ αἰσθητὸν πάλιν, ᾖ αἰσθητόν ἐστιν, οὐ διδάσκεται· οὐδεὶς γὰρ λευκὸν ὁρᾶν μανθάνει, οὐδὲ γλυκέος γεύεσθαι, οὐδὲ θερμοῦ ἅπτεσθαι, οὐκ εὐώδους ὀσφραίνεσθαι, ἀλλʼ ἔστι ταῦτα τῶν ἀδιδάκτων καὶ φυσικῶς ἡμῖν προσόντων.
1.24Geriye cismin düşünülür olduğunu ve bu bakımdan öğretilebilir olduğunu söylemek kalıyor. Bunun nasıl doğru olabileceğine bakalım. Cisim tek başına ne uzunluk ne genişlik ne de derinlikse, bunların hepsinden oluşan diye düşünülen şeyse, bunların hepsi cisimsiz olduğuna göre onlardan oluşanı da cisim değil, cisimsiz diye düşünmek zorunludur; bu yüzden de öğretilemez.
λείπεται οὖν νοητόν τε λέγειν τὸ σῶμα καὶ ταύτῃ διδακτόν. ὅπως δʼ ἂν ἀληθὲς εἴη, σκοπῶμεν. εἴ γὰρ μήτε μῆκός ἐστι κατ’ ἰδίαν τὸ σῶμα μήτε πλάτος ἢ βάθος, τὸ δέ ἐξ ἀπάντων νοούμενον, ἀνάγκη πάντων ἀσωμάτων ὄντων καὶ τὸ ἐξ αὐτῶν συστὰν ἀσώματον νοεῖν καὶ οὐ σῶμα, διὰ δέ τοῦτο καὶ ἀδίδακτον,
1.25Üstelik bunlardan oluşan cismi düşünen kişi, onu düşünebilmek için önce bunların kendilerini düşünmelidir. Onları ya doğrudan karşılaşma yoluyla düşünecektir ya da karşılaşılan bir şeyden geçiş yoluyla. Doğrudan karşılaşma yoluyla düşünemez; çünkü cisimsizdirler ve cisimsiz şeyleri doğrudan karşılaşma yoluyla algılamayız, zira hisle algılama her zaman temas yoluyla olur. Karşılaşılan bir şeyden geçiş yoluyla da düşünemez; çünkü yola çıkıp bunlar hakkında bir kavram oluşturabileceği duyulur hiçbir şey yoktur. Demek ki cismin oluştuğu şeyleri düşünemediğimize göre, cismi öğretmeye de asla gücümüz yetmez.
πρὸς τῷ τὸν νοοῦντα τὸ ἐκ τούτων συνεστὼς σῶμα πρότερον ὀφείλειν αὐτὰ ταῦτα νοεῖν, ἵνα κἀκεῖνο δυνατὸν ᾖ νοεῖν. ἢ γὰρ περιπτωτικῶς αὐτὰ νοήσει κατὰ μετάβασιν ἀπὸ περιπτώσεως. οὔε δέ περιπτωτικῶς· ἀσώματα γάρ ἐστι, καὶ τῶν ἀσωμάτων οὐκ ἀντιλαμβανόμεθα περι|πτωτικῶς, ἀεὶ κατὰ θίξιν γινομένης τῆς περὶ τὴν αἴσθησιν ἀντιλήψεως. καὶ μὴν οὐδὲ κατὰ μετάβασιν ἀπὸ περιπτώσεως, τῷ μηδὲν ἔχειν αἰσθητὸν ἀφʼ οὗ μετιών τις ποιήσεται τούτων ἐπίνοιαν. τοίνυν οὐδὲ τὰ ἐξ ὧν τὸ σῶμα νοεῖν δυνάμενοι πάντως οὐδέ διδάσκειν τοῦτο ἰσχύσομεν.
1.26Ama cismin nasıl düşünüldüğünü ve var olup olmadığını septik yazılarımızda daha ayrıntılı biçimde hatırlattık. Şimdi bu çürütmeleri bir yana bırakıp şunu söyleyelim: Cisimler en genel düzeyde iki türlüdür; kimi duyulur, kimi düşünülür. Öğretilen şey bir cisimse, mutlaka ya düşünülür ya duyulurdur.
Ἀλλὰ περὶ μὲν τῆς τοῦ σώματος νοήσεως τε καὶ ὑποστάσεως ἐν τοῖς σκεπτικοῖς (PH III 38 sq.) ὑπεμνήσαμεν ἀκριβέστερον· νυνὶ δὲ ἀποστάντες τούτων τῶν ἐλέγχων ἐκεῖνο λέγωμεν ὅτι τῶν σωμάτων κατὰ τὸ ἀνωτάτω διττή τίς ἐστι διαφορά· τὰ μέν γὰρ αὐτῶν αἰσθητὰ καθέστηκε τὰ δὲ νοητά. καὶ εἰ τὸ διδασκόμενόν ἐστι σῶμα. πάντως ἤτοι νοητόν ἐστιν ἢ αἰσθητόν.
1.27Ama duyulur olamaz, çünkü öyle olsaydı herkese eşit ölçüde görünmesi ve apaçık olması gerekirdi; düşünülür de olamaz, çünkü belirsizdir ve tam da bu yüzden bütün filozoflar arasında karara bağlanamayan bir ihtilaf konusudur: kimi cismin bölünmez olduğunu söyler, kimi bölünebilir olduğunu; bölünebilir diyenlerden de kimi sonsuza dek bölündüğünü, kimi en küçük ve parçasız bir şeyde son bulduğunu ileri sürer. Demek ki cisim öğretilebilir değildir.
Cisimsiz olan da öğretilemez.
ἀλλʼ οὔτε αἰσθητὸν εἶναι δύναται διὰ τὸ πᾶσιν ἐπʼ ἴσης ὀφείλειν φαίνεσθαι καὶ πρόδηλον ὑπάρχειν, οὔτε νοητὸν διὰ τὸ ἀδηλεῖσθαι καὶ οὐτὸ τοῦτο ἀνεπικρίτως διαφωνεῖσθσι παρὰ πᾶσι τοῖς φιλοσόφοις, τῶν μέν ἄτομον τοῦτο λεγόντων ὑπάρχειν τῶν δὲ τμητόν, καὶ τῶν τμητὸν φαμένων εἶνσι ἐνίων μέν εἰς ἄπειρον τέμμινεσθαι τοῦτο ἀξιούντων, ἐνίων δὲ εἰς ἐλάχιστον καὶ ἀμερὲς καταλήγειν. οὐκ ἄρα διδακτόν ἐστι τὸ σῶμα. Καὶ μὴν οὐδὲ τὸ ἀσώματον.
1.28Çünkü biri hangi cisimsiz şeyin öğretildiğini söylerse söylesin —ister Platon'un ideası, ister Stoacıların lekton'u, ister yer, boşluk, zaman ya da bu türden başka bir şey olsun; bunların var olup olmadığı hakkında aceleyle bir şey söylemeyelim, her birinin var olmadığını göstermeye kalkıp bir incelemenin içinde başka incelemelere girişmeyelim— bu şey açıkça hâlâ araştırılmaktadır ve dogmatikler arasında
su aktıkça, uzun ağaçlar yeşerdikçe
araştırılmaya devam edecektir: kimi bunların var olduğunu ileri sürer, kimi var olmadığını, kimi de hükmünü askıya alır. Davası hâlâ sürmekte olan, havada kalmış tartışmalara konu şeylerin üzerinde uyuşulmuş, herkesçe kabul edilmiş şeyler gibi öğretildiğini söylemek ise saçmadır.
πᾶν γὰρ καὶ ὁποῖον ἄν τις ἀσώματον λέγῃ διδάσκεσθαι, ἐάν τε τὴν Πλατωνικὴν ἰδέαν, ἐάν τε τὸ παρὰ τοῖς Στωικοῖς λεκτόν, ἐάν τε τόπον ἢ κενὸν ἢ χρόνον ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων, ἵνα μηδὲν προπετές περὶ τῆς ὑποστάσεως αὐτῶν λέγωμεν, μηδʼ ἑτέρας σκέψεις ἐν ἑτέραις διεξοδεύωμεν παριστάντες τὸ ἀνυπόστατον ἑκάστου, [ὃ] προδήλως μέν ἐπιζητεῖται καὶ (Homeri vita Ηerodotea § 11) ἔς τʼ ἂν ὕδωρ τε νάῃ καὶ δένδρεα μακρὰ τεθήλῃ ζητήσεται παρὰ τοῖς δογματικοῖς, τῶν μέν εἶναι ταῦτα διαβεβαιουμένων, τῶν δὲ μὴ εἶναι, τῶν δὲ ἐπεχόντων· τὸ δὲ τὰ ἔτι ἐπίδικα καὶ ἐν μετεώροις ἀμφισβητήσεσι κείμενα | ὡς σύμφωrα καὶ ὁμόλογα διδάσκεσθαι λέγειν τῶν ἀτόπων ἐστίν.
1.29Var olanların kimi cisim, kimi cisimsiz olduğuna ve bunların hiçbirinin öğretilmediği gösterildiğine göre, hiçbir şey öğretilmez.
Konu şöyle de ele alınabilir: Bir şey öğretiliyorsa, ya doğrudur ya yanlış. Yanlışın öğretilebilir olmadığı hemen kabul edilir; doğru da öğretilebilir değildir, çünkü septik notlarımızda gösterildiği gibi doğru aporia konusudur ve aporia konusu olan şeylerin öğrenilmesi olmaz.
Εἰ οὖν τῶν ὄντων τὰ μέν ἐστι σώματα τὰ δὲ ἀσώματα, δέδεικται δὲ οὐδέτερα τούτων διδασκόμενα, οὐδὲν διδάσκεται. Ἐπιχειρητέον δὲ καὶ οὕτως. εἰ διδάσκεταί τι, ἤτοι ἀληθές ἐστιν ἢ ψεῦδος. οὔτε δὲ ψεῦδος διδακετόν ἐστιν, ὡς αὐτόθεν ὁμόλογον, οὔτε ἀληθές τὸ γὰρ ἀληθὲς ἄπορον, ὡς ἐν τοῖς σκεπτικοῖς ὑπομνήμασι δέδεικται, καὶ τῶν ἀπόρων οὐκ ἔστι μάθησις.
1.30Demek ki öğretilen bir şey yoktur. Genel olarak da, bir şey öğretiliyorsa ya tekhnēye dayalıdır ya değildir. Tekhnēye dayalı değilse öğretilebilir değildir; tekhnēye dayalıysa, doğrudan görünen bir şey olduğu takdirde ne tekhnēye dayalıdır ne de öğretilebilir, belirsiz olduğu takdirde ise belirsizliği yüzünden yine öğretilemez. Demek ki öğretilen bir şey yoktur.
Bununla birlikte öğreten de ortadan kalkar, çünkü öğreteceği bir şey yoktur; öğrenen de, çünkü öğreneceği bir şey yoktur. Yine de bunların her birini ayrı ayrı ele alıp aporialarını ortaya koyacağız.
οὐκ ἄρα ἔστι τι τὸ διδασκόμενον. καθόλου τε, εἰ διδάσκεταί τι, ἤτοι τεχνικόν ἐστιν ἢ ἄτεχνον. καὶ ἄτεχνον μὲν ὄν οὐκ ἔστι διδακτόν, τεχνικὸν δέ εἴπερ καθέστηκεν, αὐτόθεν μὲν φαινόμενον οὔτι τεχνικόν ἐστιν οὕτε διδακτόν, ἄδηλον δέ καθεστὼς διὰ τὸ ἀδηλεῖσθαι πάλιν ἐστὶν ἀδίδακτον. 〈οὐκ ἄρα ἔστι τι τὸ διδασκόμενον.〉 Ὧι συναναιρεῖται καὶ ὁ διδάσκων διὰ τὸ μὴ ἔχειν ὃ διδάξει [ᾗ ἄδηλόν ἐστιν ], ὅ τε μανθάνων διὰ τὸ μὴ ἔχειν ὅ μάθῃ. ὅμως δʼ οὖν καὶ περὶ ἑκατέρου τούτων κατʼ ἰδίαν ἐπελθόντες ἀπορήσομεν.
1.31Öğreten ve öğrenen üzerine
Bunlardan biri varsa, ya tekhnēden yoksun olan, yani acemi, kendisi gibi acemi birine öğretecektir, ya tekhnē sahibi olan, yani usta, kendisi gibi bir ustaya, ya acemi ustaya, ya da tersi. Acemi acemiye öğretemez, tıpkı körün köre yol gösteremeyeceği gibi. Usta da kendisi gibi bir ustaya öğretemez; çünkü ikisinin de öğrenmeye ihtiyacı yoktur, aynı şeylere bolca sahip olduklarından öğrenmek için ne bu ona ne o buna daha çok muhtaçtır.
Περὶ τοῦ διδάσκοντος καὶ μανθάνοντος Εἰ γὰρ ἔστι τις τούτων, ἤτοι ὁ ἄτεχνος τὸν ὁμοίως ἄτεχνον διδάξει ἢ ὁ τεχνίτης τὸν ὁμοίως τεχνίτην ἢ ὁ ἄτεχνος τὸν τεχνίτην ἢ ἀνάπαλιν. οὔτε δέ ὁ ἄτεχνος τὸν ἄτεχνον δύναται διδάσκειν, ὡς οὐδὲ ὁ τυφλὸς τὸν τυφλὸν ὁδηγεῖν, οὔτε ὁ τεχνίτης τὸν ὁμοίως τεχνίτην οὐδέτερος γὰρ αὐτῶν ἐδεῖτο μαθήσεως, καὶ οὐ μιᾶλλον οὗτος ἐκείνου ἢ ἐκεῖνος τούτου χρείαν ἔχει πρὸς τὸ μανθάνειν, τοῖς ἴσοις περιουσιαζόμενοι.
1.32Acemi de ustaya öğretemez; bu, gören birine kör birinin yol gösterdiğini söylemeye benzer. Çünkü tekhnēnin kurallarına kör olan acemi, hiç bilmediği şeyleri kimseye öğretemez; tekhnēnin kurallarını açıkça gören ve onları bilen usta da kendisine öğretecek birine ihtiyaç duymaz.
οὔτε ὁ ἄτεχνος τὸν τεχνίτην· ὅμοιον γὰρ ὡς εἴ τις λέγοι τὸν βλέποντα ὑπὸ τοῦ πεπηρωμένου ὁδηγεῖσθαι. καὶ γὰρ ὁ ἄτεχνος πρὸς τὰ τεχνικὰ τῶν θεωρημάτων πεπηρωμένος οὐκ ἂν δύναιτό τινα διδάσκειν ἂ μηδὲ τὴν ἀρχὴν οἶδεν, καὶ ὁ τεχνίτης διαβλέπων ἐν τοῖς τεχνικοῖς θεωρήμασι καὶ γνῶσιν αὐτῶν ἐσχηκὼς οὐ δεήσεται τοῦ διδάξοντος.
1.33Geriye ustanın acemiye öğretmenlik ettiğini söylemek kalıyor. Bu ise öncekilerden de saçmadır; çünkü septik bölümde ustayı da tekhnēnin kurallarıyla birlikte aporiaya sokmuştuk. Acemi de ne acemiyken usta olabilir, ne de ustayken hâlâ usta olmaktadır; o zaman zaten ustadır.
λείπεται οὖν τὸν τεχνίτην τοῦ ἀτέχνου διδάσκαλον εἶναι λέγειν. ὃ τῶν προτέρων ἐστὶν ἀτοπώτερον· ὅ τε γὰρ τεχνίτης συνηπόρηται ἡμῖν τοῖς τῆς τέχνης θεωρήμασιν ἐν τῷ σκεπτικῷ τόπῳ (PH) III 259), ὅ τε ἄτεχνος οὔτε ὅτε ἐστὶν ἄτεχνος δύναται γενέσθαι τεχνίτης, οὔτε ὅτε ἐστὶ τεχνίτης ἔτι γίνεται τεχνίτης ἀλλʼ ἔστιν.
1.34Çünkü acemiyken doğuştan kör ya da sağır olana benzer: Bu kişi tabiatı gereği nasıl hiçbir zaman renklerin ya da seslerin kavramına ulaşamazsa, acemi de acemi olduğu sürece tekhnēnin kurallarına kör ve sağır olduğundan bunlardan hiçbir şeyi ne görebilir ne duyabilir. Usta olduktan sonra ise artık öğrenmekte değildir, öğrenmiştir.
ἄτεχνος μὲν γὰρ ὢν ὅμοιός ἐστι τῷ ἐκ γενετῆς τυφλῷ ἢ κωφῷ, καὶ ὃν τρόπον οὗτος οὐδέποτε ἢ εἰς χρωμάτων εἰς φωνῶν ἐλθεῖν ἔννοιαν πέφυκεν, οὕτως οὐδὲ ὁ ἄτεχνος, ἐφʼ ὅσον ἐστὶν ἄτεχνος, τετυφλωμένος καὶ κεκωφωμένος πρὸς τὰ τεχνικὰ θεωρήματα οὔτε ἰδεῖν οὔτε ἀκοῦσαί τι τούτων οἷός τε ἐστίν τεχνίτης δὲ γενόμενος οὐκέτι διδάσκεται ἄλλὰ δεδίδακται.
1.35Değişme, etkilenme, oluş ve yok oluş hakkında, doğa filozoflarına karşı itirazlarımızda önceden ele aldığımız aporiaları da buraya taşımak gerekir. Şimdilik ilim erbabına öğretilen bir şeyin, yol gösteren birinin ve aynı şekilde öğrenen birinin var olduğunu kabul edip ardından öğrenme yolunu soralım.
Μετακτέον δέ τὰς ἀπορίας ἐκ τῶν περὶ μεταβολῆς καὶ πάθους γενέσεως τε καὶ φθορᾶς προεγκεχειρισμένων ἡμῖν ἐν ταῖς πρὸς τοὺς φυσικοὺς ἀντιρρήσεσι (M IX 195 et X 310). τὰ δέ νῦν συγχωρήσαντες τοῖς ἀπὸ τῶν μαθημάτων εἶναί τι τὸ διδασκόμενον πρᾶγμα καὶ εἶναί τινα τὸν ὑφηγούμενον, ὡσαύτως δέ καὶ τὸν μιανθάνοντα, τὸ μετὰ τοῦτο ἀπαιτῶμεν τὸν τρόπον τῆς μαθήσεως.
1.36Öğrenme yolu üzerine
Öğretim ya apaçıklıkla olur ya da sözle. Bunlardan apaçıklık gösterilebilen şeylere aittir; gösterilebilen şey görünendir; görünen şey, göründüğü ölçüde herkesçe ortaklaşa algılanabilir; herkesçe ortaklaşa algılanabilen şey ise öğretilmez. Demek ki apaçıklıkla gösterilebilen şey öğretilebilir değildir. Söz ise ya bir şey anlatır ya anlatmaz.
Περὶ τρόπου μαθήσεως Ἢ γὰρ ἐναργείᾳ γίνεται ἢ λόγῳ τὰ τῆς διδασκαλίας. ἀλλὰ τούτων ἡ μὲν ἐνάργεια τῶν δεικτῶν ἐστί, τὸ δὲ δεικτὸν φαινόμενον, τὸ δέ φαινόμενον, ᾗ φαίνεται, κοινῶς πᾶσι ληπτόν, τὸ δὲ κοινῶς πᾶσι ληπτὸν ἀδίδακτον· οὐκ ἄρα τὸ ἐναργείᾳ δεικτὸν διδακτόν. ὁ δὲ λόγος ἤτοι σημαίνει ἢ οὐ σημαίνει.
1.37Hiçbir şey anlatmıyorsa hiçbir şeyi öğretemez; bir şey anlatıyorsa ya tabiatça anlatır ya da uzlaşmayla. Tabiatça anlatmaz, çünkü herkes herkesi duyunca anlamaz: Yunanlılar barbarları, barbarlar Yunanlıları anlamaz, hatta Yunanlılar Yunanlıları, barbarlar da barbarları anlamaz. Uzlaşmayla anlatıyorsa,
καὶ μηδὲν μὲν σημαίνων οὐδὲ διδάσκαλός τινός ἐστι, σημαίνων δὲ ἤτοι φύσει τι σημαίνει ἢ θέσει. καὶ φύσει μέν οὐ σημαίνει διὰ τὸ μὴ πάντας πάντων ἀκούειν, Ἕλληνας βαρβάρων καὶ βαρβάρους Ἑλλήνων ἢ Ἕλληνας Ἑλλήνων ἢ βαρβάρους βαρβάρων θέσει δὲ εἴπερ σημαίνει,
1.38açıktır ki kelimelerin karşılık olarak konduğu şeyleri önceden kavramış olanlar bunları algılayacaktır; ama bilmediklerini kelimelerden öğrenerek değil, bildiklerini tazeleyerek. Bilmediklerini öğrenmeye ihtiyaç duyanlar ise artık algılamayacaktır.
Ne öğretilen şey, ne öğreten, ne öğrenen, ne de öğrenme yolu varsa, açıktır ki ne öğrenilen bir ilim vardır ne de bir ilmin başında duran biri.
δῆλον ὡς οἱ μέν προκατειληφότες τὰ καθʼ ὧν αἱ λέξεις κεῖνται καὶ ἀντιλήψονται τούτων, οὐ τὸ ἀγνοούμενον ἐξ αὐτῶν διδα σκόμενοι, τὸ δʼ ὅπερ ἤδεισαν ἀνανεούμενοι, οἱ δὲ χρῄζυντες τῆς τῶν ἀγνοουμένων μαθήσεως οὐκέτι. Εἰ οὖν οὔτε τὸ διδασκόμενον ἔστιν οὔτε ὁ διδάσκων οὔτε ὁ μανθάνων οὔτε ὁ τρόπος τῆς μαθήσεως, δῆλον ὡς οὐδέ μάθημα, οὐδέ ὁ μαθήματος προεστώς.
1.39Ama yalnız bütün ilim erbabına karşı genel bir itiraz değil, her birine karşı daha özel bir itiraz da yapmayı vaat ettiğimiz için, öğrenilen bir şeyin var olduğunu ve öğrenmenin mümkün olduğunu varsayarak her ilmin vaat ettiği şeyin mümkün olup olmadığına bakalım. Çürütmek için, çürüttüğümüz kişilerin söylediği her şeyi ele almayalım (bu hem dolambaçlı ve yöntemsiz, hem de belki imkânsızdır),
ἀλλʼ ἐπεὶ οὐ καθολικὴν μόνον πρὸς πάντας τοὺς μαθηματικοὺς ὑπεσχόμεθα ποιήσασθαι τὴν ἀντίρρησιν ἀλλὰ καὶ εἰδικωτέραν πρὸς ἕκαστον, ὑποτιθέμενοι τὸ εἶναί τι μάθημα καὶ δυνατὴν ὑπάρχειν τὴν μάθησιν, σκοπῶμεν εἰ καὶ τὸ ἑκάστου μαθήματος ἐπάγγελμα δυνατόν ἐστι, λαμβάνοντες πρὸς τοὺς ἐλέγχους μὴ πάντα τὰ παρὰ τοῖς ἐλεγχομένοις λεγόμενα (τοῦτο γὰρ σὺν τῷ περισκελές καὶ ἀμέθοδον εἷναι τάχα καὶ ἀδύνατόν ἐστι),
1.40her birinden rastgele şeyleri de seçmeyelim (bu belki onlara dokunmaz bile); ortadan kalkınca her şeyin onlarla birlikte ortadan kalktığı şeyleri ele alalım. Bir şehri almaya çalışanlar nasıl en çok, ele geçince şehrin de düşmüş olacağı yerlere hâkim olmaya uğraşır, surları yıkar, donanmayı yakar ya da yaşam kaynaklarını keserlerse, biz de ilim erbabıyla mücadele ederken onların her şeyini ayakta tutan şeylere aynı biçimde saldırmayı deneyelim: ilkelere, ilkelerden çıkan küllî yöntemlere ya da gayelere; çünkü her ilim ya bunlarda bulunur ya da bunlardan oluşur.
Gramercilere Karşı1.40μήτε δʼ ἐκ πάντων τὰ ὁποιαοῦν (τοῦτο γὰρ ἴσως οὐδὲ καθικνεῖται αὐτῶν), ἀλλὰ τὰ ὧν ἀναιρουμένων συναναιρεῖται πάντα. καὶ ὃν τρόπον οἱ πόλιν λαβεῖν σπεύδοντες ἐκείνων μάλιστα ἐγκρατεῖς γίνεσθαι σπουδάζουσιν ὧν ἁλόντων καὶ ἡ πόλις ἑάλωκεν, οἷον τείχη καθαιροῦντες ἢ στόλον ἐμπιπράντες ἢ τὰς εἰς τὸ ζῆν ἀφορμὰς ἀποκλείοντες, οὕτω καὶ ἡμεῖς τοῖς ἀπὸ τῶν μαθημάτων διαγωνιζόμενοι τὸ αὐτὸ πειράζωμεν ἐξ ὧν αὐτοῖς σώζεται τὰ πάντα, οἷον ἢ ἀρχὰς ἢ τὰς ἐκ τῶν ἀρχῶν καθολικὰς μεθόδους ἢ τὰ τέλη ἐν τούτοις γὰρ ἢ ἐκ τούτων συνίσταται πᾶν μάθημα. ΠΡΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥΣ
μήτε δʼ ἐκ πάντων τὰ ὁποιαοῦν (τοῦτο γὰρ ἴσως οὐδὲ καθικνεῖται αὐτῶν), ἀλλὰ τὰ ὧν ἀναιρουμένων συναναιρεῖται πάντα. καὶ ὃν τρόπον οἱ πόλιν λαβεῖν σπεύδοντες ἐκείνων μάλιστα ἐγκρατεῖς γίνεσθαι σπουδάζουσιν ὧν ἁλόντων καὶ ἡ πόλις ἑάλωκεν, οἷον τείχη καθαιροῦντες ἢ στόλον ἐμπιπράντες ἢ τὰς εἰς τὸ ζῆν ἀφορμὰς ἀποκλείοντες, οὕτω καὶ ἡμεῖς τοῖς ἀπὸ τῶν μαθημάτων διαγωνιζόμενοι τὸ αὐτὸ πειράζωμεν ἐξ ὧν αὐτοῖς σώζεται τὰ πάντα, οἷον ἢ ἀρχὰς ἢ τὰς ἐκ τῶν ἀρχῶν καθολικὰς μεθόδους ἢ τὰ τέλη ἐν τούτοις γὰρ ἢ ἐκ τούτων συνίσταται πᾶν μάθημα. ΠΡΟΣ ΓΡΑΜΜΑΤΙΚΟΥΣ
Hemen gramercilere karşı araştırmayla başlayalım. Önce, neredeyse bebeklikten, ilk kundaktan itibaren gramere teslim ediliriz ve gramer öteki şeyleri öğrenmek için bir tür başlangıç çizgisidir; sonra da bütün epistēmēlerden daha cüretkârdır, adeta Sirenlerin vaadini verir.
Ἀρχέτω δὲ ἡμῖν εὐθὺς ἡ πρὸς τοὺς γραμματικοὺς ζήτησις, πρῶτον μὲν ἐπείπερ ἀπὸ νηπιότητος σχεδὸν καὶ ἐκ πρώτων σπαργάνων γραμματικῇ παραδιδόμεθα, ἔστι δὲ αὕτη οἷον ἀφετήριόν τι πρὸς τὴν τῶν ἄλλων μάθησιν, εἶθʼ ὅτι παρὰ πάσας θρασύνεται τὰς ἐπιστήμας, σχεδόν τι τὴν τῶν Σειρήνων ὑπόσχεσιν ὑπισχνουμένη.
1.42Sirenler, insanın tabiatça öğrenmeye düşkün olduğunu ve göğsünde hakikate karşı büyük bir özlemin yandığını bildikleri için, yanlarından geçenleri yalnız tanrısal şarkılarla büyülemeyi değil, onlara var olan şeyleri öğretmeyi de vaat ederler. Şöyle derler:
Gel buraya, çok övülen Odysseus, Akhaların büyük övüncü, durdur gemini de dinle bizim sesimizi. Kara gemisiyle buradan geçip de ağzımızdan çıkan bal tatlı sesi dinlemeden giden olmadı hiç; sevinçle döner gider, daha çok şey bilerek. Çünkü biliriz geniş Troya'da Argoslularla Troyalıların tanrıların isteğiyle çektikleri bütün sıkıntıları; biliriz bereketli yeryüzünde olup biten her şeyi.
Gramer ise
ἐκεῖναι μὲν γὰρ εἰδυῖαι ὅτι φύσει φιλομαθής ἐστιν ἄνθρωπος καὶ πολὺς αὐτῷ κατὰ στέρνων τῆς ἀληθείας ἵμερος ἐντέτηκεν, οὐ μόνον θεσπεσίοις μέλεσι κηλήσειν τοὺς παραπλέοντας ὑπισχνοῦνται ἀλλὰ καὶ τὰ ὄντα αὐτοὺς διδάξειν· φασὶ γὰρ (μ 184— 191) δεῦρʼ ἄγʼ ἰών, πολύαινʼ Ὀδυσεῦ, μέγα κῦδος Ἀχαιῶν, νῆα κατάστησον, ἵνα νωιτέρην ὄπʼ ἀκούσῃς. οὐ γάρ πώ τις τῇδε παρέπλω νηὶ μελαίνῃ πρίν γʼ ἡμέων μελίγηρυν ἀπὸ στομάτων ὄπʼ ἀκούση, ἀλλʼ ὅ γε τερψάμενος νεῖται καὶ πλείονα εἰδώς. ἴδμεν γὰρ τοι πάνθʼ ὅσ’ ἑνὶ Τροίῃ εὐρείῃ Ἀργεῖοι Τρῶές τε θεῶν ἰότητι μόγησαν, ἴδμεν δʼ ὅσσα γένηται ἐπὶ χθονὶ πουλυβοτείρῃ. ἡ δέ γραμματική,
1.43efsanelerden ve tarihlerden gelen şeyleri akılla ayırt etmekle yetinmeyip lehçeler, dil kuralları ve metinlerin okunuşu konusundaki işleriyle de övünerek, dinleyenlerde kendisine karşı büyük bir arzu uyandırır. Ama kapının önünde dolaşıp duruyor gibi görünmemek için, kaç türlü gramer olduğunu ve bunlardan hangisi hakkında araştırma yapacağımızı göstermeliyiz.
Gramer kaç anlamda söylenir1.43σὺν τῷ τὰ ἐκ τῶν μύθων τε καὶ ἱστοριῶν λόγῳ διορίζειν καὶ τὸ περὶ τὰς διαλέκτους καὶ τεχνολογίας καὶ ἀναγνώσεις πραγματικὸν αὐχοῦσα, πολὺν ἑαυτῆς ἐργάζεται τοῖς ἀκούουσι πόθον. ἀλλʼ ἵνα μὴ παρὰ θύραν πλανᾶσθαι δοκῶμεν, ὑποδεικτέον πόσαι τέ εἰσι γραμματικαὶ καὶ περὶ τίνος αὐτῶν πρόκειται ζητεῖν. Ποσαχῶς λέγ ἔεται γραμματική
σὺν τῷ τὰ ἐκ τῶν μύθων τε καὶ ἱστοριῶν λόγῳ διορίζειν καὶ τὸ περὶ τὰς διαλέκτους καὶ τεχνολογίας καὶ ἀναγνώσεις πραγματικὸν αὐχοῦσα, πολὺν ἑαυτῆς ἐργάζεται τοῖς ἀκούουσι πόθον. ἀλλʼ ἵνα μὴ παρὰ θύραν πλανᾶσθαι δοκῶμεν, ὑποδεικτέον πόσαι τέ εἰσι γραμματικαὶ καὶ περὶ τίνος αὐτῶν πρόκειται ζητεῖν. Ποσαχῶς λέγ ἔεται γραμματική
Gramer kelimesi eşadlılık yoluyla hem genel hem özel bir anlamda kullanılır. Genel anlamda, Yunan ya da barbar, hangi harflerin olursa olsun bilgisidir; buna alışıldığı üzere okuma yazma bilgisi deriz. Daha özel anlamda ise Malloslu Krates, Aristophanes ve Aristarkhos'un çevrelerinde işlenmiş olan tam gramerdir.
Γραμματικὴ τοίνυν λέγεται κατὰ ὁμωνυμίαν κοινῶς τε καὶ ἰδίως, καὶ κοινῶς μὲν ἡ τῶν ὁποιωνδηποτοῦν γραμμάτων εἴδησις, ἐάν τε Ἑλληνικῶν ἐάν τε βαρβαρικῶν, ἣν συνήθως γραμματιστικὴν καλοῦμεν, ἰδιαίτερον δὲ ἡ ἐντελὴς καὶ τοῖς περὶ Κράτητα τὸν Μαλλώτην (F 16 Mette) Ἀριστοφάνην τε καὶ Ἀρίσταρχον ἐκπονηθεῖσα.
1.45Bunların her ikisi de bir kökten türeyerek uygun bir biçimde adlandırılmış görünür. Birincisi adını eklemli sesleri işaretlediğimiz harflerden (grammata) alır. İkincisi ise belki, bazılarının ileri sürdüğü gibi, adını birincisinden genişletilerek almıştır; çünkü birincisi onun bir parçasıdır. Nasıl ki hekimlik (iatrikē) adını eskiden okların (ios) çıkarılmasından almış, ama şimdi çok daha fazla tekhnē isteyen öteki rahatsızlıkların tedavisi için de kullanılıyorsa,
δοκεῖ δὲ τούτωον ἑκατέρα καὶ ἀπό τινος ἐτύμου φεριυνύμως προσηγορεῦσθαι. ἡ μὲν γὰρ πρώτη ἀπὸ τῶν γραμμάτων οἷς σημειούμεθα τὰς ἐνάρθρους φωνάς, ἡ δέ δευτέρα τάχα μέν, ὥς τινες ἠξιώκασι, διατακτικώτερον ἀπὸ τῆς πρώτης· μοῖρα γάρ ἐστιν αὐτῆς, καὶ ὃν τρόπον ἡ ἰατρικὴ εἴρηται μὲν τὸ παλαιὸν ἀπὸ τῆς τῶν ἰῶν ἐξαιρέσεως, ἐπικατηγορεῖται δέ νῦν καὶ τῆς τῶν ἄλλων παθῶν ἀνασεευῆς πολλῷ τεχνικωτέρας οὔσης,
1.46geometri nasıl adını başlangıçta toprağın ölçülmesinden almış, ama şimdi doğaya ilişkin daha derin konuların incelenmesi için de kullanılıyorsa, tam gramer de başlangıçta harflerin bilgisinden adını almış, sonra harflere ilişkin daha çeşitli ve tekhnēye daha çok dayanan kuralların bilgisine de genişletilmiştir.
καὶ ὡς γεωμετρία ἔσπακε μὲν τὴν κλῆσιν ἀρχικῶς ἀπὸ τῆς κατὰ τὴν γῆν κσταμετρήσεως, τάττεται δὲ ἐπὶ | τοῦ παρόντος καὶ κατὰ τῆς τῶν φυσικωτέρων θεωρίας, οὕτω καὶ ἡ τέλειος γραμ ματικὴ ἀπὸ τῆς τῶν γραμμάτων εἰδήσεως κατ’ ἀρχὰς ὀνομασθεῖσα διετάθη καὶ ἐπὶ τὴν ἐν τοῖς ποικιλωτέροις αὐτῶν καὶ τεχνικωτέροις θεωρήμασι γνῶσιν.
1.47Belki de Asklepiades ve izleyicilerinin dediği gibi bu da adını harflerden almıştır, ama okuma yazma bilgisinin adını aldığı harflerden değil: O, dediğim gibi, adını harf unsurlarından alır; bu ise üzerinde emek verdiği yazılı eserlerden. Çünkü bunlara da grammata denirdi; nitekim resmî kayıtlara "kamu yazıları" deriz, birinin pek çok "yazı"da tecrübeli olduğunu söylediğimizde de harfleri değil yazılı eserleri kastederiz.
τάχα δέ, ὥς φασιν οἱ περὶ τὸν Ἀσκληπιάδην (FHG III 299 Mueller), καὶ αὐτὴ ἀπὸ μέν γραμμάτων ὠνόμιασται, οὐκ ἀπὸ τούτων δέ ἀφʼ ὧν καὶ ἡ γραμματιστική, ἀλλʼ ἐκείνη μέν, ὡς ἔφην, ἀπὸ τῶν στοιχείων, αὕτη δέ ἀπὸ τῶν συγγραμμάτων περὶ οἷς πονεῖται. γράμματα γὰρ καὶ ταῦτα προσηγορεύετο, καθὰ καὶ δημόσια καλοῦμεν γράμματα, καὶ πολλῶν τινὰ γραμμάτων ἔμπειρον ὑπάρχειν φαμέν, τουτέστιν οὐ τῶν στοιχείων ἀλλὰ τῶν συγγραμμάτων.
1.48Kallimakhos da bazen bir şiire, bazen düzyazı bir esere gramma diyerek şöyle der:
Kreophylos'un emeğiyim; bir zamanlar tanrısal ozanı evinde konuk etmişti; anlatırım Eurytos'un çektiklerini ve sarışın İoleia'yı; Homeros'un yazısı derler bana. Kreophylos için, sevgili Zeus, bu büyük bir şeref.
Ve yine:
"Elveda Güneş" deyip Ambrakialı Kleombrotos yüksek bir surdan Hades'e atladı; ölümü hak ettirecek hiçbir şey görmemişti, yalnızca Platon'un psykhē üzerine o tek yazısını okumuştu.
1.48καὶ Καλλίμαχος (epigr. 6 Pfeiffer) δέ, ποτὲ μὲν τὸ ποίημα καλῶν γράμμο ποτὲ δὲ τὸ καταλογαδην σύγγραμμα, ψησί· Κρεοφύλου πόνος εἰμί, δόμῳ ποτέ θεῖον ἀοιδόν δεξαμένου, κλείω δʼ Εὔρυτον ὅσσʼ ἔπαθεν καὶ ξανθὴν Ἰόλειαν, Ὁμήρειον δέ καλεῦμαι γράμμα. Κρεοφύλῳ, Ζεῦ φίλε, τοῦτο μέγα. καὶ πάλιν (epigr. 23 Pfeiffer) εἴπας ‘Ἥλιε χοῖρε’ Κλεόμβροτος Ἀμπρακιώτης ἥλατ’ ἀφʼ ὑψηλοῦ τείχεος εἰς Ἀίδην, ἄξιον οὐδέν ἰδὼν θανάτου τέλος, ἄλλὰ Πλάτωνος ἓν τὸ περὶ ψυχῆς γράμμʼ ἀναλεξάμενος.
1.49Ne var ki gramer iki türlüdür. Biri harfleri ve onların birleşmelerini öğretmeyi vaat eder ve genel olarak bir yazma ve okuma tekhnēsidir; öteki ondan daha derin bir yetidir, harflerin yalnızca bilinmesinden ibaret olmayıp onların nasıl bulunduğunu ve tabiatını, ayrıca onlardan oluşan söz parçalarını ve aynı türden incelenen başka ne varsa araştırmayı da kapsar. Şimdi itiraz edeceğimiz bunlardan birincisi değildir; çünkü o, herkesin uzlaştığı gibi yararlıdır. İlim erbabına düşman görünse de Epikuros'u da bunu kabul edenler arasında saymak gerekir: Hediyeler ve Minnet Üzerine adlı eserinde bilgelerin harfleri öğrenmesinin zorunlu olduğunu yeterince öğretmeye çalışır.
Πλὴν διττῆς οὔσης γραμματικῆς, τῆς μὲν τὰ στοιχεῖα καὶ τὰς τούτων συμπλοκὰς διδάξειν ἐπαγγελλομένης καὶ καθόλου τέχνης τινὸς οὔσης τοῦ γράφειν τε κοὶ ἀναγινώσκειν, τῆς δὲ βαθυτέρας παρὰ ταύτην δυνάμεως, οὐκ ἐν ψιλῇ γραμμάτων γνώσει κειμένης ἀλλὰ κἀν τῷ ἐξετά- ζειν τὴν εὕρεσιν αὐτῶν καὶ τὴν φύσιν, ἔτι δὲ τὰ ἐκ τούτων συνεστῶτα λόγου μέρη καὶ εἴ τι τῆς αὐτῆς ἰδέας θεωρεῖται, πρόκειται νῦν ἀντιλέγειν οὐ τῇ προτέρᾳ· συμφώνως γὰρ κατὰ πάντας ἐστὶ χρειώδης, ἐν οἷς θετέον καὶ τὸν Ἐπίκουρον (ad. fr. 227 Us.), εἰ καὶ δοκεῖ τοῖς ἀπὸ τῶν μαθημάτων διεχθραίνειν· ἐν γοῦν τῷ περὶ δώρων καὶ χάριτος (fr. 22 Us.) ἱκανῶς πειρᾶται διδάσκειν ὅτι ἀναγκαῖόν ἐστι τοῖς σοφοῖς μανθάνειν γράμματα.
1.50Biz de bir adım öteye geçip bunun yalnız bilgeler için değil, bütün insanlar için zorunlu olduğunu söyleyebiliriz. Çünkü her tekhnēnin gayesinin hayat için yararlı olduğu açıktır.
καὶ ἄλλως, εἴπαιμεν ἂν ἡμεῖς, οὐ σοφοῖς μόνον ἀλλὰ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις. ὅτι γὰρ πάσης τέχνης τὸ τέλος εὔχρηστόν ἐστι τῷ βίῳ, φανερόν.
1.51Tekhnēlerin kimi esas olarak sıkıntı veren şeylerden kaçınmak, kimi de yararlı şeyleri bulmak için ortaya çıkmıştır. Birinci türden olan hekimliktir, şifa veren ve acı dindiren tekhnē; ikinci türden olan da gemicilik; çünkü bütün insanlar başka kavimlerden gelen ihtiyaç maddelerine pek çok muhtaçtır.
τῶν δέ τεχνῶν αἱ μέν προηγουμένως ὑπὲρ τῆς τῶν ὀχληρῶν ἐκκλίσεως παρῆλθον, αἱ δὲ ὑπὲρ τῆς τῶν ὠφελίμων εὑρέσεως. καὶ ἔστι τῆς μὲν πρώτης ἰδέας ἰατρική, παιωνὶς οὖσα καὶ λυσίπονος τέχνη, τῆς δὲ δευτέρας κυβερνητική τῆς γὰρ ἀπὸ τῶν ἄλλων ἐθνῶν χρείας μάλιστα δέονται πάντες ἄνθρωποι.
1.52Okuma yazma bilgisi, harflerin icadı sayesinde en uyuşuk hâl olan unutmayı tedavi eder ve en canlı işleyiş olan hafızayı ayakta tutar; neredeyse her şey ona bağlıdır, onsuz ne başkalarına gerekli bir şeyi öğretmek ne de başkasından yararlı bir şey öğrenmek mümkündür. Demek ki okuma yazma bilgisi en yararlı şeylerdendir.
ἐπεὶ οὖν ἡ γραμματιστικὴ διὰ τῆς τῶν γραμμάτων ἐπινοίας ἰᾶτσι μὲν ἀργότατον πάθος, τὴν λήθην, συνέχει δὲ τάτην ἐνέργειαν, τὴν μνήμην, τὰ πάντα ἐπʼ αὐτῇ κεῖτσι σχεδόν, καὶ οὔτε ἄλλους τι ἔνεστι τῶν ἀναγκαίων διδάσκειν οὔτε παρʼ ἄλλου μαθεῖν τι τῶν λυσιτελῶν χωρίς αὐτῆς δυνατὸν ἔσται. οὐκοῦν τῶν χρησιμωτάτων ἡ γραμματιστική.
1.53Nitekim istesek bile, kendi kendimizi çürütmeden onu ortadan kaldıramayız: Okuma yazma bilgisinin yararsız olduğunu öğreten argümanlar yararlıysa ve bunlar onsuz ne hatırlanabilir ne de sonrakilere aktarılabilirse, okuma yazma bilgisi yararlıdır. Gerçi Pyrrhon'un sözlerinin sözcüsü Timon bazılarına bunun zıddı bir kanaatte gibi görünebilir; şöyle der:
Gramer: Kadmos'un Fenike işaretlerini öğrenen adamın ona ne bir daha bakması gerekir ne de üzerinde durması.
Ama durumun böyle olmadığı görülüyor.
ἀμέλει γοῦν οὐδὲ θελήσαντες δυνησόμεθα την ἀπεριτρέπτως ἀνελεῖν εἰ γὰρ αἱ ἄχρηστον δίδάσκουσαι τὴν γραμματιστικὴν ἐπιχειρήσεις εἰσὶν εὔχρηστοι, οὔτε δέ μνημονευθῆναι οὔτε τοῖς αὖθις παροδσθῆναι χωρὶς αὐτῆς δύνανται, χρειώδης ἐστὶν ἡ γραμματιστική. καίτοι δόξειεν ἄν τισιν ἐπὶ τῆς ἐναντίας εἶναι προλήψεως ὁ προφήτης τῶν Πύρρωνος λόγων Τίμων ἐν οἷς φησι (PPE. B 61 Diels) γραμματική, τῆς οὔ τις ἀνασκοπὴ οὐδʼ ἀνάθρησις ἀνδρὶ διδασκομένῳ Φοινικικὰ σήματα Κάδμου· οὐ μὴν οὕτως ἔχειν φαίνεται·
1.54Çünkü onun söylediği, Kadmos'un Fenike işaretlerinin öğretildiği okuma yazma bilgisinin kendisine karşı "ona ne bakmak ne de üzerinde durmak gerekir" demek değildir; insan onu öğreniyorsa nasıl hiç onunla ilgilenmemiş olabilir? Daha çok şunu söyler: "Kadmos'un Fenike işaretlerini öğrenen kimse için bunun dışında başka bir gramerle ilgilenmeye gerek yoktur." Bu da, harflerde ve onlarla yazıp okumada incelenen grameri değil, gösterişçi ve gereksiz merakla uğraşan grameri yararsız saymaya varır.
τὸ γὰρ ὑπʼ αὐτοῦ λεγόμενον οὐκ ἔστι τοιοῦτον κατ’ αὐτῆς τῆς γραμματιστικῆς, καθʼ ἣν διδάσκεται τὰ Φοινικικὰ σήματα Κάδμου, τὸ ‘οὐδεμία ἐστὶν ἀνασκοπὴ οὐδʼ ἀνάθρησις πῶς γάρ, εἰ διδάσκεταί τις αὐτήν, οὐδεμίαν ἔσχηκεν ἐπιστροφὴν αὐτῆς; ἀλλὰ μᾶλλον τοιοῦτό φησι διδαχθέντι τὰ Φοινικικὰ σήματα Κάδμου οὐδεμιᾶς ἄλλης παρὰ τοῦτό ἐστι γραμματικῆς ἐπιστροφήʼ, ὅπερ καταστρέφει οὐκ εἰς τὸ ἀχρηστεῖν ταύτην τὴν ἐν τοῖς στοιχείοις καὶ τῷ διʼ αὐτῶν γράφειν τε καὶ ἀναγινώσκειν θεωρουμένην, ἀλλὰ τὴν πέρπερον καὶ περιεργοτέραν·
1.55Çünkü harfleri kullanmak hayatı sürdürmek için gerekliydi; ama bunlara dair gözleme dayanarak aktarılanla yetinmeyip ayrıca şu harflerin tabiatça ünlü, şunların ünsüz olduğunu, ünlülerden de kiminin tabiatça kısa, kiminin uzun, kiminin de iki zamanlı, yani hem uzun hem kısa okunabilen olduğunu göstermek ve genel olarak gramercilerin kibre kapılmış olanlarının öğrettiği öteki şeyler yararsızdır.
ἡ μέν γὰρ τῶν στοιχείων χρῆσις ἤπειγεν εἰς τὴν τοῦ βίου διεξαγωγήν, τὸ δὲ μὴ ἀρκεῖσθαι τῇ ἐκ τῆς παρατηρήσεως τούτων παραδόσει, προσεπιδεικνύναι δέ ὡς τάδε μέν ἐστι φωνάεντα τῇ φύσει τάδε δέ σύμφωνα, καὶ τῶν φωναέντων τὰ μὲν φύσει βραχέα τὰ δέ μακρὰ τὰ δέ δίχρονα καὶ κοινὰ μήκους τε καὶ συστολῆς, καὶ καθόλου τὰ λοιπὰ περὶ ὧν οἱ τετυφωμένοι τῶν γραμματικῶν διδάσκουσιν 〈ἄχρηστά ἐστιν〉.
1.56Böylece okuma yazma bilgisini hiçbir şeyle suçlamadığımız gibi ona en büyük minnetimizi de borçluyuz; çürütmelerimizi ise öteki gramere yöneltiyoruz. Bunu doğru mu yaptığımızı, yanlış mı, onun niteliğini daha ayrıntılı açınca öğreniriz.
Gramer nedir1.56ὥστε τῇ μὲν γραμματιστικῇ πρὸς τῷ μηδὲν ἐγκαλεῖν ἔτι καὶ τὰς ἀνωτάτω χάριτας ὀφείλομεν, τῇ δέ λειπομένῃ προσάπτομεν τοὺς ἐλέγχους. τὸ δέ εἴτε ὑγιῶς εἴτε τοὐναντίον μάθοιμεν ἂν προσεξαπλώσαντες αὐτῆς τὸν χαρακτῆρα. Τί ἐστι γραμματική
ὥστε τῇ μὲν γραμματιστικῇ πρὸς τῷ μηδὲν ἐγκαλεῖν ἔτι καὶ τὰς ἀνωτάτω χάριτας ὀφείλομεν, τῇ δέ λειπομένῃ προσάπτομεν τοὺς ἐλέγχους. τὸ δέ εἴτε ὑγιῶς εἴτε τοὐναντίον μάθοιμεν ἂν προσεξαπλώσαντες αὐτῆς τὸν χαρακτῆρα. Τί ἐστι γραμματική
Bilge Epikuros'a göre önceden edinilmiş bir kavram olmadan ne araştırmak ne de aporiaya düşmek mümkün olduğuna göre, her şeyden önce gramerin ne olduğunu ve gramercilerin verdiği kavrama göre tutarlı ve var olabilen bir ilim olarak düşünülüp düşünülemeyeceğini incelemek iyi olur. Trakyalı Dionysios Kurallar'ında şöyle der: "Gramer, şairlerde ve yazarlarda söylenen şeylerin çoğuna dair bir tecrübedir." Yazar derken, şairlerle karşıtlığından da açıkça anlaşıldığı gibi, düzyazıyla eser verenlerden başkasını kastetmez.
Ἐπεὶ οὔτε ζητεῖν οὔτε ἀπορεῖν ἔστι κατὰ τὸν σοφὸν Ἐπίκουρον (fr. 255 Us.) ἄνευ προλήψεως, εὖ ἄν ἔχοι πρὸ τῶν ὅλων σκέψασθαι τί τʼ ἐστὶν ἡ γραμμστική, καὶ εἰ κατὰ τὴν ἀποδιδομένην ὑπὸ τῶν γραμματικῶν ἔννοιαν δύναται συστατόν τι καὶ ὑπαρκτὸν νοεῖσθαι μάθημα. Διονύσιος μὲν οὖν ὁ Θρᾷξ (§ 1 ed. Uhlig Lips. 1883) ἐν τοῖς παραγγέλμασί φησι ‘γραμματική ἐστιν ἐμπειρία ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένωνʼ, συγγραφεῖς καλῶν, ὡς ἔστιν ἐκ τῆς πρὸς τοὺς ποιητὰς ἀντεμφάσεως πρόδηλον, οὐκ ἄλλους τίνας ἢ τοὺς καταλογάδην πραγματευσαμένους.
1.58Gerçekten de gramerci şairlerdeki, mesela Homeros, Hesiodos, Pindaros, Euripides, Menandros ve ötekilerdeki şeyleri yorumlar görünür; yazarlardaki, mesela Herodotos, Thukydides ve Platon'daki şeyleri de kendine özgü bir iş olarak ele alır.
τά τε παρὰ τοῖς ποιηταῖς [καὶ συγγραφεῦσιν], ἃ ὁ γραμματικὸς ἑρμηνεύειν φαίνεται, καθάπερ Ὁμήρῳ τε καὶ Ἡσιόδῳ Πινδάρῳ τε καὶ Εὐριπίδῃ καὶ Μενάνδρῳ καὶ τοῖς ἄλλοις, τά τε παρὰ τοῖς συγγραφεῦσιν, οἷον Ἡροδότῳ καὶ Θουκυδίδῃ καὶ Πλάτωνι, ὡς ἴδιον ἔργον μετέρχεται.
1.59Bu yüzden onların seçkinleri pek çok yazar üzerinde, kimi tarihçiler, kimi hatipler, hatta filozoflar üzerinde çalışmış; hangi ifadelerin lehçelere uygun ve tutarlı biçimde söylendiğini, hangilerinin bozulduğunu araştırmışlardır: mesela Thukydides'te "zanklon" ve "torneuontes" ne anlama gelir, Demosthenes'te "arabadan bağırır gibi bağırıyordu" ne demektir, Platon'daki ē d' hos ifadesi nasıl okunmalıdır: ilk heceyi h'siz mi okumalı h'li mi, yoksa ilkini h'siz, ikincisini h'li mi, ikisini de h'siz mi, ya da tersine mi?
παρὸ καὶ οἱ χαρίεντες ἐξ αὐτῶν περὶ πολλῶν ἐπραγματεύσαντο συγγραφέων, τοῦτο μὲν ἱστορικῶν τοῦτο δέ ῥητορικῶν καὶ ἤδη φιλοσόφων, ζητοῦντες τίνα τε δεόντως καὶ ἀκολούθως ταῖς διαλέκτοις εἴρηται καὶ τίνα παρέφθαρται, τί τε σημαίνει παρὰ μὲν Θουκυδίδῃ λόγου χάριν τὸ ‘ζάγκλονʼ (VI 4, 5) καὶ ‘τορνεύοντεςʼ, παρὰ δέ Δημοσθένει (de coron. 122) τὸ ‘ἐβόα ὥσπερ ἐξ ἁμάξηςʼ, ἢ πῶς ἀναγνωστέον παρὰ Πλάτωνι τὴν ‘η δ οςʼ λέξιν, πότερον ψιλῶς ἐκφέροντα τὴν πρώτην συλλαβὴν ἢ δασέως, ἢ τὴν μὲν πρώτην ψιλῶς τήν δέ δευτέραν δασέως, ἢ ἀμφοτέρας ψιλῶς ἢ ἐναλλάξ.
1.60Gramere şairlerde ve yazarlarda söylenen şeylere dair tecrübe denmesi bu tür şeyler yüzündendir.
Dionysios böyle der. Peripatetik Ptolemaios ise grameri tecrübe diye adlandırmamak gerektiğini söyleyerek onu eleştirir
διὰ γὰρ τὰ τοιαῦτα εἴρηται ἡ γραμματικὴ ἐμπειρία τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων. Οὗτος μὲν οὖν οὕτως· ἐγκαλεῖ δέ αὐτῷ Πτολεμαῖος ὁ Περιπατητικὸς ὅτι οὐκ ἐχρῆν ἐμπειρίαν εἰρηκέναι τὴν γραμματικήν
1.61(çünkü ona göre tecrübe, sırf gözlem ve alıştırmadan ibaret, tekhnēden ve akıldan yoksun bir alışkanlık, bir el yatkınlığıdır; gramer ise bir tekhnēdir). Ama bu adın tekhnē için de kullanıldığını görmez: ampirik notlarımızda öğrettiğimiz gibi, gündelik dil aynı kişilere fark gözetmeden hem tecrübeli hem tekhnē sahibi der. Metrodoros da aynı anlayışla, felsefeden başka hiçbir işler tecrübesinin kendi gayesini göremediğini söylemiştir,
(αὐτὴ μὲν γὰρ ἡ ἐμπειρία τριβή τίς ἐστι καὶ ἐργάτις ἄτεχνός τε καὶ ἄλογος, ἐν ψιλῇ παρατηρήσει καὶ συγγυμινασίᾳ κειμένη, ἡ δέ γραμματικὴ τέχνη καθέστηκεν), οὐ συνορῶν ὅτι τάττεται μὲν καὶ ἐπὶ τέχνης τοὔνομα, καθὼς ἐν τοῖς ἐμπειρικοῖς ὑπομνήμασιν (op. deperd.) ἐδιδάξαμεν, ἀδιαφόρως τοῦ βίου τοὺς αὐτοὺς ἐμπείρους τε καὶ τεχνίτας καλοῦντος, ἀφʼ ἧσπερ ἐννοίας καὶ ὁ Μητρόδωρος (fr. 61 Koerte) ἔφη μηδεμίαν ἄλλην πραγμάτων ἐμπειρίαν τὸ ἑαυτῆς τέλος συνορᾶν ἢ φιλοσοφίαν,
1.62yani hiçbir tekhnēnin. Bu ad ayrıca, özellikle çok ve çeşitli şeylerin bilgisi için kullanılır; nitekim çok görmüş, çok duymuş yaşlılara hayat tecrübesi olan insanlar deriz. Euripides'in dediği gibi:
Ey evladım Eteokles, yaşlılığın her yanı kötü değildir; tecrübe gençlerden daha bilgece bir söz söyleyebilir.
1.62τουτέστι μηδεμίαν τέχνην, τάττεται δέ ἐξόχως καὶ ἐπὶ τῆς τῶν πολλῶν καὶ ποικίλων πραγμάτων γνώσεως, καθὼς καὶ τοὺς πρεσβύτας πολλὰ μέν ἰδόντας πολλὰ δέ ἀκούσαντας ἐμπείρους τοῦ βίου φαμέν, ὡς καὶ ὁ Εὐριπίδης (Phoen. 528) ὧ τέκνον, οὐχ ἀπαντα τῷ γήρα κακά, Ἐτεόκλεες, πρόσεστιν, ἀλλʼ ἡμπειρία ἔχει τι λέξαι τῶν νέων σοφώτερον.
1.63Trakyalı da belki bu anlamı göz önünde tutarak, gramercinin çok şey bilen, çok bilgili biri olmasını istediği için, gramerin şairlerde ve yazarlarda söylenen şeylere dair tecrübe olduğunu söylemiştir. Dolayısıyla bu itiraz hafiftir; ama biri ona karşı daha esaslı bir incelemeye dayanan şunu söyleyebilir:
ἐφʼ ὅπερ ἴσως ὁ Θρᾷξ φερόμενος σημαινόμενον, ἐπεὶ πολυειδήμονά τινα καὶ πολυμαθῆ βούλεται εἶναι τὸν γραμ ματικόν, ἔμη ἐμπειρίαν ὑπάρχειν τὴν γραμματικὴν τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων. ὥστε τοῦτο μὲν ὑπέλαφρον, ἐκεῖνο δὲ ἴσως τις πραγματικωτέρας ἐχόμενον ζητήσεως ἐρεῖ πρὸς αὐτόν
1.64Gramer ya yalnız şairlerde ve yazarlarda söylenen şeylere dair tecrübedir ya da ne şairlerde ne yazarlarda bulunan şeylere dair de tecrübedir. Ama onun yalnız şairlerde ve yazarlarda söylenenlere dair tecrübe olduğunu söyleyemeyiz; çünkü o, sıradan ve bilgisiz insanların gündelik konuşmalarını da incelemeye yönelir, neyin barbarca neyin Yunanca, neyin dil yanlışı neyin doğru olduğunu da ortaya koyar.
ἤτοι γὰρ τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων μόνον ἐμπειρίαν συμβέβηκεν εἶναι τὴν γραμματικήν, καὶ τῶν μήτε παρὰ ποιηταῖς μήτε παρὰ συγγραφεῦσι καθεστώτων. ἀλλὰ μόνων μὲν τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσιν οὐκ ἂν εἴ- ποι〈μ〉εν ἐμπειρίαν αὐτὴν ὑπάρχειν ἅτε ποτέ καὶ ταῖς ἀνὰ χεῖρα τῶν ἰδιωτῶν καὶ ἀνεπιστημόνων ὁμιλίαις ἐφιστῶσαν 〈θεωρεῖσθαι〉, καὶ τὸ βάρβαρον καὶ τὸ Ἑλληνικὸν τό τε σόλοικον καὶ τὸ μὴ τοιοῦτον ἐξελέγχουσαν.
1.65Yok, yalnız şairlerde ve yazarlarda söylenmeyen şeylere dair de tecrübeyse, onu yalnızca bir kısmına bakarak tanıtmamak gerekirdi.
Ama bu tür şeyler üzerinde kılı kırk yarmayı bırakıp, vaat ettiğimiz gibi, gramerin bu kavrama göre var olup olamayacağını inceleyelim.
εἰ δέ καὶ τῶν μὴ παρὰ ποιηταῖς μηδέ συγγραφεῦσι μόνον λεγομένων ἐμπειρία καθέστηκεν, οὐκ ἔδει αὐτὴν εἶναι λέγειν, ἀπὸ μέρους ἔχειν συμβεβηκός. Ἀλλὰ παρέντες τὸ περὶ τῶν τοιούτων λεπτολογεῖν σκοπῶμεν, ὡς ὑπεσχόμεθα, εἰ δύναται τέλος, ὅσ`ον ἐπὶ τῇ τοιαύτῃ ἐννοία, ὑποστῆναι ἡ γραμματική.
1.66Grameri şairlerde ve yazarlarda söylenenlerin çoğuna dair tecrübe diye tanıttıklarında, ya bunların hepsine ya da bazılarına dair demek isterler. Hepsine dairse, artık "çoğuna" değil "hepsine" dair olur; hepsine dairse sonsuz şeylere de dair olur, çünkü bunlar sonsuzdur. Sonsuz şeylerin tecrübesi ise olmaz; bu yüzden gramer diye bir şey de olmayacaktır. Bazılarına dairse, sıradan insanlar da şairlerde ve yazarlarda söylenen bazı şeyleri bildikleri hâlde gramer tecrübesine sahip olmadıklarından, bu bakımdan da gramerin var olduğunu söylememek gerekir.
ὅταν οὖν λέγωσιν αὐτὴν ἐμπειρίαν κατὰ τὸ πλεῖστον τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων, φασὶ πάντων τινῶν. καὶ εἰ πάντων, [πρῶτον μὲν] οὐκέτι κατὰ τὸ πλεῖστον ἀλλὰ πάντων, καὶ εἰ πάντων, καὶ τῶν ἀπείρων· ἄπειρα γάρ ἐσπι ταῦτα. τῶν δὲ ἀπείρῶν οὐκ ἔστιν ἐμπειρία· διόπερ οὐδέ γραμματική τις γενήσεται. εἰ δὲ τινῶν, ἐπεὶ καὶ οἱ ἰδιῶταί τινα τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων εἰδότες οὐκ ἔχουσι γραμματικὴν ἐμπειρίαν, οὐδὲ ταύτῃ εἶναι λεκτέον γραμματικήν.
1.67Meğer ki "çoğuna" sözünün, hem her şeye dair tecrübeden hem de sıradan insanın durumundan farkı belirtmek için söylendiğini ileri sürsünler: Gramerci, sıradan insan gibi az şeye değil, şairlerde ve yazarlarda söylenenlerin çoğuna dair tecrübe sahibi olduğu ölçüde ondan ayrılır; belki imkânsız olan her şeyin bilgisinden de ayrılır, çünkü hepsini değil, onların çoğunu bildiğini iddia eder. Ama bu, kendini savunan birinin değil,
ἐκτὸς εἰ μή τι διὰ τοῦτο 〈τὸ〉 ‘κατὰ τὸ πλεῖστον ʼ εἰρῆσθαι φήσουσιν, ἵνα ἥ τε πρὸς τὴν πάντων ἐνιαχοῦ [ἀπορίαν] ἐμπειρία〈ν〉 ἥ τε πρὸς τὸν ἰδιωτισμὸν διαφορὰ ὑποβάλληται. τοῦ μὲν γὰρ ἰδιώτου διενήνοχεν ὁ γραμματικὸς παρόσον οὐκ ὀλίγων, ὡς ἐκεῖνος, ἀλλὰ πλείστων τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων ἔμπειρός ἔστι τῆς δέ τῶν πάντων γνώσεως ἀδυνάτου τάχα καθεστώσης κεχώρισται, ἐπεὶ οὐ πάντα, τὰ δέ πλεῖστα ἐξ αὐτῶν ἐπαγγέλλεται γινώσκειν. ταῦτα δὲ οὐκ ἀπολογουμένου ἧν,
1.68kötülüğün üstüne kötülük yığan, aporiaları artık ölçülü değil topyekûn üstüne çeken birinin sözü olur. Önce, "çok" nasıl belirsizse ve yığın aporiasını doğuruyorsa, "çoğu" da öyledir. Bu yüzden ya bize bunun sınırını çizsinler, şairlerde ve yazarlarda söylenen şeylerden kaçının bilinmesine gramer denmesi gerektiğini göstersinler; ya da "çoğunu biliyoruz" deyip belirsiz bir vaatte diretiyorlarsa, birer birer eksiltme sorusunu kabullensinler.
ἀλλὰ κακοῖς ἐπιπληροῦντος κακὰ καὶ μηκέτι μετρίως ἀλλʼ ἄρδην ἐπισπωμένου τὰς ἀπορίας. πρῶτον μέν οὖν ὡς τὰ πολλὰ ἀόριστά ἐστι καὶ τὴν σωρικὴν γεννᾷ ἀπορίαν, οὕτω καὶ τὰ πλεῖστα. ὅθεν ἢ περιγριαψάτωσαν ἡμῖν αὐτά, δείξαντες ἄχρι πόσων γνώσεως τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων ῥητέον ἢ εἴπερ ἐπὶ ἀορίστου μένουσιν ὑποσχέσεως, τὰ πλεῖστα γινώσκειν λέγοντες, παραδεχέσθωσαν τὴν παρὰ μικρὸν ἐρώτησιν.
1.69Çünkü "çoğu" sayılan sayı belirlendiğinde, ondan bir eksik olan da hâlâ çoğudur; zira bir birimin eklenmesiyle birine "çoğu" deyip ötekine hiç dememek tamamen saçmadır. Bu yüzden onlara göre "çoğu" olan sayı hep birer birer eksilerek sonunda artık "çoğu" olmayan bir sayıya varacak, bu yüzden gramer de olmayacaktır; yığın aporiasının vardığı sonuç da buydu.
τοῦ γὰρ πλείστου ὁρισθέντος ἀριθμοῦ ὁ ἑνὶ ἐλάσσων πλεῖστος ἀκμήν ἐστιν, ἐπεὶ τελέως ἄτοπον μονάδος προσθέσει τὸν μὲν πλεῖστον λέγειν τὸν δὲ μηδαμῶς. διόπερ ἀεὶ μονάδι μειονεκτούμενος ὁ κατ’ αὐτοὺς πλεῖστος ἀριθμὸς ἐλεύσεται πάντως εἰς τὸ μηκέτι ἀριθμὸς πλεῖστος ὑπάρχειν, καὶ διὰ τοῦτο μηδέ γραμματικήν ὅπερ ἦν τῆς σωρικῆς ἀπορίας συμπέρασμα.
1.70Sonsuz bir çoklukta "çoğu"ndan söz etmek nasıl gerçekten gramercilere yakışan bir kalın kafalılık olmasın? "Daha az" nasıl göreli bir şeyse ve "çok" ile ilişkisi içinde düşünülüyorsa, "çok" da "az" ile ilişkisi içinde düşünülecektir. Gramerciler şairlerde ve yazarlarda söylenenlerin çoğuna dair tecrübe sahibiyse,
πῶς δʼ οὐκ ὄντως γραμματικῆς παχύτητος τὸ ἐν ἀπείρῳ πλήθει λέγειν πλεῖστα; ὡς γὰρ τὸ ὀλιγώτερον πρός τί ἐστι καὶ κατὰ τὴν ὡς πρὸς τὸ πλεῖστον σχέσιν νοεῖται, οὕτω καὶ τὸ πλεῖστον κατὰ τὴν ὡς πρὸς τὸ ὀλίγον σχέσιν θεωρήσεται. εἰ οὖν τῶν πλείστων 〈τῶν〉 παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων | ἐμπειρίαν ἔχουσιν οἱ γραμματικοί,
1.71geri kalan az kısmına dair tecrübeleri yoktur; ama alınan kısım çoğu, geride kalan daha az ise, bütün artık sonsuz olmaz. Yine de bu konuda kılı kırk yarmayalım: Gramercinin şairlerde ve yazarlarda söylenenlerin çoğunu bildiği yanlıştır; çünkü bildikleri pek azdır, bilmedikleri ise kat kat fazladır; araştırma ilerledikçe bunu göstereceğim. Şimdilik başka bir tanıma bakmalıyız.
ὀλίγων τῶν λοιπῶν οὐκ ἔχουσιν εἰ δέ καὶ τὸ ληφθέν ἐστι πλεῖστον καὶ τὸ καταλειφθὲν ἔλασσον, οὐκέτι τὸ πᾶν γίνεται ἄπειρον. ὅμως δʼ οὖν, ἵνα μηδέν περὶ τούτων ἀκριβευώμεθα, ψεῦδός ἐστι τὸ τὰ πλεῖστα τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων γινώσκειν τὸν γραμματικόν ἐλάχιστα γὰρ ἦν, πολλαπλασιόνων ἀπολειπομένων ὃ οὐκ οἶδε, κσθὼς προβαινούσης τῆς ζητήσεως παραστήσω. τὰ νῦν δὲ ἄλλην ἀπόδοσιν θεωρητέον.
1.72Asklepiades de Trakyalı Dionysios'u, Ptolemaios'un söylediği sebeple, grameri tecrübe diye adlandırdığı için kınar; onu bir de grameri "çoğuna dair" bir tecrübe olarak göstermekle suçlar. Çünkü bu, gemicilik ve hekimlik gibi tahmine dayanan ve talihe bağlı tekhnēlere uyar; gramer ise tahmine dayanmaz, musikiye ve felsefeye benzer.
Ἀσκληπιάδης τοίνυν μέμφεται τὸν Θρᾷκα Διονύσιον ἐμπειρίαν λέγοντα τὴν γραμματικήν, διʼ ἣν αἰτίαν καὶ ὁ Πτολεμαῖος ἔφη, ἐγκαλεῖ δὲ αὐτῷ καὶ τὸ κατὰ τὸ πλεῖστον ἐμπειρίαν αὐτὴν ἀποφαίνειν. τοῦτο μὲν γὰρ τῶν στοχαστικῶν καὶ ὑπὸ τὴν τύχην πιπτουσῶν ἐστὶ τεχνῶν, ὥσπερ κυβερνητικῆς καὶ ἰατρικῆς· γραμματικὴ δέ οὐκ ἔστι στοχαστικὴ ἀλλὰ μουσικῇ τε καὶ φιλοσοφίᾳ παραπλήσιος.
1.73"Meğer ki," der, "hayatın kısalığının her şeyi kavramaya yetmeyeceğinden korkmuş olsun; ama bu saçmadır, çünkü böylece gramerin değil gramercinin tarifini vermiş olur. Zira kısa ömürlü bir canlı olan gramerci belki şairlerde ve yazarlarda söylenenlerin çoğunu biliyor olabilir, ama gramer hepsinin bilgisidir."
‘εἰ μή τι δέδοικεʼ φησί ‘τὴν ὀλιγότητα τοῦ βίου ὡς οὐκ οὖσαν ἱκανὴν πρὸς τὸ πάντα περιλαβεῖν, ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον, γραμματικοῦ ἀλλ’ οὐ γραμματικῆς ποιήσεται τὸν ὅρον, ἐπείπερ οὗτος μὲν τυχὸν ἴσως ἐπιστήμων ἐστὶ τῶν 〈πλείστων〉 παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων, ὀλιγόβιον καθεστὼς ζῶον, ἡ δέ γραμματικὴ πάντων εἴδησις.’
1.74Bu yüzden bu tarifin bir kısmını değiştirip bir kısmını atarak gramer kavramını şöyle verir: "Gramer, şairlerde ve yazarlarda söylenen şeylerin tekhnēsidir." Ama adam aporiaları kaldırmamış, artırmıştır; grameri yüceltmek istediği noktada onu ortadan kaldırmıştır. Diyelim ki gramer şairlerde ve yazarlarda söylenen her şeyin bilgisi olsun. Bilgi bilenden ayrı bir şey olmadığına göre, gramer de bilen gramerciden ayrı bir şey değildir; tıpkı yürüyüşün yürüyenden, duruşun durandan, uzanışın uzanandan ayrı olmaması gibi.
ὅθεν τὸ μέν ἀλλάξας τοῦ ὅρου τούτου τὸ δʼ ἀνελών, οὕτως ἀποδίδωσι τῆς γραμματικῆς τὴν ἔννοιαν· ‘γραμματική ἐστι τέχνη τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων.ʼ οὐκ ἀνεῖλε δέ ὁ ἀνὴρ τὰς ἀπορίας ἀλλʼ ἐπέτεινεν καὶ ἐν οἷς θέλει τὴν γραμματικὴν αὔξειν, ἐν τούτοις αὐτὴν ἀνεῖλεν. ἔστω γὰρ πάντων εἴδησις τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων. οὐκοῦν ἐπεὶ οὐδέν ἐστιν εἴδησις παρὰ τὸν εἰδότα, οὐδέ γραμματική 〈τι〉 παρὰ τὸν εἰδότα | γραμματικόν, ὡς οὐδὲ περιπάτησις παρὰ τὸν περιπατοῦντα καὶ στάσι, παρὰ τὸν ἑστῶτα καὶ κατάκλισις παρὰ τὸν κατακείμενον.
1.75Ama gramercinin her şeyin bilgisine sahip olmadığı kabul edilmiştir; demek ki şairlerde ve yazarlarda söylenen her şeyin bilgisi diye bir şey yoktur, bu yüzden gramer de yoktur. Başka bir yoldan da şöyle: Gramer, şairlerde ve yazarlarda söylenen her şeyin bilgisi olan bir tekhnēyse ve tekhnē kavrayışlardan oluşan bir bütünse, kimse şairlerde ve yazarlarda söylenen her şeyi kavramış olmadığından, gramer zorunlu olarak var olmaz.
ὡμιολόγηται δέ ὁ γραμματικὸς μὴ ἔχειν πάντων εἴδησιν· οὐκ ἄρα ἔτι ἔστιν εἴδησις πάντων τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων, διὰ δὲ τοῦτο οὐδέ γραμματική. καὶ ἄλλως, εἴπερ τέχνη ἐστὶν ἡ γραμματική, εἴδησις οὖσα πάντων τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων, ἡ δὲ τέχνη σύστημα ἐκ καταλή- ψεων [τῶν περὶ τὸν γραμματικόν ], ἐξ ἀνάγκης μηδενὸς ἔχοντος πάντων τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων κατάληψιν ἀνύπαρκτος γίνεται ἡ γραμματική.
1.76Khares ise Gramer Üzerine adlı eserinin birinci kitabında tam gramerin, başka tekhnēlere ait olanlar dışında, Yunanlılarda söylenen ve düşünülen şeyleri en kesin biçimde ayırt edebilen, tekhnēden gelen bir meleke olduğunu söyler. Sondaki eki boşuna yapmamıştır.
Χάρης δὲ ἐν τῷ πρώτῳ περὶ γραμματικῆς τὴν τελείαν φησὶ γραμματικὴν ἕξιν εἶναι ἀπὸ τέχνης διαγνωστικὴν τῶν παρʼ Ἕλλησι λεκτῶν καὶ νοητῶν ἐπὶ τὸ ἀκριβέστατον, πλὴν τῶν ὑπʼ ἄλλαις τέχναις· τὸ τελευταῖον προσθεὶς οὐ παρέργως·
1.77Çünkü Yunanlılarda söylenen ve düşünülen şeylerin kimi tekhnēlere aittir, kimi değildir; Khares gramerin tekhnēlere ait şeylerin tekhnēsi ve melekesi olduğunu düşünmez; mesela musikide dörtlü uyumun ve ses dizilerinin değişiminin, matematikte tutulmanın ve dairelerin konumunun. Aynı şeyi öteki tekhnēler için de düşünmek gerekir; çünkü gramer onlara ait şeylerin hiçbirinin bilgisi değildir, bunların dışında kalan başka söylenen ve düşünülen şeylere dair bir yöntemdir:
ἐπεὶ γὰρ τῶν παρʼ Ἕλλησι λεκτῶν καὶ νοητῶν τὰ μέν ἐστιν ὑπὸ τέχναις τὰ δʼ οὔ, τῶν μέν ὑπὸ τέχναις οὐκ οἴεται τέχνην εἶναι καὶ ἕξιν τὴν γραμματικήν, οἷον ἐν μὲν μουσικῇ τῆς διὰ τεσσάρων συμφωνίας καὶ τῆς μεταβολῆς τῶν συστημάτων, ἐν δὲ μαθηματικῇ ἐκλείψεως τῆς τῶν κύκλων θέσεως· τὰ δὲ αὐτὰ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων νοητέον τεχνῶν οὐδενὸς γὰρ τῶν ὑπʼ αὐταῖς εἴδησις ἡ γραμματική, ἀλλὰ μέθοδός τίς ἐστι τῶν παρὰ ταύτας ἑτέρων λεκτῶν τε καὶ νοητῶν,
1.78düşünülen şeylere örnek, "pisyres"in "dört" demek olduğu, "bēssai" ve "ankea"nın da geçilebilir yerler olduğu gibi bilgilerdir; söylenen şeylere örnek ise lehçelerle ilgili olanlardır, mesela şunun Dor lehçesiyle, şunun Aiol lehçesiyle söylendiği. Burada "söylenen" Stoacılarda olduğu gibi anlatılanı değil, tersine anlatanı ifade eder; çünkü "düşünülen" anlatılan için kullanılmıştır.
νοητῶν μὲν ὡς ὅτι πίσυρες τέσσαρες καὶ ‘βῆοσαιʼ καὶ ἄγκεαʼοἱ βάσιμοι τόποι, λεκτῶν δὲ τῶν περὶ τὰς διαλέκτους, οἷον ὅτι τοῦτο μέν εἴρηται Δωρικῶς τοῦτο δʼ Αἰολικῶς, καὶ οὐχ ᾖπερ οἱ στωικοὶ τὸ σημαινόμενον, ἀλλʼ ἀνάπαλιν τὸ σημαῖνον· τὸ γὰρ νοητὸν ἐπὶ τοῦ σημαινομένου [μόνου ] παρείληπται.
1.79Khares Krates'in bir görüşünü de yeniden ileri sürüyor gibidir. Krates eleştirmenin gramerciden farklı olduğunu söylerdi: Eleştirmen, der, söze dair her epistēmēde tecrübeli olmalıdır; gramerci ise yalnızca nadir kelimeleri açıklayan, vurguları belirten ve bunlara benzer şeyleri bilen biridir; bu yüzden eleştirmen mimar başına, gramerci de onun yardımcısına benzer.
ἔοικε δέ καὶ Κρατήτειόν (F 7 Mette) τινα κινεῖν λόγον. καὶ γὰρ ἐκεῖνος ἔλεγε διαφέρειν τὸν κριτικὸν τοῦ γραμματικοῦ, καὶ τὸν μὲν κριτικὸν πάσης, φησί, δεῖ λογικῆς ἐπιστήμης ἔμπειρον εἶναι, | τὸν δέ γραμματικὸν ἁπλῶς γλωσσῶν ἐξηγητικὸν καὶ προσῳδίας ἀποδοτικὸν καὶ τῶν τούτοις παραπλησίων εἰδ ήμονα· παρὸ καὶ ἐοικέναι ἐκεῖνον μὲν ἀρχιτέκτονι τὸν δὲ γραμματικὸν ὑπηρέτῃ.
1.80Bu tanım böyledir; kimi yönden Dionysios'un saçmalıklarından daha ölçülü, kimi yönden daha kötü. Grameri yığın aporiasından kurtardığı, musiki ve matematik gibi ona ait olmayan yabancı kuralları ondan ayırdığı hemen göze çarpar; ama onu var olmamaktan hiç kurtaramamış, tersine böyle olmasına daha çok yardım etmiştir.
Ἀλλὰ τὰ μέν τῆς ἀποδόσεως τοιαῦτα, πῇ μὲν μετριώτερα τῶν Διονυσίου ἀτοπημάτων πῇ δέ χείρονα. ὅτι μὲν γὰρ τῆς σωρικῆς ἀπορίας ἐξέλυσε τὴν γραμματικὴν καὶ τῶν ἀλλοτρίων κεχώρικε θεωρημάτων, μουσικῆς τε καὶ μαθηματικῆς, ὡς μὴ προσηκόντων, αὐτόθεν συμφανές· τοῦ δέ μὴ ἀνυπόστατον ὑπάρχειν οὐδαμῶς αὐτὴν ἐρρύσατο, ἀλλὰ καὶ εἰς τὸ εἶναι τοιαύτην μᾶλλον συνηγωνίσατο.
1.81Çünkü Dionysios gramerin tarifini bir ölçüde sınırlamış, onu yalnız şairler ve yazarlarla kısıtlamıştı; Khares ise onun bütün Yunanca söz ve her anlam üzerinde iş görmesini ister. Bu ise, söylemek caizse, tanrılar için bile başarılabilir bir şey değildir. Daha önce de söylediğimiz gibi hiçbir yöntem sonsuz bir şey üzerinde kurulmaz; tersine yöntem asıl sonsuzu sınırlamaya yarar.
ὁ μὲν γὰρ Διονύσιος κατά τι διώρισε τὸν τῆς γραμματικῆς ὅρον, ἐπὶ μόνων αὐτὴν ποιητῶν τε καὶ συγγραφέων στήσας· οὗτος δέ περὶ πᾶσαν Ἑλληνικὴν φωνὴν καὶ περὶ πᾶν σημαινόμενον καταγίγνεσθαι ταύτην θέλει. ὅπερ, εἰ θεμιτὸν εἰπεῖν, οὐδὲ θεοῖς ἀνυτόν ἐστιν. ὡς γὰρ καὶ πρότερον ἐλέγομιεν (PH II 78.89),οὐδεμία μέθοδος συνίσταται περί τι ἄπειρον, ἀλλὰ καὶ μάλιστα αὕτη τοῦτο περατοῖ·
1.82Çünkü epistēmē belirsiz şeyleri bağlayan bir bağdır; anlatan ve anlatılan şeyler ise sonsuzdur. Demek ki gramer tekhnēsi anlatanlar ve anlatılanlar üzerinde iş görmez. Üstelik seslerde her türlü değişiklik olur; önceden olmuştur, ileride de olacaktır; çünkü zaman yalnız bitkileri ve hayvanları değil, kelimeleri de değiştirmeyi sever.
τῶν γὰρ ἀορίστων ἡ ἐπιστήμη δεσμός ἐστιν τὰ δὲ σημαίνοντα καὶ cημαινόμενα τῶν πραγμάτων ἐστὶν ἄπειρα· οὐκ ἄρα ἐστὶν ἡ γραμματικὴ τέχνη περὶ τὰ σημαίνοντα καὶ σημαινόμενα. καὶ μὴν παντοῖαι γίνονται τῶν φονῶν μεταβολαὶ καὶ πρὸ τοῦ γεγόνασι καὶ εἰσαῦθις γενήσονται· φιλομετάβολον γάρ τί ἐστιν ὁ αἰών, οὐκ εἰς φυτὰ μόνον καὶ ζῷα ἀλλὰ καὶ εἰς ῥήματα.
1.83Duran bir sonsuzluk hakkında bile insanın bilgi bulması imkânsızken, değişen bir sonsuzluk hakkında hiç bulamaz. Demek ki gramer bu bakımdan da kurulamaz. Ayrıca Khares bu melekenin ya tekhnēye dayalı ya da tekhnēye dayanmayan bir meleke olduğunu düşünür. Tekhnēye dayalıysa, neden ona doğrudan tekhnē demeyip "tekhnēden gelen" dedi? Tekhnēye dayalı değilse, tekhnēye dayanan şey tekhnēye dayanmayan bir şeyle görülemeyeceğine göre, Yunanlılardaki anlatan ve anlatılan şeyleri tekhnēye uygun biçimde ayırt eden bir gramer melekesi de kurulamaz.
περὶ ἑστῶσαν δέ ἀπειρίαν, οὐ τοί γε καὶ μεταβάλλουσαν ἀμήχανόν ἐστι γνῶσιν ἀνθρωπίνην εὑρεῖν. οὐδέ ταύτῃ ἄρα ἡ γραμματικὴ συστήσεται. ἄλλως τε ἤτοι τεχνικὴν οἴεται εἶναι τὴν ἕξιν ἢ ἄτεχνον. καὶ εἰ μέν τεχνικήν, πῶς οὐκ αὐτὴν εἶπε τέχνην ἀλλὰ τὸ ἀφʼ οὖ ἔστιν; εἰ δέ ἄτεχνον, ἐπεὶ οὐ δυνατὸν διὰ τοῦ ἀτέχνου τὸ τεχνικὸν ὁρᾶσθαι, οὐδὲ συστήσεταί τις γραμματικὴ ἕξις τεχνικῶς διαγινώσκουσα τὰ παρʼ Ἕλλησι σημαίνοντά τε καὶ σημαινόμενα.
1.84Khloros lakaplı Demetrios ve başka bazı gramerciler ise şöyle tarif etmişlerdir: "Gramer, şairlerde ve ortak kullanımda geçen kelimelerin bilgisi olan bir tekhnēdir." Bunlar için de aynı aporialar geçerlidir: Gramer ne şairlerde söylenen her şeyin ne de bazı şeylerin tekhnēsi olabilir. Her şeyin tekhnēsi olması apaçık imkânsızdır,
Δημήτριος δέ ὁ ἐπικαλούμενος Χλωρὸς καὶ ἄλλοι τινὲς τῶν γραμματικῶν οὕτως ὡρίσαντο· ‘γραμματιτκή ἐστι τέχνη τῶν παρὰ ποιηταῖς τε καὶ τῶν κατὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν λέξεων εἴδησιςʼ. μένουσι δέ καὶ τούτοις αἱ αὐταὶ ἀπορίαι· οὔτε γὰρ πάντων τῶν παρὰ ποιηταῖς λεγομένων δύναται εἶναι τέχνη γραμματικὴ οὔτε τινῶν. καὶ πάντων μέν αὐτόθεν ἀδύνατον,
1.85çünkü şairlerde tanrılar, aretē ve psykhē hakkında da söz edilir; gramerciler ise bunlardan habersizdir. Bazı şeylerin tekhnēsi de olamaz, çünkü bu yalnız gramercilere değil başkalarına da, mesela filozoflara, musikicilere ve hekimlere de düşer; onlar da şairlerdeki bazı şeyleri anlarlar.
εἴγε καὶ περὶ θεῶν καὶ περὶ ἀρετῆς καὶ ψυχῆς λέγεται παρὰ τοῖς ποιη ταῖς, ὧν ἀπείρως ἔχουσιν οἱ γραμματικοί· τινῶν δὲ διὰ τὸ μὴ εἰς τοὺς γραμματικοὺς τὸ τοιοῦτον πίπτειν μόνους ἀλλὰ καὶ ἄλλους τινάς, οἷον φιλοσόφυς καὶ μουσικοὺς καί ἰατρούς· σονεώρων γὰρ καὶ οἵδε τινὰ τῶν παρὰ ποιηταῖς.
1.86Ayrıca gramerin ortak kullanımdaki kelimelerin de bilgisi olduğunu söylerken bunu küllî olarak, yani "ortak kullanımda hangi kelimeler varsa, gramer onların bilgisidir" anlamında alıyorlarsa yanılırlar; çünkü ortak kullanımdaki kelimeler sonsuzdur, sonsuz şeylerin bilgisi de olmaz.
πάλιν τε ἐν τῷ λέγειν καὶ τῶν κατὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν λέξεων εἴδησιν εἶναι τὴν γραμματικὴν εἰ μὲν τὸ καθολικὸν λαμβάνοιεν τὸ ‘εἴ τινές εἰσι κατὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν λέξεις, ἐκείνων ἐστὶν εἴδησις ἡ γραμματικήʼ, ἁμαρτάνουσιν ἄπειροι γὰρ αἱ κατὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν λέξεις, καὶ τῶν ἀπείρων οὐκ ἔστιν εἴδησις.
1.87Cüzî olarak anlıyorlarsa, yani bu "ortak kullanımda bazı kelimeler vardır ki gramer onların bilgisidir" demeye geliyorsa, bu şekilde de grameri bir şey yapamazlar; çünkü Atinalı da Attika lehçesinde alışılmış kelimeleri bilir, Dorlu da Dor lehçesindekileri, hatip retorikteki, hekim de hekimlikteki kelimeleri.
εἰ δέ ἐπὶ τὸ ἐπὶ μέρους φέροιντο, ὅπερ ἴσον ἐστὶ τῷ ‘εἰσί τινες λέξεις κατὰ τὴν συνήθειαν τὴν κοινὴν ὧν εἴδησίς ἐστιν ἡ γραμματικήʼ, οὐδʼ οὕτω ποιήσουσί τι τὴν γραμματικήν· καὶ γὰρ ὁ Ἀθηναῖος εἴδησιν ἔχει τῶν κατὰ τὴν Ἀτθίδα συνήθων λέξεων, καὶ ὁ Δωριεὺς τῶν κατὰ τὴν Δωρίδα, καὶ ὁ ῥήτωρ τῶν κατὰ τὴν ῥητορικήν, καὶ ὁ ἰατρὸς τῶν κατὰ τὴν ἰατρικήν.
1.88Ortak kullanımdaki bütün kelimelerin bilgisi derken, tek tek ve ayrı ayrı bütün kelimelerin bilgisini değil (bu gerçekten imkânsızdır), lehçelerdeki en genel ve en üst düzeydeki bütün kuralların bilgisini kastettiklerini söylerlerse —mesela Dorların şu vurguyu, İonların başka bir vurguyu kullandığı gibi—, belki inandırıcı bir şey söylemiş olurlar,
εἰ δὲ λέγοιεν πασῶν τῶν κατὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν αὐτὴν λέξεων εἴδησιν οὐχ ὡς τῶν καθʼ ἕκαστα καὶ ἐν μέρει πασῶν (τοῦτο γὰρ ὄντως ἀδύνατον), ἀλλὰ τῶν καθόλου πασῶν καὶ ἀνωτάτω ἐν ταῖς διαλέκτοις, οἷον ὅτι ὠριέων μέν ἐστι τοιούτῳ τόνῳ χρῆσθοι, Ἰώνων δέ ἄλλῳ, τάχα μέν τι πιθανὸν ἐροῦσιν,
1.89ama doğru değil. Çünkü her lehçede tek bir kullanım yoktur (pek çok Dor ve Attika lehçesi vardır); gramercilerin aktarır göründüğü kurallar da her kelimeye uzanmaz: Belli bir sayıya kadar, aynı vurguyu taşıyan, mesela son hecesi vurgulu ya da vurgusuz olan kelimelerde ilerler, ama hepsini kapsayamaz.
οὐ μὴν ἀληθές οὔτε γὰρ ἓν ἔθος ἐστὶ καθʼ ἑκάστην διάλεκτον (πολλαὶ γὰρ Δωρίδες καὶ Ἀτθίδες), οὔτε οἱ κανόνες οὓς δοκοῦσι παραδιδόναι πρὸς πᾶσαν ἀποτείνονται λέξιν, ἀλλʼ ἄχρι μέν ποσῶν καὶ ὁμοτόνων, οἷον ὀξυτόνων ἢ βαρυτόνων, προκόπτουσιν, πάσας δέ περιλαβεῖν ἀδυνατοῦσιν.
1.90Gramercilerin onun hakkındaki kavrayışı bakımından gramerin var olmadığını göstermek için örnek olarak bu kadarı söylenmiş olsun. Şimdi sırasıyla gramerin en önemli kurallarına geçip, onun varlığını en çok dayandırdığı şeyleri sınayalım.
Gramerin kısımları nelerdir1.90Δείγματος μὲν οὖν χάριν ταῦτ’ εἰρήσθω εἰς τὸ ἀνυπόστατον εἶναι τὴν γραμματικὴν ὅσον ἐπὶ τῇ παρὰ τοῖς γραμματικοῖς αὐτῆς ἐπινοίᾳ· μετελθόντες δέ ἀκολούθως καὶ τὰ κυριώτατα τῶν ἐν αὐτῇ θεωρημάτων, καὶ ἐξ ὧν μάλιστα λαμβάνει τὴν ὑπόστασιν βασανίζωμεν. Τίνα μέρη γραμματικῆς
Δείγματος μὲν οὖν χάριν ταῦτ’ εἰρήσθω εἰς τὸ ἀνυπόστατον εἶναι τὴν γραμματικὴν ὅσον ἐπὶ τῇ παρὰ τοῖς γραμματικοῖς αὐτῆς ἐπινοίᾳ· μετελθόντες δέ ἀκολούθως καὶ τὰ κυριώτατα τῶν ἐν αὐτῇ θεωρημάτων, καὶ ἐξ ὧν μάλιστα λαμβάνει τὴν ὑπόστασιν βασανίζωμεν. Τίνα μέρη γραμματικῆς
Gramerciler arasında gramerin kısımları hakkında büyük ve bitmek bilmez bir ayrılık vardır. Hem yan iş asıl işin yerini tutuyormuş gibi görünmesin, hem de şimdiki amaca yabancı ve yararsız bir konuya dalıp daha gerekli olan itirazdan geri kalmayalım diye, kimseye haksızlık etmeden şunu söylemek yeter: Gramerin bir kısmı tarihî, bir kısmı tekhnēye dayalı, bir kısmı da daha özeldir; şairlere ve yazarlara dair şeyler bu sonuncusunda yöntemli olarak ele alınır.
Πολλῆς οὔσης καὶ ἀνηνύτου παρὰ τοῖς γραμματικοῖς περὶ μερῶν γραμματικῆς διαστάσεως, ἵνα μήτε τὸ πάρεργον ἔργου χώραν ἐπέχειν ἡμῖν φαίνηται, μήτε εἰς ἀλλοτρίαν καὶ ὡς πρὸς τὸ παρὸν ἀνωφελῆ ἐμβαίνοντες ὕλην ἀπολειπώμεθα τῆς ἀναγκαιοτέρας ἀντιρρήσεως, ἀπαρκέσει λέγειν ἀσυκοφαντητότερον ὡς ἄρα τῆς γραμματικῆς τὸ μέν ἐστιν ἱστορικὸν τὸ δὲ τεχνικὸν τὸ δὲ ἰδιαίτερον, διʼ οὖ τὰ κατὰ τοὺς ποιητὰς καὶ συγγραφεῖς μεθοδεύεται.
1.92Bunlardan tekhnēye dayalı kısım, harf unsurları, söz parçaları, imla, doğru Yunanca ve bunlarla bağlantılı konular hakkında kurallar koydukları kısımdır; tarihî kısım ise tanrılara, insanlara ve kahramanlara ait kişiler hakkında bilgi verdikleri, dağlar ya da ırmaklar gibi yerleri anlattıkları, uydurmaları ve efsaneleri ya da bu türden başka şeyleri aktardıkları kısımdır.
ὧν τεχνικὸν μέν ἐστιν ἐν ᾧ περὶ τῶν στοιχείων καὶ τῶν τοῦ λόγου μερῶν ὀρθογραφίας τε καὶ ἑλληνισμοῦ καὶ τῶν ἀκολούθων διατάττονται, ἱστορικὸν δέ ὅπου περὶ προσώπων οἱονεὶ θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων καὶ ἡρωικῶν διδάσκουσιν, ἢ περὶ τόπων διηγοῦνται καθάπερ ὀρῶν ἢ ποταμῶν, περὶ πλασμάτων καὶ μύθων παραδιδόασιν ἢ εἴ τι τῆς αὐτῆς ἰδέας ἐστίν.
1.93Daha özel kısım ise şairlere ve yazarlara dair olandır; bunda açık olmayan ifadeleri açıklar, sağlam olanla olmayanı ayırt eder, sahih olanları sahte olanlardan ayırırlar. Kabaca ve genel hatlarıyla toparlamak gerekirse, gramerin kısımları bunlardır.
ἰδιαίτερον δέ τὸ κατὰ τοὺς ποιητὰς καὶ συγγραφεῖς [ἐπισκοποῦσι| καθʼ ὃ τὰ ἀσαφῶς λεγόμενα ἐξηγοῦνται, τά τε ὑγιῆ καὶ τὰ μὴ τοιαῦτα κρίνουσι, τά τε γνήσια ἀπὸ τῶν νόθων διορίζουσιν. ἀλλʼ ὡς μὲν τύπῳ καὶ ὁλοσχερέστερον περιλαβεῖν, ταῦτά ἐστι τὰ τῆς γραμματικῆς μέρη·
1.94Ama bunları birbirinden tamamen ayrı şeyler olarak düşünmemek gerekir; biri "insanın kısımları psykhē ile bedendir" der gibi değil. Çünkü bunlar birbirinden farklı şeyler olarak düşünülür; gramerin tekhnēye dayalı kısmı, tarihî kısmı ve şiirlerle, düzyazı eserlerle ilgili kısmı ise birbiriyle sıkı sıkıya iç içe geçmiş, kaynaşmıştır.
νοητέον δὲ αὐτὰ οὐ κατ’ εἰλικρίνειαν, οὐδʼ ὡς ἄν τις εἴποι· ‘μέρη τοῦ ἀνθρώπου ψυχὴ καὶ σῶμαʼ. ταυτὶ μὲν γὰρ ὡς ἕτερα ὄντα ἀλλήλω νοεῖται, τὸ δὲ | τεχνικὸν καὶ ἱστορικὸν καὶ τὸ περὶ τὰς ποιήσεις καὶ συγγραφὰς τῆς γραμματικῆς μέρη πολλὴν ἔχει συμπλο- κὴν καὶ ἀνάκρασιν πρὸς τὰ λοιπά·
1.95Çünkü şairlerin incelenmesi tekhnēye dayalı kısım ve tarihî kısım olmadan yapılamaz; bunların her biri de ötekilerle iç içe geçmeden var olamaz. Hekimliğin kısımlarının perhiz, cerrahlık ve ilaç tedavisi olduğunu söyleyenler bunu, bu kısımların kuralları arasında sıkı bir bağlantı olduğunu bilerek söylerler (perhiz ilaç tedavisi ve cerrahlık olmadan uygulanmaz, ilaç tedavisi de öteki kısımların gücünü içinde taşır); burada da aynı şekilde her kısım ötekilerden kopuk, onlarla karışmamış saf bir şey değildir.
καὶ γὰρ ἡ τῶν ποιητῶν ἐπίσκεψις σὐ χωρίς τοῦ τεχνικοῦ καὶ ἱστορικοῦ γίνεται μέρους, καὶ ἑκάτερον τούτων οὐ δίχα τῆς τῶν ἄλλων παραπλοκῆς συνέστηκεν. ὥσπερ οὖν οἱ λέγοντες τῆς ἰατρικῆς μέρη δίαιταν χειρουργίαν φαρμακείαν οὕτω λέγουσιν ὡς πολλῆς οὔσης ἐν τοῖς θεωρήμασιν ἀλληλουχίας (καὶ γὰρ ἡ δίαιτα οὐ χωρὶς φαρμακείας καὶ χειρουργίας πρό[σ ]εισι, καὶ ἡ φαρμακεία πάλιν περιείχετο καὶ τῇ τῶν ἄλλων δυνάμει), ὧδε καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος οὐκ ἀπότακτόν τί ἐστιν ἕκαστον μέρος, οὐδʼ εἰλικρινές ἀπὸ τῆς τῶν ἄλλων ἐπιμιξίας.
1.96Bunu önceden boşuna belirtmedik: Bunlardan birinin tutarsız olduğu gösterilirse, her biri ortadan kaldırılan kısım olmadan var olamayacağı için geri kalanların da zımnen ortadan kalkmış olacağını bilelim diye belirttik. Yine de bu yol kısa olduğu hâlde onu seçmeyecek, her birine, sanki ötekilerin varlığına ihtiyaç duymuyormuş gibi ayrı ayrı itiraz etmeye çalışacağız. Sırayla ilkinden başlamalıyız.
Gramerin tekhnēye dayalı kısmının yöntemsiz ve tutarsız olduğu1.96τοῦτο δέ προδιηρθρώσαμεν οὐ παρέργως, ἀλλʼ ἵνα εἰδῶμεν ὡς ἄν ἕν τι ἐξ αὐτῶν δειχθῇ ἀσύστατον, δυνάμει καὶ τὰ λοιπὰ ἀνῄρηται, ὧν ἑκάτερον οὐ χωρὶς τοῦ ἀναιρεθέντος ὑφίσταται. ὅμως δέ οὐ ποιήσομεν τοῦτο καίπερ ὂν σύντομον, ἀλλὰ πειρασόμεθα πρὸς ἕκαστον ἀντιλέγειν, ὡς εἰ καὶ μὴ ἔχρῃζε τῆς τῶν λοιπῶν παρουσίας. τάξει δέ ἀρκτέον ἀπὸ τοῦ πρώτου. Ὅτι ἀμέ θοδό ν ἐκ τι καὶ ἀσύ σ τατον τὸ τεχνικὸν τῆς γρα μματικῆς μέρος
τοῦτο δέ προδιηρθρώσαμεν οὐ παρέργως, ἀλλʼ ἵνα εἰδῶμεν ὡς ἄν ἕν τι ἐξ αὐτῶν δειχθῇ ἀσύστατον, δυνάμει καὶ τὰ λοιπὰ ἀνῄρηται, ὧν ἑκάτερον οὐ χωρὶς τοῦ ἀναιρεθέντος ὑφίσταται. ὅμως δέ οὐ ποιήσομεν τοῦτο καίπερ ὂν σύντομον, ἀλλὰ πειρασόμεθα πρὸς ἕκαστον ἀντιλέγειν, ὡς εἰ καὶ μὴ ἔχρῃζε τῆς τῶν λοιπῶν παρουσίας. τάξει δέ ἀρκτέον ἀπὸ τοῦ πρώτου. Ὅτι ἀμέ θοδό ν ἐκ τι καὶ ἀσύ σ τατον τὸ τεχνικὸν τῆς γρα μματικῆς μέρος
Gramerin dil kurallarını özenle incelemek için başka pek çok sebep vardır, ama en başta şunlar: Gramerciler onunla böbürlenip büyüklenir, öteki ilimlerle donanmış olanları da Yunanların ortak dil kullanımını bile bilmiyorlar diye durmadan kötülerler; üstelik bir tartışmada sıkıştıklarında, tartıştıkları kişilerin dikkatini dağıtmak için çoğu zaman onların söylediğinin barbarca ya da dil yanlışı olduğunu söylemekten başka kaçış yolu bulamazlar.
Διὰ πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα δίκαιόν ἐστι μετὰ σπουδῆς ἐξετάζειν τὴν γραμματικὴν τεχνολογίαν, μάλιστα δέ ἁπόντων διὰ τὸ ἐπʼ αὐτῇ κομᾶν καὶ μέγα φρονεῖν τοὺς γραμματικούς, ἀεὶ δὲ τῶν κατὰ τὰ λοιπὰ κοσμουμένων μαθήματα κατατρέχειν ὡς μηδέ τὴν κοινὴν τῶν Ἑλλήνων συνήθειαν ἐπισταμένων, καὶ ἔτι διὰ τό, εἴ ποτε θλίβοιντο ἐν ζητήσει, μὴ ἄλλην εὑρίσκειν πολλάκις ἀποφυγὴν εῖς τὸ περισπᾶν τοὺς συζητοῦντας αὐτοῖς ἢ τὸ ὅτι βάρβαρον ἢ σόλοικόν ἐστι τὸ ὑπʼ αὐτῶν λεχθέν.
1.98Neredeyse iki kelimeyi düzgünce yan yana getiremeyen gramercilerin, Thukydides, Platon ve Demosthenes gibi güzel konuşmada ve doğru Yunancada büyük ustalık göstermiş eskilerin her birini barbarca konuşmakla suçlamaya kalktıklarını gördüğümüzde de bu bizi işe girişmeye az teşvik etmez. Onlara karşı her şeyin yerini tutacak tek savunma,
οὐκ ὀλίγην δέ ἂν ἔχοι μοῖραν εἰς προτροπὴν καὶ ὅταν βλέπωμεν τοὺς μηδὲ δύο σχεδὸν ῥήματα δεξιῶς εἴρειν δυναμένους γραμματικοὺς θέλοντας ἕκαστον τῶν μέγα δυνηθέντων ἐν εὐφρα- δεία καὶ ἑλληνισμῷ παλαιῶν, καθάπερ Θουκυδίδην Πλάτωνα Δημοσθένην, ὡς βάρβαρον ἐλέγχειν. μία γὰρ ἀντὶ πάντων ἄμυνα γενήσεται πρὸς αὐτούς, ἐὰν τὴν ψευδώνυμον αὐτῶν .
1.99yanlış yere tekhnē adı verilen dil kurallarının tekhnēden yoksun olduğunu ispat etmek olacaktır. Sırayla önce, onlara göre her şeyin onlardan oluştuğu ve ortadan kalkınca gramercileri okuma yazma bilmez hâle getirecek olan harflerden söz etmeliyiz.
Harf (stoikheion) üç anlamda söylenir: yazılan şekil ve biçim, bu şeklin ses değeri ve ayrıca onun adı. Şimdi araştırma en çok ses değeri üzerinde ilerlesin; çünkü onlarda asıl anlamıyla harf denen budur.
τεχνολογίαν ἄτεχνον ἀποδείξωμεν. τάξει δὲ λεκτέον ἡμῖν πρῶτον περὶ τῶν στοιχείων, ἐξ ὧν τὰ πάντα κατʼ αὐτοὺς συνέστηκεν καὶ ὧν ἀναιρεθέντων ἀγραμμάτους ἀνάγκη γίνεσθαι τοὺς γραμματικούς. Καὶ δὴ τριχῶς λεγομένου τοῦ στοιχείου, τοῦ τε γραφομένου χαρακτῆρος καὶ τύπου καὶ τῆς τούτου δυνάμεως καὶ ἔτι τοῦ ὀνόματος, προαγέτω νῦν ἡ ζήτησις μάλιστα περὶ τῆς δυνάμεως· αὕτη γὰρ καὶ κυρίως στοιχεῖον παρʼ αὐτοῖς προσηγόρευται.
1.100Yazıyla gösterilen sesin yirmi dört harfi olduğuna göre, gramerciler en genel düzeyde bunların iki türlü tabiatı olduğunu varsayarlar. Bir kısmına ünlü, bir kısmına ünsüz derler; ünlüler yedidir: a, e, ē, i, o, y, ō; geri kalanlar ünsüzdür. Ünlüler arasında üç fark olduğunu söylerler: İkisi, ē ve ō, tabiatça uzundur; aynı sayıda olan e ve o kısadır; üçü, yani a, i ve y ise hem uzun hem kısa olabilir; bunlara iki zamanlı, akışkan, belirsiz ve değişken derler.
εἰκοσιτεσσάρων τοίνυν στοιχείων ὄντων τῆς ἐγγραμμάτου φωνῆς, τούτων διττὴν ὑποτίθενται κατὰ τὸ ἀνωτάτω τὴν φύσιν. τὰ μὲν γὰρ αὐτῶν φωνάεντα προσαγορεύουσι τὰ δὲ σύμφωνα, καὶ φωνάεντα μὲν ἑπτά, α ε η ι ο υ ω, σύμφωνα δὲ τὰ λοιπά. τῶν δέ φωναέντων τρεῖς λέγουσι διαφοράς· δύο μέν γὰρ αὐτῶν φύσει μακρὰ λέγουσι τυγχάνειν, τὸ η καὶ τὸ ω, ἰσάριθμα δέ βραχέα, τὸ ε καὶ τὸ ο, τρία δέ κοινὰ μήκους τε καὶ βραχύτητος, α ι υ, ἅπερ δίχρονα καὶ ὑγρὰ καὶ ἀμιφίβολα καὶ μεταβολικὰ καλοῦσιν
1.101Çünkü her biri tabiatı gereği kimi zaman uzar, kimi zaman kısalır; mesela a şu dizede:
Ares, Ares, insan kıran, kana bulanmış, sur yıkan;
i şurada:
kutsal İlion'a; ona karşı Apollon atıldı;
y de şurada:
Zeus'un bulutlarından tanrısal su yağdırdı.
1.101ἕκαστον γὰρ αὐτῶν πέφυκεν ὁτέ μὲν ἐκτείνεσθαι ὁτέ δὲ συστέλλεσθαι, οἷον τὸ μὲν α ἐπὶ τοῦ (Hom. Ε 31) Ἆρες Ἄρες βροτολοιγέ μιαιφόνε τειχεσιπλῆτα, τὸ δὲ ι (Hom. H 20) Ἴλιον εἰς ἱερήν· τῇ δʼ ἀντίος ὤρνυτʼ Ἀπολλῶν, τὸ δὲ υ (fr. enon. 391 Schneider, Callim. reiecit Pfeiffer) θεσπέσιον νεφέων ἐκ Διὸς ὗεν ὕδωρ.
1.102Onlara göre ünsüzlerin kimi yarı sesli, kimi sessizdir. Yarı sesliler, söylenirken kendiliğinden bir hışırtı, ıslık, mırıltı ya da benzeri bir ses çıkarabilenlerdir: z, th, l, m, n, ks, r, s, ph, kh, ps; ya da bazılarına göre th, ph ve kh dışında kalan sekizi. Sessizler ise kendi başlarına ne hece ne de kendine özgü bir ses oluşturabilen, ancak başka harflerle birlikte söylenebilenlerdir: b, g, d, k, p, t ve bazılarına göre th, ph, kh da.
τῶν δέ συμφώνων τὰ μὲν ἡμίφωνά ἐστι κατʼ αὐτοὺς τὰ δὲ ἄφωνα, καὶ ἡμίφωνα μὲν ὅσα διʼ αὑτῶν ῥοῖζον ἢ σιγμὸν ἢ μγμὁν ἤ τινα παραπλήσιον ἦχον κατὰ τὴν ἐκφώνησιν ἀποτελεῖν πεφυκότα, καθάπερ τὸ ζ θ λ μ ν ξ ρ σ φ χ ψ, ἢ ὥς τινες, χιορὶς τοῦ θ καὶ φ καὶ χ τὰ λειπόμενα ὀκτώ ἄφ ωνα δέ ἐστι τὰ μήτε συλλαβὰς καθʼ ἑαυτὰ ποιεῖν δυνάμενα μήτε ἤχων ἰδιότητας, αὐτὰ δὲ μόνον μετὰ τῶν ἄλλων συνεκφωνούμενα, καθάπερ β γ δ κ π τ, ὡς ἔνιοι, καὶ τὸ θ φ χ.
1.103Ayrıca genel olarak ünsüzlerin kimine tabiatça h'li, kimine h'siz derler: h'liler th, ph, kh; h'sizler k, p, t. Yalnız r'nin her ikisini, yani hem h'li hem h'siz okunuşu kabul ettiğini söylerler. Bazı ünsüzlere de çift derler: z, ks, ps; çünkü z'nin s ile d'den, ks'nin k ile s'den, ps'nin de p ile s'den oluştuğunu söylerler.
καὶ μὴν κοινῶς τῶν συμφώνων πάλιν τὰ μὲν φύσει δασέα λέγουσι τὰδὲ ψιλά, καὶ δασέα μὲν θ φχ, ψιλὰ δέ κ π τ· μόνον δέ φασι τὸ ρ ἐπιδέχεσθαι ἑκάτερον, δασύτητα καὶ ψιλότητα. λέγουσι δέ τινα τῶν συμφώνων καὶ διπλᾶ, καθάπερ τὸ ζ ξ ψ· συνεστηκέναι γάρ φασι τὸ μέν ζ ἐκ τοῦ σ καὶ δ, τὸ δέ ξ ἐκ τοῦ κ καὶ σ, τὸ δέ ψ ἐκ τοῦ π καὶ σ.
1.104Bunları önceden temel bilgi olarak verdikten sonra, önce harflerin bir kısmının çift olduğunu söylemelerinin saçma olduğunu söylüyorum. Çünkü çift olan, iki şeyden oluşan bir bileşimdir; harf ise bir şeylerden oluşan bir bileşim değildir, çünkü basit olmalı, başka şeylerden oluşmamalıdır. Demek ki çift harf yoktur. Başka bir yoldan: Çift harfi oluşturanlar harfse, harflerden oluşan çift harf, harf olmayacaktır; oysa çift harfi oluşturanlar harftir; demek ki çift harf, harf değildir. Bunlar nasıl ortadan kalkıyorsa,
Τούτων δὴ προεστοιχειωμένων φημὶ πρῶτον μὲν ἀτόπως αὐτοῖς λέγεσθαι τῶν στοιχείων τινὰ εἶναι διπλᾶ. τὸ γὰρ διπλοῦν σύστημά ἐστιν ἐκ δυοῖν, τὸ δὲ στοιχεῖον οὐκ ἔστι ούστηιισ ἐκ τινῶν ἁπλοῦν γὰρ ὀφείλει τυγχάνειν καὶ οὐκ ἐξ ἑτέρων συστατόν. οὐκ ἄρα ἔστι διπλοῦν στοιχεῖον. ἄλλως τε, εἰ τὰ συστατικὰ τοῦ διπλοῦ στοιχείου στοιχεῖά ἐστι, τὸ διπλοῦν ἐκ τῶν στοιχείων συνεστὼς οὐκ ἔσται στοιχεῖον ἀλλὰ μὴν τὰ συστατικὰ τοῦ διπλοῦ στοιχείου στοιχεῖά ἐστιν οὐκ ἄρα τὸ διπλοῦν ἐστι στοιχεῖον. Καὶ μὴν ὡς ταῦτα ἀναιρεῖται,
1.105hem uzunluk hem kısalık ortak tabiatına sahip olduğu ileri sürülen iki zamanlı harfler de öyle ortadan kalkar. Çünkü bunlar böyleyse, iki zamanlı tabiatı ya harfin kendisi tek başına, mesela a, i ve y'nin çıplak şekli gösterir, ya da bu harfin, üzerine konan okunuş işaretiyle birlikte bazen kısalıp bazen uzayabilmesi.
οὕτω καὶ τὰ δίχρονα, κοινὴν φύσιν μέκους τε καὶ βραχύτητος ἀξιούμεναι ἔχειν. εἴπερ γὰρ τοιαῦτα ἐστιν, ἤτοι αὐτὸ τὸ γράμμα κατʼ ἰδίαν καὶ ὁ ψιλός, εἰ τύχοι, τοῦ α ι υ χαρακτὴρ ἐμφανιστικός ἐστι τῆς διχρόνου φύσεως, 〈ἢ τὸ〉 [καὶ] νυνὶ μὲν συστέλλεσθαι νυνὶ δέ ἐκτείνεσθαι δυνάμενον 〈κοινὸν σὺν〉 τῇ προσῳδία.
1.106Ama şekil tek başına, tabiatça ortak bir harfi göstermez; ne uzadığını, ne kısaldığını, ne de hem uzayıp hem kısaldığını belli eder. "Ares" kelimesinde söylendiği gibi, bu harfle kurulan hecenin uzun mu kısa mı olduğu, üzerine konan okunuş işareti olmadan bilinmez; bunun gibi a, i ve y de tek başına alındığında iki değerin ortağı olmaz, hiçbirine sahip olmaz.
ἀλλʼ ὁ μὲν χαρακτὴρ κατʼ ἰδίαν οὐκ ἔστι κοινοῦ φύσει στοιχείου μηνυτικός. οὔτε γὰρ ὅτι μηκύνεται οὔθ’ ὅτι βραχύνεται οὔθʼ ὅτι τ συναμφότερον καὶ μηκύνεται καὶ βραχύνεται ἐμφαίνει: ἀλλʼ ὃν τρόπον ἡ διʼ αὐτοῦ αυλλαβή, καθάπερ εἴρηται ἐπὶ τῆς Ἆρες λέξεως, οὐ χωρὶς τῆς προστιθε- μένῃς προσῳδίας οὐτ’ εἰ μακρά ἐστιν οὐτ’ εἰ βραχεῖα γινώσκεται, οὕτω καὶ τὸ α ι υ κατ’ ἰδίαν λαμβανόμενα οὐ κοινὰ ἑκατέρας ἔσται δυνάμεως ἀλλʼ οὐδετέρας.
1.107Geriye harfin okunuş işaretiyle birlikte ortak olduğunu söylemek kalıyor. Bu da imkânsızdır: Bu işareti alınca, işaret uzunluk işaretiyse uzun, kısalık işaretiyse kısa olur; ama asla ortak olmaz.
λείπεται οὖν σὺν προσῳδία λέγειν αὐτὸ κοινὸν ὑπάρχειν. ὅ πάλιν ἐστὶν ἀμήχανον· προσλαμβάνον γὰρ ταύτην ἢ μακρὸν γίνεται, ὅτε ἔστι μακρά, ἢ βραχύ, ὅτε ἔστι βραχεῖα, κοινὸν δέ οὐδέποτε.
1.108Demek ki tabiatça iki zamanlı harfler yoktur. Bunların hem uzunluğu hem kısalığı kabul edebildikleri ölçüde tabiatça ortak olduklarını söylerlerse, farkına varmadan neredeyse aynı aporiaya yuvarlanırlar. Çünkü bir şeyi kabul edebilen şey, kabul edebildiği o şey değildir: Tunç heykel olmayı kabul edebilir, ama kabul edebildiği ölçüde heykel değildir; kereste de gemi olmaya elverişli bir tabiata sahiptir, ama henüz gemi değildir. Bunun gibi bu tür harfler de uzunluğu ve kısalığı kabul edebilir, ama okunuş işaretiyle bir nitelik kazanmadan önce ne uzundur, ne kısa, ne de her ikisi.
οὐκ ἄρα ἔστι φύσει δίχρονα στοιχεῖα. εἰ δὲ λέγοιεν κοινὰ φύσει ὑπάρχειν ταῦτα παρόσον ἐπιδεκτικά ἐστιν ἑκατέρου, μήκους τε καὶ συστολῆς, λήσονται σχεδὸν εἰς τὴν αὐτὴν ἐγκυλισθέντες ἀπορίαν. τὸ γὰρ ἐπιδεκτικόν τινος οὐκ ἔσται ἐκεῖνο τὸ οὗπερ ἐπιδεκτικόν ἐστιν ὥσπερ γὰρ ὁ χαλκὸς ἐπιδεκτικὸς μέν ἐστι τοῦ ἀνδριὰς γενέσθαι, οὐκ ἔστι δέ ἀνδριὰς ἐφʼ ὅσον ἐπιδεκτικός ἐστι, καὶ ὃν τρόπον τὰ ξύλα ἐπιτήδειον μὲν ἔχει φύσιν εἰς τὸ ναῦς γενέσθαι, οὔπω δέ ἔστι ναῦς, οὕτω καὶ τὰ τοιαῦτα τῶν στοιχείων ἐπιδεκτικὰ 〈μέν〉 ἐστι μήκους τε καὶ συστολῆς, οὔτε δὲ μακρά ἐστιν οὔτε βραχέα οὔθ’ ἑκάτερον πρὶν ἀπὸ προσῳδίας ποιωθῆναι.
1.109Söylenenlere ek olarak, kısalık ile uzunluk birbirine zıttır ve bir arada bulunmaz: Uzunluk, kısalık ortadan kalkınca oluşur; uzun ortadan kalkınca da kısa olur. Bu yüzden çevrik vurgulu bir hecenin kısa olması imkânsızdır; çünkü çevrik vurguyla birlikte zorunlu olarak uzunluk da bulunur.
πρός γε μὴν τοῖς λεχθεῖσιν ἐναντίον ἐστὶν ἥ τε βραχύτης καὶ ἡ ἐπέκτασις καὶ οὐ συνυφίσταται· ἀναιρέσει γὰρ τῆς βραχύτητος ἡ ἐπέκτασις συνίσταται, καὶ ἀναιρουμένης μακρᾶς βραχεῖα γίνεται. παρʼ ἦν αἰτίαν ἀδύνατον περισπωμένην βραχεῖαν γενέσθαι, διὰ τὸ τῷ περισπασμῷ κατ’ ἀνάγκην συνυφίστασθαι τὴν ἐπέκτασιν.
1.110Bu yüzden tabiatça iki zamanlı bir harf varsa, kısalık değeri ve uzunluk değeri onda ya aynı anda bulunacaktır ya da sırayla. Aynı anda bulunması imkânsızdır; çünkü aynı söyleyişte, aynı bakımdan birbirini ortadan kaldıran değerler bir arada bulunamaz. Geriye sırayla bulunması kalıyor. Bu da inandırıcı değildir; çünkü uzun olduğu zaman kısalığın ve uzunluğun ortak harfi değildir, yalnız uzundur; kısa olduğu zaman da yalnız kısadır.
διόπερ εἰ φύσει τι δίχρονόν ἐστι στοιχεῖον, ἤτοι ὑφʼ ἓν περὶ αὐτὸ ἥ τε τῆς βραχύτητος καὶ ἡ τῆς ἐπεκτάσεως ὑποστήσεται δύναμις ἢ παρὰ μέρος. ἀλλʼ ὑφʼ ἓν μὲν ἀμήχανον περὶ γὰρ τὴν αὐτὴν ἐκφώνησιν κατὰ τὸ αὐτὸ ἀναιρετικαὶ ἀλλήλων δυνάμεις οὐκ ἂν ὑποσταῖεν. λείπεται ἄρα παρὰ μέρος. ὃ πάλιν ἐστὶν ἀπίθανον ὅτε γὰρ ἐστι μακρόν, τότε οὐκ ἔστι κοινὸν στοιχεῖον βραχύτητος καὶ μήκους, ἀλλὰ βραχὺ μόνον.|
1.111Aynı akıl yürütme yolu tabiatça h'siz, h'li ya da her ikisinde ortak olan harfler için de izlensin; bize akıl yürütmenin türünü göstermek yeter.
Ortak harfler ortadan kalktığına ve bunların yalnız uzadığı ya da kısaldığı gösterildiğine göre, her birinin iki tane olduğu sonucu çıkacaktır: biri tabiatça uzun, öteki tabiatça kısa.
Ὁ δʼ αὐτὸς τῆς ἐπιχειρήσεως τρόπος γινέσθω καἰ ἐπὶ τῶν φύσει ψιλῶν δασέων ἢ καθʼ ἑκάτερον κοινῶν· ἡμῖν δὲ ἀπόχρη τὸ γένος τῆς ἐπιχειρήσεως ὑποδεῖξαι. Καὶ μὴν ἐπεὶ ἀνῄρηται τὰ κοινὰ καὶ δέδεικται τὸ ἐκτείνεσθαι μόνον αὐτὰ ἢ συστέλλεσθαι, ἀκολουθήσει καὶ τὸ δισσὸν ὑπάρχειν ἕκαστον, τὸ μὲν φύσει μακρὸν τὸ δʼ αὖ φύσει βραχύ.
1.112a, i ve y ikişer tane olunca, artık ikisi uzun (ē ve ō), ikisi kısa (e ve o), üçü iki zamanlı (a, i ve y) olmak üzere yalnız yedi ünlü harf olmayacak, toplam on ünlü olacaktır: bunların beşi uzun, yani ē, ō ve uzun a, i, y; aynı sayıda olan beşi de kısa, yani o, e ve kısa a, i, y.
δισσοῦ οὖν ὄντος τοῦ α καὶ ι καὶ υ οὐκέτι ἑπτὰ γενήσεται μόνον στοιχεῖα φωνάεντα, ὧν δύο μὲν μακρά, τό τε η καὶ τὸ ω, δύο δὲ βραχέα, τὸ τε ε καὶ τὸ ο, τρία δὲ δίχρονα, τό τε α καὶ ι καὶ υ, ἀλλὰ τὰ σύμπαντα δέκα, καὶ τούτων τὰ πέντε μὲν μακρά, τό τε η καὶ τὸ ω καὶ τὸ μακρὸν α καὶ ι καὶ υ, ἰσάριθμα δὲ τὰ βραχέα, τὸ ο καὶ τὸ ε καὶ τὸ βραχὺ α καὶ ι καὶ υ.
1.113Ama gramerciler yalnız iki okunuş özelliği, yani uzunluk ve kısalık olduğunu değil, tiz vurgu, pes vurgu, çevrik vurgu, h'li ve h'siz okunuş da olduğunu kabul ettiklerine göre, gösterdiğimiz ünlülerin her biri bunlardan birini kendine özgü olarak taşıdığında ayrı bir harf olacaktır. Hangi gerekçeyle uzunluk ve kısalığın ortak harfi yoktu da, uzunluk işaretini taşıdığında yalnız uzun, kısalık işaretini taşıdığında yalnız kısa bir harf vardıysa, aynı gerekçeyle tiz ve pes vurgunun ortak harfi de olmayacak; tiz vurguyu aldığında yalnız tiz, pes vurguyu aldığında yalnız pes vurgulu bir harf olacaktır; ötekilerde de durum buna benzer. Kısa ünlüler iki tane olup her biri beşer okunuş özelliğini, yani kısalık, tiz vurgu, pes vurgu, h'li ve h'siz okunuşu kabul ettiğine göre, on harf olacaktır.
ἀλλʼ ἐπεὶ οὐ δύο μόνον ὑπειλήφασιν εἶναι προσῳδίας γραμματικῶν παῖδες, τήν τε μακρὰν καὶ βραχεῖαν, ἀλλὰ καὶ ὀξεῖαν βαρεῖαν περισπωμένην δασεῖαν ψιλήν, ἕκαστον τῶν ὑποδεδειγμένων φωναέντων ἔχον τινὰ τούτων κατʼ ἰδίαν προσῳδίαν γενήσεται στοιχεῖον· καὶ ᾧ λόγῳ οὐδὲν ἦν κοινὸν μήκους τε καὶ βραχύτητος στοιχεῖον, ἀλλʼ μακρόν μόνον, ὅτ’ εἶχε τὴν μακράν, ἢ βραχύ, ὅτ’ εἶχε τὴν βραχεῖαν, τῷ αὐτῷ λόγῳ οὐδέν ἔσται κοινὸν ὀξύτητος καὶ βαρύτητος, ἀλλʼ ἢ ὀξὺ μόνον, ὅτε προσειλήφει τὴν ὀξεῖαν, ἢ βαρύ, ὅτε τὴν βαρεῖαν· καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων τὸ ἀνάλογον. ἐπεὶ οὖν τὰ μέν βραχέα δύʼ ὄντα ἀνὰ πέντε ἐπιδέχεται προσῳδίας, βραχεῖαν ὀξεῖαν βαρεῖαν δασεῖαν ψιλήν, δέκα γενήσεται.
1.114Uzunlar da iki tanedir; bunlar fazladan çevrik vurguyu da kabul ettiklerinden (çünkü bunlar uzar, tiz ve pes vurgulanır, h'li ve h'siz okunur, ayrıca kendilerine özgü olarak çevrik vurgu alabilirler) on iki harf olacaktır. Ortak olan üç harf ise her biri yedi okunuş özelliğini kabul eder ve böylece yirmi bir harf olur; hepsi kırk üç eder. Bunlara on yedi ünsüz eklenince yirmi dört değil altmış harf olur.
τὰ δὲ μακρὰ πάλιν δύο ὄντα 〈εἰ〉 ἐκ περισσοῦ προσλαμβάνει καὶ τὴν προσῳδίαν τὴν περισπωμένην (μηκύνεται γὰρ ταῦτα καὶ ὀξύνεται καὶ βαρύνεται καὶ δασύνεται καὶ ψιλοῦται καὶ ἰδιαίτερον περισπᾶσθαι πέφυκε), γενήσεται δώδεκα. τὰ δέ κοινὰ τρία καθεστῶτα τὰς ἑπτὰ προσῳδίας καθʼ ἕκαστον ἐπιδέχεται, καὶ ταύτῃ γίνεται εἴκοσι καὶ ἕν ὥστε πάντα τεσσαράκοντα καὶ τρία τυγχάνειν· οἷς τῶν δεκαεπτὰ συμφώνων προστιθεμένων ἑξήκοντα γίνεσθαι στοιχεῖα, ἀλλʼ οὐκ εἰκοσιτέσσαρα.
1.115Ünlü harflerin, gramercilerin dillerinden düşürmediği yediden daha az olduğunu ileri süren başka bir argüman da vardır. Onlara göre uzayıp kısalan a iki ayrı harf değil, tek bir ortak harfse ve i ile y de öyleyse, e ile ē'nin de aynı değere sahip tek bir ortak harf olduğu sonucu çıkar; çünkü ikisinde de aynı değer vardır: ē kısalınca e, e uzayınca ē olur. Aynı şekilde o ile ō da uzunluk ve kısalıkla birbirinden ayrılan tek bir ortak harf tabiatı olacaktır; çünkü ō uzun o, o da kısa ō'dur.
Ἔστι δὲ καὶ ἕτερος λόγος καθʼ ὃν ἀξιοῦται διαφόρως τὰ φωνάεντα πάλιν στοιχεῖα ἐλάσσονα εἶναι τῶν παρὰ τοῖς γραμματικοῖς θρυλουμένων ἑπτά. εἰ γὰρ τὸ α κατ’ αὐτοὺς ἐκτεινόμενον καὶ συστελλόμενον οὐχ ἕτερόν ἐστι στοιχεῖον ἀλλʼ ἓν κοινόν, ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ ι καὶ τὸ υ, ἀκολουθήσει καὶ τὸ ε καὶ τὸ η ἓν εἶναι στοιχεῖον κατὰ τὴν αὐτὴν δύνσμιν κοινόν ἡ γὰρ αὐτὴ δύναμις ἐπʼ ἀμφοτέρων ἐστί, καὶ συσταλὲν μὲν τὸ η γίνεται ε, ἐκταθὲν δὲ τὸ ε γίνεται η. κατὰ δὲ τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ ο καὶ τὸ ω μία στοιχείου γενήσεται φύσις κοινή, ἐκτάσει καὶ συστολῇ διαφέρουσα, ἐπείπερ τὸ μὲν ω μακρόν ἐστιν [τὸ ] ο, τὸ δέ ο βραχύ ἐστιν ω.
1.116Demek ki gramerciler kördür ve kendi sözlerinden çıkan sonucu görmezler: Tabiatta yalnız beş ünlü varken yedi ünlü olduğunu söylerler.
Tersine, bazı filozoflar alışıldık olarak aktarılanlardan farklı değerde daha fazla harf bulunacağını söyler: mesela ai, ou ve aynı tabiattaki her ses. Çünkü bir şeyin harf olduğuna en çok, sesinin bileşik olmaması ve tek türden olmasına bakarak karar vermek gerekir; a, e, o ve ötekilerin sesi gibi.
τυφλώττουσιν οὖν οἱ γραμματικοὶ καὶ τὸ ἀκόλουθον αὑτοῖς οὐ συνορῶσι, λέγοντες ἑπτὰ φωνάεντα τυγχάνειν, πέντε μόνων ὄντων πρὸς τὴν φύσιν. Καὶ ἀναστρόφως ἔσεσθαί τινά φασιν ἔνιοι τῶν φιλοσόφων πλείονα στοιχεῖα, διάφορον ἔχοντα δύναμιν τῶν συνήθως παραδιδομένων, οἶον καὶ τὸ αι καὶ τὸ ου καὶ πᾶν ὃ τῆς ὁμοίας ἐστὶ φύσεως. τὸ γὰρ στοιχεῖν κριτέον μάλιστα, ὅτι στοιχεῖόν ἐστιν, ἐκ τοῦ ἀσύνθετον καὶ μονόποιον ἔχειν φθόγγον, οἷός ἐστιν ὁ τοῦ α καὶ ε καὶ ο καὶ τῶν λοιπῶν.
1.117ai ile ei'nin sesi basit ve tek türden olduğuna göre, bunlar da harf olacaktır. Bu basitliğin ve tek türlülüğün kanıtı şudur: Bileşik ses başta hisse nasıl çarpıyorsa sonuna kadar öyle kalmaz, uzatıldıkça başkalaşır; basit olan ve gerçekten harf niteliği taşıyan ses ise tersine başından sonuna kadar değişmez. Mesela ra sesi uzatılarak söylendiğinde, his onu ilk çarptığı anda ve son anda aynı biçimde algılamayacaktır: Başta r'nin söylenişiyle uyarılacak, sonra bu kaybolunca a'nın ses değerini saf olarak algılayacaktır. Bu yüzden ra ve ona benzeyen her ses harf olamaz.
ἐπεὶ οὖν ὁ τοῦ αι καὶ ει φθόγγος ἁπλοῦς ἐστι καὶ μονοειδής, ἔσιαι καὶ ταῦτα στοιχεῖα. τεκμήριον δέ τῆς ἁπλότητος καὶ μονοειδείος τὸ λεχθησόμενον. ὁ μὲν γὰρ σύνθετος φθόγγος οὐχ οἷος ἀπʼ ἀρχῆς προσπίπτει τῇ αἰσθήσει, τοιοῦτος ἄχρι τέλους παραμένειν πέφυκεν, ἀλλὰ κατὰ παράταοιν ἑτεροιοῦται, ὁ δέ ἀπλοῦς καὶ ὄντως τοῦ στοιχείου λόγον ἔχων τοὐναντίον ἀπʼ ἀρχῆς μέχρι τέ- λους ἀμετάβολός ἐστιν. οἷον τοῦ μέν ρα φθόγγου ἐν παρατάσει προφερομένου, δῆλον ὡς οὐχ ὡσαύτως αὐτοῦ κατὰ τὴν πρώτην πρό〈ο 〉πτωσιν ἀντιλήψεται ἡ αἴσθησις καὶ κατὰ τὴν τελευταίαν, ἀλλὰ κατ’ ἀρχὰς μὲν ὑπὸ τῆς ρ ἐκφωνήσεως κινηθήσεται, μεταῦθις δὲ ἐξαφανισθείσης αὐτῆς εἰλικρινοῦς τῆς τοῦ α δυνάμεως ποιήσεται τὴν ἀντίληψιν. ὅθεν οὐκ ἄν εἴη στοιχεῖον τὸ ρα καὶ πᾶν τὸ ἐοικὸς αὐτῷ.
1.118Ama ai sesinden söz ederlerse, böyle bir şey olmayacaktır; sesin özelliği başta nasıl duyuluyorsa sonda da öyle duyulur; dolayısıyla ai bir harf olacaktır. Durum böyleyse, ei sesi de ou sesi de baştan sona tek türden, bileşik olmayan ve değişmeyen bir ses olarak algılandığına göre, bunlar da harf olacaktır.
εἰ δέ τὸν τοῦ αι φθόγγον λέγοιεν, οὐδὲν ἔσται τοιοῦτον, ἀλλʼ οἷον ἀπʼ ἀρχῆς ἐξακούεται 〈τὸ〉 τῆς φωνῆς ἰδίωμα, τοιοῦτον καὶ ἐπὶ τέλει, ὥστε στοιχεῖον ἔσται τὸ αι. τούτου δέ οὕτως ἔχοντος, ἐπεὶ καὶ ὁ τοῦ ει φθόγγος καὶ ὁ τοῦ ου μονοειδὴς καὶ ἀσύνθετος καὶ ἀμετάβολος ἐξ ἀρχῆς ἄχρι τέλους λαμβάνεται, ἔσται καὶ οὗτος στοιχεῖον.
1.119Ama bu araştırmayı bırakıp gramercileri daha çok sıkıştırabilecek şunu söyleyelim: a, i ve y uzunluğu ve kısalığı kabul edebildikleri için ortak harfler diye adlandırılıyorsa, her harfin ortak olduğunu söylemek gerekecektir; çünkü her harf dört okunuş özelliğini, yani pes vurguyu, tiz vurguyu, h'siz ve h'li okunuşu kabul edebilir. Her harfin ortak olduğunu söylemeye razı olmuyorlarsa, o üç harfi de uzunluğu ve kısalığı kabul edebildikleri için ortak diye adlandırmasınlar.
Ἀλλὰ ἀφέμενοί γε ταύτης τῆς ζητήσεως ἐκεῖνο ἂν λέγοιμεν, ὃ μᾶλλον δύναται θλίβειν τοὺς γραμματικούς. εἰ γὰρ κοινὰ λέγεται στοιχεῖα τρία, α ιυ, διὰ τὸ ἐπιδεκτικὰ τυγχάνειν μήκους τε καὶ συστολῆς, ἀκολουθήσει πᾶν στοιχεῖον κοινὸν εἶναι λέγειν· ἐπιδεκτικὸν γάρ ἐστι τῶν τεσσάρων προσῳδιῶν, βαρύτητος ὀξύτητος ψιλότητος δασύτητος. ἢ εἴπερ οὐχ ὑπομένουσι πᾶν στοιχεῖον κοινὸν εἶναι λέγειν, μηδʼ ἐκεῖνα λεγέτωσαν κοινὰ παρόσον ἐκτάσεως καὶ συστολῆς ἐστὶν ἐπιδεκτικά.
1.120Gramerin harfleri aporiaya sokulmuşken araştırmaya burada son vermek yeterdi; ilkelere sahip olmayan gramercilere, ilkelerden sonra gelen şeyler hakkında ne söz kalır ki? Yine de daha içeri ilerleyip bunları da örnek olsun diye sınamak konumuza yabancı değildir. Heceler harflerden oluştuğuna göre, onlarla ilgili şeyleri ekleyelim.
Hece üzerine
Her hece ya uzundur ya kısa.
Ἤρκει μὲν οὖν ἠπορημένων τῶν στοιχείων τῆς γραμματικῆς πέρας ἐπιτεθεικέναι τῇ ζητήσει· τίς γὰρ ἀπολείπεται λόγος περὶ τῶν μετὰ τὰς ἀρχὰς τοῖς τὰς ἀρχὰς οὐκ ἔχουσι γραμματικοῖς; ὅμως δʼ οὖν ἐνδοτέρω προχωροῦντας οὐκ ἔστιν ἀλλότριον κἀκείνων δείγματος χάριν ἀποπειραθῆναι. καὶ ἐπεὶ ἐκ στοιχείων αἱ συλλαβαί εἰσι, 〈τὰ〉 περὶ τούτων ἐπισυνάπτωμεν. Περὶ συλλαβῆς Πᾶσα οὖν συλλαβὴ ἢ μακρά ἐστιν ἢ βραχεῖα.
1.121Uzun hece, derler, iki yolla olur: tabiatça ve konumca. Tabiatça üç yolla olur: ya ēōs kelimesindeki gibi tabiatça uzun bir harf taşıdığında (bu kelimenin iki hecesi de uzundur, çünkü biri tabiatça uzun ē'yi, öteki ō'yu taşır), ya aiei kelimesindeki gibi iki ünlüden oluştuğunda (iki hece de iki ünlüden oluştuğu için uzundur), ya da "Arēs"teki gibi ortak harfi uzun okunmuş olarak taşıdığında; çünkü burada iki zamanlı a uzun okunur.
μακρὰ δὲ γίνεται, φασί, διχῶς, φύσει τε καὶ θέσει, φύσει μὲν τριχῶς, ἢ ὅταν ἔχῃ στοιχεῖον φύσει μακρὸν ὡς ἐπὶ τῆς ἠώς λέξεως, ἑκατέρα γὰρ τούτων τῶν συλλαβῶν ἐστι μακρὰ διὰ τὸ τὴν μὲν τὸ η τὴν δὲ τὸ ω φύσει ἔχειν μακρόν, ἢ | ὅταν ἐκ δυοῖν φωναέντων συνεστήκῃ ὡς ἐπὶ τῆς αἰεί λέξεως, αἱ γὰρ δύο συλλαβαὶ μακραὶ τῷ ἑκατέραν ἐκ δυοῖν φωναέντων ὑπάρχειν, ἢ ὅταν κοινὸν ἔχῃ τὸ στοιχεῖον μακροτόνως παρειλημμένον ὡς ἐπὶ τῆς ‘Ἄρης’· τὸ γὰρ α δίχρονον νῦν μακροτόνως ἐκφέρεται.
1.122Demek ki hece tabiatça üç yolla uzar, konumca ise beş yolla: ya iki basit ünsüzle bittiğinde, ya ondan sonraki hece iki ünsüzle başladığında, ya bir ünsüzle bitip sonraki hece de bir ünsüzle başladığında, ya çift bir harfle bittiğinde, ya da ardından çift bir harf geldiğinde.
οὐκοῦν φύσει τριχῶς μηκύνεται συλλαβή, θέσει δὲ πενταχῶς, ἤτοι ὅταν εἰς σύμφωνα τῶν ἁπλῶν λήγῃ δύο, ἢ ὅταν ἡ μετ’ αὐτὴν συλλαβὴ ἀπὸ συμφώνων δύο ἄρχηται, ἢ ὅταν εἰς σύμψωνον λήγῃ καὶ ἀπὸ συμφώνου ἡ ἑξῆς ἄρχηται, ἢ ὅταν εἰς διπλοῦν λήγῃ στοιχεῖον, ὅταν μετ αὐτὴν διπλοῦν ἐπιφέρηται.
1.123Dil kurallarının gösterdiği yollara göre her hece ya uzun ya kısaysa, ikisinin de olmadığını gösterirsek, gramercilerin elinde kelime de kalmayacağı açıktır. Çünkü harfler ortadan kalkınca heceler de onlarla birlikte ortadan kalktığı gibi, heceler olmayınca da ne kelimeler ne de genel olarak söz parçaları olacak, bu yüzden söz de olmayacaktır.
εἰ δὴ πᾶσα συλλαβὴ ἤτοι μακρά ἐστιν ἢ βραχεῖα κατὰ τοὺς ὑποδεδειγμένους τῆς τεχνολογίας τρόπους, ἐὰν παραστήσωμεν μηδετέραν οὖσαν αὐτῶν, δῆλον ὡς οὐδέ λέξιν ἕξουσιν οἱ γραμματικοί· καθὰ γὰρ τῶν στοιχείων ἀναιρουμένων συναναιροῦνται καὶ αἱ συλλαβαί, οὕτω καὶ τῶν συλλαβῶν μὴ οὐσῶν οὔτε αἱ λέξεις γενήσονται οὔτε κοινῶς τὰ τοῦ λόγου μέρη, διὰ δὲ τοῦτʼ οὐδὲ λόγος.
1.124Kısa bir hecenin olabilmesi için, onun içinde bulunduğu en küçük ve kısa bir zamanın var olduğunun önceden kabul edilmesi gerekir. Oysa en küçük zaman yoktur; çünkü ileride göstereceğimiz gibi her zaman sonsuza kadar bölünür; sonsuza kadar bölünüyorsa en küçüğü yoktur. Demek ki kısa bir zamanı olan kısa hece olmayacaktır. Burada kısa ve en küçük heceden tabiatça en küçük olanı değil, hisse göre en küçük olanı kastettiklerini söylerlerse, aporiayı kendileri için daha da büyütürler.
Ἵνʼ οὖν ᾖ τις βραχεῖα συλλαβή, δεῖ προωμολογῆσθαι ὅτι ἐλάχιστος καὶ βραχὺς ἔστι χρόνος, ἐν ᾧ ὑφίσταται. οὐκ ἔστι δὲ ἐλάχιστος χρόνος· πᾶς γὰρ εἰς ἄπειρον τέμνεται, ὡς ἐν τοῖς ὕστερον δείξομεν· εἰ δέ εἰς ἄπειρον τέμνεται, οὐκ ἔστιν ἐλάχιστος. οὐκ ἄρα ἔσται βραχεῖα συλλαβὴ βραχὺν ἔχουσα χρόνον. εἰ δὲ λέγοιεν νῦν βραχεῖαν καλεῖν καὶ ἐλαχίστην συλλαβὴν οὐ τὴν πρὸς φύσιν ἐλαχίστην οὖσαν ἀλλὰ τὴν πρὸς αἴσθησιν, ἑαυτοῖς προσαύξουσι τὴν ἀπορίαν.
1.125Çünkü onların kısa dediği heceleri hisse göre bölünebilir buluruz; mesela er hecesini. Bu hecede e'nin ses değerinin r'nin ses değerinden önce söylendiğini hisle fark ederiz. Yer değiştirip re dersek, yine sırada önce r'nin, sonra e'nin ses değerinin geldiğini algılarız.
τὰς γὰρ λεγομένας παρʼ αὐτοῖς βραχείας συλλαβὰς εὑρήσομεν ὡς πρὸς αἴσθησιν μεριστάς, οἷον τὴν ερ. αἰσθητῶς γὰρ ἐπιβάλλομεν ἐπʼ αὐτῆς ὅτι προεκφωνεῖται τῆς τοῦ ρ δυνάμεως ἡ τοῦ ε δύναμις. καὶ ἐναλλάξαντες εἰ λέγοιμεν ρε, πάλιν ἀντιληψόμεθα ὅτι πρώτη μέν ἐστι κατὰ τὴν τάξιν ἡ τοῦ ρ δύναμις, δευτέρα δέ ἡ τοῦ ε.
1.126Hisse göre birinci ve ikinci kısmı olan her şey hisse göre en küçük değildir; gramercilere göre kısa hecenin ise birinci ve ikinci kısmı olduğu görülüyor; demek ki hisse göre en küçük ve kısa bir hece olamaz. Musikiciler belki ölçülemeyen bazı zamanlar ve seslerde ölçülemeyen uzamalar kabul edebilirler; ama sonsuzluğun bu derinliğini kavrayamayan, hece cinsini yalnız kısa ve uzun diye ikiye ayıran gramercileri hoş görmek doğru olmaz. Demek ki kısa hece yoktur.
ἐπεὶ οὖν πᾶν ὃ πρῶτον καὶ δεύτερον μέρος ἔχει πρὸς αἴσθησιν, οὐκ ἔστιν ἐλάχιστον πρὸς αἴσθησιν, φαίνεται δέ ἡ κατὰ τοὺς γραμματικοὺς βραχεῖα συλλαβὴ πρῶτον καὶ δεύτερον ἔχουσα, οὐκ ἄν εἴη πρὸς αἴσθησιν ἐλαχίστη καὶ βραχεῖα συλλαβή. μουσικοὶ μὲν γὰρ ἴσως ἀλόγους τινὰς χρόνους καὶ φωνῶν παραυξήσεις δυνήσονται ἀπολιπεῖν τοῖς δέ μὴ χωροῦσι τὸ τοιοῦτον βάθος γραμματικοῖς τῆς ἀπειρίας, ἀλλὰ [αὐτὸ] μόνον εἰς βραχεῖαν καὶ μακρὰν διαιρουμένοις τὴν γενικὴν συλλαβήν, οὐκ ἔστι συγγνωμονεῖν δίκαιον. οὐκοῦν ἀνυπόστατός ἐστιν ἡ βραχεῖα συλλαβή.
1.127Uzun hece de yine var olmayacaktır. Onun iki zamanlı olduğunu söylerler; oysa iki zaman bir arada var olmaz. İki iseler, iki oldukları şununla ayırt edilir: biri şimdi mevcuttur, öteki değildir; biri mevcut, öteki mevcut değilse de bir arada var olmazlar.
Καὶ μὴν ἡ μακρὰ πάλιν ἔσται ἀνύπαρκτος· δίχρονον μὲν γὰρ αὐτὴν εἶναι λέγουσι, δύο δέ χρόνοι οὐ συνυπάρχουσιν ἀλλήλοις. εἰ γὰρ δύο εἰσί, τούτῳ διορίζονται ὅτι εἰσὶ δύο, τῷ τὸν μὲν ἐνεστηκέναι τὸν δὲ μή· εἰ δὲ ὃς μὲν ἐνέστηκεν ὃς δὲ οὐκ ἐνέστηκεν, οὐ συνυπάρχουσιν ἀλλήλοις.
1.128Bu yüzden uzun hece iki zamanlıysa, ilk zamanı mevcutken ikincisinin mevcut olmaması, ikincisi mevcut olduğunda da ilkinin artık bulunmaması gerekir. Kısımları bir arada var olmadığına göre, hecenin bütünü değil, ancak bir kısmı var olur. Ama onun bir kısmı kendisi değildir; yoksa uzun hece kısa heceden farklı olmazdı. Demek ki uzun hece de yoktur.
διόπερ καὶ ἡ μακρὰ συλλαβὴ εἶπερ ἐστὶ δίχρονος, ὀφείλει, ὅτε μὲν αὐτῆς ἐνέστηκεν ὁ πρῶτος χρόνος, τότε ὁ δεύτερος μὴ ἐνεστηκέναι, καὶ ὅτε ὁ δεύτερος ἐνίσταται, τότε ὁ πρῶτος μηκέτι εἶναι. ἀσυνυπάρκτων δέ αὐτῆς ὄντων τῶν μερῶν ὅλη μὲν οὐχ ὑφέστηκε, μέρος δέ τι αὐτῆς. ἀλλὰ τό γε μέρος αὐτῆς οὐκ ἦν αὐτή, ἐπεὶ οὐ διοίσει τῆς βραχείας ἡ μακρὰ συλλαβή. οὐκ ἄρα οὐδέ μακρά τις ἔστι συλλαβή.
1.129Uzun hecenin hatırda birlikte tutularak düşünüldüğünü söylerlerse —önce söylenen sesi hatırlar, şimdi söyleneni de algılarız ve ikisinden birleşeni uzun hece olarak düşünürüz derlerse— böyle bir hecenin var olmadığını kabul etmekten başka bir şey yapmış olmazlar.
εἰ δέ λέγοιεν κατὰ συμμνημόνευσιν νοεῖσθαι μακρὰν συλλαβήν (τοῦ γὰρ προλεχθέντος φθόγγου μνημονεύοντες καὶ τοῦ νῦν λεγομένου ἀντιλαμβανόμενοι τὸ ἐξ ἀμφοτέρων συντιθέμενον μακρὰν ἐνενοή- σαμεν συλλαβήν) — εἰ δὴ τοῦτο λέγοιεν, οὐδὲν ἄλλο ἢ ἀνυπόστατον ὁμολογήσουσιν εἶναι τὴν τοιαύτην συλλαβήν.
1.130Çünkü var olsaydı, ya önce seslendirilen seste ya da ardından seslendirilen seste var olurdu. Ama ne öncekinde vardır ne sonrakinde. Bunların her biri tek başına alındığında, var olmadığı sürece hiç hece değildir, dolayısıyla var da değildir; var olduğunda ise kısa hecedir, uzun değil. İkisinde birden de var değildir; çünkü biri varken öteki yoktur, var olanla var olmayandan ise parçalardan kurulmuş gibi bir bileşik düşünülemez. Demek ki uzun hece diye bir şey yoktur.
εἰ γὰρ ὑφέστηκεν, ἤτοι ἐν τῷ προαναφωνουμένῳ φθόγγῳ ὑφέστηκεν ἢ ἐν τῷ ἐπαναφωνουμένῳ. οὔτε δὲ ἐν τῷ προαναφωνουμένῳ οὔτε ἐν τῷ ἐπαναφωνουμένῳ· ἑκάτερος γὰρ αὐτῶν κατ’ ἰδίαν μὴ ὑφεστὼς οὐδὲ τὴν ἀρχὴν συλλαβή ἐστιν ὥστε οὐδὲ ὑφέστηκεν, ὑφεστῶσα δὲ βραχεῖά ἐστιν ἀλλʼ οὐ μακρὰ συλλαβή· οὔτε δὲ ἐν ἀμφοτέροις· ὁ γὰρ ἕτερος αὐτῶν τοῦ ἑτέρου ὑφεστῶτος οὐχ ὑφέστηκεν, ἐκ δέ τοῦ ὑπάρχοντος καὶ μὴ ὑπάρχοντος οὐδὲν ἔστιν ἐπινοῆσαι συγκείμενον ὡς ἐκ μερῶν. οὐκ ἄρα ἔστι τις μακρὰ συλλαβή.
1.131Kelime ve söz parçaları hakkında ileri sürülmesi gereken aporialar da bunlara benzer. Önce, biraz yukarıda (§ 123) gösterdiğimiz gibi, hece olmadığına göre kelime de olamaz; çünkü kelimeler varlıklarını hecelerden alır. Sonra aynı yoldan giderek aynı aporiaları doğrudan kelimenin kendisi üzerinde de işleyebiliriz. Kelime ya bir hecedir ya da hecelerden oluşur; hangisi olursa olsun, hece için ortaya koyduğumuz aporialar ona da uygulanır.
Ἀνάλογον δὲ τούτοις ἐστὶ καὶ τὰ περὶ λέξεως καὶ τῶν τοῦ λόγου μερῶν ἀπορεῖσθαι ὀφείλοντα. πρῶτον μὲν γάρ, ὡς μικρῷ πρότερον (§ 123) ὑπεδείκνυμεν, μὴ οὔσης συλλαβῆς μηδὲ λέξιν εἶναι δυνατόν ἐκ συλλαβῶν γὰρ αἱ λέξεις λαμβάνουσι τὴν ὑπόστασιν. εἶτα καὶ κατὰ τὴν αὐτὴν ἔφοδον ἐξέσται προηγουμένως ἐπʼ αὐτῆς τῆς λέξεως τὰς αὐτὰς χειρίζειν ἀπορίας. ἢ γὰρ συλλαβή ἐστιν ἢ ἐκ συλλαβῶν συνέστηκεν ὅπως δʼ ἂν ἔχῃ, τὰς ἐκκειμένας ἡμῖν ἐπὶ τῆς συλλαβῆς ἀπορίας ἐπιδέξεται.
1.132Yine de yeni çürütmeler bulmakta aciz kalmış görünmeyelim diye, burada da gramercilere bir iki söz söylemek gerekir.
İsim, fiil, tanımlık ve ötekiler gibi söz parçalarından bahsettiklerinde bunu neye dayanarak yapıyorlar? Ya bunlara sözün bütünü derler ya da onun parçaları; oysa ne söz bir bütün olarak ne de bunlar onun parçaları olarak düşünülebilir 〈...〉. Gramerin konularından uzaklaşmamak için varsayıma örnekleri de oradan alalım.
ἀλλʼ ὅμως ἵνα μὴ καινοτέρων ἐλέγχων ἀπορεῖν δοκῶμεν, προσφωνητέον τι κἀνταῦθα τοῖς γραμματικοῖς. Ὅταν γὰρ μέρη τινὰ λόγου καλῶσιν, οἷον ὄνομα ῥῆμα ἄρθρον καὶ τὰ λοιπά, πόθεν λαβόντες; ἤτοι γὰρ ταῦτα ὅλον τὸν λόγον καλοῦσιν, ἢ ταῦτα μέρη ἐκείνου, μήτε δʼ ἐκείνου ὡς ὅλου νοεῖσθαι δυναμένου μήτε τούτων ὡς μερῶν ἐκείνου 〈 ...〉.λαμβανέσθω δὲ τὰ εἰς τὴν ὑπόθεσιν παραδείγματα, ὡς μὴ ἀπῶμεν τῶν τῆς γραμματικῆς θεωρη- μάτων.
1.133Varsayım olarak şu dizenin bütünü bir söz olsun:
Öfkesini söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un;
parçaları da şunlar olsun: cins ismi olan mēnin (öfkesini), emir kipinde bir fiil olan aeide (söyle), yine dişil bir cins ismi olan thea (tanrıça), babadan gelen soy adı olan Pēlēiadeō (Peleusoğlu) ve bunlara ek olarak özel isim olan Akhilēos (Akhilleus'un).
ἔστω τοίνυν ὑποθέσεως χάριν λόγος μὲν ὁ σύμπας οὗτος ὁ στίχος· μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω ἀχιλῆος, μέρη δέ αὐτοῦ ταῦτα, τό τε μῆνιν προσηγορία καθεστώς, καὶ τὸ ἄειδε ῥῆμα προστακτικόν, καὶ τὸ θεά προσηγορία πάλιν θηλυκή, καὶ τὸ Πηληιάδεω ὄνομα πατρωνυμικόν, πρὸς δὲ τούτοις καὶ τὸ Ἀχιλῆος ὄνομα κύριον.
1.134Şu hâlde söz ya parçalarından başka bir şeydir ve parçalar da sözden başkadır, ya da söz parçaların toplamı sayılır. Söz parçalarından başka bir şeyse, sözün sayılan parçaları kaldırıldığında söz geriye kalmalıdır. Oysa yukarıdaki dize, bütün parçaları kaldırıldığında kalmak şöyle dursun, herhangi tek bir parçasını, söz gelimi mēnin'i ya da aeide'yi kaldırsak, artık dize olmaktan çıkar.
οὐκοῦν ἤτοι ἄλλο τί ἐστιν ὁ λόγος παρὰ τὰ μέρη αὐτοῦ καὶ ἄλλα τὰ μέρη παρὰ τὸν λόγον, ἢ τὸ ἄθροισμα τῶν μερῶν ὁ λόγος ὑπείληπται. καὶ εἰ μέν ἄλλο τι τῶν με |ρῶν ἐστιν ὁ λόγος, αἰρομένων δηλονότι τῶν ἐκκειμένων τοῦ λόγου μερῶν ὑπολειφθήσεται ὁ λόγος. τοσοῦτον δέ ἀπέχει ὁ προειρημένος στίχος τοῦ μένειν πάντων αἰρομένων αὐτοῦ τῶν μερῶν, ὡς κἄν ἓν ὁδηποτοῦν αὐτοῦ μέρος ἀνέλωμεν, οἷον τὸ μῆνιν ἢ τὸ ἄειδε, μηκέτι στίχος ὑπάρχειν.
1.135Söz parçalarının toplamı olarak düşünülüyorsa, toplam toplanan şeylerden ayrı bir şey olmadığına göre —tıpkı aralığın, aralarında mesafe bulunan şeylerden ayrı bir şey olmaması gibi— söz, parçaları olduğu düşünülebilecek bir şey olarak var olmayacaktır. Bütün olarak söz diye bir şey yoksa onun parçaları da olmayacaktır. Nasıl sol diye bir şey yoksa sağ da yoksa, bütün diye bir söz yoksa parçaları da var olmayacaktır.
εἰ δὲ τὸ ἄθροισμα τῶν τοῦ λόγου μερῶν νοεῖται λόγος, τῷ μηδὲν εἶναι τὸν ἀθροισμὸν παρὰ τὰ ἠθροισμένα καθάπερ καὶ τὸ διάστημα παρὰ τὰ διεστηκότα, οὐδὲν ὑπάρξει ὁ λόγος οὗ νοηθήσεταί τινα μέρη. μηδενὸς δέ ὄντος ὅλου λόγου οὐδέ μέρη τινὰ τούτου γενήσεται. ὥσπερ οὖν εἰ μηδὲν ἔστιν ἀριστερόν, οὐδέ δεξιὸν ἔστιν, οὕτως εἰ μὴ ἔστι τι ὅλον λόγος, οὐδέ τὰ μέρη ὑπάρξει.
1.136Genel olarak, söz parçalarının toplamını bütün söz sayarlarsa, söz parçalarının birbirlerinin parçaları olduğunu söylemek zorunda kalırlar. Çünkü onlardan ayrı, kendilerinin parçası olacağı bir bütün yoksa, birbirlerinin parçaları olacaklardır. Bunun ne kadar akla aykırı olduğuna bakalım.
καθόλου τε, εἰ τὸν ἀθροισμὸν τῶν τοῦ λόγου μερῶν ὅλον ἡγήσονται λόγον, ἀκολουθήσει αὐτοῖς τὰ μέρη τοῦ λόγου ἀλλήλων λέγειν εἶναι μέρη. εἰ γὰρ μηδέν ὑπόκειται ὅλον παρʼ αὐτὰ οὗ γενήσεται μέρη, ἀλλήλων ἔσται μέρη. τοῦτο δὲ ὡς ἔστιν ἀλογώτατον, σκοπῶμεν.
1.137Parçalar, kendilerine parçası denen şeyin içinde mutlaka kapsanır, orada kendi yerlerini tutar ve kendi varlıkları vardır; ama birbirlerinin içinde kapsanmazlar. Söz gelimi eller insanın parçalarıdır, parmaklar ellerin, tırnaklar da parmakların. Bu yüzden eller insanın, parmaklar ellerin, tırnaklar da parmakların içinde kapsanır; yoksa sağ el sol eli tamamlamaz, işaret parmağı başparmağı bütünlemez, baş ayakları, ayaklar da göğsü oluşturmaz.
τὰ γὰρ μέρη πάντως ἐμπεριέχεται ἐκείνοις τοῖς ὧν λέγεται μέρη, ἴδιον τόπον ἐπέχοντα καὶ ἰδίαν ὑπόστασιν ἔχοντα, ἐν ἀλλήλοις δὲ οὐκ ἐμπεριέχεται. οἷον ἀνθρώπου μέν μέρη χεῖρες καθεστᾶσι, χειρῶν δὲ δάκτυλοι καὶ δακτύλων ὄνυχες. διόπερ ἐν μέν ἀνθρώπῳ χεῖρες περιέχονται, ἐν χερσὶ δε δάκτυλοι, ἐν δακτύλοις δὲ ὄνυχες, καὶ οὐχὶ μὲν ἡ δεξιὰ χεὶρ τὴν ἀριστερὰν συμπληροῖ, ὁ δὲ λιχανὸς τὸν ἀντίχειρα δάκτυλον ἀπαρτίζει, ἡ δὲ κεφαλὴ τοὺς πόδας συντίθησι καὶ οἱ πόδες τὸν θώρακα.
1.138Bu yüzden söz parçalarının birbirlerinin parçaları olduğu da söylenemez; yoksa birbirlerinin içinde kapsanmaları gerekirdi: mēnin aeide'nin içinde, aeide thea'nın içinde, kısacası hepsi hepsinin içinde; bu ise imkânsızdır. Şu hâlde söz parçaları, iş akla sığmadığı için birbirlerinin parçaları olamadığına, kendi parçalarından ayrı bir bütün söz de bulunmadığına, parçaların kendilerinden ayrı, onların parçası olduğunu söyleyebileceğimiz hiçbir şey bulunmadığına göre, geriye söz parçası diye bir şeyin olmadığını söylemek kalır. Bu yüzden söz de yoktur.
ὅθεν καὶ τὰ μέρη τοῦ λόγου οὐ ῥητέον ἀλλήλων εἶναι μέρη, ἐπεὶ ἐν ἀλλήλοις αὐτὰ δεήσει περιέχεσθαι, τὸ μὲν μῆνιν ἐν τῷ ἄειδε, τὸ δέ ἄειδε ἐν τῷ θεά, καὶ καθόλου πάντα ἐν πᾶσιν, ὅπερ ἀδύνατον. οὐ τοίνυν ἀλλήλων τῶν τοῦ λόγου μερῶν δυναμένων εἶναι μερῶν διὰ τὸ ἀνόητον τοῦ πράγματος, οὔτε ὅλου τινὸς εὑρισκομένου λόγου παρὰ τὰ ἑαυτοῦ μέρη, μηδενὸς [τε ] εὑρισκομένου πράγματος παρʼ αὐτὰ τὰ μέρη οὗ λέξομεν εἶναι τὰ μέρη λείπεται λέγειν ὡς οὐδέν ἐστι μέρος λόγου. διὰ δὲ τοῦτʼ οὐδέ λόγος.
1.139Meseleye şu yoldan da varılabilir. Mēnin dizenin bir parçasıysa, ya bütün dizenin parçasıdır ya da "söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un" kısmının. Bütün dizenin parçasıysa, bütün dize mēnin'le birlikte düşünüldüğünden, mēnin kendi kendisini tamamlayan bir parça olacak, bu yüzden de kendisinden hem büyük hem küçük olacaktır: kendi kendisi tarafından tamamlandığı için kendisinden büyük (çünkü bir şey tarafından tamamlanan, onu tamamlayandan büyüktür), kendi kendisini tamamladığı için de kendisinden küçük (çünkü bir şeyi tamamlayan, tamamlanandan küçüktür). Bunlar hiç inandırıcı değildir; öyleyse mēnin bütün dizenin parçası değildir. Geri kalanın da parçası değildir,
Ἐπακτέον δὲ καὶ οὕτως. εἴπερ τὸ μῆνιν μέρος ἐστὶ τοῦ στίχου, ἤτοι ὅλου τοῦ στίχου μέρος ἐστὶν ἢ τοῦ ‘ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω Ἀχιλῆος.’ ἀλλʼ εἰ μὲν τοῦ ὅλου στίχου μέρος ἐστίν, ἐπεὶ ὅλος σὺν αὐτῷ τῷ μῆνιν νοεῖται, καὶ ἑαυτοῦ μέρος συμπληρωτικὸν γενήσεται τὸ μῆνιν, διὰ δέ τοῦτο καὶ μεῖζον ἑαυτοῦ καὶ ἧττον, μεῖζον μὲν ἑαυτοῦ συμπληροῦται ὑφʼ ἑαυτοῦ (τὸ γὰρ ὑπό τινος συμπληρούμενον μεῖζόν ἐστι τοῦ συμπληροῦντος αὐτό), ἔλασσον δὲ ᾗ συμπληροῖ ἑαυτό τὸ γάρ τινος συμπληρωτικὸν ἔλασσόν ἐστι τοῦ συμπληρουμένου. οὐ πάνυ δὲ ταῦτα πιθανά οὐκ ἄρα τοῦ ὄλου στίχου μέρος ἐστὶ τὸ μῆνιν. καὶ μὴν οὐδὲ τοῦ λειπομένου,
1.140yani "söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un" kısmının. Bir kere parça, parçası olduğu şeyin içinde kapsanır; mēnin ise "söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un" kısmının içinde kapsanmaz, dolayısıyla onun parçası olamaz. Sonra bu kısım tamamlanmaya muhtaç da değildir; kendi başına tamdır. Ama sözün bütünü, yani dize, "söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un" değildir. Demek ki mēnin bunun da parçası değildir. Mēnin ne bütün dizenin ne de geri kalan kısmın parçasıysa ve bunların dışında başka bir şey de yoksa, mēnin hiçbir sözün parçası değildir.
φημὶ δὲ τοῦ ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω Ἀχιλῆος’. πρῶτον μὲν γὰρ τὸ μέρος περιέχεται ἐν τῷ οὗ ἐστι μέρος, τὸ δὲ μῆνιν οὐκ ἐμπεριέχεται ἐν τῷ ‘ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω Ἀχιλῆος’, ὥστε οὐκ ἂν εἴη μέρος τούτου. εἶτα δὲ οὐδὲ τὸ ‘ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω Ἀχιλῆος’ χρῄζει συμπληρώσεως· κατὰ γὰρ τὸν ἴδιον λόγον συμπεπλήρωται. ἀλλὰ ὅλος ὁ λόγος, λέγω δὲ ὁ στίχος, οὐκ ἔστι τὸ ‘ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω Ἀχιλῆος. τοίνυν οὐδὲ τούτου μέρος ἐστὶ τὸ μῆνιν. ἀλλʼ εἰ μήτε τοῦ ὅλου στίχου μέρος ἐστὶ τὸ μῆνιν μήτε τοῦ ἀπολειπομένου μέρους, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἄλλο ὑπόκειται, οὐδενὸς λόγου μέρος ἐστὶ τὸ μῆνιν.
1.141Söz parçalarına karşı daha genel olarak söylenecekler bunlardır. Gramercilerin bu konudaki ayrıntılı teknik incelemelerine girersek orada da bol bol saçmalık buluruz. Bunu görmek için bütün malzemeyi baştan sona dolaşmak gerekmez (o, gevezelikle ve gramercilere has koca karı laflarıyla doludur); şarap tüccarlarının yaptığına benzer bir şey yapmak yeter: onlar nasıl küçük bir tadımla bütün yükü sınarlarsa, biz de bir söz parçasını, söz gelimi ismi ele alıp onun hakkındaki teknik incelemeden gramercilerin öteki konulardaki maharetini de bir bakışta göreceğiz.
Ταῦτα μὲν οὖν καθολικώτερον πρὸς τὰ μέρη τοῦ λόγου ῥητέον· ἐμβάντες δὲ εἰς τὰς κατὰ μέρος παρʼ αὐτοῖς περὶ τούτων τεχνολογίας πολὺν λῆρον εὑρήσομεν. καὶ τοῦτο πάρεστι μαθεῖν οὐκ ἐπὶ τὴν πᾶσαν ὕλην φοιτήσαντας (ἀδόλεσχον γάρ ἐστι καὶ γραμματικῆς γραολογίας πλῆρες), ἀλλʼ ὅμοιόν τι τοῖς οἰνοκαπήλοις ποιήσαντας, καὶ | ὃν τρόπον ἐκεῖνοι ἐξ ὀλίγου γεύματος τὸν ὅλον δοκιμάζουσι φόρτον, οὕτω καὶ αὐτοὶ ἓν λόγου μέρος προχειρισάμενοι, καθάπερ τὸ ὄνομα, ἐκ τῆς περὶ τούτου τεχνολογίας συνοψόμεθα καὶ τὴν ἐν τοῖς ἄλλοις τῶν γραμματικῶν ἐντρέχειαν. Περὶ ὀνόματος
1.142İsim üzerine
Söz gelimi isimlerin kimi tabiatça eril, kimi dişil, kimi yansız; sayıca da kimi tekil, kimi ikil, kimi çoğul olduğunu söyleyip ardından öteki ayrımları da sıraladıklarında, araya sokulan şu "tabiatça" sözünün ne demek olduğunu soralım.
Αὐτίκα τοίνυν ὅταν τῶν ὀνομάτων τὰ μὲν ἀρσενικὰ φύσει λέγωσι τὰ δὲ θηλυκὰ τὰ δὲ οὐδέτερα, καὶ τὰ μὲν ἑνικὰ τῷ ἀριθμῷ τὰ δὲ δυϊκὰ τὰ δὲ πληθυντικά, καὶ ἤδη τὰς ἄλλας ἐπισυνείρωσι διαιρέσεις, ἐπιζητήσωμεν τί ποτέ ἐστι τὸ ἐπιφωνούμενον τοῦτο ‘φύσειʼ.
1.143İsimlerin kimi böyle kimi şöyle tabiatça der; çünkü ya isimleri ilk ağza alanlar, acı duyunca kopan çığlık ya da haz duyunca veya şaşırınca kopan haykırış gibi, onları tabiî bir şekilde seslendirmiştir; ya da isimlerin her biri şimdi de, biz eril saymasak bile, bizde tabiî olarak eril olduğu izlenimini uyandırır, yine biz istemesek de dişil olduğunu tabiî olarak gösterir.
γὰρ ὅτι οἱ πρῶτοι ἀναφθεγξάμενοι τὰ ὀνόματα φυσικὴν ἐποιήσαντο τὴν ἀναφώνησιν αὐτῶν ὡς καὶ τὴν ἐπὶ τῷ ἀλγεῖν κραυγὴν καὶ τὴν ἐπὶ τῷ ἥδεσθαι ἢ τῷ θαυμάζειν ἐκβόησιν, οὕτω λέγουσι φύσει τὰ μὲν τοιαῦτα εἶναι τῶν ὀνομάτων τὰ δέ τοιάδε ἢ ὅτι καὶ ἐπὶ τοῦ παρόντος ἕκαστον αὐτῶν φυσικῶς ἡμᾶς κινεῖ ὅτι ἀρρενικόν, κἂν ἡμεῖς μὴ νομίζωμεν αὐτὸ ἀρρενικὸν εἶναι, καὶ πάλιν φυσικῶς αὐτὸ ἐνδείκνυται ὅτι θηλυκόν ἐστι, κἄν ἡμεῖς μὴ θέλωμεν.
1.144Ama birincisini söyleyemezler. Gramercilerin kalın kafasıyla isimlerin tabiatça mı yoksa koymayla mı var olduğunu, ya da hangilerinin böyle hangilerinin öyle olduğunu nereden ayırt edebilirler? Tabiat araştırmasında doruğa ulaşmış olanlar için bile, iki taraftaki delillerin eşit ağırlığı yüzünden bu konuda bir şey söylemek kolay değildir. Üstelik bu görüşün karşısında güçlü bir delil durmaktadır;
ἀλλὰ τὸ μὲν πρῶτον οὐκ ἂν εἴποιεν. πόθεν γὰρ γραμματικῇ παχύτητι διαγινώσκειν πότερον φύσει ἢ θέσει τὰ ὀνόματα, ἢ τίνα μὲν οὕτως τίνα δὲ ἐκείνως; ὅτε οὐδὲ τοῖς ἐπʼ ἄκρον ἥκουσι φυσιολογίας εὐμαρὲς εἰπεῖν διὰ τὰς ἑκατέρωθεν ἰσολογίας. ἄλλως τε καὶ ἰσχυρὸς ἀντικάθηται τούτῳ λόγος,
1.145derler ki gramerciler işkence sehpasına gerilseler bile buna yetişecek bir karşılık bulamazlar. Eğer isimler tabiatça olsaydı da her biri ayrı ayrı koyma yoluyla bir şey anlatmasaydı, herkesin herkesi anlaması gerekirdi: Yunanların barbarları, barbarların Yunanları, barbarların da barbarları. Böyle değildir; öyleyse isimler bir şeyi tabiatça anlatmaz.
πρὸς ὅν οὐδʼ εἰ καταπέλτην ὑπομένοιεν, φοασίν, οἱ γραμματικοὶ δυνήσονταί τι συνιδεῖν ἱκνούμενον. εἴπερ γὰρ φύσει τὰ ὀνόματα ἧν καὶ μὴ τῇ καθʼ ἕκαστον θέσει ἐσήμαινεν, ἐχρῆν πάντας πάντων ἀκούειν, Ἕλληνας βαρβάρων καὶ βαρβάρους Ἑλλήνων καὶ βαρβάρους βαρβάρων. οὐχὶ δέ γε τοῦτο· οὐκ ἄρα φύσει σημαίνει τὰ ὀνόματα.
1.146Demek ki bunu söylemeyecekler. Yok eğer her isim eril mi dişil mi yansız mı olduğunu tabiî olarak gösterdiği için kimi isimlerin böyle kimilerinin şöyle olduğunu söylüyorlarsa, kendi boyunlarındaki tasmayı parlatmaktan başka bir şey yapmadıklarını bilsinler.
ὥστε τοῦτο μὲν οὐκ ἐροῦσιν εἰ δʼ ὅτι φυσικῶς διαδείκνυσιν ἕκαστον ὄνομα ὅτι ἀρρενικόν ἐστιν ἢ θηλυκὸν ἢ οὐδέτερον, φασὶ τὰ μέν τοιάδε τὰ δὲ τοιαῦτα τυγχάνειν, ἴστωσαν λειότερον αὑτοῖς τρίβοντες τὸν κλοιόν.
1.147Çünkü yine diyeceğiz ki tabiatça etkileyen şey hepimizi aynı biçimde etkiler; kimini böyle, kimini tersine değil. Söz gelimi ateş tabiatça ısıtır: barbarı da Yunanı da, bilmeyeni de deneyimliyi de ısıtır; Yunanları ısıtıp barbarları üşütmez. Kar da tabiatça soğutur; kimini soğutup kimini ısıtmaz. Demek ki tabiatça etkileyen şey, hisleri sağlam olan herkesi aynı biçimde etkiler.
πάλιν γὰρ φήσομεν ὅτι τὸ φύσει κινοῦν ἡμᾶς ὁμοίως πάντας κινεῖ, καὶ οὐχ οὓς μὲν οὕτως οὕς δὲ ἐναντίως· οἷον φύσει τὸ πῦρ ἀλεαίνει, βαρ - βάρους Ἕλληνας ἰδιώτας ἐμπείρους, καὶ οὐχ Ἕλληνας μέν ἀλεαίνει βαρβάρους δὲ φύχει· καὶ ἡ χιὼν φύσει ψύχει, καὶ οὐ τινὰς μὲν ψύχει τινὰς δὲ θερμαίνει. ὥστε τὸ φύσει κινοῦν ὁμοίως τοὺς ἀπαραποδίστους ἔχοντας τὰς αἰσθήσεις κινεῖ.
1.148Oysa aynı isimler herkes için aynı değildir; kimine göre eril, kimine göre dişil, kimine göre yansızdır. Söz gelimi Atinalılar "testi" kelimesini dişil söyler (tēn stamnon), Peloponnesoslular ise eril (ton stamnon); kimi "kubbe" için tēn tholon, kimi ton tholon der, kimi "toprak topağı" için tēn bōlon, kimi ton bōlon.
τὰ δὲ αὐτὰ ὀνόματα οὐ πᾶσίν ἐστι τὰ αὐτά, ἀλλὰ τοῖς μὲν ἀρρενικὰ τοῖς δὲ θηλυκὰ τοῖς δὲ οὐδέτερα· οἷον θηναῖοι μὲν τὴν στάμμινον λέγουσι θηλυκῶς, Πελοποννήσιοι δὲ τὸν στάμνον ἀρρενικῶς, καὶ οἱ μέν τὴν θόλον οἱ δέ τὸν θόλον, καὶ οἱ μὲν τὴν βῶλον οἱ δὲ τὸν βῶλον,
1.149Bu yüzden de ne bunların ne de ötekilerin yanlış konuştuğu söylenir; çünkü herkes kelimeyi nasıl belirlediyse öyle kullanır. Aynı insanlar da aynı kelimeleri farklı biçimde, kimi zaman eril kimi zaman dişil söyler; "açlık" için hem ton limon hem tēn limon derler. Demek ki isimlerin kimi tabiatça eril, kimi dişil değildir; kiminin böyle kiminin şöyle olması belirlemeye bağlıdır.
καὶ οὐ διὰ τοῦτο οὖτοι ἢ ἐκεῖνοι λέγονται ἁμαρτάνειν· ἕκαστος γάρ, ὡς τεθεμάτικεν, οὕτω χρῆταμι. καὶ οἱ αὐτοὶ δὲ διαφόρως ταὐτὰ ὁτέ μέν ἀρρενικῶς ἐκφέρουσιν ὁτὲ δὲ θηλυκῶς, λέγοντες τὸν λιμόν καὶ τὴν λιμόν. οὐκ ἄρα φύσει τῶν ὀνομάτων τὰ μέν ἀρρενικὰ τὰ δὲ θηλυκά, ἀλλὰ κατὰ θεματισμὸν τὰ μέν τοιαῦτα γίνεται τὰ δὲ τοιαῦτα.
1.150Üstelik isimlerin kimi tabiatça eril kimi dişil olsaydı, tabiatı erkek olan varlıkların her zaman eril isimlerle, tabiatı dişi olanların dişil isimlerle, ne erkek ne dişi olanların da yansız isimlerle anılması gerekirdi.
καὶ μὴν εἶπερ φύσει τῶν ὀνομάτων ἦν τὰ μιέν ἀρρενικὰ τὰ δὲ θηλυκά, ὧφε〈ι〉λον αἱ ἀρρενικαὶ φύσεις ἀεί ποτε ἀρρενικοῖς ὀνόμασι προσαγορεύεσθαι καὶ αἱ θηλυκαὶ θηλυκοῖς καὶ αἱ μήτε ἀρρενικαὶ φύσεις μήτε [αἱ] θηλυκαὶ οὐδετέρως.
1.151Böyle değildir; biz tabiatı erkek olanları dişil, tabiatı dişi olanları eril adlarla anarız; ne erkek ne dişi olanları da yansız değil, ya eril ya dişil adlarla anarız. Söz gelimi korax (kuzgun), aetos (kartal), kōnōps (tatarcık), kantharos (bokböceği), skorpios (akrep), mys (fare) dişisi için de eril söylenir; khelidōn (kırlangıç), khelōnē (kaplumbağa), korōnē (karga), akris (çekirge), mygalē (sivri fare), empis (sivrisinek) ise tabiatça erkek olan için de dişil söylenir.
οὐχὶ δὲ τοῦτο, ἀλλὰ καὶ τὰς ἀρρενικὰς φύσεις θηλυκῶς καλοῦμεν καὶ τὰς θηλυκὰς ἀρρενικῶς καὶ τὰς οὐτε ἀρρενικὰς οὐτε θηλυκὰς ἤτοι ἀρρενικῶς ἢ θηλυκῶς, οὐχὶ δὲ οὐδετέρως· οἷον κόραξ μέν λέγεται ἀετός κώνωψ κάνθαρος σκορπίος μῦς ἀρρενικῶς καὶ ἐπὶ τοῦ θήλεος, καὶ πάλιν χελιδών χελώνη κορώνη ἀκρίς μυγαλῆ ἐμπίς καὶ ἐπὶ τοῦ ἄρρενος τὴν φύσιν θηλυκῶς·
1.152Aynı şekilde tabiatı ne erkek ne dişi olan klinē (yatak) dişil, yine yansız olan stylos (sütun) eril söylenir. Öyleyse tabiatça hiçbir isim eril ya da dişil değilse, gramercinin "kırlangıç" ve "kartal" kelimelerini ters tanımlıkla, ho khelidōn ve hē aetos diye söyleyeni nasıl yakalayacağını sorarım. Ya khelidōn ismi tabiatça dişil olduğu, o kişi ise tanımlıkla onu zorla eril yaptığı için yakalayacaktır; ya da genel kullanım onu eril değil dişil olarak belirlediği için.
ὡσαύτως δὲ κλίνη θηλυκῶς ἐπὶ τῆς μήτε ἄρρενος μήτε θηλείας τὴν φύσιν, καὶ στῦλος ἀρρενικῶς ἐπὶ τοῦ οὐδετέρου. τοίνυν εἰ φύσει οὐδέν ἐστιν ἀρρενικὸν θηλυκὸν ὄνομα, ζητῶ πῶς ὁ γραμματικὸς ἐπιλήψεται τοῦ διαστρόφως λέγοντος ὁ χελιδών καὶ ἡ ἀετός. ἤτοι γὰρ ὡς φύσει τοῦ ὀνόματος τῆς χελιδόνος θηλυκοῦ ὄντος, ἐκείνου δὲ ἀρρενικὸν αὐτὸ τῷ ἄρθρῳ βιαζομένου γενέσθαι, ἢ ὡς τῆς κοινῆς συνηθείας θηλυκὸν αὐτὸ θεματισάσης ἀλλʼ οὐκ ἀρρενικόν.
1.153Tabiatça dişil olduğu için diyorsa, gösterdiğimiz gibi hiçbir şey tabiatça dişil olmadığından, bu bakımdan ister öyle ister böyle söylensin fark etmez. Genel kullanım onu dişil olarak belirlediği için diyorsa, doğru söylenenle söylenmeyenin ölçütü tekhnēye dayalı bir gramer kuralı değil, kullanımın tekhnē istemeyen yalın gözlemi olacaktır.
ἀλλʼ εἰ μὲν ὡς φύσει θηλυκοῦ καθεστῶτος, ἐπεὶ οὐδὲν φύσει θηλυκόν ἐστι καθὼς παρεστήσαμεν, ἀδιάφορον τὸ ὅσον ἐπὶ τούτῳ ἐάν τε οὕτως ἐάν τε ἐκείνως ἐκφέρηται· εἰ δʼ ὡς ὑπὸ τῆς κοινῆς συνηθείας ἀντὶ θη- λυκοῦ θεματισθέν, γενήσεται τοῦ τε εὖ λεγομένου καὶ μὴ κριτήριον οὐχὶ τεχνικός τις καὶ γραμματικὸς λόγος ἀλλʼ ἡ ἄτεχνος καὶ ἀφελὴς τῆς συνηθείας παρατήρησις.
1.154Aynı şeyler isimlerin tekil ve çoğul oluşuna da aktarılmalıdır. Atina da Plataia da tek bir şehir olduğu hâlde çoğul söylenir (Athēnai, Plataiai); Thebai'nin hem tekili (Thēbē) hem çoğulu (Thēbai) kullanılır, Mykenai'nin de öyle (Mykēnē ve Mykēnai). Bu konulardaki düzensizlik üzerine, inceleme ilerledikçe daha dikkatle konuşulacaktır.
Şimdi, gramercilerin bu konulardaki titizliğini örnekler üzerinden gözden geçirdiğimize göre, başka bir yola sapmadan önce şunu da inceleyelim:
Τὰ δέ αὐτὰ ταῦτα μετακτέον καὶ ἐπὶ τὰ ἑνικὰ καὶ πληθυντικὰ τῶν ὀνομάτων. Πθῆναι γὰρ λέγονται πληθυντικῶς ἡ μία πόλις καὶ Πλαταιαί, καὶ πάλιν Θήβη ἑνικῶς καὶ Θῆβαι πληθυντικῶς, καὶ Μυκήνη καὶ Μυκῆναι. ῥηθήσεται δὲ ἐπιμελέστερον περὶ τῆς ἐν τούτοις ἀνωμαλίας προβαινούσης τῆς ζητήσεως. Τὰ νῦν δέ ἐπεὶ καὶ ὑποδειγματικῶς κατωπτεύκαμεν τὴν ἐν τούτοις τῶν γραμματικῶν ἀκρίβειαν, φέρε κἀκεῖνο, πρὶν ἐπʼ ἄλλον τ[ρ]όπον ἀὶπελύεῖν, ἐξεατῖσυμεν,
1.155gramerciler neye söz, neye söz parçaları diyorlar?
Söz ve söz parçaları üzerine
Ya cisimsel sesin kendisine diyecekler ya da ondan farklı olan cisimsiz lekton'a, yani sesle söylenen şeye. Sese diyemezler; çünkü ses söylendiğinde herkes onu duyar, Yunanlar da barbarlar da, bilgisizler de terbiye görmüşler de; oysa sözü ve parçalarını yalnız Yunanlar ve bu dili bilenler anlar. Demek ki söz ve söz parçaları ses değildir. Cisimsiz lekton da değildir.
ψημὶ δέ τίνα λόγον καλοῦσιν μέρη λόγου. ΙΙερὶ λόγο υ 0αἱ μερῶν λόγο υ Ἤτοι γμρ αὐτὴν τὴν σωματικιν ψωνιν ἐροῦσιν ἧ ἀσώματον λεκτύν, διαφεέρον ταύτης. οὒτε δὲ τν φωνινέροῦσιν· ταύτης μὲν γὰρ ῥηθείσης πάντες ἀκούουσιν, Ἡλληνές τε καὶ βάρβαροι καὶ ἰδιῶται καὶ οἱ παιδείας ἐντός, τοῦ δέ λόγου καὶ τῶν τούτου μερῶν Ἕλληνες μόνοι καὶ οἱ τούτου ἔμπειροι. τοίνυν οὐχ ή φωνή ἐστιν ὁ λόγος καὶ μέρη λόγου. καὶ μὴν οὐδέ τὸ ἀσώματον λεκτόν.
1.156Çünkü cisim ile boşluktan başka böyle cisimsiz bir şey nasıl olabilir, hem de filozoflar arasında bu konuda uzun ve sonu gelmez bir çekişme varken? Bu şey hareket ediyorsa cisimdir, çünkü hareket eden cisimdir. Duruyorsa, kendisine doğru gelen cisimleri içine alıp onlara direnmiyorsa boşluk olacaktır, çünkü direnmemek boşluğun özelliğidir; kendisine doğru gelenlere direniyorsa cisimdir, çünkü direnmek cismin özelliğidir.
πῶς γὰρ ἀσώματον ἔτι ἔστι τι ἄλλο τοιοῦτο παρὰ τὸ σῶμα καὶ τὸ κενόν, πολλῆς | καὶ ἀνηνύτου γενομένης παρὰ τοῖς φιλοσόφοις περὶ αὐτοῦ διαμάχης; εὶ μέν γὰρ κινεῖται, σῶμά ἐστιν τὸ γὰρ κινούμενον σῶμα· εἰ δέ μένει, δεχόμενον μὲν τὰ εἰς αὐτὸ φερόμενα σώματα καὶ μὴ ἀντιτυποῦν κενὸν γενήσεται, κενοῦ γὰρ ἴδιον τὸ μὴ ἀντιτυπεῖν, ἀντιτυποῦν δέ τοῖς εἰς αὐτὸ φερομένοις σῶμά ἐστιν, ἰδίωμα γὰρ σώματος τὸ ἀντιτυπεῖν.
1.157Ayrıca cisimsiz bir lekton'un var olduğunu söyleyen, bunu ya yalnızca söylemekle yetinerek söyler ya da bir ispat getirerek. Söylemekle yetinirse, karşı bir söylemle durdurulur. İspat getirirse, ispatın da tartışma götürmez öncüllerden yola çıkması gerektiği, öncüller de birer lekton olduğu için, aranan şeyi kabul edilmiş gibi peşinen kapmış olur ve güvenilmez olur.
ἄλλως τε ὁ λέγων ἀσώματόν τι λεκeτὸν ὑπάρχειν ἤτοι φάσει μόνον ἀρκούμενος λέγει ἢ ἀπόδει- ξιν παραλαμβάνων. ἀλλὰ φάσει μὲν ἀρκούμενος ἐν ἀντιφάσει ἐπισχεθήσεται· ἀπόδειξιν δὲ παραλαμβάνων, ἐπεὶ καὶ αὐτὴ διʼ ἀναμφισβητήτων ὀφείλει λημμάτων προάγειν, τὰ δὲ λήμματά ἐστι λεκτά, προαρπάζων τὸ ζητούμενον ὡς ὁμολογούμενον ἄπιστος ἔσται.
1.158Bu sebeple, ne ses söz olduğuna ne de onun anlattığı cisimsiz lekton, bunlardan başka bir şey de düşünülemediğine göre, söz diye bir şey yoktur.
Şimdilik gramerciler nasıl istiyorlarsa öyle olsun: söz de var olsun, istedikleri kadar parçası da. Ama hiç değilse sözü nasıl parçalara ayırdıklarını bize söylesinler.
παρʼ ἣν αἰτίαν λοιπόν, εἰ μήτε ἡ φωνὴ λόγος ἐστὶ μήτε τὸ σημαινόμενον ὑπʼ αὐτῆς ἀσώματον λεκτόν, παρὰ δὲ ταῦτα νοεῖν οὐδὲν ἐνδέχεται, οὐδέν ἐστι λόγος. Ἔστω δὲ νῦν καὶ ὁ λόγος καὶ μέρη τούτου ὁπόσα θέλουσιν οἱ γραμματικοὶ ὑπάρχειν. ἀλλʼ εἰπάτωσάν γε ἡμῖν πῶς τὸν λόγον μερίζουσιν. Περὶ μερισμοῦ
1.159Parçalara ayırma üzerine
Vezinli dizeleri parçalara ayırma işi esas olarak en zorunlu iki şeye dayanır: biri adımlama, yani ayaklara bölme; öteki söz parçalarına ayırma. Bu yüzden gramercilere sonuna kadar karşı çıkanların ikisini birden sarsması tutarlı olurdu: hem adımlama yolunu, adımlarken kullandıkları bütün ayakların var olmadığını gösterip onlara çelme takarak, hem de söz parçalarına bölme yolunu, bölmenin imkânsız olduğunu göstererek.
Ἐπεὶ γαρ τὸν μερισμὸν τὸν τῶν ἐμ μέτρων ἐν δυσὶ μάλιστα τοῖς ἀναγκαιοτάτοις κεῖσθαι συμβέβηκεν, ἔν τε τῷ βαίνειν, τουτέστι τῇ εἰς τοὺς πόδας διανομῇ, καὶ ἐν τῇ εἰς τὰ τοῦ λόγου μέρη διαιρέσει, ἀκόλουθον μὲν ἂν ἧν τοῖς τελέως πρὸς αὐτοὺς ἀντιλέγουσιν ἑκάτερον κινεῖν, τόν τε τρόπον τοῦ βαίνειν, σκελίσαντας αὐτῶν ἄπαντας τοὺς οἷς βαίνουσι πόδας ὡς ἀνυπάρκτους, καὶ ἔτι τὸν τρόπον τῆς τῶν τοῦ λόγου μερῶν διανομῆς, δείξαντας τὸ ἀδύνατον τῆς διαιρέσεως.
1.160Ama ayaklar hakkındaki asıl incelemeyi Musikicilere Karşı'da (VI 60–67) yapacağımız için, onlara söyleyeceklerimizi şimdiden söylememek ya da aynı şeyleri iki kez söylememek için bu aporiayı yeri geldiğinde ele almak üzere erteleyelim; şimdi söz parçalarına bölmeyi inceleyelim.
ἀλλʼ ἐπεὶ κἀν τοῖς πρὸς τούς μουσικούς ( VI 60—67) προηγουμένως περὶ ποδῶν ζητοῦμεν, ἵνα μὴ προλαμβάνωμεν τὰ μελλήσοντα πρὸς ἐκείνους λέγεσναι ἢ μὴ δὶς τὰ αὐτὰ λέγωμεν, ταύτην μὲν τὴν ἀπορίαν εἰς τὸν δέοντα καιρὸν ὑπερθη σόμεθα, περὶ δέ τῆς διαιρέσεως τῶν τοῦ λόγου μερῶν σκεψώμεθα.
1.161Bir dizeyi parçalara ayıran kişi kimi şeyleri çıkarır, kimilerini ekler. Söz gelimi mēnin'i bütün dizeden ayırarak çıkarır, sonra aeide'yi ve öteki parçaları; ünlüleri kaynaşmış olarak söylenen kelimelere ise ekleme yapar: söz gelimi "kan kusarak" anlamındaki haim' emeōn'a (Homeros, İlyada XV 11) a'yı ekler, çünkü tam hâli haima emeōn'dur; yine "sessizce yürüdü" anlamındaki bē d' akeōn'a (İlyada I 34) e'yi ekler, çünkü açık söylenişi bē de akeōn'dur. Ama hiçbir şey bir şeyden çıkarılamıyor ve hiçbir şey bir şeye eklenemiyorsa, gramere göre parçalara ayırma imkânsız olur.
Ὁ οὖν μερίζων τινὰ στίχον τὰ μὲν ἀφαιρεῖ τὰ δὲ προστίθησι, καὶ ἀφαμιρεῖ μὲν τὸ μῆνιν, εἰ τύχοι, χρίζων τοῦ παντὸς στίχου, καὶ πάλιν τὸ ἄειδε καὶ τὰ λοιπὰ μέρη, προστίθησι δὲ τοῖς κατὰ συναλοιφὴν ἐκφερομένοις, οἷον τῷ ‘αἶμʼ ἐμέωνʼ (Hom. Ο 11) τὸ α, τὸ γὰρ πλῆρες ἦν ‘αἶμα ἐμέωνʼ, καὶ πάλιν τῷ ‘βῆ δʼ ἀκέωνʼ (Hom. Α 34) τὸ ε, κατὰ γὰρ ἐκπλήρωσιν οὕτως εἶχε ‘βῆ δὲ ἀκέων.’ μηδενὸς μέντοι μήτε ἀφαμιρεῖσθαι δυναμένου ἀπό τινος μήτε προστίθεσθαί τινι πεφυκότος ἀδύνατος γίνεται ὁ κατὰ γραμματικὴν μερισμός. Περὶ ἀφαιρέσεως
1.162Çıkarma üzerine
Hiçbir şeyin hiçbir şeyden çıkarılmadığını şöyle öğrenebiliriz. Bir şey bir şeyden çıkarılıyorsa ya bütün bütünden çıkarılır, ya parça parçadan, ya bütün parçadan, ya da parça bütünden. Bütün bütünden çıkarılmaz: ortada tek bir dize varken çıkarılan şey bütünse, bütün dizeyi çıkarmış oluruz. Bu durumda çıkarmanın yapıldığı dize hâlâ duruyorsa, ondan hiç çıkarma yapılmamış demektir; bütün çıkarıldıysa nasıl hâlâ durabilir? Durmuyorsa, var olmayan bir şeyden de çıkarma yapılmış olamayacağı açıktır.
Τὸ δὲ ὅτι οὐδὲν οὐδενὸς ἀφαιρεῖται μάθοιμεν ἄν τὸν τρόπον τοῦτον. εἰ γὰρ ἀφαιρεῖταί τι ἀπό τινος, ἢ ὅλον ἀφʼ ὅλου ἀφαιρεῖται ἢ μέρος ἀπὸ μέρους ἢ ὅλον ἀπὸ μέρους ἤ μέρος ἀπὸ ὅλου. ὅλον μὲν οὖν ἀπὸ ὅλου οὐκ ἀφαιρεῖται ἑνὸς γὰρ ὑποκειμένου στίχου, εἰ ὅλον ἐστὶ τὸ ἀφαμμιρούμενον, ὅλον στίχον ἀφελοῦμεν. καὶ οὕτως εἰ μέν ἔτι μένοι ὁ στίχος ἀφʼ οὖ ἡ ἀφαίρεσις, οὐδὲ ὅλως ἔσται γεγονυῖά τις ἀφαίρεσις ἀπʼ αὐτοῦ πῶς γὰρ ἔτι μένειν οἷόν τέ ἐστι τὸ ὅλον, εἴπερ ἀφῄρηται; εἰ δέ μὴ μένοι, δῆλον ὡς ἐκ τοῦ μὴ ὄντος οὐκ ἔστι πάλιν γεγονυῖα ἀφαίρεσις.
1.163Demek ki bütün bütünden çıkarılmaz. Bütün parçadan da çıkarılmaz; çünkü bütün parçanın içinde kapsanmaz, söz gelimi "〈Öfkesini〉 söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un" dizesi mēnin'in içinde kapsanmaz; çıkarılan şeyin ise çıkarmaya uğrayan şeyin içinde kapsanması gerekir. Geriye ya parçanın bütünden ya da parçanın parçadan çıkarılması kalır. Ama bu da çıkmazdır. Çünkü mēnin bütün dizeden çıkarılıyorsa kendinden de çıkarılmış olur, zira bütün dize onunla birlikte düşünülüyordu. Ayrıca bütünden çıkarılıyorsa ve bütün "Öfkesini söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un" idiyse, "söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un" kısmının da azalması ve olduğu gibi kalmaması gerekirdi; çünkü çıkarmaya uğrayan hiçbir şey olduğu gibi kalmaz.
ὥστε ὅλον ἀπὸ ὅλου οὐκ ἀφαιρεῖται. καὶ μὴν οὐδὲ ὅλον ἀπὸ μέρους· ἐν μέν γὰρ τῷ μέρει οὐκ ἐμπεριέχεται τὸ ὅλον, οἷον τῷ μῆνιν τὸ ‘〈μῆνιν〉 ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω Ἀχιλῆοςʼ, τὸ δὲ ἀφαμιρούμενον ὀφείλει ἐμπεριέχεσθαι τῷ τὴν ἀφαίρεσιν ἐπιδεχομένῳ. λείπεται ἄρα ἢ μέρος ἀφʼ ὅλου ἢ μέρος ἀπὸ μέρους ἀφαιρεῖσθαι. ἀλλὰ καὶ τοῦτʼ ἄπορον. τὸ γὰρ μῆνιν εἰ μὲν ἀφʼ ὅλου ἀφαμιρεῖται τοῦ στίχου, καὶ ἀπὸ αὐτοῦ ἀφαιρεῖται· σὺν αὐτῷ γὰρ ὅλος ὁ στίχος ἐνοεῖτο. καὶ ἄλλως, εἰ ἀφʼ ὅλου ἀφαμιρεῖται, τὸ δʼ ὅλον ἥν μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω Ἀχιλῆοςʼ, ὥφειλεν ἠλαττῶσθαι καὶ |τὸ ʼἄειδε θεὰ Πηληιάδεω χιλῆος ʼ καὶ μὴ μένειν ἐν τῷ αὐτῷ, παντὸς τοῦ ἀφαίρεσιν ἐπιδεξαμένου μὴ μένοντος ἐν ταὐτῷ.
1.164Bütünden çıkarılan mēnin'in de o bütündeki her bir parçadan bir şey taşıması gerekirdi; bu da yanlıştır. Şu hâlde ne bütün dizeyi dizeden, ne dizenin bir parçasını bir parçadan, ne bütünü parçadan, ne de parçayı bütünden ayırmak mümkünse ve bunlardan başka bir yol da yoksa, gramerci için parçalara ayırma imkânsızdır.
ἐχρῆν δὲ καὶ αὐτὸ τὸ μῆνιν, ἀφʼ ὅλου ἐκείνου λαμβάνον τὴν ἀφαίρεσιν, ἔχειν τι ἐξ ἑκάστου τῶν ἐν ἐκείνῳ, ὅ πάλιν ἐστὶ ψεῦδος. εἰ οὖν μήτε ὅλον στίχον ἀπὸ στίχου δυνατὸν μερίζειν μήτε μέρος στίχου ἀπὸ μέρους μήτε ὅλον ἀπὸ μέρους μήτε μέρος ἀφʼ ὅλου, καὶ παρὰ ταῦτα οὐδὲν ἐνδέχεται ποιεῖν, ἀδύνατος τῷ γραμματικῷ ὀ μερισμός. Περὶ προσ θάσεως
1.165Ekleme üzerine
Bunun gibi, ünlüleri kaynaşmış olarak söylenen kelimelere birtakım şeylerin eklenmesi de olmayacaktır. Gramercilerin parçalara ayırırken en çok ekleme yaptığı heceler ya da harfler üzerinde değil de bütün kelimeler üzerinde akıl yürütülürse bu açıkça görülür. Şimdi önümüzde "söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un" yarım dizesi dursun (şimdilik bunu yarım dize sayalım) ve buna mēnin eklensin de ikisinden kahramanlık vezninde bir dize meydana gelsin. Ekleme neye yapılıyor, diye soruyoruz.
Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἡ κατὰ τὰς συναλειπτικῶς ἐκφερομένας λέξεις τινῶν πρόσθεσις οὐκ ἔσται. καὶ τοῦτʼ ἔσται σαφές, ἂν μὴ ἐπὶ συλλαβῶν ἢ σποιχείων χειρίζηται ὁ λόγος, ὧν μάλιστα τὰς προσθέσεις ἐν τοῖς μερισμοῖς ποιοῦνται οἱ γραμματικοί, ἀλλʼ ἐπὶ ὅλων λέξεων. ὑποκειμένου τοίνυν ἡμιστιχίου τοῦ ‘δειδε θεὰ Πηληιάδεω Μχιλῆοςʼ (ἔστω γὰρ πρὸς τὸ παρὸν τουτὶ ἡμιστίχιον, καὶ προσλαμβανέτω τὸ μῆνιν, ὥστε τὸ ἐξ ἀμφοτέρων ἡρωικὸν γίνεσθαι μέτρον) ζητοῦμεν τίνι ἡ πρόσθεσις γίνεται·
1.166Mēnin ya kendine eklenir, ya önceden duran yarım dizeye, ya da ikisinden meydana gelen kahramanlık dizesine. Kendine eklenemez; çünkü kendinden başka bir şey değildir ve kendini ikiye katlamaz, öyleyse kendine eklendiği söylenemez. Önceden duran yarım dizeye nasıl eklenebilir? Onun bütününe eklenirse, ona denk düşer ve kendisi de yarım dize olur;
ἤτοι γὰρ ἑαυτῷ τὸ μῆνιν προστίθεται ἢ τῷ προυποκειμένῳ ἡμιστιχίῳ ἢ τῷ ἐξ ἀμφοτέρων ἀποτελεσθέντι ἡρωικῷ μέτρῳ. καὶ ἑαυτῷ μέν οὐκ ἂν προστεθείη· μὴ ὄν γὰρ ἕτερον ἑαυτοῦ καὶ μὴ διπλασιάζον ἑαυτὸ οὐκ ἂν λέγοιτο ἑαυτῷ προστίθεσθαι. τῷ δὲ προϋποκειμένῳ ἡμιστιχίῳ πῶς ἐνδέχεται; ὅλῳ μέν γὰρ αὐτῷ προστιθέμενον καὶ αὐτὸ παρισαζόμενον ἐκείνῳ ἡμιστίχιον γενήσεται,
1.167böylece, eğer mēnin yarım dizenin bütününe ekleniyorsa, hem büyük yarım dizenin küçük mēnin'e denk düştüğü için küçük olduğunu, hem de küçüğün daha büyük yarım dize boyunca uzandığı için büyük olduğunu söylemek gerekecektir. 〈Onun bir parçasına〉, söz gelimi aeide'ye ekleniyorsa ve yalnız aeide'yi büyütüp bütünü 〈büyütmüyorsa〉, ortaya dize çıkmaz. Geriye, mēnin'in kendisiyle önceden duran yarım dizeden meydana gelen altı ölçülü kahramanlık dizesine eklendiğini söylemek kalır.
ταύτῃ τε ἀκολουθήσει καὶ τὸ μέγα ἡμιστίχιον λέγειν εἶναι βραχύ, βραχεῖ συνεξισούμενον τῷ μῆνιν, καὶ τὸ βραχὑ μέγα, μείζονι ἀντιπαρῆκον τῷ ἡμιστιχίῳ, εἴπερ τῷ παντὶ ἡμιστιχίῳ προστίθοιτο τὸ μῆνιν. 〈εἰ δὲ μέρει αὐτοῦ,〉 οἷον τῷ ἄειδε, καὶ εἰ μὲν μόνον αὐξήσει τὸ ἄειδε, τὸ δʼ ὅλον 〈οὐκ αὐξήσει〉, οὐ ποιήσει στίχον. λεί πεται οὖν φάσκειν τῷ ἐξ ἀμφοῖν, αὐτοῦ τε τοῦ μῆνιν καὶ τοῦ προυποκειμένου ἡμιστιχίου, ἀποτελουμένῳ ἑξαμέτρῳ καὶ ἡρωικῷ στίχῳ προστίθεσθαι.
1.168Bu ise hiç inandırıcı değildir; çünkü eklemeyi kabul eden şey eklemeden önce vardır, eklemeden meydana gelen ise eklemeden önce var değildir. Demek ki mēnin, kendisinin eklenmesiyle meydana gelen altı ölçülü dizeye eklenmez; çünkü ekleme olurken henüz altı ölçülü dize yoktur, altı ölçülü dize var olduğunda ise artık ekleme olmaz. Böylece ortaya koyduğumuz sonuç çıkmış oldu: ne ekleme ne çıkarma olduğuna göre, yukarıda anlatılan parçalara ayırma yolu da ortadan kalkar.
Gramercilerin bu konulardaki titizliğini de gördüğümüze göre, haydi yazı yazmadaki yeteneklerini de bir sınayalım.
ὃ τελέως ἦν ἀπίθανον τὸ γὰρ ἐπιδεχόμενον πρόσθεσιν προῦπόκειται τῆς προσθέσεως, οὐ μὴν τὸ γινόμενον ἐκ τῆς προσθέσεως προϋπόκειται ταύτης. οὐκ ἄρα οὖν τῷ γινομένῳ ἐκ τῆς προσθέσεως τοῦ μῆνιν ἑξαμέτρῳ στίχῳ προστίθεται τὸ μῆιν ὅτε μὲν γὰρ γίνεται ἡ πρόσθεσις, οὔπω ἑξάμετρός ἐστιν, ὅτε δὲ ἔστιν ἑξάμετρος, οὐκέτι γίνεται ἡ πρόσθεσις. πλὴν συνἤκται τὸ προκείμενον, καὶ μήτε προσθέσεως μήτε ἀφαιρέσεως οὔσης ἀναιρεῖται ὁ προειρημένος τοῦ μερισμοῦ τρόπος. Ἀλλὰ δὴ πάλιν τὴν ἐν τούτοις τῶν γραμματικῶν ἀκρίβειαν κατανοήσαντες, φέρε καὶ τῆς ἐν τῷ γράφειν αὐτῶν δυνάμεως ἀποπειραθῶμεν. ΙΙερὶ ἀρθογρα φία ς
1.169Doğru yazım üzerine
Doğru yazımın üç yolda yattığını söylerler: kemiyette, keyfiyette ve bölmede. Kemiyettedir, datif hâline i eklenmeli mi, eukhalinon ve euōdinas yalnız i ile mi yoksa ei ile mi yazılmalı diye araştırdığımızda; keyfiyettedir, smilion (neşter) ve Smyrna z ile mi yoksa s ile mi yazılmalı diye incelediğimizde; bölmededir, obrimos kelimesinde b'nin ikinci hecenin başı mı yoksa öncekinin sonu mu olduğunda tereddüt ettiğimizde ve Aristiōn isminde s'nin nereye konacağını sorduğumuzda. Ama böyle bir teknik inceleme,
Π ὴν γὰρ ὀρθογραφίαν φασὶν ἐν τρισὶ κεῖσθαι τρόποις, ποσότητι ποιότητι μερισμῷ. ποσότητι μὲν οὖν, ὅταν ζητῶμεν εἰ ταῖς δοτικαῖς προσθετέον τὸ ι, καὶ εὐχάλινον καὶ εὐώδινας τῷ ι μόνον γραπτέον ἢ τῇ ει ποιότητι δέ, ὅταν σκεπτώμεθα πότερον διὰ τοῦ ζ γραπτέον ἐστὶ τὸ σμιλίον καὶ τὴν Σμύρναν ἢ διὰ τοῦ σ· μερισμῷ δέ, ἐπειδὰν διαπορῶμεν περὶ τῆς ὄβριμος λέξεως, πότερόν ποτε τὸ β τῆς δευτέρας ἐστὶ συλλαβῆς ἀρχὴ ἢ τῆς προηγουμένης πέρας, καὶ ἐπὶ τοῦ ριστίων ὀνόματος ποῦ τακτέον τὸ σ. πάλιν δʼ ἡ τοιαύτη τεχνολογία,
1.170daha çetrefil şeyleri hiç kurcalamasak bile, boş görünmektedir: önce ustaları arasındaki anlaşmazlıktan, sonra da sonuçlarının kendisinden. Anlaşmazlıktan, çünkü bu işin ustaları birbirleriyle çekişmektedir ve sonsuza dek çekişecektir; kimi aynı kelimenin böyle, kimi öyle yazılması gerektiğini savunur.
ἵνα μηδὲν τῶν ἀπορωτέρων κινῶμεν, μάταιος εἶναι φαίνεται, πρῶτον μὲν ἐκ τῆς διαφωνίας, ἔπειτα δὲ καὶ ἐξ αὐτῶν τῶν ἀποτελεσμάτων. καὶ ἐκ μὲν τῆς διαφωνίας, ἐπείπερ οἱ τεχνικοὶ μάχονταί τε καὶ εἰς αἰῶνα μαχήσονται πρὸς ἀλλήλους, τῶν μὲν οὕτως τῶν δὲ ἐκείνως τὸ αὐτὸ γράφειν ἀξιούντων.
1.171Bu yüzden onlara şöyle de sormak gerekir: Doğru yazım üzerine teknik inceleme hayat için yararlıysa, bu konudaki anlaşmazlık hâlâ karara bağlanmamışken, hem bizim hem de bu konuda anlaşamayan gramercilerin her birinin, yazmamız gereken şeyi yazarken takılıp kalması gerekirdi.
ὅθεν καὶ οὕτως αὐτοὺς ἐρωτητέον. εἰ χρειώδης ἐστὶν ἡ περὶ ὀρθογραφίας τεχνο λογία τῷ βίῳ, ἐχρῆν ἡμᾶς τε καὶ ἕκαστον τῶν διαφωνούντων περὶ αὐτῆς γραμματικῶν, ἀνεπικρίτου ἀκμὴν καθεστώσης τῆς κατὰ ταύτην διαφωνίας, παραποδίζεσθαι εἰς ὁ ἂν δέῃ γράφειν.
1.172Oysa ne bizden ne de onlardan kimse takılıp kalmaz; hepsi uyum içinde amacına ulaşır, çünkü o incelemeden değil, daha ortak ve herkesin üzerinde uyuştuğu bir alışkanlıktan yola çıkarlar. Bu alışkanlığa göre ismi bildirmek için zorunlu olarak kullanılması gereken harfleri herkes, gramerci olan da olmayan da kullanır; zorunlu olmayanlara ise kimse aldırmaz. Demek ki gramercilerin doğru yazım öğretisi yararlı değildir.
οὕτε δὲ ἡμῶν οὔτε τούτων ἕκαστος παραποδίζεται, ἀλλὰ συμφώνως πάντες τυγχάνουσι τῆς προθέσεως, ἅτε δὴ μὴ ἀπʼ ἐκείνης ἀλλʼ ἀπὸ κοινοτέρας τινὸς καὶ συμφώνου ὁρμώμενοι τριβῆς, καθʼ ἣν τὰ μὲν κατ᾿ ἀνάγκην ὀφείλοντα παραλαμβάνεσθαι στοιχεῖα πρὸς τὴν μήνυσιν τοῦ ὀνόματος πάντες παραλαμβάνουσι, καὶ οἱ γραμματικοὶ καὶ οἱ μὴ γραμματικοί, περὶ δὲ τῶν μὴ κατ᾿ ἀνάγκην ἀδιαφοροῦσιν. οὐκ ἄρα χρειώδης ἐστὶν ἡ περὶ ὀρθογραφίας παρὰ τοῖς γραμματικοῖς ὑφήγησις.
1.173Anlaşmazlıktan gelen çürütme böyledir; sonuçlardan gelen ise apaçıktır. Datif hâlini i ile yazsak da yazmasak da, smilion'u ve Smyrna'yı s ile de yazsak z ile de, Aristiōn isminde s'yi önceki heceye de katsak sonrakine de bağlasak hiçbir zarar görmeyiz.
ἀλλʼ ὁ μὲν ἀπὸ τῆς διαφωνίας ἔλεγχος τοιοῦτος, ὁ δὲ ἀπὸ τῶν ἀποτελεσμάτων ἐμφανής. οὐδὲν γὰρ βλαπτόμεθα, ἐάν τε σὺν τῷ ι γράφωμεν τὴν δοτικὴν πτῶσιν ἐάν τε μή, καὶ ἐάν τε διὰ τοῦ ο τὸ σμιλίον καὶ τὴν Σμύρναν ἐάν τε διὰ τοῦ ζ, καὶ ἐπὶ τοῦ ριστίων ὀνόματος ἐάν τε τῇ προηγουμένῃ συλλαβῇ τὸ σ προσμερίζωμεν ἐάν τε τῇ έμιφερομένῃ τοῦτο συντάττωμεν.
1.174Smilion z ile değil de s ile yazıldığı için artık neşter olmaktan çıkıp orak olsaydı, ya da Aristiōn adında s öyle değil de böyle bağlandığı için, şakacılardan birinin dediği gibi Aristiōn (Kahvaltıcı) Deipniōn (Akşam Yemekçi) oluverseydi, bunu umursamamak yakışmazdı. Ama yazım nasıl olursa olsun neşter, ister s ile ister z ile başlasın, yine neşterse; s'yi ister i'ye ister t'ye katalım, Aristiōn her zaman Aristiōn'sa, gramercilerin bu konudaki uzun ve boş gevezeliğine ne gerek var?
εἰ μὲν γὰρ παρὰ τὸ διὰ τοῦ σ ἀλλὰ μὴ διὰ τοῦ ζ γράφειν τὸ σμιλίον οὐκέτι σμιλίον γίνεται ἀλλὰ δρέπανον, καὶ εἰ παρὰ [τὸ σ ] τὸ τοῦ Ἀριστίων ὀνόματος οὕτως ἀλλὰ μὴ ἐκείνως συντάσσεσθαι τὸ σ [ἢ] ὁ Ἀριστίων, καθώς φησί τις τῶν χαριεντιζομένων, Δειπνίων γίνεται, ἥρμοζε μὴ ἀδιαφορεῖν. εἰ δʼ ὅπως ἂν ἔχῃ τὰ τῆς γραφῆς, τὸ σμιλίον 〈ἐστὶ σμιλίον〉, ἐάν τε διὰ τοῦ σ ἐάν τε διὰ τοῦ ζ κατάρχηται, ὅ τε Ἀριστίων ἀεί ποτέ ἐστιν Ἀριστίων, ἐάν τε τῷ ι ἐάν τε τῷ τ τὸ σ προσμερίζωμεν, τίς χρεία τῆς πολλῆς καὶ ματαίας παρὰ τοῖς γραμματικοῖς περὶ τούτων μωρολογίας ς;
1.175Doğru yazım konusunu da kısaca geçtikten sonra, onların tekhnēye dayalı kısmına itirazımızı tamamlamak için, doğru Yunanca konuşma konusunda sağlam bir yöntemleri olup olmadığına bakalım.
Κεφαλαιωδέστερον δὴ καὶ περὶ ὀρθογραφίας διεξιόντες, ἴδωμεν εἰς συμπλήρωσιν τῆς πρὸς τὸ τεχνικὸν μέρος αὐ τῶν ἀντιρρήσεως πότερον ἔχουσί τινα πρὸς τὸ ἑλληνίζειν συνεστῶσαν μέθοδον ἢ οὐδαμῶς. Εἰ ἔσ τι τις τέχνη περὶ ἑλληνισμοῦ
1.176Doğru Yunanca hakkında bir tekhnē var mıdır
Lehçelerde arılığı bir ölçüde gözetmek gerektiği kendiliğinden açıktır; çünkü her fırsatta barbarca konuşan ve dil yanlışı yapan terbiyesiz diye alaya alınır, Yunancayı doğru konuşan ise düşündüğü şeyleri hem açık hem kesin biçimde ortaya koyabilir. Doğru Yunancanın iki türü vardır: biri bizim ortak kullanımımızdan ayrılmıştır ve gramer analojisine göre ilerlediği sanılır; öteki ise Yunanların her birinin kullanımına dayanır, taklitle ve sohbetlerde kulak vererek edinilir.
Ὅτι μὲν δεῖ τινα φειδὼ ποιεῖσθαι τῆς περὶ τὰς διαλέκτους καθαριότητος, αὐτόθεν συμφανές ὅ τε γὰρ ἕκάστοτε βαρβαρίζων καὶ σολοικίζων ὡς ἀπαίδευτος χλευάζεται, ὅ τε ἑλληνίζων ἱκανός ἐστι πρὸς τὸ σαφῶς ἅμα καὶ ἀκριβῶς παραστῆσαι τὰ νοηθέντα τῶν πραγμάτων. ἤδη δέ τοῦ ἑλληνισμοῦ δύο εἰσὶ διαφοραί· ὅς μέν γάρ ἐστι κεχωρισμένος τῆς κοινῆς ἡμῶν συνηθείας καὶ κατὰ γραμματικὴν ἀναλογίαν δοκεῖ προκόπτειν, ὅς δὲ κατὰ τὴν ἑκάστου τῶν ἓλλήνων συνήθειαν ἐκ παραπλασμοῦ καὶ τῆς ἐν ταῖς ὁμιλίαις παρατηρήσεως ἀναγόμενος.
1.177Söz gelimi Zeus kelimesinin yalın hâlinden öteki hâlleri Zeos, Zei, Zea diye türeten kişi birinci türden doğru Yunancayla konuşmuş olur; düpedüz Zēnos, Zēni, Zēna diyen ise ikinci ve bize daha alışık gelen türle. Doğru Yunancanın bu iki türünden ikincisinin, söylediğimiz sebeplerden ötürü yararlı, birincisinin ise söyleyeceğimiz sebeplerden ötürü yararsız olduğunu söylüyoruz.
οἰον ὁ μὲν τῆς Ζεύς ὀρθῆς πτώσεως τὰς πλαγίους σχηματίζων τοῦ Ζεός τῷ Ζεῖ τὸν Eέα κατὰ τὸν πρότερον τοῦ ἑλληνισμοῦ χαρακτῆρα διαλέλεκται, ὁ δέ ἀφελῶς τοῦ Ζηνός λέγων καὶ τῷ Ζηνὶ καὶ 〈τὸν〉 Ζῆνα κατὰ τὸν δεύτερον καὶ συνηθέστερον ἡμῖν. πλὴν δυοῖν ὄντων τῶν ἑλληνισμῶν εὔχρηστον μέν εἶναί φαμεν τὸν δεύτερον διὰ τὰς προειρημένας αἰτίας, ἄχρηστον δέ τὸν πρῶτον διὰ τὰς λεχθησομένας.
1.178Bir şehirde yerli bir para geçerken ona uyan kişi o şehirdeki alışverişlerini engelsiz yapabilir; onu kabul etmeyip kendine yeni bir para basan ve onunla alışveriş etmek isteyen ise boşuna uğraşır. Hayatta da böyledir: alışılmış biçimde kabul görmüş konuşmaya, tıpkı geçerli paraya uyar gibi uymak istemeyip kendine ayrı bir yol açan kişi deliliğe yakındır.
ὥσπερ γὰρ ἐν πόλει νομίσματός τινος προχωροῦντος κατὰ τὸ ἐγχώριον δ μὲν τούτῳ στοιχῶν δύναται καὶ τὰς ἐν ἐκείνῃ τῇ πόλει διεξαγωγὰς ἀπαραποδίστως ποιεῖσθαι, ὁ δὲ τοῦτο μέν μὴ παραδεχόμενος ἄλλο δέ τι καινὸν χαράσσων ἑαυτῷ καὶ τούτῳ νομιστεύεσθαι θέλων μάταιος καθέστηκεν, οὕτω κἀν τῷ βίῳ ὁ μὴ βουλόμενος τῇ συνήθως παραδεχθείσῃ, καθάπερ νομίσματι, ὁμιλίᾳ κατακο- λουθεῖν ἀλλʼ ἰδίαν αὑτῷ τέμνειν μανίας ἐγγύς ἐστιν.
1.179Bu yüzden gramerciler analoji denen bir tekhnē öğreteceklerini vaat edip bununla bizi o birinci türden Yunancayla konuşmaya zorluyorlarsa, bu tekhnēnin ayakta duramadığını göstermek gerekir; doğru konuşmak isteyenler de hayatta tekhnē gerektirmeyen yalın gözleme, çoğunluğun ortak kullanımına kulak vermeye bağlı kalmalıdır.
διόπερ 〈εὶ〉 οἱ γραμματικοὶ ὑπισχνοῦνται τέχνην τινὰ τὴν καλουμένην ἀναλογίαν παραδώσειν, διʼ ἧς κατ’ ἐκεῖνον ἡμᾶς τὸν ἑλληνισμὸν ἀναγκάζουσι διαλέγεσθαι, ὑποδεικτέον ὅτι ἀσύστατός ἐστιν αὕτη ἡ τέχνη,δεῖδέ τούς ὀρθῶς βουλομένους διαλέγεσθαι τῇ ἀτέχνῳ καὶ ἀφελεῖ κατὰ τὸν βίον καὶ τῇ κατὰ τὴν κοινὴν τῶν πολλῶν συνήθειαν παρατηρήσει προσανέχειν.
1.180Doğru Yunanca hakkında bir tekhnē varsa, ya üzerine kurulduğu ilkeler vardır ya da yoktur. Gramerciler ilkeleri olmadığını söyleyemez; çünkü her tekhnē bir ilkeden yola çıkarak kurulmalıdır. İlkeleri varsa, bunlar ya tekhnēye dayalıdır ya da değildir. Tekhnēye dayalıysa, ya kendi kendilerinden ya da başka bir tekhnēden kurulmuşlardır; o tekhnē de yine üçüncüsünden, üçüncüsü dördüncüsünden kurulmuştur ve bu sonsuza dek gider; öyle ki doğru Yunanca hakkındaki tekhnē ilkesiz kalır ve tekhnē bile olmaz;
Εἴπερ οὖν ἔστι τις περὶ ἑλληνισμὸν τέχνη, ἤτοι ἔχει ἀρχὰς ἐφʼ αἷς συνέστηκεν ἢ οὐκ ἔχει. καὶ μὴ ἔχειν μὲν οὐκ ἄν φαῖεν οἱ γραμματικοί πᾶσα γὰρ τέχνη ἀπό τινος ἀρχῆς ὀφείλει συνίστασθαι. εἰ δὲ ἔχει, ἤτοι τεχνικὰς ταύτας ἔχει ἢ ἀτέχνους. καὶ εἰ μέν τεχνικάς, πάντως ἢ ἀφʼ ἑαυτῶν ἢ ἀπʼ ἄλλης τέχνης συνέστησαν, κἀκείνη πάλιν ἀπὸ τρίτης, καὶ ἡ τρίτη ἀπὸ τετάρτης, καὶ τοῦτ’ εἰς ἄπειρον, ὥστε ἄναρχον γιγνομένην τὴν περὶ ἑλληνισμὸν τέχνην μηδέ τέχνην ὑπάρχειν·
1.181tekhnēye dayalı değilse, kullanımdan başka ilkeler bulunmayacaktır. Öyleyse neyin doğru Yunanca, neyin Yunancaya aykırı olduğunun ölçütü kullanım olur, doğru Yunanca hakkında başka bir tekhnē değil. Ayrıca,
εἰ δέ ἀτέχνους, οὐκ ἄλλαι τινές εὑρεθήσονται παρὰ τὴν συνήθειαν· ἡ ἄρα συνήθεια τοῦ τί τέ ἐστιν ἑλληνικὸν καὶ τί ἀνελλήνιστον γίνεται κριτήριον, καὶ οὐκ ἄλλη τις περὶ τὸν ἑλληνισμὸν τέχνη. ἄλλως τε,
1.182tekhnēlerin kimi gerçekten tekhnēdir, heykeltıraşlık ve ressamlık gibi; kimi ise iddiaca tekhnēdir ama gerçekte hiç de öyle değildir, Khaldeli müneccimlik ve kurbanla fal bakma gibi. Doğru Yunanca hakkında tekhnē denen şeyin yalnızca bir vaat mi, yoksa gerçekten var olan bir yeti mi olduğunu öğrenmek için, onu sınamaya yarayacak bir ölçütümüz olması gerekecektir.
ἐπεὶ τῶν τεχνῶν αἱ μέν τῷ ὄντι εἰσὶ τέχναμι, ὡς ἡ ἀνδριαντοποιικὴ καὶ ζωγραφία, αἱ δὲ ἐπαγγέλματι μέν εἰσι τέχναι, οὐ πάντως δὲ καὶ κατ’ ἀλήθειαν, ὡς Σαλδαῖκή τε καὶ θυτική, ἵνα μάθωμεν πότερόν ποτε καὶ ἡ περὶ τὸν ἑλληνισμὸν λεγομένη τέχνη ἢ ὑπόσχεσις μόνον ἐστὶν ἢ καὶ ὑποκειμένη δύναμις, δεήσει κριτήριόν τι ἡμᾶς ἔχειν εἰς τὴν ταύτης δοκιμασίαν.
1.183Bu ölçüt de yine ya tekhnēye dayalıdır —hem de doğru Yunancaya ilişkin bir tekhnēye, çünkü doğru Yunanca hakkında hüküm veren tekhnēnin doğru hüküm verip vermediğini sınayacaktır— ya da değildir. Doğru Yunancaya ilişkin, tekhnēye dayalı bir ölçüt olamaz, çünkü yukarıda söylediğimiz sonsuza kayış yeniden başlar. Tekhnēye dayanmayan bir ölçüt alınırsa, kullanımdan başka bir şey bulamayız. Öyleyse doğru Yunanca hakkındaki tekhnēyi bile yargılayan kullanım, kendisi tekhnēye muhtaç olmayacaktır.
τοῦτʼ οὖν τὸ κριτήριον πάλιν ἤτοι τεχνικόν τί ἐστι (καὶ περὶ ἑλληνισμόν, εἴγε καὶ τῆς περὶ τὸν ἑλληνισμὸν κρινούσης, εἰ ὑγιῶς κρίνει, δοκιμαστικὸν καθέστηκεν), ἢ ἄτεχνον. ἀλλὰ τεχνικὸν μὲν περὶ ἑλληνισμὸν οὐκ ἄν εἴη διὰ τὴν προειρημένην εἰς ἄπειρον ἔκπτωσιν ἄτεχνον δʼ εἰ λαμβάνοιτο τὸ κριτήριον, οὐκ ἄλλο τι εὑρήσομεν ἢ τὴν συνήθειαν. ἡ ἄρα συνήθεια καὶ αὐτὴν τὴν περὶ ἑλληνισμὸν τέχνην κρίνουσα οὐ δεήσεται τέχνης.
1.184Doğru Yunanca konuşmak, Yunancanın doğrusunu gramerden öğrenmedikçe mümkün değilse, bu doğruluk ya apaçıktır ve kendiliğinden görülür ya da daha kapalıdır. Apaçık değildir; öyle olsaydı öteki apaçık şeyler gibi herkes onda uyuşurdu.
Επερ δέ οὐκ ἄλλως ἔστιν ἑλsνιζειν ἔὰν μὴ παρὰ γραμματικῆς μάθωμεν τὸ ἑλληνικόν, ἤτοι ἐναργές ἐστι τοῦτο καὶ ἐξ αὐτοῦ βλεπόμενον ἢ ἀδηλότερον. ἀλλʼ ἐναρ γές μὲν οὐκ ἔστιν, ἐπεὶ σύμφωνον ἂν ἦν παρὰ πᾶσιν ὡς τὰ λοιπὰ τῶν ἐ〈να〉ργῶν.
1.185Hem apaçık olanı kavramak için hiçbir tekhnēye ihtiyaç yoktur; tıpkı beyazı görmek, tatlıyı tatmak ya da sıcağa dokunmak için ihtiyaç olmadığı gibi. Oysa gramercilere göre doğru Yunanca konuşmak için bir yönteme ve tekhnēye ihtiyaç vardır. Demek ki doğru Yunanca konuşmak apaçık bir şey değildir.
καὶ ἄλλως πρὸς μέν τὴν τοῦ ἐναργοῦς ἀντίληφψιν οὐδεμιᾶς τέχνης ἐστὶ χρεία, καθάπερ οὐδὲ πρὸς τὸ λευκὸν ὀςᾶν ἢ γλυκέος γεύεσθαι θερμοῦ θιγγάνειν· πρὸς δὲ τὸ ἑλληνίζειν μεθόδου τινὸς καὶ τέχνης κατὰ τοὺς γραμματικούς ἐστι χρεία. οὐκ ἄρα ἐναργές ἐστι τὸ ἑλληνίζειν.
1.186Kapalıysa, kapalı olan başka bir şey aracılığıyla bilindiğine göre, ya neyin doğru Yunanca neyin Yunancaya aykırı olduğunu ayırt ettiren tabiî bir ölçüte uyulmalıdır, ya bunu kavramak için en kusursuz Yunanca konuşan tek bir kişinin kullanımına başvurulmalıdır, ya da herkesin kullanımına.
ἄδηλον δέ εἴπερ ἐστί, πάλιν ἐπεὶ τὸ ἄδηλον ἔκ τινος ἑτέρου γνωρίζεταμι, ἤτοι φυσικῷ τινι κατακολουθητέον κριτηρίῳ, ἐξ οὖ διαγιγνώσκεται τί τὸ ἑλληνικὸν καὶ τί τὸ ἀνελλήνιστον, ἢ τῇ ἕνὸς συνηθεία ὡς ἄκρως ἑλληνίζοντος χρηστέον πρὸς τὴν τούτου κατάληψιν, ἢ τῇ πάντων.
1.187Ama doğru Yunanca olanla olmayan için elimizde tabiî bir ölçüt yoktur. Attikalı "tuzlu balık" için to tarikhos der ve bunu doğru Yunanca sayar, Peloponnesoslu ho tarikhos der ve bunu bozulmamış sayar; biri tēn stamnon, öteki ton stamnon der. Gramercinin, böyle değil de şöyle söylemek gerektiğine dair kendinden gelen güvenilir bir ölçütü yoktur; olsa olsa herkesin kendi kullanımı vardır ki o da ne tekhnēye dayalıdır ne de tabiî.
ἀλλὰ φυσικὸν μέν κριτήριον εἰς τὸ ἑλληνικὸν καὶ τὸ μὴ τοιοῦτον οὐδὲν ἔχομεν· τοῦ γὰρ λττικοῦ τὸ τάριχος λέγοντος ὡς ἑλληνικὸν καὶ τοῦ Πελοποννησίου ὁ τάριχος προφερομένου ὡς ἀδιάστροφον, καὶ τοῦ μέν τὴν στάμνον ὀνομάζοντος τοῦ δέ τὸν στάμνον, οὐδὲν ἔχει ἐξ ἑαυτοῦ κριτήριον πιστὸν ὀ γραμματικὸς εἰς τὸ οὕτως ἀλλὰ μὴ οὕτως δεῖν λέγειν, εἰ μὴ ἄρα τὴν ἑκάστου συνήθειαν, ἥτις οὔτε τεχνικὴ οὐτε φυσική ἐστιν.
1.188Belli bir kişinin kullanımına uymak gerektiğini söyleyeceklerse, bunu ya yalnızca söyleyip geçecekler ya da yöntemli ispatlara başvuracaklar. Yalnızca söyleyip geçerlerse, onların sözüne, tek kişiden çok çoğunluğa uymak gerektiği sözüyle karşılık veririz. Bu kişinin doğru Yunanca konuştuğunu yöntemli olarak ispatlarlarsa, doğru Yunancanın ölçütünün bu kişi değil, onun doğru Yunanca konuştuğunu gösteren o yöntem olduğunu söylemek zorunda kalırlar.
τῇ δὲ τινὸς συνηθείᾳ δεῖν ἀκολουθεῖν εἴπερ ἐροῦσιν, ἤτοι φάσει μόνον. ἐροῦσιν ἢ ἐμμεθόδοις ἀποδείξεσι χρησάμενοι. ἀλλὰ φάσιν μὲν λέγουσι φάσιν ἀντιθήσομεν περὶ τοῦ τοῖς πολλοῖς μᾶλλον ἢ τῷ ἑνὶ δεῖν ἀκολουθεῖν ἐμμεθόδως δέ ἀποδεικνύντες ὅτι οὗτος ἑλληνίζει, ἀναγκασθήσονται ἐκείνην τὴν μέθοδον κριτήριον ἑλληνισμοῦ λέγειν διʼ ἣν καὶ οὕτος ἑλληνίζων δέδεικται, ἀλλʼ οὐχὶ τοῦτον.
1.189Geriye herkesin kullanımına kulak vermek kalır. Öyleyse analojiye değil, çoğunluğun nasıl konuştuğunu, neyi doğru Yunanca diye kabul edip neyi öyle değil diye reddettiğini gözlemeye ihtiyaç vardır. Üstelik doğru Yunanca ya tabiatça ya da koymayla vardır. Tabiatça değildir; öyle olsaydı aynı şey kimine doğru Yunanca, kimine yanlış görünmezdi. Koymayla, insanların âdetiyle varsa,
λείπεται οὖν τῇ πάντων συνηθεία προσέχειν. εἰ δέ τοῦτο, οὐ χρεία τῆς ἀναλογίας ἀλλὰ παρατηρήσεως τοῦ πῶς οἱ πολλοὶ διαλέγονται καὶ τί ὡς ἑλληνικὸν παραδέχονται ἢ ὡς οὐ τοιοῦτον ἐκκλίνουσιν. τό γε μὴν ἑλληνικὸν ἤτοι φύσει ἐστὶν ἢ θέσει. καὶ φύσει μέν οὐκ ἔστιν, ἐπεὶ οὐκ ἄν ποτε ταὐτὸν τοῖς μὲν ἑλληνικὸν ἐδόκει τυγχάνειν τοῖς δὲ οὐχ ἑλληνικόν θέσει δέ εἴπερ ἐστὶ καὶ νόμῳ τῶν ἀνθρώπων,
1.190kullanımda en çok alıştırma yapmış ve pişmiş olan kişi doğru Yunanca konuşur, analojiyi bilen değil. Doğru Yunanca konuşmak için gramere ihtiyacımız olmadığını başka bir yoldan da göstermek mümkündür.
ὁ συνασκηθεὶς μάλιστα καὶ τριβεῖς ἐν τῇ συνηθείᾳ, οὐτος ἑλληνίζει, καὶ οὐχ ὁ τὴν ἀναλογίαν ἐπιστάμενος. καὶ γὰρ ἄλλως ἔνεστι παραστῆσαι ὅτι οὐ δεόμεθα πρὸς τὸ ἑλληνίζειν τῆς γραμματικῆς.
1.191Gündelik sohbetlerde çoğunluk ya bazı kelimelerimize itiraz eder ya da etmez. İtiraz ederse bizi hemen düzeltir de; böylece doğru Yunancayı gramercilerden değil, hayatın içindeki insanlardan ediniriz.
ἐν γὰρ ταῖς ἀνὰ χεῖρα ὁμιλίαις ἤτοι ἀντικόψουσιν ἡμῖν οἱ πολλοὶ ἐπί τισι λέξεσιν ἢ οὐκ ἀντικόψουσιν. καὶ εἰ μέν ἀντικόψουσιν, εὐθὺς καὶ διορθώσονται ἡμᾶς, ὥστε παρὰ τῶν ἐκ τοῦ βίου καθεστώτων ἀλλʼ οὐχὶ παρὰ γραμματικῶν ἔχειν τὸ ἑλληνίζειν·
1.192İtiraz etmez de söylenenleri açık ve doğru sayıp benimserse, biz de o söyleyişlerde kalırız. Ayrıca bu analojiye göre ya herkes konuşur, ya insanların çoğu, ya da birçokları. Oysa ne herkes, ne çoğu, ne de birçokları böyle konuşur; böyle konuşan ancak iki üç kişi bulunur, insanların çoğu ise analojiyi bilmez bile.
εἰ δʼ οὐ δυσχεραίνουσιν ἀλλʼ ὡς σαφέσι καὶ ὀρθῶς ἔχουσι συμπεριφέροιντο τοῖς λεγομένοις, καὶ ἡμεῖς αὐτοῖς ἐπιμενοῦμεν. κατά τε ταύτην τὴν ἀναλογίαν ἤτοι πάντες ἢ οἱ πλεῖστοι ἢ οἱ πολλοὶ διαλέγονται οὐτε δὲ πάντες οὔθ’ οἱ πλεῖστοι οὖθʼ οἱ πολλοί· μόλις γὰρ δύο ἢ τρεῖς τοιοῦτοι εὑρίσκονται, οἱ δέ πλεῖστοι οὐδὲ ἴσασιν αὐτήν.
1.193Şu hâlde iki kişinin değil, çoğunluğun kullanımına uymak zorunlu olduğuna göre, doğru Yunanca konuşmaya analojinin değil, ortak kullanımı gözlemenin yaradığını söylemek gerekir. Hayata yarayan hemen her şeyde, ihtiyaçlarımızı karşılarken takılmamak yeterli bir ölçüdür.
τοίνυν ἐπεὶ τῇ τῶν πολλῶν συνηθεία καὶ οὐ τῇ τῶν δυοῖν ἀναγκαῖον κατακολουθεῖν, ῥητέον τὴν παρατήρησιν τῆς κοινῆς συνηθείας χρησιμεύειν πρὸς τὸ ἑλληνίζειν, ἀλλὰ μὴ τὴν ἀναλογίαν. ἐπὶ πάντων γε μὴν σχεδὸν τῶν χρησιμευόντων τῷ βίῳ μέτρον ἐστὶν ἱκανὸν τὸ μὴ παραποδίζεσθαι πρὸς τὰς χρείας.
1.194Bu yüzden doğru Yunanca da en çok iki esas özelliği, yani anlatılan şeylere açıklık ve hoşluk kazandırması sayesinde kabul görmüşse (eğretilemeli, imalı ve öteki üslup biçimleriyle anlatmak bunlara dışarıdan, ikinci derecede eklenmiştir), bu ikisinin daha çok hangisinden, ortak kullanımdan mı yoksa analojiden mi elde edildiğini araştıralım ki ona bağlanalım.
διόπερ εἰ καὶ ὁ ἑλληνισμὸς διὰ δύο μά- λιστα προηγούμενα ἔτυχεν ἀποδοχῆς, τήν τε σαφήνειαν καὶ τὴν προσήνειαν τῶν δηλουμένων (τούτοις γὰρ ἔξωθεν κατ’ ἐπακολούθησιν συνέζευκται τὸ μεταφορικῶς καὶ ἐμιφατικῶς καὶ κατὰ τοὺς ἄλλους τρόπους φράζειν), ζητήσομεν οὖν ἐκ ποτέρας ταῦτα μᾶλλον περιγίνεται, ἆρά γε τῆς κοινῆς συνηθείας ἢ τῆς ἀναλογίας, ῖνα ἐκείνῃ προσθώμεθα.
1.195Görüyoruz ki bunlar analojiden çok ortak kullanımdan gelir; öyleyse ona başvurmalı, buna değil. Yalın hâli Zeus olan kelimenin öteki hâllerini Zēnos, Zēni, Zēna; "köpek" anlamındaki kyōn'unkileri de kynos, kyni, kyna diye söylemek yalnız açık değildir, çoğunluğun kulağına da hiç takılmaz; bu ise ortak kullanımın işidir. Oysa Zeus yalın hâlinden Zeos, Zei, Zea demek, kyōn'dan kyōnos, kyōni, kyōna türetmek ya da kynos tamlayan hâlinden yalın hâlin kys olması gerektiğini savunmak, fiillerde de thelēsō gibi kelimelere uyarak pherēsō ve blepēsō demek yalnız açık olmamakla kalmaz, gülünç, hatta itici de görünür;
βλέπομεν δέ γε ὡς ἐκ τῆς κοινῆς συνηθείας μᾶλλον ἢ ὅτι ἐκ τῆς ἀναλογίας. ἐκείνῃ ἄρα ἀλλʼ οὐ ταύτῃ χρηστέον. τὸ μὲν γὰρ τῆς ὀρθῆς πτώσεως ὁ Ζεύς οὐσης τὰς πλαγίους προφέρεσθαι Ζηνός ΖηνίΖῆνα καὶ τῆς κύων κυνός κυνί κύνα 〈οὐ μόνον〉 σαφές, ἀλλὰ καὶ ἀπρόσκοπον τοῖς πολλοῖς εἶναι φαίνεται· τοῦτο δέ ἐστι τὸ τῆς κοινῆς συνηθείας. τὸ δέ ἀπὸ τῆς Ζεύς ὀρθῆς Ζεός λέγειν καὶ Ζε καὶ Ζέα, καὶ ἀπὸ τῆς κύων σχηματίζειν κύωνος κύωνι κύωνα, ἢ ἀπὸ τῆς κυνός γενικῆς ἀξιοῦν τὴν ὀρθὴν κῦς ὑπάρχειν, καὶ ἐπὶ τῶν ῥηματικῶν φερήσω λέγειν καὶ βλεπήσω ὡς χυήσω καὶ θελήσω, σὺ μόνον ψσαφίς ἀλλὰ χαἱ γέλωτος ἔτι δέ προσκοπῆς ἄξιον εἶναι δοκεῖ·
1.196bu ise analojinin işidir. Şu hâlde, dediğim gibi, ona değil kullanıma başvurmalıdır.
Belki de gramerciler kendi sözleriyle kendilerini devirirler ve isteseler de istemeseler de kullanıma başvurup analojiyi bir yana bırakmak zorunda kalırlar. Bu dediğimizi şuradan, yani onların kendi sözlerinden çıkan sonuçtan inceleyelim.
τοῦτο δὲ γίνεται ἀπὸ ἀναλογίας. τοίνυν, ὡς ἔφην, οὐ ταύτῃ χρηστέον ἀλλὰ τῇ συνηθεία. Μήποτε δὲ καὶ περιτρέπονται, καὶ ἐάν 〈τε〉 θελήσωσιν ἐάν τε καὶ μή, ἀναγκασθήσονται χρῆσθαι μέν τῇ συνηθείᾳ παραπέμπειν δὲ τὴν ἀναλογίαν. σκοπῶμεν δʼ ἐντεῦθεν τὸ λεγόμενον, τουτέστιν ἐκ τῆς πρὸς αὐτοὺς ἀκολουθίας.
1.197"Kullanmak" için khrēsthai mı yoksa khrasthai mı demek gerektiği araştırılırken khrasthai derler; buna delil istendiğinde de khrēsis (kullanma) ile ktēsis (edinme) kelimelerinin birbirine benzer kurulduğunu söylerler: nasıl ktasthai denir de ktēsthai denmezse, khrasthai da öyle denecek, khrēsthai ise asla denmeyecektir.
ζητουμένου γὰρ τοῦ πῶς δεῖ λέγειν, χρῆσθαι ἢ χρᾶσθαι, φασὶν ὅτι χρᾶσθαι, καὶ ἀπαιτούμενοι τούτου τὴν πίστιν λέγουσιν, ὅτι χρῆσις καὶ κτῆσις ἀνάλογά ἐστιν· ὡς οὗν κτᾶσθαι μέν λέγεται, κτῆσθαι δὲ οὐ λέγεται, οὕτω καὶ χρᾶσθαι μέν ῥηθήσεται, χρῆσθαι δέ οὐ πάντως.
1.198Ama biri onların peşine düşüp "Peki, khrasthai'yı kendisinden ispat ettiğimiz bu ktasthai'nın doğru söylendiğini nereden biliyoruz?" diye sorarsa, kullanımda böyle söylendiğini söyleyeceklerdir. Bunu söylemekle de analojiye değil, ölçüt olarak kullanıma kulak vermek gerektiğini kabul etmiş olurlar.
ἀλλʼ εἰ ἐπακολουθῶν τις αὐτοῖς πύθοιτο αὐτὸ δέ τοῦτο τὸ κτᾶσθαι ὅτι ὀρθῶς εἴρηται, ἀφʼ οὖ καὶ τὸ χρᾶσθαι ἀποδείκνυμεν, πόθεν ἴσμεν;ʼ φήσουσιν ὅτι ἐν τῇ συνηθεία λέ- γεται. τοῦτο δὲ λέγοντες δώσουσι τὸ τῇ συνηθείᾳ δεῖν ὡς κριτηρίῳ προσέχειν, ἀλλὰ μὴ τῇ ἀναλογίρ.
1.199Çünkü kullanımda ktasthai dendiği için khrasthai da denmesi gerekiyorsa, analoji tekhnēsini bırakıp onun da dayandığı kullanıma geri dönmemiz gerekir.
Üstelik analoji birbirine benzeyen birçok kelimeyi yan yana koymaktır; bu kelimeler ise kullanımdan gelir. Dolayısıyla analojinin kuruluşu da kullanımdan çıkar.
εἰ γὰρ ὅτι ἐν τῇ συνηθείᾳ λέγεται κτᾶσθαι, ῥητέον καὶ χρᾶσθαι, ὀφείλομεν παρέντες τὴν ἀναλογικὴν τέχιην ἐπὶ τὴν συνήθειαν ἀναδραμεῖν, ἀφʼ ἧς κἀκείνη ἤρτηται. Καὶ μὴν ἡ ἀναλογία ὁμοίων πολλῶν ὀνομάτων ἐστὶ παράθεσις, τὰ δέ ὀνόματα ταῦτα ἐκ τῆς συνηθείας, ὥστε καὶ ἡ σύστασις τῆς ἀναλογίας ἀπὸ τῆς συνηθείας πρόεισιν.
1.200Durum böyle olunca onlara şöyle sormak gerekir: Kullanımı doğru Yunancayı ayırt etmede güvenilir sayıp kabul ediyor musunuz, yoksa reddediyor musunuz? Kabul ediyorsanız, ortaya koyduğumuz sonuç doğrudan çıkmıştır ve analojiye ihtiyaç yoktur. Reddediyorsanız, analoji de ondan kurulduğu için analojiyi de reddetmiş olursunuz. Hem aynı şeyi bir yandan güvenilir diye kabul edip öte yandan güvenilmez diye geri çevirmek saçmadır.
τούτου δέ οὕτως ἔχοντος ἐρωτητέον τρόπῳ τῷδε· ἤτοι ἐγκρίνετε τὴν συνήθειαν ὡς πιστὴν πρὸς διάγνωσιν | ἑλληνισμοῦ ἢ ἐκβάλλετε. εἰ μέν ἐγκρίνετε, αὐτόθεν συνῆκται τὸ προκείμενον, καὶ οὐ χρεία τῆς ἀναλογίας· εἰ δέ ἐκβάλλετε, ἐπεὶ καὶ ἡ ἀναλογία ἐκ ταύτης συνίσταται, ἐκβάλλετε καὶ τὴν ἀναλογίαν. καὶ πάλιν, ἄτοπον τὸ αὐτὸ καὶ ὡς πιστὸν προσίεσθου καὶ ὡς ἄπιστον παραιτεῖσθαι.
1.201Gramerciler ise kullanımı güvenilmez diye reddetmek, sonra yine onu güvenilir diye kabul etmek istediklerinde, aynı şeyi aynı anda hem güvenilir hem güvenilmez yapmış olurlar. Çünkü kullanıma göre konuşmamak gerektiğini göstermek için analojiyi getirirler; analoji ise kendisini doğrulayan bir kullanım olmadıkça güç kazanmaz.
οἱ δέ γραμματικοὶ θέλοντες τὴν συνήθειαν ὡς ἄπιστον ἐκβάλλειν καὶ πάλιν ταύτην ὡς πιστὴν παραλαμβάνειν, τὸ αὐτὸ πιστὸν ἅμα καὶ ἄπιστον ποιήσουσιν. ἵνα γὰρ δείξωσιν ὅτι οὐ διαλεκτέον κατὰ τὴν συνήθειαν, εἰσάγουσι τὴν ἀναλογίαν ἡ δέ ἀναλογία οὐκ ἰσχυροποιεῖται, εἰ μὴ συνήθειαν ἔχοι τὴν βεβαιοῦσαν·
1.202Demek ki kullanımla kullanımı reddederek aynı şeyi aynı anda hem güvenilir hem güvenilmez yapacaklardır. Meğer ki aynı kullanımı hem reddedip hem kabul etmediklerini, birini reddedip başka birini kabul ettiklerini söylesinler. Nitekim Pindarion'un okulundakiler de bunu söyler. Analoji, derler, herkesin kabul ettiği gibi kullanımdan yola çıkar; çünkü benzer olanın ve benzemeyen olanın incelemesidir;
τῇ ἄρα συνηθεία ἐκβάλλοντες τὴν συνήθειαν τὸ αὐτὸ πιστὸν ἅμα καὶ ἄπιστον ποιήσουσιν. ἐκτὸς εἰ μή τι φήσουσι μὴ τὴν αὐτὴν συνήθειαν ἐκβάλλειν ἄμα καὶ προσίεσθαι, ἀλλʼ ὅλην μὲν ἐκβάλλειν ἄλλην δέ προσίεσθαι. ὅπερ καὶ λέγουσιν οἱ ἀπὸ Πινδαρίωνος. ἀναλογία, φασίν, ὁμολογουμένως ἐκ τῆς συνηθείας ὁρμᾶται· ἔστι γὰρ ὁμοίου τε καὶ ἀνομοίου θεωρία,
1.203benzer ve benzemeyen ise sınanmış kullanımdan alınır; sınanmış ve en eski kullanım da Homeros'un şiiridir, çünkü bize onun şiirinden daha eski bir şiir ulaşmamıştır. Öyleyse Homeros'un kullanımına uyarak konuşacağız.
τὸ δέ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον ἐκ τῆς δεδοκιμασμένης λαμβάνεται συνηθείας, δεδοκιμασμένη δὲ καὶ ἀρχαιοτάτη ἐστὶν ἡ Ὁμήρου ποίησις· ποίημα γὰρ οὐδὲν πρεσβύτερον ἧκεν εἰς ἡμᾶς τῆς ἐκείνου ποιήσεως· διαλεξόμεθα ἄρα τ ῇ Ὁμήρου κατακολουθοῦντες συνηθείᾳ.
1.204Ama önce Homeros'un en eski şair olduğu herkesçe kabul edilmez; kimileri Hesiodos'un, Linos'un, Orpheus'un, Musaios'un ve daha pek çoklarının zamanca ondan önce geldiğini söyler. Üstelik ondan önce ve onun zamanında da şairler yaşamış olması akla yakındır; nitekim kendisi de bir yerde (Odysseia I 351) şöyle der:
En çok o şarkıyı över insanlar, dinleyenlerin kulağına en yeni gelen şarkıyı.
Bu şairler ise onun parlaklığı yüzünden gölgede kalmıştır.
ἀλλὰ πρῶτον μὲν οὐχ ὑπὸ πάντων ὁμολογεῖται ποιητὴς ἀρχαιότατος εἶναι Ὅμηρος· ἔνιοι γὰρ Ἡσίοδον προήκειν τοῖς χρόνοις λέγουσιν, Λίνον τε καὶ Ὀρφέα καὶ Μουσαῖον καὶ ἄλλους παμπληθεῖς. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πιθανόν ἐστι γεγονέναι μέν τινας πρὸ αὐτοῦ καὶ κατ᾿ αὐτὸν ποιητάς, ἐπεὶ καὶ αὐτός πού φησι (α 351) τὴν γὰρ ἀοιδὴν μᾶλλον ἐπικλείουσʼ ἄνθρωποι ἥτις ἀκουόντεσσι νεωτάτη ἀμφιπέληται, τούτους δὲ ὑπὸ τῆς περὶ αὐτὸν λαμπρότητος ἐπεσκοτῆσθαι.
1.205Homeros'un en eski şair olduğu kabul edilse bile Pindarion amaca yetişen bir şey söylememiştir. Nasıl daha önce kullanıma mı yoksa analojiye mi başvurmalı diye aporiadaysak, şimdi de kullanıma mı analojiye mi, kullanımsa Homeros'unkine mi yoksa öteki insanlarınkine mi diye aporiada kalacağız; buna karşı ise hiçbir şey söylenmemiştir.
καὶ εἰ ἀρχαιότατος δὲ ὁμολογοῖτο τυγχάνειν Ὅμηρος, οὐδὲν εἴρηται ὑπὸ τοῦ Πινδαρίωνος ἱκνούμενον. ὥσπερ γὰρ προηποροῦμεν περὶ τοῦ πότερόν τε τῇ συνηθεία ἢ τῇ ἀναλογίᾳ χρηστέον, οὕτω καὶ νῦν διαπορήσομεν πότερον τῇ συνηθεία ἢ τῇ ἀναλογίᾳ, καὶ εἰ τῇ συνηθεία, ἄρα τῇ καθʼ Ὅμηρον ἢ τῇ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων· πρὸς ὅπερ οὐδὲν εἴρηται.
1.206Sonra, en çok, başvurduğumuzda gülünç düşmeyeceğimiz kullanımın peşinden gitmek gerekir. Oysa Homeros'un kullanımına uyarsak, "tanıklar" için martyroi, "halatlar çözüldü" için sparta lelyntai gibi şeyler ve bunlardan da tuhaf söyleyişler kullanacağımızdan, doğru Yunanca konuşurken gülünç düşmekten kurtulamayız. Şu hâlde, bizim kurmaya çalıştığımız sonucu, yani analojiye başvurmamak gerektiğini kabul etmekle birlikte, bu akıl yürütme de sağlam değildir.
εἶτα κἀκείνην μάλιστα δεῖ τὴν συνήθειαν μεταδιώκειν ᾗ προσχρώμενοι οὐ γελασθησόμεθα τῇ δὲ Ὁμηρικῇ κατακολουθοῦντες οὐ χωρὶς γέλωτος ἑλληνιοῦμεν, μάρτυροι λέγοντες καὶ ‘σπάρτα λέλυνταιʼ καὶ ἄλλαι τούτων ἀτοπώτερα. τοίνυν οὐδʼ οὖτός ἐστιν ὁ λόγος ὑγιής, μετὰ καὶ τοῦ συγκεχωρῆσθαι τὸ κατασκευαζόμενον ὑφʼ ἡμῶν, τουτέστι τὸ μὴ χρῆσθαι ἀναλογίρ.
1.207Çünkü çoğunluğun kullanımına gitmekle Homeros'unkine gitmek arasında ne fark var? Çoğunluk için nasıl teknik bir analojiye değil gözleme ihtiyaç varsa, Homeros için de öyledir; onun nasıl konuşmaya alışık olduğunu kendimiz gözleyip öyle konuşuruz.
τί γὰρ διήνεγκεν εἴτ’ ἐπὶ τὴν τῶν πολλῶν εἴτ᾿ ἐπὶ τὴν Ὁμήρου συνήθειαν ἐλθεῖν; ὡς γὰρ ἐπὶ τῆς τῶν πολλῶν τηρήσεως ἐστι χρεία ἆλλ’ οὐ τεχνικῆς ἀναλογίας, οὕτω καὶ ἐπὶ τῆς Ὁμήρου· τηρήσαντες γὰρ αὐτοὶ πῶς εἴωθε λέγειν, οὕτω καὶ διαλεξόμεθα.
1.208Kısacası, Homeros'un kendisi analojiye başvurmayıp kendi zamanının insanlarının kullanımına uyduğu gibi, biz de Homeros'u dayanak gösteren bir analojiye bile hiç bağlanmayacak, kendi zamanımızın insanlarının kullanımını örnek alacağız.
τὸ δὲ ὅλον, ὡς αὐτὸς Ὅμηρος οὐκ ἀναλογίᾳ προσεχρήσατο ἀλλὰ τῇ τῶν κατ’ αὐτὸν ἀνθρώπων συνηθείᾳ κατηκολούθησεν, οὕτω καὶ ἡμεῖς οὐκ ἀναλογίας πάντως ἑξόμεθα βεβαιωτὴν ἐχούση〈ς〉 Ὅμηρον, ἀλλὰ τὴν συνήθειαν τῶν καθʼ αὑτοὺς ἀνθρώπων παραπλασόμεθα.
1.209Böylece gramercilere karşı, onların kendi sözlerinden çıkan sonuçla, doğru Yunanca için analojinin gereksiz, kullanımı gözlemenin ise yararlı olduğu gösterilmiş oldu. Belki bu, onların kendi ifadelerinden de açıkça görülecektir.
Ἄρτι μὲν οὖν ἐκ τῆς πρὸς τοὺς γραμματικοὺς ἀκολουθίας συνῆκται τὸ παρέλκειν μέν τὴν ἀναλογίαν πρὸς ἑλληνισμόν, εὐχρηστεῖν δέ τὴν τῆς συνηθείας παρατήρησιν δῆλον δέ ἴσως ἔσται ἐκ τῶν ῥητῶν.
1.210Barbarizmi ve solesizmi tarif ederken şöyle derler: "Barbarizm, tek bir kelimede ortak kullanıma aykırı düşen bir yanlışlıktır"; "solesizm ise cümlenin bütün kuruluşunda alışılmadık ve uyumsuz bir yanlışlıktır."
ὁριζόμενοι γὰρ τόν τε βαρβαρισμὸν καὶ τὸν σολοικισμόν φασὶ βαρβαρισμός ἐστι παράπτωσις ἐν ἁπλῇ λέξει παρὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν ʼ καὶ ʼσολοικισμός ἐστι παράπτωσις ἀσυνήθης κατὰ τὴν ὅλην σύνταξιν καὶ ἀνακόλουθοςʼ.
1.211Buna hemen şöyle karşılık verebiliriz: Barbarizm tek kelimede, solesizm de kelimelerin birleşiminde ise, daha önce ne tek kelime ne de kelimelerin birleşimi diye bir şey olmadığı gösterildiğine göre, ne barbarizm vardır ne solesizm.
πρὸς ἄ δυνάμεθα λέγειν εὐθύῃ· ἀλλʼ εἰ ὁ μὲν βαρβαρισμός ἐστιν ἐν ἁπλῇ λέξει ὁ δὲ σολοικισμὸς ἐν συνθέσει λέξεων, δέδεικται δέ ἔμπροσθεν ὡς οὐτε ἁπλῆ ἔστι λέξις τις οὔτε σύνθεσις λέξεων, οὐδέν ἐστι βαρβαρισμὸς ἢ σολοικισμός.
1.212Yine, barbarizm tek kelimede, solesizm de kelimelerin birleşiminde düşünülüyor, söz konusu şeylerde düşünülmüyorsa, bir kadını gösterip houtos (bu adam), ya da bir genci gösterip hautē (bu kadın) dediğimde nasıl hata yapmış olurum? Solesizm yapmadım, çünkü birbirine uymayan birçok kelimenin birleşimini söylemedim,
πάλιν εἰ ἐν λέξει μιᾷ ὁ βαρβαρισμὸς νοεῖται καὶ ἐν συνθέσει λέξεων ὁ σολοικισμός, ἀλλʼ οὐκ ἐν τοῖς ὑποκειμένοις πράγμασι, πῶς ἥμαρτον εἰπὼν ‘οῦτοςʼ, δείκνυμι δέ γυναῖκα, ἢ ‘αῦτηʼ, δείκνυμι δὲ νεανίαν ; οὐτε γὰρ ἐσολοίκισα· οὐ γὰρ σύνθεσιν πολλῶν ἀκαταλλήλων λέξεων προηνεγκάμην,
1.213yalnızca tek bir kelime söyledim, houtos ya da hautē. Barbarizm de yapmadım, çünkü houtos kelimesinde, İskenderiyelilerin söylediği elēlythan (gelmişler) ve apelēlythan (gitmişler) gibi alışılmadık hiçbir şey yoktu.
ἀλλʼ ἁπίῆν τὴν οὐτος λέξιν ἢ αὕτη οὕτ’ ἐβαρβάρισα οὐδὲν γὰρ ἀούνηθες εἶχεν ἡ οὐτος λέξις, ὡς ἡ παρὰ τοῖς λεξανδρεῦσιν ‘ἐλήλυθανʼ καὶ ‘ἀπελήλυθανʼ.
1.214Gramercilere karşı buna benzer daha çok şey söylenebilir. Ama her konuda yalnızca aporia çıkarıyormuşuz gibi görünmemek için baştaki konumuza dönüp şunu söyleyeceğiz: Barbarizm tek bir kelimede görülen ve ortak kullanıma aykırı düşen bir yanlışlıksa, solesizm de aynı şekilde birden çok kelimede varlık kazanıyorsa; kelime alışılmamış olduğu için † trapeza barbarca, ortak kullanımda böyle söylenmediği için de "Çok yürümüş olarak bacaklarım yoruluyor" sözü solesizmse, barbarizm ya da solesizm yapmamak için analoji tekhnēsinin boş bir ad olduğu, kullanımı gözleyip ona uygun konuşmak gerektiği kabul edilmiş olur.
Πλὴν τοιαῦτα μέν πολλὰ πρὸς τοὺς γραμματικοὺς ἐνδέχεται λέγειν ἵνα δέ μμιὴ δοκῶμεν ἐν πᾶσιν ἀπορητικοὶ τυγχάνειν, ἐπὶ τὴν ἐξ ἀρχῆς πρόθεσιν ἀναδραμόντες φήσομεν ὡς εἴπερ ὁ βαρβαρισμὸς παράπτωσίς ἐστι παρὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν ἐν μιᾷ λέξει θεωρούμενος, ὡσαύτως δέ καὶ ὁ σολοικισμὸς ἐν πολλαῖς λέξεσι τὴν ὑπόστασιν λαμβάνων, καὶ ἔστι βάρβαρον μιὲν τὸ † τράπεζα διὰ τὸ μὴ σύνηθες εἶναι τὸ ῥῆμα, σόλοικον δὲ τὸ πολλὰ περιπατήσας κοπιᾷ μου τὰ σκέλη’ διὰ τὸ μὴ λέγεσθαι τῇ κοινῇ συνηθείρ, ὡμολόγηται ὅτι ἡ μὲν ἀναλογικὴ τέχνη ὄνομα κενόν ἐστι πρὸς τὸ μὴ βαρβαρίζειν ἢ σολοικίζειν, δεῖ δέ τὴν συνήθειαν παρατηρεῖν καὶ ἀκολούθως αὐτῇ διαλέγεσθαι.
1.215Tarifi değiştirip barbarizme, "ortak kullanıma aykırı" kaydını eklemeden düpedüz "tek kelimede yanlışlık", solesizme de "alışılmamış" kaydını katmadan "cümlenin bütün kuruluşunda uyumsuz bir yanlışlık" derlerse, başlarına daha kötü bir iş açarlar. Çünkü "Atina (çoğul) güzel bir şehirdir", "Orestes güzel bir tragedyadır", "Meclis, Altı Yüzler" gibi söyleyişlerde cümlenin bütün kuruluşunda uyumsuzluk bulacaklar ve bunlara solesizm demek zorunda kalacaklar; oysa bunlar alışılmış oldukları için solesizm değildir.
εἰ μέν γὰρ μετακαθίσαντες λέγοιεν βαρβαρισμὸν ἁπλῶς παράπτωσιν ἐν ἁπλῇ λέξει, δίχα τοῦ προσθεῖναι τὸ παρὰ τὴν κοινὴν συνήθειαν, καὶ σολοικισμὸν παράςτωσιν κατὰ τὴν ὅλην σύνταξιν καὶ ἀνακόλουθον, χωρὶς τοῦ παραλαβεῖν τὸ ἀούνηθες, καὶ χεῖρόν τι κινήσουσιν ἑαυτοῖς πρᾶγμα. τὰ γὰρ τοιαῦτα καθʼ ὅλην τὴν σύνταξιν 〈ἄν〉 ακολουθοῦντα ἓξουσιν, ‘Ἀθῆναι καλὴ πόλις, Ὁρέ στης καλὴ τραγῳδία, ἡ βουλὴ οἱ ἐξακόσιοιʼ ἃ δεήσει σολοικισμοὺς λέγειν, οὐχὶ δέ γε σολοικισμοὶ τυγχάνουσι διὰ τὸ σύνηθες.
1.216Demek ki solesizmi yalnızca uyuma bakarak değil, kullanıma bakarak yargılamalıdır.
Onların kendi sözlerinden çıkan sonuçla ve kendi ifadeleriyle yaptığımız itirazdan sonra, onları benzetme yoluyla da mahcup etmek yerinde olur.
οὐκ ἄρα ψιλῇ τῇ ἀκολουθίᾳ κριτέον τὸν σολοικισμόν, ἀλλὰ τῇ συνηθείᾳ. Εὗ δʼ ἄν ἔχοι καὶ μετὰ τὴν ἐκ τῆς 〈πρὸς αὐτοὺς〉 ἀκολρυθίας καὶ τῶν ῥητῶν ἔνστασιν ἔτι καὶ ἀπὸ τῆς κατὰ τὸ ὅμοιον μεταβάσεως αὐτοὺς δυσωπεῖν.
1.217Benzer olanı incelemeyi iş edinmişlerse, kaval kemiğine vurmak, burna vurmaya da karna vurmaya da benzediğine ve birincisine antiknēmiazein dendiğine göre, benzer biçimde gastrizein ya da myktērizein de denmesi gerekir 〈...〉; aynı şey hippazesthai, katakrēmnizesthai ve hēliazesthai için de gösterilebilir. Oysa bunları, ortak kullanıma aykırı oldukları için söylemeyiz. Şu hâlde lyēsō, pherēsō ve analojiye göre söylenmesi gereken öteki bütün kelimeler de, kullanımda böyle söylenmedikleri için söylenmemelidir.
εἴπερ γὰρ τοῦ ὁμοίου θεωρητικοὶ καθεστήκασιν, ἐπεὶ τῶ εἰς ἀντικνήμιον τύπτεσθαι ἀνάλογόν ἐστι τὸ εἰς τὴν ῥῖνα τύπτεσθαι καὶ τὸ εἰς τὴν γαστέρα, λέγεται δέ τὸ πρῶτον ἀντικνημιάζειν, ἀναλόγως καὶ τὸ γαστρίζειν ἢ μυκτηρίζειν 〈...〉· τὸ δέ αὐτὸ καὶ ἐπὶ τοῦ ἱππάζεσθαι καὶ κατακρημνίζεσθαι καὶ ἡλιάζεσθαι ὑποδεικτέον. οὐ λέγομεν δὲ ταῦτα διὰ τὸ παρὰ τὴν κοινὴν εἶναι συνήθειαν· τοίνυν οὐδὲ τὸ λυήσω οὐδὲ τὸ φερήσω καὶ τὰ ἄλλαι πάντα, ἅπερ 〈κατ〉 ἀναλογίαν, ἐστὶν υφειλόμενα λέγεσθαι διὰ τὸ μ κατὰ τὴν συνθειαν λέγεσθαι.
1.218Dahası, Trakların alıştığı gibi konuşanın Trakçayı en iyi, Romalıların alıştığı gibi konuşanın Latinceyi en güzel konuştuğunu söylüyorsak, Yunanların alıştığı gibi konuşanın da Yunancayı doğru konuştuğu sonucu çıkar; yeter ki kurallara değil kullanıma uyalım. Öyleyse analojiye değil kullanıma uyarak doğru Yunanca konuşacağız.
οὐ μρν ἀλλʼ εἴπερ ἄρίστα μέν θρακιστὶ ὁιαλέγεσθαί ψαμεν τὸν ὡς σύνηθές ἐστι ἀἀραξὶ ὁιαλεγόμενον, καὶ κάλλιστα ῥωμαιστὶ τὸν ὡς σύνηθες Ῥωμαίοις, ἀκολουθήσει καὶ τὸ ἑλληνιστὶ ὑγιῶς διαλέγεσθαι τὸν ὡς σύνηθες Ἥλλησι διαλεγόμενον, ἐὰν τ συνηθεία ἀλλὰ μὴ τ διατάξει κατακολουθῶμεν. τῆ ἄρα συνηθείᾳ, οὐ τ ἀναλογία κατακολουθοῦντες ἑλληνιοῦμεν.
1.219Genel olarak, analoji ya kullanımla uyuşur ya da uyuşmaz. Uyuşuyorsa, önce, kullanım tekhnēye dayalı olmadığı gibi analoji de tekhnē olmayacaktır; çünkü tekhnēsiz olanla uyuşan şey de mutlaka tekhnēsizdir. Ayrıca kullanıma göre doğru Yunanca olan, onunla uyuşan analojiye göre de doğru Yunanca olacaksa, kullanıma uyan zaten doğru Yunanca olacaktır.
καθόλου τε ἤτοι σύμφωνός ἐστι τ συνηθεία ἡ ἀναλογία δίφωνος. 10αὶ εἰ μέν σύμφωνος, πρῶτον μὲν ὡς ἐκείνη οὐκ ἔστι τεχνική, οὕτως οὐδὲ αὕτη γενήσεται τέχνη· τὸ γὰρ ἀτεχνίᾳ συμφωνοῦν πάντως καὶ αὐτό ἐστιν ἄτεχνον. καὶ ἄλλως, 〈εὶ〉 τὸ κατ’ ἐκείνην ἑλληνικὸν καὶ κατὰ ταύτην ἐκείνῃ συμφωνοῦσαν γενήσεται ἑλληνικόν, καὶ τὸ κατ’ ἐκείνην ἔσται τοιοῦτον.
1.220Durum böyleyse, doğru Yunancayı ayırt etmek için analojiye ihtiyacımız olmayacak, çünkü bunun için elimizde kullanım vardır. Analoji kullanımla uyuşmuyorsa, mutlaka ondan başka bir kullanım getiriyor demektir; o zaman barbarca bir şey gibi itibarsız olacak, kulakları tırmaladığı için de büsbütün yararsız kalacaktır.
τούτου δʼ οὕτως ἔχοντος οὐ δεησόμεθα τῆς ἀναλογίας πρὸς διάγνωσιν τοῦ ἑλληνισμοῦ, ἔχοντες εἰς τοῦτο τὴν συνήθειαν. εἰ δὲ διάφωνός ἓστιν αὕτη, πάντως ἑτέραν εἰσηγουμένη συνήθειαν παρʼ ἐκείνην καὶ οἱονεὶ βάρβαρον ἀδόκιμος γενήσεται καὶ ὡς προσκοπὴν ἐμποιοῦσα τελέως ἄχρηστος.
1.221Onların tekhnēsine, nasıl kurulduğundan yola çıkarak da saldırmak gerekir. Bazı küllî kurallar koyup bunlarla bütün cüzî isimlerin doğru Yunanca olup olmadığını yargılamak isterler. Ama bunu yapamazlar; çünkü ne küllî kuralın gerçekten küllî olduğu kendilerine kabul edilir, ne de bu kural başka türlü açılıp serildiğinde küllînin tabiatını koruyabilir.
Ἐπιχειρητέον δὲ καὶ ἀπὸ τῆς συστάσεως τῆς τέχνης αὐτῶν. θέλουσι μέν γὰρ καθολικά τινα θεωρήματα συστησάμενοι ἀπὸ τούτων πάντα τὰ κατὰ μέρος κρίνειν ὀνόματα, εἴτε ἑλληνικά ἐστιν εἴτε καὶ μή· οὐ δύνανται δέ [καὶ] τοῦτο ποιεῖν διὰ τὸ μήτε τὸ καθολικὸν αὐτοῖς συγχωρεῖσθαι ὅτι καθολικόν ἐστι, μήτʼ ἄλλως ἀναπτυσσόμενον τοῦτο τὴν τοῦ καθολικοῦ σώζειν φύσιν.
1.222Bunun için gramercilerin kendilerinden örnekler alalım. Cüzî isimlerden biri, söz gelimi "iyiliksever" anlamındaki eumenēs hakkında, tamlayan hâlinin s olmadan eumenou diye mi, yoksa s ile eumenous diye mi söylenmesi gerektiği araştırılırken, gramerciler çıkagelir, küllî bir kural öne sürer ve araştırılan şeyi bununla sağlama bağlarlar. Şöyle derler: "ēs ile biten, son hecesi vurgulu her basit isim tamlayan hâlinde zorunlu olarak s ile söylenir; söz gelimi euphyēs, euphyous; eusebēs, eusebous; eukleēs, eukleous. Şu hâlde son hecesi vurgulu söylenen eumenēs de bunlar gibi tamlayan hâlinde s ile, eumenous diye söylenmelidir."
λαμβανέσθω δὲ εἰς τοῦτο παραδείγματα ἀπʼ αὐτῶν τῶν γραμ- ματικῶν. ζητήσεως γὰρ οὐσης ἐπί τινος τῶν κατὰ μέρος ὀνομάτων, οἷον ἐπὶ τοῦ εὐμενής, πότερον χωορἰς τοῦ σ προενεκτέον ἐστὶ τὴν πλάγιον πτῶσιν, εὐμενοῦ λέγοντας, ἢ σὺν τῷ σ, εὐμενοῦς, πάρεισιν οἱ γραμματικοὶ καθολικόν τι προφερόμενοι καὶ ἀπὸ τούτου τὸ ζητούμενον βεβαιοῦντες. φασὶ γὰρ ‘πᾶν ὄνομα ἁπλοῦν, εἰς ης λῆγον, ὀξύτονον, τουτὶ ἐξ ἀνάγκης σὺν τῷ σ κατὰ τὴν γενικὴν ἐξενεχθήσεται, οἷον εὐφυής εὐφυοῦς, εὐσεβής εὐσεβοῦς, εὐκλεής εὐκλεοῦς· τοίνυν καὶ τὸ εὐμενής ὀξυτόνως ἐκφερόμενον παραπλησίως τούτοις διὰ τοῦ σ ἐπὶ τῆς γενικῆς προενεκτέον, εὐμενοῦς λέγοντας..
1.223Ama bu şaşılası adamlar şunu bilmiyorlardı: Önce, eumenou demek gerektiğini savunan kişi onlara bu kuralın küllî olduğunu kabul etmeyecektir. Basit ve son hecesi vurgulu bir isim olan bu eumenēs'in kendisinin s ile söylendiğini kabul etmeyecek, onların aranan şeyi kabul edilmiş gibi kapıverdiklerini söyleyecektir.
οὐκ ἤδεσαν δὲ οἱ θαυμάσιοι πρῶτον μὲν ὅτι ὁ εὐμενοῦ ἀξιῶν λέγειν οὐ δώσει αὐτοῖς καθολικὸν εἶναι τὸ παράπηγμα· τοῦτο γοῦν αὐτὸ τὸ εὐμενής ἁπλοῦν ὄνομα καθεστὼς καὶ ὀξύτονον οὐ φήσει σὺν τῷ σ ἐκφέρεσθαι, ἀλλὰ ἐκείνους τὸ ζητούμενον ὡς ὁμολογούμενον συναρπάζειν.
1.224Ayrıca kural küllîyse, onu ya bütün cüzî isimleri gözden geçirip onlardaki analojiyi kavrayarak kurmuşlardır ya da hepsini gözden geçirmeden. Hepsini gözden geçirmiş olamazlar; çünkü cüzî isimler sonsuzdur, sonsuz olanın ise bilgisi olmaz. Bazılarını gözden geçirmişlerse, her ismin böyle olduğunu nereden biliyorlar? Bazı isimlerde bulunan bir özellik hepsinde de bulunmaz.
ἄλλως τε, εἰ καθολικόν ἐστι τὸ παράπηγμα, ἤτοι κἄντα τὰ κατὰ μέρος ὀνόματα ἐπελθόντες καὶ τὴν ἐν αὐτοῖς ἀναλογίαν κατανοήσαντες συνέθεσαν αὐτό, ἢ οὐ πάντα. ἀλλὰ πάντα μέν οὐκ ἐπεληλύθασιν· ἄπειρα γάρ ἐστι, τῶν δέ ἀπείρων οὐκ ἔστι τις γνῶσις. εἰ δὲ τινά, πόθεν ὅτι πάν ὄνομα τοιοῦτόν ἐστιν. οὐ γὰρ ὅ τί τισι συμβέβηκεν ὀνόμασι, τοῦτο καὶ πᾶσιν.
1.225Buna gülünç bir cevap verip küllî kuralın birçok örnekten çıkarıldığını söyleyenler de vardır. Önce şunu görmüyorlardı: küllî olan bir şeydir, çoğunlukla olan başka bir şey; küllî olan bizi hiçbir zaman yanıltmaz, çoğunlukla olan ise ara sıra yanıltır;
ἀλλʼ εἰσί τινες οἱ γελοίως πρὸς τοῦτο ἀπαντῶντες καὶ λέγοντες ὅτι ἐκ πλειόνων ἐστὶ τὸ καθολικὸν παράπηγμα. οὐχ ἑώρων γὰρ ὅτι πρῶτον μέν ἄλλο τί ἐστι τὸ καθολικὸν καὶ ἄλλο τὸ ὡς ἐπὶ τὸ πολύ, καὶ τὸ μὲν καθολικὸν οὐδέποτε ἡμᾶς διαεψεύδεται, τὸ δʼ ὡς 〈ἐπὶ〉 τὸ πολὺ κατὰ τὸ σὰάνιον·
1.226sonra, küllî olan birçok örnekten çıkarılsa bile, birçok isimde bulunan bir özelliğin zorunlu olarak aynı türden bütün isimlerde de bulunması gerekmez. Tabiat nasıl başka birçok alanda da türünün tek örneği olan şeyler ortaya koyuyorsa —sayısız yılan arasında boynuzlu engereği, dört ayaklılar arasında hortumlu fili, balıklar arasında yavrusunu canlı doğuran köpekbalığını, taşlar arasında demiri çeken mıknatısı— aynı şekilde benzer biçimde çekimlenen birçok isim arasında da onlar gibi çekimlenmeyen bir isim bulunması akla yatkındır.
εἷθʼ ὅτι καὶ εἰ ἐκ πολλῶν ἐστι τὸ καθολικόν, οὐ πάντως τὸ τοῖς πολλοῖς ὀνόμασι συμβεβηκός, τοῦτο ἐξ ἀνάγκης καὶ πᾶσι τοῖς ὁμοειδέσι συμβέβηκεν, ἀλλʼ δν τρόπον ἐν πολλοῖς καὶ ἄλλοις φέρει τινὰ κατὰ μονοείδειαν ἡ φύσις, οἷον ἐν ὄφεσι μέν ἀπείροις οὕσι τὸν κεράστην κερασφόρον, ἐν τετράποσι δὲ τὸν ἐλέφαντα προβοσκίδι κεχρημένον, ἐν ἰχθύσι δὲ τὸν γαλεὸν ζῳοτόκον, ἐν λίθοις δέ τὸν μάγνητα σιδηραγωγόν, οὕτως εὔλογόν ἐστι-καὶ ἐν πολλοῖς ὁμοιοπτώτοις ὀνόμασιν εἶναί τι ὄνομα, ὅ μὴ ὁμοίως τοῖς πολλοῖς ὀνόμασι κλίνεται.
1.227Bu yüzden bir ismin öteki birçok isme benzeyip benzemediğini araştırmayı bırakıp, kullanımın onu nasıl kullandığına, onlara benzer biçimde mi yoksa kendine has bir kalıpla mı kullandığına bakalım; kullanım onu nasıl kullanıyorsa biz de öyle söyleyelim.
Gramerciler her yandan sıkıştırılınca aporiayı tersine çevirip bize yöneltmek isterler.
ὅθεν παρέντες ζητεῖν εἰ ἀνάλογόν ἐστι τοῖς πολλοῖς, σκοπῶμεν πῶς αὐτῷ χρῆται ἡ συνήθεια, πότερον ἀνάλογον ἐκείνοις ἢ κατὰ ἴδιον τύπον· καὶ ὡς ἄν ᾖ χρωμένη, οὕτω καὶ ἡμεῖς προοισόμεθα. Περιδιωκόμενοι δὴ ποικίλως οἱ γραμματικοὶ θέλουσιν ἀναστρέφειν τὴν ἀπορίαν.
1.228Birçok kullanım vardır, derler: Atinalılarınki başka, Lakedaimonlularınki başkadır; Atinalılar arasında da eski kullanım farklıdır, bugünkü değişmiştir; kırda yaşayanlarla şehirde yaşayanlarınki de aynı değildir. Bu yüzden komedya şairi Aristophanes de (fr. 685 Kock) şöyle der:
Şehrin orta dilini konuşan biri, ne fazla kadınsı, kibar şehirli dilini ne de bayağı, fazla köylüce dili.
Böylece birçok kullanım olduğuna göre,
πολλαὶ γάρ, φασίν, εἰσὶ συνήθειαι, καὶ ἄλλη μὲν Πθηναίων ἄλλη δὲ Λακεδαιμονίων, καὶ πάλιν Πθηναίων διαφέρουσα μὲν ἡ παλαιὰ ἐξηλλαγμένη δέ ἡ νῦν, καὶ οὐχ ἡ αὐτὴ μέν τῶν κατὰ τὴν ἀγροικίαν ἡ αὐτὴ δὲ τῶν ἐν ἄστει διατριβόντων, παρὸ καὶ ὁ κωμικὸς λέγει ριστοφάνης (fr. 685 Kock) διάλεκτον ἔχοντα μέσην πόλεως, οὔτ᾿ ἀστείαν ὑποθηλυτέραν οὔτ᾿ ἀνελεύθερον ὑπαγροικοτέραν. πολλῶν οὖν οὐσῶν συνηθειῶν,
1.229hangisine başvuracağız, derler. Hepsine uymak mümkün değildir, çünkü çoğu zaman birbirleriyle çatışırlar; bir tekhnēyle önceden seçilmedikçe aralarından herhangi birine uymak da mümkün değildir. Ama önce, diyeceğiz ki, hangi kullanıma başvurmalı diye sormak, doğru Yunanca hakkında bir tekhnē olduğunu söyleyenleri de 〈olmadığını〉 söyleyenler kadar ilgilendirir. Çünkü bu tekhnē, yani analoji, benzerin ve benzemeyenin incelemesidir; siz ise benzeri ve benzemeyeni kullanımdan alıyorsunuz: yaygınsa kullanıyorsunuz, değilse artık kullanmıyorsunuz.
[ὡς] φασί, ποίᾳ χρησόμεθα; οὔτε γὰρ πάσαις κατακολουθεῖν δυνατὸν διὰ τὸ μάχεσθαι πολλάκις, οὐτε τινὶ ἐξ αὐτῶν, ἐὰν μή τις τεχνικῶς προκριθῇ. ἀλλὰ πρῶτον μέν, φήσομεν, τὸ ζητεῖν ποίᾳ χρηστέον συνηθεία ἔστιν ἴσον τῷ 〈μὴ〉 εἶναί τινα τέχνην περὶ ἑλληνισμόν. αὕτη γάρ, φημὶ δʼ ἡ ἀναλογία, ὁμοίου καὶ ἀνομοίου ἐστὶ θεωρία· τὸ δέ ὅμοιον καὶ ἀνόμοιον λαμβάνετε ἀπὸ τῆς συνηθείας· κἆν μὲν ᾖ τετριμμένον, χρῆσθε αὐτῷ, εἰ δέ μή, οὐκέτι.
1.230Öyleyse biz de soracağız: Benzeri ve benzemeyeni hangi kullanımdan alıyorsunuz? Çünkü kullanımlar çoktur ve çoğu zaman birbirleriyle çatışır. Buna karşı kendinizi savunurken ne diyecekseniz, aynısını bizden de duyacaksınız.
πευσόμεθα οὖν καὶ ἡμεῖς, ἀπὸ ποίας συνηθείας λαμβάνετε τὸ ὅμοιον καὶ τὸ ἀνόμιοιον ; πολλαὶ γάρ εἰσι καὶ πολλάκις μαχόμεναι. ὅπερ δὲ ἀπολογούμενοι πρὸς τοῦτο ἐρεῖτε, τοῦτο καὶ παρʼ ήμιῶν ἀκούσεσθε.
1.231Yine barbarizmin tek kelimede kullanıma aykırı düşen bir yanlışlık olduğunu söylediğinizde, aynı aporiayı size çevirip "Kullanımlar çok olduğuna göre hangisine aykırı?" diye soracağız; hangisini söylerseniz biz de ona uyduğumuzu söyleyeceğiz.
καὶ πάλιν ὅταν λέγητε τὸν βαρβαρισμὸν παράπτωσιν ἐν ἁπλῇ λέξει παρὰ τὴν συνήθειαν, ἀνταπορήσομεν λέγοντες ποίαν φατέ πολλῶν οὐσῶν, καὶ ᾖ ἂν εἴπητε, ταύτῃ φήσομεν καὶ ἡμεῖς ἀκολουθεῖν.
1.232Aporia ortak olduğuna göre, bizim ona getirdiğimiz çözüm de çaresiz değildir. Kullanımların kimi bilim dallarına, kimi hayata aittir. Felsefede bazı kelimeler özel olarak benimsenmiştir, hekimlikte de, musikide ve geometride de öyle; bir de halkın hayatın içindeki yalın kullanımı vardır ki şehirden şehre, milletten millete değişir.
κοινῆς οὖν οὔσης ἀπορίας οὐκ ἄπορος ἡ παρʼ ἡμιῶν ταύτης ἐστὶ λύσις. τῶν γὰρ συνηθειῶν αἱ μέν εἰσι κατὰ τὰς ἐπιστήμας αἱ δὲ κατὰ τὸν βίον. καὶ γὰρ ἐν φιλοσοφίᾳ ὀνομάτων τινῶν ἐστιν ἀποδοχὴ καὶ ἐν ἰατρικῇ ἐξαμιρέτως, καὶ ἤδη κατὰ μουσικὴν καὶ γεωμετρίαν, ἔστι δέ καὶ βιωτική τις ἀφελὴς συνήθεια τῶν ἰδιωτῶν, κατὰ πόλεις καὶ ἔθνη διαφέρουσα.
1.233Bu yüzden felsefede filozofların kullanımına, hekimlikte hekimlere daha çok yakışana, hayatta ise daha alışılmış, yapmacıksız ve yerel olana uyacağız.
ὅθεν ἐν φιλοσοφίᾳ μέν τῇ τῶν φιλοσόφων στοιχήσομεν, ἐν ἰατρικῇ δὲ τῇ ἰατρικωτέρα, ἐν δέ τῷ βίῳ τῇ συνηθεστέρᾳ καὶ ἀπερίττῳ καὶ ἐπιχωριαζούσῃ.
1.234Bu sebeple aynı şey iki türlü söylendiğinde, yanımızdaki kişilere uyarak, tabiatı ne olursa olsun, gülünç kaçmayan söyleyişi kullanmaya çalışacağız. Söz gelimi "ekmek sepeti"ne hem artophorion hem panarion denir; yine aynı şeye hem stamnion hem amidion (lazımlık), "havan"a da hem igdis hem thyia denir. Ama güzel ve açık olanı gözetip hizmetimizdeki uşakların bize gülmemesine dikkat ederek, barbarca olsa bile artophoris değil panarion, amis değil stamnion, igdis yerine de thyia diyeceğiz.
παρὸ καὶ διχῶς τοῦ αὐτοῦ πράγματος λεγομένου πειρασόμεθα πρὸς τὰ παρόντα ὰρμοζόμενοι πρόσωπα τὸ μὴ γελώμενον προφέρεσθαι, ὁποῖόν ποτʼ ἂν ἤη κατὰ τὴν φύσιν. οἷον τὸ αὐτὸ ἀρτοφόριον καὶπανάριον λέγεται, καὶ πάλιν τὸ αὐτὸ σταμινίον καὶ ἀμίδιον καὶ ἴγδις καὶ θυῖα. ἀλλὰ στοχαζόμενοι τοῦ καλῶς ἔχοντος καὶ σαφῶς καὶ τοῦ μιὴ γελᾶσθαι ὑπὸ τῶν διακονούντων ἡμῖν παιδαρίων [καὶ ἰδιωτῶν] πανάριον ἐροῦμεν, καὶ εἰ βάρβαρόν ἐστιν, ἀλλʼ οὐκ ἀρτοφορίδα, καὶ σταμνίον, ἀλλʼ οὐκ ἀμίδα, καὶ θυῖαν μᾶλλον ἢ ἴγδιν.
1.235Yine sohbette yanımızdakileri gözeterek halk ağzından kelimeleri bir yana bırakacak, daha kibar ve okumuşlara has kullanımın peşinden gideceğiz. Çünkü okumuşların dili halk arasında nasıl gülünç bulunursa, halkın dili de okumuşlar arasında öyle gülünç bulunur. Böylece her duruma uygun düşeni ustalıkla verirsek kusursuz bir Yunanca konuşuyor görüneceğiz.
καὶ πάλιν ἐν διαλέξει ἀποβλέποντες πρὸς τοὺς παρόντας 〈τὰς〉 μὲν ἰδιωτικὰς λέξεις παραπέμεψομεν, τὴν δέ ἀστειοτέραν καὶ φιλολόγον συνήθειαν μετοδιώξομεν· ὡς γὰρ ἡ φιλολόγος γελᾶται παρὰ τοῖς ἰδιώταις, οὕτως ἡ ἰδιωτικὴ παρὰ τοῖς φιλολόγοις. δεξιῶς οὖν ἑκάστῃ πε- ριστάσει τὸ πρέπον ἀποδιδόντες δόξομεν ἀμέμπτως ἑλληνίζειν.
1.236Ayrıca kullanımı düzensiz ve çok biçimli diye suçladıklarına göre, biz de aynı noktadan hareketle onları suçlayacağız. Analoji benzer olanı yan yana koymaksa, benzer olan kullanımdan alınıyorsa, kullanım da düzensiz ve kararsızsa, analojinin de sabit kuralları olmaması gerekecektir.
Ἄλλως τε, ἐπεὶ ἐγκαλοῦσιν ὡς ἀνωμάλῳ καὶ πολυειδεῖ τῇ συνηθείᾳ, καὶ ἡμεῖς ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἀφορμῆς αὐτοῖς ἐγκαλέσομεν. εἰ γὰρ ἡ ἀναλογία ὁμοίου παράθεσίς ἐστι, τὸ δὲ ὅμοιον ἐκ τῆς συνηθείας, ἡ δὲ συνήθεια ἀνώμαλός τε καὶ ἄστατος, δεήσει καὶ τὴν ἀναλογίαν μὴ ἔχειν ἑστῶτα παραπήγματα.
1.237Bunu isimler, fiiller, ortaçlar ve genel olarak bütün öteki söz parçaları üzerinde göstermek mümkündür. Söz gelimi isimlerde, yalın hâlleri birbirine benzeyen ve uyan isimler, öteki hâllerde benzemeyen ve uymayan biçimler alır: Arēs, Kharēs, khartēs — Areōs, Kharētos, khartou; Memnōn, Theōn, leōn — Memnonos, Theōnos, leontos; Skopas, melas, Abas — Skopa, melanos, Abantos.
καὶ τοῦτο πάρεστι διδάσκειν ἐπὶ τῶν ὀνομάτων καὶ τῶν ῥημάτων καὶ μετοχῶν καὶ καθόλου τῶν ἄλλων ἁπόντων. οἷον ἐπὶ μιὲν τῶν ὀνομάτων παρόσον τὰ κατὰ τὰς ὀρθὰς πτώσεις ἀνάλογα ὄντα καὶ ὅμοια, ταῦτα κατὰ τὰς πλαγίους ἀνομοίως τε καὶ οὐκ ἀναλόγως σχηματίζεται, οἷον Ἄρης Χάρης χάρτης — Ἄρεως άρητος χάρτου, καὶ Μέμινων Θέων λέων — Μέμινονος Θέωνος λέοντος, Σκόπας μέλας Ἄβας — Σκόπα μέλανος Ἄβαντος.
1.238Fiillerde de şimdiki zamanda benzer biçimde söylenen birçok fiil, öteki zamanlarda birbirine uygun çekimlenmez 〈söz gelimi heuriskei, areskei — hēurēken, arēreken〉; bazılarının kimi çekimleri ise hiç kullanılmaz: ektone denir de ektanke denmez; alliptai denebilir ama ēleiptai artık denmez. Ortaçlarda da böyledir: boōn, sarōn, noōn — boōntos, sarountos, noountos; cins isimlerinde de: anax, abax — anaktos, abakos; graus, naus — graos, nēos.
ἐπὶ δὲ τῶν ῥηματικῶν πολλὰ ὁμοίως κατὰ τὸτ ἐνεστῶτα χρόνον λεγόμενα οὐκ ἀναλόγως ἐν τοῖς ἄλλοις χρόνοις σχηματίζεται, 〈οἷον εὑρίσκει ψρέσκει — ηὕρηκεν ἀρήρεκεν〉, ἐνίων δί συζυγίαι τινές ἐκλελοίπασιν καὶ ἔκτονε μίν λέγεται, ἔκταγκε δέ οὐ λέγεται; ἀλλιπται μέν εἴποι τις |ἄν, ἤλειπται δὲ οὐκέτι. ἐπὶ δὲ τῶν μετοχῶν βοῶν σαρῶν νοῶν — βοῶντος σαροῦντος νοοῦντος, καὶ ἐπὶ τῶν προσηγοριῶν ἄναξ ἄβαξ — ἄνακτος ἄβακος, γραῦς ναῦς — γραός νηός.
1.239Şu gibilerde de durum aynıdır: arkhōn hem özel isim olarak hem de yönetimi elinde tutan kişi için söylenir; ama özel isim tamlayan hâlinde Arkhōnos, ortaç ise arkhontos olur. Aynı şekilde menōn, theōn, neōn hem ortaç hem isim olduklarından farklı çekimler alır: isim Menōnos, ortaç menontos; isim Theōnos, ortaç theontos olur.
ὡσαύτως δὲ καὶ ἐπὶ τῶν τοιούτων· ἄρχων γὰρ λέγεται καὶ ὀνοματικῶς καὶ ὁ τὴν ἀρχὴν διέπων ἀλλʼ Ἄρχωνος μὲν γίνεται κατὰ πλάγιον πτῶσιν τὸ ὀνοματικόν, ἄρχοντος δέ τὸ μετοχικόν. καὶ κατὰ ὅμοιον τρόπον μένων θέων νέων μετοχικὰ ὄντα καὶ ὀνοματικὰ διαφερούσας λαμβάνει τὰς κλίσεις μένωνος μέν γὰρ γίνεται τὸ ὀνοματικόν, μένοντος δέ ἡ μετοχή, καὶ Θέωνος μὲν τὸ ὀνοματικόν, θέοντος δὲ 〈ἡ〉 μετοχή ἐστιν.
1.240Bundan açıkça görülür ki kullanım düzensiz olduğundan analojinin kuralları sabit değildir; bu kurallardan vazgeçmek, uygunluk aramayı bırakıp kullanımdaki biçimlere kulak vermek zorunludur.
πλὴν ἐκ τούτων συμφανές ὡς τῆς συνηθείας ἀνωμάλου καθεστώσης οὐχ ἕστηκε τὰ παραπήγματα τῆς ἀναλογίας, ἀλλʼ ἀνάγκη ἀποστάντας αὐτῶν τοῖς κατὰ τὴν συνήθειαν σχημιατισμοῖς προσέχειν, παρέντας τὸ ἀνάλογον. Περὶ ἐτ υμολογία ς
1.241Etimoloji üzerine
Doğru Yunancayı etimolojiyle yargılamak istediklerinde de onlara aynı şeyleri söylemek gerekir. Çünkü etimoloji de ya kullanımla uyuşur ya da uyuşmaz. Uyuşuyorsa gereksizdir; uyuşmuyorsa, barbarizmden ya da solesizmden daha çok kulak tırmalayacağı için ona başvurmamalıdır. Genel olarak, yukarıda yaptığımız itirazlara benzer itirazları buraya da aktarmak gerekir.
Πδ δέ αὐτὰ λεκτέον πρὸς αὐτούς καὶ ὅταν διʼ ἐτυμολογίας κρίνειν θέλωσι τὸν ἑλληνισμόν. πάλιν γὰρ ἤτοι σύμφωνός ἐστι τῇ συνηθεία ἡ ἐτυμολογία ἢ διάφωνος· καὶ εἰ μιέν σύμφωνος, παρέλκει, εἰ δέ διάφωνος, οὐ χρηστέον αὐτῇ ὡς προσκοπὴν ἐμποιούσῃ μᾶλλον τοῦ βαρβαρίζειν ἢ σολοικίζειν. καὶ καθόλου μετακτέον τὰς ὁμοίας ἀντιρρήσεις ταῖς ἔμπροσθὲν ἡμῖν ἀποδοθείσαις.
1.242Daha özel olarak şunu da söylemek gerekir: Etimolojiyle doğru Yunanca olduğuna hükmedilen bir ismin, kendisinden önce gelen isimlerinin ya hepsinin de etimolojisi olmalıdır, ya da bu isimler tabiî olarak seslendirilmiş isimlerden birinde son bulmalıdır. Hepsinin etimolojisi varsa, bu yolla sonsuza kayılacağından etimolojinin bir başlangıcı olmaz; en son söylenen ismin doğru Yunanca olup olmadığını da bilemeyiz, çünkü ilk olarak hangi isimden türetildiğini bilmeyiz.
ίδιαίτερον δέ ἐκεῖνο λεκτέον. τὸ ἐτυμολογία κρινόμενον ὄνομα ὅτι ἑλληνικόν ἐστιν, ἤτοι ἔτυμα πάντως ἔχειν ὀφείλει τὰ προηγούμενα αὐτοῦ ὀνόματα εἰς τινα τῶν φυσικῶς ἀναφωνηθέντων καταλήγειν. καὶ εἰ μὲν ἀπὸ ἐτύμων πάντως, κατὰ τοῦτο εἰς ἄπειρον τῆς ἐκπτώσεως γινομένης ᾶναρχος ἔσται ἡ ἐτυμιολογία, καὶ οὐκ εἰσόμεθα εἰ ἑλληνικόν ἐστι τὸ ἔσχατον λεγόμενον ὄνομα, ἀγνοοῦντες ποῖον ἦν τὸ ἀφʼ οὖ πρῶτον καιάγεται.
1.243Söz gelimi "kandil" anlamındaki lykhnos "geceyi çözmek" (lyein to nykhos) sözünden geliyorsa, nykhos'un da doğru Yunanca bir kelimeden gelip gelmediğini, onun da yine başka bir kelimeden gelip gelmediğini öğrenmemiz gerekir. Böylece geriye doğru çıkış sonsuza gidip ilk seslendirilen isim bulunamaz olunca, lykhnos'un doğru Yunanca söylenip söylenmediği de kavranamaz kalır.
οἷον εἰ ὁ λύχνος εἴρηται ἀπὸ τοῦ λύειν τὸ νύχος, ὀφείλομιεν μαθεῖν εἰ καὶ τὸ νύχος ἀπό τινος ἑλληνικοῦ εἶρηται, καὶ τοῦτο πάλιν ἀπʼ ἄλλου καὶ οὕτως εἰς ἄπειρον γινομένης τῆς ἀνόδου καὶ ἀνευρέτου καθεστῶτος τοῦ πρῶτον ἀναφωνηθέντος ὀνόματος, συνακαταληπτεῖται καὶ τὸ εἰ ἑλληνικῶς ὁ λύχνος εἶρηται.
1.244Etimolojisi yapılan isim, etimolojisiz konmuş isimlerden birinde son buluyorsa, son bulduğu o isimleri etimolojileri olduğu için değil kullanımda yaygın oldukları için kabul ettiğimiz gibi, etimolojiyle yargılanan ismi de etimolojisi yüzünden değil, alışılmış olduğu için kabul edeceğiz. Söz gelimi "yastık" anlamındaki proskephalaion başa (kephalē) konduğu (prostithesthai) için böyle adlandırılmıştır; kephalē ve bir edat olan pros ise etimolojisiz olarak adlandırılmıştır.
εἰ δὲ ἐπί τινα τῶν ἀνετύμως κειμένων ὀνομιάτων καταλήγοι τὸ ἐτυμολογούμενον ὄνομα, ὅν τρόπον ἐκεῖνα τὰ εἰς ὅ κατέληξεν οὐ διότι ἔστιν ἔτυμα παραδεξόμεθα, ἀλλὰ διότι τέτριπται κατὰ τὴν συνήθειαν, οὕτω καὶ τὸ διʼ ἐτυμολογίας κρινόμενον παραδεξόμεθα οὐ διὰ τὴν ἐτυμολογίαν ἀλλὰ διὰ τὸ σύνηθες. οἷον προσκεφάλαιον ἀπὸ τοῦ τῇ κεφαλῇ προστίθεσθαι εἴρηται, ἡ δέ κεφαλὴ καὶ τὸ πρός, ὅ ἐστι πρόθεσις, ἀνετύμως κέκληται.
1.245Şu hâlde bunların doğru Yunanca olduğuna, kullanım onları kullandığı için etimolojisiz inanıldığı gibi, proskephalaion da etimolojisiz güvenilir olacaktır. Ayrıca bazen aynı şey biri etimolojiye elverişli, öteki etimolojisi olmayan iki isimle anılır; bu yüzden etimolojisi olanın doğru Yunanca, olmayanın barbarca olduğu söylenmez; o nasıl doğru Yunancaysa bu da öyledir.
τοίνυν ὡς ταῦτα χωρίς ἐτυμολογίας πεπίστευται διότι ἐστὶν ἑλληνικά, τῆς συνηθείας αὐτοῖς χρωμένης, οὕτω καὶ τὸ προσκεφάλαιον δίχα ἐτυμολογίας ἔσται πιστόν. ἄλλως τε ἐνίοτε τὸ αὐτὸ πρᾶγμα δυσὶν ὀνόμασι καλεῖται, τῷ μὲν ἐτυμολογίαν ἐπιδεχομένῳ τῷ δὲ ἀνετυμολογήτῳ, καὶ οὐ διὰ τοῦτο τὸ μὲν ἔτυμον λέγεται ἑλληνικὸν τὸ δέ ἀνέτυμον βαρβαρικόν, ἀλλʼ ὡς ἐκεῖνο ἑλληνικόν, οὕτω καὶ τοῦτο·
1.246Söz gelimi bizim hypopodion (ayak altlığı) dediğimiz şeye Atinalılar ve Koslular khelōnis der. Hypopodion'un etimolojisi vardır, khelōnis'in yoktur; ama bu yüzden Atinalıların barbarca, bizim ise doğru Yunanca konuştuğumuz söylenmez; ikimiz de doğru Yunanca konuşuruz.
οἷον τὸ ὑφοʼ ἡμῶν καλούμενον ὑποπόδιον θηναῖοι καὶ Κῷοι χελωνίδα καλοῦσιν ἀλλὰ ἔστι τὸ μὲν ὑποπόδιον ἔτυμον, ἡ δέ χελωνὶς ἀνέτυμον, καὶ οὐ διὰ τοῦτο οἱ μὲν Πθηναῖοι λέγονται βαρβαρίζειν ἡμεῖς δέ ἑλληνίζειν, ἀλλʼ ἀμφότεροι ἑλληνίζειν.
1.247Şu hâlde onlar nasıl ismin etimolojisi sayesinde değil kullanım sayesinde doğru Yunanca konuşmuş sayılıyorlarsa, biz de etimolojiye güvendiğimiz için değil, böyle bir isim kendi kullanımımızda yaygın olduğu için doğru Yunanca konuşuruz.
Gramerin tekhnēye dayalı kısmının var olmadığı, söylenenlerle yeterince gösterilmiştir; sırasıyla tarihî kısma da geçelim.
τοίνυν ὡς ἐκεῖνοι διὰ τὴν συνήθειαν καὶ οὐ διὰ τὴν τοῦ ὀνόματος ἐτυμότητα λέγονται ἑλληνίζειν, οὕτω καὶ ἡμεῖς διὰ τὸ ἐν τῇ αὐτῶν συνηθείᾳ τετριμμένον ἔχειν τὸ τοιοῦτον ὄνομα καὶ οὐ διὰ τὴν τῆς ἐτυμολογίας πίστιν ἑλληνιοῦμεν. Ἀλλ ὅτι μὲν τὸ τεχνικὸν μέρος τῆς γραμματικῆς ἀνυπόστατόν ἐστιν, αὐτάρκος ἐκ τῶν εἰρημένων δέδεικται· χωυρῶμεν δὲ ἀκολούθως καὶ ἐπὶ τὸ ἱστορικόν. Εὶ σ ύσ τατον τὸ ἱστ ορικύν
1.248Tarihî kısım ayakta durabilir mi
Bu kısmın tam anlamıyla gramerin bir parçası sayıldığı açıktır. Nitekim Krates'in öğrencisi Tauriskos (F 18 Mette), öteki eleştirmenler gibi grameri eleştiri sanatının altına koyarak, eleştirinin bir mantıkî, bir pratik, bir de tarihî kısmı olduğunu söyler:
Ὅτι μὲν οὖν ἀξιοῦται τοῦτο ὁλοσχερῶς εἶναι μέρος γραμματικῆς, συμφανές. Τ αυρίσκος γοῦν ὁ Κράτητος (F 18 Mette) ἀκουστής, ὤσπερ οἱ ἄλλοι κριτικοὶ ὑποτάσσων τῇ κριτικῇ τὴν γραμματικήν, φησὶ τῆς κριτικῆς εἶναι τὸ μέν τι λογικὸν τὸ δὲ τριβικὸν τὸ δʼ ἱστορικόν,
1.249mantıkî kısım üslup ve gramer figürleriyle uğraşır; pratik kısım lehçelerle, üslup tarzlarının ve karakterlerin farklarıyla; tarihî kısım ise yöntemsiz malzemeyi el altında hazır tutmakla.
λογικὸν μὲν τὸ στρεφόμενον περὶ τὴν λέξιν καὶ τοὺς γραμματικοὺς τρόπος, τριβικὸν δέ τὸ περὶ τὰς διαλέκτους καὶ τὰς διαφορὰς τῶν πλασμάτων καὶ χαρακτήρων, ἱστορικὸν δὲ τὸ περὶ τὴν προχειρότητα τῆς ἀμεθόδου ῦλης.
1.250Gramerin altı kısmı olduğunu söyleyen Trakyalı Dionysios —biz bunları yukarıda kabaca üç kısım olarak adlandırmıştık— tarihî kısmı da bunlar arasında sayar. Gramerin kısımlarının şunlar olduğunu söyler: vurgulara uygun, alışkın bir okuma; şiirde bulunan söz sanatlarına göre açıklama; nadir kelimelerin ve hikâyelerin anlatılması; etimolojilerin bulunması; analojinin hesaplanması; şiirlerin eleştirisi. Bu bölmeyi yerinde yapmaz; belki de gramerin kimi sonuçlarını ve ufak parçalarını onun kısımları yapar;
Διονύσιος δὲ ὁ Θρᾷξ ἕξ μέρη γραμματικῆς εἶναι λέγων, ᾶπερ ἡμεῖς ἀνώτερον ὁλοσχερῶς τρία προσηγορεύσαμεν, ἐν τούτοις καὶ τὸ ἱστορικὸν ἀποδίδωσιν εἶναι γάρ φησι γραμματικῆς μέρη ἀνάγνωσιν ἐντριβῆ κατὰ προσῳδίαν, ἐξήγησιν κατὰ τοὺς ἐνυπάρχοντας ποιητικοὺς τρόπους, λέξεων καὶ ἱστοριῶν ἀπόδοσιν, ἐτυμολογίας εὕρεσιν, ἀναλογίας ἐκλογισμόν, κρίσιν ποιημάτων, ἀτόπως διαμμιρούμενος καὶ τάχα μὲν ἀποτελέσματά τινα καὶ μόρια γραμματικῆς [οὐ] μέρη ταύτης ποιῶν,
1.251ama alışkın okumayı, açıklamayı ve şiirlerin eleştirisini şairler ve yazarlarla ilgili incelemeden, etimolojiyi ve analojiyi de tekhnēye dayalı kısımdan aldığı ve bunların karşısına, hikâyelerin ve kelimelerin anlatılmasından ibaret olan tarihî kısmı koyduğu da kabul edilmelidir.
ὁμολόγως δὲ τὴν μιὲν ἐντριβῆ ἀνάγνωσιν καὶ τὴν ἐξήγησιν καὶ τὴν κρίσιν τῶν ποιημάτων ἐκ τῆς περὶ ποιητὰς καὶ συγγραφεῖς θεωρίας λαμβάνων, τὴν δέ ἐτυμολογίαν καὶ ἀναλογίαν ἐκ τοῦ τεχνικοῦ, τοῖς δὲ τὸ ἱστορικὸν ἀντεκτιθείς, ἐν ἱστοριῶν καὶ λέξεων ἀποδόσει κείμενον.
1.252Asklepiades de Gramer Üzerine adlı eserinde gramerin üç ana kısmı olduğunu söyler: tekhnēye dayalı kısım, tarihî kısım ve her ikisine, yani tarihî kısma da tekhnēye dayalı kısma da dokunan gramer kısmı. Tarihî kısmı da üçe ayırır: anlatının bir türü doğru, biri yanlış, biri de doğru gibidir, der; doğru olan olayları anlatandır, yanlış olan uydurmalar ve mitlerle ilgili olandır, doğru gibi olan ise komedya ve mimoslar gibi olandır.
Ἀσκληπιάδης δέ ἐν τῷ Περὶ γραμματικῆς τρία φήσας εἶναι τὰ πρῶτα τῆς γραμματικῆς μέρη, [ἀνάγνωσιν ἐντριβῆ καὶ κατὰ προσῳδίαν,] τεχνικὸν ἱστορικὸν γραμματικόν, ὅπερ ἄμ - φοτέρων ἐφάπτεται, ψημὶ δέ τοῦ ἱστορικοῦ καὶ τοῦ τεχνικοῦ, τριχῇ ὑποδιαιρεῖται τὸ ἱστορικόν τῆς γὰρ ἱστορίας τὴν μέν τινα ἀληθ ῆ εἶναί φησι τὴν δέ ψευδῆ τὴν δέ ὡς ἀληθῆ, καὶ ἀληθῆ μὲν τὴν πρακτικήν, ψευδῆ δέ τὴν περὶ πλάσματα καὶ μύθους, ὡς ἀληθῆ δέ οἷά ἐστιν ἡ κωμῳδία καὶ οἱ μῖμοι·
1.253Doğru anlatının da yine üç kısmı vardır: biri tanrıların, kahramanların ve ünlü adamların kişilikleriyle, biri yerlerle ve zamanlarla, biri de olaylarla ilgilidir. Yanlış anlatının, yani mitlerin ise tek bir türü olduğunu söyler: soy kütüğü anlatıları. Dionysios gibi o da nadir kelimelerle ilgili kısmın genel olarak tarihî kısma bağlı olduğunu söyler; çünkü bu kısım, söz gelimi krēgyon'un "doğru" ya da "iyi" demek olduğunu anlatır. Atasözleri ve tariflerle ilgili kısım da öyledir.
Tarihî kısmın gramerin bir parçası olmasını istedikleri
τῆς δέ ἀληθοῦς τρία πάλιν μέρη· ἡ μέν γάρ ἐστι περὶ τὰ πρόσωπα θεῶν καὶ ἡρώων καὶ ἀνδρῶν ἐπιφανῶν, ἡ δὲ περὶ τοὺς τόπους καὶ χρό- νοῦς, ἡ δὲ περὶ τὰς πράξεις. τῆς δὲ ψευδοῦς, του|τέστι τῆς μυθικῆς, ἕν εἴδος μόνον ὑπάρχειν λέγει τὸ γενεαλογικόν. ὑποτάσσεσθαι δὲ τῷ ἱστορικῷ κοινῶς φησι, καθὼς καὶ Διονύσιος, τὸ περὶ τὰς γλώττας· ἱστορεῖ γὰρ ὅτι κρήγυον ἀληθές ἐστιν ἢ ἀγαθόν. ὡσαύτως δὲ καὶ τὸ περὶ παροιμιῶν καὶ ὅρων. Ἀλλʼ ὅτι μέν γραμματικῆς εἶναι μέρος βούλονται τὸ ἱστορικόν,
1.254bunlardan açıkça görülmektedir. Geri kalana gelince, çoğu bu kısmın tekhnēye dayanmadığını ve yöntemsiz malzemeden oluştuğunu kabul ettiklerinden, bizi onlara karşı daha fazla itiraz etmekten kurtarmışlardır. Yine de konuyu üzerinde durmadan geçmemek için şöyle sormak gerekir: Gramer ya bir tekhnēdir ya da değildir. Değilse, ortaya koyduğumuz sonuç zorunlu olarak doğrudan çıkmıştır. Tekhnēyse, tekhnēnin kısımları mutlaka tekhnēye dayalı olduğundan ve tarihî kısmın yöntemsiz olduğu kabul edildiğinden, tarihî kısım gramerin bir parçası olamaz.
ἐκ τούτων ἐστὶ συμφανές· λοιπὸν δέ, ἐπεὶ οἱ πλείους ὡμολογηκόσιν αὐτὸ ἄτεχνον εἶναι καὶ ἐκ τῆς ἀμεθόδου ὕλης τυγχάνειν, ἀπολελύκασι μὲν ἡμᾶς τῆς ἐπὶ πλεῖον πρὸς αὐτούς ἀντιρρήσεως, ὅμως δʼ οὖν ὑπέρ τοῦ μὴ ἀνεπισήμαντον παρελθεῖν τὸν τόπον οὕτως ἐρωτητέον. ἤτοι τέχνη ἐστὶν ἠ γραμματικὴ ἢ οὐκ ἐστι τέχνη. καὶ εἰ μέν οὐκ ἐστιν, αὐτόθεν συμβεβίασται τὸ προκείμενον· εἰ δὲ τέχνη ἐστίν, ἐπεὶ τὰ τῆς τέχνης μέρη πάντως ἐστὶ τεχνικά, τὸ δʼ ἱστορικὸν ἀμέθοδον ὡμολόγηται τυγχάνειν, οὐκ ἂν εἴη τῆς γραμματικῆς μέρος τὸ ἱστορικόν.
1.255Bu kısmın gerçekten böyle olduğu da hemen hemen kendiliğinden görülmektedir. Hekim küllî bir yöntemden ve tekhnēye dayalı bir yetiden hareketle şu cüzî şeyin sağlığa yararlı, şununsa hastalık verici olduğunu; musikici şunun ahenkli, şunun ahenksiz olduğunu, ahenkliyse de şu uyuma göre ahenkli olup ötekine göre olmadığını nasıl söylüyorsa, gramerci de bilimsel ve küllî bir incelemeden hareketle Pelops'un omzunun, Ares ya da Demeter onu yediği için fildişinden olduğunu, Herakles'in başının da, Hesione'ye saldıran deniz canavarı onu yuttuğunda saçları dökülerek kel kaldığını bu şekilde haber veremez;
καὶ ὅτι τῷ ὄντι τοιοῦτόν ἐστιν, αὐτόθεν σχεδὸν ὑπέπιπτεν. οὐ γάρ, ὧσπερ ἀπὸ καθολικῆς τινος μεθόδου καὶ τεχνικῆς δυνάμεως λέγει ὁ μέν ἰατρὸς ὅτι τόδε τὸ ἐπὶ μέρους ὑγιεινόν ἐστι καὶ τόδε νοσερόν, ὁ δέ μουσικὸς ὅτι τόδε ἡρμοσμένον καὶ 〈τόδε〉 ἀνάρμοστον, καὶ ἡρμοσμένον μὲν κατὰ τήνδε τὴν συμφωνίαν ἀλλʼ οὐχὶ κατὰ τήνδε, οὕτω καὶ ὁ γραμματικὸς δύναται ἀπὸ ἐπιστημονικῆς τινος καὶ καθολικῆς θεωρίας ἀπαγγέλλειν, ὅτι ὁ μὲν Πέλοπος ὧμος ἐλεφάντινος ἦν ὑπὸ τοῦ ρεως ἢ ὑπὸ Δήμητρος βρωθείς, ἡ δέ τοῦ Ἡρακλέους κεφαλὴ ἐψέδνωτο ῥυεισῶν αὐτοῦ τῶν τριχῶν ὅτε ὑπὸ τοῦ ἐφορμῶντος τῇ Ἡσιόνῃ κήτους κατεπόθη,
1.256bunları anlatabilmek için, bu konularda tek tek hikâye anlatmış herkesi okumuş olması gerekir. Cüzî şeylerin hepsini tek tek okuyarak edinmek ise tekhnēye dayalı bir iş değildir. Demek ki gramerciler tarihî kısmı bir tekhnēyle, yöntemli olarak işlemezler.
ἀλλʼ ῖνα τούτων ποιήσηται τὴν ἔκθεσιν, ὀφείλει πᾶσι τοῖς κατὰ μέρος περὶ αὐτῶν ἱστοροῦσιν ἐντυχεῖν. τὸ δὲ πάντων τῶν κατὰ μέρος ποιεῖσθαι τὴν ἀνάλmψιν αὐτοῖς ἐντυγχάνοντα τοῖς κατὰ μέρος οὐκ ἐστι τεχνικόν. οὐκ | ἄρα ἐκ τέχνης τινὸς μεθοδεύεται τοῖς γραμματικοῖς τὸ ἱστορικόν.
1.257Üstelik anlatının bir kısmı yerlerle, bir kısmı zamanlarla, bir kısmı kişilerle, bir kısmı da olaylarla ilgili olduğuna göre, yerleri ve zamanları anlatmak tekhnēye dayalı değilse, kişileri ve olayları anlatmanın da tekhnēye dayalı olmayacağı açıktır; çünkü bunları bilmekle onları bilmek arasında ne fark var? Oysa yerlere dair bir anlatıyı aktarmanın, söz gelimi Brilessos'un ve Arakynthos'un Attika'da birer dağ, Akamas'ın da Kıbrıs'ta bir burun olduğunu söylemenin, ya da zamana dair bir şeyi, söz gelimi Kolophonlu Ksenophanes'in (fr. A 8 Diels) kırkıncı olimpiyat sıralarında yaşadığını anlatmanın tekhnēyle hiçbir ilgisi yoktur. Bunu gramerci olmayan, yalnızca meraklı biri de yapabilir.
καὶ μὴν ἐπεὶ τῆς ἱστορίας ἡ μέν τίς ἐστι τοπικὴ ἡ δέ χρονικὴ ἡ δὲ περὶ τὰ πρόσωπα ἡ δὲ περὶ τὰς πράξεις, δῆλον ὡς εἰ μὴ τεχνική ἐστιν ἡ τῶν τόπων καὶ ἡ τῶν χρόνων ἀπόδοσις, οὐθʼ ἡ τῶν προσώπων οὔθ’ ἡ τῶν πράξεων τεχνικὴ γενήσεται· τί γὰρ διήνεγκε τούτων ἢ ἐκείνων ἀποκρατεῖν ; ἀλλὰ μὴν οὐδὲν ἔχει τεχνικὸν τὸ ἀποδιδόναι τοπικὴν ἱστορίαν, λέγοντας ὅτι, εἰ τύχοι, ἄάριλησὸς μὲν καὶ ράκυνθος τῆς ἔττικῆς ἐστιν ὄρος, Ἀκόμας δὲ τῆς Κυπρίας ἀκρωτήριον, ἢ χρονικὴν ἐκτίθεσθαι, καθάπερ ὅτι Ξενοφάνης Κολοφώνιος (fr. A 8 Diels) ἐγένετο περὶ τὴν τεσσαρακοστὴν ὀλυμπιάδα. τοῦτο γαρ καὶ ὁ μὴ ὤν γρμμμυτικὸς ἄλίως δέ περίεργος δυνήσεται ποιεῖν.
1.258Şu hâlde kişiler ve olaylar hakkında haber vermek de tekhnēye dayalı olmayacaktır. Söz gelimi şunları anlatmak: filozof Platon'un önceleri Aristokles diye anıldığını ve gençken küpe taktığı için kulağının delik olduğunu; Aristoteles'in kızı Pythias'ın üç kez evlendiğini: önce Aristoteles'in akrabası Stageiralı Nikanor'la, ikinci olarak Lakedaimon kralı Demaratos'un soyundan gelen Prokles'le —ondan, Theophrastos'un yanında felsefe yapan Prokles ve Demaratos adlı iki oğlu olmuştu—, üçüncü olarak da Knidoslu Khrysippos'un öğrencisi ve Erasistratos'un hocası olan hekim Metrodoros'la evlendiğini ve ondan Aristoteles adlı bir oğlu olduğunu.
τοίνυν οὐδὲ τὸ περὶ προσώπων καὶ πράξεων ἀπαγγέλλειν τεχνικὸν γενήσεται, οἷον ὅτι Πλάτων μὲν ὁ φιλόσοφος ριστοκλῆς πρότερον ἐκαλεῖτο καὶ ἐτέτρητο τὸ οὖς ἐλλόβιον φορήσας ὅτ’ ἦν μειρακίσκος, Πυθιὰς δὲ ἡ ριστοτέλους θυγάτηρ τρισὶν ἀνδράσιν ἐγαμήθη, πρῶτον μὲν Νικάνορι τῷ Σταγειρίτη, οἰκείῳ ὄντι ριστοτέλους, δευτέρῳ δὲ Προκλεῖ Δημαράτου τοῦ ακεδαιμονίων βασιλέως ἀπογόνῳ, ὅς καὶ δύο ἐξ αὐτῆς τεκνοῦται παῖδας, Προκλέα τε καὶ ημάρατον τοὺς παρὰ Θεοφράστῳ φιλοσοφήσαντας, τρίτῳ δέ Μητροδώρῳ ἰατρῷ, ρυσιππου μὲν τοῦ Κνιδίου μαθητῇ Ἐρασιστράτου δὲ ὑφηγητῇ, ᾧ γίνεται παῖς Ἀριστοτέλης.
1.259Bunlar ve bunlara benzer şeyler büsbütün yararsız olmanın yanı sıra hiçbir tekhnē yetisi de göstermez; dolayısıyla tarihî şeyleri anlatmak da tekhnēye dayalı değildir. Ayrıca yukarıda gösterdiğimiz gibi, ne sonsuz olan şeylerin ne de bazen öyle bazen böyle olan şeylerin tekhnēye dayalı bir bilgisi olur.
ταῦτα γὰρ καὶ τὰ τούτοις ὅμοια πρὸς τῷ τελέως ἀχρστεῖν ἔτι οὐδεμίαν ἐμφαίνει τεχνικὴν δύναμιν, ὥστε οὐδέ ἡ τῶν ἱστορικῶν ἀπόδοσίς ἐστιν ἔντεχνος. ἄλίως τε καθ- ὡς ἀνώτερον ὑπεδείξαμεν, οὔτε τῶν ἀπείρων οὕτε τῶν ἄλλοτε ἄλλως γινομένων ἔστι τις τεχνικὴ γνῶσις.
1.260Cüzî anlatılar ise çoklukları yüzünden sonsuzdur; aynı şey hakkında herkes aynı şeyi anlatmadığı için de sabit değildir. Bir örnek verelim; bizim alanımızla ilgili, bize yakın örnekler kullanmamız yersiz olmaz. Tarih yazarları yanlış bir varsayımdan yola çıkarak, bilimimizin kurucusu Asklepios'un yıldırımla çarpıldığını söylerler; bu yalanla da yetinmeyip onu türlü biçimlere sokarlar:
αἱ δέ γε κατὰ μέρος ἱστορίαι ἄπειροί τε διὰ τὸ πλῆθός εἰσι, καὶ οὐχ ἕστῶσαι διὰ τὸ μὴ τὰ αὐτὰ περὶ τοῦ αὐτοῦ παρα πᾶσιν ῖστορεῖσθαι. οἷον (οὐκ ἄτοπον γάρ), ἵνα συμφυέσι τε καὶ οἰκείοις χρησώμεθα τῶν πραγμάτων παραδείγμασιν. ὑπόθεσιν γὰρ ἑαυτοῖς ψευδῆ λαμβάνοντες οἱ ἱστορικοὶ τὸν ἀρχηγὸν ἡμῶν τῆς ἐπιστήμης σκληπιὸν κεκεραυνῶσθαι λέγουσιν, οὐκ ἀρκούμενοι τῷ ψεύσματι, † ἐν ᾦ † καὶ ποικίλως αὐτὸ μεταπλάττουσι,
1.261Stesikhoros (fr. 16 Bergk) Eriphyle'de bunun, Thebai önünde düşenlerden bazılarını dirilttiği için olduğunu söyler; Kyreneli Polyanthos (37 F 1 FGrHist) Asklepiosoğullarının Soyu Üzerine'de, Hera'nın öfkesiyle delirmiş olan Proitos'un kızlarını iyileştirdiği için; Panyassis (fr. 19 Kinkel) Tyndareos'un cesedini dirilttiği için; Staphylos (269 F 3 FGrHist) Arkadialılar Üzerine'de, tragedyalarda anlatılan söylentilere göre Troizen'den kaçan Hippolytos'u iyileştirdiği için;
Στησίχορος (fr. 16 Bgk.4 ) μὲν ἐν Ἐριφύλῃ εἰπὼν ὅτι τινὰς τῶν ἐπὶ Θήβαις πεσόντων ἀνιστᾷ, Πολύανθος δὲ ὁ Κυρηναῖος (37 F 1 FGrHist) ἐν τῷ περὶ τῆς Ἀβσκληπιαδῶν γενέσεως ὅτι τὰς Προίτου θυγατέρας κατὰ χόλον Ἥρας ἐμμανεῖς γενομένας ἰάσατο, Πανύασις (fr. 19 EGF Kinkel) δὲ διὰ τὸ νεκρὸν Τυνδάρεω ἀναστῆσαι, Στάφυλος (269 F 3 FGrHist) δέ ἐν τῷ περὶ ρκάδων ὅτι Ἱππόλυτον ἐθεράπευσε φεύγοντα ἐκ Τ ροιζῆνος κατὰ τὰς παραδεδομένας κατ’ αὐτοῦ ἐν τοῖς τραγῳδουμένοις φήμας,
1.262Phylarkhos (81 F 18 FGrHist) dokuzuncu kitabında, Phineus'un kör edilmiş oğullarını analarına, Erekhtheus'un kızı Kleopatra'ya bir iyilik olsun diye eski hâllerine kavuşturduğu için; Telesarkhos (309 F 2 FGrHist) Argolis Tarihi'nde de Orion'u diriltmeye kalkıştığı için. Şu hâlde böyle yanlış bir varsayımdan yola çıkan, çokluğu yüzünden baştan sona gözden geçirilemeyen ve her yazarın kendi tercihine (prohairesis) göre değiştirilen bir şey hakkında tekhnēye dayalı bir inceleme olamaz.
Eῖῖύλαρχος (81 F 18 EGrHist) δὲ ἐν τῇ ἐνάτῃ διὰ τὸ τοὺς ὖινέως υἱοὺς τυφλωθέντας ἀποκαταστῆσαι, χαριζόμενον αὐτῶν τῇ μητρὶ Κλεοπάτρα τῇ Ἐρεχθέως, Τελέσαρχος (309 Fr. 2 FGrHist) δὲ ἐν τῷ Ἀργολικῷ ὅτι τὸν Ὠρίωνα ἐπεβάλετο ἀναστῆσαι. οὐ τοίνυν τῆς οὕτως ἀπὸ ψευδοῦς ὑποθέσεως ἀρχομένης καὶ ἀδιεξιτήτου κατὰ πλῆθος καὶ πρὸς τὴν ἑκάστου προαίρεσιν μεταπλαττομένης γένοιτʼ ἄν τις τεχνικὴ θεωρία.
1.263Bunlara ek olarak, anlatılan şeylerin bir kısmı tarih, bir kısmı mit, bir kısmı da kurmacadır. Tarih, söz gelimi İskender'in Babil'de suikastçılar tarafından zehirlenerek öldüğü gibi, doğru ve olmuş birtakım şeylerin anlatılmasıdır; kurmaca ise komedya konuları ve mimoslar gibi, olmamış ama olmuş şeyler gibi anlatılan şeylerdir;
Πρὸς τούτοις ἐπεὶ τῶν ἱστορουμένων τὸ μέν ἐστιν ἱστορία τὸ δὲ μῦθος τὸ δὲ πλάσμα, ὡν ἡ μὲν ἱστορίαι ἀληθῶν τινῶν ἐστι καὶ γεγονότων ἔκθεσις, ὡς ὅτι Ἀλέξανδρος ἐν Βοβυλῶνι διʼ ἐπιβούλων φαρμακευθεὶς ἐτελεύτα, πλάσμα δέ πραγμάτων μὴ γενομένων μέν ὁμοίως δὲ τοῖς γενομένοις λεγομένων, ὡς αἱ κωμικαὶ ὑποθέσεις καὶ οἱ μῖμοι,
1.264mit ise olmamış ve yanlış şeylerin anlatılmasıdır: söz gelimi zehirli örümceklerin ve yılanların soyunun Titanların kanından doğduğunu, Gorgo'nun boğazı kesilince Pegasos'un başından fırladığını, Diomedes'in yoldaşlarının deniz kuşlarına, Odysseus'un ata,
μῦθος δέ πραγμάτων ἀγενήτων καὶ ψευδῶν ἔκθεσις, ὡς ὅτι τὸ μὲν τῶν φαλαγγίων καὶ ὄφεων γένος Τιτήνων ἐνέπουσιν ἀφʼ αἱματος ἐζωγονῆσθαι, τὸν δέ Πήγασον λαιμοτομηθείσης τῆς Γοργόνος ἀπὸ τῆς κεφαλῆς ἐκθορεῖν, καὶ οἱ μὲν Διομήδους ἑταῖροι εἰς θαλασσίους μετέβαλον ὄρνις, ὁ δὲ Ὁδυσσεὺς εἰς ἵππον,
1.265Hekabe'nin de köpeğe dönüştüğünü anlatmak gibi. Anlatılan şeyler arasındaki fark böyle olduğuna göre, yanlış ve var olmayan şeyler hakkında bir tekhnē olmadığından ve gramerin tarihî kısımda en çok uğraştığı mitler ve kurmacalar da yanlış ve var olmayan şeyler olduğundan, gramerin tarihî kısmı hakkında bir tekhnē olamaz.
ἡ δὲ Eκάβη εἰς κύνα, τοιαύτης δέ οὐσης 〈τῆς〉 τῶν ἱστοριῶν διαφορᾶς, ἐπεὶ οὐκ ἔστι τέχνη τις περὶ τὰ ψευδῆ καὶ ἀνύπαρκτα, ψευδῆ δέ ἐστι καὶ ἀνύπαρκτα τὰ περὶ τοὺς μύθους καὶ τὰ πλάσματα, περὶ ἅ μάλιστα τοῦ ἱστορικοῦ μέρους ἠ γραμματικὴ καταγίνεται, οὐκ ἂν εἴη τις τέχνη περὶ τὸ ἱστορικὸν μέρος 〈τῆς〉 γραμματικῆς.
1.266Bu yüzden, tarihin malzemesi yöntemsiz olsa bile, neyin yanlış neyin doğru anlatıldığını bilmemizi sağlayan eleştirisinin tekhnēye dayalı olacağını söyleyenlere gülmek yerinde olur.
ὅθεν καταγελᾶν ἄξιον τῶν λεγόντων ὅτι εἰ καὶ ἡ ὕλη τῆς ἱστορίας ἐστὶν ἀμέθοδος, ἡ μέντοι κρίσις ταύτης γενήσεται τεχνική, διʼ ἧς γιγνώσκομεν τί τε ψευδῶς ἱστόρηται καὶ τί ἀληθῶς.
1.267Önce, gramerciler bize doğru anlatının bir ölçütünü vermemişlerdir ki onun ne zaman doğru ne zaman yanlış olduğunu inceleyebilelim. Sonra, gramercilerde hiçbir doğru anlatı bulunmadığından, doğrunun ölçütü de var olamaz. Biri Odysseus'un oğlu Telegonos tarafından bilmeden öldürüldüğünü, biri bir martının başına bir deniz vatozunun dikenini düşürmesiyle can verdiğini, bir başkası da ata dönüştüğünü söylerken, böylesine birbirinden kopuk şeyler arasında doğruyu bulmaya çalışmak nasıl zor bir iş olmasın? Çünkü önce birbiriyle çelişenler arasında doğruyu söyleyen birinin bulunduğu belli olmalı, sonra onun hangisi olduğu araştırılmalıdır;
πρῶτον μὲν γὰρ οὐ παραδεδώκασιν ἡμῖν οἱ γραμματικοὶ τῆς ἀληθοῦς ἱστορίας κριτήριον, ἵνα καὶ ἐξετάζωμεν πότε ἀληθής ἐστιν αὕτη καὶ πότε ψευδής. εἶτα καὶ μηδεμιᾶς οὕσης ἀληθοῦς ἱστορίας παρὰ τοῖς γραμματικοῖς οὐδέ τὸ τοῦ ἀληθοῦς κριτήριον ὑποστατόν ἐστιν, ἐπεὶ πῶς οὐκ ἔργον, τινὸς μὲν λέγοντος ὅτι Ὁδυσσεύς ὑπὸ Γηλεγόνου παιδὸς κατὰ ἄγνοιαν ἀν- ῄρηται, τινὸς δὲ ὅτι λάρου κέντρον θαλασσίας τρυγόνος ἀφέντος αὐτοῦ τῇ κεφαλῇ διεφώνησεν, ἄλλου δὲ ὅτι εἰς ἵππον μετέβαλε τὴν μορφήν, θέλειν ἐν οὕτως ἀπερρωγόσι πράγμασιν εὑρεῖν τἀληθές; πρότερον γὰρ δεῖ ὑποστῆναι ἐν τοῖς διαφωνοῦσι τὸν ἀληθεύοντα, καὶ τότε ζητεῖν τί ἐστιν·
1.268hepsi inanılmaz ve yanlış şeyler söylediğinde ise tekhnēye dayalı bir ölçüte yol açılmaz.
Üstelik gramerciler bir tarihin hangi yollarla iyi yazılabileceğini de öğretmezler ki, bu tür kurallara dayandığı için onlarda tarihî kısmın tekhnēye dayalı bir kısım olduğunu söyleyebilelim; bu zaten hatiplerin işidir.
πάντων δὲ ἀπίθανα καὶ ψευδῆ λεγόντων οὐδὲ τεχνικῷ τινὶ κριτηρίῳ δίδοται πάροδος. Καὶ μὴν οὐδὲ διʼ ὧν ἄν ἱστορία καλῶς γραφείη διδάσκουσιν οἷ γραμματικοί, ἵνα κατʼ ἀναφορὰν τὴν ὡς ἐπὶ τὰ τοιαῦτα θεωρήματα λέγωμεν τεχνικόν τι μέρος ὑπάρχειν παρʼ αὐτοῖς τὸ ἱστορικόν τοῦτο γὰρ ῥητορικῶν ἐστι |τὸ ἔργον.
1.269Şu hâlde hem kendileri tarihin yöntemsiz bir yığın olduğunu itiraf ettiklerinden hem de biz bunu akıl yürüterek gösterdiğimizden, üstelik onu bilmek ya da kurmak için tekhnēye dayalı hiçbir kural vermediklerinden, gramerin tarihî kısmı bakımından da ayakta duramadığını söylemek gerekir.
ὤστʼ ἐπεὶ καὶ αὐτοὶ ἐξομολογοῦνται ἀμέθοδόν τι εἶναι παράπηγμα τὴν ἱστορίαν καὶ ἡμεῖς ἐπελογισάμεθα, καὶ ἄλλως οὐδὲν τεχνικὸν θεώρημα πρὸς τὴν γνῶσιν αὐτῆς ἢ σύστασιν παραδεδώκασι, ῥητέον καὶ κατὰ τὸ ἱστορικὸν μέρος ἀσύστατον εἶναι τὴν γραμμματικήν. Ὅτι τὸ περὶ τοὺς ποιητὰς καὶ συγγρα φοεῖς μέρος τ ἧς γραμματικῆς ἀσύ στατ όν ἐκ τιν
1.270Gramerin şairler ve yazarlarla ilgili kısmının ayakta duramadığı
Gramerin şairler ve yazarlarla ilgili kısmını da, teknik incelemeler kısmının ve tarihî kısmın imkânsız olduğunu göstermekle aslında ortadan kaldırmış bulunuyoruz; çünkü bunlar olmadan hiçbir şiir açıklaması yolunu bulamaz. Yine de bu kısımda daha genel olarak söylenebilecek şeyleri incelemeye çalışacağız; özellikle de gramerciler ona o kadar güvenirler ki gramerin hayata yararlı ve saadet için zorunlu olduğunu bile bu kısma dayanarak kanıtlamaya cüret ederler. Şiirin bilgeliğe ve mesut bir hayata pek çok dayanak sağladığını, gramerin ışığı olmadan da şairlerdeki şeylerin ne olduğunu görmenin mümkün olmadığını söylerler; demek ki gramer yararlıdır.
Ἤδη μὲν δυνάμει καὶ τὸ περὶ ποιητὰς καὶ συγγραφεῖς μέρος τῆς γραμματικῆς ἡμῖν ἀνῄρηται, δείξασι τὸ ἀδύνατον τοῦ κατὰ τὰς τεχνολογίας καὶ τοῦ ἱστορικοῦ· χωρὸς γὰρ τούτων οὐκ ἀπευθύνεταί τις ποιήσεως ἐξήγησις. ὅμως δʼ οὖν καὶ τὰ ἐν τούτῳ τῷ μέρει πειρασόμεθα κοινότερον δυνάμενα λέγεσθαι σκοπεῖν, καὶ μάλιστα ὅτι οὕτως ἐπιτεθαρρήκασιν αὐτῷ οἱ γραμματικοὶ ὡς καὶ τὸ βιωφελὲς τῆς γραμματικῆς καὶ πρὸς εὐδαιμονίαν ἀναγκαῖον ἐξ αὐτοῦ τολμᾶν πιστοῦσθαι. φασὶ γοῦν ὡς ἡ ποιητικὴ πολλὰς δίδωσιν ἀφορμὰς πρὸς σοφίαν καὶ εὐδαίμονα βίον, ἄνευ δὲ τοῦ ἀπὸ γραμματικῆς φωτὸς οὐχ οἷόν τε τὰ παρὰ τοῖς ποιηταῖς διορᾶν ὁποῖά ποτέ ἐστιν· χρειώδης ἄρα ἡ γραμματική.
1.271Şiirin saadete pek çok dayanak sağladığı, gerçekten en üstün olan ve ahlakı biçimlendiren felsefenin köklerini şairlerdeki özdeyişlerden almış olmasından bellidir; bu yüzden filozoflar öğüt verirken söylediklerini şairlerin sözleriyle adeta mühürlerler. aretēye çağıran şöyle der (Euripides fr. 734 Nauck):
Aretē ise insan ölse bile yok olmaz.
Para hırsından kaçınmayı buyuran şunu öne sürer (Euripides fr. 20 Nauck):
Bana Plutos'tan söz etme; en kötü adamın bile kolayca edindiği bir tanrıya hayranlık duymam.
Kendine yetmeyi öğütleyen de öğretisini Euripides'in şu sözüyle destekler (fr. 892 Nauck):
Ölümlülerin iki şeyden başka neye ihtiyacı var: Demeter'in başağıyla akarsudan bir yudum; ikisi de el altındadır, bizi beslemek için vardır.
1.271τὸ δʼ ὅτι συχνὰς δίδωσιν ἧ ποιητικὴ ἀφορμὰς πρὸς εὐδαιμονίαν δῆλον ἐκ τοῦ τὴν ὄντως κρατίστην καὶ ἧἧθοποιὸν φιλοσοφίαν ἀπὸ τῆς παρὰ τοῖς ποιηταῖς γνωμολογίας τὴν ἀρχὴν ἐρριζῶσθαι, καὶ διὰ τοῦτο τοὺς φιλοσόφους, εἴ ποτε παραινετικῶς τι λέγοιεν, ταῖς ποιητικαῖς φωναῖς ὧσπερεὶ σφραγίζεσθαι τὸ ὑπʼ αὐτῶν λεγόμενον. καὶ ὁ μὲν ἐπʼ ἀρετὴν παρακαλῶν φησὶν (Euripid. fr. 734 Nauck2) ἀρετὴ δὲ κἂν θάνῃ τις οὐκ ἀπόλλυται ὁ δέ φιλαργυρίαν φεύγειν ἐγκελευόμενος προφέρεται τὸ (Eur. fr. 20 Nauck) μὴ Πλοῦτον εἴπῃς· οὐχὶ θαυμάζω θεόν, δν χὡ κάκιστος ῥαδίως ἐκτήσατο· ὁ δέ αὐτάρκειαν ὑπαγορεύων συμπιστοῦται τὸ δόγμα ἐκ τοῦ τὸν Εὐριπίδην λέγειν (fr. 892 Nauck ) τί γὰρ δέει βροτοῖσι πλὴν δυοῖν μόνον, Δήμητρος ἀκτῆς πώματός θʼ ὑδρηχόου, θ δὴ πάρεστι καὶ πέφυχʼ ἡμᾶς τρέφειν;
1.272Öteki filozofların bunu yapması şaşırtıcı değildir; ama gramerin suçlayıcıları Pyrrhon ile Epikuros'un bile onun zorunlu olduğunu itiraf ettiklerini göreceğiz. Bunlardan Pyrrhon'un Homeros'un şiirini durmadan okuduğu anlatılır; onu yararlı, bu yüzden de grameri zorunlu bilmeseydi bunu asla yapmazdı.
καὶ τὸ μέν τοὺς ἄλλους φιλοσόφους τοῦτο ποιεῖν οὐ παράδοξον, αὐτοὺς δέ εὑρήσομεν τοὺς τῆς γραμματικῆς κατ - ηγόρους, Πύρρωνά τε καὶ Κπίκουρον, ἐξομολογουμένους τὸ ἀναγκαῖον αὐτῆς ὧν ὁ μιὲν Πύρρων ἱστορεῖται τὴν Ὁμηρικὴν διὰ παντὸς ποίησιν ἀναγινώσκων, μὴ ἄν ποτε τοῦτο ποιήσας εἴπερ μὴ ἐγίνωσκεν αὐτὴν χρησίμην καὶ διὰ τοῦτο τὴν γραμματικὴν ἀναγκαίαν,
1.273Epikuros da öğretilerinin en iyilerini şairlerden aşırırken yakalanmıştır. Hazların büyüklüğünün sınırının acı veren her şeyin ortadan kalkması olduğu tarifini (Temel Öğretiler III) tek bir dizeden aldığı gösterilmiştir (İlyada I 469):
Ama içme ve yeme isteklerini giderince...
Ölümün bizim için hiçbir şey olmadığını da ona Epikharmos önceden bildirmiştir (fr. 247 Kaibel; B 11 Diels):
Ölmek ya da ölmüş olmak benim için fark etmez.
Aynı şekilde ölü bedenlerin hissizliğini de Homeros'tan çalmıştır; o şöyle yazar (İlyada XXIV 54):
Öfkeyle hırpalıyor dilsiz toprağı.
1.273ὁ δὲ Ἐπίκουρος (rat sent. III) φωρᾶται τὰ κράτιστα τῶν δογμάτων παρὰ ποιητῶν ἀνηρπακώς· τόν τε γὰρ ὅρον τοῦ μεγέθους τῶν ἡδονῶν, ὅτι ἡ παντός ἐστι τοῦ ἀλγοῦντος ὑπεξαίρεσις, ἐξ ἑνὸς στίχου δέδεικται λαβών 〈τοῦ〉 (Α 469) αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο· τὸν δὲ θάνατον, ὅτι οὐδέν ἐστι πρὸς ἡμᾶς, Ἐπίχαρμος αὐτῷ προμεμήνυκεν, εἰπὼν (fr. 247 CGF Kaibel. B 11 Diets Vors.) ἀπσθανεῖν ἢ τεθνάναι οὐ μοι διαφέρει. ὡσαύτως δέ καὶ τὰ νεκρὰ τῶν σωμάτων ἀναισθητεῖν παρʼ Ὁμήρου κέκλοφε, γράφοντος (Ω 54) κωυφὴν γὰρ δὴ γαῖαν ἀεικίζει μενεαίνων.
1.274Şairler yalnız bunları değil, tanrılarla ilgili şeyleri de ustaca söylemiş görünürler; söz gelimi Euripides'in Phriksos'ta söylediği şu sözler (fr. 835 Nauck):
Ölümlülerden kim her gün kötülük edip tanrılardan gizli kaldığını sanıyorsa, kötü düşünüyor; düşündüğüyle de yakalanır Dikē'nin eli boşa çıktığı gün.
Bunlar ve bunlara benzeyenler yararlıysa ve gramer olmadan anlaşılamıyorsa, gramer de hayata yararlı şeylerden biri olacaktır.
καὶ μὴν οὐ ταῦτα μόνον τοῖς ποιηταῖς δεξιῶς εἰρῆσθαι φαίνεται ἀλλὰ καὶ τὰ περὶ θεῶν, οἷόν ἐστι καὶ τὸ παρὰ τῷ Κὑριπίδῃ λεχθὲν ἐν Φρρίξῳ (fr. 235 2auck) ὅστις δὲ θνητῶν οἴεται καθʼ ἡμέραν κακόν τι πράσσων τοὺς θεοὺς λεληθέναι, δοκεῖ πονηρά, καὶ δοκῶν ἁλίσκεται ὅταν σχολὴν ἄγουσα τυγχάνῃ δίκη. ἀλλʼ εἴπερ ταῦτα καὶ τὰ τούτοις ἐοικόα χρειώδη ἐστί, λαμβάνεται δʼ οὐ χωρίς γραμματικῆς, ἔσται καὶ ἡ γραμματικὴ τῶν βιωφελῶν.
1.275Gramerin, derler, onu öğrenenlerin vatanları için de özellikle zorunlu bazı yararları olabilir. Nitekim Lebedoslular Kamandodos yüzünden komşularıyla anlaşmazlığa düştüklerinde, [gramerci] Hipponaks'ın şu dizesini öne sürerek davayı kazanmıştır (fr. 74 Diehl):
Bana Kamandodos'tan gelen Lebedos inciri diye ağzını açayım deme.
Gramer, kendisine emek verenleri hemen sohbet ehli yaptığı için, bu yoldan da birçok durumda çevredekilere yarar sağlar.
ἔχοι δʼ ἄν τινα, φασίν, ἐξαμιρέτως καὶ ταῖς τῶν μανθανόντων αὐτὴν πατρίσιν ἀναγκαῖα. Δεβεδίων γοῦν διαφερομένων πρὸς τοὺς ἀστυγείτονας περὶ Καμανδωδοῦ ὁ [γραμματικὸς] τὸ ἰππωνἀκτειον παραθέμενος ἐνίκα (fr. 74 DielR) μηδέ μοι μῦ λαλεῖν Δεβεδίην ἰσχάδʼ ἐκ Καμανδωδοῦ. ὁμιλητικούς τε παρεχομένη τοὺς προσέχοντας αὐτῇ εὐθύς καὶ ταύτῃ [καὶ] τοῖς πέλας κατὰ πολλὰς περιστάσεις ὀνησιφόρος γίνεται.
1.276Bu söylenenin doğruluğu sonuçlarından da görülebilir. Anlatıldığına göre Sostratos, bir kraliyet işi için Ptolemaios tarafından Antigonos'a gönderilmiş, Antigonos da ona özensizce cevap verince şu dizeleri söyleyerek amacına ulaşmıştır (İlyada XV 201):
Böyle mi buyuruyorsun, ey toprağı kuşatan, lacivert saçlı? Zeus'a bu sert ve katı sözü mü götüreyim? Yoksa biraz döner misin? Soyluların gönlü döner.
Antigonos bunu duyunca fikrini değiştirmiştir.
πάρεστι δέ τὸ λεγόμενον σκοπεῖν ἐξ αὐτῶν τῶν ἀποτελεσμάτων. Σώστρατος γάρ, ὡς φασιν, ἀποσταλεὶς ὑπὸ Πτολεμαίου πρὸς τὸν ντίγονον βασιλικῆς τινὸς ἕνεκα χρείας, κἀκείνου εἰκαιότερον ἀποκρινομένου, ἐπέτυχεν εἰπὼν (Hom 201) οὕτω δὴ κέλεαι, γιμιήοχε κυανοχαῖτα; τόνδε φέρω Διὶ μῦθον ἀπηνέα τε κρατερόν τε; ἢ τι μεταστρέψεις ; στρεπταὶ μέν τε φρένες ἐσθλῶν. ταῦτα γὰρ ἀκούσας λντίγονος μετεβάλλετο.
1.277Gramerin şairler ve yazarlarla uğraşan kısmının son derece yararlı olduğunu göstermek için buna benzer daha birçok şey söylenir; örnek olsun diye sıraladıklarımızla yetinip her birine cevap verelim. Şairlerin özdeyişlerinin hayata yararlı ve felsefenin başlangıcı olduğunu, gramerin de onları açıklayıp ortaya koyduğunu söylemek gerçekten tam bir gramerci sözüdür.
Πολλῶν δὴ τοιούτων λεγομένων εἰς τὸ χρησμώτατον εἶναι τὸ τῆς γραμματικῆς μέρος τὸ περὶ ποιητὰς καὶ συγγραφεῖς καταγιγνόμενον, δείγματος χάριν τοῖς ἐκκειμένοις ἀρκεσθέντες λέγωμεν πρὸς ἕκαστον αὐτῶν. τὸ τοίνυν βιωφελῆ εἶναι τὴν ποιητικὴν γνωμολογίαν καὶ φιλοσοφίας ἀρχήν, ταύτης δὲ ἀποδοτικὴν ὑπάρχειν τὴν γραμματικήν, ὄντως γραμματικόν ἐστιν.
1.278Önce, şiiri hiç kötülemeden onlarla aynı yolda yürüsek bile şu apaçıktır: şairlerde bulunan hayata yararlı ve zorunlu şeyler, söz gelimi özdeyişler ve öğütler, onlar tarafından açıkça ifade edilmiştir ve gramere ihtiyaç duymaz; 〈açıkça ifade edilmeyip gramere ihtiyaç duyanlar ise〉, yabancı hikâyelerde geçen ve muammalı biçimde söylenen şeyler gibi, yararsızdır. Böylece gramerin yararı, ilkilerden gelen faydaya katılmaz, ikincilerin boşluğuna ise ortak olur.
πρῶτον μέν γάρ, ἵνα συνδράμωμεν αὐτοῖς μηδέν ποιητικῆς κατειπόντες, ἀλλʼ οὖν γε ἐκεῖνο πρόδηλόν ἐστιν ὅτι ὁπόσα μέν βιωφελῆ καὶ ἀναγκαῖα εὑρίσκεται παρὰ ποιηταῖς, οἷά ἐστι τὰ γνωμικὰ καὶ | παραινετικά, ταῦτα σαφῶς αὐτοῖς πέφρασται καὶ οὐ δεῖται γραμματικῆς, 〈ὁπόσα δέ μὴ σαφῶς πέφρασται καὶ δεῖται γραμματικῆς〉 καθάπερ τὰ ἐν ξέναις ἱστορίαις κείμενα αἰνιγματωδῶς ἐκφερόμενα, ταῦτ’ ἐστιν ἄχρηστα, ὥστε καὶ τῇ ἀπ ἐκείνων ὠφελείᾳ μὴ συνεισέρχεσθαι αὐτῶν τὸ χρειῶδες τῆς γραμματικῆς καὶ τῇ τούτων ματαμιότητι συμπεριφέρεσθαι.
1.279Sonra özdeyiş yalnızca bir iddiadır; söz gelimi şu (Euripides fr. 200 Nauck):
Tek bir bilge düşünce birçok eli yener; kalabalıkla birleşen bilgisizlik ise en büyük kötülüktür.
Oysa nous bir şeyin iyi söylenip söylenmediğine yalnızca iddiayla ikna olmaz, ispat ister. Gereğince söylenmiş olanın ya da olmayanın ispatları ise gramerin değil felsefenin işidir; demek ki gramer bu bakımdan da gereksiz ve boştur. Üstelik şairler birçok şeyi güzel ve hayata yararlı biçimde söyledikleri için onların sözcüsü olan gramer yararlıysa, onlarda bunların kat kat fazlası çarpık biçimde ve hayatı bozacak şekilde söylendiği için gramer yararsız olacaktır. Çünkü
Bana Plutos'tan söz etme; en kötü adamın bile kolayca edindiği bir tanrıya hayranlık duymam.
diyen biri varsa, tersini ileri süren biri de vardır (Euripides fr. 324 Nauck):
Ey altın, ölümlülerin en güzel armağanı! Ne anne öyle hazlar verir insanlara, ne çocuklar, ne sevgili baba, senin ve seni evinde bulunduranların verdiği gibi.
Yine:
Sen işini yoluna koy; başı derde girene dostları hiçbir işe yaramaz.
Ve (adespota fr. 464 Nauck):
Zengin adam Musaların en güzel sesiyle konuşur.
1.279εἶτα φψάῖσις μόνον ἐστὶν ἡ γνώμη, καθάπερ τὸ τοιοῦτο (Eurip. fr. 200 Nauck), σοφὸν γὰρ ἕν βούλευμα τὰς πολλὰς χέρας νικᾷ, σὺν ὄχλῳ δʼ ἀμαθία πλεῖστον κακόν φάσει δὲ οὐ πείθεται ὁ νοῦς περὶ τοῦ καλῶς εἰρῆσθαι ἤ μὴ [εἰρῆσθαι], ἀλλʼ ἀποδείξεων δεῖται. αἱ δέ ἀποδείξεις τῶν καθηκόντως λεγομένων ἢ μὴ οὐ γραμματικῆς εἰσιν ἀλλὰ φιλοσοφίας· τοίνυν καὶ ταύτῃ περισσὴν καὶ ματαίαν συμβέβηκεν εἰναι τὴν γραμματικήν. καὶ μὴν εἴπερ διὰ τὸ πολλὰ καλῶς εἰρῆσθαι τοῖς ποιηταῖς καὶ βιωφελῶς χρησίμη ἐστὶν ἡ προqῆτις γραμματικὴ αὐτῶν, ἐπεὶ πολλαπλασίονα τούτων διαστρόφως καὶ ἐπὶ λύμῃ τοῦ βίου παρʼ αὐτοῖς ἐξενήνεκται, ἄχρηστος γενήσεται. καθὰ γὰρ ἔστι τις ὁ εἰπὼν (Eurip. fr. 20 Nauck) μὴ Πλοῦτον εἴπῃς· οὐχὶ θαυμάζω θεόν, ὅν χώ κάκιστος ῥαδίως ἐκτήσατο, οὕτως ἔστι καὶ ὁ τοὐναντίον ἀποφαινόμενος (id. fr, 324 Nauck)· ὧ χρυσὲ δεξίωμα κάλλιστον βροτοῖς, ὡς οὔτε μήτηρ ἡδονὰς τοίας ἔχει, οὐ παῖδες ἀνθρώποισιν, οὐ φίλος πατήρ, οἵας σὺ χοὶ σὲ δώμασιν κεκτημένοι. καὶ πάλιν εὖ πρᾶσσε τὰ φίλων δʼ οὐδὲν ἤν τις δυστυχῇ. καὶ (adesp. fr. 464 Xauck) κάλλιστα μουσῶν φθέγγεται πλουτῶν ἀνήρ.|
1.280Bu kadar zıt şeyler ispatsız söylendiğinde insanlar daha kötüsünü seçmeye daha yatkındır; bu yüzden şiir zararlı görünür. Bunlar birbirinden ayırt edilip kimi reddedilir, kimi tercih edilirse, yararlı olan gramer değil, ayırt etmeyi bilen felsefedir. Şairlerin tanıklığına da gerçek anlamda felsefe yapanlar başvurmaz (onların logosu ikna için kendi başına yeterlidir), kalabalığı, çarşı pazar halkını kandıranlar başvurur;
ἀναποδείκτως μέν οὖν λεγομένων τῶν οὕτως ἐναντίων ἐπιρρεπέστερον ἔχουσιν ἄνθρωποι πρὸς τὴν τοῦ χείρονος ἐκλογήν, καὶ διὰ τοῦτο βλαπτικὴ ἀναφαίνεται ἡ ποιητική· διακρινομένων δὲ αὐτῶν, καὶ τῶν μὲν ἀθετουμένων τῶν δὲ προκρινομένων, χρειώδης γίνεται οὐχ ἡ γραμματικὴ ἀλλʼ ἡ διακρίνειν δυναμένη φιλοσοφίο. ποιητικοῖς τε μαρ– τυρίοις χρῶνται οὐχ οἱ γνησίως φιλοσοφοῦντες (τούτων γὰρ ὁ λόγος αὐτάρκης ἐστὶ πρὸς πειθώ) ἀλλʼ οἱ τὸν πολὺν καὶ ἀγοραῖον φενακίζοντες ὄχλον·
1.281çünkü şairlerin birbirleriyle çatıştığını ve ne istenirse ona malzeme verdiğini göstermek zor değildir; asıl felsefeyle uğraşanlar bile birçok şeyi çelişkili söylerken. Gramerin suçlayıcılarına gelince, Pyrrhon her fırsatta Homeros'un şiirini açıp okurdu, ama hiç de söylenen sebepten değil; belki gönül eğlendirmek için, komedya oyuncularını dinler gibi, belki de şiirin söz sanatlarını ve üsluplarını gözlemlemek için;
οὐ γὰρ δυσχερές ποιητὰς μαχομένους καὶ εἰς ὅ τι ἄν θέλωσιν δόντας δεῖξαι, ὅτε καὶ οἱ προηγουμένως φιλοσοφοῦντες πολλὰ μαχομένως λέγουσιν. τῶν δέ γραμματικῆς κατηγόρων ὁ μὲν Πύρρων παρʼ ἕκαστα τὴν Ὁμηρικὴν διετύλισσε ποίησιν οὐ πάντως διὰ τὴν εἰρημιένην αἰτίαν, ἀλλὰ τάχα μέν ψυχαγωγίας χάριν καὶ ὡς εἰ κωμῳδῶν ἧκροᾶτο, τάχα δέ καὶ τοὺς ποιητικοὺς παρστηρῶν τρόπους καὶ χαρακτῆρας·
1.282çünkü Makedonyalı İskender'e bir şiir yazıp on bin altınla ödüllendirildiği de anlatılır. Başka sebepleri de olmuş olabilir; bunlardan Pyrrhoncu yazılarımızda söz ettik.
λέγεται γὰρ αὐιὸν καὶ ποίησιν εἰς τὸν Μακεδόνα Ἀλέξανδρον γράψαντα μυρίοις χρυσοῖς τετιμῆσθαι. οὐκ ἀπέοικε δὲ καὶ ἄλλας αἰτίας ὑπάρχειν, περὶ ὧν ἐν τοῖς Πυρρωνείοις (in PΗ frustra quaeritur) διεξήλθομεν.
1.283Epikuros da hazların büyüklüğünün sınırını (Temel Öğretiler III) Homeros'un dizelerinden almamıştır. Çünkü bazılarının yiyip içip isteklerini doyurunca durduğunu söylemek ("Ama içme ve yeme isteklerini giderince" dizesinin anlattığı budur), hazların büyüklüğünün sınırının acı verenin ortadan kalkması olduğunu söylemekten çok farklıdır; bu, illa etle ve şarapla değil, en sade yiyeceklerle de olabilir.
ὁ δὲ Ἐπίκουρος οὐκ ἐκ τῶν Ὁμηρικῶν εἴληφε τὸν ὅρον τοῦ μεγέθους τῶν ἡδονῶν (rat. Sent. III)· μακρῷ γὰρ διαφέρει τὸ λέγειν ὅτι ἐπαύσαντό τινες πίνοντες καὶ ἐσθίοντες καὶ τὴν αὐτῶν ἐπιθυμίαν πληροῦντες (τοῦτο γάρ ἐστι τὸ αὐτὰρ ἐπεὶ πόσιος καὶ ἐδητύος ἐξ ἔρον ἕντο) τοῦ φάναι ὅρον εἶναι τῶν περὶ τὰς ἡδονὰς μεγεθῶν τὴν τοῦ ἀλγοῦντος ὑπεξαίρεσιν· τοῦτο γὰρ οὐ πάντως κρέασι καὶ οἴνῳ ἀλλὰ καὶ τοῖς λιτοτάτοις πέφυκε γίνεσθαι.
1.284Ayrıca şair bu yargıyı yalnızca yiyecekler için vermiştir, Epikuros ise zevk alınan bütün şeyler için; cinsel birleşme de bunların arasındadır ve Homeros'un bu konuda nasıl düşündüğünü herkes bilir. Ölümün bizim için hiçbir şey olmadığı ise belki Sophron tarafından söylenmiştir, ama Epikuros tarafından ispatlanmıştır; takdire değer olan da onu söylemek değil, ispatlamaktır.
ἄλλως τε ὁ μέν ποιητὴς ἐπὶ προσφερομένων μόνων ἐποιήσατο τὴν ἀπόφασιν, Ἡπίκουρος δὲ ἐπὶ πάντων τῶν ἀπολαυστῶν, ἐν οἷς ἐστι καὶ ἡ ἀφροδίσιος μῖξις, περὶ ἧς πάντες ἴσασιν οἴαν ἔσχε γνώμην Ὅμηρος. τό τε τὸν θάνατον [μέν] μηδὲν εἶναι πρὸς ἡμᾶς εἴρηται μὲν ἴσως τῷ Σώφρονι (Epicharm. fr. 247 CGV Kaibel), ἀποδέδεικται δὲ ἓπικούρῳ, καὶ ἔστιν οὐ τὸ εἰπεῖν ἀλλὰ τὸ ἀποδεῖξαι θαυμαστόν.
1.285Sonra Epikuros ölümün bizim için hiçbir şey olmadığını, yaşamakla yaşamamanın birbirinden farksız olduğu anlamında da söylememiştir. Çünkü iyi, hisseden varlıklar için olduğundan, yaşamak çok daha tercihe değerdir; hissizlik içinde ise ne kötü ne iyi bir şey vardır. Ölü bedenlerin hissizliğini ise yalnızca şair değil, bütün hayat bilir. Nitekim oğluna ağıt yakan bir anne çoğu zaman "Ama sen bunların hiçbirini duymuyorsun, çeken benim" der ve ona gözünü dikip "Bunlardan artık sana ne fayda?" diye seslenir.
εἶτα οὐδὲ κατὰ τοῦτο ἔφησεν ὁ ἓπίκουρος τὸν θάνατον μηδὲν εἶναι πρὸς ἡμᾶς, καθὸ ἀδιάφορόν ἐστιν ἢ ζῆν ἢ μή. πολλῷ γὰρ αἱρετώτερον τὸ ζῆν διὰ τὸ αἰσθανομένων εἶναι τὸ ἀγαθόν ἀλλʼ ἐν ἀναισθησία οὐτε κακόν τι εἶναι οὔτε ἀγαθόν. τὸ μέν γὰρ ἀναισθητεῖν τὰ νεκρὰ τῶν σωμάτων οὐχ ὁ ποιητὴς μόνος οἶδεν ἀλλὰ καὶ ὁ σύμπας βίος. μήτηρ γοῦν πολλάκις υἱὸν θρηνοῦσα φησὶν ἀλλὰ σὺ μέν τούτων οὐκ ἐπαισθάνῃ, ἐγὼ δέ ταλαιπωρῶ’ καὶ ἐνατενίζουσα ἐπιφθέγγεται ‘τίς δέ ἐστιν ἔτι σοι τούτων ὄνησις;’
1.286Üstelik biri dikkatle incelerse, şairin tam tersi bir kanaatte olduğunu görecektir. Ona göre psykhēler genellikle kana susar (Odysseia XI 95):
Çekil şu çukurdan, keskin kılıcını da çek kandan, içeyim de sana doğruyu söyleyeyim.
Tityos arzusu yüzünden ciğerini akbabalara yedirir; Tantalos da bir gölün içinde durur (Odysseia XI 583):
Su çenesine kadar çıkıyordu; susuzluktan yanıyor, ama içmek için suya uzanamıyordu.
1.286οὐ μὴν ἀλλʼ ἐὸν ἐξετάζῃ τις, τὴν ἐναντίαν ἔχοντα δόξαν εὑρήσει τὸν ποιητήν. αἱ μὲν γὰρ ψυχαὶ κοινῶς δεψῶσιν αἱματος (Hom. ἀλλʼ ἀποχάζεο βόθρου, ἄπισχε δέ φάσγανον ὀξὺ αἵματος, ὄφρα πίω καί τοι νημερτέα εἴπω), ὁ δὲ Πιτυὸς ὑπὸ γυπῶν διὰ τὴν ἐπιθυμίαν ἡπατοφαγεῖται, ὁ δὲ Τάνταλος ἕστηκεν ἐν λίμινῃ, (Hom. λ 583) ἡ δὲ προσέκλυζε γενείῳ· στεῦτο δέ δεψάων, πιέειν δʼ οὐκ εἶχεν ἑλέσθαι.
1.287Euripides'in tanrılar hakkında söylediğine gelince, halk da aynı kanaattedir. Çünkü şu sözler:
Ölümlülerden kim her gün kötülük edip tanrılardan gizli kaldığını sanıyorsa, kötü düşünüyor; düşündüğüyle de yakalanır Dikē'nin eli boşa çıktığı gün,
halk arasında söylenen şu sözle birdir:
Tanrıların değirmeni geç öğütür, ama ince öğütür.
Ondan yalnızca vezniyle ayrılır.
καὶ μὴν ὅσον ἐπὶ τῷ ὑπʼ Εὐριπίδου λεχθέντι περὶ θεῶν, τὴν αὐτὴν καὶ οἱ ἰδιῶται δόξαν ἔχουσιν. ἴσον γάρ ἐστι τῷ (Eurip. fr. 835 Nauck) ὅστις δὲ θνητῶν οἴεται τοὐφήμερον κακόν τι πράσσων τοὺς θεούς λεληθέναι, δοκεῖ πονηρά, καὶ δοκῶν ἁλίσκεται ὅταν σχολὴν ἄγουσα τυγχάνῃ δίκη καὶ τὸ οὕτω παρὰ τοῖς πολλοῖς λεγομενον· ἀψέ θεῶν ἀλέουσι μύλοι, ἀλέουσι δέ λεπτά μόνῳ δέ διενήνοχε τῷ μέτρῳ.
1.288Biri dikkatle incelerse, şairlerin görüşlerini halkın kanaatinden çok daha kötü bulacaktır. Sahnenin filozofu diye anılan şair yine de daha ölçülü görünür; kime dua ettiğini bilmediğini söyler (Euripides, Troyalı Kadınlar 884):
Ey yeri taşıyan, yerde tahtı olan, her kimsen, bilinmesi güç olan sen, Zeus, ister tabiatın zorunluluğu ol ister ölümlülerin nousu, sana dua ediyorum.
1.288ἄν δέ καὶ ἐξετάσῃ τις, πολλῷ χείρονα τῆς τῶν ἰδιωτῶν ὑπολήψεως εὑρήσει τὰ τῶν ποιητῶν. καὶ ὁ μὲν σκηνικὸς ἀναγορευθεὶς φιλόσοφος ἔτι μετριώτερος φαίνεται, λέγων μὴ εἰδέναι ᾧ προσεύχεται (Eurip. Troad. 884) ὦ γῆς ὄχημα κἀπὶ γῆς ἔχων ἕδραν, ὅστις ποτ’ εἴ οὑ, δυστόπαστος εἰσιδεῖν, Ζεύς, εἴτ’ ἀνάγκη φύσεος εἴτε νοῦς βροτῶν, προσευξάμην σέ.
1.289Kolophonlu Ksenophanes'e göre (B 12 Diels) ise Homeros ve Hesiodos
tanrıların kanunsuz işlerini sayıp döktüler: hırsızlık, zina ve birbirini aldatma.
Mesut hayatın onun zamanında yaşandığını söyledikleri Kronos babasını hadım etmiş ve çocuklarını yutmuştur; onun oğlu Zeus da elinden hükümranlığı alıp (İlyada XIV 204)
onu yerin ve ürünsüz denizin altına indirdi, çok uzağa, yerin altında en derin uçurumun bulunduğu yere.
1.289Ὅμηρος δέ καὶ Ἡσίοδος κατὰ τὸν Κολοφώνιον Ξενοφάνη (B 12 Dieis) ὡς πλεῖστ’ ἐφθέγξαντο θεῶν ἀθεμίστια ἔργα, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν. Κρόνος μὲν γάρ, ἐφʼ οὖ τὸν εὐδαίμονα βίον γεγονέναι λέγουσι, τὸν πατέρα ἦνδροτόμησε καὶ τὰ τέκνα κατέπιεν, Ζεύς τε ὁ τούτου παῖς ἀφελόμενος αὐτὸν τῆς ἡγεμονίας (Ηom. Ξ 204) γαίης νέρθε καθεῖσε καὶ ἀτρυγέτοιο θαλάσσης, τῆλε μάλʼ ἧχι βάθιστον ὑπὸ χθονός ἐστι βέρεθρον.
1.290Zeus'a da akrabaları tuzak kurar; bu yüzden Thetis ona yardıma gelir (İlyada I 399):
öteki Olymposlular onu bağlamak istediğinde, Hera, Poseidon ve Pallas Athena.
Zeus son derece acımasızdır da: kız kardeşi ve karısı olan Hera'yı tapınak soyguncusu gibi asmakla yetinmez, üstelik şöyle diyerek onu ayıplar (İlyada XV 18):
Hatırlamıyor musun, yukarıdan asılı duruyordun; ayaklarına iki örs bağlamış, ellerine kırılmaz altın bir zincir geçirmiştim; sen göğün ve bulutların içinde asılıydın, tanrılar da yüce Olympos'ta öfkeden kuduruyordu.
1.290τῷ δὲ Διὶ ἐπιβουλεύουσιν οἱ συγγενεῖς, παρὸ καὶ ὑπὸ Θέτιδος βοηθεῖται, (Ηom. Α 399) ὁππότε μιν ξυνδῆσαι Ὀλύμπιοι ἤθελον ἄλλοι, Ἥρη τ’ ἠδέ Ποσειδάων καὶ Παλλὰς Ἀθήνη ὠμότατος γάρ ἐστι, καὶ τὴν μὲν ἀδελφὴν καὶ γυναῖκα ἱεροσύλου τρόπον κρεμάσας οὐκ ἀρκεῖται, ἀλλὰ καὶ ὀνειδίζει λέγων (Hom.G 18) ἢ οὐ μέμνῃ ὅτε τ’ ἐκρέμω ὑψόθεν, ἐκ δέ ποδοῖιν ἄκμονας ἧκα δύω, περὶ χερσὶ δέ δεσμὸν ἴηλα χρύσεον ἄρρηκτον, σὺ δʼ ἐν αἰθέρι καὶ νεφέλῃσιν ἐκρέμω, ἠλάστεον δέ θεοὶ κατὰ μακρὸν λυμπον ;
1.291Öfkelenince Hephaistos'u gökten aşağı atar; o da (İlyada I 593)
Lemnos'a düştü, içinde pek az can kalmıştı.
Kardeşini de hor görür (İlyada XX 65):
tanrıların bile tiksindiği korkunç, küflü evlerde oturan.
Bu sertliğinin yanı sıra nefsine de hâkim olamaz: Hera'yı İda Dağı'nda süslenmiş görünce, onlar için hazırlanmış yatak odasına kadar gitmeye dayanamaz, kendini dağın üstünde yere atıp karısıyla yuvarlanır (İlyada XIV 347):
Altlarında kutsal toprak taze çimenler bitirdi, çiy damlalı lotus, safran ve sümbül.
1.291τὸν δὲ Ἥφαισον ὀργισθεὶς ῥίπτει ἀπὸ τοῦ οὐρανοῦ, ὁ δὲ (Α 593) κάππεσεν ἐν Λήμινῳ, ὀλίγος δʼ ἔτι θυμὸς ἐνῆεν. τὸν δὲ ἀδελφὸν ὑπερορᾷ (ι 531 et Y 65) οἰκί’ ἔχοντα σμερδαλέʼ εὐρώεντα, τά τε στυγέουσι θεοί περ. πρόσεστι δὲ αὐτῷ πρὸς τῇ ἀποτομίᾳ καὶ ἀκρασία, ὅς θειυάμενος τὴν Ἥραν ἐπὶ τῆς Ἴδης κεκοσμημένην οὐ καρτερεῖ μέχρις τῶν ἀποδεδειγμένων αὐτοῖς θαλάμων ἐλθεῖν, ἀλλʼ ἐπὶ τοῦ ὄρους χαμαὶ ῥέψας ἑαυτὸν συγκυλίνδεται τῇ γυνμικί, (Ξ 347) τοῖσι δʼ ὑπὸ χθὼν δῖα φύεν νεοθηλέα ποίην, λωτόν θʼ ἑρσήεντα ἰδέ κρόκον ἡδʼ ὑάκινθον.
1.292Şiir böyle türlü türlü şeylerle karışık olduğuna göre, hangi sözlere doğru diye inanmak, hangilerine de mitsel yalanlar diye inanmamak gerektiğini ispatlayamayan gramer yararsızdır.
ποικίλης οὖν πεψωραμένης τῆς ποιήσεως ἀνωφελὴς ἡ γραμματικὴ μὴ δυναμένη ἀποδεῖξαι τίσι πιστευτέον ἐστὶν ὡς ἀλθέσι καὶ τίσιν ἀπιστητέον ὡς μυθικοῖς ψεύσμασιν.
1.293Ama gramerin şehre yararlı olduğunu söylerler, çünkü şiirden alınan bir tanıklık Lebedoslulara zafer kazandırmıştır. Bu gerekçeyle dans sanatının da zorunlu olduğunu söyleyebiliriz; çünkü Antiokhos'un dansçısı Sostratos, kral onun vatanı Priene'yi ele geçirdiğinde, sofrada "Özgürlük" dansını yapmaya zorlanınca, vatanı köleyken kendisinin özgürlük dansı yapmasının yakışık almayacağını söylemiş, bu yüzden de şehir özgürlüğüne kavuşmuştu.
Ἀλλὰ πόλει φασὶ χρησίμην εἶναι τὴν γραμματικήν, ἐπεὶ καὶ Αεβεδίοις νίκης αἴτιον ἐγένετο ἐκ ποιητικῆς μαρτύριον. ἕνεκα δὲ τούτου καὶ τὴν ὀρχηστικὴν ἀναγκαίαν λέγομεν εἶναι, ἐπεὶ Σώστρατος ὁ ντιόχου ὀρχηστής, λαβόντος ὑποχείριον τὴν Πριήνην τοῦ βασιλέως πατρίδα οὖσαν αὐτοῦ, καὶ παρὰ τὸ συμπόσιον τὴν ἐλευθερίαν ἀναγκαζόμενος ὀρχεῖσθαι, οὐ καλὸν ἔφη τῆς πατρίδος αὐτοῦ δουλευούσης αὐτὸν ἐλευθερίαν ὀρχεῖσθαι καὶ διὰ τοῦτο ἐλευθερωθῆναι τὴν πόλιν.
1.294Sonra şehre yararlı olan başka, bizim kendimize yararlı olan başkadır. Söz gelimi ayakkabıcılık ve demircilik şehir için zorunludur, ama saadet için bizim demirci ve ayakkabıcı olmamız zorunlu değildir. Bu yüzden gramer de şehre yararlı diye zorunlu olarak bize de yararlı olmaz. Sohbet ehli olmak da tabiatı gereği gramerden gelmez,
εἶτα ἄλλο μέν ἐστι τό πόλει χρήσιμον, ἄλλο δὲ τὸ ἡμῖν αὐτοῖς. σκυτοτομικὴ γοῦν καὶ χαλκευτικὴ πόλει μέν ἐστιν ἀναγκαῖον, ἡμῖν δὲ χαλκεῦσι γενέσθαι καὶ σκυτοτόμοις πρὸς εὐδαιμονίαν οὐκ ἀναγκαῖον. διόπερ καὶ ἡ γραμματικὴ οὐκ ἐπεὶ πόλει χρησίμη καθέστηκεν, ἐξ ἀνάγκης καὶ ἡμῖν ἐστιν [ἡ] τοιαύτη. ἡ μέν γὰρ ὁμιλητικὴ οὐκ ἀπὸ γραμματικῆς περιγίνεσθαι πέφυκεν,
1.295ortak bir maharetten gelir; meğer ki hatip Demades de gramerci olsun. Demades, Khaironeia yenilgisinden sonra birçok Atinalıyla birlikte esir düşmüş ve onu ziyafete katılmaya zorlayan Philippos'a şöyle demişti (Odysseia X 383):
Hangi adam, aklı başında olan hangi adam yiyeceğe içeceğe el sürmeye katlanır, yoldaşlarını kurtarıp kendi gözüyle görmeden?
1.295ἀλλʼ ἀπὸ κοινῆς τινος ἐντρεχείας, εἰ μή τι καὶ Δημάδης ὁ ῥήτωρ γραμματικὸς ἦν, πολλοῖς τῶν Ἀθη- ναίων μετὰ τὴν ἐν Μαιρωνείᾳ ἧτταν συναιχμαλωτισθεὶς καὶ εἰπὧν πρὸς τὸν φἰλιππον ἀναγκάζοντα εὐωχεῖσθαι (Hom. κ 383) τίς γάρ κεν ἀνήρ, ὅς ἐναίσιμος εἴη, πρὶν τλαίη πάσασθαι ἐδητύος ἠδὲ ποτῆτος, πρὶν λῦσαί θʼ ἑτάρους καὶ ἐν ὀφθαλμοῖσιν ἰδέσθαι;
1.296Gramercilerin girişimlerine karşı bu kadarı söylenmiş olsun. Esas olarak şunu söylemek gerekir: Hayata yararlı olanlar yalnızca şairler olsaydı, belki onlarla uğraşan gramer de hayata yararlı olurdu; ama şairler ya yararsız ya da az yararlı olduğu, yararlı şeyleri ise filozoflar ve öteki yazarlar öğrettiği için gramere ihtiyacımız yoktur.
Παῦτα μέν οὖν πρὸς τὰς τῶν γραμματικῶν ἐπιχειρήσεις λεγέσθω· προηγουμένως δέ ῥητέον ὡς εἰ μὲν μόνοι ἧκαν οἱ ποιηταὶ βιωφελεῖς, τάχα ἄν ἡ γραμματικὴ βιωφελὴς ἐγίνετο περὶ τούτους πονουμένη, ωῦν δὲ ἐπεὶ οὗτοι μὲν ἢ ἀνωφελεῖς εἰσιν ἢ ὀλιγωφελεῖς, φιλόσοφοι δὲ καὶ οἱ λοιποὶ συγγραφεῖς διδάσκουσι τὰ ὧφέλιμα τῶν πραγμάτων, οὐ δεόμεθα γραμματικῆς.
1.297Hayata yararlı şeyleri şairlerden çok düzyazı yazarlarının gösterdiğini anlamak kolaydır. Onlar doğruyu hedefler, şairler ise ne pahasına olursa olsun gönül eğlendirmek ister; gönlü ise doğrudan çok yalan eğlendirir. Şu hâlde bile bile yalanın peşinden gidenlere değil, 〈daha çok〉 onlara kulak vermek gerekir.
καὶ ὅτι οἱ συγγραφεῖς μᾶλλον ἢ οἱ ποιηταὶ τὰ χρήσιμα τῷ βίῳ δηλοῦσιν, εὐεπιλόγιστον. οἱ μέν γὰρ τοῦ ἀληθοῦς στοχάζονται, οἱ δέ ἐκ παντὸς ψυχαγωγεῖν ἐθέλουσιν, ψυχαγωγεῖ δὲ μᾶλλον τὸ ψεῦδος ἢ τἀληθές. τοίνυν ἐκείνοις 〈μᾶλλον〉 ἢ τούτοις προσεκτέον τοῖς ἐπίτηδες τὸ ψεῦδος μεταδιώκουσιν.
1.298Genel olarak, şairlere kalırsa, şiir hayata yararsız olmakla kalmaz, son derece zararlıdır da. Çünkü şiir insan tutkularının kalesi olmuştur. Nasıl (adespota fr. 364 Nauck)
yaşlıya en tatlı gelen yaşlının diliyse,
öyle de aşk delileri ve sarhoşlar Alkaios'un ve Anakreon'un şiirlerini okudukça daha da alevlenir, öfkeliler de Hipponaks'ı ve Arkhilokhos'u kendi kötülüklerini besleyen birer hoca edinir.
καθόλου τε, ὅσον ἐπὶ τοῖς ποιηταῖς, οὐχ οἷον ἀνωφελὴς τῷ βίῳ ἀλλὰ καὶ βλαβερωτάτη. ἐπιτείχισμα γὰρ ἀνθρωπίνων παθῶν ἡ ποιητικὴ καθέστηκεν· καὶ ὡς ( TGV fr. adesp. 364 Nauck) γέρων γέροντι γλῶσσαν ἡδίστην ἔχει, οὕτως οἱ μέν ἐρωτομανεῖς καὶ μέθυσοι τὰς λκαίου καὶ νακρέοντος ποιήσεις ἀναγνόντες προσεκκαίονται, οἱ δὲ ὀργίλοι Ἡππώνακτα καὶ λρχίλοχον ἀλείπτας ἔχουσι τῆς περὶ αὐτοὺς κακίας.
1.299Başkalarının, özellikle Epikurosçuların bu konuda söyledikleri bunlardır. Biz ise şiiri hiç kötülemeden, gramerin şairlerde ve yazarlarda söylenenleri ayırt etmeyi sağlayan bir tekhnē olduğunu savunanlara başka bir yoldan itiraz edelim.
ὰ μὲν οὖν ὑπὸ τῶν ἄλλων λεγόμενα κατὰ τὸν τόπον, καὶ μάλιστα τῶν πικουρείων, ἐστὶ τοιαῦτα· ἡμεῖς δέ μηδέν κατειπόντες τῆς ποιητικῆς ἄλλως ποιώμεθα τὰς ἀντιρρήσεις πρὸς τοὺς ἀξιοῦντας γραμματικὴν ἔχειν τέχνην τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων διαγωπυστικήν.
1.300Her düzyazı eser ve her şiir, bir şey anlatan kelimelerden ve anlatılan şeylerden oluştuğuna göre, gramerci düzyazı yazarlarında ve şairlerde söylenenleri açıklığa kavuşturan bir tekhnēye sahipse, ya yalnızca kelimeleri, ya söz konusu şeyleri, ya da ikisini birden bilmesi gerekecektir. Şeyleri bilmediği, biz söylemesek de açıktır. Çünkü bunların kimi tabiatla, kimi matematikle, kimi hekimlikle, kimi musikiyle ilgilidir; tabiata dair şeylere girişenin doğrudan bir tabiat bilgini, musikiye dair şeylere girişenin musikici, matematiğe dair şeylere girişenin de doğrudan matematikçi olması gerekir; ötekilerde de öyle. Gramercinin ise aynı zamanda her şeyi bilen ve her epistēmēde usta biri olmadığı kendiliğinden açıktır, üstelik sonuçlarından da anlaşılır.
ἐπεὶ τοίνυν πᾶν σύγγραμμα καὶ πᾶσα ποίησις ἐκ λέξεων τῶν δηλουσῶν καὶ πραγμάτων τῶν δηλουμένων συνέστηκε, δεήσει τὸν γραμματικόν, εἴπερ ἔχει τέχνην | διαρθρωτικὴν τῶν παρὰ συγγραφεῦσι καὶ ποιηταῖς λεγομένων, ἤτοι τὰς λέξεις μόνον ἢ τὰ ὑποκείμενα πράγματα γινώσκειν ἢ τὸ συναμφότερον. ἀλλὰ τὰ μέν πράγματα, κἂν ἡμεῖς μὴ λέγωμεν, φαίνεταμι μὴ γινώσκειν. τούτων γὰρ τὰ μέν ἐστι φυσικὰ τὰ δέ μαθηματικὰ τὰ δὲ ἰατρικὰ τὰ δέ μουσικά, καὶ δεῖ τὸν μέν φυσικοῖς ἐπιβάλλοντα πράγμασιν εὐθὺς φυσικὸν εἶναι καὶ τὸν μουσικοῖς μουσικὸν εἶναι καὶ τὸν μαθηματικοῖς εὐθύς εἶναι μαθηματικόν, καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ὁμοίως. ὁ μέντοι γραμμάτικὸς 〈ὅτι〉 οὐκ ἐστιν ἐν τῷ αὐτῷ πάνσοφος καὶ πάσης ἐπιστήμης δαήμων, σὺν τῷ καὶ αὐτόθεν προσπίπτειν, ἔτι κἀκ τῶν ἀποτελεσμάτων ἐλέγχεται.
1.301Kaşları havada gramercilerden hangisi Herakleitos'u anlayabilir, ya da Platon'un şu sözlerini izleyebilir (Timaios 35a): "Bölünmez ve hep aynı kalan ousia ile bedenlerde bölünebilen ousiadan, ikisinden üçüncü bir ousia eidosu karıştırdı: Aynı'nın ve Başka'nın tabiatından" ve devamı? —Platon'un bütün yorumcuları bu ifade karşısında susmuştur.— Ya da Khrysippos'un diyalektik kurallarına, Arkhimedes'in ve Eudoksos'un matematik önermelerine nasıl el atabilir?
ποῦ γάρ τις δύναται τῶν ὧφρυωμένων γραμματικῶν Ἡράκλειτον συνεῖναι καὶ Πλάτωνι παρακολουθῆσαι λέγοντι (Plat. Tim. 35 A) ‘τῆς ἀμερίστου καὶ ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ ἐχούσης οὐσίας καὶ τῆς περὶ τὰ σώματα μεριστῆς τρίτον ἐξ ἀμφοῖν συνεκεράσατο οὐσίας εἶδος, τῆς τε ταὐτοῦ φύσεως καὶ τῆς θατέρου’ καὶ ἤδη τὰ ἑξῆς, — περὶ τὴν λέξιν πάντες οἱ Πλάτωνος ἐξηγηταὶ ἐσίγησαν — ἢ ποῦ τοῖς Χρυσίππου διαλεκτικοῖς θεωρήμασιν ἤ λρχιμήδους τε καὶ Εὐδόξου μαθηματικοῖς ἐπιβάλλειν ἰσχύσει;
1.302Gramerci bu konularda nasıl körse, bunlar üzerine yazılmış şiirlerde de öyledir. Söz gelimi Empedokles şöyle der (B 112 Diels):
Selam size! Ben aranızda ölümsüz bir tanrı olarak, artık ölümlü değil, dolaşıyorum, herkesçe saygı görerek.
Ve yine (B 113 Diels):
Ama neden bunlara takılıyorum, büyük bir iş başarıyormuşum gibi, çok kez ölen ölümlü insanlardan üstünsem?
Gramerci de halktan biri de filozofun bunları böbürlenerek ve öteki insanları hor görerek söylediğini sanacaktır; oysa bu, felsefede orta hâlli bir melekesi olan birine bile yabancıdır, böylesine büyük bir adama haydi haydi.
καὶ μὴν ὡς ἐν τούτοις ἐστὶ τυφλός, οὕτω κἀν τοῖς περὶ αὐτῶν γραφεῖσι ποιυμασιν, οἷον Εμπεδοκλίους λέγοντος (B 112, 45 D.) χαίρετʼ, ἐγὼ δʼ ὑμῖν θεὸς ἄμβροτος, οὐκέτι θνητός, πωλεῦμαι μετὰ πᾶσι τετιμένος, καὶ πάλιν (B 113 Dieis) ἀλλὰ τί τοῖσδʼ ἐπίκειμʼ ὡσεὶ μέγα χρῆμά τι πράσσων εἰ θνητῶν περίειμι πολυφθερέων ἀνθρώπωνς ὁ μέν γὰρ γραμματικὸς καὶ ὁ ἰδιώτης ὑπολήψονται κατ’ ἀλαζονείαν καὶ τὴν πρὸς τοὺς ἄλλους ἀνθρώπους ὑπερο ψίαν ταῦτ’ ἀνεφθέγχθαι τὸν φιλόσοφον, ὅπερ ἀλλότριόν ἐστι τοῦ κἂν μετρίαν ἕξιν ἐν φιλοσοφία ἔχοντος, οὐχ ὅτι γε τοῦ τοσούτου ἀνδρός
1.303Tabiat incelemesinden yola çıkan kişi ise, benzerin benzerle bilindiği öğretisinin çok eski olduğunu açıkça bilir; Pythagoras'tan geldiği sanılan bu öğreti Platon'da, Timaios'ta da bulunur, ama ondan çok önce Empedokles'in kendisi tarafından söylenmiştir (B 109 Diels):
Toprakla toprağı görürüz, suyla suyu, havayla kutsal havayı, ateşle yakıp yok eden ateşi, sevgiyle sevgiyi, acı çekişmeyle de çekişmeyi.
Bu kişi, Empedokles'in kendini tanrı diye adlandırdığını anlayacaktır; çünkü yalnız o, nousunu kötülükten arı ve bulanmamış tutarak, kendi içindeki tanrıyla dışarıdaki tanrıyı kavramıştır.
ὁ δὲ ἀπὸ φυσικῆς ὁρμώμενος θεωρίας, σαφῶς γινώσκων ὅτι ἀρχαῖον ὅλως τὸ δόγμμια ἐστί, τοῖς ὁμοίοις τὰ ὅμοια γιγνώσκεσθαι, ὅπερ ἀπὸ Πυθαγόρου δοκοῦν κατεληλυθέναι κεῖtπτμι μέν καὶ παρὰ Πλάτωνι ἐν τῷ Τιμαίῳ (35 A et 45 B), εἴρηται δέ πολὺ πρότερον ὑπʼ αὐτοῦ Ἡμπεδοκλέους (B 109 Diels) γαίῃ μέν γὰρ γαῖαν ὀπώπαμεν, ῦδατι δʼ ὕδωρ, ἠέρι δʼ ἠέρα δῖον, ἀτὰρ πυρὶ πῦρ ἀίδηλον, στοργὴν δέ στοργῇ, νεῖκος δέ τε νείκεῖ λυγρῷ, συνήσει ὅτι ὁ Ἐμιπεδοκλῆς θεὸν ἑαυτὸν προσηγόρευσεν, ἐπεὶ μόνος καθαρὸν ἀπὸ κακίας τηρήσας τὸν νοῦν καὶ ἀνεπιθόλωτον τῷ ἐν ἑαυτῷ θεῷ τὸν ἐκτὸς θεὸν κατείληφεν.
1.304Aratos şöyle yazdığında (Phainomena 541):
Gözden çıkan bakış ne kadar uzağa parlarsa, onun altı katı çemberi dolanır; her bir parçası da eşit ölçülünce iki takımyıldızını kucaklar,
bizim gözümüzden doğuya doğru uzatılan doğru ne uzunluktaysa, onun altı kez alındığında burçlar kuşağı çemberini ölçeceğini, böylece her parçanın iki burcu keseceğini anlamak gramercinin değil, matematikçinin işidir; o bunu, doğuya kadar uzatılan doğrunun burçlar kuşağı çemberinin altıda biri olduğunu geometriyle ispatlar.
Ἀράου τε μὴν γράφοντος (phaon. 54I ) ὅσσον ἀπʼ ὀφθαλμοῖο βολῆς ἀπολάμπεται αὐγή, ἑξάκις ἂν τόσση μιν ὑποδράμοι· αὐτὰρ ἑκάστη ἴση μετρηθεῖσα δύω περιτέλλεται ἄστρα οὐ γραμματικοῦ τοῦτο νοῆσαι, ὅτι ἡλίκη ἐστὶν ἡ ἀπὸ τῆς ἡμιῶν ὄψεως πρὸς τὴν ἀνατολὴν ἐκβαλλομένη εὐθεῖα, ἑξάκις αὕτη ληφθεῖσα τὸν ζῳδιακὸν καταμετρήσει κύκλον ὥστε δύο αὐτὴν ἀποτέμινεσθαι ζῷδια, ἀλλὰ μαθηματικοῦ, γγραμμικῶς αὐτὸ ἀποδεικνύντος, ὅτι τὸ ἓκτον τοῦ ζωδιακοῦ κύκλου μέρος ἀπὸ τῆς μέχρι τῆς ἀνατολῆς ἐκβαλλομένης εὐθείας καθέστηκεν.
1.305Phliuslu Timon, Pyrrhon'u güneşe benzettiği şu dizelerde (B 67 Diels PPF):
İnsanlara bir tanrı gibi yalnız sen yol gösteriyorsun, o tanrı ki bütün yeryüzünün çevresinde döner dolaşır, iyi yontulmuş kürenin ateşle yanan çemberini göstererek,
gramercilere bunu saygısından ve filozofun ünü yüzünden söylüyormuş gibi görünecektir. Bir başkası ise Phliusluların Pyrrhon için söylediklerinin şüpheci amaçla çatışıp çatışmadığını soracaktır; çünkü güneş daha önce görünmeyen şeyleri ışığıyla aydınlatıp gösterir, Pyrrhon ise bize apaçık görünen şeyleri bile belirsizliğe çekmeye zorlar.
Τίμωνός τε τοῦ ψλιασίου τὸν Πύρρωνα ἡλίῳ ἀπεικάζοντος ἐν οἰς φησι (B 67, 5 Diels PPF) μοῦνος δʼ ἀνθρώποισι θεοῦ τρόπον ἡγεμονεύεις, ὅς περὶ πᾶσαν ἐλῶν γαῖαν ἀναστρέφεται, δεικνὺς εὐτόρνου σφαίρας πυρικαύτορα κύκλον, δόξει μὲν τοῖς γραμματικοῖς κατὰ τιμὴν αὐτὸ λέγειν καὶ | διὰ τὴν περὶ τὸν φιλόσοφον ἐπιφάνειαν ἄλλος δέ ἐπιστήσει μήποτε καὶ μάχεται [τὰ παραδείγματα] τῷ σκεπτικῷ βουλήμιατι τὰ ὑπὸ τοῦ Φλιασίου εἰς τὸν Πύρρωνα λεχθέντα, εἴγε ὁ μὲν ἥλιος τὰ πρότερον μὴ βλεπόμενα τῷ φωτὶ καταυγάζων δείκνυσιν, ὁ δέ Πύρρων καὶ τὰ προδήλως ἡμῖν ληφθέντα τῶν πραγμάτων εἰς ἀδηλότητα περισπῖν βιάζεται.
1.306Ama konuya daha felsefi yaklaşan kişiye durum böyle görünmez. Ona göre Timon, Pyrrhon'un şu bakımdan güneş gibi davrandığını söyler: bu tanrı kendisine dikkatle bakanların gözlerini nasıl kamaştırıyorsa, şüpheci logos da kendisine daha dikkatle kulak verenlerin zihin gözünü öyle bulandırır; öyle ki dogmatik bir cüretle ortaya konan her şey hakkında kavrayıştan yoksun kalırlar.
τὸ δέ οὐχ οὕτως ἔχειν φαίνεται τῷ φιλοσοφώτερον ἐπιβάλλοντι, ἀλλʼ ἡλίου τρόπον ἐπέχειν φησὶ τὸν Πύρρωνα καθόσον 〈ὡς〉 ὁ θεὸς τὰς τῶν ἀκριβῶς εἰς αὐτὸν ἀτενιζόντων ὄψεις ἀμαυροῖ, οὕτω καὶ ὁ σκεπτικὸς λόγος τὸ τῆς διανοίας ὄμμα τῶν ἐπιμελέστερον αὐτῷ προσεχόντων συγχεῖ, ὥστε ἀκαταληπτεῖν περὶ ἑκάστου τῶν κατὰ δογματικὴν θρασύτητα τιθεμένων.
1.307Hekimlik incelemesinden de söz etmek gerekirse, bir şairin çoğu zaman öylesine eklediği bir sıfat bile derin ve bilimsel bir düşünceyi açığa vurur; Homeros'taki (İlyada IV 383) "sık sazlı, çimen yataklı" sözü gibi. Bu söz, gramercinin anlayamayacağı bir şeyi anlatır: saz tohumunun cinsel birleşmeyi kışkırttığını; çünkü şair birleşmeye "yatak" (lekhos) der.
εἰ δέ δεῖ περὶ ἰατρικῆς διεξέρχεσθαι θεωρίας, καὶ παριστν ὡς καὶ ἐπίθετον πολλάκις προσριφὲν ὑπὸ ποιητοῦ βαθὺν ἐμφαίνει καὶ ἐπιστημονικὸν νοῦν, οἷόν ἐστι τὸ βαθύσχοινον λεχεποίην’ παρʼ Ὁμήρῳ (Δ 383). σημαίνει γάρ, ὅ μὴ δύναται νοῆσαι γραμματικός, 〈ὅτι〉 παραστατικὸν πρὸς συνουσίαν ἐστὶ τὸ τῆς σχοίνου σπέρμα, λέχος καλοῦντος τοῦ ποιητοῦ τὴν μῖξιν.
1.308Ya da Euripides'te Lykomedes'in kızı Deidameia için söylenen şu sözler (fr. 682 Nauck):
Kızın hasta, tehlikeli durumda. — Neden? Hangi dert onu yere seriyor? Yoksa safranın soğuğu mu böğrünü hırpalıyor?
Burada zatülcenp olup olmadığını soruyor, çünkü zatülcenp hastaları öksürünce safralı balgam çıkarırlar. Gramerci bunların hiçbirini bilmez.
ἢ τὸ παρὰ τῷ Εὐριπίδῃ ἐπὶ τῇ Αυκομήδους θυγατρὶ Δηιδαμείᾳ λεγόμενον (fr. 682 Nauck) ἡ παῖς νοσεῖ σου κἀπικινδύνως ἔχει πρὸς τοῦ; τίς αὐτὴν πημονὴ δαμάζεται; μῶν κρυμὸς αὐτῆς πλευρὰ γυμνάζει χολῆς; πυνθάνεται γὰρ μή τι πλευριτικὴ γέγονε διὰ τὸ τοὺς πλευριτικοὺς βήσσοντας ὑπόχολον ἀνάγειν. ὧν οὐδὲν οἴδεν ὁ γραμματικός.
1.309Gerçi gramercileri daha eski ve belki bilimsel yazarlarla utandırmak gereksiz olabilir; çünkü sıradan bir küçük epigramı bile anlayamazlar. Söz gelimi Kallimakhos'un Kronos lakaplı Diodoros için yazdığı şu epigram (fr. 393 Pfeiffer):
İşte damların üstünde kargalar "Hangileri bağlıdır?" diye gaklıyor, bir de "Nasıl yeniden var olacağız?"
1.309Καίτοι περιττὸν ἴσως ἐστὶν ἀπὸ τῶν ἀρχαιοτέρων καὶ τάχα ἐπιστημονικῶν δυσωπεῖν τοὺς ἀπὸ τῆς γραμματικῆς, ὅτε καὶ τὸ τυχὸν ἐπιγραμμάτιον οὐχ οἷοί τέ εἰσι νοῆσαι, καθάπερ καὶ τὸ ὑπὸ τοῦ Καλλιμάχου εἰς Διόδωρον τὸν Κρόνον συγγραφέν (fr. 393, 3 Pfeiffer) ἠνίδε κου κόρακες τεγέων ἔπι ‘κοῖα συνῆπταιʼ κρώζουσιν καὶ ‘κῶς αὖθι γενησόμεθαʼ.
1.310Kronos'un çok usta bir diyalektikçi olduğunu, sağlam bir şartlı önermenin nasıl yargılanacağını öğrettiğini, öğretisi o kadar yaygınlaşmıştı ki damlardaki kargaların bile onu çok dinlemekten şartlı önermeyi onun yargıladığı gibi gakladıklarını gramerci söyleyebilir; buraya kadar çocukların bile bildiğini anlar;
ὅτι γὰρ διαλεκτικώτατος ἧν ὁ Κρόνος καὶ ἐδίδασκε πῶς κριτέον ἐστὶ τὸ ὑγιές συνημμένον, ὥστε διὰ τὸ ἐπικρατεῖν ἤδη τὴν διδασκαλίαν καὶ τούς ἐπὶ τῶν δωμάτων κόρακας ἐκ πολλῆς τῆς κατηχήσεως κράζειν τὴν κατ’ αὐτὸν τοῦ συνημμένου κρίσιν, εἴποι ἄν ὁ γραμματικός, καὶ μέχρι τούτου συνήσει τὸ καὶ παιδίοις γνώριμον·
1.311ama "Nasıl yeniden var olacağız?" sözüne gelince susar, anlatılan şeyi bulamaz. Çünkü Diodoros'un hiçbir şeyin hareket etmediği görüşünde olduğunu söylemek filozofun işiydi. Hareket eden şey ya bulunduğu yerde hareket eder ya da bulunmadığı yerde; ama ne birincisi olur ne ikincisi; öyleyse hiçbir şey hareket etmez. Hiçbir şeyin hareket etmemesinden de hiçbir şeyin yok olmaması çıkar.
ἐλθὼν δὲ καὶ ἐπὶ τὸ ‘καὶ κῶς αὖθι γενησόμεθαʼ ἡσυχάσει, μὴ εὑρίσκων τὸ δηλούμενον πρᾶγμα. φιλοσόφου γὰρ ἧν εἰπεῖν ὅτι ἀρέσκει τῷ Διοδώρῳ μηδὲν κινεῖσθαι. τὸ γὰρ κινούμένον ἤτοι ἐν ὧ ἔστι τόπῳ κινεῖται ἢ ἐν ᾦ μὴ ἔστιν οὕτε δὲ τὸ πρῶτον οὐτε τὸ δεύτερον· οὐκ ἄρα κινεῖταί τι. τῷ δέ μηδὲν κινεῖσθαι τὸ μηδὲν φθείρεσθαι ἀκολουθεῖ.
1.312Nasıl hiçbir şey ne bulunduğu yerde ne bulunmadığı yerde hareket etmediği için hiçbir şey hareket etmiyorsa, aynı şekilde canlı da ne yaşadığı zamanda ne de yaşamadığı zamanda ölmediği için hiçbir zaman ölmez. Böyleyse, ona göre hep yaşayan bizler yeniden de var olacağız.
ὡς γὰρ διὰ τὸ μήτε ἐν ᾧ ἔστι τόπῳ κινεῖσθαί τι μήτε ἐν ᾧ μή ἐστιν οὐδὲν κινεῖται, οὕτως ἐπεὶ τὸ ζῷον οὕτε ἐν ῥ ζῇ χρόνῳ ἀποθνῄσκει οὔτε ἐν ᾧ μὴ ζῇ, οὐδέποτε ἄρα ἀποθνῄσκει. εἰ δὲ τοῦτο, ἀεὶ ζῶντες κατ’ αὐτὸν καὶ αὖθις γενησόμεθα.
1.313Demek ki gramerciler şeyleri anlamazlar. Geriye kelimeleri anlamaları kalıyor. Bu da yine saçmadır. Önce, kelimeyi bilmek için tekhnēye dayalı hiçbir araçları yoktur. Sophokles'teki (fr. 472 Nauck) çobanların iō ballēn derken Frigçe "ey kral" (iō basileu) dediklerini bir tekhnēden öğrenmemiş, başkalarından duymuşlardır. Bir barbar kelimesinin yorumcusu olmakla nadir bir kelime olarak kullanılmış bir kelimenin yorumcusu olmak arasında hiçbir fark yoktur; ikisi de bize aynı ölçüde yabancıdır.
Οὐκοῦν τὰ μὲν πράγματα οὐ νοοῦσιν οἱ γραμματικοί. λείπεται τοίνυν τὰ ὀνόματα νοεῖν αὐτούς. ὅ πάλιν ἐστὶ ληρῶδες. πρῶτον μέν γὰρ οὐδὲν ἔχουσι τεχνικὸν εἰς τὸ λέξιν γινώσκειν. οὐδὲ γὰρ ἐκ τέχνης τινὸς μεμαθήκασιν ὅτι οἱ παρὰ τῷ Σοφοκλεῖ (fr. 472 Nauck) ποιμένες ‘ἰώ βαλλήνʼ λέγοντες ‘ίώ βαοιλεῦʼ λέγουσιφρυγιστί,ἀλλὰ παρʼ ἄλων ἀκούσαντες. διήνεγκε δέ οὐδὲν ἢ βαρβάρου λέξεως ἑρμηνευτὰς γίνεσθαι ἢ τῆς κατὰ γλῶσσαν προενεχθείσης, ὁμοίως οὐσης ἀσυνήθους ἡμῖν.
1.314Sonra bu imkânsızdır da; çünkü kelimeler sonsuzdur, farklı insanlar tarafından farklı biçimlerde ya da bizim bilmediğimiz şeylere ad olarak konmuştur. Söz gelimi "〈Bütün, elinde yaralar tutarak barbarca konuşuyordu〉" sözü gibi. Burada "barbarca konuşuyordu" (ebarbarize), hem "kaval çalıyordu" hem "Suriyelice konuşuyordu" diye anlaşılabilen esyrize yerine konmuştur, çünkü Suriyeliler barbardır; "bütün" (holon) "Pan" yerine, çünkü holon ile pan eş anlamlıdır; "yara" (helkos) da hem "kaval" hem "fistül" demek olan syrinks yerine, çünkü fistül bir yara türüdür. Böylece sözün tamamı şöyle olur: "Pan elinde kavallar tutarak kaval çalıyordu."
εἶτα καὶ τοῦτʼ ἀδύνατόν ἐστιν ἀπείρων οὐσῶν λέξεων καὶ ἄλλως παρʼ ἄλλοις ὀνοματοποιηθεισῶν ἢ ἐπὶ πράγμασιν οἶς ἡμεῖς οὐκ ἴσμεν τε θεικῶν. οἷόν ἐστι τὸ 〈 ἐβαρβάριζε τὸ ὅλον, ἕλκη ἔχον ἐν τῇ χειρίʼ, τοῦ μὲν〉 ἐβαρβάριζεν ἀντὶ τοῦ ἐσύριζε κειμένου, βάρβαροι γὰρ οἱ Σύροι, τοῦ δὲ ὅλου ἀντὶ τοῦ παντός, ὅλον γὰρ καὶ πᾶν συνώνυμον, τοῦ δέ ἕλκους ἀντὶ τῆς σύριγγος, εἶδος γὰρ ἕλκους ἡ σύριγξ· ὥστε τὸ ὅλον γίνεσθαι τοιοῦτον ἐσύριζεν ὁ Πάν, σύριγγας ἔχων ἐν τῇ χειρί..
1.315Hem gramerciler bilimsel kelimelerin bazılarını, söz gelimi Aristoteles'teki entelekheia'yı ya da to ti ēn einai'yi nereden bilsinler? Ya da şüphecilerdeki "hiçbir şey daha fazla değil" sözünün ne anlama geldiğini, soru mu yoksa önerme mi olduğunu, neye, dışarıda var olan şeye mi yoksa bizdeki hâle mi ilişkin olduğunu nasıl anlasınlar?
ἄλλως τε καὶ ποῦ ἴσασιν ἐνίας τῶν ἐπιστημονικῶν λέξεων οἱ γραμματικοί, καθάπερ τὴν παρὰ λριστοτέλει ἐντελέχειαν ἢ τὸ τί ἦν εἶναι; ἢ ποῦ συνήσουσι τίνα δύναμιν ἔχει παρὰ σκεπτικοῖς ἡ οὐδὲν μᾶλλον’ φωνή, πότερον πυσματική ἐστιν ἢ ἀξιωματική, καὶ ἐπὶ τίνος τάσσεται, ἀρά γε τοῦ ἐκτὸς ὑποκειμένου ἢ τοῦ περὶ ἡμᾶς πάθους ;
1.316Birtakım kelimelerden kurulmuş şöyle bir şiir hakkında ne diyecekler:
Gerçekten senin için iki dağın altında iki kat âşık can verdi ve tabiata en son payını bıraktı. Kalkan biçimli eklemde duran uzuvlar havanın üstünde trokanterlere kadar dönüp dolaşır; aşağıda ise, korkunç biçimde, tilkilerden kaba kadar ömrün gevşek, birlikte koşan bağlantısı.
1.316τί δέ καὶ ἐροῦσιν ἐκ λέξεών τινων συντεθέντος τινὸς ποιήματος· ἦ γάρ σοι δισσοῖσιν ὑπʼ οὔρεσι διττὸς ἐραστὴς ἔφθιτο καὶ νεάτην μοῖραν ἔθηκε φύσιν. ἄρθρῳ ἐν ἀσπιδόεντι βεβηκότα γυῖα καθʼ όλμοῦ βᾶσα τροχαντήρων ἄχρι περιστρέφεται σμερδαλέα δʼ ὑπένερθεν ἀλώπεκος ἄχρι δοχαίης αἰῶνος χαλαρὰν σύνδρομον ἁρμονίης.
1.317"Âşıklar"ın kim olduğunu, "dağlar"ı, "kalkan biçimli eklem"i ve "trokanterler"i, ayrıca "havan"ı, "tilkiler"i, "kab"ı, "ömür"ü ve "bağlantı"yı —ki bunlar ne mecazla ne de bir hikâyeye dayanarak değil, gerçek anlamlarıyla söylenmiş kelimelerdir— bin kez üzerinde dursalar da anlamayacaklardır.
τούς γὰρ ἐραστὰς οἴτίνές εἰσι καὶ τὰ ὄρη καὶ τὸ ἀσπιδόεν ἄρθρον καὶ τούς τροχαντῆρας, ἔτι δὲ καὶ τὸν ὅλμον καὶ τὰς ἀλώπεκας δοχαίην τε καὶ αἰῶνα καὶ ἁρμονίαν, μήτε τροπικῶς μήτε κατὰ ἱστορίαν ἀλλὰ κυρίως ἐξενεχθέντα ὀνόματα, κἆν μυριάκις ἐπιστήσωσιν, οὐ συνήσουσιν.
1.318Şu hâlde ne şeyleri ne de kelimeleri biliyorlarsa ve şiir ya da düzyazı eser bunlardan başka bir şey değilse, şairlerde ve yazarlarda söylenenleri açıklayan bir tekhnēleri olamaz. Ayrıca gramere ihtiyacımız varsa, en iyi şiirler için ihtiyacımız vardır, kötüler için değil. Onlara göre en iyi şiir ise açık olandır;
Εἰ οὖν μήτε τὰ πράγματα μήτε τὰς λέξεις ἴσασιν, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδέν ἐστιν ἡ ποίησις ἢ τὸ σύγγραμμα, οὐκ ἄν ἔχοιεν τέχνην ἐξηγητικὴν τῶν παρὰ ποιηταῖς καὶ συγγραφεῦσι λεγομένων. ἄλλως τε καὶ εἰ χρῄζομεν γραμματικῆς, ἐπὶ τῶν ἀρίστων ποιημάτων χρῄζομεν ἀλλʼ οὐ τῶν μοχθηρῶν. ἄριστον δὲ ποίημά ἐστι κατ’ αὐτοὺς τὸ σαφές·
1.319çünkü şiirin aretēsi açıklıktır, gramerde kusurlu sayılan da açık olmayandır. Demek ki gramer ne en iyi şiir için yararlıdır, çünkü o açık olduğundan açıklamaya ihtiyaç duymaz; ne de kötü şiir için, çünkü o zaten kendiliğinden kötüdür.
ἀρετὴ γὰρ ποιήματος ἡ σαφήνεια, καὶ μοχθηρὸν τὸ ἀσαφές παρὰ γραμματικῇ. οὔτε οὖν ἐπὶ ἀρίστου ἐστὶ ποιήματος χρειώδης διὰ τὸ μὴ δεῖσθαι ἐξηγήσεως σαφές ὄν, οὐτε ἐπὶ τοῦ μοχθηροῦ διὰ τὸ αὐτόθεν εἶναμι μοχθηρόν.
1.320Ayrıca hakkındaki anlaşmazlık karara bağlanamayan şey kavranamaz; gramerciler ise açıklamalarında yazarın düşüncesi hakkında karara bağlanamayan bir anlaşmazlık içindedir. Demek ki yazarın düşüncesi kavranamaz, bu yüzden de gramer yararsızdır.
Bu bilgi dalını savunanlara karşı bu kadarı söylenmiş olsun; şimdi başka bir başlangıçtan yola çıkarak hatiplere karşı neler söylemek gerektiğini de inceleyelim.
τό τε ἀνεπικρίτως διαφωνούμενον ἀκατάληπτόν ἐστιν, ἀνεπικρίτως δʼ ἔτι διαφωνοῦσιν ἐν ταῖς ἐξηγήσεσιν οἱ γραμματικοὶ περὶ τῆς τοῦ συγγραφέως διανοίας· ἀκατάληπτος ἄρα ἐστὶν ἡ τοῦ συγγραφέως διάνοια, καὶ διὰ τοῦτο ἄχρηστος ἡ γραμματική. Ἀλλὰ γὰρ πρὸς μὲν τούς ἀπὸ τούτου τοῦ μαθήματος ἀναγομένους ἐπὶ τοσοῦτον εἰρήσθω ἀπʼ ἄλλης δέ ἀρχῆς σκεψώμεθα καὶ πρὸς τοὺς ῥήτορας ἅ δεῖ λέγειν.