Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı
IX. Kitap › Cisim üzerine
9.359En yüksek ve en temel unsurlar hakkında başlıca iki görüş doğmuştur, türlerine göre ise daha fazlası. Kimileri var olanların unsurlarının cisim, kimileri de cisimsiz olduğunu söylemiştir.
Περὶ τῶν ἀνωτάτω καὶ ἀρχικωτάτων στοιχείων δύο μὲν αἱ πρῶται γεγόνασι στάσεις, πλείους δὲ κατ’ εἶδος. οἱ μὲν γὰρ σώματα ἔλεξαν εἷναι τὰ τῶν ὄντων στοιχεῖα, οἱ δὲ ἀσώματα.
9.360Cisim olduğunu söyleyenlerden Syroslu Pherekydes her şeyin ilkesinin ve unsurunun toprak olduğunu söyledi; Miletoslu Thales su, onun dinleyicisi Anaksimandros sınırsız; Anaksimenes, Himeralı Idaios, Apolloniialı Diogenes, Sokrates'in hocası Atinalı Arkhelaos ve kimilerine göre Herakleitos hava; Metapontionlu Hippasos ve kimilerine göre Herakleitos ateş;
καὶ τῶν σώματα φαμένων Φερεκύδης μὲν ὁ Σύριος γῆν ἔλεξε πάντων εἶναι ἀρχὴν καὶ στοιχεῖον, Θαλῆς δὲ ὁ Μιλήσιος ὕδωρ, Ἀναξίμανδρος δὲ ὁ ἀκουστὴς τούτου τὸ ἄπειρον, Ἀναξιμένης δὲ καὶ Ἰδαῖος ὁ Ἱμεραῖος καὶ Διογένης ὁ Ἀπολλωνιάτης καὶ Ἀρχέλαος ὁ Ἀθηναῖος, Σωκράτους δὲ καθηγητής, κατ’ ἐνίους Ἡράκλειτος ἀέρα, Ἵππασος δὲ ὁ Μεταποντῖνος καὶ κατ’ ἐνίους Ἡράκλειτος πῦρ,
9.361Ksenophanes su ve toprak (B 33 Diels):
Hepimiz topraktan ve sudan doğduk.
Rhegionlu Hippon ateş ve su, Khioslu Oinopides ateş ve hava, Onomakritos Orpheus şiirlerinde ateş, su ve toprak;
Ξενοφάης δὲ ὕδωρ καὶ γῆν (B 33 Diels) (πάντες γὰρ γαίης τε καὶ ὕδατος ἐκγενόμεσθα). Ἵππων δὲ ὁ Ῥηγῖνος πῦρ καὶ ὕδωρ, Οἰνοπίδης δὲ ὁ Χῖος πῦρ καὶ Ὀνομάκριτος δὲ ἐν τοῖς Ὀρφικοῖς πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆν,
9.362Empedokles'in çevresindekiler (B 6 Diels) ve Stoacılar toprak, su, hava ve ateş:
Önce dinle, her şeyin dört kökünü: parlak Zeus, hayat veren Hera, Aidoneus ve gözyaşlarıyla ölümlülerin pınarını ıslatan Nestis.
Demokritos ile Epikuros atomlar dedi;
οἱ δὲ περὶ τὸν Ἐμπεδοκλέα (B 6 Diels) καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς γῆν καὶ ὕδωρ καὶ ἀέρα καὶ πῦρ (τέσσαρα γὰρ πάντων ῥιζώματα πρῶτον ἄκουε· Ζεὺς ἀργὴς Ἥρη τε φφέσβιος ἠδ’ Ἀιδωνεύς Δῆστίς θ’, ἣ δακρύοις τέγγει κρούνωμα βρότειον), Δημόκριτος δὲ καὶ Ἐπίκουρος ἀτόμους,
9.363tabii bu görüşü daha eski saymak ve Stoacı Poseidonios'un dediği gibi (s. 177 Bake) Mokhos adlı Fenikeli birine dayandırmak gerekmiyorsa. Klazomenaili Anaksagoras homoiomerler, Kronos lakaplı Diodoros en küçük ve parçasız cisimler, Bithynialı Asklepiades de birbirine eklemsiz kütleler dedi.
εἰ μή τι ἀρχαιοτέραν ταύτην θετέον τὴν δόξαν καί, ὧς ἔλεγεν ὁ Στωικὸς Ποσειδώνιος (p. 177 Bake), ἀπὸ Μώχου τινὸς ἀνδρὸς Φοίνικος καταγομένην, Ἀναξαγόρας δὲ ὁ Κλαζομένιος ὁμοιομερείας, Διόδωρος δὲ ὁ ἐπικληθεὶς Κρόνος ἐλάχιστα καὶ ἀμερῆ σώματα, Ἀσκληπιάδης δὲ ὁ Βιθυνὸς ἀνάρμους ὄγκους.
9.364Cisimsiz olduğunu ileri sürenlerden Pythagorasçılar her şeyin ilkesinin sayılar olduğunu söyledi, matematikçiler cisimlerin sınırları, Platoncular da ideler.
τῶν δὲ ἀσώματα δοηματιζόντων οἱ μὲν περὶ Πυθαγόραν τοὺς ἀριθμοὺς ἔλεξαν πάντων ἄρχειν, οἱ δὲ μαθηματικοὶ τὰ πέρατα τῶν σωμάτων, οἱ δὲ περὶ τὸν Πλάτωνα τὰς ἰδέας.
9.365Fizikçilerin cins ve tür bakımından ayrılığı böyle olduğuna göre, sırayla cisimler ve cisimsizler hakkında aporiaları ele alarak hepsine birden karşı çıkmak mümkün olacaktır. Böylece sayılanlardan her biri, her şeyin ilkelerini cisim olarak koyuyorsa cisme karşı getirilen aporialara, cisimsiz olarak ileri sürüyorsa cisimsizlere karşı getirilenlere düşecektir.
τοιαύτης δὲ οὔσης τῆς κατὰ γένος καὶ κατ’ εἶδος τῶν φυσικῶν διαστάσεως, ἐνέσται πρὸς πάντας κοινῶς ἀντερεῖν, ἐν μέρει περὶ τε τῶν σωμάτων καὶ τῶν ἀσωμάτων διαπορήσαντας· ρήσαντας· ὧδε γὰρ ἕκαστος τῶν κατ’ ἠριθμημένων σωματικὰς μὲν ἀπολείπων τὰς πάντων ἀρχὰς ταῖς κατὰ τοῦ σώματος κομιζομέναις ἀπορίαις ὑποπεσεῖται, ἀσωμάτους δὲ δογματίζων ταῖς κατὰ τῶν ἀσωμάτων.
9.366Önce cisim üzerine söz gelsin; inceleme kavramdan başlasın.
Cismi etkilenebilen ya da etkileyebilen şey olarak düşünenlere göre (bunların öncüsünün Pythagoras olduğu anlatılır) cismi hemen hemen ortadan kaldırmış bulunuyoruz ve bunun için yeni sözlere ihtiyacımız yok. Çünkü cisim etkilenebilen ya da etkileyebilen şeyse, hiçbir şeyin etkilemediği ve etkilenmediği gösterildiğine göre (§§ 195–330), düşünülen cisim hiçbir şey olmayacaktır.
ἡγείσθω δὲ ὁ περὶ τοῦ σώματος λόγος, τὴν ἀρχὴν τῆς σκέψεως λαμβάνων ἀπὸ τῆς ἐννοίας. Εὐθέως τοίνυν κατὰ μὲν τοὺς σῶμα νοοῦντας τὸ οἶόν τε παθεῖν ἢ διαθεῖναι, ὧν ἀρχηγὸς ἱστορεῖται ὁ Πυθαγόρας, ἤδη σχεδὸν ἀνῃρήκαμεν τὸ σῶμα, καὶ οὐ δεόμεθα πρὸς τοῦτο καινοτέρων λόγων· εἰ γὰρ σῶμά ἐστι τὸ οἷόν τε παθεῖν ἢ ποιῆσαι, ἐπεὶ οὐδὲν ποιοῦν ἢ πάσχον δέδεικται ἡμῖν §§ 195 — 330), οὐδὲν ἂν εἴη τὸ ἐπινοούμενον σῶμα.
9.367Şimdi ele aldığımız konuyu matematikçilerin kavramlarına göre düzenlemeliyiz. Cismin üç boyutu, yani uzunluğu, derinliği ve genişliği olan şey olduğunu söylerler. Bunlardan uzunluk yukarıdan aşağıya, genişlik soldan sağa, üçüncü boyut yani derinlik de önden arkayadır. Bu yüzden her boyutta iki tane olmak üzere altı yön vardır: yukarı-aşağı, sağ-sol, ön-arka.
κατὰ δὲ τἀς τῶν μαθηματικῶν ἐννοίας νῦν συντακτέον τὸ προκείμενον. φασὶ γὰρ σῶμα εἶναι τὸ τρεῖς ἔχον διαστάσεις, μῆκος βάθος πλάτος, ὧν μῆκος μὲν ὑπάρχειν τὸ ἄνωθεν κάτω, πλάτος δὲ τὸ ἀπὸ ἀριστερῶν ἐπὶ δεξιά, τρίτην δὲ διάστασιν ὑπάρχειν, τουτέστι τὸ βάθος, τὸ ἐκ τῶν ἔμπροσθεν πρόσθεν εἰς τοὐπίσω. ὅθεν καὶ παρατάσεις εἶναι ἔξ, δύο καθ’ ἑκάστην διάστασιν, ἄνω κάτω, δεξιὰ ἀριστερά, πρόσω ὀπίσω.
9.368Bu kavrayışın ardından pek çok aporia geliyor görünüyor. Çünkü cisim ya düşüncede bu üç boyuttan ayrılabilir, öyle ki cisim başka, cismin uzunluğu, derinliği ve genişliği başka olur; ya da cisim bu boyutların toplamıdır.
ταύτῃ μὲν τῇ ἐπινοίᾳ πολύ τι πλῆθος ἀποριῶν ἐξακολουθεῖν φαίνεται. ἤτοι γὰρ χωριστόν ἐστι τούτων τῶν τριῶν διαστάσεων τὸ σῶμα κατὰ τὴν ἐπίνοιαν, ὥστε ἄλλο μὲν εἶναι τὸ σῶμα, ἄλλο δὲ τὸ μῆκος καὶ βάθος καὶ πλάτος τοῦ σώματος, ἢ ἄθροισμα τούτων τῶν διαστάσεων ἐστι τὸ σῶμα.
9.369Ama bu boyutlardan ayrılmış bir cisim düşünülemez; çünkü ne uzunluğun ne genişliğin ne de derinliğin olduğu yerde cisim de düşünülemez. Bunların toplamı cisimse, her biri cisimsiz olduğundan ve cisimsizlerden oluşan şey de büsbütün cisimsiz olduğundan, onların ortak birleşiminin de cisim değil cisimsiz olması gerekecektir.
ἀλλὰ χωριζόμενον μὲν τούτων τῶν διαστάσεων τὸ σῶμα οὐκ ἔνεστιν ἐπινοεῖν· ὅπου γὰρ μήτε μῆκός ἐστι μήτε πλάτος μήτε βάθος, ἐκεῖ οὐδὲ σῶμα νοεῖν οἷόν τε ἐστίν. εἰ δὲ ὁ ἀθροισμὸς τούτων σῶμα καθέστηκεν, ἐπεὶ ἕκαστον αὐτῶν ἀσώματόν ἐστι, τὸ δὲ ἐξ ἀσωμάτων συγκείμενον πάντως ἐστὶν ἀσώματον, δεήσει καὶ τὴν κοινὴν αὐτῶν σύνοδον μὴ σῶμα ἀλλ’ ἀσώματον ὑπάρχειν·
9.370Nasıl ki cisimsiz olan çizgilerin bir araya gelmesi ve noktaların toplanması tabiatı gereği hiçbir zaman katı ve dirençli bir cisim meydana getiremezse, uzunluğun, derinliğin ve genişliğin birleşimi de, cisimsizlerin birleşimi olduğundan, cisim meydana getirmez. Bunlardan ayrı bir cisim yoksa ve bunlar da cisim değilse, cisim hiçbir şeydir.
ὧς γὰρ ἡ συνέλευσις τῶν γραμμῶν ἀσωμάτων οὐσῶν καὶ ὁ ἀθροισμὸς τῶν στιγμῶν οὐδέποτε πέφυκε στερεὸν ποιεῖν σῶμα καὶ ἀντίτυπον, οὕτω καὶ ἡ τοῦ μήκους καὶ τοῦ βάθους καὶ τοῦ πλάτους σύνοδος, ἀσωμάτων οὖσα σύνοδος, οὐκ ἀποτελεῖ σῶμα. εἰ δὲ μήτε τούτων χωρίς ἐστί τι σῶμα μήτε ταῦτά ἐστι σῶμα, οὐδέν ἐστι σῶμα.
9.371Bir de şöyle: uzunluk, genişlik ve derinliğin birleşimi cismi meydana getiriyorsa, ya bunların her biri birleşmeden önce ayrı ayrı cisimliği ve cismin adeta tariflerini içinde taşıyordu ya da cisim onlar bir araya geldikten sonra ortaya çıktı. Her biri birleşmeden önce cisimliği taşıyorsa, her biri cisim olacaktır.
καὶ ἄλλως· ἐπείπερ ἡ σύνοδος τοῦ μήκους καὶ πλάτους καὶ βάθους ποιεῖ σῶμα, ἤτοι πρὶν τῆς συνόδου τούτων ἕκαστον ἰδ’ ία περιεῖχε τὴν σωματότητα καὶ τοὺς ὥσπερ λόγους τοῦ σώματος, ἢ μετὰ τὴν συνέλευσιν αὐτῶν ἐπισυνέβη τὸ σῶμα. καὶ εἰ μὲν ἕκαστον αὐτῶν πρὶν τῆς συνόδου περιεῖχε τὴν σωματότητα, ἔσται ἕκαστον σῶμα·
9.372Sonra cisim yalnız uzunluk, yalnız genişlik ya da yalnız derinlik değil, hem uzunluk hem derinlik hem genişlik olduğundan, cisimliğe sahip olan her biri üç şey olacaktır. Böylece uzunluk yalnız uzunluk değil, hem genişlik hem derinlik olacak; genişlik de yalnız genişlik değil, hem uzunluk hem derinlik olacak; geriye kalan boyut da aynı şekilde.
εἶτ’ ἐπεὶ τὸ σῶμα οὐ μῆκος μόνον ἐστὶν οὐδὲ πλάτος οὐδὲ βάθος, ἀλλὰ καὶ μῆκος καὶ βάθος καὶ πλάτος, ἕκαστον τούτων ἔχον τὴν σωματότητα τρία γενήσεται, καὶ οὕτω τὸ μῆκος οὐ μόνον μῆκος ἔσται, ἀλλὰ καὶ πλάτος καὶ βάθος, καὶ τὸ πλάτος οὐχ ἀπλῶς πλάτος, ἀλλὰ καὶ μῆκος καὶ βάθος, ὡσαύτως δὲ καὶ ἡ λειπομένη διάστασις.
9.373Cisim bunlar bir araya geldiği zaman ortaya çıktıysa, ya bir araya geldiklerinde baştaki tabiatları kalır ya da cisimliğe dönüşürler. Baştaki tabiatları kalıyorsa, cisimsiz olduklarından ve cisimsiz kaldıklarından onlardan farklı bir şey olan cismi meydana getirmeyeceklerdir.
εἰ δὲ συνελθόντων τούτων τότε ἐπισυνέβη τὸ σῶμα, ἤτοι συνελθόντων αὐτῶν μένει ἡ ἀρχῆθεν φύσις ἢ μεταβάλλει εἰς τὴν σωματότητα. καὶ εἰ μὲν μένει ἡ ἀρχῆθεν φύσις, ἐπεὶ ἀσώματά ἐστι καὶ ἀσώματα μένει, οὐ ποιήσει διάφορον σῶμα·
9.374Cisme dönüşüyorlarsa, değişmeyi kabul eden şey cisim olduğundan, her biri bir araya gelmeden önce de cisim olacak ve cisimden önce cisim meydana getirecektir. Değişen bir cisim, mesela ak kara olmak, tatlı acı olmak için bir keyfiyetin yerine başka bir keyfiyet alır ve kimini atıp kimini alırken cisim olmaktan çıkmaz. Bunlar da cisme dönüşüyorsa, aynı şekilde bir keyfiyetin yerine başka bir keyfiyet alacaklardır; böyle etkilenen şeyler ise cisim olacaktır.
εἰ δὲ μεταβάλλει εἰς τὸ σῶμα, ἐπεὶ τὸ ἐπιδεχόμενον μεταβολήν ἐστι σῶμα, ἕκαστον τούτων καὶ πρὶν τῆς συνελεύσεως σῶμα ὄν, πρὶν σώματος ἀποτελέσει σῶμα. ὥσπερ τε τὸ μεταβάλλον σῶμα ἄλλην μὲν ἀντ’ ἄλλης παραδέχεται ποιότητα, μένει δὲ σῶμα, οἷον τὸ λευκόν, ἴνα γένηται μέλαν, καὶ τὸ γλυκύ, ἴνα γένηται πικρόν, ἣν μὲν ἀποβάλλει ποιότητα ἣν δὲ ἀναδέχεται, μὴ ἐκβαῖνον τοῦ σῶμα εἷναι, οὕτω καὶ ταῦτα, εἴπερ μεταβάλλει εἰς σῶμα, ἄλλην ἀντ’ ἄλλης ἀναδέξεται ποιότητα· τοῦτο δὲ πάσχοντα ἔσται σώματα.
9.375Öyleyse düşünülen cisim ne bunlar bir araya gelmeden önce ne de bir araya geldikten sonra varsa, cisim düşünülemez.
Buna ek olarak: uzunluk, genişlik ve derinlik hiçbir şey değilse, bunlara katılarak düşünülen cisim de olmayacaktır. Göstereceğimiz gibi uzunluk, genişlik ve derinlik hiçbir şey değildir; demek ki cisim yoktur.
εἰ οὖν οὔτε πρὸ τῆς συνελεύσεως τούτων ἔστι τὸ νοούμενον σῶμα οὔτε μετὰ τὴν συνέλευσιν αὐτῶν, οὐκ ἔστιν ἐπινοῆσαι τὸ σῶμα. Πρὸς τούτοις· εἰ μηδέν ἐστι μῆκος μηδὲ πλάτος μηδὲ βάθος, οὐδὲ τὸ κατὰ μετουσίαν τούτων νοούμενον σῶμα γενήσεται· οὐδὲν δέ ἐστι μῆκος καὶ πλάτος καὶ βάθος, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα ἔστι σῶμα.
9.376Uzunluk yoktur; çünkü uzunluk cismin en büyük boyutuydu, matematikçiler buna çizgi der; çizgi akan noktaydı, nokta da parçasız ve boyutsuz bir işaretti. Bu yüzden parçasız ve boyutsuz bir işaret yoksa çizgi de olmayacak; çizgi olmazsa uzunluk da olmayacak; uzunluk olmazsa cisim de var olmayacaktır, çünkü cisim uzunlukla birlikte düşünülür.
μῆκος μὲν γὰρ οὐκ ἔστιν, ἐπεὶ τὸ μέγιστον ἦν τοῦτο τοῦ σώματος διάστημα, ὅπερ λέγεται παρὰ τοῖς μαθηματικοῖς γραμμή, ἡ δὲ γραμμὴ ἦν στιγμὴ ἐρρυηκυῖα, καὶ ἡ στιγμὴ σημεῖον ἀμερὲς καὶ ἀδιάστατον. ὅθεν εἰ μηδὲν ἔστι σημεῖον ἀμερὲς καὶ ἀδιάστατον, οὐδὲ γραμμὴ γενήσεται, μὴ οὔσης 29a δὲ γραμμῆς οὐδὲ μῆκος ἔσται, μήκους δὲ μὴ ὄντος οὐδὲ σῶμα ὑποστήσεται· σὺν μήκει γὰρ σῶμα νοεῖται.
9.377Parçasız ve boyutsuz bir işaretin olmadığını şuradan öğrenelim. Böyle bir şey varsa ya cisimdir ya cisimsiz. Cisim değildir; çünkü cisim üç boyutlu olduğundan, o da boyutlu olurdu. Cisimsiz de değildir.
ὅτι δὲ οὐδέν ἐστι σημεῖον ἀμερὲς καὶ ἀδιάστατον, ἐντεῦθεν μάθωμεν. εἰ γάρ ἐστί τι τοιοῦτον, ἤτοι σῶμά ἐστιν ἢ ἀσώματον. καὶ σῶμα μὲν οὔκ ἐστιν, ἐπεὶ διαστατὸν ἂν ὑπῆρχε, τοῦ σώματος τὰς τρεῖς ἔχοντος διαστάσεις. καὶ μὴν οὐδὲ ἀσώματον.
9.378Çünkü cisimsizse ondan hiçbir şey doğmaz; zira doğuran dokunarak doğurur, cisimsiz tabiatta ise hiçbir dokunma olamaz. Öyleyse nokta cisimsiz de değildir. Ne cisim ne cisimsizse, nokta düşünülemez.
εἰ γὰρ ἀσώματόν ἐστιν, οὐδὲν γενήσεται ἐξ αὐτοῦ· τὸ γὰρ γεννῶν κατὰ θίξιν γεννᾷ, θίξις δὲ οὐδεμία γενέσθαι δύναται ἐπὶ ἀσωμάτου φύσεως. τοίνυν οὐδὲ ἀσώματόν ἐστι τὸ σημεῖον. εἰ δὲ μήτε σῶμα μήτε ἀσώματον, ἀνεπινόητόν ἐστι τὸ σημεῖον.
9.379Nokta yoksa çizgi de olmayacaktır. Çizgi olmazsa uzunluk da olmayacaktır; bunun ardından da cismin var olmayışı gelir.
εἰ δὲ οὐκ ἔστι σημεῖον, οὐδὲ γραμμὴ ἔσται. μὴ οὔσης δὲ τῆς γραμμῆς οὐδὲ μῆκος ἔσται, ὁ ἕπεται καὶ ἡ τοῦ σώματος ἀνυπαρξία.
9.380Üstelik noktanın var olduğu kabul edilse bile uzunluk olmayacaktır. Çünkü uzunluk çizgiydi, çizgi de noktanın akışı. O hâlde çizgi ya uzanmış tek bir noktadır ya da sıra hâlinde dizilmiş birçok nokta olarak düşünülür.
Ἔτι κἂν δοθῇ τὸ σημεῖον εἶναι, οὐκ ἔσται μῆκος. ἦν γὰρ τὸ μῆκος γραμμή, ἡ δὲ γραμμὴ ῥύσις σημείου. ἤτοι οὖν ἕν ἐστι σημεῖον ἐκτεταμένον ἡ γραμμή, ἢ πολλὰ σημεῖα νοεῖται στοιχηδὸν κείμενα.
9.381Ama uzanmış tek bir noktaysa çizgi olamaz. Çünkü bu nokta ya aynı yeri kaplar ya da bir yerden başka bir yere geçer. Bu nokta aynı yeri kaplıyorsa çizgi değil nokta olacaktır; çünkü çizgi akmış olarak düşünülüyordu.
ἀλλ’ εἰ μὲν ‘ὲν ἐκτεταμένον σημεῖόν ἐστιν, οὐκ ἂν εἴη γραμμή. ἤτοι γὰρ τὸν αὐτὸν ἐπέχει τόπον τοῦτο τὸ σημεῖον, ἢ τόπον ἐκ τόπου μετατίθεται. καὶ εἰ μὲν τὸν αὐτὸν ἐπέχει τόπον τοῦτο τὸ σημεῖον, οὐκ ἔσται γραμμὴ ἀλλὰ στιγμή· ῥυὲν γὰρ ἐνοεῖτο γραμμή.
9.382Bir yerden başka bir yere geçiyorsa, ya bir yeri bırakıp başkasını tutarak geçer ya da bir yere tutunup öbürüne doğru uzanarak.
εἰ δὲ τόπον ἐκ τόπου μέτεισιν, ἤτοι ὃν μὲν ἀπολεῖπον τόπον, οὗ δὲ ἐπιλαμβανόμενον μέτεισιν, ἢ οὗ μὲν ἐχόμενον τόπου, εἰς ὃν δὲ ἐκτεινόμενον.
9.383Bir yeri bırakıp başkasını tutarak çizgi meydana getirmeyecektir; çünkü baştaki nokta olarak kalacaktır. İlk yeri kapladığında hangi gerekçeyle çizgi değil nokta deniyorsa, aynı gerekçeyle ikinci, üçüncü ve sonraki yerleri tuttuğunda da çizgi değil yine nokta olacaktır.
οὔτε δὲ ὃν μὲν ἀπολεῖπον τόπον, οὗ δὲ ἐπιλαμβανόμενον ποιήσει γραμμήν· μενεῖ γὰρ ἡ ἀρχῆθεν στιγμή, καὶ ᾧ λόγῳ τὸν πρῶτον ἐπεσχηκὸς τόπον ἐλέγετο στιγμὴ καὶ οὐ γραμμῆι τῷ αὐτῶ καὶ τὸν δεύτερον ἐπειληφὸς καὶ τὸν τρίτον καὶ τοὺς ἑξῆς οὐκ ἔσται γραμμὴ ἀλλὰ πάλιν στιγμή.
9.384Bir yere tutunup öbürüne doğru uzanarak çizgiyi meydana getiriyorsa, ya bölünebilir bir yer boyunca uzanır ya da bölünemez bir yer boyunca. Bölünemez bir yer boyunca uzanıyorsa nokta olarak kalır ve çizgi olmaz; çünkü çizgi bölünebilir bir şeydir.
εἰ δὲ οὗ μὲν ἐχόμενον τόπου, εἰς ὃν δὲ ἐκτεινόμενον ποιεῖ τὴν γραμμήν, ἤτοι μεριστῷ ἀντιπαρεκτείνεται τόπῳ ἢ ἀμερίστῳ καὶ εἰ μὲν ἀμερίστῳ, μένει στιγμὴ καὶ οὐ γίνεται γραμμή· μεριστὸν γάρ τι ἐστὶν ἡ γραμμή·
9.385Bölünebilir bir yer boyunca uzanıyorsa, bölünebilir bir yer boyunca uzanan şey bölünebilir olduğundan ve parçaları bulunduğundan, parçaları olan şey de cisim olduğundan, nokta hem bölünebilir hem cisim olacaktır; bunu ise istemezler. Öyleyse çizgi tek bir nokta değildir. Sıra hâlinde dizilmiş birçok nokta da değildir.
εἰ δὲ μεριστῷ ἀντιπαρεκτείνεται τόπῳ, ἐπεὶ τὸ μεριστῷ ἀντιπαρεκτεινόμενον τόπῳ μεριστόν ἐστι καὶ ἔχει μέρη, τὸ δὲ ἔχον μέρη σῶμά ἐστιν, ἔσται τὸ σημεῖον μεριστόν τε καὶ σῶμα· ὅπερ οὐ βούλονται. τοίνυν οὐχ ἕν ἐστι σημεῖον ἡ γραμμή. καὶ μὴν οὐδὲ πολλὰ στοιχηδὸν κείμενα.
9.386Çünkü bu noktalar ya düşüncede birbirine dokunur ya da birbirine dokunmaz, aralarına giren birtakım yerlerle birbirinden ayrılır. Aralarına yerler giriyorsa artık tek bir çizgi meydana getirmezler. Birbirine dokunuyorlarsa ya bütünleriyle birbirlerinin bütününe dokunurlar ya da parçalarıyla parçalarına.
ταῦτα γὰρ τὰ σημεῖα ἤτοι ψαύει ἀλλήλων κατὰ τὴν ἐπίνοιαν, ἢ οὐχ ἅπτεται ἀλλήλων, μέσ’ ολαβούμενα δὲ τόποις τισὶ διορίζεται. εἰ δὲ τόποις μεσολαβεῖται, οὐκέτι μίαν ποιεῖ γραμμήν. εἰ δὲ ἅπτεται ἀλλήλων, ἤτοι ὅλα ὅλων ἅπτεται ἢ μέρεσι μερῶν.
9.387Parçalarıyla parçalarına dokunuyorlarsa artık parçasız olmayacaklardır. Çünkü mesela iki noktanın ortasındaki nokta birçok parçaya sahip olacaktır: biri öndeki noktaya dokunduğu, biri arkadakine değdiği, üçüncüsü düzleme, dördüncüsü üstteki kısma dokunduğu parça. Böylece artık parçasız değil, çok parçalı olacaktır.
καὶ εἰ μὲν μέρεσι μερῶν, οὐκέτι ἔσται ἀμερῆ· τὸ γὰρ μέσον, εἰ τύχοι, σημεῖον δυεῖν ἄλλων σημείων πλείονα ἔξει μέρη, ‘ὲν μὲν ᾧ ἅπτεται τοῦ ἔμπροσθεν σημείου, ἕτερον δὲ ᾧ θιγγάνει τοῦ ὄπισθεν, τρίτον ᾧ τῆς ἐπιπέδου, τέταρτον ᾧ τοῦ ὑπερκειμένου μέρους, ὥστε μηκέτι αὐτὸ ἀμερὲς ὑπάρχειν, ἀλλὰ πολυμερές.
9.388Bütünleriyle birbirlerinin bütününe dokunuyorlarsa, noktalar noktaların içinde kalacak ve aynı yeri kaplayacaktır. Aynı yeri kaplarlarsa artık çizgi meydana getirecek bir dizi oluşturmayacak, hepsi tek bir nokta olacaktır.
εἰ δὲ ὅλα ὅλων ἅπτεται, σημεῖα ἐν σημείοις περισχεθήσεται καὶ τὸν αὐτὸν ἐφέξει τόπον. εἰ δὲ τὸν αὐτὸν ἐφέξει τόπον, οὐκέτι ἔσται στοῖχος αὐτῶν, ἵνα γένηται γραμμή, ἀλλὰ πάντα μία ἔσται στιγμή.
9.389Öyleyse cismi düşünmek için uzunluğu, uzunluğu düşünmek için çizgiyi, çizgiyi düşünmek için de noktayı düşünmek gerekiyorsa, çizginin ne bir nokta ne de noktalardan oluşan bir şey olduğu gösterildiğine göre, çizgi hiçbir şeydir. Çizgi yoksa uzunluk da yoktur; bunun ardından da hiçbir cismin var olmadığı sonucu gelir.
εἴπερ οὖν ἵνα ἐπινοηθῇ τὸ σῶμα, δεῖ ἐπινοηθῆναι τὸ μῆκος, ἴνα δὲ τὸ μῆκος, τὴν γραμμήν, καὶ ἵνα αὕτη, τὸ σημεῖον, ἐπεὶ δέδεικται ἡ γραμμὴ μήτε σημεῖον ὑπάρχουσα μήτε ἐκ σημείων σύνθετος, οὐδέν ἐστι γραμμή. εἰ δὲ μή ἐστι γραμμή, οὐδὲ μῆκος· ᾧ ἀκολουθεῖ τὸ μηδὲ σῶμά τι ὑπάρχειν.
9.390Az önce noktadan yola çıkarak çizginin düşünülemez olduğunu gösterdik. Ama çizgiyi doğrudan, onun kavramından yola çıkarak da ortadan kaldırmak mümkündür. Geometriciler çizginin eni olmayan uzunluk olduğunu söylerler.
Καὶ ἄρτι μὲν ἐπεδείξαμεν ἀνεπινόητον τὴν γραμμὴν ἐχόμενοι τοῦ σημείου· ἔνεστι δὲ καὶ προηγουμένως αὐτὴν ἀναιρεῖν ἐχομένους τῆς κατ’ αὐτὴν ἐπινοίας. φασὶ γὰρ οἱ γεωμέτραι, ὅτι γραμμή ἐστι μῆκος ἀπλατές,
9.391Biz ise incelediğimizde ne duyulur şeyler ne de düşünülür şeyler arasında eni olmayan bir uzunluk bulabiliriz. Hangi duyulur uzunluğu ele alsak, onu bir miktar enle birlikte ele alırız. Öyleyse duyulur şeyler arasında eni olmayan bir cisim yoktur.
ἡμεῖς δὲ σκεπτόμενοι οὔτε ἐν τοῖς αἰσθητοῖς οὔτε ἐν τοῖς νοητοῖς δυνάμεθα λαβεῖν μῆκος ἀπλατές· ὅ τι γὰρ ἂν λάβωμεν μῆκος αἰσθητόν, τοῦτο σύν ποσῷ πλάτει λαμβάνομεν. ὥστ’ ἐν μὲν τοῖς αἰσθητοῖς οὐκ ἔστι τι ἀπλατὲς σῶμα.
9.392Düşünülür şeyler arasında da böyle bir uzunluk tasavvur edilemez. Bir uzunluğu başka bir uzunluktan daha dar düşünebiliriz. Ama aynı uzunluğu koruyarak düşüncede eninden azar azar kesip bunu bir yere kadar sürdürdüğümüzde, enin gitgide küçüldüğünü düşünürüz; uzunluğu eninden bir kere büsbütün yoksun bıraktığımızda ise artık uzunluğu da düşünemeyiz, enin kaldırılmasıyla birlikte uzunluk kavramı da kalkar.
καὶ μὴν οὐδ’ ἐν τοῖς νοητοῖς ἔνεστί τι τοιοῦτο φαντασιωθῆναι μῆκος. ἕτερον μὲν γὰρ ἑτέρου στενώτερον μῆκος δυνάμεθα νοεῖν· ὅταν δὲ τὸ αὐτὸ φυλάττοντες μῆκος ἐκ τούτου κατ’ ὀλίγον σχίζωμεν ταῖς ἐπινοίαις τὸ πλάτος καὶ τοῦτο ἄχρι τινὸς ποιῶμεν, ἔλαττον μὲν ἀεὶ καὶ ἔλαττον τὸ πλάτος γινόμενον νοοῦμεν, ὅταν δὲ φθάσωμεν ἅπαξ στερῆσαι τοῦ πλάτους τὸ μῆκος, οὐκέτι οὐδὲ τὸ μῆκος νοοῦμεν, ἀλλὰ σὺν τῇ ἄρσει τοῦ πλάτους αἴρεται καὶ ἡ τοῦ μήκους ἐπίνοια.
9.393Genel olarak düşünülen her şey ya apaçık şeylerle doğrudan karşılaşma yoluyla ya da apaçık şeylerden geçiş yoluyla düşünülür. Bu geçiş de çeşitli biçimlerde olur: kimi zaman benzerlik yoluyla, kimi zaman birleştirme yoluyla, kimi zaman da orantı yoluyla; orantı da ya büyütme ya küçültme yoluyladır.
Καθόλου τε τὸ ἐπινοούμενον πᾶν ἤτοι κατ’ ἐμπέλασιν τῶν ἐναργῶν νοεῖται ἢ κατὰ τὴν ἀπὸ τῶν ἐναργῶν μετάβασιν, καὶ τοῦτο ποικίλως, ὁτὲ μὲν κατὰ ὁμοιότητα, ὁτὲ δὲ κατὰ ἐπισύνθεσιν, ὁτὲ δὲ κατὰ ἀναλογίαν, καὶ ταύτην δὲ ἤτοι αὐξητικὴν ἢ μειωτικήν.
9.394Apaçık şeylerle doğrudan karşılaşma yoluyla ak, kara, tatlı ve acı gibi şeyler düşünülür; bunlar duyulur olsalar da düşünülürler de. Apaçık şeylerden geçiş yoluyla ise benzerlik bakımından, mesela Sokrates'in resminden orada bulunmayan Sokrates düşünülür;
κατ’ ἐμπέλασιν μὲν οὖν τῶν ἐναργῶν νοεῖται ὡς λευκὸν καὶ μέλαν καὶ γλυκὺ καὶ πικρόν· ταῦτα γὰρ καὶ εἰ αἰσθητά ἐστιν, ἀλλ’ οὐδὲν ἧττον νοεῖται. κατὰ δὲ τὴν ἀπὸ τῶν ἐναργῶν μετάβασιν ὁμοιωτικῶς μὲν νοεῖται οἶον ἀπὸ [μὲν] τῆς Σωκράτους εἰκόνος ὁ μὴ παρὼν Σωκράτης,
9.395birleştirme bakımından, mesela insandan ve attan, ne insan ne at olan ama ikisinden birleşmiş olan at-kentaur düşünülür; büyüten ya da küçülten orantı bakımından ise, mesela normal boyda bir insanı görerek ve algılayarak, onu tasavvurlarımızda büyütüp
ekmek yiyen bir insana değil, ormanlı bir doruğa
benzeyen Kyklops'u (Od. IX 191) düşündük; küçülterek de cüce insan kavramını edindik.
συνθετικῶς δὲ οἷον ἀπὸ τοῦ ἀνθρώπου καὶ ἳππου ὁ μήτε ἄνθρωπος ὢν μήτε ἳππος, σύνθετος δὲ ἐξ ἀμφοτέρων Ἱπποκένταυρος, κατὰ δὲ ἀναλογίαν αὐξητικὴν ἢ μειωτικὴν οἷον ἀπὸ τοῦ ὁρᾶν τὸν κοινὸν κατὰ μέγεθος ἄνθρωπον καὶ ὑποπίπτοντα αὐξήσαντες μὲν ταῖς φαντασίαις ἐνοήσαμεν τὸν Κύκλωπα, ὃς οὐκ ἐῴκει (ι 191) ἀνδρί γε σιτοφάγῳ, ἀλλὰ ῥίῳ ὑλήεντι, μειώσαντες δὲ ἐσπάσαμεν ἔννοιαν τοῦ πυγμαίου ἀνθρώπου.
9.396Düşünmenin bu kadar yolu olduğuna göre, eni olmayan bir uzunluk olarak çizgi düşünülüyorsa, bu yollardan birine göre düşünülmelidir. Ama göstereceğimiz gibi hiçbirine göre düşünülemez; öyleyse düşünülemez.
τοσούτων δὴ τρόπων νοήσεως ὄντων, εἰ ἐπινοεῖταί τι μῆκος ἀπλατὲς ἡ γραμμή, κατά τινα τούτων τῶν τρόπων ὀφείλει ἐπινοεῖσθαι· κατ’ οὐδένα δὲ αὐτῶν δύναται νοηθῆναι, ὡς παραστήσομεν, ὥστε ἀνεπινόητόν ἐστιν.
9.397Apaçık şeylerle doğrudan karşılaşma yoluyla eni olmayan bir uzunluk düşünülemez; çünkü görünen ve apaçık şeyler arasında ensiz hiçbir uzunlukla karşılaşmadık.
κατὰ μὲν οὖν ἐμπέλασιν τῶν ἐναργῶν οὐκ ἂν γένοιτο νόησις μήκους τινὸς ἀπλατοῦς· οὐδενὶ γὰρ περιεπέσομεν μήκει χωρὶς πλάτους ἐν τοῖς φαινομένοις καὶ ἐναργέσι πράγμασιν.
9.398Apaçık şeylerden geçiş yoluyla da eni olmayan bir uzunluğu tasavvur etmek imkânsızdır. Benzerlik yoluyla olamaz; çünkü apaçık şeyler arasında ensiz bir uzunluğumuz yoktur ki ona benzeyen eni olmayan bir uzunluk düşünelim. Bir şeye benzeyen, bilinen ve görülmüş bir şeye benzemelidir. Algımıza düşen ensiz apaçık bir uzunluğumuz olmadığına göre, ona benzeyen eni olmayan bir uzunluğun varlığını da kavrayamayacağız.
κατὰ δὲ τὴν ἀπὸ τῶν ἐναργῶν μετάβασιν πάλιν τῶν ἀμηχάνων ἐστὶ φαντασιωθῆναι μῆκος ἀπλατές, οὔτε κατὰ ὁμοιότητα· οὐδὲν γὰρ ἔχομεν ἐν τοῖς ἐναργέσι μῆκος χωρὶς πλάτους, ἵνα νοήσωμέν τι ὅμοιον τούτῳ ἀπλατὲς μῆκος. τὸ γάρ τινι ὅμοιον γινωσκομένῳ καὶ ἑωραμένῳ ὀφείλει ὅμοιον ὑπάρχειν· ἐπεὶ οὖν οὐδὲν ἔχομεν ἐναργὲς ὑποπῖπτον μῆκος χωρὶς πλάτους, οὐδ’ ὅμοιόν τι αὐτοῦ συνεῖναι δυνησόμεθα εἶναι μῆκος ἀπλατές.
9.399Birleştirme yoluyla da edinilemez. Söylesinler bize: doğrudan karşılaşarak apaçık bildiğimiz şeylerden hangisini hangileriyle birleştirerek eni olmayan uzunluğu düşündüler?
καὶ μὴν οὐδὲ κατ’ ἐπισύνθεσιν ληπτόν ἐστι τοῦτο· εἰπάτωσαν γὰρ ἡμῖν, τίνα τῶν ἐκ ’π’ περιπτώσεως ἐναργῶς γιγνωσκομένων μετὰ τίνων συντιθέντες ἐνόησαν μῆκος ἀπλατές;
9.400Bunu söyleyemeyecekler. Eni olmayan uzunluk kavramı orantı yoluyla da gelmedi. Çünkü orantı yoluyla düşünülen şeylerin, kendilerinden yola çıkılarak düşünüldükleri şeylerle ortak bir yanı vardır; mesela insanın normal boyunu büyüterek Kyklops'u, aynı boyu küçülterek de cüceyi düşündük.
ὅπερ εἰπεῖν οὐ δυνήσονται. καὶ μὴν οὐδὲ κατὰ ἀναλογίαν παρῆλθεν ἡ τοῦ ἀπλατοῦς μήκους νόησις. τὰ γὰρ κατὰ ἀναλογίαν νοούμενα ἔχει τι κοινὸν πρὸς τὰ ἀφ’ ὧν νοεῖται, οἶον ἀπὸ τοῦ κοινοῦ μεγέθους τἀνθρώπου κατὰ παραύξησιν ἐνοήσαμεν τὸν Κύκλωπα καὶ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ πάλιν κατὰ μείωσιν τὸν πυγμαῖον·
9.401Öyleyse orantı yoluyla düşünülen şeylerin, kendilerinden yola çıkılarak düşünüldükleri şeylerle ortak bir yanı varsa ve ensiz uzunlukla enli uzunluk arasında, birinden yola çıkıp eni olmayan uzunluğu düşünmemizi sağlayacak hiçbir ortak yan yoksa, böyle bir şey orantı yoluyla da düşünülmez.
ὥστ’ εἰ ἔστι <τι> τοῖς κατὰ ἀναλογίαν νοουμένοις πρὸς τὰ ἀφ’ ὧν νοεῖται, οὐδὲν δὲ ἔχομεν κοινὸν τοῦ τε ἀπλατοῦς καὶ τοῦ σὺν πλάτει μήκους, ἵνα ἀπ’ ἐκείνου ὁρμηθέντες νοήσωμεν τὸ ἀπλατὲς μῆκος, οὐδὲ κατὰ ἀναλογίαν οὖν νοεῖται τὸ τοιοῦτον.
9.402Bu yüzden düşünülen her şey sayılan yollardan birine göre düşünülmeliyse ve biz eni olmayan uzunluğun bunların hiçbirine göre düşünülemeyeceğini gösterdiysek, eni olmayan uzunluğun düşünülemez olduğunu söylemek gerekir.
ὅθεν εἰ ἕκαστον τῶν νοουμένων κατά τινα τῶν ἐκκειμένων τρόπων ὀφείλει νοεῖσθαι, ἐδείξαμεν δὲ ἡμεῖς κατὰ μηδένα αὐτῶν νοεῖσθαι δυνάμενον τὸ ἀπλατὲς μῆκος, λεκτέον ἀνεπινόητον εἶναι τὸ ἀπλατὲς μῆκος.
9.403Belki biri şöyle diyecek: bir miktar enli bir uzunluk alır, daraltmayı sürdürerek eni olmayan uzunluğu düşünürüz. Çünkü bu uzunluğun eni azar azar küçültülürse, bir gün ensizliğe de varacak; böylece küçültme ensiz uzunlukta son bulacaktır.
’Αλλ’ ἴσως τις ἐρεῖ, ὅτι λαβόντες τι μῆκος σὺν ποσῷ πλάτει κατ’ ἐπίτασιν νοοῦμεν τὸ ἀπλατὲς μῆκος· εἰ γὰρ ἐκ τούτου κατ’ ὀλίγον ἐλασσοῦται τὸ πλάτος, ἐλεύσεταί ποτε καὶ εἰς τὸ ἀπλατές, ὥστε καταλήγειν τὴν μείωσιν εἰς τὸ χωρὶς πλάτους μῆκος.
9.404Ama önce, enin büsbütün kaldırılmasının uzunluğu da ortadan kaldırmak olduğunu gösterdik. Sonra daraltmayı sürdürerek düşünülen şey, önceden düşünülenden başka bir şey değil, onun daraltılmış hâlidir.
ἀλλὰ πρῶτον μὲν ἐδείξαμεν, ὅτι ἡ παντελὴς τοῦ πλάτους ἄρσις καὶ τοῦ μήκους ἐστὶν ἀναίρεσις. ἔπειτα τὸ κατ’ ἐπίτασιν νοούμενον οὐχ ἕτερόν ἐστι τοῦ προνοηθέντος, ἀλλ’ αὐτὸ ἐκεῖνο ἐπιτεταμένον.
9.405Öyleyse bir miktar eni olan bir şeyden darlığı artırarak bir şey düşünmek istediğimizde, eni olmayan uzunluğu kesinlikle düşünemeyeceğiz (çünkü o başka cinstendir);
ἐπεὶ οὖν ἀπὸ τοῦ ποσὸν ἔχοντος πλάτος κατ’ ἐπίτασιν στενότητος νοῆσαί τι θέλομεν, πάντως τὸ μὲν ἀπλατὲς μῆκος οὐκ ἐπινοήσομεν (ἑτερογενἐς γάρ ἐστιν),
9.406her seferinde daha da dar bir en ele alacağız; öyle ki düşünme en küçük ende son bulacak, başka cinse geçiş ise ancak bundan sonra, yani enle birlikte uzunluk da ortadan kalktığında gerçekleşecektir.
ἀεὶ δὲ καὶ μῆλλον στενώτερον ληψόμεθα πλάτος, ὥστε τὴν κατάληξιν τῆς νοήσεως <ἐν> ἐλαχιστοτάτῳ γίνεσθαι πλάτει, μετὰ δὲ τὴν εἰς τὸ ἑτερογενὲς μετάβασιν συμβαίνειν, τουτέστι τοῦ συναναιρουμένου τῷ πλάτει μήκους.
9.407Genel olarak, eni olmayan uzunluğu enden yoksunluk yoluyla düşünebiliyorsak, yoksunluk bildiren şeylerin hiçbiri bir dayanakta mevcut olmadığından, eni olmayan uzunluk da mevcut değildir; dolayısıyla çizgi de mevcut değildir. Çünkü at bir dayanakta mevcut olan bir şeydir, at olmayan ise mevcut değildir; insan vardır, insan olmayan ise yoktur. Öyleyse bir enimiz ya da bir uzunluğumuz varsa, bu bir dayanakta mevcut olacaktır; ensiz olan ise var olmayacaktır.
καθόλου τε, εἰ κατὰ στέρησιν πλάτους νοῆσαι δυνάμεθα μῆκος ἀπλατές, ἐπεὶ πάντα τὰ στερητικὰ οὐκ ἔστιν ἐν ὑποκειμένῳ, οὐδὲ τὸ ἀπλατὲς μῆκος· διὸ οὐδὲ γραμμή. ἵππος μὲν γάρ τι ἔστιν ἐν ὑποκειμένῳ, οὐχ ἵππος δ’ οὐκ ἔστιν, καὶ ἄνθρωπος μὲν ἔστιν, οὐκ ἄνθρωπος δὲ οὐκ ἔστιν. τοίνυν εἰ ἔχομέν τι πλάτος ἤ τι μῆκος, ἐν ὑποκειμένῳ ἔσται· ἀπλατὲς δ’· οὐχ ὑπάρξει.
9.408Bir büyüklüğün üstüne bir başkasını ekleyerek, cisim olarak sınırsız büyüklüğün kavramını edindiklerini söyleyenler nasıl yanılıyorlarsa —çünkü birçok büyüklüğü üst üste ekleyerek edindikleri şey en büyük bir şeydir, ama sınırsız değil sınırlıdır; zira en son olarak düşündükleri şey
ὅνπερ οὖν τρόπον οἱ λέγοντες, ὅτι ἕτερον ἑτέρου μέγεθος ὑπερτιθέντες νόησιν λαμβάνουσι τοῦ ἀπείρου μεγέθους ὧς σώματος πλανῶνται, καὶ μέγιστον <μέν> τι καθ’ ὑπέρθεσιν πολλῶν μεγεθῶν οὐκ ἄπειρον δὲ τοῦτο, ἀλλὰ πεπερασμένον (ὃ γὰρ ἔσχατον νενοήκασι, τῇ
9.409zihinle kavranabilir, zihinle kavranabilen ise sınırlıdır; çünkü henüz zihinle kavranmamış olan geri kalan kısım, kavranmış olanın sınırsız olmadığını gösterir—, burada da aynı şekilde enin daraltılması, zihin en küçük ende son bulduğu için, eni olmayan uzunluk değil, bir endir.
διανοίᾳ περιληπτόν ἐστιν, ὃ δὲ περιληπτόν ἐστι διανοίᾳ, πεπέρασται, ἐπείπερ τοι τὸ λοιπὸν οὔπω περιληφθὲν τῇ διανοίᾳ ἐλέγχει τὸ περιληφθὲν ὧς μὴ ὂν ἄπειρον), οὕτω τοίνυν κἀνθάδε ἡ συναίρεσις τοῦ πλάτους, εἰς ἐλάχιστον πλάτος καταληγούσης τῆς διανοίας, πλάτος ἐστὶ καὶ οὐ μῆκος ἀπλατές.
9.410Bir de şöyle: bir miktar enli bir uzunluğu düşünüp onu eninden yoksun bırakarak eni olmayan uzunluğu düşünmek mümkünse, eti yaralanabilir olma özelliğiyle düşünüp onu bu özellikten yoksun bırakarak yaralanmaz bir et düşünmek de mümkün olacaktır;
ἄλλως τε· εἰ δυνατόν ἐστι νοήσαντάς τι μῆκος σὺν ποσῷ πλάτει στερῆσαι αὐτὸ τοῦ πλάτους καὶ τὸ μῆκος ἀπλατὲς ἐπινοεῖν, ἐνέσται καὶ σάρκα ἐπινοήσαντας σὺν τρωτῷ ἰδιώματι στερήσει τοῦ τρωτοῦ ἰδιώματος νοῆσαι ἄτρωτον σάρκα,
9.411cismi direnç gösterme özelliğiyle düşünüp onu bu özellikten yoksun bırakarak direnç göstermeyen bir cisim edinmek de mümkün olacaktır. Bu ise imkânsızdır. Çünkü yaralanmaz olarak düşünülen şey et değildir (et, yaralanabilir olma özelliğiyle düşünülüyordu); direnç göstermeyen şey de cisim değildir (cisim, direnç gösterme özelliğiyle düşünülüyordu). Öyleyse ensiz düşünülen uzunluk da uzunluk değildir (çünkü uzunluk bir miktar enle birlikte düşünülür).
καὶ ἐνδέξεται μετὰ ἀντιτύπου ἰδιώματος σῶμα νοήσαντας στερήσει τοῦ ἀντιτύπου ἰδιώματος λαβεῖν ἀναντίτυπον σῶμα. ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον· τὸ γὰρ ἄτρωτον νοούμενον οὐκ ἔστι σάρξ (σὺν τρωτῷ γὰρ ἰδιώματι ἐνοεῖτο <ἡ> σάρξ), ἀναντίτυπον οὐκ ἔστι σῶμα (σὺν γὰρ τῷ ἀντιτύπῳ ἰδιώματι ἐνοεῖτο τὸ σῶμα). τοίνυν καὶ τὸ νοούμενον χωρὶς πλάτους μῆκος οὐκ ἔστι μῆκος (σὺν ποσῷ γὰρ πλάτει νοεῖται τὸ μῆκος).
9.412Aristoteles (fr. 29 Rose) ise geometricilerin sözünü ettiği eni olmayan uzunluğun düşünülemez olmadığını söylerdi; mesela bir duvarın uzunluğunu, duvarın enine dikkat etmeden kavrarız, der. Ama yanılıyordu. Duvarın uzunluğunu ensiz kavradığımızda, onu her türlü enden yoksun olarak değil, yalnız duvarın kendi eninden yoksun olarak kavrarız. Zira duvarın uzunluğunu herhangi bir enle birleştirerek de onu düşünebiliriz; öyle ki kavranan uzunluk ensiz değil, yalnız şu belli enden yoksundur.
Ἀλλ’ ὅ γε Ἀριστοτέλης (fr. 29 Rose) οὐκ ἀδιανόητον ἔλεγεν εἶναι τὸ παρὰ τοῖς γεωμέτραις ἀπλατὲς μῆκος (τό γέ τοι τοῦ τοίχου μῆκος, φησί, λαμβάνομεν χωρὶς τοῦ ἐπιβάλλειν τῷ πλάτει τοῦ τοίχου), πλανώμενος. ὅταν γὰρ τὸ τοῦ τοίχου μῆκος λαμβάνωμεν χωρὶς πλάτους, οὐ χωρὶς παντὸς πλάτους τοῦτο λαμβάνομεν, ἀλλὰ χωρὶς τοῦ περὶ τῷ τοίχῳ πλάτους. ἐνδέχεται γὰρ συγκαταπλέξαντας τὸ τοῦ τοίχου μῆκός τινι πλάτει καὶ οἱῳδήποτε οὖν νόησιν αὐτοῦ ποιεῖσθαι, ὥστε μῆκος λαμβάνεσθαι οὐ χωρὶς πλάτους, ἀλλὰ χωρὶς τοῦδέ τινος πλάτους.
9.413Oysa Aristoteles'in göstermesi gereken, belli bir enden yoksun uzunluğun değil, her türlü enden yoksun uzunluğun düşünülebileceğiydi; bunu ise göstermedi.
προύκειτο δὲ τῷ Ἀριστοτέλει παραστῆσαι, οὐχ ὅτι τὸ τινὸς πλάτους ἄμοιρον μῆκος ἐνδέχεται νοεῖν, ἀλλ’ ὅτι τὸ παντὸς πλάτους· ὅπερ οὐ παρέστησεν.
9.414Buna ek olarak: geometriciler çizginin yalnız eni olmayan uzunluk değil, aynı zamanda yüzeyin sınırı olduğunu, yüzeyin de derinliği olmayan uzunluk ve en olduğunu söylediklerine göre, hem çizgi hem yüzey hakkında daha genel aporialar ortaya koymak mümkün olacaktır. Eni olmayan uzunluk olan çizgi yüzeyin sınırıysa, bir yüzey başka bir yüzeyin yanına konduğunda ya iki paralel çizgi meydana gelir ya da ikisinden tek bir çizgi.
Πρὸς τούτοις· εἵπερ οἱ γεωμέτραι οὐ μόνον ἀπλατὲς μῆκός φασι τὴν γραμμήν, ἀλλὰ καὶ πέρας ἐπιφανείας, ὃ μῆκος καὶ πλάτος ἐστὶν ἀβαθές, ἐνέσται κοινότερον περί τε γραμμῆς καὶ ἐπιφανείας διαπορεῖν. εἰ γὰρ ἡ γραμμὴ πέρας ἐστὶν ἐπιφανείας, [ὅ ἐστι,] μῆκος ἀπλατὲς καθεστηκυῖα, πάντως ἐπιφανείας ἐπιφανείᾳ παρατεθείσης ἢ παράλληλοι δύο γίνονται γραμμαὶ ἢ μία ἐξ ἀμφοτέρων.
9.415İki paralel çizgi tek çizgi oluyorsa, çizgi yüzeyin, yüzey de cismin sınırı olduğundan, iki çizgi tek olunca iki yüzey de tek olacaktır. Böylece iki cisim de tek cisim olacak; bu yüzden yan yana koyma artık yan yana koyma değil, birleşme olacaktır. Bu ise imkânsızdır. Çünkü bazı cisimler yan yana konunca birleşmeye elverişlidir, sıvılarda olduğu gibi; bazıları ise değildir: taş taşla, elmas elmasla yan yana konunca
καὶ εἰ μὲν μία αἱ παράλληλοι δύο γραμμαὶ γίνονται, ἐπεὶ ἡ γραμμὴ πέρας ἐστὶν ἐπιφανείας, ἡ δὲ ἐπιφάνεια πέρας σώματος, τῶν δυεῖν γραμμῶν μιᾶς γινομένων καὶ αἱ δύο ἐπιφάνειαι μία γενήσονται. οὑτωσὶ δὲ καὶ τὰ δύο σώματα ‘ὲν ἔσται σῶμα, καὶ διὰ τοῦτο ἡ παράθεσις οὐκέτι γενήσεται παράθεσις, ἀλλὰ ἕνωσις. ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον· ἐπὶ τινῶν <μέν> γὰρ παρατιθεμένων ἀλλήλοις σωμάτων ἕνωσις πέφυκεν, ὧς ἐπὶ τῶν ὑγρῶν, ἐπὶ τινῶν δὲ οὐκέτι· λίθος γὰρ λίθῳ καὶ ἀδάμας ἀδάμαντι κατὰ τὴν παράθεσιν οὐχ
9.416birleşmez. Öyleyse iki çizgi tek çizgi olamaz. Bir de şöyle: tek çizgi olduklarını ve bu yüzden cisimlerin birleştiğini kabul edersek, cisimlerin ayrılması aynı sınırlar boyunca değil, zorla koparıldıkları için farklı farklı parçalar boyunca olmalıdır. Oysa öyle değildir; sınırların tabiatı yan yana konmadan önce de ayrıldıktan sonra da aynı kalır. Demek ki iki paralel çizgi tek çizgi olmaz. Ayrıca iki çizgi tek çizgi oluyorsa, yan yana konan cisimler bir uç eksik olacaktır; çünkü iki çizgi tek çizgi olmuştur ve tek çizginin zorunlu olarak tek ucu olmalıdır. Oysa yan yana konan cisimler bir uç eksik olmaz; öyleyse iki çizgi tek çizgi olamaz.
ἑνοῦται. ὥστε δύο γραμμαὶ οὐκ ἂν γένοιντο μία. καὶ ἄλλως· ἐὰν δῶμεν μίαν γενέσθαι, καὶ ἕνωσιν διὰ τοῦτο τῶν σωμάτων, δεήσει τὸν χωρισμὸν αὐτῶν μὴ κατὰ τὰ αὐτὰ πέρατα γίνεσθαι, ἀλλὰ κατ’ ἄλλα καὶ ἄλλα μέρη, βιαίως ἀποσπωμένων αὐτῶν. οὐχὶ δὲ τοῦτο· τῶν γὰρ περάτων καὶ πρὶν τῆς παραθέσεως καὶ μετὰ τὸν χωρισμὸν αὐτῶν ἡ αὐτὴ σῴζεται φύσις. οὐκ ἄρα αἱ δύο παράλληλοι γραμμαὶ μία γίνονται. σὺν τούτοις· εἴπερ αἱ δύο γραμμαὶ μία γίνονται, τὰ παρατιθέμενα ἀλλήλοις σώματα ἑνὶ ἄκρῳ ἔσται ἐλάσσονα· γεγόνασι γὰρ αἱ δύο γραμμαὶ μία, καὶ ἡ μία κατ’ ἀνάγκην ὲν ἔχειν ἄκρον ὀφείλει. οὐχὶ δέ γε τὰ παρατιθέμενα ἀλλήλοις σώματα ἑνὶ ἄκρῳ γίνεται ἐλάσσονα, ὥστε οὐκ ἂν εἶεν αἱ δύο γραμμαὶ μία.
9.417İki çizgi paralel olarak kalıyorsa, ikisinden oluşan şey tek çizgiden büyük olacaktır. İkisinden oluşan şey tek çizgiden büyükse, her birinin bir eni olacak ve bu en öbürünün eniyle bir araya gelince daha büyük bir aralık meydana getirecektir; böylece çizgi eni olmayan uzunluk değildir. Ya da öyleyse, gösterdiğimiz gibi apaçık görünüşün sarsılması gerekecektir.
εἰ δὲ παράλληλοι δύο μένουσιν αἱ γραμμαί, τὸ ἐκ τῶν δυεῖν μεῖζον ἔσται ἰῆς μιᾶς. εἰ δὲ τὸ ἐκ τῶν δυεῖν γινόμενον μεῖζον ἔσται τῆς μιᾶς γραμμῆς, ἕξει ἐκατέρα αὐτῶν πλάτος, ὃ μετὰ τῆς ἑτέρας ταττόμενον μεῖζον ποιεῖ διάστημα, καὶ οὕτως οὐκ ἔστιν ἀπλατὲς μῆκος ἡ γραμμή· ἢ εἴπερ ἐστί, σαλεύεσθαι δεήσει τὴν ἐνάργειαν, ὡς παρεστήσαμεν.
9.418Matematikçilerin cisimler ve sınırlar hakkındaki düzenlemesine karşı öncelikle bunları söylemek gerekir.
Προηγουμένως μὲν οὖν ταῦτα ῥητέον πρὸς τὴν παρὰ τοῖς μαθηματικοῖς περὶ σωμάτων τε καὶ περάτων διάταξιν·
9.419Şimdi sırasıyla geçip, onların kendi varsayımlarına göre de akıl yürütmenin ilerleyip ilerleyemeyeceğine bakalım. Geometricilere göre düz bir çizgi döndürülünce bütün parçalarıyla daireler çizer. Oysa çizginin eni olmayan uzunluk olması, onların bu teoremiyle hemen çatışır.
μεταβάντες δὲ ἀκολούθως σκοπῶμεν, εἰ καὶ κατὰ τὰς αὐτῶν ἐκείνων ὑποθέσεις δύναται προκόπτειν ὁ λόγος. ἀρέσκει τοίνυν τοῖς γεωμέτραις τὴν εὐθεῖαν γραμμὴν στρεφομένην πᾶσιν αὐτῆς τοῖς μέρεσι κύκλους γράφειν. τούτῳ δὲ εὐθὺς αὐτῶν τῷ θεωρήματι μάχεται τὸ μῆκος ἀπλατὲς εἶναι τὴν γραμμήν.
9.420Çünkü dedikleri gibi çizginin her parçasında bir nokta vardır ve nokta döndürülünce bir daire çizer. Öyleyse düz çizgi döndürülüp bütün parçalarıyla daire çizerek düzlemin merkezden en dıştaki çevreye kadar olan aralığını boydan boya ölçtüğünde, paralel daireler ya bitişiktir ya da birbirinden aralıklıdır.
ἐπεὶ γὰρ πᾶν μέρος γραμμῆς, ὥς φασι, σημεῖον ἔχει, τὸ δὲ σημεῖον στρεφόμενον κύκλον γράφει, ὅταν εὐθεῖα γραμμὴ στρεφομένη καὶ πᾶσι τοῖς ἑαυτῆς μέρεσι Κυκλογραφοῦσα καταμετρῇ τὸ διάστημα τῆς ἐπιπέδου τῆς ἀπὸ τοῦ κέντρου μέχρι τῆς ἐξωτάτω περιφερείας, τότε ἤτοι συνεχεῖς εἰσιν οἱ παράλληλοι κύκλοι ἢ διεστᾶσιν ἀπ’ ἀλλήλων.
9.421Geometriciler bunlardan hangisini söylerlerse söylesinler, neredeyse çözümsüz bir aporiaya düşeceklerdir. Daireler birbirinden aralıklıysa, düzlemin daire çizilmeyen bir parçası ve çizginin de daire çizmeyen bir parçası olacaktır; bu da düzlemin o aralığına denk düşen parçadır.
ὁπότερον δ’ ἂν λέγωσι τούτων οἱ γεωμέτραι, εἰς ἄλυτον σχεδὸν ἀπορίαν ἐμπεσοῦνται. εἰ μὲν γὰρ διεστᾶσιν ἀπ’ ἀλλήλων, ἔσται τι μέρος τῆς ἐπιπέδου τὸ μὴ κυκλογραφούμενον καὶ τῆς γραμμῆς τὸ μὴ Κυκλογραφοῦν, ὅπερ κατὰ τοῦτο τέτακται τὸ διάστημα τῆς ἐπιπέδου.
9.422Bu ise saçmaydı. Çünkü çizginin o parçasında kesinlikle bir nokta vardır ve o nokta orada döndürülünce daire çizer. Çizginin herhangi bir parçasında nokta bulunmaması ya da noktanın döndürülünce daire çizmemesi geometrinin hesabına aykırıdır.
τοῦτο δὲ ἦν ἄτοπον· καὶ γὰρ ἔχει σημεῖον ἡ γραμμὴ πάντως κατὰ τόδε τὸ μέρος, καὶ τὸ σημεῖον κατὰ τοῦτο στρεφόμενον Κυκλογραφεῖ· τὸ γὰρ ἢ τὴν γραμμὴν μὴ ἔχειν κατά τι μέρος αὐτῆς σημεῖον, ἢ τὸ σημεῖον στρεφόμενον μὴ γράφειν κύκλον, παρὰ τὸν γεωμετρικόν ἐστι λόγον.
9.423Daireler bitişikse, ya aynı yerde bulunacak kadar bitişiktirler ya da her biri ötekinin yanında, aralarına hiçbir nokta giremeyecek biçimde düşünülür; çünkü araya giren nokta da bir daire çizmek zorundadır. Aynı yeri kaplıyorlarsa hepsi tek bir daire olacak, bu yüzden en büyük daire en küçükten farklı olmayacaktır.
εἰ δὲ συνεχεῖς εἰσιν οἱ κύκλοι, ἤτοι οὕτω συνεχεῖς εἰσιν ὡς κατὰ τὸν αὐτὸν τετάχθαι τόπον, ἢ ὥστε ἄλλον παρ’ ἄλλον νοεῖσθαι μεταξὺ μὴ δυναμένου τινὸς παρεμπεσεῖν σημείου· παρεμπῖπτον γὰρ ὀφείλει κύκλον γράφειν. καὶ εἰ μὲν τὸν αὐτὸν ἐπέχουσι τόπον, εἰς γενήσονται πάντες, καὶ διὰ τοῦτο ὁ μέγιστος κύκλος οὐ διοίσει τοῦ ἐλαχίστου·
9.424Çünkü en içteki ve merkeze yakın daire en küçük, en dıştaki ve çevreye yakın daire en büyükse ve hepsi aynı yeri kaplıyorsa, en küçük daire en büyük daireye eşit olacaktır; bu ise apaçık bir tutarsızlıktır. Öyleyse daireler aynı yeri kaplayacak kadar bitişik değildir.
εἰ γὰρ ὁ μὲν ἐνδοτάτω κύκλος καὶ πρὸς τῷ κέντρῳ ἐστὶν ἐλάχιστος, ὁ δὲ ἐξωτάτω καὶ πρὸς τῇ περιφερείᾳ μέγιστος καθέστηκεν, πάντες δὲ τὸν αὐτὸν γαιέχουσι τόπον, ἔσται ἴσος τῷ μεγίστῳ κύκλῳ ὁ ἐλάχιστος κύκλος· ὅπερ ἐστὶν ἀπεμφαῖνον. οὐ τοίνυν οὕτως συνεχεῖς εἰσιν οἱ κύκλοι ὡς τὸν αὐτὸν ἐπειληφέναι τόπον.
9.425Aralarına hiçbir nokta girmeyecek biçimde yan yana duruyorlarsa, düzlemin merkezden en dıştaki çevreye kadar olan enini doldururlar. Bir eni dolduran şeyin zorunlu olarak eni olduğundan, düzlemin enini dolduran dairelerin de eni olacaktır. Oysa daireler çizgiydi; demek ki çizgiler ensiz değildir.
εἰ δὲ παράκεινται ἀλλήλοις ὡς μὴ παρεμπίπτειν μεταξύ τι σημεῖον, συμπληροῦσι τὸ τῆς ἐπιπέδου πλάτος τὸ ἀπὸ τοῦ κέντρου μέχρι τῆς ἐσχάτης περιφερείας. ἐπεὶ οὖν τὸ συμπληρωτικὸν πλάτους ἐξ ἀνάγκης ἔχει πλάτος, οἱ κύκλοι συμπληροῦντες τὸ τῆς ἐπιπέδου πλάτος ἕξουσι πλάτος. ἦσαν δὲ γραμμαὶ οἱ κύκλοι· τοίνυν αἱ γραμμαὶ οὔκ εἰσιν ἀπλατεῖς.
9.426Aynı güçte, aynı biçimde bir ispat daha kurmak mümkündür. Geometriciler daire çizen düz çizginin kendi üzerinde dönerek daire çizdiğini söylerler. Bu yüzden onlara şu soruyu yönelteceğiz: “Daire çizen düz çizgi daireyi kendi üzerinde dönerek çiziyorsa, çizgi eni olmayan uzunluk değildir. Onlara göre daire çizen düz çizgi daireyi kendi üzerinde dönerek çizer. Demek ki çizgi eni olmayan uzunluk değildir.”
Ἔνεστι δὲ ἀπὸ τῆς αὐτῆς δυνάμεως ὁμοιότροπον συνθεῖναι ἀπόδειξιν. φασὶ γὰρ οἱ γεωμέτραι τὴν κυκλογραφοῦσαν εὐθεῖαν δι’ αὑτῆς στρεφομένην Κυκλογραφεῖν. διόπερ συνερωτῶντες αὐτοὺς φήσομεν· “εἰ ἡ κυκλογραφοῦσα εὐθεῖα δι’ αὑτῆς τὸν κύκλον γράφει, οὐκ ἔστι μῆκος ἀπλατὲς ἡ γραμμή· ἡ δὲ Κυκλογραφοῦσα εὐθεῖα κατ’ αὐτοὺς δι’ αὑτῆς τὸν κύκλον γράφει· οὐκ ἄρα μῆκος ἀπλατές ἐστιν ἡ γραμμή.”
9.427Çünkü merkezden çekilen düz çizgi dönüp kendi üzerinde daireyi çizdiğinde, ya çevrenin içindeki enin bütün parçaları üzerinden geçer ya da bazılarından geçip bazılarından hiç geçmez. Bazılarından geçip bazılarından geçmiyorsa, düzlemin kimi parçalarından geçip kimilerinden geçmediği için kesinlikle daire çizmez. Hepsinden geçiyorsa, çevrenin içindeki enin tamamını ölçecektir; eni ölçen şeyin de eni olacaktır, çünkü eni ölçen şey, ölçtüğü bir ene sahiptir.
ὅταν γὰρ ἡ ἀπὸ τοῦ κέντρου εὐθεῖα ἀγομένη στρέφηται καὶ δι’ αὑτῆς γράφῃ τὸν κύκλον, ἤτοι κατὰ πάντων τῶν μερῶν τοῦ ἐντὸς τῆς περιφερείας πλάτους φέρεται ἡ εὐθεῖα γραμμή, ἢ κατὰ τινῶν μὲν φέρεται, κατὰ τινῶν δὲ οὐδαμῶς. ἀλλ’ εἰ κατὰ τινῶν μὲν φέρεται, κατὰ τινῶν δὲ μή, πάντως οὐ γράφει κύκλον, καθ’ ὧν μὲν φερομένη μερῶν τῆς ἐπιπέδου, καθ’ ὧν δὲ μὴ φερομένη. εἰ δὲ κατὰ πάντων φέρεται, ὅλον τὸ ἐντὸς τῆς περιφερείας πλάτος καταμετρήσει, πλάτος δὲ καταμετροῦν ἕξει πλάτος· τὸ γὰρ πλάτους καταμετρητικὸν ἔχει πλάτος ᾧ καταμετρεῖ.
9.428Demek ki bu yüzden de çizginin eni olmayan uzunluk olduğunu söylememek gerekir.
Aynı şey, geometriciler karenin kenarının yana doğru hareket ettirilince kendi üzerinden paralelkenar düzlemi boydan boya ölçtüğünü söylediklerinde daha da açık hâle gelir. Çizgi eni olmayan uzunluksa, karenin kenarı da ensiz bir çizgi olduğundan eni olan paralelkenar düzlemi kesinlikle ölçemez; ya da onu ölçüyorsa, kendisinin de ölçtüğü bir eni olacaktır. Öyleyse ya teoremleri yanlıştır ya da çizginin eni olmayan uzunluk olduğu.
τοίνυν οὐδὲ διὰ τοῦτο ῥητέον μῆκος ἀπλατὲς εἶναι τὴν γραμμήν. Τὸ δὲ αὐτὸ σαφέστερον γίνεται καὶ ὅταν λέγωσιν οἱ γεωμέτραι τὴν [γραμμὴν] πλάγιον τοῦ τετραγώνου πλευρὰν καταγομένην δι’ αὑτῆς τὸ παραλληλόγραμμον ἐπίπεδον καταμετρεῖν. εἰ γὰρ μῆκος ἀπλατές ἐστιν ἡ γραμμή, πάντως καὶ ἡ πλευρὰ τοῦ τετραγώνου ἀπλατὴς οὖσα γραμμὴ οὐ καταμετρήσει τὸ παραλληλόγραμμον ἐπίπεδον πλάτος ἔχον· ἢ καταμετροῦσα τοῦτο ἕξει καὶ αὐτὴ πλάτος ᾧ καταμετρεῖ. ὥστε ἢ τὸ θεώρημα αὐτοῖς γίνεται ψευδές, ἢ ὅτι ἡ γραμμὴ μῆκός ἐστιν ἀπλατές.
9.429Silindirin düzleme bir düz çizgi boyunca dokunduğunu ve yuvarlanırken sırayla farklı farklı düz çizgiler konumuna gelerek düzlemi boydan boya ölçtüğünü de söylerler. Silindir düzleme bir düz çizgi boyunca dokunuyor ve yuvarlanırken sırayla farklı farklı düz çizgiler konumuna gelerek düzlemi ölçüyorsa, düzlem de düz çizgilerden oluşmuştur, silindirin yüzeyi de yine düz çizgilerdendir. Düzlemin de silindirin yüzeyinin de eni olduğuna ve bir eni dolduran şey ensiz olmadığına göre, eni dolduran çizgiler de ensiz olmayacaktır.
Τόν τε κύλινδρον κατ’ εὐθεῖάν φασι γραμμὴν ἅπτεσθαι τῆς ἐπιπέδου, ἐκκυλιόμενόν τε τῇ ἀνὰ μέρος ἄλλων καὶ ἄλλων εὐθειῶν θέσει καταμετρεῖν τὴν ἐπίπεδον. εἰ δὴ καὶ κατ’ εὐθεῖαν ἅπτεται τῆς ἐπιπέδου ὁ κύλινδρος καὶ κυλιόμενος τῇ ἀνὰ μέρος ἄλλων καὶ ἄλλων εὐθειῶν θέσει καταμετρεῖ τὴν ἐπίπεδον, πάντως καὶ ἡ ἐπίπεδος ἐξ εὐθειῶν συνέστηκε γραμμῶν καὶ ἡ ἐπιφάνεια τοῦ κυλίνδρου πάλιν ἐξ εὐθειῶν ἐστιν. ἐπεὶ οὖν ἡ ἐπίπεδος πλάτος ἔχει, ἔχει δὲ καὶ ἡ τοῦ κυλίνδρου ἐπιφάνεια, τὸ δὲ πλάτους συμπληρωτικὸν οὐκ ἔστιν ἀπλατές, αἱ γραμμαὶ πλάτος συμπληροῦσαι οὐ γενήσονται ἀπλατεῖς.
9.430Üstelik çizginin eni olmayan uzunluk olduğunu kabul etsek bile, cisim hakkındaki söz geometriciler için yine de çıkmaz bulunacaktır. Çünkü nokta akınca çizgi meydana getirdiği gibi, çizgi de akınca yüzey meydana getirir; yüzey de iki boyutu, yani uzunluğu ve eni olan, cismin sınırıdır.
Ἔτι κἂν δῶμεν τὴν γραμμὴν μῆκος ἀπλατὲς ὑπάρχειν, οὐδὲν ἧττον ἄπορος εὑρεθήσεται τοῖς γεωμέτραις ὁ περὶ τοῦ σώματος λόγος. ὥσπερ γὰρ τὸ σημεῖον ῥυὲν ποιεῖ γραμμήν, οὕτω καὶ ἡ γραμμὴ ῥυεῖσα ποιεῖ ἀπιφάνειαν, ἥτις ἐστὶ πέρας σώματος δύο ἔχον διαστάσεις, μῆκός τε καὶ πλάτος.
9.431Yüzey cismin sınırı olduğuna göre, cisim kesinlikle sınırlıdır. Öyleyse bir cisim başka bir cismin yanına konduğunda ya sınırlar sınırlara dokunur ya sınırlanmış şeyler sınırlanmış şeylere ya da hem sınırlanmış şeyler sınırlanmış şeylere hem sınırlar sınırlara. Mesela (söylenen bir örnekle daha açık olacaktır) bir amphoranın dışındaki kil kabuğu sınır, amphoranın içindeki şarabı da sınırlanmış şey olarak düşünürsek, iki amphora yan yana konduğunda ya kabuk kabuğa dokunur ya şarap şaraba ya da hem kabuk kabuğa hem şarap şaraba.
ἐπείπερ οὖν ἡ ἐπιφάνεια πέ- ῥᾶς εστι σώματος, πάντως τὸ σῶμα πεπερασμένον ἐστίν. εἰ δὲ τοῦτο, ὅτε παρατίθεται σῶμα σώματι, τότε ἤτοι τὰ πέρατα τῶν περάτων ἅπτεται, ἢ τὰ πεπερατωμένα τῶν πεπερατωμένων, ἢ καὶ τὰ πεπερατωμένα τῶν πεπερατωμένων καὶ τὰ πέρατα τῶν περάτων. οἷον (ἔσται γὰρ σαφὲς τὸ λεγόμενον ἐπὶ ὑποδείγματος) εἰ νοήσαιμεν πέρας μὲν τὸ ἔξωθεν τοῦ ἀμφορέως ὄστρακον, πεπερατωμένον δὲ τὸν ἐν τῷ ἀμφορεῖ οἶνον, δυεῖν ἀμφορέων παρατιθεμένων ἀλλήλοις ἤτοι τὸ ὄστρακον τοῦ ὀστράκου ἅψεται ἢ ὁ οἶνος τοῦ οἴνου ἢ καὶ τὸ ὄστρακον τοῦ ὀστράκου καὶ ὁ οἶνος τοῦ οἴνου.
9.432Sınırlar sınırlara dokunuyorsa, sınırlanmış şeyler, yani cisimler birbirine dokunmayacaktır; bu ise saçmaydı. Sınırlanmış şeyler sınırlanmış şeylere, yani cisimler cisimlere dokunuyorsa, bunların kendi sınırlarının dışına çıkması gerekecektir; bu da yine saçmadır.
καὶ εἰ μὲν τὰ πέρατα τῶν περάτων ἅπτεται, τὰ πεπερατωμένα οὐχ ἅψεται ἀλλήλων, τουτέστι τὰ σώματα· ὅπερ ἦν ἄτοπον. εἰ δὲ τὰ πεπερατωμένα τῶν ’π’ πεπερατωμένων ἅπτεται, τουτέστι σώματα σωμάτων, δεήσει ταῦτα τῶν οἰκείων περάτων ἐκτὸς γίνεσθαι· ὃ πάλιν ἄτοπον.
9.433Hem sınırlar sınırlara hem sınırlanmış şeyler sınırlanmış şeylere dokunuyorsa, iki aporia bir araya gelir: sınırlar birbirine dokunduğu ölçüde sınırlanmış şeyler birbirine dokunmayacak, bunlar birbirine değdiği ölçüde de kendi sınırlarının dışında olacaklardır.
εἰ δὲ καὶ τὰ πέρατα τῶν περάτων ἅπτεται ταὶ τὰ πεπερατωμένα τῶν πεπερατωμένων, συνδραμοῦνται αἱ ἀπορίαι· ἡ μὲν γὰρ τὰ πέρατα ἀλλήλων ἅπτεται, τὰ πεπερατωμένα ἀλλήλων οὐχ ἅψεται, ἡ δὲ ταῦτα ἀλλήλων θιγγάνει, ἐκτὸς ἔσται τῶν οἰκείων περάτων.
9.434Ayrıca yüzey sınır, cisim de sınırlanmış şeyse, yüzey ya cisimdir ya cisimsiz. Cisimse, yüzeyin derinliği olmadığı yanlıştır; çünkü her cismin derinliği vardı. Sonra sınır hiçbir şeye dokunmayacak, her cisim sınırsız büyüklükte olacaktır.
καὶ μὴν εἴπερ πέρας ἐστὶν ἡ ἐπιφάνεια, πεπερατωμένον δὲ τὸ σῶμα, ἤτοι σῶμά ἐστιν ἡ ἐπιφάνεια ἢ ἀσώματον. καὶ εἰ μὲν σῶμά ἐστι, ψεῦδος τὸ ἀβαθῆ εἶναι τὴν ἐπιφάνειαν· πᾶν γὰρ σῶμα βάθους μετεῖχεν. εἶτα οὐδὲ ἅψεταί τινος τὸ πέρας, ἀλλὰ πᾶν σῶμα γενήσεται ἀπειρομέγεθες·
9.435Çünkü yüzey cisimse, her cismin bir sınırı olduğundan, o sınırın da cisim olduğu için bir sınırı olacak, onun da üçüncü bir sınırı, üçüncünün dördüncüsü, böylece sonsuza kadar. Yüzey cisimsizse, cisimsiz hiçbir şeye dokunamayacağı ve hiçbir şey tarafından dokunulamayacağı için sınırlar birbirine dokunmayacak; bunlar dokunmayınca sınırlanmış şeyler de dokunmayacaktır.
εἰ γὰρ σῶμά ἐστιν ἡ ἐπιφάνεια, ἐπεὶ πᾶν σῶμα πέρας ἔχει, εἀκεῖνο #x003C; πέρας πάλιν σῶμα ὂν ἕξεΙ πέρας, κἀκεῖνο τρίτον, καὶ τὸ τρίτον τέταρτον, καὶ οὕτως εἰς ἄπειρον. εἰ δὲ ἀσώματός. ἐστιν ἡ ἐπιφάνεια, ἐπεὶ τὸ ἀσώματον οὐδενὸς δύναται θιγεῖν οὐδὲ ὑπό τινος θιχθῆναι, τὰ πέρατα οὐχ ἅψεται ἀλλήλων, τούτων δὲ μὴ ἁπτομένων οὐδὲ τὰ πεπερατωμένα ἅψεται.
9.436Öyleyse çizgiyi bir kenara bıraksak da, yüzey hakkındaki söz çıkmaz olduğundan bizi askıya almaya götürür.
Şimdiye kadar araştırmalarımızı cismin ve sınırların kavramlarına, ayrıca geometri teoremlerine dayanarak yaptık.
ὥστε κἂν τῆς γραμμῆς ἀποστῶμεν, ὅ Ἴε περὶ τῆς ἐπιφανείας λόγος ἄπορος ὢν εἰς ἐποχὴν ἡμᾶς καθίστησιν. Νῦν μὲν οὖν πεποιήμεθα τἀς ζητήσεις ἐχόμενοι τῶν ἐννοιῶν τῶν τοῦ σώματος καὶ τῶν περάτων, ἔτι δὲ καὶ τῶν γεωμετρικῶν θεωρημάτων·
9.437Ama konumuzu güçlü bir biçimde kanıtlayan şu akıl yürütmeyi de ele almak mümkündür. Bir cisim varsa ya duyulurdur ya düşünülür. Duyulur değildir; çünkü cisim, biçim, büyüklük ve direncin bir araya getirilmesiyle kavranan keyfiyetler yığınıydı. Birtakım şeylerin bir araya getirilmesiyle kavranan keyfiyet ise duyulur değildir. Demek ki cisim olarak düşünülen cisim de duyulur değildir. Düşünülür de değildir.
ἔνεστι δὲ κἀκεῖνον τὸν λόγον παραλαμβάνειν, σθεναρῶς συνάγοντα τὸ προκείμενον. εἰ γὰρ ἔστι τι σῶμα, ἤτοι αἰσθητόν ἐστιν ἢ νοητόν. καὶ αἰσθητὸν μὲν οὐκ ἔστιν. ἀθρόα γὰρ ἦν ποιότης κατ’ ἐπισύνθεσιν σχήματος καὶ μεγέθους καὶ ἀντιτυπίας λαμβανομένη· ποιότης δὲ κατ’ ἐπισύνθεσίν τινων λαμβανομένη οὐκ ἔστιν αἰσθητή· καὶ τὸ σῶμα ἄρα, ὡς σῶμα νοούμενον, οὐκ ἔστιν αἰσθητόν. καὶ μὴν οὐδὲ νοητόν.
9.438Çünkü cismin düşünülebilmesi için şeylerin tabiatında, cismin düşünülmesine kaynaklık edecek duyulur bir şeyin mevcut olması gerekir. Oysa şeylerin tabiatında cisimle cisimsizden başka bir şey yoktur; bunlardan cisimsiz zaten düşünülürdür, cisim ise gösterdiğimiz gibi duyulur değildir.
ἴνα γὰρ γένηται νόησις σώματος, ὀφείλει ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων ὑποκεῖσθαί τι αἰσθητόν, ἀφ’ οὗ γενήσεται ἡ τοῦ σώματος νόησις. οὐδὲν δὲ ἔστιν ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων παρὰ τὸ σῶμα καὶ <τὸ> ἀσώματον, ὧν τὸ μὲν αὐτόθεν ἐστὶ νοητόν, τὸ δὲ σῶμα οὐκ αἰσθητόν, ὡς δέδεικται ἡμῖν.
9.439Şeylerin tabiatında cismin düşünülmesine kaynaklık edecek duyulur bir şey olmadığına göre, cisim düşünülür de olmayacaktır. Cisim ne duyulur ne düşünülürse ve bunların dışında bir şey yoksa, cismin hiçbir şey olmadığını söylemek gerekir.
μὴ ὄντος οὖν ἐν τῇ φύσει τῶν πραγμάτων αἰσθητοῦ τινὸς ἀφ’ οὗ <ἡ> νόησις ἔσται τοῦ σώματος, νοητὸν ἔσται τὸ σῶμα. εἰ δὲ μήτε αἰσθητόν ἐστι μήτε νοητόν, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἔστι, ῥητέον μηδὲν εἷναι τὸ σῶμα.
9.440Cisimler hakkındaki söz bunlarla çıkmaz göründüğüne göre, başka bir başlangıçtan yola çıkarak geriye kalan cisimsizler hakkındaki sözün de buna benzer olduğunu göstermeye çalışacağız.
Ἀλλ’ ἐπεὶ ἐν τούτοις ὁ περὶ τῶν σωμάτων λόγος πέφηνεν ἄπορος, ἀπ’ ἄλλης ἀρχῆς πειρασόμεθα διδάσκειν, ὅτι καὶ ὁ περὶ τῶν λειπομένων ἀσωμάτων ὅμοιός ἐστι τούτῳ. # Kitap 10