Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı
IX. Kitap › Sebep ve etkilenen üzerine – Bütün ve parça üzerine
9.195Sebep ve etkilenen üzerine
Sebep kavramını başka yerlerde daha titizlikle ele aldık; şimdi onun genel bir kavrayışıyla yetinerek şunu söylüyoruz: Onu inceleyenlerden kimi bir şeyin bir başka şeyin sebebi olduğunu, kimi olmadığını, kimi de olmasının olmamasından daha fazla olmadığını söylemiştir. Olduğunu dogmatiklerin çoğu, hatta hemen hepsi söyler; olmadığını ise değişme ve yer değiştirme hareketini ortadan kaldıran sofistler, çünkü etkileyen bu hareket olmadan var olamaz. Sebebin var olmasının olmamasından daha fazla olmadığını ise Septikler söyler. Bunu boşuna söylemediklerini her iki yönde ileri sürülen argümanlardan öğrenmek mümkündür.
Περὶ μὲν τῆς τοῦ αἰτίου νοήσεως ἐν ἄλλοις (§§ 4—12) ἀκριβέστερον διελέχθημεν· νῦν δὲ ἀρκούμενοι τῇ ὁλοσχερεῖ τούτου ἐπινοήσει λέγομεν, ὅτι τῶν σκεψαμένων περὶ αὐτοῦ οἱ μὲν ἔφασαν εἶναί τί τινος αἴτιον, οἱ δὲ μὴ εἶναι, οἱ δὲ μὴ μᾶλλον εἷναι ἢ μὴ εἶναι. καὶ εἶναι μὲν οἱ πλεῖστοι τῶν δογματικῶν ἢ πάντες σχεδόν, μὴ εἶναι δὲ οἱ τὴν μεταβλητικὴν καὶ τὴν μεταβατικὴν κίνησιν ἀνελόντες σοφισταί· οὐ χωρὶς γὰρ ταύτης ὑφίσταται τὸ ποιοῦν. μὴ μᾶλλον δὲ εἷναι ἢ μὴ εἶναι τὸ αἴτιόν φασιν οἱ ἀπὸ τῆς σκέψεως. καὶ ὅτι οὐκ ἀσκόπως, ἐκ τῶν εἰς ἑκάτερον ἐπιχειρουμένων πάρεστι μαθεῖν.
9.196İlk olarak bir şeyin bir başka şeyin sebebi olduğunu savunanlardan başlayalım. Derler ki tohum varsa sebep de vardır; çünkü tohum ondan büyüyen ve doğan şeylerin sebebidir. Tohum ise vardır; ekilen ve can bulan şeylerden bu anlaşılır; o halde sebep vardır.
ἀρχὴ δὲ γινέσθω πρῶτον ἀπὸ τῶν ἀξιούντων εἶναί τί τινος αἴτιον. Εἴπερ τοίνυν, φασίν (Stoic. fr. II 337 Arn.), ἔστι σπέρμα, ἔστι καὶ αἴτιον, ἐπείπερ τὸ σπέρμα αἴτιόν ἐστι τῶν ἐξ αὐτοῦ φυομένων τε καὶ γεννωμένων· ἔστι δέ γε σπέρμα, ὧς ἐκ τῶν σπειρομένων καὶ ζωογονουμένων δείκνυται· ἔστιν ἄρα αἴτιον.
9.197Yine: Tabiat diye bir şey varsa sebep diye bir şey vardır; çünkü tabiat büyüyen ya da büyümüş şeylerin sebebidir. Tabiat da vardır; sonuçlarından bu açıkça anlaşılır. Nitekim, derler, bir heykeltıraşın atölyesine girip heykellerin kimini tamamlanmış ve bitmiş, kimini yarım, kimini de biçim verilmeye yeni başlanmış hâlde görünce bunların bir ustası ve yapıcısı olduğuna inanıp, bu evrene girip ortada toprağı, ondan sonra suyu, üçüncü olarak havanın yayılışını, göğü, yıldızları, gölleri, ırmakları, her çeşit hayvan türünü ve türlü türlü bitkileri görünce bunların yapılışının da bir sebebi olduğunu düşünmemek saçmadır. O halde tabiat varsa sebep diye bir şey vardır. Birincisi doğrudur; o halde ikincisi de doğrudur.
καὶ πάλιν· εἰ ἔστι τι φύσις, ἔστι τι αἴτιον· τῶν γὰρ φυομένων ἢ ἐκπεφυκότων αἴτιόν ἐστιν ἡ φύσις. ὑπάρχει δὲ αὕτη, ὡς ἀπὸ τῶν ἀποτελεσμάτων συμφανές· καὶ γὰρ ἄτοπον, φασίν, εἰς ἀνδριαντοποιοῦ μὲν ἡμᾶς ἐργαστήριον παρελθόντας καὶ θεασαμένους τῶν ἀνδριάντων τοὺς μὲν τελείους καὶ ἀπηρτισμένους, τοὺς δὲ ἡμιτελεῖς, ἄλλους δὲ ἀρχὴν ἔχοντας τυπώσεως, πιστεύειν ὅτι ἔστι τις τούτων τεχνίτης καὶ δημιουργός, εἰς δὲ τοῦτον τὸν κόσμον εἰσελθόντας καὶ γῆν μὲν ἐν μέσῳ θεωροῦντας, ὕδωρ δὲ μετὰ ταύτην, καὶ τρίτην ἀνάτασιν ἀέρος, οὐρανόν τε καὶ ἀστέρας λίμνας τε καὶ ποταμοὺς καὶ ζῴων παντοδαπῶν γένη καὶ φυτῶν ποικιλίας, μὴ ὑπολαμβάνειν εἶναί τινα καὶ τῆς τούτων δημιουργίας αἴτιον. τοίνυν εἰ ἔστι φύσις, ἔστι τι αἴτιον. ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· ἄρα τὸ δεύτερον.
9.198Başka bir açıdan: psykhē diye bir şey varsa sebep vardır; çünkü psykhē hem yaşamanın hem ölmenin sebebidir: bedende bulunarak yaşamanın, ondan ayrılarak ölmenin. psykhē ise vardır, derler; çünkü psykhē'nin olmadığını söyleyen bile bunu ondan yararlanarak söyler. O halde sebep vardır.
καὶ ἄλλως· εἰ ἔστι τι ψυχή, ἔστιν αἴτιον· αὕτη γὰρ καὶ τοῦ ζῆν καὶ τοῦ θνῄσκειν αἰτία γίνεται, τοῦ μὲν ζῆν παροῦσα, τοῦ δὲ θνῄσκειν χωριζομένη τῶν σωμάτων. ἔστι δέ γε ψυχή, φασίν, εἴγε καὶ ὁ λέγων μὴ εἶναι ψυχὴν αὐτῇ προσχρώμενος τοῦτο ἀποφαίνεται· ἔστιν ἄρα αἴτιον.
9.199Bunlara ek olarak: Tanrı varsa sebep vardır; çünkü bütünü yöneten oydu. İnsanların ortak kavramlarına göre tanrı vardır; o halde sebep vardır. Ama tanrı var olmasa bile sebep vardır; çünkü tanrıların var olmaması da bir sebepten ötürüdür. Demek ki tanrının var olmasından da var olmamasından da eşit ölçüde bir sebebin bulunduğu sonucu çıkar.
πρὸς τούτοις· εἰ ἔστι θεός, ἔστιν αἴτιον· ἴον· οὗτος γὰρ ἦν ὁ τὰ ὅλα διοικῶν. ἔστι δέ γε κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας τῶν ἀνθρώπων θεός· ἔστιν ἄρα αἴτιον. καίτοι κἂν μὴ θεὸς ὑπάρχῃ, ἔστιν αἴτιον· τὸ γὰρ μὴ εἶναι θεοὺς διά τινα αἰτίαν γίνεται. καὶ τῷ οὖν ὑπάρχειν θεὸν καὶ τῷ μὴ ὑπάρχειν ἐπ’ ἴσης ἀκολουθεῖ τὸ εἶναί τι αἴτιον.
9.200Ayrıca pek çok şey oluşup yok olduğuna, büyüyüp küçüldüğüne, hareket edip durduğuna göre, bunların birtakım sebepleri olduğunu zorunlu olarak kabul etmek gerekir: kiminin oluşun, kiminin yok oluşun, kiminin büyümenin, kiminin küçülmenin, kiminin de hareketin ya da hareketsizliğin sebebi olduğunu.
πολλῶν γε μὴν γινομένων καὶ φθειρομένων αὐξομένων τε καὶ μειουμένων κινουμένων τε καὶ ἀκινητιζόντων, ἐξ ἀνάγκης ὁμολογεῖν δεῖ τὸ εἶναί τινα τούτων αἴτια, τὰ μὲν γενέσεως τὰ δὲ φθορᾶς, καὶ τὰ μὲν αὐξήσεως τὰ δὲ μειώσεως καὶ ἤδη κινήσεως ἤ ἀκινησίας.
9.201Üstelik bu sonuçlar var olmayıp yalnızca görünseler bile sebeplerin varlığı yine ortaya çıkar; çünkü bunların bize gerçekten varmış gibi görünüp de var olmamasının bir sebebi vardır.
σὺν τῷ κἂν μὴ ὑπάρχῃ ταῦτα τὰ ἀποτελέσματα, φαίνηται δὲ μόνον, πάλιν εἰσάγεσθαι τὴν ὕπαρξιν τῶν αἰτίων· τοῦ γὰρ φαίνεσθαι μὲν ἡμῖν αὐτὰ ὧς ὑποκείμενα, μὴ ὑποκεῖσθαι δέ, αἴτιόν τι καθέστηκεν.
9.202Ayrıca hiçbir sebep yoksa her şeyin her şeyden, her yerde ve her zaman oluşması gerekecektir. Bu ise saçmadır. Bir kere hiçbir sebep yoksa, insandan at oluşmasını engelleyen hiçbir şey olmaz.
καὶ μὴν εἰ μηδέν ἐστιν αἴτιον, πάντα ἐκ παντὸς δεήσει γίνεσθαι καὶ ἐν παντὶ τόπῳ, ἔτι καὶ κατὰ πάντα καιρόν. ὅπερ ἄτοπον· εὐθέως γὰρ εἰ μηδέν ἐστιν αἴτιον, οὐδὲν τὸ κωλῦον ἐξ ἀνθρώπου ἵππον συνίστασθαι.
9.203Engelleyen hiçbir şey olmayınca da bir gün insandan at, belki attan da bitki oluşacaktır. Aynı şekilde Mısır'da kar donması, Pontos'ta kuraklık olması, yaza özgü olayların kışın, kışa özgü olayların yazın meydana gelmesi de imkânsız olmayacaktır. Dolayısıyla kendisinden imkânsız bir şey çıkan şey de imkânsızsa ve sebebin olmamasından pek çok imkânsız şey çıkıyorsa, sebebin olmamasının da imkânsızlardan biri olduğunu söylemek gerekir.
[αἴτιον ἄρα τι ἔσται.] μηδενὸς δὲ ὄντος τοῦ κωλύοντος συστήσεταί ποτε ἐξ ἀνθρώπου ἵππος, καὶ οὕτως, εἰ τύχοι, ἐξ ἵππου φυτόν. κατὰ ταὐτὰ δὲ οὐκ ἀδύνατον ἔσται χιόνα μὲν ἐν Αἰγύπτῳ πήγνυσθαι, ἀβροχίαν δὲ ἐν Πόντῳ συμβαίνειν, καὶ τὰ μὲν τοῦ θέρους ἐν χειμῶνι γίγνεσθαι, τὰ δὲ τοῦ χειμῶνος ἐν θέρει συνίστασθαι. ὅθεν εἴπερ ᾧ ἕπεταί τι ἀδύνατον, καὶ αὐτὸ ἔσται ἀδύνατον, τῷ δὲ μὴ εἶναι αἴτιον ἕπεται πολλὰ τῶν ἀδυνάτων, ῥητέον καὶ τὸ μὴ εἶναι αἴτιον τῶν ἀδυνάτων ὑπάρχειν.
9.204Sebebin olmadığını söyleyen de bunu ya sebepsiz söyler ya da bir sebeple. Sebepsiz söylüyorsa inanılır değildir; üstelik sebebin var olmadığını söylemesine dayanak olacak makul bir sebep önceden bulunmadığından, bunu ileri sürmesi karşıtını ileri sürmesinden daha haklı olmaz. Bir sebeple söylüyorsa kendi kendini çürütür: Sebebin olmadığını söylerken sebebin var olduğunu koymuş olur.
ὅ τε λέγων μὴ εἶναι αἴτιον ἤτοι χωρὶς αἰτίας τοῦτο λέγει ἢ μετά τινος αἰτίας. καὶ εἰ μὲν χωρίς τινος αἰτίας, ἄπιστός ἐστιν, μετὰ τοῦ ἀκολουθεῖν αὐτῷ τὸ μὴ μᾶλλον τοῦτο ἀξιοῦν ἢ τὸ ἀντικείμενον τούτῳ, αἰτίας εὐλόγου μὴ προϋποικειμένης, δι’ ἥν φησιν ἀνύπαρκτον εἶναι τὸ αἴτιον. εἰ δὲ μετά τινος αἰτίας, περιτρέπεται, κἀν τῷ λέγειν μὴ εἶναί τι αἴτιον τίθησι τὸ εἶναί τι αἴτιον.
9.205Bu yüzden işaret ve ispat konusunda daha önce verilen argümanı burada da aynı güçle kurmak mümkündür; argümanın yapısı şöyle olur: “Sebep diye bir şey varsa sebep vardır; sebep diye bir şey yoksa da sebep vardır; sebep ya vardır ya yoktur; o halde vardır.” Çünkü sebebin var olmasından sebep diye bir şeyin var olduğu çıkar, zira son kısım ön kısımdan farklı değildir;
ὅθεν καὶ ἀπὸ τῆς αὐτῆς δυνάμεως ἐρωτᾶν ἔξεστι καὶ τὸν ἐπὶ τοῦ σημείου καὶ τῆς ἀποδείξεως διὰ τῶν ἔμπροσθεν ἀποδοθέντα λόγον, ὃς ἕξει τὴν σύνταξιν τοιαύτην· “εἰ ἔστι τι αἴτιον, ἔστιν αἴτιον· ἀλλὰ καὶ εἰ μὴ ἔστι τι αἴτιον, ἔστιν αἴτιον· ἤτοι δὲ ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν· ἔστιν ἄρα.” τῷ τε γὰρ εἶναι αἴτιον ἀκολουθεῖ τὸ εἶναί τι αἴτιον, μὴ διαφέροντος παρὰ τὸ ἡγούμενον τοῦ λήγοντος,
9.206sebebin hiç olmamasından da yine sebep diye bir şeyin var olduğu çıkar, çünkü hiçbir sebep olmadığını söyleyen bunu bir sebeple harekete geçerek söyler. Böylece iki şartlı önermeye ek olarak, karşıtlardan kurulmuş ayrık önerme de doğru olur ve daha yukarıda açıkladığımız gibi, bu öncüllerle birlikte sonuç da ortaya çıkar. Özetle söylemek gerekirse, dogmatikler bu konuda bunları söylemeyi âdet edinmişlerdir.
τῷ τε μηδὲν εἶναι αἴτιον ἀκολουθεῖ πάλιν τὸ εἶναί τι αἴτιον, ἐπείπερ ὁ λέγων μηδὲν εἶναι αἴτιον ὑπό τινος αἰτίας κινηθεὶς λέγει μηδὲν εἶναι αἴτιον. ὥστε καὶ τὸ διεζευγμένον πρὸς τοῖς δυσὶ συνημμένοις ἀληθὲς γίνεσθαι ἐξ ἀντικειμένων διεζευγμένον, καὶ τὴν ἐπιφορὰν τοῖς τοιούτοις λήμμασι συνεισάγεσθαι, καθὼς ἀνώτερον παρεμυθησάμεθα. Καὶ δὴ ταῦτα μέν, ὡς κεφαλαιωδέστερον εἰπεῖν, εἰς τοῦτο τὸ μέρος εἴωθε λέγεσθαι παρὰ τοῖς δογματικοῖς·
9.207Şimdi sırasıyla çıkmazı öne çıkaranların argümanlarını inceleyelim; çünkü bunların da ortaya konanlarla eşit güçte olduğu ve ikna gücü bakımından onlardan geri kalmadığı görülecektir. Derler ki sebep göreli şeylerdendir; çünkü bir şeyin sebebidir ve bir şeye göre sebeptir. Örneğin neşter bir şeyin, yani kesmenin sebebidir; bir şeye göre de, yani ete göre sebeptir.
σκοπῶμεν δὲ ἀκολούθως καὶ τοὺς τῶν ἀπορητικῶν λόγους· φανήσονται γὰρ καὶ οὗτοι τοῖς ἐκκειμένοις ἰσοσθενεῖς καὶ ἕνεκα πειθοῦς μὴ διαφέροντες αὐτῶν. τὸ αἴτιον τοίνυν, φασί, τῶν πρός τι ἐστίν· τινὸς γάρ ἐστιν αἴτιον καὶ <τινί>, οἶον τὸ σμιλίον τινὸς μέν ἐστιν αἴτιον καθάπερ τῆς τομῆς, τινὶ δὲ καθάπερ Γῇ σαρκί.
9.208Göreli şeyler ise yalnızca düşünülür ama var olmaz; ispat üzerine söylediklerimizde bunu göstermiştik. O halde sebep de yalnızca düşünülecek, var olmayacaktır.
τὰ δέ γε πρός τι ἐπινοεῖται μόνον ἀλλ’ οὐχ ὑπάρχει, καθὼς ἐν τοῖς περὶ ἀποδείξεως (adv. log. II 453—461) παρεστήσαμεν· καὶ τὸ αἴτιον ἄρα ἐπινοηθήσεται μόνον, οὐχ ὑπάρξει δέ.
9.209Sebep varsa, sebebi olduğu söylenen şeye sahip olmalıdır; yoksa sebep olmaz. Nasıl sağ, kendisine göre sağ denen şey bulunmadıkça sağ değilse, sebep de kendisine göre düşünüldüğü şey bulunmadıkça sebep olmaz. Oysa sebep, sebebi olduğu şeye sahip değildir; çünkü ne oluş ne yok oluş ne etkilenme ne de genel olarak hareket vardır; bunu uygun yerlerinde göstereceğiz. O halde sebep yoktur.
εἴπερ τε αἴτιον ἔστιν, ὀφείλει ἔχειν τὸ οὗ λέγεται αἴτιον, ἐπεὶ οὐκ ἔσται αἴτιον, ἀλλ᾿ ὃν τρόπον τὸ δεξιὸν μὴ παρόντος τοῦ πρὸς ὃ λέγεται δεξιὸν οὐκ ἔστιν, οὕτω καὶ τὸ αἴτιον μὴ παρόντος τοῦ πρὸς ὃ νοεῖται οὐκ ἔσται αἴτιον. ἀλλὰ μὴν οὐκ ἔχει τὸ αἴτιον οὗ ἔστιν αἴτιον, διὰ τὸ μήτε γένεσιν μήτε φθορὰν μήτε πεῖσιν μήτε κοινῶς κίνησιν ὑπάρχειν, ὧς ἐπὶ τῶν οἰκείων γινόμενοι τόπων διδάξομεν (§§ 218—231). οὐκ ἄρα ἔστιν αἴτιον.
9.210Ayrıca sebep varsa, ya cisim cismin sebebidir ya cisimsiz cisimsizin ya cisim cisimsizin ya da cisimsiz cismin. Ama göstereceğimiz gibi ne cisim cismin, ne cisimsiz cisimsizin, ne cisim cisimsizin, ne de tersine cisimsiz cismin sebebidir; o halde sebep yoktur. Nitekim dogmatikler arasındaki görüş ayrılıkları da
Καὶ μὴν εἰ ἔστιν αἴτιον, ἤτοι σῶμα σώματός ἐστιν αἴτιον ἢ ἀσώματον ἀσωμάτου ἢ σῶμα ἀσωμάτου ἢ ἀσώματον σώματος· οὔτε δὲ σῶμα σώματος, ὧς παραστήσομεν, οὔτε ἀσώματον ἀσωμάτου οὔτε σῶμα ἀσωμάτου οὔτε ἐναλλὰξ ἀσώματον σώματος· οὐκ ἄρα ἔστιν αἴτιον. ἀμέλει καὶ αἱ γιγνόμεναι τῶν δογματικῶν στάσεις συμφωνοῦσι τῇ
9.211ortaya konan bu bölümlemeyle örtüşür. Stoacılar her sebebin bir cisim olduğunu ve bir cisim için cisimsiz bir şeyin sebebi olduğunu söylerler. Örneğin neşter bir cisimdir ve bir cisim olan et için cisimsiz bir yüklemin, yani “kesilmek”in sebebidir. Yine ateş bir cisimdir ve bir cisim olan odun için cisimsiz bir yüklemin, yani “yanmak”ın sebebidir.
ἐκκειμένῃ διαιρέσει, εἴγε <οἱ>Στωικοὶ (fr. II 341 Arn.) μὲν πᾶν αἴτιον σῶμά φασι σώματι ἀσωμάτου τινὸς αἴτ’ ἴον γ᾿ ίνεσθαι, οἷον σῶμα μὲν τὸ σμιλίον, σώματι δετῇ σαρκί, ἀσωμάτου δὲ τοῦ τέμνεσθαι κατηγορήματος, καὶ πάλιν σῶμα μὲν τὸ πῦρ, σώματι δὲ τῷ ξύλῳ, ἀσωμάτου δὲ τοῦ καίεσθαι κατηγορήματος.
9.212Evreni cisimsiz kabul edenler —örneğin her şeyi yöneten tanrıyı da öyle sayanlar— ise tersine, sebebin cisimsiz olduğunu ve cismin sebebi olduğunu söylerler. Epikuros ise hem cisimlerin cisimlerin hem de cisimsizlerin cisimsizlerin sebebi olduğunu söyler: Öğeler bileşiklerin sebebi olduğu için cisimler cisimlerin sebebidir; ilk cisimlerin cisimsiz arazları da bileşiklerin cisimsiz arazlarının sebebi olduğu için cisimsizler cisimsizlerin sebebidir.
οἱ δὲ ἀσώματον ὑποθέμενοι τὸν κόσμον, οἷον καὶ τὸν πάντα διοικοῦντα θεόν, τοὐναντίον ἀσώματον σώματος λέγουσιν ὑπάρχειν τὸ αἴτιον. ὁ δ’ Ἐπίκουρος καὶ σώματα σωμάτων καὶ ἀσώματα ἀσωμάτων φησὶν αἴτια τύγχανε ἱν, καὶ σώματα μὲν σωμάτων ὡς στοιχεῖα τῶν συγκριμάτων, ἀσώματα δὲ ἀσωμάτων ὧς τὰ τοῖς πρώτοις σώμασι συμβεβηκότα ἀσώματα τῶν τοῖς συμβεβηκότων ἀσωμάτων.
9.213Dolayısıyla ne cismin cismin, ne cisimsizin cisimsizin, ne cisimsizin cismin, ne de tersine cismin cisimsizin sebebi olabileceğini gösterirsek, ortaya konan görüşlerin hiçbirinin isabetli olmadığını da doğrudan kurmuş olacağız.
ὥστε ἐὰν δείξωμεν, ὅτι οὔτε τὸ σῶμα τοῦ σώματος οὔτε τὸ ἀσώματον τοῦ ἀσωμάτου οὔτε τὸ ἀσώματον τοῦ σώματος οὔτ’ ἐναλλὰξ δύναται τυγχάνειν αἴτιον, αὐτόθεν ἐσόμεθα κατεσκευακότες καὶ τὸ μηδεμίαν τῶν ἐκκειμένων στάσεων κατωρθῶσθαι.
9.214Cisim hiçbir zaman cismin sebebi olamaz, çünkü ikisi de aynı tabiattadır. Biri cisim olduğu ölçüde sebep sayılıyorsa, öteki de cisim olduğundan mutlaka sebep olacaktır. İkisi birden sebep olunca da etkilenen hiçbir şey kalmaz; etkilenen hiçbir şey yoksa etkileyen de olmaz. O halde cisim cismin sebebiyse hiçbir şey sebep değildir.
σῶμα μὲν οὖν σώματος οὐκ ἂν εἴη ποτὲ αἴτιον, ἐπείπερ ἀμφότερα τὴν αὐτὴν ἔχει φύσιν· καὶ εἰ τὸ ἕτερον αἴτιον λέγεται παρόσον ἐστὶ σῶμα, πάντως καὶ τὸ λοιπὸν σῶμα καθεστὼς αἴτιον γενήσεται. κοινῶς δὲ ἀμφοτέρων αἰτίων ὄντων οὐδέν ἐστι τὸ πάσχον, μηδενὸς δὲ πάσχοντος τὸ ποιοῦν γενήσεται. εἰ ἄρα σῶμα σώματός ἐστιν αἴτιον, οὐδέν ἐστιν αἴτιον.
9.215Aynı sebepten cisimsizin de cisimsizi meydana getirdiği söylenemez; çünkü ikisi de aynı tabiattan pay alıyorsa, neden şunun bunun sebebi olduğunu söyleyelim de bunun şunun sebebi olduğunu söylemeyelim?
καὶ μὴν οὐδὲ ἀσώματον ἀσωμάτου λέγοιτ’ ἂν εἶναι ποιητικὸν διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν· εἰ γὰρ ἀμφότερα τῆς αὐτῆς μετέσχε φύσεως, τί μᾶλλον τόδε τοῦδε ῥητέον αἴτιον ἢ τόδε τοῦδε;
9.216Geriye ya cismin cisimsizin ya da tersine cisimsizin cismin sebebi olduğunu söylemek kalır. Bu da yine imkânsızdır; çünkü etkileyenin etkide bulunabilmesi için etkilenen maddeye dokunması, etkilenen maddenin de etkilenebilmesi için ona dokunulması gerekir; cisimsiz ise tabiatı gereği ne dokunabilir ne de ona dokunulabilir.
λείπεται οὖν ἢ σῶμα ἀσωμάτου λέγειν αἴτιον ἢ ἀνάπαλιν ἀσώματον σώματος. ὅπερ πάλιν τῶν ἀδυνάτων· τό τε γὰρ ποιοῦν θιγεῖν ὀφείλει τῆς πασχούσης ὕλης, ἴνα ποιήσῃ, ἤ τε πάσχουσα ὕλη θιχθῆναι ὀφείλει, ἴνα πάθῃ, τὸ δὲ ἀσώματον οὔτε θιγεῖν οὔτε θιχθῆναι πέφυκεν.
9.217O halde ne cisim cisimsizin ne de cisimsiz cismin sebebidir. Bundan da hiçbir sebebin var olmadığı sonucu çıkar: Ne cisim cismin, ne cisimsiz cisimsizin, ne cisim cisimsizin, ne de tersine cisimsiz cismin sebebiyse ve bunların dışında bir şey yoksa, zorunlu olarak hiçbir şey sebep değildir.
τοίνυν οὐδὲ σῶμα ἀσωμάτου ἢ ἀσώματον σώματός ἐστιν αἴτιον. ᾧ ἕπεται τὸ μηδὲν ὑπάρχειν αἴτιον· εἰ γὰρ μήτε σῶμα σώματός ἐστιν αἴτιον μήτε ἀσώματον ἀσωμάτου μήτε σῶμα ἀσωμάτου μήτε ἐναλλάξ, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἔστι, κατ’ ἀνάγκην οὐδέν ἐστιν αἴτιον.
9.218Bazıları ortaya konan argümanın öncüllerini böyle daha yalın bir biçimde temellendirir; Ainesidemos ise bunlar için daha farklı olarak oluşa dair çıkmazlardan yararlanırdı.
Ἀφελέστερον μὲν οὖν οὕτω τινὲς παραμυθοῦνται τὰ τοῦ ἐκκειμένου λόγου λήμματα· ὁ δὲ Αἰνησίδημος διαφορώτερον ἐπ’ αὐτῶν ἐχρῆτο ταῖς περὶ τῆς γενέσεως ἀπορίαις.
9.219Ona göre cisim cismin sebebi olamaz. Çünkü böyle bir cisim ya Epikuros'un atomu gibi oluşmamıştır ya da alışılagelen şeyler gibi oluşmuştur; ya demir ve ateş gibi görünürdür ya da atom gibi görünmezdir. Hangisi olursa olsun hiçbir şey meydana getiremez.
τὸ γὰρ σῶμα τοῦ σώματος οὐκ ἂν εἴη αἴτιον, ἐπείπερ ἢ ἀγένητόν ἐστι τὸ τοιοῦτον σῶμα καθάπερ ἡ κατ Ἐπίκουρον ἄτομος, ἢ γενητὸν ὡς ἔθος, καὶ ἢ φανερὸν ὡς σίδηρος καὶ πῦρ, ἤ ἀφανὲς ὧς ἄτομος. ὅ τι δ’ ἂν ᾖ τούτων, οὐδὲν δύναται ποιεῖν.
9.220Çünkü ya kendi başına kalarak başka bir şey meydana getirir ya da başka bir şeyle birleşerek. Kendi başına kalarak kendisinden ve kendi tabiatından fazla bir şey meydana getiremez; başka bir şeyle birleşerek de daha önce var olmayan üçüncü bir şeyi ortaya çıkaramaz. Çünkü ne birin iki olması mümkündür ne de ikinin üçüncü bir şeyi ortaya çıkarması.
ἤτοι γὰρ καθ’ ἑαυτὸ μένον ἕτερόν τι ποιεῖ ἢ ἑτέρῳ συνελθόν. ἀλλὰ μένον μὲν καθ’ ἑαυτὸ πλεῖον αὐτοῦ καὶ τῆς οἰκείας φύσεως οὐκ ἂν δύναιτό τι ποιεῖν· συνελθὸν δὲ ἑτέρῳ τρίτον οὐκ ἂν δύναιτο ἀποτελεῖν, ὃ μὴ πρότερον ἐν τῷ εἶναι ὑπῆρχεν. οὔτε γὰρ τὸ ἓν γενέσθαι δύο δυνατόν ἐστιν, οὔτε τὰ δύο τρίτον ἀποτελεῖ.
9.221Bir, iki olabilseydi, ortaya çıkan iki şeyin her biri de bir olarak iki meydana getirirdi; dört şeyin her biri de bir olarak iki meydana getirir, sekizin her biri de aynı şekilde; böylece sonsuza kadar gider. Birden sonsuz sayıda şeyin oluştuğunu söylemek ise büsbütün saçmadır; o halde birden daha fazla bir şeyin doğduğunu söylemek de saçmadır.
εἰ γὰρ τὸ ‘ὲν δύο γενέσθαι δυνατὸν ἦν, καὶ ἑκάτερον τῶν γενομένων ‘ὲν ὂν δύο ἀποτελέσει, καὶ τῶν τεσσάρων ἕκαστον ‘ὲν ὂν δύο ποιήσει, καὶ ὁμοίως τῶν ὀκτὼ ἕκαστον, καὶ οὕτως εἰς ἄπειρον. παντελῶς δέ γε ἄτοπόν ἐστι τὸ ἐξ ἑνὸς ἄπειρα λέγειν γίνεσθαι· ἄτοπον ἄρα καὶ ἐκ τοῦ ἑνὸς λέγειν τι πλεῖον γεννᾶσθαι.
9.222Daha az şeyin bir araya gelerek daha çok şey meydana getirdiğini ileri süren de aynı durumdadır. Bir, bir başka birle birleşip üçüncüyü meydana getiriyorsa, üçüncü de ikiye eklenince dördüncüyü, dördüncü de üçe eklenince beşinciyi meydana getirecek ve bu yine sonsuza kadar gidecektir. O halde cisim cismin sebebi değildir.
τὰ δ’ αὐτὰ κἂν ἀξιῷ τις ἐκ τῶν ἡσσόνων κατὰ σύνοδον πλείονα ἀποτελεῖσθαι· εἰ γὰρ τὸ ὲν τῷ ἑνὶ συνελθὸν τρίτον ποιεῖ, καὶ τὸ τρίτον προσγενόμενον τοῖς δυσὶ τέταρτον ἀποτελέσει, καὶ τὸ τέταρτον προσγενόμενον τοῖς τρισὶ πέμπτον ἀποτελέσει, καὶ οὕτω πάλιν εἰς ἄπειρον. οὐκοῦν σῶμα μὲν σώματος οὐκ ἔστιν αἴτιον.
9.223Aynı sebeplerden cisimsiz de cisimsizin sebebi değildir; çünkü ne birden ne de birden çok şeyden daha fazla bir şey oluşabilir. Başka bir açıdan: Cisimsiz dokunulamaz bir tabiatta olduğundan ne etkide bulunabilir ne de etkilenebilir. Dolayısıyla cisimsiz cisimsizi de meydana getiremez.
καὶ μὴν οὐδὲ ἀσώματον ἀσωμάτου διὰ τὰς αὐτὰς αἰτίας· οὔτε γὰρ ἐξ ἑνὸς οὔτε ἐκ πλειόνων ἢ ἑνὸς γένοιτ’ ἂν τι πλεῖον. καὶ ἄλλως· ἀναφὴς φύσις καθεστὼς τὸ ἀσώματον οὔτε ποιεῖν οὔτε πάσχειν δύναται. ὥστε οὐδὲ ἀσώματον ἀσωμάτου ποιητικόν ἐστιν.
9.224Aynı şekilde tersi de olmaz, yani ne cisim cisimsizin ne de cisimsiz cismin sebebidir. Çünkü cisim cisimsizin tabiatını kendinde taşımaz, cisimsiz de cismin tabiatını içermez. Bu yüzden ikisinden hiçbiri ötekinden oluşamaz.
οὕτως δὲ οὐδὲ τὸ ἐναλλάξ, τουτέστι σῶμα ἀσωμάτου ἢ ἀσώματον σώματος. τό τε γὰρ σῶμα οὐκ ἔχει ἐν αὑτῷ τὴν τοῦ ἀσωμάτου φύσιν, τὸ τε ἀσώματον οὐκ ἐμπεριεῖχε τὴν τοῦ σώματος φύσιν. διόπερ οὐδέτερον ἐξ οὐδετέρου συστῆναι δυνατόν ἐστιν,
9.225Nasıl çınarda atın tabiatı bulunmadığı için çınardan at, atta insanın tabiatı bulunmadığı için de attan insan oluşmazsa, cisimde cisimsizin tabiatı bulunmadığı için cisimden de hiçbir zaman cisimsiz olmaz; tersine cisimsizden de cisim olmaz.
ἀλλ’ ὡς ἐκ πλατάνου οὐ γίνεται ἵππος διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐν τῇ πλατάνῳ τὴν τοῦ ἵππου φύσιν, οὐδὲ ἐξ ἵππου συνίσταται ἄνθρωπος διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐν τῷ ἵππῳ τὴν τοῦ ἀνθρώπου φύσιν, οὕτως οὐδὲ ἐκ σώματος ἔσται ποτ’ ἂν τὸ ἀσώματον διὰ τὸ μὴ εἶναι ἐν τῷ σώματι τὴν τοῦ ἀσωμάτου φύσιν, οὐδὲ ἀνάπαλιν ἐκ τοῦ ἀσωμάτου τὸ σῶμα.
9.226Üstelik biri ötekinin içinde bulunsa bile, biri yine ötekinden oluşmaz. Çünkü her biri zaten varsa ötekinden oluşmaz, zaten vardır; zaten var olan şey ise oluşmaz, çünkü oluş varlığa giden yoldur. O halde ne cisim cisimsizin ne de cisimsiz cismin sebebidir; bundan da hiçbir şeyin sebep olmadığı sonucu çıkar.
καίτοι κἂν ᾖ τὸ ἕτερον ἐν τῷ ἑτέρῳ, πάλιν οὐ γενήσεται τὸ ἕτερον ἐκ τοῦ ἑτέρου. εἰ γὰρ ὄν ἐστιν ἑκάτερον, ἐκ τοῦ ἑτέρου οὐ γίνεται, ἀλλ’ ἤδη ἔστιν ἐν τῷ εἶναι, ἤδη δὲ ὄν <ἐν> τῷ εἶναι οὐ γίνεται διὰ τὸ τὴν γένεσιν ὁδὸν ὑπάρχειν εἰς τὸ εἶναι. οὐδὲ σῶμα οὖν ἀσωμάτου ἢ ἀσώματον σώματός ἐστιν αἴτιον· ᾧ ἀκολουθεῖ τὸ μηδὲν εἶναι αἴτιον.
9.227Yine: Bir şey bir başka şeyin sebebiyse, ya duran durana, ya hareket eden hareket edene, ya hareket eden durana, ya da duran hareket edene sebeptir. Ama göstereceğimiz gibi ne duran durana duruşun sebebi olabilir, ne hareket eden hareket edene hareketin, ne duran hareket edene duruşun, ne de tersi;
Καὶ πάλιν· εἰ ἔστι τί τινος αἴτιον, ἤτοι τὸ μένον τοῦ μένοντος αἴτιόν ἐστιν ἢ τὸ κινούμενον τοῦ κινουμένου ἢ τὸ κινούμενον τοῦ μένοντος ἤ τὸ μένον τοῦ κινουμένου· οὔτε δὲ τὸ μένον τῷ μένοντι γένοιτ’ ἂν μονῆς αἴτιον, οὔτε τὸ κινούμενον τῷ κινουμένῳ κινήσεως, οὔτε τὸ μένον τῷ κινουμένῳ μονῆς, οὔτε ἐναλλάξ, ὡς παραστήσομεν·
9.228o halde sebep diye bir şey yoktur. Duran durana duruşun, hareket eden hareket edene hareketin sebebi olamaz, çünkü aralarında hiçbir fark yoktur. İkisi de eşit ölçüde duruyorsa ya da ikisi de eşit ölçüde hareket ediyorsa, birinin ötekine duruşun ya da hareketin sebebi olduğunu, ötekinin birinciye sebep olduğundan daha çok söyleyemeyiz. Biri hareket ettiği için ötekinin hareketinin sebebiyse, öteki de aynı şekilde hareket ettiğinden, birincisine hareket sağladığı söylenecektir. Örneğin tekerlek döner, tekerleği çeviren de hareket eder; tekerleği çevirenin tekerlek yüzünden hareket ettiğini söylemek, tersine tekerleğin onu çeviren yüzünden döndüğünü söylemekten neden daha doğru olsun? Biri hareket etmezse öteki de hareket etmeyecektir. Dolayısıyla sebep, varlığında sonucun meydana geldiği şeyse, sonuç ikisi de varken meydana geldiğine ve ne tekerlek ne de onu çeviren olmadan gerçekleştiğine göre, tekerleği çevirenin tekerleğin hareketine sebep olmasının, tekerleğin onu çevirenin hareketine sebep olmasından daha fazla olmadığını söylemek gerekir.
οὐκ ἄρα ἔστι τι αἴτ’ ἴον. τὸ μὲν οὖν μένον τῷ μένοντι μονῆς καὶ τὸ κινούμενον τῷ κινουμένῳ κινήσεως οὐκ ἂν ὑπάρχοι αἴτιον δι’ ἀπαραλλαξίαν. ἀμφοτέρων γὰρ ἐπ’ ἴσης μενόντων ἢ ἀμφοτέρων κατ’ ἴσον κινουμένων οὐ μᾶλλον τόδε τῷδε ἐροῦμεν εἶναι αἴτιον μονῆς καὶ κινήσεως ἢ τόδε τῷδε. εἰ γὰρ τὸ ἕτερον, ὅτι κινεῖται, τῷ ἑτέρῳ τῆς κινήσεως αἴτιον ὑπάρχει, ἐπεὶ καὶ τὸ ἕτερον ὡσαύτως κινεῖται, λεχθήσεται τῷ λοιπῷ κινήσεως εἶναι παρεκτικόν. οἶον κινεῖται ὁ τροχός, κινεῖται δὲ καὶ ὁ τροχηλάτης· τί οὖν μᾶλλον διὰ τὸν τροχὸν καὶ ὁ τροχηλάτης κινεῖται ἢ ἀνάπαλιν διὰ τὸν τροχηλάτην ὁ τροχός; εἴ γέ τοι τὸ ἕτερον μὴ κινοῖτο, οὐδὲ τὸ λειπόμενον κινήσεται. ὅθεν εἰ αἴτιόν ἐστιν οὗ παρόντος γίνεται τὸ ἀποτέλεσμα, μὰ, ἐπεὶ ἀμφοτέρων παρόντων γίνεται τὸ ἀποτέλεσμα καὶ οὔτε τοῦ τροχοῦ ἀπόντος τελειοῦται οὔτε τοῦ τροχηλάτου, ῥητέον μὴ μᾶλλον τὸν τροχηλάτην αἴτιον εἷναι τῆς κινήσεως τῷ τροχῷ ἢ τὸν τροχὸν τῷ τροχηλάτῃ.
9.229Yine sütun durur, üzerindeki taş kiriş de durur. Ama kirişin sütun yüzünden durduğunu söylemek, sütunun kiriş yüzünden durduğunu söylemekten daha doğru değildir; nitekim biri kaldırılınca öteki de çöker. Bu yüzden duranın durana duruşun, hareket edenin hareket edene hareketin sebebi olduğunu söyleyemeyiz.
καὶ πάλιν μένει ὁ στῦλος, μένει δὲ καὶ τὸ ἐπιστύλιον. ἀλλ’ οὐ μᾶλλον διὰ τὸν στῦλον ῥητέον μένειν τὸ ἐπιστύλιον ἢ διὰ τὸ ἐπιστύλιον τὸν στῦλον· τοῦ ἑτέρου γοῦν ἀρθέντος καὶ τὸ ἕτερον καταφέρεται. ὥστε τὸ μὲν μένον τῷ μένοντι μονῆς καὶ τὸ κινούμενον τῷ κινουμένω κινήσεως διὰ τοῦτο οὐκ ἂν εἴποιμεν αἴτιον.
9.230Aynı şekilde, tabiatlarının zıtlığı yüzünden ne duran hareket edene hareketin ne de hareket eden durana duruşun sebebidir. Soğuk, sıcağın özünü taşımadığı için hiçbir zaman ısıtamaz; sıcak da soğuğun özünü taşımadığı için hiçbir zaman soğutamaz. Aynı şekilde hareket eden de duranın özünü taşımadığı için hiçbir zaman duruşu meydana getiremez; tersi de öyledir.
ὡσαύτως δὲ οὐδὲ τὸ μένον τῷ κινουμένῳ κινήσεως ἢ τὸ κινούμενον τῷ μένοντι μονῆς δι’ ἐναντιότητα φύσεως· καθὰ γὰρ τὸ ψυχρὸν οὐκ ἔχον τὸν τοῦ θερμοῦ λόγον οὐδέποτε δύναται θερμαίνειν, καὶ ὡς τὸ θερμὸν μὴ ἔχον τὸν τοῦ ψυχροῦ λόγον οὐδέποτε δύνατ’ αἰ ψύχειν, οὕτως οὐδὲ τὸ κινούμενον, μὴ ἔχον τὸν τοῦ μένοντος λόγον, οὐδέποτε δύναται μονῆς εἷναι ποιητικόν, ἢ τὸ ἀνάπαλιν.
9.231Ama ne duran durana duruşun, ne hareket eden hareket edene hareketin, ne duran hareket edene hareket etmenin, ne de hareket eden durana durmanın sebebiyse ve bunların dışında düşünülebilecek başka bir şey yoksa, hiçbir sebebin var olmadığını söylemek gerekir.
ἀλλ’ εἴπερ οὔτε τὸ μένον τῷ μένοντι μονῆς ἐστιν αἴτιον οὔτε τὸ κινούμενον τῷ κινουμένῳ κινήσεως οὔτε τὸ μένον τῷ κινουμένῳ τοῦ κινεῖσθαι οὔτε τὸ κινούμενον τῷ μένοντι τοῦ μένειν, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἔστιν ἄλλο τι προσεπινοεῖν, λεκτέον μηδὲν ὑπάρχειν αἴτιον.
9.232Bunlara ek olarak: Bir şey bir başka şeyin sebebiyse, ya eşzamanlı olan eşzamanlı olanın, ya önceki sonrakinin, ya da sonraki öncekinin sebebidir. Ama göstereceğimiz gibi ne eşzamanlı olan eşzamanlı olanın, ne önceki sonrakinin, ne de sonraki öncekinin sebebidir; o halde sebep diye bir şey yoktur.
Πρὸς τούτοις, εἰ ἔστι τί τινος αἴτιον, ἤτοι τὸ ἅμα ὂν τοῦ ἅμα ὄντος ἐστὶν αἴτιον ἢ τὸ πρότερον τοῦ ὕστερον ἤ τὸ ὕστερον τοῦ πρότερον· οὔτε δὲ τὸ ἅμα ὂν τοῦ ἅμα ὄντος αἴτιόν ἐστιν οὔτε τὸ πρότερον τοῦ ὕστερον οὔτε τὸ ὕστερον τοῦ πρότερον, ὧς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα ἔστι τι αἴτιον.
9.233Eşzamanlı olan eşzamanlı olanın sebebi olamaz; çünkü ikisi birlikte var olur ve her biri eşit ölçüde var olduğundan, birinin ötekini doğurduğu, ötekinin onu doğurduğundan daha çok söylenemez.
τὸ μὲν οὖν ἅμα ὂν τοῦ ἅμα ὄντος οὐ δύναται τυγχάνειν αἴτιον διὰ τὸ συνυπάρχειν ἀμφότερα καὶ μὴ μᾶλλον τόδε τοῦδε γεννητικὸν ὑπάρχειν ἢ τόδε τοῦδε, ἑκατέρου τὴν ἴσην ὕπαρξιν ἔχοντος.
9.234Önceki de sonra oluşanı meydana getiremez. Çünkü sebep varken sebebi olduğu şey henüz yoksa, ne o, sebebi olduğu şeye sahip olmadığından artık sebeptir, ne de bu, kendisinin sonucu olduğu şey yanında bulunmadığından artık sonuçtur. Çünkü bunların her biri göreli şeylerdendir; göreli şeylerin ise zorunlu olarak birlikte var olması gerekir, biri önce, öteki sonra olamaz.
οὐδὲ τὸ πρότερον δὲ ἔσται τοῦ ὕστερον γενομένου ποιητικόν. εἰ γὰρ ὅτε ἔστι τὸ αἴτιον, οὔπω ἔστι τὸ οὗ ἐστιν αἴτιον, οὔτε ἐκεῖνο ἔτι αἴτιόν ἐστι, μὴ ἔχον τὸ οὗ αἴτιόν ἐστιν, οὔτε τοῦτο ἔτι ἀποτέλεσμα, μὴ συμπαρόντος αὐτῷ τοῦ οὗ ἀποτέλεσμά ἐστι· τῶν γὰρ πρός τι ἑκάτερόν ἐστι τούτων, καὶ τὰ πρός τι κατ’ ἀνάγκην δεῖ συνυπάρχειν ἀλλήλοις καὶ οὐ τὸ μὲν προηγεῖσθαι τὸ δὲ ὑστερεῖν.
9.235Geriye sonrakinin öncekinin sebebi olduğunu söylemek kalır. Bu ise saçmaların en saçmasıdır ve işleri tersyüz eden adamlara yakışır; çünkü sonucun onu meydana getirenden daha yaşlı olduğunu, bu yüzden de sonucu olduğu şeye sahip olmadığından hiç de sonuç olmadığını söylemek gerekecektir. Oğlun babasından yaşlı olduğunu, hasadın zaman bakımından ekimden önce geldiğini söylemek nasıl ahmaklıksa, henüz var olmayanın zaten var olanın sebebi olduğunu ileri sürmek de öyle saflıktır.
λείπεται οὖν τὸ ὕστερον λέγειν τοῦ προτέρου αἴτιον γίνεσθαι. ὅπερ ἐστὶν ἀτοπώτατον καὶ ἀνδρῶν τὰ πράγματα ἀναστρεφόντων· δεήσει γὰρ τὸ ἀποτέλεσμα πρεσβύτερον λέγειν τοῦ ποιοῦντος αὐτό, διὰ δὲ τοῦτο μηδ’ ὅλως ἀποτέλεσμα τυγχάνειν ὧς ἂν μὴ ἔχον τὸ οὗ ἐστιν ἀποτέλεσμα. ὅνπερ οὖν τρόπον ἠλίθιόν ἐστι τὸ λέγειν υἱὸν μὲν πατρὸς εἶναι πρεσβύτερον, ἄμητον δὲ σπόρου προήκειν τοῖς χρόνοις, οὕτως εὔηθες τὸ ἀξιοῦν τι] αἴτιον εἶναι τοῦ ἤδη ὄντος τὸ μήπω ὄν.
9.236Ama ne eşzamanlı olan eşzamanlı olanın, ne önceki sonrakinin, ne de sonraki öncekinin sebebiyse ve bunların dışında bir şey yoksa, sebep diye bir şey olmasa gerektir.
ἀλλ’ εἰ μήτε τὸ ἅμα ὂν τοῦ ἅμα ὄντος μήτε τὸ πρότερον τοῦ ὑστέρου μήτε τὸ ὕστερον τοῦ προτέρου ἐστὶν αἴτιον, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἔστιν, οὐκ ἂν εἴη τι αἴτιον.
9.237Ayrıca sebep diye bir şey varsa, ya kendi kendine yeterek ve yalnız kendi gücünü kullanarak bir şeyin sebebidir ya da bunun için etkilenen maddenin yardımına muhtaçtır; öyle ki sonuç ikisinin ortak birleşimiyle düşünülür.
Καὶ μὴν εἰ ἔστι τι αἴτιον, ἤτοι αὐτοτελῶς καὶ ἰδίᾳ μόνον προσχρώμενον δυνάμει τινός ἐστιν αἴτιον, ἤ συνεργοῦ πρὸς τοῦτο δεῖται τῆς πασχούσης ὕλης, ὥστε τὸ ἀποτέλεσμα κατὰ κοινὴν ἀμφοτέρων νοεῖσθαι σύνοδον.
9.238Kendi kendine yeterek ve kendi gücünü kullanarak bir şey yapacak tabiattaysa, kendisine ve kendi gücüne her zaman sahip olduğundan sonucu her zaman meydana getirmesi, kimi durumlarda yapıp kimi durumlarda boş durmaması gerekirdi.
καὶ εἰ μὲν αὐτοτελῶς καὶ ἰδίᾳ προσχρώμενον δυνάμει ποιεῖν τι πέφυκεν, ὤφειλε διὰ παντός ἑαυτὸ ἔχον καὶ τὴν ἰδίαν δύναμιν πάντοτε ποιεῖν τὸ ἀποτέλεσμα καὶ μὴ ἐφ’ ὧν μὲν ποιεῖν ἐφ’ ὧν δὲ ἀπρακτεῖν.
9.239Dogmatiklerden bazılarının dediği gibi sebep, mutlak ve bağımsız şeylerden değil de göreli şeylerdense —çünkü kendisi etkilenene göre, etkilenen de ona göre düşünülür— daha kötü bir sonuç ortaya çıkacaktır.
εἰ δέ, ὡς φασί τινες τῶν δογματικῶν, οὐ τῶν ἀπολελυμένων καὶ ἀφεστηκότων ἐστίν, ἀλλὰ τῶν πρός τι διὰ τὸ καὶ αὐτὸ πρὸς τῷ πάσχοντι θεωρεῖσθαι καὶ τὸ πάσχον πρὸς αὐτῷ, χεῖρόν τι ἀνακύψει.
9.240Çünkü biri ötekine göre düşünülüyorsa ve bunlardan biri etkileyen, öteki etkilenen ise, kavram tek olacak, ama iki ad, “etkileyen” ve “etkilenen” adlarını alacaktır. Bu yüzden etkin güç, etkilenen denen şeyden çok onda bulunuyor olmayacaktır. Çünkü o, etkilenen denen şey olmadan hiçbir şey yapamadığı gibi, etkilenen denen şey de onun varlığı olmadan etkilenemez.
εἰ γὰρ τὸ ἕτερον πρὸς τῷ ἑτέρῳ νοεῖται, ὧν τὸ μὲν ποιοῦν τὸ δὲ πάσχον, ἔσται μία μὲν ἔννοια, δυεῖν δ’ ὀνομάτων τεύξεται, τοῦ τε ποιοῦντος καὶ πάσχοντος· καὶ διά τοῦτο οὐ μᾶλλον ἐν αὐτῷ ἢ ἐν τῷ λεγομένῳ πάτι σχειν ἐγκείσεται ἡ δραστήριος δύναμις. ὡς γὰρ αὐτὸ οὐδὲν δύναται ποιεῖν χωρὶς τοῦ λεγομένου πάσχειν, οὕτως οὐδὲ τὸ λεγόμενον πάσχειν δύναται χωρὶς τῆς ἐκείνου παρουσίας πάσχειν.
9.241Dolayısıyla sonucu meydana getiren etkin gücün onda, etkilenende bulunduğundan daha çok bulunmadığı sonucu çıkar. Örneğin —söylenen şey bir örnekle açıklık kazanacaktır— ateş yanmanın sebebiyse, ya kendi kendine yeterek ve yalnız kendi gücünü kullanarak yanmayı meydana getirir ya da bunun için yanan maddenin yardımına muhtaçtır.
ὥσθ᾿ ἕπεται τὸ μὴ μᾶλλον ἐν αὐτῷ ἢ ἐν τῷ πάσχοντι ὑποκεῖσθαι τὴν δραστήριον τοῦ ἀποτελέσματος δύναμιν. οἷον (ἔσται γὰρ σαφὲς τὸ λεγόμενον ἐπὶ ὑποδείγματος), εἴπερ τὸ πῦρ καύσεως ἐστιν αἴτιον, ἤτοι αὐτοτελῶς καὶ τῇ ἰδίᾳ μόνον προσχρώμενον δυνάμει καύσεως ἐστι ποιητικόν, ἢ συνεργοῦ δεῖται πρὸς τοῦτο τῆς καιομένης ὕλης.
9.242Kendi kendine yeterek ve kendi tabiatıyla yetinerek yanmayı meydana getiriyorsa, kendi tabiatına her zaman sahip olduğundan her zaman yakması gerekirdi. Ama her zaman yakmaz; kimi şeyleri yakar, kimilerini yakmaz. O halde kendi kendine yeterek ve kendi tabiatını kullanarak yakmaz.
καὶ εἰ μὲν αὐτοτελῶς καὶ τῇ ἰδίᾳ φύσει ἀρκούμενον ποιεῖ τῆν καῦσιν, ἐχρῆν καὶ πάντοτε ἔχον αὐτὸ τὴν ἰδίαν φύσιν διὰ παντὸς καίειν. οὐχὶ δὲ πάντοτε καίει, ἀλλὰ τινὰ μὲν καίει τινὰ δὲ οὐ καίει· οὐκ ἄρα αὐτοτελῶς καὶ τῇ ἰδίᾳ φύσει προσχρώμενον καίει.
9.243Yanan odunların elverişliliğiyle birlikte yakıyorsa, yanmanın sebebinin odunların elverişliliği değil de ateş olduğunu nereden çıkarıyoruz? Çünkü ateş yokken yanma olmadığı gibi, odunların elverişliliği yokken de yanma olmaz. Bu bakımdan ateş, kendisi varken sonuç meydana geldiği, yokken gelmediği için sebepse, elverişlilik de aynı iki gerekçeyle sebep olacaktır.
εἰ δὲ σὺν τῇ ἐπιτηδειότητι τῶν καιομένων ξύλων, πόθεν ἔχομεν λέγειν, ὅτι αὐτό ἐστι τῆς καύσεως αἴτιον, ἀλλ᾿ οὐχ ἡ ἐπιτηδειότης τῶν ξύλων; ὃν γὰρ τρόπον μὴ ὄντος αὐτοῦ οὐ γίνεται καῦσις, οὕτω καὶ τῆς ἐπιτηδειότητος τῶν ξύλων ἀπούσης οὐ γίνεται καῦσις. ταύτῃ τε, εἰ αὐτό ἐστιν αἴτιον, ὅτι παρόντος αὐτοῦ γίνεται τὸ ἀποτέλεσμα καὶ ἀπόντος οὐ γίνεται, ἔσται καὶ ἡ ἐπιτηδειότης δι᾿ ἑκάτερον τούτων αἴτιον.
9.244Delta ile iotadan oluşan “di” hecesinde, bu hecenin meydana gelmesinin sebebinin delta olduğunu ama iotanın sebep olmadığını söyleyen nasıl saçma konuşuyorsa, yanma heceye, ateş ve odunlar da harflere benzediğine göre, ateşin yanmanın sebebi olduğunu ama odunların hiç de sebep olmadığını söyleyen de son derece saçma konuşur. Çünkü yanma ne ateş olmadan ne de odunlar olmadan meydana gelir; tıpkı hecenin delta ya da iota olmadan meydana gelmemesi gibi.
ὥσπερ οὖν τῆς “δι” συλλαβῆς ἔκ τε τοῦ δέλτα καὶ ἰῶτα συνεστώσης ἄτοπός ἐστιν ὁ λέγων αἴτιον μὲν τοῦ ἀποτελεῖσθαι τὴν τοιαύτην συλλαβὴν τὸ δέλτα, οὐκ αἴτιον δὲ τὸ ἰῶτα, οὕτω συλλαβῇ μὲν ἐοικότος τοῦ καίεσθαι, στοιχείῳ δὲ τοῦ πυρὸς καὶ τῶν ξύλων, ἀτοπώτατός ἐστιν ὁ τὸ μὲν πῦρ αἴτιον λέγων τοῦ καίεσθαι, τὰ δὲ ξύλα μηδαμῶς. οὔτε γὰρ δίχα τοῦ πυρὸς οὔτε χωρὶς τῶν ξύλων γίνεται τὸ καίεσθαι, καθάπερ οὐδὲ ἡ συλλαβὴ χωρὶς τοῦ δέλτα ἤ τοῦ ἰῶτα.
9.245Bu yüzden yine, sebep bir şeyi ne kendi kendine yeterek ne de etkilenenin elverişliliğiyle birlikte meydana getiriyorsa, sebep hiçbir şeyi meydana getirmez.
ὅθεν πάλιν εἰ μήτε αὐτοτελῶς ποιητικόν τινός ἐστι τὸ αἴτιον μήτε σὺν ἐπιτηδειότητι τοῦ πάσχοντος, οὐδενὸς ποιητικόν ἐστι τὸ αἴτιον.
9.246Ayrıca sebep varsa ya tek bir etkin güce sahiptir ya da birçok güce. Ama göstereceğimiz gibi tek bir güce sahip olamaz, öğreteceğimiz gibi birçok güce de; o halde sebep diye bir şey yoktur.
Ἔτι εἰ ἔστι τὸ αἴτιον, ἤτοι μίαν ἔχει τὴν δραστήριον δύναμιν ἢ πολλάς· οὔτε δὲ μίαν ἔχειν δύναται, ὡς παραστήσομεν, οὔτε πολλάς, ὡς διδάξομεν· οὐκ ἄρα τι ἔστιν αἴτιον.
9.247Tek bir güce sahip değildir; çünkü tek bir güce sahip olsaydı her şeyi farklı biçimlerde değil aynı biçimde etkilemesi gerekirdi. Oysa örneğin güneş Etiyopya taraflarını yakar, bizim bölgeleri ısıtır, Hyperboreoslar'ı ise yalnızca aydınlatır; çamuru katılaştırır, mumu eritir; giysileri ağartır, bizim tenimizi karartır, bazı meyveleri kızartır; bize görmenin, gece gezen kuşlara, örneğin baykuşlara ve yarasalara ise görememenin sebebi olur. Dolayısıyla tek bir güce sahip olsaydı her şeyde aynı şeyi yapması gerekirdi; ama her şeyde aynı şeyi yapmaz; o halde tek bir güce sahip değildir.
μίαν μὲν γὰρ οὐκ ἔχει δύναμιν, ἐπείπερ εἰ μίαν εἶχεν, ὤφειλε πάντα ὁμοίως διατιθέναι καὶ μὴ διαφερόντως. οἷον ὁ ἥλιος καίει μὲν τὰ περὶ τὴν Αἰθιοπίαν μέρη, θάλπει δὲ τὰ πρὸς ἡμᾶς, καταυγάζει δὲ μόνον τοὺς Ὑπερβορέους, καὶ πήττει μὲν τὸν πηλόν, τήκει δὲ τὸν κηρόν, καὶ λευκαίνει μὲν τὰ ἐσθήματα, μελαίνει δὲ τὴν ἡμετέραν ἐπιφάνειαν, ἐρυθαίνει δὲ καρπούς τινας, καὶ ἡμῖν μὲν τοῦ ὁρᾶν αἴτιος γίνεται, τοῖς νυκτινόμοις δὲ τῶν ὀρνίθων, οἷον γλαυξὶ καὶ νυκτερίσι, τοῦ μὴ ὁρᾶν. ὥστε εἰ μίαν εἶχε δύναμιν, ὤφειλε ταὐτὸν ἐπὶ πάντων ποιεῖν· οὐχὶ δὲ ταὐτὸν ἐπὶ πάντων ποιεῖ· οὐκ ἄρα μίαν ἔχει δύναμιν.
9.248Birçok güce de sahip değildir; çünkü o zaman bu güçlerin hepsinin her şey üzerinde etkide bulunması, örneğin her şeyi yakması, her şeyi eritmesi ya da her şeyi katılaştırması gerekirdi. Ne tek bir güce ne de birçok güce sahipse, hiçbir şeyin sebebi olamaz.
καὶ μὴν οὐδὲ πολλάς, ἐπεὶ ἐχρῆν πάσας ἐπὶ πάνtvn ἐνεργεῖν, οἷον πάντα φλέγειν ἢ πάντα χεῖν ἢ πάντα πηγνύναι. εἰ δὲ μήτε μίαν ἔχει δύναμιν μήτε πολλάς, οὐκ ἂν εἴη τινὸς αἴτιον.
9.249Evet, ama dogmatikler buna şöyle cevap vermeyi âdet edinmişlerdir: Aynı sebepten doğan sonuçlar, etkilenen şeylere ve uzaklıklara göre farklılaşır; güneşte olduğu gibi. Güneş Etiyopyalılara yakın olduğu için onları yakıyor, bizden orta bir uzaklıkta olduğu için bizi ısıtıyor, Hyperboreoslar'dan ise çok uzakta olduğu için onları hiç ısıtmayıp yalnızca aydınlatıyor görünür;
Ναί, ἀλλ’ εἰώθασι πρὸς τοῦτο ὑποτυγχάνειν οἱ δογματικοί, λέγοντες ὅτι παρά τὰ πάσχοντα καὶ τὰ διαστήματα πέφυκεν ἐξαλλάσσεσθαι τὰ γινόμενα ὑπὸ τοῦ αὐτοῦ αἰτίου ἀποτελέσματα, καθάπερ τοῦ ἡλίου. σύνεγγυς μὲν γὰρ ὢν τοῖς Αἰθίοψιν ἔοικε καίειν, μετρίως δὲ ἡμῶν ἀφεστηκὼς στηκὼς θάλπειν, πολὺ δὲ τῶν Ὑπερβορέων κεχωρισμένος θάλπει μὲν οὐδαμῶς, καταυγάζει δὲ μόνον·
9.250çamuru, topraklı kısmındaki suyu buharlaştırarak katılaştırır; mumu ise çamurun özelliğine sahip olmadığı için eritir.
καὶ πήττει μὲν τὸν πηλὸν τὸ ὑδατῶδες τοῦ γεώδους ἐξατμίζων, τήκει δὲ τὸν κηρὸν διὰ τὸ μὴ ἔχειν τὴν τοῦ πηλοῦ ἰδιότητα.
9.251Bu cevabı verenler, etkileyenin etkilenenden ayrı bir şey olmadığını bize neredeyse hiç direnmeden teslim etmiş olurlar. Çünkü mumun erimesi güneş yüzünden değil de mumun tabiatına özgü nitelik yüzünden oluyorsa, mumun erimesinin sebebinin ikisinden biri olmadığı, ancak ikisinin, yani güneşle mumun bir araya gelmesi olduğu açıktır. Sonucu, yani erimeyi ikisinin birleşmesi meydana getiriyorsa, mumun güneş yüzünden eridiğini söylemek güneşin mum yüzünden erittiğini söylemekten daha doğru değildir. Böylece iki şeyin birleşmesinden doğan bir sonucu ikisine birden değil de yalnız birine yüklemek saçmadır.
οἱ δὴ χρώμενοι τῇ τοιαύτῃ ὑποτεύξει σχεδὸν ἀμάχως ἡμῖν συγχωροῦσι τὸ μὴ ἕτερον εἶναι τοῦ πάσχοντος τὸ ποιοῦν. εἰ γὰρ οὐ διὰ τὸν ἥλιον γίνεται ἡ τῆξις τοῦ κηροῦ, ἀλλὰ διὰ τὴν ἰδιότητα τῆς περὶ τὸν κηρὸν φύσεως, φανερὸν ὡς οὐδὲ τὸ ἕτερον αἴτιόν ἐστι τῆς τήξεως τῷ κηρῷ, ἡ δὲ ἀμμόνον φοτέρων συνέλευσις, τοῦ τε ἡλίου καὶ τοῦ κηροῦ. τῆς δὲ ἀμφοτέρων συνόδου ποιούσης τὸ ἀποτέλεσμα, τουτέστι τὴν τῆξιν, οὐ μᾶλλον διὰ τὸν ἥλιον ὁ κηρὸς τήκεται ἢ διὰ τὸν κηρὸν ὁ ἥλιος τήκει. οὕτω τε ἄτοπον τὸ ἐκ συνόδου δυεῖν γινόμενον ἀποτέλεσμα μὴ τοῖς δυσὶν ἀνατιθέναι, τῷ δὲ ἑτέρῳ μόνῳ προσμαρτυρεῖν.
9.252Ayrıca bir şey bir başka şeyin sebebiyse, ya etkilenen maddeden ayrıdır ya da onunla birliktedir. Ama göstereceğimiz gibi ne ondan ayrı olarak ne de onunla birlikte olarak maddenin etkilenmesinin sebebi olabilir; o halde hiçbir şey bir başka şeyin sebebi değildir.
Καὶ μὴν εἰ ἔστι τί τινος αἴτιον, ἤτοι κεχώρισται τῆς πασχούσης ὕλης ἢ σύνεστιν αὐτῇ· οὔτε δὲ κεχωρισμένον αὐτῆς δύναται τυγχάνειν αἴτιον τοῦ πάσχειν αὐτὴν οὔτε συνὸν αὐτῇ, καθὼς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα ἔστι τί τινος αἴτιον.
9.253Maddeden ayrıysa, kendisine göre sebep denen madde yanında bulunmadığından doğrudan doğruya ne kendisi sebeptir ne de etkileyen yanında bulunmadığından madde etkilenir.
καὶ δὴ κεχωρισμένον μὲν αὐτῆς αὐτόθεν οὔτε αὐτὸ αἴτιόν ἐστι, μὴ παρούσης τῆς πρὸς ἣν λέγεται αἴτιον, οὔτε ἐκείνη πάσχει, μὴ συμπαρόντος τοῦ ποιοῦντος.
9.254Biri ötekiyle bir araya geliyorsa, sebep denen şey ya yalnızca etkide bulunur, etkilenmez ya da hem etkide bulunur hem etkilenir. Hem etkide bulunup hem etkileniyorsa ikisi de hem etkileyen hem etkilenen olacaktır: O etkide bulunduğu ölçüde madde etkilenen, madde etkide bulunduğu ölçüde de o etkilenen olacaktır. Böylece etkileyen etkilenen olmaktan daha çok etkileyen olmayacak, etkilenen de etkileyen olmaktan daha çok etkilenen olmayacaktır; bu ise saçmadır.
εἰ δὲ συνδυάζει τὸ ἕτερον τῷ ἑτέρῳ, ἤτοι αὐτὸ μόνον ποιεῖ τὸ λεγόμενον αἴτιον ὑπάρχειν, οὐχὶ δὲ πάσχει, ἢ ποιεῖ ἅμα καὶ πάσχει. καὶ εἶ μὲν ἅμα ποιεῖ καὶ πάσχει, ἑκάτερον ἔσται ποιοῦν τε καὶ πάσχον· ᾗ μὲν γὰρ αὐτὸ ποιεῖ, ἔσται πάσχουσα ἡ ὕλη, ᾗ δὲ ἡ ὕλη ποιεῖ, ἔσται ἐκεῖνο τὸ πάσχον. καὶ οὕτως οὐ μᾶλλον τὸ ποιοῦν γενήσεται ποιοῦν ἢ πάσχον, καὶ τὸ πάσχον οὐ μᾶλλον ἔσται πάσχον ἢ ποιοῦν· ὅπερ ἄτοπον.
9.255Etkide bulunuyor ama karşılığında etkilenmiyorsa, ya salt temasla, yani yüzeyden etkide bulunur ya da içine yayılarak. Dışarıdan çarpıp etkilenen maddeye yalnızca yüzeyiyle değiyorsa hiçbir şey yapamayacaktır; çünkü yüzey cisimsizdir, cisimsiz ise tabiatı gereği ne etkide bulunabilir ne etkilenebilir.
εἰ δὲ ποιεῖ μέν, οὐκ ἀντιπάσχει δέ, ἤτοι κατὰ ψιλὴν ψαῦσιν, τουτέστι τὴν κατ᾿ ἐπιφάνειαν, ποιεῖ, ἢ κατὰ διάδοσιν. καὶ ἔξωθεν μὲν προσπίπτον καὶ κατὰ ψιλὴν τὴν ἐπιφάνειαν παραβαλλόμενον τῇ πασχούσῃ ὕλῃ οὐ δυνήσεταί τι ποιεῖν· ἡ γὰρ ἐπιφάνεια ἀσώματός ἐστιν, τὸ δ᾿ ἀσώματον οὔτε ποιεῖν οὔτε πάσχειν πέφυκεν.
9.256O halde maddeye yalnızca yüzeyiyle değen sebep ona hiçbir şey yapamayacaktır. İçine yayılarak etkide bulunması da mümkün değildir. Çünkü ya katı cisimlerin içinden ya da ancak düşünülebilen, hissedilemeyen birtakım gözeneklerden geçecektir. Katı cisimlerin içinden geçemez,
οὐκ ἄρα κατὰ ψιλὴν παραβαλλόμενον τὴν ἐπιφάνειαν τὸ αἴτιον τῇ ὕλῃ τι ποιεῖν δυνήσεται. καὶ μὴν οὐδὲ κατὰ διάδοσιν οἷόν τέ ἐστιν αὐτὸ δρᾶν. ἤτοι γὰρ διὰ στερεῶν σωμάτων διίξεται ἢ διὰ νοητῶν τινῶν καὶ ἀναισθήτων πόρων. ἀλλὰ διὰ μὲν στερεῶν σωμάτων οὐκ ἂν φέροιτο·
9.257çünkü cisim cismin içinden geçemez. Bazı gözeneklerden geçiyorsa, gözenekleri sınırlayan yüzeylere çarparak etkide bulunması gerekir. Ama yüzeyler cisimsizdir, cisimsizin de etkide bulunması ya da etkilenmesi makul değildir. O halde sebep içine yayılarak da etkide bulunmaz. Bundan da onun hiç sebep olmadığı sonucu çıkar.
σῶμα γὰρ διὰ σώματος οὐ δύναται χωρεῖν. εἰ δὲ διὰ πόδὲ ρων τινῶν, ὀφείλει ταῖς περιγραφούσαις τοὺς πόρους ἐπιφανείαις προσπῖπτον ποιεῖν. ἀλλ’ αἱ γε ἐπιφάνειαί εἰσιν ἀσώματοι, καὶ τὸ ἀσώματον οὔτε ποιεῖν οὔτε πάσχειν εὔλογόν ἐστιν. τοίνυν οὐδὲ κατὰ διάδοσιν ποιεῖ τὸ αἴτιον. ᾧ ἕπεται τὸ μηδ’ ὅλως αἴτιον αὐτὸ τυγχάνειν.
9.258Temastan yola çıkarak hem etkileyen hem de etkilenen hakkında daha genel bir çıkmaz da ortaya koymak mümkündür. Bir şeyin etkide bulunması ya da etkilenmesi için dokunması ya da ona dokunulması gerekir; ama göstereceğimiz gibi hiçbir şey ne dokunabilir ne de ona dokunulabilir; o halde ne etkileyen ne de etkilenen vardır.
Ἔνεστι δὲ καὶ ἀπὸ τῆς ἁφῆς κοινότερον τῷ τε ποιοῦντι καὶ τῷ πάσχοντι ἐπαπορεῖν. ἴνα γάρ τι ποιήσῃ ἤ πάθῃ, ὀφείλει θιγεῖν ἤ θιχθῆναι· οὐδὲν δὲ οὔτε θιγεῖν οὔτε θιχθῆναι δύναται, καθὼς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα ἔστιν ἢ τὸ ποιοῦν ἢ τὸ πάσχον.
9.259Çünkü bir şey bir başka şeye değiyor ve dokunuyorsa, ya bütün bütüne ya parça parçaya ya bütün parçaya ya da parça bütüne değer. Ama öğreteceğimiz gibi ne parça parçaya, ne bütün bütüne, ne bütün parçaya, ne de tersine parça bütüne değer; o halde hiçbir şey bir başka şeye değmez. Hiçbir şey hiçbir şeye değmiyorsa ne etkilenen ne de etkileyen vardır.
εἰ γὰρ ἅπτεταί τί τινος καὶ θιγγάνει, ἤτοι ὅλον ὅλου ἅπτεται ἤ μέρος μέρους ἢ ὅλον μέρους ἢ μέρος ὅλου· οὔτε δὲ μέρος μέρους οὔτε ὅλον ὅλου οὔτε ὅλον μέρους οὔτε ἐναλλὰξ ἅπτεται, καθὼς διδάξομεν· οὐκ ἄρα τί τινος ἅπτεται. καὶ εἰ μηδὲν μηδενὸς ἅπτεται, οὔτε τὸ πάσχον ἔστιν οὔτε τὸ ποιοῦν.
9.260Akla göre bütün bütüne değmez; çünkü bütün bütüne değiyorsa bu bir dokunma değil, ikisinin birleşmesi olur ve iki cisim tek bir cisim hâline gelir. Zira derinlikteki kısımlarıyla da birbirlerine dokunmaları gerekir, çünkü bu kısımlar da bütünün parçalarıdır.
ὅλον μὲν οὖν ὅλου οὐχ ἅπτεται κατὰ λόγον· εἰ γὰρ ὅλον ὅλου ἅπτεται, οὐ θίξις ἔσται ἀλλὰ ἕνωσις ἀμφοτέρων, καὶ τὰ δύο σώματα ‘ὲν ἔσται σῶμα, διὰ τὸ καὶ τοῖς κατὰ βάθος ὀφείλειν τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου θιγγάνειν διὰ τὸ καὶ ταῦτα τοῦ ὅλου καθεστάναι μέρη.
9.261Parçanın parçaya dokunması da mümkün değildir. Çünkü parça, bütüne olan ilişkisi bakımından parça olarak düşünülür, kendi sınırları bakımından ise bir bütündür. Bu yüzden yine ya bu bütün olarak öteki parçanın bütününe ya da parçasıyla onun bir parçasına değecektir. Bütüne bütün olarak değiyorsa birleşecek ve ikisi tek bir cisim olacaktır; parçasıyla parçaya değiyorsa, o parça da kendi sınırları bakımından bütün olarak düşünüldüğünden ya bütün olarak parçanın bütününe ya da bir parçasıyla bir parçanın bir parçasına değecektir; böylece sonsuza kadar gider. O halde parça da parçaya değmez. Bütün de parçaya değmez.
καὶ μὴν οὐδὲ μέρος μέρους θιγγάνειν δυνατόν ἐστιν. τὸ γὰρ μέρος κατὰ μὲν τὴν πρὸς τὸ ὅλον σχέσιν νοεῖται μέρος, κατὰ δὲ τὴν ἴδιον περιγραφήν ἐστιν ὅλον, πάλιν τε διὰ ταύτην τὴν αἰτίαν ἤτοι τὸ ὅλον μέρος τοῦ ὅλου μέρους ἅψεται ἢ μέρος μέρους. καὶ εἰ μὲν ὅλον ὅλου, ὅλου, ἑνωθήσεται καὶ ἀμφότερα ὲν γενήσεται σῶμα· εἰ δὲ μέρει μέρους, ἐκεῖνο πάλιν τὸ μέρος κατ’ ἰδίαν περιγραφὴν ὅλον νοούμενον ἤτοι ὅλον ὅλου τοῦ μέρους ἅψεται ἤ μέρει τινί τινος μέρους, καὶ οὕτως εἰς ἄπειρον. οὐ τοίνυν οὐδὲ μέρος μέρους ἅπτεται. καὶ μὴν οὐδὲ ὅλον μέρους.
9.262Çünkü bütün parçaya değiyorsa, bütün parçayla birlikte daralarak parça olacak, parça da bütün boyunca uzanarak bütün olacaktır; zira parçaya eşit olan parçanın oranına, bütüne eşit olan da bütünün oranına sahiptir. Bütünü parça yapmak ya da parçanın bütüne eşit olduğunu ileri sürmek ise büsbütün akıl dışıdır. O halde bütün parçaya da değmez.
εἰ γὰρ τὸ ὅλον τοῦ μέρους ἅψεται, ἔσται καἰ τὸ ὅλον συνυποστελλόμενον τῷ μέρει μέρος καὶ τὸ μέρος ἀντιπαρεκτεινόμενον τῷ ὅλῳ ὅλον· τὸ γὰρ ἴσον τῷ μέρει τὴν τοῦ μέρους εἶχεν ἀναλογίαν, καὶ τὸ ἴσον τῷ ὅλῳ τὴν τοῦ ὅλου. τελέως δὲ ἀπερρωγός ἐστιν ἢ τὸ ὅλον ποιεῖν μέρος ἢ τὸ μέρος ἴσον ἀξιοῦν εἶναι τῷ ὅλῳ. τοίνυν οὐδὲ τὸ ὅλον τοῦ μέρους ἅπτεται.
9.263Başka bir açıdan: Bütün parçaya değiyorsa, kendisinden hem küçük hem büyük olacaktır; bu ise öncekinden de kötüdür. Çünkü bütün parçayla aynı yeri kaplıyorsa parçaya eşit olacak, ona eşit olunca da kendisinden küçük olacaktır; tersine parça bütün boyunca uzanıyorsa onunla aynı yeri kaplayacak, bütünle aynı yeri kaplayınca da kendisinden büyük olacaktır.
καὶ ἄλλως, εἰ τὸ ὅλον τοῦ μέρους ἅπτεται, ἔσται ἑαυτοῦ μικρότερον καὶ πάλιν ἑαυτοῦ μεῖζον· ὅπερ ἐστὶ τοῦ προτέρου χεῖρον. τό τε γὰρ ὅλον εἰ τὸν αὐτὸν ἐπιλαμβάνει τόπον τῷ μέρει, ἴσον ἔσται τῷ μέρει, ἴσον δὲ τούτῳ γενόμενον μικρότερον ἑαυτοῦ ἔσται· καὶ ἀνάπαλιν τὸ μέρος εἰ ἀντιπαρεκτείνεται τῷ ὅλῳ, τὸν αὐτὸν ἐφέξει τούτῳ τόπον, τῷ δὲ ὅλῳ τὸν αὐτὸν ἐπεσχηκὸς τόπον ἔσται μεῖζον ἑαυτοῦ.
9.264Tersi için de aynı argüman geçerlidir: Bütün, az önce hesapladığımız sebeplerle parçaya değemiyorsa, parça da bütüne değemeyecektir. Dolayısıyla ne bütün bütüne, ne parça parçaya, ne bütün parçaya, ne de tersine parça bütüne değiyorsa, hiçbir şey hiçbir şeye değmez. Bu yüzden de ne bir şey bir başka şeyin sebebi olacak ne de bir şey bir başka şey tarafından etkilenecektir.
ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τῆς ἀναστροφῆς ἐστι λόγος· εἰ γὰρ μὴ δύναται τὸ ὅλον τοῦ μέρους ἅπτεσθαι διὰ τἀς μικρῷ πρόσθεν (§ 262) ἐπιλογισθείσας αἰτίας, οὐδὲ τὸ μέρος δυνήσεται τοῦ ὅλου ἅπτεσθαι. ὅθεν εἰ μήτε τὸ ὅλον τοῦ ὅλου ἅπτεται μήτε τὸ μέρος τοῦ μέρους μήτε τὸ ὅλον τοῦ μέρους μήτε ἐναλλάξ, οὐδὲν οὐδενὸς ἅπτεται. διὰ δὲ τοῦτο οὔτε αἴτιόν τί τινος ὑπάρξει, οὔτε πάσχον τι ὑπό τινος.
9.265Bunlara ek olarak, bir şey bir başka şeye değiyorsa, ya araya bir şey —örneğin bir gözenek ya da bir çizgi— girerek ona değer ya da araya hiçbir şey girmeden. Araya bir şey giriyorsa, değdiği söylenen şeye değil, ikisinin arasındakine değecektir; ikisinin arasında hiçbir şey yokken biri ötekine değiyorsa, bu dokunma değil, ikisinin birleşmesi olacaktır.
Πρὸς τούτοις τε, εἰ ἅπτεταί τί τινος, ἤτοι μεσολαβούμενον ὑπό τινος, οἷον πόρου ἢ γραμμῆς, ἅψεταί τινος, ἢ ὑπ᾿ οὐδενὸς μεσολαβούμενον. καὶ εἰ μὲν ὑπό τινος μεσολαβοῖτο, οὐχ ἅψεται οὗ λέγεται ἅπτεσθαι, ἀλλὰ τοῦ μεταξὺ ἀμφοτέρων· εἰ δὲ μηδενὸς ἁπαξαπλῶς μεταξὺ ἀμφοτέρων ὄντος τὸ ἕτερον τοῦ ἑτέρου ἅψεται, ἕνωσις ἔσται ἀμφοτέρων ἀλλ᾿ οὐ θίξις.
9.266O halde bu şekilde de hiçbir şey bir başka şeye değmez. Dolayısıyla etkileyenin ve etkilenenin düşünülebilmesi için önce bir şeyin bir başka şeye değdiğinin kabul edilmesi gerekiyorsa ve hiçbir şeyin hiçbir şeye değmediği gösterilmişse, ne etkileyenin ne de etkilenenin var olduğunu söylemek gerekir. Etkileyen sebep böylece hem tek başına hem de etkilenenle birlikte çıkmaza düşer;
τοίνυν οὐδὲ ταύτῃ τί τινος ἅπτεται. ὅθεν εἴπερ, ἴνα νοηθῇ τὸ ποιοῦν καὶ τὸ πάσχον, δεῖ προωμολογῆσθαι τὸ ὅτι <τί> τινος ἅπτεται, δέδεικται δὲ μηδὲν μηδενὸς ἁπτόμενον, λεκτέον μήτε τὸ ποιοῦν μήτε τὸ πάσχον ὑπάρχειν. Τὸ μὲν οὖν ποιοῦν αἴτιον οὕτω καὶ κατ᾿ ἰδίαν καὶ κοινῇ μετὰ τοῦ πάσχοντος ἀπορεῖται·
9.267etkilenen hakkındaki öğreti de tek başına çıkmazdadır. Çünkü bir şey etkileniyorsa, ya var olan etkilenir ya da var olmayan. Ama göstereceğimiz gibi ne var olan etkilenir, hatırlatacağımız gibi ne de var olmayan;
ἄπορος δέ ἐστι κατ’ ἰδίαν καὶ ὁ περὶ τοῦ πάσχοντος λόγος. εἰ γὰρ πάσχει τι, ἤτοι τὸ ὂν πάσχει τι ἢ τὸ μὴ ὄν· οὔτε δὲ τὸ ὂν πάσχει τι, ὧς παραστήσομεν, οὔτε τὸ μὴ ὄν, ὧς ὑπομνήσομεν·
9.268o halde hiçbir şey etkilenmez. Var olan etkilenmez; çünkü var olduğu ve kendi tabiatını taşıdığı ölçüde etkilenmez. Var olmayan da hiç var olmadığı için etkilenemez. Var olmak ve var olmamak dışında da bir şey yoktur; o halde hiçbir şey etkilenmez. Örneğin Sokrates ya var iken ölür ya da yok iken.
οὐκ ἄρα πάσχει τι. τὸ μὲν οὖν ὂν οὐ πάσχει· ἐφ’ ὅσον γὰρ ὄν ἐστι καὶ τὴν ἰδίαν φύσιν ἔχει, οὐ πάσχει· τὸ δὲ μὴ ὂν τῷ μηδ’ ὅλως ὑπάρχειν οὐκ ἂν πάθοι. παρὰ δὲ τὸ εἷναι καὶ μὴ εἶναι οὐδὲν ἔστιν· οὐκ ἄρα πάσχει τι. οἷον ὁ Σωκράτης ἤτοι ὢν θνῄσκει ἢ μὴ ὤν.
9.269Çünkü iki zaman vardır: Biri onun var olduğu ve yaşadığı, öteki var olmadığı, yok olmuş olduğu zaman. Bu yüzden zorunlu olarak bunlardan birinde ölmesi gerekir. Var olup yaşarken ölmez, çünkü elbette yaşamaktadır. Ölmüşken de ölmez, çünkü o zaman iki kez ölmüş olur; bu ise saçmadır.
δύο γὰρ οὗτοι χρόνοι, εἶς μὲν ὁ καθ’ ὃν ἔστι καὶ ζῇ, ἕτερος δὲ καθ’ ὃν οὐκ ἔστιν ἀλλ’ ἔφθαρται· διόπερ ἐξ ἀνάγκης ὀφείλει κατὰ τὸν ἕτερον τούτων θνῄσκειν. ὅτε μὲν οὖν ἔστι καὶ ζῇ, οὐ θνῄσκει· ζῇ γὰρ δήπουθεν· θανὼν δὲ πάλιν οὐ θνῄσκει, ἐπεὶ δὶς ἔσται θνῄσκων, ὅπερ ἄτοπον.
9.270O halde Sokrates ölmez. Onun için geçerli olan argüman etkilenen için de geçerlidir. Çünkü ne var olan, var olduğu ve baştaki varlığına göre düşünüldüğü ölçüde etkilenebilir, ne de var olmayan, çünkü o hiç var olmamıştır;
οὐ τοίνυν θνῄσκει Σωκράτης. οἷος δ’ ἔστιν ἐπὶ τούτου λόγος, τοιοῦτος καὶ ἐπὶ τοῦ πάσχοντος. οὔτε γὰρ τὸ ὂν δύναται πάσχειν ἐφ’ ὅσον ὄν ἐστι καὶ κατὰ τὴν ἀρχῆθεν ὑπόστασιν νοεῖται, οὔτε τὸ μὴ ὄν· ἀρχὴν γὰρ οὐχ ὑφέστηκεν·
9.271o halde hiçbir şey etkilenmez. Daha açık söylersek: Var olan, var olduğu sırada etkileniyorsa, aynı şeyde aynı anda zıtlar bulunacaktır; ama aynı şeyde aynı anda zıtlar bulunmaz; o halde var olan, var olduğu sırada etkilenmez. Örneğin var olan tabiatça sert olsun ve demirde gördüğümüz gibi yumuşatılarak etkilensin. Sert ve var iken yumuşatılamaz; çünkü sertken yumuşatılıyorsa
οὐκ ἄρα πάσχει τι. καὶ ἔτι τρανότερον, εἴπερ γε τὸ ὄν, ὅτε ὄν ἐστι, πάσχει, ἔσται τἀναντία ὑφ᾿ ἓν ἐν τῷ αὐτῷ· οὐχὶ δέ γε τἀναντία ὑφ’ ὲν περὶ τῶ αὐτῷ συνίσταται· οὐκ ἄρα πάσχει τὸ ὄν, ὅτε ὄν ἐστιν. οἷον ἔστω τὸ ὂν τῇ φύσει σκληρὸν εἶναι καὶ πάσχειν μαλακυνόμενον, καθάπερ ἐπὶ τοῦ σιδήρου θεωροῦμεν. οὐκοῦν ὅτε μὲν σκληρόν ἐστι καὶ ὄν, οὐ δύναται μαλακύνεσθαι, ἐπεὶ εἰ μαλακύνεται ὅτε σκληρόν ἐστιν,
9.272aynı şeyde aynı anda zıtlar bulunacak: Var olduğu ölçüde sert, var iken etkilendiği ölçüde de yumuşak olacaktır. Ama aynı şey aynı anda hem sert hem yumuşak olarak düşünülemez;
ἔσται τἀναντία περὶ τῷ αὐτῷ ὑφ’ ἔν, καὶ ᾗ μὲν καθέστηκεν ὄν, ἔσται σκληρόν, ἡ δὲ πάσχει ὂν ὑπάρχον, ἔσται μαλακόν. οὐ δύναται δὲ τὸ αὐτὸ ὑφ’ ‘ὲν καὶ σκληρὸν καὶ μαλακὸν νοεῖσθαι·
9.273o halde var olan, var olduğu sırada etkilenemez. Aynı argüman beyaz ve siyah renk için de geçerlidir. Var olan, var olduğu ölçüde beyaz olsun ve siyaha dönerek etkilensin. Var olan ve beyaz olan şey beyazken etkileniyor sayılırsa, zıtları araz olarak taşıyarak siyah olacaktır; bu ise saçmadır. O halde var olan, var olduğu ölçüde etkilenecek tabiatta değildir.
οὐ δύναται ἄρα τὸ ὄν, ὅτε ὄν ἐστι, πάσχειν. ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ λευκοῦ καὶ ἐπὶ μέλανος χρώματος. ἔστω γὰρ τὸ ὄν, ᾗ ὄν ἐστι, λευκὸν εἶναι καὶ πάσχειν αὐτὸ μέλαν γινόμενον. οὐκοῦν εἰ τὸ ὄν, ὅ ἐστι καὶ λευκόν, τότε ἀξιοῦται πάσχειν ὅτε λευκόν ἐστι, μέλαν ἔσται συμβεβηκότα ἔχον τὰ ἐναντία· ὅπερ ἄτοπον. οὐ τοίνυν τὸ ὄν, ἐφ᾿ ὅσον ὄν ἐστι, πάσχειν πέφυκεν.
9.274Bunlara ek olarak, var olanın var olduğu sırada etkilendiğini söylersek, bir şey oluşmadan önce oluşmuş olacaktır; ama hiçbir şey oluşmadan önce oluşmuş olmaz; o halde var olan, var olduğu sırada etkilenmez.
πρὸς τούτοις, εἰ λέγοιμεν τὸ ὄν, ὅτε ὄν ἐστι, πάσχειν, ἔσται τι πρὶν γεγονέναι γεγονός· οὐδὲν δέ ἐστι πρὶν γεγονέναι γεγονός· οὐκ ἄρα τὸ ὄν, ὅτε ὄν ἐστι, πάσχει.
9.275Çünkü var olan sertse, var olduğu ölçüde serttir, yumuşak değildir. Yumuşaksa, yumuşak olmadan önce yumuşak olacaktır: Var olduğu ölçüde serttir ve henüz yumuşak değildir; var olduğu sırada etkilendiği kabul edildiği ölçüde ise yumuşak olmadan önce yumuşak olacaktır. Bu ise saçmadır; o halde var olanın var olduğu ölçüde etkilendiği söylenemez.
εἰ γὰρ σκληρόν ἐστι τὸ ὄν, ἐφ᾿ ὅσον ὄν ἐστι, σκληρόν ἐστι καὶ οὐ μαλακόν· εἰ δὲ μαλακόν, πρὸ τοῦ γεγονέναι μαλακὸν ἔσται μαλακόν. ᾗ μὲν γὰρ ὄν ἐστι, σκληρόν ἐστι καὶ οὔπω μαλακόν· ᾗ δὲ ὅτε ὄν ἐστι τότε ἀξιοῦται πάσχειν, πρὶν γεγονέναι μαλακὸν γενήσεται μαλακόν. ἄτοπον δέ γε τὸ τοιοῦτον· οὐκ ἄρα τὸ ὄν, ἐφ᾿ ὅσον ὄν ἐστι, πάσχειν ῥητέον.
9.276Aynı şekilde var olmayan da var olmadığı sırada etkilenmez; çünkü var olmayanda hiçbir araz bulunmaz, hiçbir arazı olmayanda da etkilenmek bulunmaz. O halde var olmayan da etkilenmez. Ne var olan ne de var olmayan etkileniyorsa ve bunların dışında bir şey yoksa, etkilenen hiçbir şey yoktur.
ὡσαύτως δὲ οὐδὲ τὸ μὴ ὄν, ὅτε μὴ ὄν τῷ γὰρ μὴ ὄντι οὐδὲν συμβέβηκεν, ᾧ δὲ μηδὲν συμβέβηκεν, οὐδὲ τὸ πάσχειν συμβέβηκεν· τοίνυν οὐδὲ τὸ μὴ ὂν πάσχει τι. εἰ δὲ μήτε τὸ ὂν μήτε τὸ μὴ ὂν πάσχει τι καὶ παρὰ ταῦτα οὐδὲν ἔστιν, οὐδὲν ἔστι τὸ πάσχον.
9.277Ayrıca etkilenen bir şey varsa, ya eklemeyle etkilenir ya çıkarmayla ya da başkalaşma ve değişmeyle. Ama göstereceğimiz gibi ne ekleme ne çıkarma ne de değişme ve başkalaşma vardır; o halde hiçbir şey etkilenmez.
Καὶ μὴν εἰ ἔστι τι τὸ πάσχον, ἤτοι κατὰ πρόσθεσιν πάσχει ἢ κατὰ ἀφαίρεσιν ἢ κατὰ ἑτεροίωσιν καὶ μεταβολήν· οὔτε δὲ πρόσθεσίς τις ἔστιν οὔτε ἀφαίρεσις οὔτε μεταβολὴ καὶ ἑτεροίωσις, ὡς ὑποδείξομεν· οὐκ ἄρα πάσχει τι.
9.278Kelimelerde bu üç yolla birtakım değişimler olur: “kōbios” (kayabalığı) kelimesinden ilk hece çıkarılınca başka bir kelime, “bios” (hayat) ortaya çıkar; buna aynı hece eklenince önceki kelime yeniden oluşur; harflerin yer değiştirmesiyle de “arkhōn” (yönetici) kelimesi “Kharōn” olur. Aynı şekilde cisimlerin de üç yolla etkilendiği söylenebilir: ya çıkarmayla ya eklemeyle ya da başkalaşmayla;
καθὰ γὰρ ἐπὶ τῶν ὀνομάτων κατὰ τούτους τοὺς τρεῖς τρόπους γίνονταί τινες μεταπτώσεις, καὶ τοῦ μὲν “κωβιός” ὀνόματος ἀφαιρεθείσης τῆς πρώτης συλλαβῆς γίνεται ἕτερον ὄνομα “βίος”, καὶ τούτῳ προστεθείσης τῆς αὐτῆς συλλαβῆς συνίσταται τὸ πρότερον ὄνομα, καὶ παρὰ ἐναλλαγὴν στοιχείων, ὡς τὸ “ἄρχων” ὄνομα γένεται “Χάρων”, οὕτω καὶ τὰ σώματα λεχθείη ἂν πάσχειν τριχῶς, ἤτοι κατὰ ἀφαίρεσιν ἢ κατὰ πρόσθεσιν ἢ κατὰ ἑτεροίωσιν,
9.279çıkarmayla, örneğin eriyip azalan şeyler; eklemeyle, örneğin büyüyen şeyler; dönüşümle, örneğin sağlıktan hastalığa geçen şeyler. Hiçbir şeyden hiçbir şeyin çıkarılmadığı, hiçbir şeye hiçbir şeyin eklenmediği ve hiçbir şeyin hiçbir şeyden başka bir şeye dönüşmediği gösterilirse, etkilenen hiçbir şeyin olmadığı doğrudan kurulmuş olacaktır.
κατὰ ἀφαίρεσιν μὲν οἷον τὰ φθίνοντα, κατὰ πρόσθεσιν δὲ οἷον τὰ αὐξόμενα, κατὰ τροπὴν δὲ ὡς τὰ ἐξ ὑγείας εἰς νόσον μεταπίπτοντα. ἐὰν οὖν δειχθῇ, ὅτι οὐδὲν οὐδενὸς ἀφαιρεῖται, καὶ ὅτι οὐδὲν οὐδενὶ προστίθεται, καὶ ὅτι οὐδὲν ἀπ’ οὐδενὸς μετατίθεται, αὐτόθεν ἔσται κατεσκευασμένον τὸ μηδὲν εἷναι τὸ πάσχον.
9.280İlk olarak çıkarma yolunu ele alalım. Bir şeyden bir şey çıkarılıyorsa, ya cisimden cisim ya cisimsizden cisimsiz ya cisimsizden cisim ya da cisimden cisimsiz çıkarılır. Ama göstereceğimiz gibi ne cisimden cisim, ortaya koyacağımız gibi ne cisimsizden cisimsiz, kanıtlayacağımız gibi ne de cisimsizden cisim ya da cisimden cisimsiz çıkarılır;
λέγωμεν δὲ ἐν πρώτοις περὶ τοῦ κατὰ ἀφαίρεσιν τρόπου. Εἰ γὰρ ἀφαιρεῖταί τι ἀπό τινος, ἤτοι σῶμα ἀπὸ σώματος ἀφαιρεῖται ἢ ἀσώματον ἀπὸ ἀσωμάτου ἢ σῶμα ἀπὸ ἀσωμάτου ἢ ἀσώματον ἀπὸ σώματος· οὔτε δὲ σῶμα ἀπὸ σώματος ἀφαιρεῖται, ὧς δείξομεν, οὔτε ἀσώματον ἀπὸ ἀσωμάτου, καθὼς παραστήσομεν, οὔτε σῶμα ἀπὸ ἀσωμάτου ἢ ἀσώματον ἀπὸ σώματος, ὧς καταστησόμεθα·
9.281o halde hiçbir şeyden hiçbir şey çıkarılmaz. Cisimsizden cisimsiz çıkarılması imkânsızdır; çünkü bir şeyden çıkarılan şey dokunulmaz değildir, cisimsiz ise dokunulmaz olduğundan çıkarılmaya ve ayrılmaya elvermez.
οὐκ ἄρα ἀφαιρεῖταί τι τινός. ἀσώματον μὲν οὖν ἀπὸ ἀσωμάτου ἀφαιρεθῆναι τῶν ἀδυνάτων ἐστίν· τὸ γὰρ ἀφαιρούμενον ἀπό τινος οὐκ ἔστιν ἀθιγές, τὸ δὲ ἀσώματον ἀθιγὲς ὂν οὐ παρέχει αὑτὸ πρὸς ἀφαίρεσιν καὶ χωρισμόν.
9.282Bu yüzden matematikçiler de verilen bir doğruyu ikiye bölmekten söz ederken boş konuşurlar. Çünkü bize çizim tahtasında gösterilen doğrunun hissedilir bir uzunluğu ve genişliği vardır; onların düşündüğü doğru çizgi ise genişliksiz bir uzunluktur. Dolayısıyla çizim tahtasında gösterilen şey çizgi olamaz; onu bölmeye girişenler de var olan çizgiyi değil, var olmayanı bölerler.
ἔνθεν καὶ ματαιάζουσιν οἱ μαθηματικοί, ὅταν λέγωσι τὴν δοθεῖσαν εὐθεῖαν δίχα τεμεῖν. ἡ γὰρ ἡμῖν ἐπὶ τοῦ ἄβακος δεικνυμένη εὐθεία αἰσθητὸν ἔχει μῆκος καὶ πλάτος, ἡ δὲ ὐπ’ αὐτῶν νοουμένη εὐθεῖα γραμμὴ μῆκός ἐστιν ἀπλατές. καὶ ἡ ἐπὶ τοῦ ἄβακος δεικνυμένη οὐκ ἂν εἴη γραμμή, καὶ οἱ ἐπιβαλλόμενοι ταύτην τέμνειν οὐ τὴν οὖσαν γραμμὴν ἀλλὰ τὴν μὴ οὖσαν τέμνουσιν.
9.283Ya da başka türlü: Onlara göre çizgi noktalardan oluşmuş olarak düşünüldüğüne göre, eşit parçalara böldüklerini söyledikleri bir doğru çizgi tek sayıda, örneğin dokuz noktadan oluşsun. Bunu bölerken ya beşinci noktayı, yani iki yandaki dörder noktanın arasında kalan noktayı bölecekler ya da parçalardan birini dört, ötekini beş noktadan oluşturacaklar. Beşinci noktayı böldüklerini söyleyemezler; çünkü onlara göre nokta parçasızdır, parçasız olanın parçalara bölündüğünü düşünmek de imkânsızdır. Geriye çizginin parçalarından birini dört, ötekini beş noktadan oluşturmak kalır; bu da yine saçmadır ve onların amacına aykırıdır: Verilen doğru çizgiyi epistēmē'ye uygun biçimde eşit parçalara böleceklerini vaat ederler, ama onu eşit olmayan parçalara bölerler.
ἤ καὶ ἄλλως· ἐπεὶ κατ’ αὐτοὺς ἡ γραμμὴ ἐκ στιγμῶν συνεστῶσα νοεῖται, ἔστω τις εὐθεῖα γραμμή, ἣν λέγουσιν εἰς ἴσα τέμνειν, ἐκ περισσῶν συνεστῶσα στιγμῶν, οἷον ἐννέα. ἀλλὰ ταύτην γε τέμνοντες ἢ τὴν πέμπτην διελοῦσι στιγμήν, φημὶ δὲ τὴν μεταξὺ τῶν τεσσάρων καὶ τεσσάρων νοουμένην, ἢ τῶν τμημάτων τὸ μὲν τεττάρων ποιήσουσι στιγμῶν τὸ δὲ πέντε. τὴν μὲν οὖν πέμπτην στιγμὴν οὐκ ἂν φαῖεν τέμνειν· ἀμερὴς γάρ ἐστι κατ’ αὐτούς, καὶ τὸ ἀμερὲς ἀδύνατον νοεῖν εἰς μέρη διαιρούμενον. λείπεται ἄρα τῶν τῆς γραμμῆς τμημάτων τὸ μὲν τεσσάρων ποιεῖν στιγμῶν τὸ δὲ πέντε, ὃ πάλιν ἐστὶν ἅτ’ ὀπὸν καὶ παρὰ τὴν πρόθεσιν αὐτῶν· ὑπισχνοῦνται μὲν γὰρ ἐπιστημονικῶς τὴν δοθεῖσαν εὐθεῖαν γραμμὴν εἰς ἴσα διαιρεῖν τμήματα, διαιροῦσι δὲ αὐτὴν εἰς ἄνισα.
9.284Aynı argüman daire için de düşünülsün. Daireyi şöyle tarif ederler: Tek bir çizgiyle çevrelenmiş düzlem bir şekil; merkezden çevreye çizilen bütün doğrular birbirine eşittir. Sonra bunlara dayanarak daireyi ikiye bölmek bir problem olarak konur. Bu ise imkânsızdır. Çünkü dairenin tam ortası olan merkez, daire ikiye bölünürken ya kendisi de ikiye bölünür ya da parçalardan birine katılır.
ὁ δὲ αὐτὸς καὶ ἐπὶ τοῦ κύκλου λόγος νοείσθω. φασὶ γὰρ κύκλον εἶναι σχῆμα ἐπίπεδον ὑπὸ μιᾶς γραμμῆς περιεχόμενον, ἀφ᾿] οὗ πᾶσαι αἱ ἀπὸ τοῦ κέντρου πρὸς τὴν περιφέρειαν ἐκβαλλόμεναι εὐθεῖαι ἴσαι εἰσὶν ἀλλήλαις. εἶτα ἐπὶ τούτοις πρόβλημά ἐστι τὸν κύκλον δίχα τεμεῖν· ὅπερ ἐστὶν ἀδύνατον. τὸ γὰρ κέντρον, ὅπερ παντὸς τοῦ κύκλου μεσαίτατόν ἐστιν, ἤτοι δίχα τέμνεται κατὰ τὴν τοῦ κύκλου διχοτόμησιν ἢ τῷ ἑτέρῳ προσμερίζεται τμήματι.
9.285Ama merkezin ikiye bölünmesi imkânsızdır; çünkü parçasız olanın parçalara ayrıldığı nasıl düşünülebilir? Parçalardan birine katılıyorsa parçalar eşit olmaz ve daire tam ortadan bölünmez.
ἀλλὰ δίχα μὲν τμηθῆναι τῶν ἀδυνάτων· πῶς γὰρ οἶόν τε τὸ ἀμερὲς ἐπινοεῖν μεριζόμενον; εἰ δὲ τῷ ἑτέρῳ προσμερίζεται τμήματι, ἄνισα γίνεται τὰ τμήματα καὶ ὁ κύκλος οὐ μέσος διαιρεῖται.
9.286Ayrıca çizgiyi ya da daireyi bölen şey ya cisimdir ya cisimsiz. Cisim olduğu nasıl düşünülebilir? Çünkü bölünen şey, yani çizgi ve daire, cisimsizdir ve hislerimizle kavranamaz. Böyle olunca da cisim tarafından bölünemez; çünkü cisim tarafından bölünen şeyin etkilenmesi ve ona dokunulması gerekir, cisimsiz ise tabiatı gereği ne dokunabilir ne de ona dokunulabilir. Dolayısıyla çizginin bir cisim tarafından bölündüğünü ve dairenin ayrıldığını düşünmek mümkün değildir. Cisimsiz bir şey tarafından da bölünemez.
τό τε τέμνον τὴν γραμμὴν ἢ τὸν κύκλον ἤτοι σῶμά ἐστιν ἢ ἀσώματον. ἀλλὰ σῶμα μὲν πῶς <ἂν> ἐπινοηθείη; γὰρ καὶ ἀσώματον καὶ ἀνυπόπτωτον ἡμῖν τὸ τεμνόμενον, τουτέστιν ἡ γραμμὴ καὶ ὁ κύκλος. τοιοῦτο δὲ ὂν οὐκ ἂν τμηθείη ὑπὸ σώματος· τὸ γὰρ ὑπὸ σώματος τεμνόμενον παθεῖν δεῖ καὶ θιχθῆναι, τὸ δὲ ἀσώματον οὔτε θιγεῖν οὔτε θιχθῆναι πέφυκεν. ὥστε οὐκ ἔνεστι νοῆσαι] ὑπὸ σώματος τεμνομένην τὴν γραμμὴν καὶ διαιρούμενον τὸν κύκλον ἐπινοῆσαι. καὶ μὴν οὐδὲ ὑπὸ ἀσωμάτου τινός.
9.287Çünkü çizgiyi ya da daireyi ayıran şey cisimsizse, ya nokta noktayı böler ya da çizgi çizgiyi. Ama ne nokta noktayı ne de çizgi çizgiyi bölebilir.
εἰ γὰρ ἀσώματόν ἐστι τὸ διαιροῦν τὴν γραμμὴν ἢ τὸν κύκλον, ἤτοι στιγμὴ στιγμὴν τέμνει ἤ γραμμὴ γραμμήν. οὔτε δὲ στιγμὴ τὴν στιγμὴν οὔτε γραμμὴ τὴν γραμμὴν οἴα τέ ἐστι τέμνειν,
9.288Nokta noktayı bölemez, çünkü ikisi de parçasızdır: Ne bölen noktanın bölmeye yarayacak bir şeyi vardır ne de bölünen noktanın bölüneceği parçaları.
ἀλλὰ στιγμὴ μὲν τὴν στιγμὴν οὐκ ἂν τέμοι, ἐπεὶ ἑκατέρα ἐστὶν ἀμερής, καὶ οὔτε ἡ τέμνουσα ἔχει οἷς τεμεῖ οὔτε ἡ τεμνομένη τὰ εἰς ἃ τμηθήσεται.
9.289Çizgi de çizgiyi bölemez. Çünkü bölen çizgi bölünen çizgiyle ister eğik ister dik birleşsin, zorunlu olarak kendi bir noktasıyla bölünen çizgideki bir noktaya birleşmelidir. Birleşen nokta da bölünen çizgideki nokta da parçasız olduğundan hiçbir bölünme olmayacaktır; çünkü bölen, parçasız olduğu için bölmeye, bölünen de hiçbir parçası olmadığı için bölünmeye elverişli değildir.
γραμμὴ δὲ τὴν γραμμὴν πάλιν οὐκ ἂν διαιροίη. ἐάν τε γὰρ πλαγίως ἐπιζευχθῇ, ἐάν τε ὀρθίως ἡ τέμνουσα τῇ τεμνομένη, κατ’ ἀνάγκην ὀφείλει στιγμῇ ἑαυτῆς ἐπιζεύγνυσθαι τῇ κατὰ τὴν διαιρουμένην γραμμὴν στιγμῇ. ἀμεροῦς <μὲν> οὖν οὔσης καὶ τῆς ἐπιζευγνυμένης, δὲ καὶ τῆς ἐν τῇ τεμνομένῃ, οὐ γενήσεταί τις διαίρεσις διὰ τὸ μήτε τὴν τέμνουσαν εὐφυῶς ἔχειν πρὸς τὸ τέμνειν, οὖσαν ἀμερῆ, μήτε τὴν τεμνομένην πρὸς τὸ τέμνεσθαι τῷ παντὸς ἐστερῆσθαι μέρους.
9.290Bölen şeyin bölünen çizgideki iki noktanın arasına düşerek çizgiyi böldüğü de söylenemez; bu, daha önce söylenenlerden de saçmadır. Bir kere çizgi kesintisiz olduğundan, bölenin iki noktanın arasına düşmesi imkânsızdır; bölenin bir noktaya denk geldiğini düşünmek zorunludur.
καὶ μὴν οὐδ’ ἔνεστι λέγειν, ὅτι τὸ τέμνον τὴν γραμμὴν μεταξὺ δυεῖν στιγμῶν τῶν ἐν τῇ τεμνομένη γραμμῇ πῖπτον τέμνει τὴν γραμμήν. τοῦτο γὰρ τῶν προειρημένων ἐστὶν ἀτοπώτερον. πρῶτον μὲν γὰρ ἐν συνεχείᾳ γραμμῆς ἀδύνατόν ἐστι μέσον πεσεῖν πέρας, ἀλλ’ ἀνάγκη κατὰ στιγμῆς φερόμενον νοεῖν τὸ τέμνον.
9.291Sonra, bölenin bölünen çizgideki iki noktanın arasına düşerek çizgiyi böldüğü kabul edilse bile, geometricilerin başına daha kötüsü gelecektir. Çünkü çizgiyi oluşturan noktalar ya aralarına dışarıdan bir nokta almayacak kadar bitişiktir ya da onlardan oluşan şey tek ve kesintisiz bir çizgi olmayacaktır.
εἶτα κἂν συγχωρηθῇ μεταξὺ δυεῖν στιγμῶν τῶν ἐν τῇ τεμνομένῃ γραμμῇ φερόμενον τὸ τέμνον τέμνειν τὴν γραμμήν, χεῖρόν τι ἀναδύσεται τοῖς γεωμέτραις. αἱ γὰρ συνθετικαὶ τῆς γραμμῆς στιγμαὶ ἤτοι οὕτως εἰσὶ συνεχεῖς ὧς μὴ παραδέχεσθαι μεταξὺ ἀλλήλων ἔξωθέν τινα στιγμήν, ἢ οὐκ ἔσται ἡ ἐξ αὐτῶν σύνθετος συνεχὴς καὶ μία γραμμή.
9.292Eğer aralarında bir noktalık yer bile düşünülemeyecek kadar bitişiklerse, bölen şeyin çizgiyi ikiye ayırabilmesi için iki şeyden biri gerekir: ya bölenin denk geldiği noktanın ikiye ayrıldığını düşünmeliyiz ya da, bu imkânsız olduğundan, çizgiyi oluşturan noktaların geri çekilip yer ve aralık açtığını, kâh bu yana kâh öbür yana sıkıştığını. Bunların ikisi de saçmadır.
εἰ δ’ οὕτως εἰσὶ συνεχεῖς ὧς ἀνεπινόητον ἔχειν μεταξὺ ἀλλήλων τόπον στιγμῆς, ἴνα τὸ τέμνον διχάζῃ τὴν γραμμήν, δυεῖν θάτερον, ἢ τὴν στιγμὴν δεῖ τὴν καθ’ ἧς φέρεται νοεῖν διχαζομένην, ἢ τούτου ἀδυνάτου καθεστῶτος τὰς ὑποκειμένας στιγμὰς τῆς γραμμῆς νοεῖν ὑπαναχωρούσας καὶ τόπον καὶ διάστασιν παρεχομένας, τοτὲ μὲν ἐπὶ τόδε τὸ μέρος συστελλομένων, τοτὲ δὲ ἐπὶ τόδε, ὧν ἑκάτερόν ἐστιν ἄτοπον·
9.293Çünkü daha önce açıkladığımız gibi nokta parçasız olduğu için bölünemez; bölünen çizgideki noktalar da geri çekilecek tabiatta değildir, zira hareketsizdirler. Demek ki cisimsiz olan ne başka bir cisimsizden çıkarılır ne de çıkarmaya elverir.
οὔτε γὰρ στιγμή, καθὼς προπαρεμυθησάμεθα, τέμνεσθαι δύναται τῷ ἀμετέμνη ῥῆς ὑπάρχειν, οὔτε αἱ ἐν τῇ τεμνομένῃ γραμμῇ στιγμαὶ ὑπαναχωρεῖν πεφύκασιν· ἀκίνητοι γάρ εἰσιν. τοίνυν καὶ τὸ ἀσώματον οὔτε ἀφαιρεῖται ἀπό τινος ἀσωμάτου οὔτε ἐπιδέχεται τὴν ἀφαίρεσιν.
9.294Geometriciler sözü duyulur çizgilere ve dairelere, yani tahta üzerinde görülenlere getirip bir şeyden bir şeyin çıkarıldığını göstermek isteseler de bunu yapamazlar. Çünkü ne çizginin ya da dairenin bütününden ne de bir parçasından yapılan bir çıkarma düşünülebilir; bunu, biraz ileride bölünen cisimler üzerine araştırmaya girdiğimizde (§ 331 vd.) göstereceğiz. Şimdilik kısaca
κἂν ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν δὲ γραμμῶν καὶ κύκλων, τουτέστι τῶν ἐπὶ τοῦ ἄβακος βλεπομένων, θέλωσι στήσαντες τὸν λόγον οἱ γεωμέτραι διδάσκειν τί τινος ἀφαιρούμενον, οὐ δυνήσονται· οὔτε γὰρ ἀφ’ ὅλης τῆς γραμμῆς ἢ ἀφ’ ὅλου τοῦ κύκλου δύναταί τις ἀφαίρεσις γενομένη νοεῖσθαι οὔτε ἀπὸ μέρους, ὡς μικρὸν ὕστερον προβάντος τοῦ λόγου διδάξομεν (§ 331 sqq.), ὅταν εἰς τὴν περὶ τῶν τεμνομένων σωμάτων ζήτης ἱν συγκαταβαίνωμεν. Νῦν δὲ συντόμως δειχθέντος,
9.295hiçbir cisimsizin başka bir cisimsizden çıkarılamayacağı gösterildiğine göre, geriye şu üç şıktan birini söylemek kalıyor: cisim cisimden ayrılır, ya cisimsiz cisimden ya da cisim cisimsizden.
ὅτι οὐδὲν ἀσώματον οὐδενὸς ἀσωμάτου ἀφαιρεῖσθαι δύναται, λείπεται λέγειν ἢ σῶμα ἀπὸ σώματος χωρίζεσθαι ἢ ἀσώματον ἀπὸ σώματος ἢ σῶμα ἀπὸ ἀσωμάτου.
9.296Ama cismin cisimsizden çıkarılması baştan akla sığmaz; cisimsizin cisimden ayrılması da imkânsızlardandır. Çünkü çıkaranın çıkarılana dokunması gerekir; cisimsiz ise dokunulmazdır ve dokunmanın imkânsız olduğu gösterilmiştir. Öyleyse cisimsiz de cisimden asla ayrılamaz. Bir de şöyle: bir şeyden ayrılan, ayrıldığı şeyin bir bakıma parçasıdır; cisimsiz ise cismin parçası olamaz.
ἀλλὰ σῶμα μὲν ἀπὸ ἀσωμάτου ἀφαιρεῖσθαι αὐτόθεν ἐστὶν ἀδιανόητον, ἀσώματον δὲ ἀπὸ σώματος χωρίζεσθαι τῶν ἀδυνάτων· θιγεῖν γὰρ δεῖ τοῦ ἀφαιρουμένου τὸ ἀφαιροῦν, ἀθιγὲς δέ ἐστι τὸ ἀσώματον καὶ ἀδύνατος δέδεικται ἡ θίξις· ὥστε οὐδὲ ἀσώματον σώματος χωρισθείη ποτ’ ἄν. καὶ ἄλλως· τὸ χωριζόμενόν τινος οἱονεὶ μέρος ἐστὶ τοῦ ἀφ’ οὗ χωρίζεται, τὸ δὲ ἀσώματον τοῦ σώματος οὐκ ἂν εἴη μέρος.
9.297Cisim de cisimden çıkarılamaz. Çünkü cisim cisimden çıkarılıyorsa ya eşit eşitten çıkarılır ya da eşitsiz eşitsizden. Ama göstereceğimiz gibi eşit eşitten çıkarılamaz, hatırlatacağımız gibi eşitsiz de eşitsizden çıkarılamaz. Demek ki cisim cisimden çıkarılmaz.
καὶ μὴν οὐδὲ σῶμα σώματος δύναται ἀφαιρεῖσθαι. εἰ γὰρ σῶμα ἀπὸ σώματος ἀφαιρεῖται, ἤτοι τὸ ἴσον ἀπὸ τοῦ ἴσου ἀφαιρεῖται ἢ τὸ ἄνισον ἀπὸ τοῦ ἀνίσου· ἀλλ’ οὔτε τὸ ἴσον ἀπὸ τοῦ ἴσου ἀφαιρεῖσθαι δύναται, ὡς διδάξομεν, οὔτε τὸ ἄνισον ἀπὸ τοῦ ἀνίσου, ὧς ὑπομνήσομέν· οὐκ ἄρα σῶμα ἀπὸ σώματος ἀφαιρεῖται.
9.298Eşit eşitten çıkarılamaz, mesela arşından arşın; çünkü bu bir çıkarma değil, alttaki şeyin büsbütün ortadan kaldırılması olur.
ἴσον μὲν οὖν ἀπὸ ἴσου οὐκ ἂν ἀφαιρεθείη, καθάπερ ἀπὸ πήχεως πῆχυς, ἐπεὶ οὐκ ἔσται τὸ τοιοῦτον ἀφαίρεσις, ἀλλὰ παντελὴς τοῦ ὑποκειμένου ἀναίρεσις.
9.299Üstelik çıkarmayı ya arşın yerinde dururken yaparız ya da durmazken. Yerinde dururken yaparsak arşını azaltmış değil, ikiye katlamış oluruz; zira kendisinden bir arşın çıkarıldıktan sonra arşın nasıl hâlâ arşın olarak yerinde durabilir? Durmazken yaparsak çıkarmayı kabul edecek hiçbir şey bırakmamış oluruz; çünkü olmayandan bir şey çıkarılması imkânsızdır. Öyleyse eşit eşitten çıkarılmaz. Eşitsiz de eşitsizden çıkarılmaz.
καὶ ἔτι ἤτοι ἀπὸ μένοντος τοῦ πήχεως ποιησόμεθα τὴν ἀφαίρεσιν ἢ ἀπὸ μὴ μένοντος. καὶ εἰ μὲν ἀπὸ μένοντος, διπλασιάσομεν τὸν πῆχυν ἀλλ᾿ οὐκ ἐλαττώσομεν· πῶς γὰρ ἔτι πῆχυς ὑποκείσεται ὁ πῆχυς πήχεως ἐξ αὐτοῦ ἀφαιρεθέντος; εἰ δὲ ἀπὸ μὴ μένοντος, οὐδὲν ἀπολείπομεν τὸ τὴν ἀφαίρεσιν ἐπιδεξόμενον· ἀπὸ γὰρ τῶν μὴ ὄντων ἀμήχανόν τι ἀφαιρεθῆναι. ὥστε ἴσον μὲν ἀπὸ ἴσου οὐκ ἀφαιρεῖται. καὶ μὴν οὐδὲ τὸ ἄνισον ἀπὸ τοῦ ἀνίσου.
9.300Çünkü öyle olsaydı ya büyük küçükten çıkarılırdı, karıştan arşın gibi, ya da küçük büyükten, bir karışlık şeyin bir arşınlık şeyden çıkarılması gibi.
εἰ γὰρ τοῦτο, ἤτοι τὸ μεῖζον ἀπὸ τοῦ ἥττονος ἀφαιρεῖται, ὥσπερ ἀπὸ παλαιστοῦ πῆχυς, ἢ ἀπὸ μείζονος τὸ ἧττον, ὡς τὸ παλαιστιαῖον ἀπὸ πηχυαίου.
9.301Ama büyük küçükten çıkarılamaz; çünkü bir şeyden çıkarılanın, çıkarmanın yapıldığı şeyin içinde bulunması gerekir, büyük ise küçüğün içinde bulunmaz. Bu yüzden beşten altı çıkarılamadığı gibi (çünkü altı beşin içinde bulunmaz), küçükten de büyük çıkarılamaz; çünkü büyük küçüğün içinde bulunmaz. Demek ki büyük küçükten çıkarılmaz.
ἀλλὰ τὸ μὲν μεῖζον ἀπὸ τοῦ ἥττονος οὐκ ἂν ἀφαιρεθείη· δεῖ γὰρ τὸ ἀπό τινος ἀφαιρούμενον περιέχεσθαι ἐν ἐκείνῳ τῷ ἐξ οὗ ἡ ἀφαίρεσις, ἐν δὲ τῷ ἥττονι οὐ περιέχεται τὸ μεῖζον. καὶ διὰ τοῦτο, ὡς οὐκ ἔστιν ἀπὸ τῶν πέντε ἀφαιρεῖν τὰ ἕξ οὐ γὰρ ἐμπεριέχεται τοῖς πέντε τὰ ἕξ), οὕτως οὐδὲ ἀπὸ τοῦ ἥττονος δυνατόν ἐστιν ἀφαιρεῖν τὸ μεῖζον· οὐ γὰρ ἐμπεριέχεται τῷ ἥττονι τὸ μεῖζον. τοίνυν οὐκ ἀφαιρεῖται ἀπὸ τοῦ ἥττονος τὸ μεῖζον.
9.302Küçük de büyükten çıkarılmaz. Dediğimiz gibi, bir şeyden çıkarılanın, çıkarmanın yapıldığı şeyin içinde bulunması gerekir. Oysa az, çoğun içinde bulunmaz; yoksa büyüğün ve çoğun da küçüğün içinde bulunması gerekirdi, bunun ise imkânsız olduğu gösterilmişti. Öyleyse küçük büyüğün içinde bulunmayacak, böylece ondan çıkarılamayacaktır da.
καὶ μὴν οὐδὲ ἀπὸ τοῦ μείζονος τὸ ἧττον. ὡς γὰρ ἐλέγομεν, δεῖ τὸ ἀπό τινος ἀφαιρούμενον ἐμπεριέχεσθαι τῷ ἐξ οὗ ἡ ἀφαίρεσις. οὐχὶ δέ γε τὸ ἔλαττον ἐμπεριέχεται τῷ πλείονι· ἀκολουθήσει γὰρ καὶ τὸ μεῖζον καὶ τὸ πλεῖον ἐμπεριέχεσθαι τῷ ἥττονι, ἀδύνατον δὲ τοῦτο ἐδείκνυτο. ὥστε οὐδὲ τὸ ἧττον ἐμπερισχεθήσεται τῷ μείζονι, οὑτωσὶ δ᾿ οὐδ᾿ ἀφαιρεθήσεται.
9.303Bu sonucun gerçekten yerinde olduğunu, aporiacıların verdiği örnekler üzerinden görelim. Eğer beş, daha çokta bulunan daha az olarak altının içinde bulunuyorsa, dört de aynı şekilde beşin içinde, üç dördün, iki üçün, bir de ikinin içinde bulunmalıdır. Bu yüzden altı sayısında beş, dört, üç, iki ve bir, yani on beş bulunur.
καὶ ὅτι τῷ ὄντι σῴζεται τὰ τῆς ἀκολουθίας, σκοπῶμεν ἐπὶ τῶν τιθεμένων τοῖς ἀπορητικοῖς ὑποδειγμάτων. εἰ γὰρ ἐν τοῖς ἓξ ἐμπεριέχεται τὰ πέντε ὡς ἐν πλείονι ἐλάττονα, ἀνάγκη κἀν τοῖς πέντε περιέχεσθαι τὰ τέσσαρα ὡς ἐν πλείονι ἐλάττονα, κἀν τοῖς τέσσαρσι τὰ τρία, κἀν τοῖς τρισὶ τὰ δύο, κἀν τοῖς δυσὶ τὸ ἔν, καὶ διὰ τοῦτο ἐν τῷ ἓξ ἀριθμῷ περιέχεσθαι τὰ πέντε καὶ τὰ τέσσαρα καὶ τρία καὶ δύο καὶ ἕν, ἅπερ ἐστὶ πεντεκαίδεκα.
9.304Ama altıda, kendi hesabına on beş bulunuyorsa, beşte de zorunlu olarak dört, üç, iki ve bir, yani on bulunacaktır. Beşte on bulunduğu gibi, dörtte de üç, iki ve bir, yani altı bulunacak; aynı orantıyla üçte iki ile bir, yani bir üç daha, geriye kalan ikide de bir bulunacaktır.
ἀλλ’ εἰ ἐν τῷ ἐξ κατὰ τὸν ἴδιον αὐτοῦ λόγον ἐμπεριέχεται τὰ πεντεκαίδεκα, κατ’ ἀνάγκην τῷ πέντε περισχεθήσεται τὰ τέσσαρα καὶ τρία καὶ δύο καὶ ἕν, ἅπερ ἐστὶ δέκα. ὃν τρόπον τε ἐν τοῖς πέντε περιέσχηται τὰ δέκα, οὕτω κἀν τοῖς τέσσαρσιν ἔσται τὰ τρία καὶ δύο καὶ ἕν, τουτέστι τὰ ἕξ, καὶ κατὰ τὸ ἀνάλογον ἐν τοῖς τρισὶ τὰ δύο καὶ τὸ ἔν, ἅπερ ἐστὶν ἄλλα τρία, κἀν τοῖς λειπομένοις δυσὶ τὸ ἔν.
9.305Altının içindeki sayılar böylece toplanınca, yani on beş, on, altı, üç ve bir de bir toplanınca, altı sayısı otuz beş sayısını içine almış olacaktır.
ταύτῃ συντιθεμένων τῶν ἐν τοῖς ἓξ ἀριθμῶν, φημὶ δὲ τοῦ πεντεκαίδεκα καὶ τοῦ δέκα καὶ τοῦ ἓξ καὶ τοῦ τρία, ἔτι καὶ τοῦ ἑνός, ἔσται ὁ ἐξ ἀριθμὸς περιεσχηκὼς τὸν τριάκοντα πέντε ἀριθμόν.
9.306Bu da kabul edilirse, altı sonsuz kere sonsuz sayıyı içine alacaktır. Çünkü otuz beş de kendinden aşağıdaki sayıları, mesela otuz dördü içine alacak, otuz dört otuz üçü, otuz üç otuz ikiyi ve böylece aşağı doğru sonsuza kadar.
τούτου τ’ ἔτι συγχωρηθέντος ἀπειράκις ἀπείρων ἀριθμῶν περιληπτικὸς ἔσται ὁ ἕξ· πάλιν γὰρ ὁ τριάκοντα πέντε τῶν ὑποβεβηκότων ἀριθμῶν ἔσται περιληπτικός, οἶον τοῦ τριάκοντα τέσσαρα, καὶ οὗτος τοῦ τριάκοντα τρία, καὶ οὗτος τοῦ τριάκοντα δύο, καὶ οὕτω καθ’ ὑπόβασιν μέχρις ἀπείρου.
9.307Ama bir şeyin bir şeyden çıkarılabilmesi için çıkarılanın, çıkarmanın yapıldığı şeyin içinde bulunması gerekiyorsa ve ne büyüğün küçüğün içinde ne de küçüğün büyüğün içinde bulunduğu, hatta eşitin de eşitin içinde bulunmadığı gösterildiyse (çünkü içine alanın içine alınandan büyük olması gerekir, bir şeye eşit olan ise ne ondan küçüktür ne de eşit olduğu şeyden büyük), hiçbir şeyin hiçbir şeyden çıkarılmadığını söylemek gerekir.
ἀλλ’ εἴπερ ἵνα τί τινος ἀφαιρεθῇ, δεῖ ἐμπεριέχεσθαι τὸ ἀφαιρούμενον τῷ ἐξ οὗ ἡ ἀφαίρεσις, δέδεικται δὲ οὔτε ἐν τῷ ἥττονι τὸ μεῖζον περιεχόμενον οὔτε ἐν τῷ μείζονι τὸ ἔλαττον, καὶ μὴν οὐδὲ ἐν τῷ ἴσῳ τὸ ἴσον (δεῖ γὰρ τὸ περιέχον μεῖζον εἶναι τοῦ περιεχομένου, τὸ δέ τινι ἴσον οὔτε ἔλαττόν ἐστιν ἐκείνου οὔτε μεῖζον τοῦ ᾧ ἴσον ἐστί), ῥητέον μηδὲν μηδενὸς ἀφαιρεῖσθαι.
9.308Ayrıca bir şeyden bir şey çıkarılıyorsa ya bütün bütünden çıkarılır ya parça parçadan ya parça bütünden ya da bütün parçadan. Ama göstereceğimiz gibi ne bütün bütünden çıkarılır ne parça parçadan ne bütün parçadan ne de parça bütünden. Demek ki bir şeyden bir şey çıkarılmaz.
Καὶ μὴν εἰ ἀφαιρεῖταί τι τινός, ἤτοι ὅλον ἀπὸ ὅλου ἀφαιρεῖται ἢ μέρος ἀπὸ μέρους ἢ μέρος ἀπὸ ὅλου ἢ ὅλον ἀπὸ μέρους· οὔτε δὲ ὅλον ἀπὸ ὅλου ἀφαιρεῖται οὔτε μέρος ἀπὸ μέρους οὔτε ὅλον ἀπὸ μέρους ἢ μέρος ἀφ’ ὅλου, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα ἀφαιρεῖταί τι τινός.
9.309Bütünün bütünden çıkarılması büsbütün imkânsızdır. Kimse arşından arşın, kotyleden kotyle çıkarmaz; çünkü bu bir şeyden yapılan çıkarma değil, alttaki şeyin tamamen ortadan kaldırılması olur.
τὸ μὲν οὖν ὅλον ἀπὸ τοῦ ὅλου ἀφαιρεῖσθαι τελέως ἐστὶν ἀδύνατον· οὐδεὶς γὰρ ἀπὸ πήχεως ἀφαιρεῖ πῆχυν, οὐδὲ ἀπὸ κοτύλης κοτύλην, ἐπεὶ τὸ τοιοῦτον οὐκ ἔσται τινὸς ἀφαίρεσις, ἀλλὰ ὁλοσχερὴς τοῦ ὑποκειμένου ἀναίρεσις.
9.310Bütünün parçadan çıkarıldığını söylemek de akla sığmaz. Çünkü parça bütünden azdır, bütün de parçadan çoktur; çoğun azdan çıkarıldığını söylemekse hiç inandırıcı değildir. Zira bütün, ondan çıkarılabilsin diye parçanın içinde bulunmuyordu; tersine, parça bütünün içindeydi.
ἀδιανόητον δέ ἐστι καὶ τὸ ὅλον λέγειν ἀπὸ τοῦ μέρους ἀφαιρεῖσθαι. τὸ γὰρ μέρος ἦττόν ἐστι τοῦ ὄλου, καὶ τὸ ὅλον πλεῖόν ἐστι τοῦ μέρους· ἀπὸ δὲ τοῦ ἥττονος λέγειν τὸ πλέον ἀφαιρεῖσθαι σφόδρα ἐστὶν ἀπίθανον. οὐδὲ γὰρ ὑπέκειτο ἐν τῷ μέρει τὸ ὅλον, ἵνα ἀπ’ αὐτοῦ λάβῃ τὴν ἀφαίρεσιν, ἀλλ’ ἐν τῷ ὅλῳ τὸ μέρος.
9.311Geriye daha inandırıcı görünen şıklar kalıyor: parça ya bütünden çıkarılır ya da parçadan. Ama bu da çıkmaz bir şeydi. Söyleneni, şüphecilerin âdeti olduğu üzere, sayı üzerinde inceleyelim.
λείπεται οὖν τὸ πιθανώτερον εἷναι δοκοῦν, ἢ τὸ μέρος ἀπὸ τοῦ ὅλου ἀφαιρεῖσθαι ἢ τὸ μέρος ἀπὸ τοῦ μέρους. ἀλλὰ καὶ τοῦτο τῶν ἀπόρων ἐτύγχανεν. σκοπῶμεν δὲ τὸ λεγόμενον, ὧς ἔθος τοῖς ἀπὸ τῆς σκέψεως, ἐπὶ ἀριθμοῦ.
9.312Bir on olsun ve ondan bir birim çıkarılsın. O hâlde çıkarılan birim ya mevcut ondan çıkarılır ya da çıkarmadan sonra geriye kalan dokuzdan. Ama göstereceğimiz gibi ne dokuzdan ne de ondan çıkarılır. Demek ki birim ondan çıkarılmaz; bundan da hiçbir şeyin hiçbir şeyden çıkarılmadığı sonucu çıkar.
ὑποκείσθω γὰρ δεκάς, καὶ ἀφαιρείσθω ἀπὸ ταύτης μονάς. οὐκοῦν ἡ ἀφαιρουμένη μονὰς ἤτοι ἀπὸ τῆς ὑποκειμένης δεκάδος ἀφαιρεῖται ἢ ἀπὸ τῆς μετὰ τὴν ἄρσιν ὑπολειπομένης ἐννεάδος· οὔτε ἀπὸ τῆς ἐννεάδος δὲ οὔτε ἀπὸ τῆς δεκάδος ἀφαιρεῖται, ὧς δείξομεν· οὐκ ἄρα ἀφαιρεῖται τῆς δεκάδος <ἡ> μονάς, ᾧ ἕπεται τὸ μηδὲν μηδενὸς ἀφαιρεῖσθαι.
9.313Çünkü birim ondan çıkarılıyorsa, ya on tek tek birimlerden ayrı bir şeydir ya da tek tek birimlerin toplamıdır. Onun tek tek birimlerden ayrı bir şey olması makul değildir; çünkü birimler ortadan kalkınca o da onlarla birlikte ortadan kalkar, birimler mevcut olunca o da mevcuttur.
εἰ γὰρ ἀπὸ τῆς δεκάδος ἀφαιρεῖται ἡ μονάς, ἤτοι ἕτερόν τί ἐστιν ἡ δεκὰς παρὰ τἀς κατὰ μέρος μονάδας, ἢ ἀθροισμὸς τῶν κατὰ μέρος μονάδων ἐστὶν ἡ δεκάς. ἀλλ’ ἑτέραν μὲν τῶν κατὰ μέρος μονάδων οὐκ εἰκὸς εἷναι τὴν δεκάδα· καὶ γὰρ ἀναιρεθεισῶν αὐτῶν συναναιρεῖται καὶ ὑποκειμένων πάρεστιν.
9.314On birimlerin kendisindeyse, birimin ondan çıkarıldığını söylediğimizde, on birimlerden başka bir şey olmadığına göre, birimin her bir birimden, hatta kendisinden de çıkarıldığını kabul etmiş oluruz; çünkü on, o birimle birlikte düşünülür.
εἰ δὲ ἐν αὐταῖς ἐστι ταῖς μονάσιν ἡ δεκάς, πάντως ἐὰν λέγωμεν ἀπὸ τῆς δεκάδος ἀφαιρεῖσθαι τὴν μονάδα, ἐπεὶ ἡ δεκὰς οὐδέν ἐστι παρὰ τἀς μονάδας, ὁμολογήσομεν τὴν μονάδα ἀφ’ ἑκάστης μονάδος ἀφαιρεῖσθαι· ἀλλὰ καὶ ἀφ’ ἑαυτῆς διά τὸ σὺν ταύτῃ νοεῖσθαι τὴν δεκάδα.
9.315Tek bir birim bütün birimlerden ve kendisinden çıkarılınca, tek bir birimin kaldırılması on'un kaldırılması olur; birimin kaldırılmasının on'un kaldırılması olduğunu söylemek ise saçmadır. Demek ki birimin ondan çıkarıldığını ileri sürmek de saçmadır. Birimin geriye kalan dokuzdan çıkarıldığını da söyleyemeyiz. Çünkü birim dokuzdan çıkarılıyorsa, birimin kaldırılmasından sonra dokuzun eksiksiz görünmemesi gerekirdi; zira kendisinden bir şey çıkarılan şey, çıkarmadan sonra eksiksiz kalmaz, kalırsa ondan hiçbir çıkarma yapılmamış olur.
ἀπὸ πάσης δὲ μονάδος ἀφαιρουμένης καὶ ἀφ’ ἑαυτῆς τῆς μιᾶς μονάδος ἔσται ἡ τῆς μιᾶς μονάδος ἄρσις <δεκάδος ἄρσις> ἄτοπον δέ ἐστι τὴν τῆς μονάδος δεκάδος λέγειν ἄρσιν ὑπάρχειν. ἄτοπον ἄρα καὶ ἀπὸ δεκάδος ἀξιοῦν ἀφαιρεῖσθαι μονάδα. καὶ μὴν ἀπὸ τῆς περιλειπομένης ἐννεάδος οὐκ ἂν εἴποιμεν ταύτην ἀφαιρεῖσθαι. εἰ γὰρ ἀπὸ τῆς ἐννεάδος ἀφαιρεῖται ἡ μονάς, οὐκ ὤφειλε μετὰ τὴν ἄρσιν αὐτῆς ὁλόκληρος θεωρεῖσθαι ἡ ἐννεάς· τὸ γὰρ ἀφ’ οὗ τι ἀφαιρεῖται, οὐ μένει ὁλόκληρον μετὰ τὴν ἀφαίρεσιν, ἐπεὶ οὐκ ἔσται γεγονυῖά τις ἀπ’ αὐτοῦ ἀφαίρεσις.
9.316Bir de şöyle: birim geriye kalan dokuzdan çıkarılıyorsa, ya dokuzun bütününden çıkarılır ya da en sondaki birimden. Dokuzun bütününden çıkarılmaz; çünkü dokuz tek tek birimlerden ayrı bir şey olmadığına göre, birimin kaldırılması dokuzun kaldırılması olur ki bu saçmaydı.
καὶ ἄλλως· εἰ ἀπὸ τῆς περιλειπομένης ἐννεάδος ἀφαιρεῖται ἡ μονάς, ἤτοι ἀπὸ ὅλης τῆς ἐννεάδος ἀφαιρεῖται ἢ ἀπὸ τῆς ἐσχάτης μονάδος. οὔτε δὲ ἀπὸ τῆς ὅλης ἐννεάδος ἀφαιρεῖται, ἐπεὶ ἔσται, μὴ ἑτέρας οὔσης παρὰ τὰς κατὰ μέρος μονάδας τῆς ἐννεάδος, ἡ μονάδος ἄρσις ἐννεάδος ἄρσις, ὅπερ ἦν ἄτοπον·
9.317En sondaki birimden de çıkarılmaz; çünkü önce birim parçasız ve bölünmezdir, sonra dokuz nasıl eksiksiz kalır <. . .> da birim eksik kalmaz? Birim ne ondan ne de geriye kalan dokuzdan kaldırılıyorsa ve bunların dışında üçüncü bir şık düşünülemiyorsa, birimin ondan çıkarılmadığını söylemek gerekir.
οὔτε ἀπὸ τῆς ἐσχάτης μονάδος, ἐπεὶ πρῶτον μὲν ἀμερὴς καὶ ἀδιαίρετός ἐστιν ἡ μονάς, ἔπειτα πῶς ὁλόκληρος ἀπολείπεται ἡ ἐννεάς, <. . . . .> ἀλλ’ οὐ παρὰ μονάδα; εἰ δὲ μήτε ἀπὸ τῆς δεκάδος αἴρεται μονὰς μήτε ἀπὸ τῆς περιλειπομένης ἐννεάδος, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἔστι τρίτον ἐπινοεῖσθαι, λεκτέον μὴ ἀφαιρεῖσθαι τῆς δεκάδος μονάδα.
9.318Buna ek olarak: birim ondan kaldırılıyorsa, ya on hâlâ yerinde dururken kaldırılır ya da durmazken. Ama birim ne durmazken ne de dururken kaldırılır; var olmakla var olmamaktan başka da bir şık yoktur. Demek ki birim ondan çıkarılmaz.
πρὸς τούτοις· εἰ ἀπὸ τῆς δεκάδος αἴρεται <ἡ> μονάς, ἤτοι ἀπὸ μενούσης ἔτι τῆς δεκάδος αἴρεται μονὰς ἤ ἀπὸ μὴ μενούσης· οὔτε δὲ <ἀπὸ> μὴ μενούσης αἴρεταί ποτε μονὰς οὔτε ἀπὸ μενούσης· παρὰ δὲ τὸ εἶναι καὶ μὴ εἶναι οὐδὲν ἔστιν· οὐκ ἄρα ἀφαιρεῖται ἀπὸ τῆς δεκάδος μονάς.
9.319On yerinde dururken birimin ondan çıkarılmadığı hemen bellidir; çünkü on yerinde durdukça ondan hiçbir şey çıkarılmaz. Yerinde durmazken çıkarılması da saçmadır; çünkü olmayandan hiçbir şey çıkarılamaz. Demek ki bir şeyden bir şey çıkarılmaz.
ἀπὸ μὲν οὖν μενούσης τῆς δεκάδος αὐτόθεν φαίνεται μὴ ἀφαιρεῖσθαι ἡ μονάς· ἐφ’ ὅσον γὰρ μένει δεκάς, οὐδὲν ἀφαιρεῖται ἀπ’ αὐτῆς. ἀπὸ δὲ μὴ μενούσης πάλιν ἀφαιρεῖσθαι ἄτοπον· ἀπὸ γὰρ τοῦ μὴ ὄντος οὐδὲ ἀφαιρεθῆναί τι δύναται. οὐκ ἄρα ἀφαιρεῖταί τι τινός.
9.320Aynı akıl yürütme ölçülen şeylerden yapılan çıkarma için de geçerlidir; mesela bir khus'tan bir kotyle, bir arşından bir karış çıkarılması gibi. Çünkü çıkarmanın ya khus'un bütününden ya da bir parçasından, ayrıca ya khus yerinde dururken ya da durmazken yapıldığını söylemek gerekir. Ama gösterdiğimiz gibi bunların hiçbirinden yapılmaz. Demek ki bu yoldan da bir şeyden bir şey çıkarılmaz.
ὁ δὲ αὐτὸς λόγος καὶ περὶ τῆς ἀπὸ τῶν μετρητῶν ἀφαιρέσεως, οἷον τῆς ἀπὸ χοέως ἀφαιρουμένης κοτύλης ἢ τοῦ ἀπὸ πήχεως ἀφαιρουμένου παλαιστοῦ. ἢ γὰρ ἀπὸ ὄλου τοῦ χοέως ῥητέον γίνεσθαι τὴν ἀφαίρεσιν ἢ ἀπὸ μέρους, καὶ ἤτοι ἀπὸ μένοντος ἢ μὴ μένοντ’ ὃς· ἀπ’ οὐδενὸς δὲ τούτων, ὡς παρεστήσαμεν· τοίνυν οὐδὲ ταύτῃ ἀφαιρεῖταί τι τινός.
9.321Ekleme üzerine
Çıkarmanın hiçbir şey olmadığı bunlardan açıkça anlaşılıyor. Şimdi bunun hemen ardından bir şeye bir şeyin eklenmediğini de gösterelim. Bir arşınlık bir cisim olsun ve ona bir karışlık bir cisim eklensin; öyle ki mevcut cisimle eklenenden yedi karışlık bir şey meydana gelsin. Soruyorum: karışın eklenmesi neye olmuştur?
Ἀλλ’ ὅτι μὲν οὐδέν ἐστιν ἀφαίρεσις, ἐκ τούτων συμφανές· ὅτι δὲ οὐδὲ προστίθεταί τι τινί, παρακειμένως διδάσκωμεν. ὑποκειμένου τοίνυν πηχυαίου σώματος καὶ προστιθεμένου τούτῳ παλαιστιαίου ὥστε ἑπταπάλαιστον γίνεσθαι τὸ ἐκ τοῦ ὑποκειμένου καὶ τῆς προσθέσεως ἀποτελεσθέν, ζητῶ, ἐν τίνι ποτὲ γέγονεν ἡ τοῦ παλαιστοῦ πρόσθεσις;
9.322Karış ya kendine eklenmiştir ya önceden mevcut olan arşına ya da ikisinden meydana gelen yedi karışlık büyüklüğe. Ama karış ne kendine eklenir ne önceden mevcut arşına ne de ikisinden, yani önceden mevcut arşınla eklenenden meydana gelen büyüklüğe. Demek ki bir şeye bir şey eklenmez.
ἤτοι γὰρ αὑτῷ προστέθειται ὁ παλαιστὴς ἢ τῷ προϋποκειμένῳ πήχει ἢ τῷ ἐξ ἀμφοτέρων ἀποτελεσθέντι ἑπταπαλαίστῳ μεγέθει· οὔτε δὲ αὐτῷ προστίθεται ὁ παλαιστὴς οὔτε τῷ προϋποκειμένῳ πήχει οὔτε τῷ ἐξ ἀμφοτέρων ἀποτελεσθέντι μεγέθει, φημὶ δὲ ἔκ τε τοῦ προϋποκειμένου πήχεως καὶ τῆς προσθέσεως· οὐκ ἄρα προστίθεταί τι τινί.
9.323Karış kendine eklenemez; çünkü kendinden başka bir şey değildir ve ekleme yoluyla kendini ikiye katlamaz, dolayısıyla kendine eklenemez. Mevcut arşına ekleniyorsa, nasıl olur da arşının bütününe eklenirken ona eşit hâle gelmez ve iki arşın meydana getirmez; böylece büyük küçülmez, küçük de büyümez? Çünkü ekleme yoluyla karış arşına, arşın da karışa eşitlenirse, arşın büyükken daha küçüğe eşitlenerek küçülecek, karış da küçükken arşına eşitlenerek büyüyecektir.
ἑαυτῷ μὲν οὖν οὐκ ἂν προστεθείη ὁ παλαιστής· μὴ ὢν γὰρ ἕτερος ἑαυτοῦ, καὶ μὴ διπλασιάζων ἑαυτὸν κατὰ τὴν πρόσθεσιν, οὐκ ἂν ἑαυτῷ προστεθείη. εἰ δὲ τῷ ὑποκειμένῳ πήχει προστίθεται, πῶς παντὶ προστιθέμενος οὐ παρισάζεται αὐτῶ καὶ δύο ποιεῖ πήχεις, ὥστε τὸ μὲν μεῖζον ἧττον γίγνεσθαι, τὸ δὲ ἧττον μεῖζον; εἰ γὰρ ἐξισοῦται τῇ προσθέσει ὁ παλαιστὴς τῷ πήχει καὶ ὁ πῆχυς τῷ παλαιστῇ, ὁ μὲν πῆχυς ἥττονι ἰσαζόμενος μείζων καθεστὼς ἥττων γενήσεται, ὁ δὲ παλαιστὴς μικρὸς ὢν καὶ τῷ πήχει ἰσαζόμενος μείζων καταστήσεται.
9.324Karış ne kendine ne de önceden mevcut arşına ekleniyorsa, geriye onun ikisinden meydana gelen yedi karışlık büyüklüğe eklendiğini söylemek kalır. Bu ise büsbütün akıl dışıdır; çünkü eklemeyi kabul edenin eklemeden önce mevcut olması gerekir, oysa onlardan meydana gelen şey onlardan önce mevcut değildir. Demek ki eklenen, eklemeyle önceden mevcut olandan meydana gelene eklenmez.
ἀλλ’ εἰ μήθ’ ἑαυτῷ προστίθεται ὁ παλαιστὴς μήτε τῷ προϋποκειμένω πήχει, λείπεται λέγειν αὐτὸν τῷ ἐξ ἀμφοτέρων ἀποτελουμένῳ ἑπταπαλαίστῳ μεγέθει προστίθεσθαι. ὃ πάλιν ἐστὶν ἀλογώτατον· τὸ γὰρ πρόσθεσιν ἐπιδεχόμενον προϋποκεῖσθαι δεῖ τῆς προσθέσεως, οὐχὶ δὲ τὸ γινόμενον ἐξ αὐτῶν προϋπόκειται αὐτῶν. οὐκ ἄρα τῳ γινομένῳ ἔκ τε τῆς προσθέσεως καὶ ἐκ τοῦ προόντος προστίθεται τὸ προστιθέμενον.
9.325Üstelik ekleme, ondan meydana gelen şeyden farklıdır ve zaman bakımından onunla bir araya gelmez. Ekleme yapılırken onlardan meydana gelecek şey henüz yoktur; onlardan meydana gelmiş şey varken de artık ekleme yoktur. Öyleyse karış, eklemeyle önceden mevcut arşından meydana gelene de eklenmez. Eklenen ne kendine ne önceden mevcut olana ne de ikisinden meydana gelene eklendiğine göre, hiçbir şeye hiç eklenmez.
διαφέρει γε μὴν ἡ πρόσθεσις τοῦ γινομένου ἐξ αὐτῆς, καὶ διαφωνεῖ τοῖς χρόνοις ἐκείνῳ· ὅτε μὲν γὰρ γίνεται ἡ πρόσθεσις, οὔπω τὸ γινόμενον ἔστιν ἐξ αὐτῶν, ὅτε δὲ ἔστι τὸ γεγονὸς ἐξ αὐτῶν, οὐκέτι ἔστι πρόσθεσις. ὥστε οὐδὲ τῷ γινομένῳ ἐκ τῆς προσθέσεως καὶ τοῦ προϋποκειμένου πήχεως προστίθεται ὁ παλαιστής. ἀλλ’ ἐπεὶ τὸ προστιθέμενον πάλιν οὔτε αὐτὸ ἑαυτῷ προστίθεται οὔτε τῷ προϋποκειμένῳ οὔτε τῷ ἐξ ἀμφοτέρων, οὐδὲ τὴν ἀρχὴν προστίθεταί τινι.
9.326Aynı aporiayı sayılar için de ortaya atmak mümkündür. Bir dört olsun ve ona bir birim eklensin; eklemenin neye olduğuna bakalım. Birim ya kendine eklenir ya dörde ya da ikisinden meydana gelen beşe. Kendine eklenmez; çünkü bir şeye eklenen, eklendiği şeyden başkadır, birim ise kendinden başka değildir; üstelik ikilik hâline gelerek kendini ikiye katlamaz da.
Ἔνεστι δὲ καὶ περὶ ἀριθμῶν τὴν αὐτὴν κινεῖν ἀπορίαν. ὑποκειμένης γὰρ τετράδος καὶ προστιθεμένης ταύτῃ μονάδος σκεπτέον, τίνι γίνεται ἡ πρόσθεσις. ἢ γὰρ ἑαυτῇ προστίθεται ἡ μονὰς ἢ τῇ τετράδι ἢ τῇ ἐξ ἀμφοτέρων ἀποτελουμένῃ πεντάδι. οὔτε δὲ ἑαυτῇ προστίθεται διὰ τὸ τὸ μὲν προστιθέμενόν τινι ἕτερον εἶναι ἐκείνου τοῦ ᾧ προστίθεται, τὴν δὲ μονάδα μὴ ἑτέραν εἶναι ἑαυτῆς, καὶ διὰ τὸ μηδὲ ἑαυτὴν διπλασιάζειν, δυάδα γινομένην,
9.327Dörde de eklenmez; çünkü ona eşitlenmez ve onu ikiye katlamaz. Zira dördün bütününe eklenen şey, dört de tek tek dört birimden başka bir şey olmadığından, dört olurdu. Kendisiyle dörtten meydana gelen beşe de eklenmez; çünkü beş eklemeden önce mevcut değildir, eklenen ise her zaman önceden mevcut olan bir şeye eklenmelidir. Demek ki bir şeye bir şey eklenmez.
οὔτε τῇ τετράδι διὰ τὸ μὴ ἰσάζεσθαι αὐτῇ μηδὲ διπλασιάζειν αὐτήν· τὸ γὰρ ὅλῃ τετράδι προστιθέμενον, μὴ ἑτέρᾳ οὔσῃ τῶν κατὰ μέρος τεσσάρων μονάδων, τετράς ἐστιν. καὶ μὴν οὐδὲ τῇ ἐξ αὐτῆς καὶ τῆς τετράδος ἀποτελουμένῃ πεντάδι διὰ τὸ μὴ προυποκεῖσθαι τῆς προσθέσεως τὴν πεντάδα καὶ ἀεί ποτε ὀφείλειν τὸ προστιθέμενον προϋποκειμένῳ τινὶ προστίθεσθαι. οὐκ ἄρα προστίθεταί τι τινί.
9.328Gösterildiği gibi bir şeyden bir şey çıkarılmıyorsa, açıkladığımız gibi bir şeye bir şey de eklenmiyorsa, bir şeyin bir yerden başka yere aktarılmadığı da açıktır. Çünkü aktarma, bir yerden kaldırma, bir yere de eklemeydi.
Ἀλλ᾿ εἰ μήτε ἀφαιρεῖταί τι τινός, ὡς ὑποδέδεικται, μήτε προστίθεταί τι τινί, ὧς παρεμυθησάμεθα, φανερὸν ὧς οὐδὲ μετατίθεταί τι ἀπό τινος· ἦν γὰρ ἡ μετάθεσις τοῦ μὲν ἄρσις, τοῦ δὲ πρόσθεσις.
9.329Bunlar olmadığına göre etkilenen de olmamalıdır; zira etkilenmek bu yollardan birine göre oluyordu. Başka türlü, bu yolların dışında etkilenebilen bir şey düşünülemez.
μὴ ὄντων δὲ τούτων οὐδὲ τὸ πάσχον ὀφείλει εἷναι, εἴπερ ἦν κατά τινα τούτων τῶν τρόπων τὸ πάσχειν· ἄλλως γὰρ οὐκ ἄν τις ἐπινοήσειε δυνάμενόν τι πάσχειν εἰ μὴ κατὰ τούτους τοὺς τρόπους.
9.330Bu konudaki aporiaya bir bakıma bütün ve parça üzerine araştırma da bağlıdır; çünkü bütünden bir parçanın çıkarılması da bir çıkarma, bütüne yapılan ekleme de bir ekleme sayılır. Bu yüzden bütün ve parça üzerine söylenenin çıkmaz olduğu gösterilirse, ekleme ve çıkarma, etkilenen ve etkileyen hakkında önceden ortaya konan aporialar daha da iyi gösterilmiş olur. Bütünün ne, parçanın ne olduğunu söylemenin kolay olmadığını sırasıyla gösterelim.
Συνῆπται δέ πως τῇ περὶ τούτου ἀπορίᾳ καὶ ἡ περὶ τοῦ ὄλου, ἔτι δὲ τοῦ μέρους ζήτησις, ἐπείπερ καὶ ἡ ἀφαίρεσις μέρους τινὸς ἀπὸ ὅλου δοκεῖ ἀφαίρεσις εἷναι καὶ ἡ πρόσθεσις ὅλου πάλιν ὑπάρχει πρόσθεσις. ὅθεν εἰ δειχθείη, ὅτι ἄπορός ἐστιν ὁ περὶ τοῦ ὅλου καὶ τοῦ μέρους λόγος, ἐπιδειχθήσεται μᾶλλον τὰ περὶ τῆς προσθέσεως καὶ ἀφαιρέσεως πάσχοντός τε καὶ δρῶντος προηπορημένα. τὸ δ’ ὅτι οὐκ εὐχερές ἐστι λέγειν, τί τὸ ὅλον ἐστὶ καὶ τί τὸ μέρος, ἀκολούθως διδάσκωμεν. περὶ ὄλου καὶ μέρους
9.331Bütün ve parça üzerine
Bütün üzerine inceleme fizikçiler için zorunludur; çünkü bütün ve evren hakkında doğruyu söylemeyi vaat edenlerin bütünün ne, parçalarının ne olduğunu bilmemesi saçmadır. Şüpheciler içinse Dogmatiklerin aceleciliğini çürütmek için zorunludur.
Ἡ περὶ τοῦ ὅλου σκέψις ἀναγκαία ἐστὶ τοῖς μὲν φυσικοῖς, ἐπεὶ ἄτοπον καθέστηκε τούτους περὶ τοῦ ὅλου καὶ τοῦ παντὸς ἐπαγγελλομένους τὸ ἀληθὲς ἐρεῖν μὴ εἰδέναι τί ποτέ ἐστι τὸ ὅλον καὶ τίνα τὰ μέρη, τοῖς δὲ σκεπτικοῖς πρὸς ἔλεγχον τῆς τῶν δογματικῶν προπετείας.
9.332Stoacı filozoflar (fr. II 524 Arn.) bütünle evrenin farklı olduğunu düşünürler. Bütün, dünyadır derler; evren ise dünyayla birlikte dışındaki boşluktur. Bu yüzden bütün sınırlıdır (çünkü dünya sınırlıdır), evren ise sınırsızdır (çünkü dünyanın dışındaki boşluk böyledir).
καὶ δὴ οἱ μὲν ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλόσοφοι (fr. II 524 Arn.) διαφέρειν ὑπολαμβάνουσι τὸ ὅλον καὶ τὸ πᾶν· ὅλον μὲν γὰρ εἶωαι λέγουσι τὸν κόσμον, πᾶν δὲ τὸ σὺν τῷ κόσμῳ ἔξωθεων κενόν, καὶ δ’ ἰὰ τοῦτο τὸ μὲν ὅλον πεπερασμένον εἶναι (πεπέρασται γὰρ ὁ κόσμος), τὸ δὲ πᾶν (τοιοῦτον γὰρ τὸ ἐκτὸς τοῦ κόσμου κενόν).
9.333Epikuros ise cisimlerin tabiatına da boşluğun tabiatına da ayrım gözetmeden hem bütün hem evren demeyi âdet edinmiştir. Kimi zaman (fr. 75 Us.) bütünlerin tabiatının cisimler ve boşluk olduğunu, kimi zaman da evrenin her iki bakımdan, cisimler ve boşluk bakımından, yani cisimlerin sayısı ve boşluğun büyüklüğü bakımından sınırsız olduğunu söyler; her birindeki sınırsızlık da birbirine karşılık gelir.
ὁ δὲ Ἐπίκουρος ἀδιαφόρως τήν τε τῶν σωμάτων καὶ τὴν τοῦ κενοῦ φύσιν ὅλον τε καὶ πᾶν προσαγορεύειν εἴωθεν· ὁτὲ μὲν γάρ φησιν (fr. 75 Us.), ὅτι ἡ τῶν ὅλων φύσις σώματά ἐστι καὶ κενόν, ὁτὲ δέ, ὅτι τὸ πᾶν κατ’ ἀμφότερα ἄπειρόν ἐστι, κατά τε σώματα καὶ τὸ κενόν, τουτέστι κατά τε τὸ πλῆθος τῶν σωμάτων καὶ κατὰ τὸ μέγεθος τοῦ κενοῦ, ἀντιπαρηκουσῶν ἀλλήλαις τῶν καθ’ ἑκάτερον ἀπειριῶν.
9.334Peripatos'takiler gibi hiç boşluk olmadığını söyleyenler ise bütün ve evren adını boşluğa değil, yalnız cisimlere verirler.
οἱ δὲ φάμενοι μηδ’ ὅλως εἶναι κενόν, ὡς οἱ ἐκ τοῦ Περιπάτου, τὸ ὅλον καὶ τὸ πᾶν τῶν σωμάτων μόνον, οὐχὶ δὲ καὶ τοῦ κενοῦ ἐπικατηγοροῦσιν.
9.335Parça hakkında da küçük bir görüş ayrılığı vardır. Epikuros parçanın bütünden başka bir şey olduğunu ileri sürerdi; mesela atom birleşik cisimden başkadır, çünkü atomun keyfiyeti yoktur, birleşik cismin ise keyfiyeti vardır: ya ak ya kara ya da genel olarak renklidir, ya sıcak ya soğuktur ya da başka bir keyfiyete sahiptir.
γέγονε δέ τις διάστασις βραχεῖα καὶ περὶ τοῦ μέρους. Ἐπίκουρος μὲν γὰρ ἕτερον ἠξίου τυγχάνειν τὸ μέρος τοῦ ὅλου, καθάπερ τὴν ἄτομον τοῦ συγκρίματος, εἴγε ἐκείνη μὲν ἄποιός ἐστι, τὸ δὲ σύγκριμα πεποίωται, ἤτοι λευκὸν ἤ μέλαν ἢ κοινῶς κεχρωσμένον καὶ ἤτοι θερμὸν ἢ ψυχρὸν ἢ ἄλλην τινὰ ἔχον ποιότητα.
9.336Stoacılar ise parçanın ne bütünden başka ne de bütünle aynı olduğunu söylerler. El insanla aynı değildir (çünkü insan değildir), insandan başka da değildir (çünkü insan, elle birlikte insan olarak düşünülür).
οἱ δὲ Στωικοῖ οὔτε ἓτερον τοῦ ὅλου τὸ μέρος οὔτε τὸ αὐτό φασιν ὑπάρχειν· ἡ γὰρ χεὶρ οὔτε ἡ αὐτὴ τῷ ἀνθρώπῳ ἐστίν (οὐ γάρ ἐστιν ἄνθρωπος), οὔτε ἑτέρα παρὰ τὸν ἄνθρωπον (σὺν αὐτῇ γὰρ ὁ ἄνθρωπος νοεῖται ἄνθρωπος).
9.337Ainesidemos ise Herakleitos'a uyarak parçanın bütünden hem başka hem onunla aynı olduğunu söyler. Çünkü cevher hem bütündür hem parça: dünya bakımından bütün, şu canlının tabiatı bakımından parça. 'Parçacık' da iki anlamda söylenir. Kimi zaman asıl anlamıyla parçadan farklı bir şey olarak: bu anlamda parçacığın parçanın parçası olduğunu söylerler, mesela parmak elin, kulak başın parçacığıdır. Kimi zaman da farklı olmayıp bütünün parçası olarak: bazıları bu anlamda, genel olarak bütünü tamamlayan şeyin parça olduğunu söyler.
ὁ δὲ Αἰνησίδημος κατὰ Ἡράκλειτον καὶ ἕτερόν φησι τὸ μέρος τοῦ ὅλου καὶ ταὐτόν· ἡ γὰρ οὐσία καὶ ὅλη ἐστὶ καὶ μέρος, ὅλη μὲν κατὰ τὸν κόσμον, μέρος δὲ κατὰ τὴν τοῦδε τοῦ ζῴου φύσιν. τὸ δὲ μόριον καὶ αὐτὸ λέγεται διχῶς, καὶ ὁτὲ μὲν ὧς διαφέρον τοῦ ἰδίως νοουμένου μέρους, καθά φασιν αὐτὸ μέρος μέρους εἶναι, καθάπερ δάκτυλον μὲν τῆς χειρός, οὖς δὲ τῆς κεφαλῆς, ὁτὲ δ’ ὧς μὴ διαφέρον ἀλλὰ μέρος ὂν τοῦ ὅλου, καθό τινές φασι κοινῶς μέρος εἶναι τὸ συμπληρωτικὸν τοῦ ὃλου. ὒ.
9.338Bunlar önceden ayrıştırıldığına ve bütünün parçalardan tamamlanan şey olarak düşünüldüğüne göre, artık incelemeye geçelim.
İnsan, at, bitki, gemi gibi bir bütün varsa (bunlar bütünlerin adlarıdır), ya parçalarından başka bir şeydir ve kendine ait bir varlığı ve cevheri olduğu düşünülür ya da parçaların toplamına bütün denir.
προδιηρθρωμένων δὲ τούτων, καὶ τοῦ ὅλου κατὰ τὴν ἐκ τῶν μερῶν συμπλήρωσιν νοουμένου, χωρῶμεν λοιπὸν ἐπὶ τὴν σκέψιν. Εἴπερ οὖν ἔστι τι ὅλον, οἶον ἄνθρωπος ἵππος φυτὸν ναῦς ταῦτα γὰρ ὅλων ὀνόματα), ἤτοι ἕτερόν ἐστι τῶν μερῶν αὐτοῦ καὶ κατ’ ἰδίαν ὑπόστασιν καὶ οὐσίαν νοεῖται, ἢ τὸ ἄθροισμα τῶν μερῶν λέγεται τυγχάνειν ὅλον.
9.339Ama bütün, parçalarından başka bir şey olamaz; ne apaçık görünüş bakımından ne de düşünce bakımından. Görünüş bakımından olamaz, çünkü bütün parçalarından başka ve onlardan ayrı bir şey olsaydı, parçalar ortadan kalkınca bütünün kalmaya devam ettiğinin görülmesi gerekirdi. Oysa bir heykelde olduğu gibi bütün parçalar ortadan kalkınca bütünün kalması şöyle dursun, tek bir parça bile ortadan kalksa artık bütün, bütün olarak mevcut görünmez.
ἀλλ’ ἓτερον <μὲν> τῶν μερῶν οὐκ ἂν εἴη τὸ ὅλον, οὔτε κατ’ οὔτε κατὰ νόησιν. καὶ κατ’ ἐνάργειαν μέν, ἐπεὶ εἴπερ ἕτερον ἦν <καὶ> κεχωρισμένον τῶν μερῶν τὸ ὅλον, ἀναιρουμένων τῶν μερῶν ὑπομένον θεωρεῖσθαι τὸ ὅλον· τοσοῦτον δὲ ἀπέχει τοῦ πάντων τῶν μερῶν ἀναιρουμένων, οἷον τοῦ ἀνδριάντος, μένειν τὸ ὅλον, ὡς κἂν ‘ὲν μόνον μέρος ἀναιρεθῇ, μηκέτι θεωρεῖσθαι τὸ ὅλον ὐποκείμενον ὧς ὅλον.
9.340Düşünce bakımından da olamaz, çünkü bütün, hiçbir parçası eksik olmayan şey olarak düşünülür. Bu yüzden bütün parçalarından başka bir şeyse, bütünün parçalarının hepsi eksik olacak, böylece bütün artık bütün olmayacaktır. Bir de şöyle: bütün göreli şeylerdendir. Çünkü parçalara göre bütün olarak düşünülür; parça bir şeyin parçası olduğu gibi, bütün de birtakım parçalardan oluşan bütündür. Göreli şeylerin ise birlikte var olmaları ve birbirinden ayrılmaz olmaları gerekir. Demek ki bütün parçalarından başka değildir, onlardan ayrı da değildir.
κατὰ δὲ νόησιν, ὅτι ὅλον νοεῖται οὗ οὐδὲν ἄπεστι μέρος. καὶ διὰ τοῦτο, εἰ ἕτερόν ἐστι τῶν μερῶν τὸ ὅλον, πάντ' ἔσται ἀπόντα τὰ μέρη τοῦ ὃλου, καὶ οὕτως οὐκέτι ἔσται τὸ ὅλον. ἄλλως τε· τὸ ὅλον τῶν πρός τι ἐστίν· ὡς γὰρ πρὸς τὰ μέρη νοεῖται ὅλον, καὶ ὃν τρόπον τὸ μέρος τινός ἐστι μέρος, οὕτω καὶ τὸ ὅλον ἔκ τινων μερῶν ἐστὶν ὅλον. τὰ δὲ πρός τι συνυπάρχειν ἀλλήλοις δεῖ καὶ ἀχώριστα τυγχάνειν ἀλλήλων. οὐκ ἄρα ἕτερόν ἐστι τῶν μερῶν τὸ ὅλον, οὐδὲ κεχώρισται αὐτῶν.
9.341O hâlde geriye parçaların bütün olduğunu söylemek kalıyor. Ama parçalar bütünse, ya bütün parçalar bütündür ya parçalardan bazıları ya da bunlardan biri. Parçalardan biri bütün olamaz; çünkü insanın başı bütün insan değildir, boynu, eli ya da bunun gibi başka bir parçası da değildir.
λείπεται ἄρα λέγειν τὰ μέρη εἶναι τὸ ὃλον. ἀλλ’ εἰ τὰ μέρη ἐστὶν ὅλον, ἤτοι πάντα τὰ μέρη ἐστὶν ὅλον ἢ τινὰ τῶν μερῶν ἤ τὶ τούτων. καὶ τὶ μὲν τῶν μερῶν οὐκ ἂν εἴη ὅλον· οὐ γὰρ δή γε ἡ κεφαλὴ τἀνθρώπου ὅλος ἐστὶν ἄνθρωπος, οὐδὲ ὁ τράχηλος ἢ ἡ χεὶρ ἢ ἄλλο τι τῶν τοιούτων.
9.342Parçalardan bazıları da bütün olmayacaktır. Önce, parçalardan bazıları bütünse, geri kalanlar bütünün parçası olmaz ki bu saçmadır. Sonra bütün kavramı da kendini çürütür. Çünkü parçalardan bazıları bütünse, bütünün hiçbir parçası eksik olmayan şey olduğu yanlış olur; zira bazıları eksiktir. Öyleyse ne bir parça bütündür ne de bazı parçalar.
καὶ μὴν οὐδὲ τινὰ τῶν μερῶν ἔσται τὸ ὅλον. πρῶτον μὲν γὰρ εἰ τινα τῶν μερῶν ὅλον ἐστί, τὰ λειπόμενα οὐκ ἔσται τοῦ ὅλου μέρη, ὅπερ ἄτοπον. εἶτα καὶ περιτραπήσεται ἡ νόησις τοῦ ὅλου. εἰ γάρ τινα τῶν μερῶν ὅλον ἐστί, ψεῦδός ἐστι τὸ ὅτι ὅλον ἐστὶν οὗ μηδὲν ἄπεστι τῶν μερῶν· τινὰ γὰρ ἄπεστιν. ὥστε οὔτε τὶ μέρος ὅλον ἐστὶν οὔτε τινὰ μέρη.
9.343Bütün parçalar bütünse ve bütün, parçaların toplamından başka bir şey değilse, ne bütün olacaktır ne de parçalar parça olacaktır. Çünkü birbirinden aralıklı şeylerden ayrı bir aralık, belli bir düzende yerleştirilmiş kirişlerden ayrı bir çatı, belli bir biçim almış elden ayrı bir yumruk olmadığı gibi, parçaların toplamından ayrı bir bütün olmayacaksa parçalar da parça olmayacaktır.
εἰ δὲ πάντα τὰ μέρη τὸ ὅλον ἐστίν, καὶ οὐδέν ἐστι τὸ ὅλον εἰ μὴ τὸ ἄθροισμα τῶν μερῶν, οὔτε ἔσται ὅλον οὔτε τὰ μέρη γενήσεται μέρη. ὡς γὰρ οὐδὲν ἔστι διάστημα παρὰ τὰ διεστηκότα, οὐδὲ δόκωσις παρὰ τάς πως διακειμένας δοκούς, οὐδὲ πυγμὴ παρὰ τήν πως ἐσχηματισμένην χεῖρα, οὕτως εἰ οὐδὲν ἔσται ὅλον παρὰ τὸ ἄθροισμα τῶν μερῶν, οὐδὲ τὰ μέρη γενήσεται μέρη.
9.344Yine, sağ olmazsa sol da olmadığı, yukarı düşünülmezse aşağı da düşünülmediği gibi, bütün yoksa parçalar da parça olarak düşünülmez ve hiçbir parça var olmaz.
καὶ πάλιν, ὃν τρό- πον δεξιοῦ μὴ ὄντος οὐδὲ ἀριστερὸν ἔστι καὶ τοῦ ἄνω μὴ νοουμένου οὐδὲ τὸ κάτω νοεῖται, τὸν αὐτὸν τρόπον εἰ μὴ ἔστι τὸ ὅλον, οὔτε τὰ μέρη νοεῖται μέρη οὔτε μέρη τινὰ ὑπάρξει.
9.345Bütün parçaların bütün olduğunu kabul edelim; ama bunların neyi tamamladığını araştırmak gerekir: bütünü mü, birbirlerini mi, kendilerini mi? Göstereceğimiz gibi ne bütünün ne birbirlerinin ne de kendilerinin parçalarıdır; demek ki hiçbir şeyin parçası değildirler. Bütünün parçaları olamazlar; çünkü bütün bunlardan ayrı bir şey değildir, tersine bütün dendiğinde kastedilen bizzat bunlardır.
ἔστω δὲ καὶ πάντα τὰ μέρη ὅλον εἶναι, ἀλλὰ ζητητέον τε τίνος ἔσται ταῦτα συμπληρωτικά, ὅλου, ἀλλήλων ἢ ἑαυτῶν; οὔτε δὲ τοῦ ὅλου ἐστὶ μέρη οὔτε ἀλλήλων οὔτε ἑαυτῶν, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα τινός ἐστι μέρη. ὅλου μὲν οὖν οὐκ ἂν εἴη μέρη· τὸ γὰρ ὅλον οὐδέν ἐστι παρὰ ταῦτα, ἀλλ’ αὐτὰ ταῦτα λέγεται εἶναι ὅλον.
9.346Birbirlerinin parçaları da olmazlar. Çünkü bir şeyin parçaları, parçası oldukları şeyin içinde bulunur; mesela el insanın, parmak elin içinde. Oysa insanın parçaları ayrı ayrı mevcuttur ve birbirlerinin içinde bulunmazlar. Sol el sağı, sağ el solu tamamlamaz; başparmak işaret parmağını, eller başı tamamlamaz; her biri kendine ait bir yer tutmuştur.
οὐδὲ μὴν ἀλλήλων γενήσεται μέρη. τὰ γάρ τινος μέρη ἐμπεριέχεται τοῖς ὧν ἐστι μέρη, οἷον ἀνθρώπῳ μὲν ἡ χείρ, χειρὶ δὲ ὁ δάκτυλος, τὰ δὲ μέρη τοῦ ἀνθρώπου κατ’ ἰδίαν ὑφέστηκε καὶ οὐκ ἐμπεριέχεται ἀλλήλοις· οὔτε γὰρ ἡ ἀριστερὰ χεὶρ τὴν δεξιὰν συμπληροῖ οὔτε ἡ δεξιὰ τὴν ἀριστεράν, οὐχ ὁ ἀντίχειρ τὸν λιχανόν, οὐχ αἱ χεῖρες τὴν κεφαλήν, ἀλλ’ ἴδιον τόπον ἓκαστον τούτων ἀπείληφεν.
9.347Demek ki parçalar birbirlerinin parçası da değildir. Kendilerinin de değildir; çünkü bir şeyin kendi kendisinin parçası olması imkânsızdır. Öyleyse bütün ne parçalarından başka bir şeyse ne de parçaların kendisi bütünse, bütün hiçbir şeydir.
οὐδὲ ἀλλήλων οὖν μέρη ἐστὶ τὰ μέρη. καὶ μὴν οὐδὲ ἑαυτῶν· ἀμήχανον γὰρ ἑαυτοῦ τι μέρος ὑπάρχειν. εἰ οὖν μήτε ἕτερόν ἐστι τῶν μερῶν τὸ ὅλον μήτε αὐτὰ τὰ μέρη ἐστὶν ὅλον, οὐδέν ἐστι τὸ ὅλον.
9.348Yine, baş gibi bir parçanın bütün insanı tamamladığı ve insanın parçası olduğu söylenir; ama insan da başla birlikte insan olarak görülür. Demek ki baş kendini de tamamlar ve kendinin parçası olur. Bu yüzden de kendinden hem büyük hem küçüktür: kendisi tarafından tamamlanmış olarak düşünüldüğü ölçüde kendinden büyük, tamamlayan olarak düşünüldüğü ölçüde kendinden küçüktür.
καὶ πάλιν τὸ μέρος, οἶον ἡ κεφαλή, λέγεται τὸν ὅλον ἄνθρωπον συμπληροῦν καὶ ἀνθρώπου μέρος εἶναι· θεωρεῖται δέ γε ὁ ἄνθρωπος σὺν τῇ κεφαλῇ ἄνθρωπος· καὶ ἑαυτὴν ἄρα συμπληροῖ ἡ κεφαλή, καὶ ἑαυτῆς γίνεται μέρος. διὰ δὲ τοῦτο καὶ μείζων ἐστὶν ἑαυτῆς καὶ ἐλάσσων· ᾗ μὲν γὰρ συμπεπληρωμένη νοεῖται ὑφ’ ἑαυτῆς, μείζων ἐστὶν αὑτῆς, ᾗ δὲ συμπληροῦσα, ἐλάττων.
9.349Aynı aporia bitki, arşın ve genel olarak bütün adı verilen öbür şeylerin hepsi için de geçerlidir. Karış arşının parçası olarak düşünüldüğüne göre (çünkü arşın da karışla birlikte arşın olarak düşünülür), karış kendini de tamamlar ve kendinin parçasıdır. Bu ise saçmadır ve neredeyse ortak kavrayışlara aykırıdır.
ἡ δὲ ἀυτὴ ἀπορία καὶ ἐπὶ φυτοῦ καὶ ἐπὶ πήχεως καὶ κοινῶς τῶν ἄλλων ἀπάντων ὧν ἐπικατηγορεῖται τὸ ὅλον· ἐπεὶ γὰρ ὁ παλαιστὴς μέρος πήχεως νοεῖται (σὺν γὰρ τῷ παλαιστῇ καὶ ὁ πῆχυς νοεῖται πῆχυς), καὶ ἑαυτοῦ συμπληρωτικός ἐστιν ὁ παλαιστὴς καὶ μέρος ἑαυτοῦ. ὅπερ ἄτοπον καὶ σχεδὸν παρὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας.
9.350Aporia sözün parçalarına da dokunur. Şu dizede:
Söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un öfkesini,
'öfkesini', 'söyle', 'tanrıça', 'Peleusoğlu' ve bunlara ek olarak 'Akhilleus'un' sözlerinin neyin parçası olduğunu araştırmak gerekir. Çünkü ya dizenin bütünü bu parçalardan başka bir şeydir ya da dize onların toplamıdır. Ortaya konan aporiaları buraya da uygulamak gerekir. 'Öfkesini' bütün dizenin parçasıysa kendinin de parçası olacaktır; çünkü bütün dize de onunla birlikte düşünülüyordu.
Ἅπτεται δὲ ἡ ἀπορία καὶ τῶν τοῦ λόγου μερῶν. ἐπὶ γὰρ τοῦ τοιούτου στίχου, μῆνιν ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω Ἀχιλῆος, ζητητέον τὸ μῆνιν καὶ τὸ ἄειδε καὶ τὸ θεά καὶ τὸ Πηληιάδεω” καὶ πρὸς τούτοις τὸ “ ’Αχιλῆος”, τίνος ἐστὶ μέρη. ἤτοι γὰρ ὅλος ὁ στίχος ἄλλο τί ἐστι τῶν μερῶν τούτων, ἢ τὸ ἄθροισμα αὐτῶν ὁ στίχος ἐστίν. καὶ ἐπακτέον τὰς ἐκκειμένας ἀπορίας. τὸ “μῆνιν” εἰ μὲν τοῦ ὅλου στίχου μέρος ἐστί, καὶ ἑαυτοῦ γενήσεται μέρος· σὺν αὐτῷ γὰρ ἐνοεῖτο καὶ ὅλος ὁ στίχος·
9.351'Söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un' kısmının parçasıysa, daha büyük bir aporia çıkmaz mı? Çünkü bir şeyin parçası, parçası olduğu şeyin içinde bulunur; 'öfkesini' ise 'söyle, ey tanrıça, Peleusoğlu Akhilleus'un' sözlerinin içinde bulunmaz. Demek ki 'öfkesini' bütün dizenin parçası değildir.
εἰ δὲ τοῦ λοιποῦ τοῦ “ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω ’Αχιλῆος”, πῶς οὐ μείζων ἀνακύψει ἀπορία; τὸ γάρ τινος μέρος ἐμπεριέχεται τῷ οὗ ἐστι μέρος, τὸ δὲ “μῆνιν” οὐκ ἐμπεριέχεται τῷ “ἄειδε θεὰ Πηληιάδεω ’Αχιλῆος”· οὐκ ἄρα μέρος ἐστὶ τὸ “μῆνιν” τοῦ ὅλου στίχου.
9.352Bu konuda böyle aporialar ortaya konunca Dogmatikler kendilerine biraz soluk aldırmak için şunu söylemeyi âdet edinmişlerdir: dışarıda mevcut olan duyulur şey ne bütündür ne parça; ona bütün ve parça adını veren biziz.
Τοιούτων δὲ ἠπορημένων κατὰ τὸν τόπον εἰώθασιν οἱ δογματικοί, μικρὰν ἀναπνοὴν πορίζοντες αὐτοῖς, λέγειν, ὅτι τὸ μὲν ἐκτὸς ὑποκείμενον καὶ αἰσθητὸν οὔτε ὅλον ἐστὶν οὔτε μέρος, ἡμεῖς δέ ἐσμεν οἱ ἐκείνου τό τε ὅλον καὶ τὸ μέρος ἐπικατηγοροῦντες.
9.353Çünkü bütün göreli şeylerdendi; parçalara göre bütün olarak düşünülüyordu. Parçalar da göreli şeylerdendir; bütüne göre parça olarak düşünülürler. Göreli şeyler ise bizim birlikte hatırlamamızdadır, bizim birlikte hatırlamamız da bizdedir. Öyleyse bütün ve parça bizdedir. Dışarıda mevcut olan duyulur şey ise ne bütündür ne parça; o, bizim kendi birlikte hatırlamamızı yüklediğimiz bir nesnedir.
ἦν γὰρ τὸ ὅλον τῶν πρός τι· ὡς γὰρ πρὸς τὰ μέρη ἐνοεῖτο τὸ] ὅλον. καὶ πάλιν τὰ μέρη τῶν πρός τι· ὧς γὰρ πρὸς τὸ ὅλον νοεῖται μέρη. τὰ δὲ πρός τι ἐν συμμνημονεύσει ἐστὶν ἡμετέρᾳ, ἡ δὲ ἡμετέρα συμμνημόνευσίς ἐστιν ἐν ἡμῖν· τὸ οὖν ὅλον καὶ τὸ μέρος ἐστὶν ἐν ἡμὶν. τὸ δὲ ἐκτὸς ὑποκείμενον αἰσθητὸν οὔτε ὅλον ἐστὶν οὔτε μέρος, ἀλλὰ πρᾶγμα οὗ ἡμεῖς ἐπικατηγοροῦμεν τὴν ἡμῶν αὐτῶν συμμνημόνευσιν.
9.354Onlara önce şunu söylemek gerekir: boynun ya da başın dışarıdaki insanı değil de bizim birlikte hatırlamamızı tamamlayan parçalar olduğunu söylemek saçmadır. Baş ve boyun insanı tamamlıyorsa ve boyun bizdeyse, insanın da bizde olması gerekecektir ki bu saçmadır. Öyleyse bütün ve parçalar bizim birlikte hatırlamamızda bulunmaz.
ῥητέον δὲ πρὸς αὐτοὺς πρῶτον μέν, ὅτι ἄτοπόν ἐστι τὸ λέγειν τὸν τράχηλον ἢ τὴν κεφαλὴν μὴ τοῦ ἐκτὸς ἀνθρώπου συμπληρωτικά εἶναι μέρη, ἀλλὰ τῆς ἡμετέρας συμμνημονεύσεως. εἰ δὲ ἡ κεφαλὴ καὶ ὁ τράχηλος συμπληρωτικά ἐστι τοῦ ἀνθρώπου καὶ ὁ τράχηλός ἐστιν ἐν ἡμῖν, δεήσει τὸν ἄνθρωπον εἶναι ἐν ἡμῖν. ὅπερ ἄτοπον. οὐ τοίνυν ἐν τῇ ἡμετέρᾳ συμμνημονεύσει τό τε ὅλον καὶ τὰ μέρη κεῖται.
9.355Evet, diyecek biri, ama bütün insan birlikte hatırlama yoluyla bizdedir; o da dışarıdaki boyun ve dışarıdaki baş tarafından değil, yine bu parçalara ilişkin kavramlardan tamamlanır. Çünkü insanın kendisi de
ναί, φήσει τις, ἀλλ’ ὁ μὲν ὅλος ἄνθρωπός ἐστιν ἐν ἡμῖν κατὰ συμμνημόνευσιν, συμπληροῦται δὲ οὐχ ὑπὸ τοῦ ἐκτὸς τραχήλου καὶ τῆς ἐκτὸς κεφαλῆς, ἀλλὰ πάλιν ἐκ τῶν κατὰ ταῦτα τὰ μέρη ἐννοιῶν· καὶ γὰρ αὐτὸς <ὁ>
9.356bizim bir kavramımızdır. Ama bunu söyleyen aporiadan kurtulamaz. Çünkü bizdeki bu insan, ister kavram ister bizim birlikte hatırlamamız olsun, ya parçalardan başka bir şey olarak düşünülür ya da insan parçaların kendisi olarak düşünülür. Gösterdiğimiz gibi bunların hiçbiri olamaz. Demek ki düşüncenin kendisi de aynı aporiaya düşmüştür. Öyleyse hiçbir şeyin bütün olmadığını söylemek gerekir.
ἄνθρωπος ἐννόημά ἐστιν ἡμῶν. ὁ δὲ τοῦτο λέγων οὐκ ἐκφεύγει τὴν ἀπορίαν. πάλιν γὰρ οὗτος ὁ ἐν ἡμῖν ἄνθρωπος, εἴτε ἐννόημά ἐστιν εἶτε καὶ ἡμετέρα συμμνημόνευσις, ἤτοι ἕτερος νοεῖται παρὰ τὰ μέρη ἢ τὰ μέρη νοεῖται ὁ ἄνθρωπος. οὐδέτερον δὲ τούτων δύναται ὑπάρχειν, ὡς παρεστήσαμεν. καὶ αὐτὴ οὖν ἡ νόησις ὑπὸ τὴν αὐτὴν πέπτωκεν ἀπορίαν. εἰ δὲ τοῦτο, ῥητέον μηδὲν εἶναι ὅλον.
9.357Bundan da parçanın da var olmadığı sonucu çıkar; çünkü ikisi de göreli şeylerdendir ve göreli şeylerden biri ortadan kalkınca öbürü de onunla birlikte ortadan kalkar.
ᾧ ἀκολουθεῖ τὸ μηδὲ μέρος ὑπάρχειν· τῶν γὰρ πρός τι ἑκάτερόν ἐστι, καὶ τοῦ ἑτέρου τῶν πρός τι ἀναιρεθέντος συναναιρεῖται καὶ τὸ λοιπόν.
9.358Bu konulardaki aporialar bu kadar olsun. Evrenin etkin ilkeleri hakkında Dogmatiklerle yeterince birlikte araştırma yaptığımıza göre, bundan sonra hem bunlar hem de maddi ilkeler hakkında daha genel aporiaları ele alalım.
Ὡδε μὲν περὶ τούτων ἠπορήσθω· συνεζητηκότες δὲ αὐταρκῶς ἤδη τοῖς δογματικοῖς περὶ τῶν δραστηρίων τοῦ παντὸς ἀρχῶν, τὸ μετὰ τοῦτο κοινότερον περί τε τούτων καὶ τῶν ὑλικῶν διαπορῶμεν. περὶ σώματος