İçeriğe geç
Bilginlere Karşı

Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı

IX. Kitap › Fizikçilere Karşı I – Tanrılar var mıdır

8.481_2Fizikçilere Karşı I

İçindekiler: 1. Doğanın ilkeleri üzerine. 2. Tanrılar üzerine. 3. Sebep ve etkilenen üzerine. 4. Bütün ve parça üzerine. 5. Cisim üzerine.

8.481_2

<ΠΡΟΣ ΦΥΣΙΚΟΥΣ A'.> ἁ περὶ ἀρχῶν φυσικῶν β΄ περὶ θεῶν γ΄ περὶ αἰτίου καὶ πάσχοντος δ΄ περὶ ὄλου καὶ μέρους ε΄ περὶ σώματος

9.1Felsefenin mantık kısmından sonra fizik kısmını neden incelemeye aldığımızı —gerçi fizik, zaman bakımından ötekilerden önce geliyor gibi görünür— daha önce hatırlatmıştık. Burada da itirazımızı aynı tarzda kuracağız: Kleitomakhos'un çevresi ile Akademeia korosunun geri kalanının yaptığı gibi ayrıntılarda oyalanmayacağız (onlar başkalarının alanına girip, farklı dogmalar ileri sürenlerin kabullerinden yola çıkarak argüman kurdukları için itirazlarını ölçüsüzce uzattılar); bunun yerine en temel ve her şeyi bir arada tutan noktaları sarsacağız. Bunları çıkmaza soktuğumuzda geri kalanlar da çıkmaza girmiş olacak.

9.1

Τὴν μὲν αἰτίαν, δι’ ἣν μετὰ τὸ λογικὸν τῆς φιλοσοφίας μέρος εἰς ἐπίσκεψιν ἡμῖν ἄγεται τὸ φυσικόν, καίπερ χρόνῳ τῶν ἄλλων προήκειν δοκοῦν, ἀνώτερον ὑπεμνήσαμεν (adv. dogm. I sqq.)· τὸν αὐτὸν δὲ τρόπον τῆς πάλιν ἐνταῦθα συστησόμεθα, οὐκ ἐμβραδύνοντες τοῖς κατὰ μέρος, ὁποῖόν τι πεποιήκασιν οἱ περὶ τὸν Κλειτόμαχον καὶ ὁ λοιπὸς τῶν Ἀκαδημαϊκῶν χορός (εἰς ἀλλοτρίαν ἐμβάντες καὶ ἐπὶ συγχωρήσει τῶν ἑτεροίως δογματιζομένων ποιούμενοι τοὺς λόγους ἀμέτρως ἐμήκυναν τὴν ἀντίρρησιν), ἀλλὰ τὰ κυριώτατα καὶ τὰ συνεκτικώτατα κινοῦντες, ἐν οἶς ἠπορημένα ἕξομεν καὶ τὰ λοιπά.

9.2Nitekim kuşatmalarda surun temelini oyanlar, kulelerin de onunla birlikte çöktüğünü görürler; aynı şekilde felsefi araştırmalarda şeylerin ilk dayanaklarını ele geçirenler, her şeyin kavranmasını da dolaylı olarak ortadan kaldırmış olurlar.

9.2

καθάπερ γὰρ ἐν ταῖς πολιορκίαις οἱ τὸν θεμέλιον τοῦ τείχους ὑπορύξαντες τούτῳ συγκαταφερομένους ἔχουσι τοὺς πύργους, οὕτως οἱ ἐν ταῖς φιλοσόφοις σκέψεσι τἀς πρώτας τῶν πραγμάτων ὑποθέσεις χειρωσάμενοι δυνάμει τὴν παντὸς πράγματος κατάληψιν ἠθετήκασιν.

9.3Bazıları da yerinde bir benzetmeyle, tek tek meselelerin araştırmasına girişenleri av hayvanını yaya kovalayan avcılara, oltayla balık tutanlara ya da ökse ve kamışla kuş avlayanlara benzetir; en temel noktalardan yola çıkıp bütün tek tek şeyleri sarsanları ise çevreye ağlar, kazıklar ve sürtme ağları gerenlere. Her av için ayrı ayrı uğraşmaktansa tek bir hamlede çok av yakalayabilmek nasıl çok daha ustalıklıysa, ayrıntılara takılıp kalmaktansa hepsine birden ortak bir itiraz getirmek de öyle çok daha zariftir.

9.3

οὐκ ἀπιθάνως γοῦν τινες ἀπεικάζουσι τοὺς μὲν εἰς τὰς κατὰ μέρος ζητήσεις συγκαταβαίνοντας τοῖς ἐκ ποδὸς τὸ θηρίον διώκουσι κυνηγοῖς ἢ ἀπὸ ὁρμιᾶς ἁλιεύουσιν ἢ ἰξῷ καὶ καλάμῳ τοὺς ὄρνις θηρεύουσιν, τοὺς δὲ ἀπὸ τῶν συνεκτικωτάτων πάντα τὰ ἐπὶ μέρους σαλεύοντας ἰοῖς λίνα καὶ στάλικας καὶ σαγήνας περιβαλλομένοις. ὅθεν ὡς πολλῶ τεχνικώτερόν ἐστι τοῦ καθ᾿ ἕκαστον θήραμα πονεῖσθαι τὸ διὰ μιᾶς ἐφόδου πολλὰ δύνασθαι ἀγρεύειν, οὕτω πολλῷ χαριέστερον τὸ κοινῇ κατὰ πάντων κομίζειν ἀντίρρησιν τοῦ προσειλεῖσθαι τοῖς κατὰ μέρος.

9.4Doğa alanında evrenin ilkeleri hakkında daha titiz bir düzen kurmuş görünenler, bu ilkelerden bir kısmının etkin, bir kısmının maddi olduğunu söylerler <…>. Bu görüşün öncüsü olma payesi şair Homeros'a verilir; ondan sonra da Klazomenaili Anaksagoras'a, Akragaslı Empedokles'e ve daha pek çoklarına.

9.4

᾿Επεὶ οὖν οἱ δοκοῦντες ἀκριβέστερον κατὰ τὸν φυσικὸν τόπον περὶ τῶν τοῦ παντὸς ἀρχῶν διατετάχθαι τὰς μέν τινας αὐτῶν δραστηρίους εἶναι λέγουσι τἀς δὲ ὑλικάς <. . . . . . >. ὧν τῆς δόξης ἀρχηγὸς ἀξιοῦται τυγχάνειν ὁ ποιητὴς Ὅμηρος καὶ μετὰ τοῦτόν γε Ἀναξαγόρας ὁ Κλαζομένιος καὶ Ἐμπεδοκλῆς ὁ Ἀκραγαντῖνος καὶ ἄλλοι παμπληθεῖς.

9.5Şair bu konudaki görüşünü Proteus ile Eidothea'yı anlatırken kurduğu alegoride dile getirir: İlk ve en asıl sebebe Proteus, türlü eidos'lara bürünen ousia'ya ise Eidothea adını verir.

9.5

ὁ μὲν γὰρ ποιητὴς περὶ τούτων ἀποδιδούς φησιν ἐν οἶς περὶ Πρωτέως καὶ Εἰδοθέας ἀλληγορεῖ (δ 365 sqq.), τὸ μὲν πρῶτον καὶ ἀρχικώτατον αἴτιον Πρωτέα καλῶν, τὴν δὲ εἰς εἴδη τρεπομένην οὐσίαν Εἰδοθέαν.

9.6Anaksagoras da şöyle der: “Bütün şeyler bir aradaydı; sonra nous geldi ve onları düzene koydu.” Böylece kendisine göre tanrı olan nous'u etkin ilke, eş parçalı şeylerin (homoiomereia) karmakarışık bütününü ise maddi ilke olarak koyar.

9.6

ὁ δὲ ᾿Αναξαγόρας φησίν (B 1 Diels)· ‟ἦν πάντα ὁμοῦ χρήματα, νοῦς δὲ ἐλθὼν αὐτὰ διεκόσμησεν”, τὸν μὲν νοῦν, ὅς ἐστι θεὸς κατ᾿ αὐτόν, δραστήριον ὑποτιθέμενος ἀρχήν, τὴν δὲ τῶν ὁμοιομερειῶν πολυμιγίαν ὑλικήν.

9.7Aristoteles de Klazomenaili Hermotimos'un, Eleali Parmenides'in ve onlardan çok daha önce Hesiodos'un da böyle düşündüğünü söyler; çünkü bunlar evrenin oluşunu açıklarken Eros'u, yani varlıkları hareket ettiren ve bir araya getiren sebebi de hesaba katmışlardır.

9.7

ὁ δὲ Ἀριστοτέλης (Metaphys. 984b 18 sqq.) καὶ Ἑρμότιμόν φησι τὸν Κλαζομένιον καὶ Παρμενίδην τὸν Ἐλεάτην καὶ πολὺ πρότερον τὸν ῾Ησίοδον ταῦτα φρονεῖν· κατασκευάζοντες γὰρ τὴν τῶν ὅλων γένεσιν ἔρωτα συμπαρέλαβον, τουτέστι τὴν κινητικὴν καὶ συναγωγὸν τῶν ὄντων αἰτίαν.

9.8Hesiodos şöyle der:

En önce Khaos oldu, ondan sonra da geniş göğüslü Gaia, her şeyin sonsuza dek sağlam oturağı, ve ölümsüz tanrıların en güzeli Eros.

9.8

ὁ μὲν ῾Ησίοδος λέγων (theog. 116) ἤτοι μὲν πρώτιστα χάος γένετ᾿, αὐτὰρ ἔπειτα γαῖ᾿ εὐρύστερνος, πάντων ἕδος ἀσφαλὲς αἰεί, ἠδ᾿ ἔρος, ὃς κάλλιστος ἐν ἀθανάτοισι θεοῖσιν,

9.9Parmenides ise açıkça şunu bildirir:

Bütün tanrılardan önce Eros'u tasarladı.

Daha önce söylediğim gibi, Empedokles de bu görüşte sayılabilir;

9.9

ὁ δὲ Παρμενίδης (B 13 Diels) ῥητῶς ἀποφηνάμενος πρώτιστον μὲν ἔρωτα θεῶν μητίσατο πάντων. δόξαι δ’ ἄν, ὡς προεῖπον, καὶ ὁ ᾿Εμπεδοκλῆς τοιοῦτος εἷναι·

9.10çünkü dört öğenin yanına Nefret'i ve Sevgi'yi de katar; Sevgi'yi bir araya getiren, Nefret'i ise dağıtan sebep olarak. Şöyle der:

Ateş, su, toprak ve havanın yumuşak yüksekliği; onlardan ayrı, her yanda denk ağırlıkta yıkıcı Nefret; ve onların arasında, boyu da eni de denk Sevgi.

9.10

σὺν γὰρ τοῖς τέσσαρσι στοιχείοις τὸ νεῖκος καὶ τὴν φιλίαν καταριθμεῖται, τὴν μὲν φιλίαν ὧς συναγωγὸν αἰτίαν, τὸ δὲ νεῖκος ὧς διαλυτικήν (B 17 Diels)· πῦρ” γάρ φησι ‟καὶ ὕδωρ καὶ γαῖα καὶ ἠέρος ἤπιον ὕψος, Νεῖκός τ’ οὐλόμενον δίχα τῶν, ἀτάλαντον ἀπάντη, καὶ Φιλότης μετὰ τοῖσιν. ἴση μῆκός τε πλάτος τε.

9.11Bununla birlikte, iki ilke —tanrı ve niteliksiz madde— kabul eden Stoacılar da tanrının etki ettiğini, maddenin ise etkilendiğini ve değiştiğini düşünmüşlerdir.

9.11

οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς (fr. ΙΙ 301 Arn.) δύο λέγοντες ἀρχάς, θεὸν καὶ ἄποιον ὕλην, τὸν μὲν θεὸν ποιεῖν ὑπειλήφασι, τὴν δὲ ὕλην πάσχειν τε καὶ τρέπεσθαι.

9.12Doğa filozoflarının en iyileri arasında böyle bir düzen bulunduğuna göre, haydi önce etkin ilkeler hakkındaki çıkmazları ortaya koyalım: kimi zaman tanrı hakkında sanki dogmatik bir tarzda, kimi zaman da daha çok çıkmazı öne çıkaran bir tarzda, etki eden ya da etkilenen hiçbir şeyin olmadığı yönünde inceleme yapalım. Ama her araştırmada araştırılan şeyin ne olduğunu kavramak önce geldiğine göre, ilkin tanrı kavramını nasıl edindiğimize bakalım.

9.12

ἐπεὶ οὖν τοιαύτη τίς ἐστι παρὰ τοῖς ἀρίστοις τῶν φυσικῶν διάταξις, φέρε περὶ τῶν ποιητικῶν ἀρχῶν διαπορῶμεν πρῶτον, σκεπτόμενοι ὁτὲ μὲν οἷον δογματικῶς περὶ θεοῦ, ὁτὲ δὲ ἀπορητικώτερον περὶ τοῦ μηδὲν εἶναι τὸ ποιοῦν ἢ πάσχον. ἀλλ’ ἐπεὶ κατὰ πᾶσαν ζήτησιν προτάττεται ἡ τοῦ ζητουμένου πράγματος νόησις, ἴδωμεν πῶς εὐθὺς ἔννοιαν ἐλάβομεν θεοῦ. Περὶ θεῶν

9.13Tanrılar üzerine

Tanrılar hakkındaki öğreti, dogmatik tarzda felsefe yapanlara son derece zorunlu görünür. Bu sebeple felsefenin bilgeliğe yönelik bir uğraş, bilgeliğin de ilahî ve insanî şeylerin epistēmē'si olduğunu söylerler. Dolayısıyla biz tanrılar hakkındaki araştırmanın çıkmazda olduğunu gösterirsek, bilgeliğin ilahî ve insanî şeylerin epistēmē'si, felsefenin de bilgeliğe yönelik bir uğraş olmadığını dolaylı olarak kurmuş olacağız.

9.13

῾Ο περὶ θεῶν λόγος πάνυ ἀναγκαιότατος εἶναι δοκεῖ τοῖς δογματικῶς φιλοσοφοῦσιν. ἐντεῦθεν (fr. Stoic. II 36 Arn.) τὴν φιλοσοφίαν φασὶν ἐπιτήδευσιν εἶναι σοφίας, τὴν δὲ σοφίαν ἐπιστήμην θείων τε καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων. ὅθεν ἐὰν παραστήσωμεν ἡμεῖς ἠπορημένην τὴν περὶ θεῶν ζήτησιν, δυνάμει ἐσόμεθα κατεσκευακότες τὸ μήτε τὴν σοφίαν ἐπιστήμην εἶναι θείων καὶ ἀνθρωπίνων πραγμάτων μήτε τὴν φιλοσοφίαν ἐπιτήδευσιν σοφίας.

9.14Bazılarına göre, insanların başına ilk geçenler, hayat için yararlı olanı gözeten çok akıllı kimseler olarak, tanrılar hakkındaki sanıyı ve Hades'te olup bittiği anlatılan masallara dair kanaati uydurmuşlardır.

9.14

Ἔνιοι τοίνυν ἔφασαν τοὺς πρώτους τῶν ἀνθρώπων προστάντας καὶ τὸ συμφέρον τῷ βίῳ σκεψαμένους, πάνυ συνετοὺς ὄντας, ἀναπλάσαι τὴν περί τε τῶν θεῶν ὑπόνοιαν καὶ τὴν περὶ τῶν ἐν Ἅιδου μυθευομένων δόξαν.

9.15Çünkü eski hayat vahşi ve düzensizdi (Orpheus'un dediği gibi, bir zaman vardı ki

insanlar birbirinin etini dişleyerek yaşar, güçlü olan daha zayıfı boğazlardı);

haksızlık edenleri durdurmak isteyen bu kişiler, önce açıkça haksızlık edenler cezalandırılsın diye kanunlar koydular;

9.15

θηριώδους γὰρ καὶ ἀτάκτου γεγονότος τοῦ πάλαι βίου (ἦν γὰρ χρόνος, ὥς φησιν ὁ Ὀρφεύς (fr. 247 Abel), ἡνίκα φῶτες ἀπ’ ἀλλήλων βίον εἶχον σαρκοδακῆ, κρείττων δὲ τὸν ἥττονα φῶτ’ ἐδάιζεν) ἐπισχεῖν βουλόμενοι τοὺς ἀδικοῦντας πρῶτον μὲν νόμους ἔθεντο πρὸς τὸ τοὺς φανερῶς ἀδικοῦντας κολάζεσθαι,

9.16ardından da insanların bütün suçlarını ve iyi işlerini gözeten tanrılar uydurdular. Amaçları, kimse gizlice bile haksızlık etmeye cüret etmesin diye, insanları tanrıların

havaya bürünüp yeryüzünü her yanda dolaştığına, insanların küstahlığını da kanuna bağlılığını da gözettiğine

inandırmaktı.

9.16

μετὰ δὲ τοῦτο καὶ θεοὺς ἀνέπλασαν ἐπόπτας πάντων τῶν ἀνθρωπίνων ἁμαρτημάτων τε καὶ κατορθωμάτων, ἵνα μηδὲ κρύφα τολμῶσί τινες ἀδικεῖν, πεπεισμένοι, ὅτι οἱ θεοὶ (Hesiod. op. 134.258) ἠέρα ἑσσάμενοι πάντῃ φοιτῶσιν ἐπ’ αἶαν, ἀνθρώπων ὕβρεις τε καὶ εὐνομίας ἐφορῶντες.

9.17“Ateist” lakaplı Euhemeros da şöyle der: “İnsan hayatı düzensizken, güçte ve akılda ötekileri geride bırakanlar herkesi kendi buyruklarına göre yaşatmak için daha büyük bir hayranlık ve saygınlık kazanmaya çalıştılar ve kendilerine olağanüstü, ilahî bir güç yakıştırdılar; halk da bu yüzden onları tanrı saydı.”

9.17

Εὐήμερος (fr. 1 Νémethy) δὲ ὁ ἐπικληθεὶς ἄθεος ‟ὅτ᾿ ἦν ἄτακτος ἀνθρώπων βίος, οἱ περιγενόμενοι τῶν ἄλλων ἰσχύι τε καὶ συνέσει ὥστε πρὸς τὰ ὐπ’ αὐτῶν κελευόμενα πάντας βιοῦν σπουδάζοντες μείζονος θαυμασμοῦ καἲ σεμνότητος τυχεῖν, ἀνέπλασαν περὶ αὐτοὺς ὑπερβάλλουσάν τινα καὶ θείαν δύναμιν, ἔνθεν καὶ τοῖς πολλοῖς ἐνομίσθησαν θεοί”.

9.18Keoslu Prodikos da şöyle der: “Eskiler güneşi, ayı, ırmakları, pınarları ve genel olarak hayatımıza yarar sağlayan her şeyi, onlardan gördükleri yarar yüzünden tanrı saydılar; tıpkı Mısırlıların Nil'i tanrı sayması gibi.” Bu yüzden ekmeğin Demeter, şarabın Dionysos, suyun Poseidon, ateşin Hephaistos sayıldığını, işe yarayan her şeyin de böyle tanrılaştırıldığını söyler.

9.18

Πρόδικος (B 5 Diels) δὲ ὁ Κεῖος ‟ἥλιόν” φησι ‟καὶ σελήνην καὶ ποταμοὺς καὶ κρήνας καὶ καθόλου πάντα τὰ ὠφελοῦντα τὸν βίον ἡμῶν οἱ παλαιοὶ θεοὺς ἐνόμισαν διὰ τὴν ἀπ’ αὐτῶν ὠφέλειαν, καθάπερ Αἰγύπτιοι τὸν Νεῖλον”· καὶ διὰ τοῦτο τὸν μὲν ἄρτον Δήμητραν νομισθῆναι, τὸν δὲ οἶνον Διόνυσον, τὸ δὲ ὕδωρ Ποσειδῶνα, τὸ δὲ πῦρ Ἥφαιστον καὶ ἤδη τῶν εὐχρηστούντων ἕκαστον.

9.19Demokritos ise insanlara bazı hayaletlerin (eidōla) yaklaştığını, bunların kimilerinin iyilik, kimilerinin kötülük getirdiğini söyler (bu yüzden uğurlu hayaletlerle karşılaşmak için dua edermiş). Bunlar büyük, devasa varlıklardır; zor yok olurlar ama yok olmaz değildirler; görünüp sesler çıkararak insanlara geleceği önceden bildirirler. Eskiler bunları algılayınca tanrının bu olduğunu sandılar; oysa bunlardan başka, yok olmaz bir tabiata sahip hiçbir tanrı yoktur.

9.19

Δημόκριτος (Β 166 Δημόκριτος (Β Diels) δὲ εἴδωλά τινά φησιν ἐμπελάζειν τοῖς ἀνθρώποις, καὶ τούτων τὰ μὲν εἶναι ἀγαθοποιά, τὰ δὲ κακοποιά (ἔνθεν καὶ εὔχετο εὐλόγχων τυχεῖν εἰδώλων), εἶναι δὲ ταῦτα μεγάλα τε καὶ ὑπερφυῆ, καὶ δύσφθαρτα μέν, οὐκ ἄφθαρτα δέ, προσημαίνειν τε τὰ μέλλοντα τοῖς ἀνθρώποις, θεωρούμενα καὶ φωνὰς ἀφιέντα. ὅθεν τούτων αὐτῶν φαντασίαν λαβόντες οἱ παλαιοὶ ὑπενόησαν εἶναι θεόν, μηδενὸς ἄλλου παρὰ ταῦτα ὄντος θεοῦ [τοῦ] ἄφθαρτον φύσιν ἔχοντος.

9.20Aristoteles ise insanlarda tanrı kavramının iki kaynaktan doğduğunu söylerdi: psykhē'nin başına gelenlerden ve gökteki olaylardan. psykhē'nin başına gelenlerden, uykuda yaşadığı ilahî esinlenmeler ve kehanetler yüzünden.

9.20

Ἀριστοτέλης (fr. 10 Rose) δὲ ἀπὸ δυεῖν ἀρχῶν ἔννοιαν θεῶν ἔλεγε γεγονέναι ἐν τοῖς ἀνθρώποις, ἀπό τε τῶν περὶ τὴν ψυχὴν συμβαινόντων καὶ ἀπὸ τῶν μετεώρων. ἀλλ’ ἀπὸ μὲν τῶν περὶ τὴν ψυχὴν συμβαινόντων διὰ τοὺς ἐν τοῖς ὕπνοις γινομένους ταύτης ἐνθουσιασμοὺς καὶ τὰς μαντείας.

9.21Çünkü, der, psykhē uykuda kendi başına kalınca kendine özgü tabiatını yeniden kazanır ve geleceği önceden sezip haber verir. Ölümde bedenden ayrılırken de böyledir. Nitekim şair Homeros'u da bunu gözlemlemiş olduğu için takdir eder; çünkü Homeros, Patroklos'a ölürken Hektor'un öldürüleceğini, Hektor'a da Akhilleus'un ölümünü önceden söyletmiştir. İşte bundan, der, insanlar ilahî bir şeyin, kendi başına psykhē'ye benzeyen ve her şeyden çok bilgi sahibi olan bir şeyin var olduğunu düşündüler.

9.21

ὅταν γάρ, φησίν, ἐν τῷ ὑπνοῦν καθ’ αὐτὴν γένηται ἡ ψυχή, τότε τὴν ἴδιον ἀπολαβοῦσα φύσιν προμαντεύεταί τε καὶ προαγορεύει τὰ μέλλοντα. τοιαύτη δέ ἐστι καὶ ἐν τῷ κατὰ τὸν θάνατον χωρίζεσθαι τῶν σωμάτων. ἀποδέχεται γοῦν καὶ τὸν ποιητὴν Ὅμηρον μηρὸν ὡς τοῦτο παρατηρήσαντα· πεποίηκε γὰρ τὸν μὲν Πάτροκλον ἐν τῷ ἀναιρεῖσθαι προαγορεύοντα περὶ τῆς Ἕκτορος ἀν’ αἱρέσεως, τὸν δ’ Ἕκτορα περὶ τῆς Ἀχιλλέως τελευτῆς. ἐκ οὖν, φησίν, ὑπενόησαν οἱ ἄνθρωποι εἶναί τι θεῖον. τὸ καθ’ ἑαυτὸ ἐοικὸς τῇ ψυχῇ καὶ πάντων ἐπιστημονικώτατον.

9.22Gökteki olaylardan da: Gündüz güneşin dönüp dolaştığını, gece de öteki yıldızların düzenli hareketini görünce, böyle bir hareketin ve düzenin sebebi olan bir tanrı bulunduğuna hükmettiler.

9.22

ἀλλὰ δὴ καὶ ἀπὸ τῶν μετεώρων· θεασάμενοι γὰρ μεθ’ ἡμέραν μὲν ἥλιον περιπολοῦντα, νύκτωρ δὲ τὴν εὔτακτον τῶν ἄλλων ἀστέρων κίνησιν, ἐνόμισαν εἷναί τινα θεὸν τὸν τῆς τοιαύτης κινήσεως καὶ εὐταξίας αἴτιον.

9.23Aristoteles'in görüşü böyledir. Başkaları ise şöyle der: nous keskin ve çevik olduğundan, kendi tabiatına yöneldiğinde evrenin de bir görüntüsüne varmış ve kendisine benzeyen ama tabiatça ilahî, olağanüstü bir düşünme gücünün bulunduğunu sezmiştir.

9.23

Τοιοῦτος μὲν καὶ ὁ Ἀριστοτέλης· ἄλλοι δέ εἰσιν οἱ φάσκοντες, ὅτι ὁ νοῦς ὀξὺς ὢν καὶ εὐκίνητος ἐν τῷ ἐπιβάλλειν τῇ αὐτοῦ φύσει ἦλθε καὶ εἰς ἔμφασιν τοῦ παντὸς καὶ ὑπενόησέ τινα ὑπερβαλλόντως δύναμιν νοητικήν, καὶ ἀναλογοῦσαν μὲν αὑτῷ, θείαν δὲ τὴν φύσιν.

9.24Kimileri de evrende olup biten olağanüstü olaylar yüzünden tanrılar kavramına vardığımızı düşünmüştür; Demokritos da bu görüşte görünüyor. Der ki: Eski insanlar gökte olup bitenleri —gök gürültülerini, şimşekleri, yıldırımları, yıldızların kavuşmalarını, güneş ve ay tutulmalarını— görünce korkuya kapıldılar ve bunların sebebinin tanrılar olduğunu sandılar.

9.24

εἰσὶ δὲ οἱ ἀπὸ τῶν γιγνομένων κατὰ τὸν κόσμον παραδόξων ὑπονοήσαντες εἰς ἔννοιαν ἡμᾶς ἐληλυθέναι θεῶν, ἀφ’ ἧς φαίνεται εἶναι δόξης καὶ ὁ Δημόκριτος (Α 75Diels)· 75 Diels)· ὁρῶντες γάρ, φησί, τὰ ἐν τοῖς μετεώροις παθήματα οἱ παλαιοὶ τῶν ἀνθρώπων, καθάπερ βροντὰς καὶ ἀστραπάς, κεραυνούς τε καὶ ἄστρων συνόδους ἡλίου τε καὶ σελήνης ἐκλείψεις, ἐδειματοῦντο. θεοὺς οἰόενοι τούτων αἰτίους εἶναι.

9.25Epikuros ise insanların tanrı kavramını uykudaki görüntülerden çıkardığını düşünür. Der ki: Uykuda karşılarına insan biçimli büyük hayaletler çıkınca, gerçekte de böyle insan biçimli bazı tanrıların var olduğunu sandılar.

9.25

Ἐπίκουρος (fr. 353 Us.) δὲ ἐκ τῶν κατὰ τοὺς ὕπνους φαντασιῶν οἴεται τοὺς ἀνθρώπους ἔννοιαν ἐσπακέναι θεοῦ· μεγάλων γὰρ εἰδώλων, φησί, καὶ ἀνθρωπομόρφων κατὰ τοὺς ὕπνους προσπιπτόντων ὑπέλαβον καὶ ταῖς ἀληθείαις ὑπάρχειν τινὰς τοιούτους θεοὺς ἀνθρωπομόρφους.

9.26Bazıları da göksel cisimlerin şaşmaz ve düzenli hareketine dayanarak, tanrılar hakkındaki düşüncelerin ilk olarak bundan doğduğunu söyler. Troya'daki İda Dağı'nda oturan biri, Yunan ordusunun büyük bir intizam ve düzen içinde ovaya ilerlediğini —

önde atlılar, atları ve arabalarıyla, arkada da piyadeler —

görseydi, bu düzeni kuran ve buyruğu altında sıraya dizilmiş askerlere emir veren birinin bulunduğunu mutlaka düşünürdü: Nestor'u ya da kahramanlardan

atları ve kalkanlı erleri düzene sokmayı

bilen bir başkasını.

9.26

ἔνιοι δὲ (Aristot. fr. 11 Rose) ἐπὶ τὴν ἀπαράβατον καὶ εὔτακτον τῶν οὐρανίων κίνησιν παραγινόμενοι φασὶ τὴν ἀρχὴν ταῖς τῶν θεῶν ἐπινοίαις ἀπὸ ταύτης γεγονέναι πρῶτον· ὥσπερ γὰρ εἰ τις ἐπὶ τῆς Τρωικῆς καθεζόμενος Ἴδης ἑώρα τὴν τῶν ‘Eλλήνων στρατείαν μετὰ πολλοῦ κόσμου καὶ τάξεως τοῖς πεδίοις προσιοῦσαν (Δ 297), ἱππῆας μὲν πρῶτα σὺν ἵπποισιν καὶ ὄχεσφιν. πεζοὺς δ’ ἐξόπιθεν. πάντως ἂν ὁ τοιοῦτος εἰς ἔννοιαν ἦλθε τοῦ ὅτι ἔστι τις ὁ διατάσσων τὴν τοιαύτην τάξιν καὶ ἐγκελευόμενος τοῖς ὐπ’ αὐτὸν κοσμουμένοις στρατιώταις, οἷον Νέστωρ ἢ ἄλλος τις τῶν ἡρώων, ὃς ᾔδει (B 554) κοσμῆσαι ἵππους τε καὶ ἀνέρας ἀσπιδιώτας, καὶ ὃν τρόπον ὁ ἔμπειρος νεώς,

9.27Yine denizcilikten anlayan biri, uzaktan uygun bir rüzgârla yol alan ve bütün yelkenleri açık bir gemi görür görmez, onu yöneten ve varılacak limana götüren birinin bulunduğunu anlar. İşte bunun gibi, göğe ilk kez bakıp güneşin doğudan batıya kadar yolunu koştuğunu, yıldızların da düzenli birtakım danslar ettiğini görenler, bu pek güzel düzenin yapıcısını aradılar. Bu düzenin kendiliğinden değil, daha üstün ve yok olmaz bir tabiat tarafından meydana getirildiğini tahmin ettiler; bu tabiat da tanrıydı.

9.27

ἅμα τῷ θεάσασθαι πόρρωθεν ναῦν οὐρίῳ δ’ διωκομένην μέ νῆν πνεύματι καὶ πᾶσι τοῖς ἱστίοις εὐτρεπιζομένην, συνίησιν ὅτι ἔστι τις ὁ κατευθύνων ταύτην καὶ εἰς τοὺς προκειμένους λιμένας κατάγων, οὕτως οἱ πρῶτον εἰς οὐρανὸν ἀναβλέψαντες καὶ θεασάμενοι ἥλιον μὲν τοὺς ἀπὸ ἀνατολῆς μέχρι δύσεως δρόμους σταδιεύοντα, ἀστέρων δὲ εὐτάκτους τινὰς χορείας, ἐπεζήτουν τὸν δημιουργὸν τῆς περικαλλοῦς ταύτης διακοσμήσεως, οὐκ ἐκ ταὐτομάτου στοχαζόμενοι συμβαίνειν αὐτήν, ἀλλ’ ὑπό τινος κρείττονος καὶ ἀφθάρτου φύσεως, ἥτις ἦν θεός.

9.28Daha yeni Stoacılardan bazıları da şöyle der: İlk insanlar, yani topraktan doğanlar, akılca bugünkülerden çok üstündü; bu, bizim daha eskilerle ve o kahramanlarla karşılaştırılmamızdan <…> anlaşılabilir. Onlar zihinlerinin keskinliğini olağanüstü bir duyu organı gibi kullanarak ilahî tabiata yönelmiş ve tanrıların bazı güçlerini kavramışlardır.

9.28

τῶν δὲ νεωτέρων Στωικῶν φασί τινες τοὺς πρώτους καὶ γηγενεῖς τῶν ἀνθρώπων κατὰ πολὺ τῶν νῦν συνέσει διαφέροντας γεγονέναι, ὡς πάρεστι μαθεῖν ἐκ τῆς ἡμῶν πρὸς τοὺς ἀρχαιοτέρους καὶ ἥρωας ἐκείνους <......>, ὥσπερ τι περιττὸν αἰσθητήριον τας τὴν ὀξύτητα τῆς διανοίας, ἐπιβεβληκέναι τῇ θείᾳ φύσει καὶ νοῆσαί τινας δυνάμεις θεῶν.

9.29Dogmatik filozofların tanrı kavramı hakkında söyledikleri işte bunlardır. Bunların ayrıca bir itiraza ihtiyacı olduğunu düşünmüyoruz; çünkü açıklamaların bu kadar çeşitli olması, doğrunun hiç bilinmediğine mühür basar: Tanrıyı kavramanın pek çok yolu olabilir, ama bunlar arasında doğru olanı kavranamaz. Yine de tek tek hatırlatmalara geçersek, söylenenlerin hiçbirinin sağlam olmadığı görülecektir.

9.29

Τὰ μὲν οὖν λεγόμενα παρὰ τοῖς δογματικοῖς φιλοσόφοις περὶ τῆς τῶν θεῶν ἐννοίας ἐστὶ τοιαῦτα, οὐκ οἰόμεθα δὲ αὐτὰ χρείαν ἔχειν ἀντιρρήσεως· τὸ γὰρ πολύτροπον τῆς ἀποφάσεως τὴν ἀγνωσίαν τοῦ παντὸς ἀληθοῦς ἐπισφραγίζεται, πολλῶν μὲν δυναμένων εἶναι τρόπων τῆς τοῦ θεοῦ νοήσεως, τοῦ δὲ ἐν αὐτοῖς ἀληθοῦς μὴ καταλαμβανομένου. λαμβανομένου. ὅμως δὲ κἂν ἐπὶ τἀς κατὰ μέρος ὑπομνήσεις χωρῶμεν, οὐδὲν εὑρεθήσεται τῶν εἰρημένων βέβαιον.

9.30Örneğin bazı kanun koyucuların ve akıllı insanların tanrılar hakkındaki kanaati başkalarına aşıladığını düşünenler, araştırılan meseleye hiç değinmiyor gibidir. Çünkü araştırılan şuydu: İnsanlar hangi başlangıçtan yola çıkarak tanrılara inanmaya vardılar?

9.30

αὐτίκα γὰρ οἱ μὲν νομοθέτας τινὰς οἰόμενοι καὶ συνετοὺς ἀνθρώπους ἐμπεποιηκέναι τοῖς ἄλλοις τὴν περὶ θεῶν δόξαν οὐ πάνυ τι φαίνονται τῷ ζητουμένῳ προσβάλλειν. ἐζητεῖτο γὰρ ἀπὸ τίνος ἀρχῆς ὁρμηθέντες ἄνθρωποι ἦλθον ἐπὶ τὸ θεοὺς νομίζειν·

9.31Onlar ise lafı dolaştırıp tanrılar hakkındaki kanaati insanlara bazı kanun koyucuların aşıladığını söylüyorlar; en baştaki çıkmazın kendilerini beklediğini fark etmiyorlar. Çünkü biri şunu sorabilir: Daha önce kimse onlara tanrılardan söz etmemişken, kanun koyucular tanrılar fikrine nereden vardılar?

9.31

οἱ δὲ διαμφοδοῦντές φασιν, ὅτι νομοθέται τινὲς ἐνεποίησαν τοῖς ἀνθρώποις τὴν περὶ θεῶν δόξαν, μὴ εἰδότες, ὅτι τὸ ἀρχῆθεν ἄπορον αὐτοὺς περιμένει, ζητήσαντος ἄν τινος, πόθεν δὲ οἱ νομοθέται, μηδενὸς πρότερον παραδόντος αὐτοῖς θεούς, ἦλθον εἰς ἐπίνοιαν θεῶν;

9.32Sonra, bütün insanlar tanrılar kavramına sahiptir ama aynı biçimde değil: Örneğin Persler ateşi, Mısırlılar suyu, başkaları da bu türden başka bir şeyi tanrılaştırır. Bütün insanların kanun koyucular tarafından bir yere toplanıp tanrılar hakkında bir şey dinlemiş olması da inandırıcı değildir; çünkü insan kavimleri birbirine karışmamıştı, hatta birbirini tanımıyordu; nitekim tarihten öğrendiğimize göre denize ilk açılan gemi Argo'dur.

9.32

εἶτα πάντες μὲν ἄνθρωποι τούτων ἔχουσιν ἔννοιαν, οὐχ ὡσαύτως δέ, ἀλλὰ Πέρσαι μέν, εἰ οὕτω τύχοι, τὸ πῦρ θεοφοροῦσιν, Αἰγύπτιοι δὲ τὸ ὕδωρ, ἄλλοι δὲ ἄλλο τι τῶν τοιούτων. ἀπίθανόν τε ἦν πάντας ἀνθρώπους ὑπὸ τῶν νομοθετῶν εἰς τὸ αὐτὸ συναχθέντας ἀκοῦσαί τι περὶ θεῶν· ἀνεπίμικτα γὰρ ἦν τὰ τῶν ἀνθρώπων φῦλα καὶ ἄγνωστά γε, κατὰ τὴν ναυτιλίαν δὲ τὴν Ἀργὼ πρωτόπλουν τι σκάφος διὰ τῆς ἱστορίας παρειλήφαμεν.

9.33Evet, ama belki biri bütün bunlardan önce şunu söyleyecektir: Her halkın kendi kanun koyucuları ve önderleri böyle bir kavram uydurdu, bu yüzden de her halk ayrı tanrıların var olduğunu kabul etti. Bu saflıktır. Çünkü yine bütün insanların tanrı hakkında ortak bir ön kavrayışı vardır: Buna göre tanrı kutlu, yok olmaz, saadette kusursuz ve hiçbir kötülüğe açık olmayan bir canlıdır. Herkesin tesadüfen aynı özelliklere varması da, buna tabiatça yönelmiş olmaması da büsbütün akla aykırıdır. O halde eski insanlar tanrıların var olduğunu ne bir uzlaşmayla ne de bir kanunla kabul etmişlerdir.

9.33

ναί, ἀλλ’ ἴσως τις πρὸ τούτων πάντων φήσει, ὅτι οἱ παρ’ ἑκάστοις νομοθέται καὶ ἡγεμόνες ἀνέπλασαν τὴν τοιαύτην νόησιν, καὶ δῖά τοῦτο ἄλλοι ἄλλους θεοὺς ὑπάρχειν ὑπέλαβον. ὅπερ ἐστὶν εὔηθες· κοινὴν γὰρ πάλιν πρόληψιν ἔχουσι πάντες ἄνθρωποι περὶ θεοῦ, καθ’ ἣν μακάριόν τί ἐστι ζῷον καὶ ἄφθαρτον καὶ τέλειον ἐν εὐδαιμονίᾳ καὶ παντὸς κακοῦ ἀνεπίδεκτον, τελέως δέ ἐστιν ἄλογον τὸ κατὰ τύχην πάντας τοῖς αὐτοῖς ἐπιβάλλειν ἰδιώμασιν, ἀλλὰ μὴ φυσικῶς οὕτως ἐκκινεῖσθαι. οὐ τοίνυν θέσει οὐδὲ κατά τινα νομοθεσίαν παρεδέξαντο οἱ παλαιοὶ τῶν ἀνθρώπων εἶναι θεούς.

9.34İnsanların ilk önderlerinin ve ortak işlerin yöneticilerinin, halk itaat etsin diye kendilerine daha fazla güç ve itibar yakıştırdıklarını, zamanla ölünce de bunların tanrı sayıldığını söyleyenler de yine araştırılan meseleyi kavramıyorlar. Çünkü onları tanrılar katına çıkaranlar, onları yerleştirdikleri bu tanrı kavramını nasıl edindiler? İspata muhtaç olan bu nokta geçiştirilmiştir.

9.34

Οἱ δὲ λέγοντες τοὺς πρώτους τῶν ἀνθρώπων ἡγεμονεύσαντας καὶ διοικητὰς τῶν κοινῶν πραγμάτων γενομένους, πλείονα δύναμιν αὑτοῖς περιθέντας καὶ τιμὴν πρὸς τὸ ὑπακούειν τὰ πλήθη, τούτους χρόνῳ τελευτήσαντας θεοὺς ὑποληφθῆναι, πάλιν οὐ συνιᾶσι τὸ ζητούμενον. αὐτοὶ γὰρ οἱ εἰς θεοὺς ἀνάγοντες αὐτοὺς πῶς ἔννοιαν ἔλαβον θεῶν εἰς ἣν αὑτοὺς ἐνέταξαν; τοῦτο γὰρ δεόμενον ἀποδείξεως παρεῖται.

9.35Üstelik ileri sürülen iddia inandırıcı da değildir. Çünkü önderlerin yaptıkları, hele de sahte olanları, yalnızca onlar hayattayken onlarla birlikte yaşar, öldüklerinde ise ortadan kalkar. Sağlığında tanrılaştırılıp öldükten sonra küçümsenen pek çok kişi sayılabilir — meğer ki bir tanrının adına sığınmış olsunlar; Alkmene ile Zeus'un oğlu Herakles gibi.

9.35

ἄλλως τε καὶ ἀπίθανόν ἐστι τὸ ἀξιούμενον. τὰ γὰρ ὑπὸ τῶν ἡγεμόνων γινόμενα, καὶ μάλιστά γε τὰ ψευδῆ, ζῶσι μόνον συμπαραμένει τοῖς ἡγουμένοις, τελευτησάντων δὲ ἀναιρεῖται, καὶ πάρεστι πολλοὺς ἐπελθεῖν τοὺς παρὰ μὲν τὸν τῆς ζωῆς χρόνον ἔ ἐκθειασθέντας, μετὰ δὲ τὴν τελευτὴν καταφρονηθέντας, εἶ μή τινας προσηγορίας θεῶν ὑποστέλλοιεν, ὥσπερ ὁ Ἡρακλῆς ὁ ἐξ Ἀλκμήνης καὶ Διός.

9.36Söylendiğine göre adı başta Alkaios'tu; ama o zamanın insanlarınca tanrı sayılan Herakles'in adına sığındı. Bu yüzden Thebai'de, vaktiyle Herakles'e ait, üzerinde “Alkaios'tan Herakles'e şükran adağı” yazan bir heykel bulunduğu anlatılır.

9.36

ἦν μὲν γὰρ ἐξ ἀρχῆς, ὥς φασιν, Ἀλκαῖος τοὔνομα, ὑπέδραμε δὲ τὴν Ἡρακλέους προσηγορίαν νομιζομένου παρὰ τοῖς τότε θεοῦ. ὅθεν καὶ ἐν ταῖς Θήβαις λόγος ἔχει πάλαι ποτὲ ἀνδριάντα ἔδιον Ἡρακλέους εὑρῆσθαι ἐπιγραφὴν ἔχοντα “Ἀλκαῖος Ἡρακλεῖ χεαριστήριον”.

9.37Tyndareos'un oğullarının da, vaktiyle tanrı sayılan Dioskurlar'ın şöhretine sığındığı söylenir. Çünkü o zamanın bilgeleri iki yarımküreye, yerin üstündekine ve yerin altındakine Dioskurlar derlerdi. Şair de bunu ima ederek onlar hakkında şöyle der:

Kâh bir gün aşırı yaşarlar, kâh yine ölürler; tanrılara denk bir onur düşmüştür paylarına.

Onlara keçe başlıklar giydirip bunların üstüne yıldızlar koymaları da yarımkürelerin yapısını ima eder.

9.37

καὶ τοὺς Τυνδαρίδας δέ φασι τὴν τῶν Διοσκούρων δόξαν ὑπελθεῖν πόλιν νομιζομένων εἶναι θεῶν· τὰ γὰρ δύο ἡμισφαίρια, τό τε ὑπὲρ γῆν καὶ τὸ ὑπὸ γῆν, Διοσκούρους οἱ σοφοὶ τῶν τότε ἀνθρώπων ἔλεγον. διὸ καὶ ὁ ποιητὴς τοῦτο αἰνιττόμενός φησιν ἐπ’ αὐτῶν (λ 303) ἄλλοτε μὲν ζώουσ’ ἑτερήμεροι, ἄλλοτε δ’ αὖτε τεθνᾶσιν, τιμὴν δὲ λελόγχασιν ἶσα θεοῖσιν. πίλους τ’ ἐπιτιθέασιν αὐτοῖς, καὶ ἐπὶ τούτοις ἀστέρας, αἰνισσόμενοι τὴν τῶν ἡμισφαιρίων κατασκευήν.

9.38Böylece tanrıların onuruna sığınanlar amaçlarına bir ölçüde ulaştılar; kendilerini doğrudan tanrı ilan edenler ise daha çok küçümsendi.

9.38

οἱ μὲν δὴ οὕτως ὑποδραμόντες τὴν τῶν θεῶν τιμὴν ἐκράτησάν πως τῆς προθέσεως, οἱ δὲ αὐτόθεν αὑτοὺς ἀναγορεύσαντες θεοὺς κατεφρονήθησαν μᾶλλον.

9.39Eski insanların hayata yarar sağlayan her şeyi —güneşi, ayı, ırmakları, gölleri ve benzerlerini— tanrı saydıklarını söyleyenler de inandırıcı olmayan bir kanaati savunmakla kalmaz, eskileri son derece saf olmakla da itham etmiş olurlar. Çünkü onların, gözle görülür biçimde yok olup giden şeyleri tanrı sanacak ya da kendi yiyip tükettikleri şeylere ilahî bir güç yakıştıracak kadar akılsız olmaları beklenmez.

9.39

Καὶ μὴν οἱ λέγοντες, ὅτι πάντα τὰ τὸν βίον ὠφελοῦντα ὑπενόησαν οἱ παλαιοὶ τῶν ἀνθρώπων θεοὺς ὑπάρχειν, ὡς ἥλιον καὶ σελήνην ποταμούς τε καὶ λίμνας καὶ τὰ ὅμοια, σὺν τῷ ἀπιθάνου προΐστασθαι δόξης ἔτι καὶ τὴν ἀνωτάτω εὐήθειαν καταψηφίζονται τῶν ἀρχαίων. οὐ γὰρ οὕτως εἰκὸς ἐκείνους ἄφρονας εἶναι, ὥστε τὰ ὀφθαλμοφανῶς φθειρόμενα ὑπολαβεῖν εἶναι θεοὺς ἢ τοῖς πρὸς αὐτῶν κατεσθιομένοις καὶ διαλυομένοις θείαν προσμαρτυρεῖν δύναμιν.

9.40Bunlardan bazıları belki bir akla dayanır; toprağı tanrı saymak gibi: Toprağın saban sürülen ya da kazılan ousia'sını değil, içine yayılmış gücü ve meyve veren, gerçekten pek ilahî tabiatını tanrı saymak. Ama gölleri, ırmakları ve bize yararlı olmaya elverişli başka şeyleri tanrı saymak, sersemliğin varabileceği en uç noktadır.

9.40

τινὰ μὲν γὰρ λόγου ἴσως ἔχεται, καθάπερ τὸ τὴν γῆν θεὸν νομίζειν. οὐ τὴν αὐλακοτομουμένην ἢ ἀνασκαπτομένην οὐσίαν, ἀλλὰ τὴν διήκουσαν ἐν αὐτῇ δύναμιν καὶ καρποφόρον φύσιν καὶ ὄντως δαιμονιωτάτην. τὸ δὲ λίμνας καὶ ποταμούς, καὶ εἴ τινα ἄλλα συνωφελεῖν ἡμᾶς πέφυκεν, ἡγεῖσθαι θεοὺς οὐδεμίαν ὑπερβολὴν ἐμβροντησίας ἀπολέλοιπεν.

9.41Öyle olsaydı insanları, özellikle de felsefe yapanları tanrı saymak gerekirdi (çünkü hayatımıza yarar sağlarlar); akılsız hayvanların çoğunu da (çünkü bizimle birlikte çalışırlar), evdeki eşyaları ve bunlardan daha aşağı ne varsa hepsini. Ama bunlar son derece gülünçtür; demek ki ortaya konan kanaatin de sağlam olduğu söylenemez.

9.41

οὕτω γὰρ ἐχρῆν καὶ τοὺς ἀνθρώπους καὶ μάλιστα τοὺς φιλοσοφοῦντας ἡγεῖσθαι θεούς (συνωφελοῦσι γὰρ ἡμῶν τὸν βίον), τῶν τε ἀλόγων ζῴων τὰ πολλά συνεργοπονεῖ γὰρ ἡμῖν), τά τε κατ᾿ οἰκίας ζῷα] σκεύη τε καὶ πᾶν εἴ τι τούτων ἐστὶ ταπεινότερον. ἀλλὰ ταῦτά γε σφόδρα ἐστὶ γελοῖα· τοίνυν οὐδὲ τὴν ἐκκειμένην δόξαν ῥητέον ὑγιῆ τυγχάνειν.

9.42Demokritos ise daha küçük bir çıkmazı daha büyük bir çıkmazla açıkladığı için inandırıcı değildir. İnsanların tanrıları nasıl kavradığına dair tabiat pek çok ve çeşitli hareket noktası sunar; ama bizi çevreleyen havada devasa, insan biçimli ve genel olarak Demokritos'un canı nasıl isterse öyle uydurduğu türden hayaletlerin bulunduğunu kabul etmek büsbütün güçtür.

9.42

῾Ο δὲ Δημόκριτος τὸ ἧττον ἄπορον διὰ τοῦ μείζονος ἀπόρου διδάσκων ἄπιστός ἐστιν. εἰς μὲν γὰρ τὸ πῶς νόησιν θεῶν ἔσχον ἄνθρωποι πολλὰς καὶ ποικίλας ἡ φύσις δίδωσιν ἀφορμάς· τὸ δὲ εἴδωλα εἶναι ἐν τῷ περιέχοντι ὑπερφυῆ καὶ ἀνθρωποειδεῖς ἔχοντα μορφὰς καὶ καθόλου τοιαῦτα ὁποῖα βούλεται αὐτῷ ἀναπλάττειν Δημόκριτος, παντελῶς ἐστι δυσπαράδεκτον.

9.43Aynı şeyler, tanrıların rüyada görülen insan biçimli hayaletler sayesinde kavrandığını düşünen Epikuros'a karşı da söylenebilir. Çünkü bunlardan neden devasa insanların değil de tanrıların kavramı doğsun?

9.43

Τὰ δὲ αὐτὰ καὶ πρὸς τὸν Ἐπίκουρον ἔνεστι λέγειν, οἰόμενον, ὅτι κατὰ τὰς ἐνυπνιδίους φαντασίας τῶν ἀνθρωπομόρφων εἰδώλων ἐνοήθησαν ἤσαν θεοί· τί γὰρ μᾶλλον ἀπὸ τούτων νόησις ἐγίγνετο θεῶν ἢ ὑπερφυῶν ἀνθρώπων;

9.44Genel olarak, ortaya konan bütün kanaatlere karşı şu da söylenebilir: İnsanlar tanrı kavramını, insan biçimli bir canlının salt büyüklüğüne bakarak edinmezler; onu aynı zamanda kutlu, yok olmaz ve evrende en büyük güce sahip bir varlık olarak düşünürler. Rüyadaki görüntüleri ve göksel cisimlerin düzenini sebep gösterenler ise tanrı kavramını ilk edinenlerin bu nitelikleri hangi başlangıçtan yola çıkarak ya da nasıl düşündüklerini öğretmezler.

9.44

καὶ καθόλου καὶ πρὸς πάσας τἀς ἐκκειμένας δόξας ἐνέσται λέγειν, ὅτι οὐ κατὰ ψιλὸν μέγεθος ἀνθρωποειδοῦς ζῴου νόησιν θεοῦ λαμβάνουσιν ἄνθρωποι, ἀλλὰ σὺν τῷ μακάριον εἷναι καὶ ἄφθαρτον καὶ πλείστην δύναμιν ἐν τῷ κόσμῳ σμῳ προφερόμενον. ἅπερ οὐ διδάσκουσιν, ἀπὸ τίνος ἀρχῆς ἢ πῶς ἐπενοήθη παρὰ τοῖς πρῶτον ἔννοιαν σπάσασι θεοῦ, οἱ τἀς ἐνυπνιδίους αἰτιώμενοι φαντασίας καὶ τὴν τῶν οὐρανίων εὐταξίαν.

9.45Bazıları buna da şöyle cevap verir: Tanrının var olduğu düşüncesinin başlangıcı uykuda görünen şeylerden ya da evrende gözlenen şeylerden doğmuştur; tanrının ebedî, yok olmaz ve saadette kusursuz olduğu düşüncesi ise insanlardan yola çıkan bir aktarmayla gelmiştir. Nasıl sıradan insanı hayalimizde büyüterek

ekmek yiyen bir adama değil, yüksek dağların öbürlerinden ayrı yükselen ağaçlı bir doruğuna benzeyen

Kyklops'u kavradıysak, aynı şekilde mesut, kutlu ve bütün iyiliklerle dolu bir insanı düşünüp sonra bu nitelikleri artırarak, tam da bunların en ucunda bulunan tanrıyı kavradık.

9.45

Οἱ δὲ καὶ πρὸς τοῦτό φασιν, ὅτι ἡ μὲν ἀρχὴ τῆς νοήσεως τοῦ εἶναι θεὸν γέγονεν ἀπὸ τῶν κατὰ τοὺς ὕπνους ἰνδαλλομένων ἢ ἀπὸ τῶν κατὰ τὸν κόσμον θεωρουμένων, τὸ δὲ ἀίδιον εἶναι τὸν θεὸν καὶ ἄφθαρτον καὶ τέλειον ἐν εὐδαιμονίᾳ παρῆλθε κατὰ τὴν ἀπὸ τῶν ἀνθρώπων μετάβασιν. ὡς γὰρ τὸν κοινὸν ἄνθρωπον αὐξήσαντες τῇ φαντασίᾳ νόησιν ἔσχομεν Κύκλωπος, ὃς οὐκ ἐῴκει (ι 191) ἀνδρί γε σιτοφάγῳ, ἀλλὰ ῥίῳ ὑλήεντι ὑψηλῶν ὀρέων, ὅτε φαίνεται οἶον ἀπ’ ἄλλων, οὕτως ἄνθρωπον εὐδαίμονα νοήσαντες καὶ μακάριον καὶ συμπεπληρωμένον πᾶσι τοῖς ἀγαθοῖς, εἶτα ταῦτα ἐπιτείναντες τὸν ἐν αὐτοῖς ἐκείνοις ἄκρον ἐνοήσαμεν θεόν.

9.46Yine eskiler uzun ömürlü bir insanı hayal edip ömrünü sonsuza kadar uzattılar, şimdiki zamana geçmişi ve geleceği de eklediler; sonra buradan ebedîlik kavramına varınca, tanrının ebedî olduğunu da söylediler.

9.46

καὶ πάλιν πολυχρόνιόν τινα φαντασιωθέντες ἄνθρωπον οἱ παλαιοὶ ἐπηύξησαν τὸν χρόνον εἰς ἄπειρον, προσσυνάψαντες τῷ ἐνεστῶτι καὶ τὸν παρῳχημένον καὶ τὸν μέλλοντα· εἶτα ἐντεῦθεν εἰς ἔννοιαν ἀιδίου παραγενόμενοι ἔφασαν καὶ ἀίδιον εἶναι τὸν θεόν.

9.47Böyle konuşanlar inandırıcı bir kanaati savunuyor görünürler, ama farkına varmadan en çıkmazlı tarz olan karşılıklı dayanma tarzına düşerler. Çünkü önce mesut bir insanı, ondan da aktarmayla tanrıyı düşünebilmemiz için, saadetin ne olduğunu düşünmemiz gerekir; mesut kişi saadete katılması sayesinde düşünülür. Oysa onlara göre saadet, daimōn'a ait ilahî bir tabiattır; “mesut” (eudaimōn) da daimōn'u iyi (eu) durumda olan kişiye denirdi. Dolayısıyla insana ait saadeti kavramak için önce tanrı ve daimōn kavramına sahip olmamız, tanrıyı düşünmek için ise önce mesut insan kavramına sahip olmamız gerekir. Böylece her biri kavranmak için ötekini beklediğinden, ikisi de bizim için kavranamaz olur.

9.47

οἱ δὴ τοιαῦτα λέγοντες πιθανῆς μὲν προΐτανται δόξης, ἠρέμα δὲ εἰς τὸν δι’ ἀλλήλων ἐμπίπτουσι τρόπον, ὅς ἐστιν ἀπορώτατος. ἵνα γὰρ πρῶτον εὐδαίμονα νοήσωμεν ἄνθρωπον καὶ ἀπὸ τούτου κατὰ μετάβασιν τὸν θεόν, ὀφείλομεν νοῆσαι τί ποτέ ἐστιν εὐδαιμονία, ἧς κατὰ μετοχὴν νοεῖται ὁ εὐδαίμων. ἀλλ᾿ ἦν γε εὐδαιμονία κατ᾿ αὐτοὺς δαιμονία τις καὶ θεία φύσις, καὶ εὐδαίμων ἐκαλεῖτο ὁ εὖ τὸν δαίμονα διακείμενον ἔχων. ὥσθ᾿ ἵνα μὲν λάβωμεν τὴν περὶ ἄνθρωπον εὐδαιμονίαν, πρότερον ἔχειν ὀφείλομεν νόησιν θεοῦ καὶ δαίμονος, ἵνα δὲ τὸν θεὸν νοήσωμεν, πρότερον ἔχειν ὀφείλομεν ἔννοιαν εὐδαίμονος ἀνθρώπου. τοίνυν ἕκάτερον περιμένον τὴν ἐκ θατέρου νόησιν ἀνεπινόητον γίνεται ἡμῖν.

9.48Bu kadarı, ilk insanların tanrılar kavramını nasıl edindiğini araştıranlara karşı söylenmiş olsun. Sırası gelmişken tanrıların var olup olmadığını da araştıralım.

9.48

Καὶ δὴ ταῦτα μὲν εἰρήσθω πρὸς τοὺς ζητοῦντας, πῶς οἱ πρότερον νόησιν θεῶν ἔσχον ἄνθρωποι· ἀκολούθως δὲ ζητῶμεν καὶ περὶ τοῦ εἰ εἰσὶ θεοί. εἰ εἰσὶ θεοί

9.49Tanrılar var mıdır

Düşünülen her şey var da değildir; bir şey düşünülebilir ama var olmayabilir: Hippokentauros ve Skylla gibi. Bu yüzden tanrılar kavramına dair araştırmadan sonra onların var olup olmadığını da incelemek gerekecek. Belki de Septik, başka türlü felsefe yapanlardan daha güvenli bir yerde duracaktır: Atalarının âdetlerine ve kanunlara uyarak tanrıların var olduğunu söyler, onlara tapınmaya ve saygı göstermeye yönelik her şeyi yapar; ama felsefi araştırma söz konusu olduğunda hiçbir aceleci hükme kapılmaz.

9.49

Ἐπεὶ οὐ πᾶν τὸ ἐπινοούμενον καὶ ὑπάρξεως μετείληφεν, ἀλλά δύναταί τι ἐπινοεῖσθαι μέν, μὴ ὑπάρχειν δέ, καθάπερ ῾Ιπποκένταυρος καὶ Σκύλλα, δεήσει μετὰ τὴν περὶ τῆς ἐπινοίας τῶν θεῶν ζήτησιν καὶ περὶ τῆς ὑπάρξεως τούτων σκέπτεσθαι. τάχα γὰρ ἀσφαλέστερος παρὰ τοὺς ὡς ἑτέρως φιλοσοφοῦντας εὑρεθήσεται ὁ σκεπτικός, κατὰ μὲν τὰ πάτρια ἔθη καὶ τοὺς νόμους λέγων εἶναι θεοὺς καὶ πᾶν τὸ εἰς τὴν τούτων θρῃσκείαν καὶ εὐσέβειαν συντεῖνον ποιῶν, τὸ δ᾿ ὅσον ἐπὶ τῇ φιλοσόφῳ ζητήσει μηδὲν προπετευόμενος.

9.50Tanrının varlığını inceleyenlerden kimi tanrının var olduğunu, kimi olmadığını, kimi de var olmasının olmamasından daha fazla olmadığını söyler. Var olduğunu dogmatiklerin çoğu ve hayatın ortak ön kavrayışı söyler;

9.50

Τῶν οὖν περὶ ὑπάρξεως θεοῦ σκεψαμένων οἱ μὲν εἶναί φασι θεόν, οἱ δὲ μὴ εἶναι, οἱ δὲ μὴ μᾶλλον εἶναι ἢ μὴ εἶναι. καὶ εἶναι μὲν οἱ πλείους τῶν δογματικῶν καὶ ἡ κοινὴ τοῦ βίου πρόληψις,

9.51var olmadığını ise “ateist” lakabı takılanlar söyler: şairin

haksız kitaplar karalayan palavracı ihtiyar

dediği Euhemeros, Melos'lu Diagoras, Keoslu Prodikos, Theodoros ve daha pek çokları. Bunlardan Euhemeros, tanrı sayılanların bazı güçlü insanlar olduğunu, bu yüzden başkalarınca tapınılıp tanrı sanıldıklarını söylerdi;

9.51

μὴ εἷναι δὲ οἱ ἐπικληθέντες ἄθεοι, καθάπερ Εὐήμερος (Callimach. fr. 86 Schn.), γέρων ἀλαζών, ἄδικα βιβλία ψήχων, καὶ Διαγόρας ὁ Μήλιος καὶ Πρόδικος ὁ Κεῖος καὶ Θεόδωρος καὶ ἄλλοι παμπληθεῖς· ὧν Εὐήμερος μὲν ἔλεγε τοὺς νομιζομένους θεοὺς δυνατούς τινας γεγονέναι ἀνθρώπους καὶ διὰ τοῦτο ὑπὸ τῶν ἄλλων θεροποιηθέντας δόξαι θεούς,

9.52Prodikos ise hayata yarar sağlayan şeyin —güneşin, ayın, ırmakların, göllerin, çayırların, ürünlerin ve bu türden her şeyin— tanrı sayıldığını söylerdi.

9.52

Πρόδικος (B 5 Diels) δὲ τὸ ὠφελοῦν τὸν βίον ὑπειλῆφθαι θεόν, ὡς ἥλιον καὶ σελήνην καὶ ποταμοὺς καὶ λίμνας καὶ λειμῶνας καὶ καρποὺς καὶ πᾶν τὸ τοιουτῶδες.

9.53Melos'lu Diagoras ise, anlatıldığına göre, başta bir dithyrambos şairiydi ve herkes kadar batıl inançlıydı; nitekim bir şiirine şöyle başlamıştı: “Her şey daimōn'a ve talihe göre gerçekleşir.” Ama yalan yere yemin eden biri ona haksızlık edip bu yüzden hiçbir ceza görmeyince, görüşünü değiştirip tanrının olmadığını söylemeye başladı.

9.53

Διαγόρας δὲ ὁ Μήλιος, διθυραμβοποιός, ὥς φασι, τὸ πρῶτον γενόμενος ὡς εἴ τις τις καὶ 19a τις καὶ ἄλλος δεισιδαίμων· ὅς γε κατήρξατο τὸν τρόπον τοῦτον· ‘‘κατὰ δαίμονα καὶ τύχην πάντα τελεῖται”· ἀδικηθεὶς δὲ ὑπό τινος ἐπιορκήσαντος καὶ μηδὲν ἕνεκα τούτου παθόντος μεθηρμόσατο εἰς τὸ λέγειν μὴ εἶναι θεόν.

9.54Atina'da tiranlık edenlerden biri olan Kritias da ateistler zümresinden görünür. Ona göre eski kanun koyucular, kimse komşusuna gizlice haksızlık etmesin, tanrıların cezasından çekinsin diye, tanrıyı insanların iyi işlerini ve suçlarını gözetleyen biri olarak uydurmuşlardır. Onun sözleri şöyledir:

Bir zaman vardı ki insanların hayatı düzensizdi, vahşiydi, gücün kölesiydi; ne iyilere bir ödül vardı ne de kötülere bir ceza. Sonra, bence, insanlar cezalandırıcı kanunlar koydular ki adalet hükümdar olsun <…> ve küstahlığı köle gibi tutsun; suç işleyen cezasını görürdü. Ama kanunlar açıkça yapılan zorbalıkların önünü kesince insanlar gizlice yapmaya başladı; işte o zaman, bence, zeki, bilge düşünceli bir adam ölümlüler için tanrı korkusunu icat etti; öyle ki kötüler gizlice bir şey yapsalar, söyleseler ya da düşünseler bile içlerinde bir korku olsun. Bu yüzden ilahî olanı ortaya attı: Bir daimōn vardır, ölümsüz bir hayatla serpilen, nous'uyla işiten ve gören, düşünen, her şeye dikkat eden, ilahî bir tabiat taşıyan; ölümlüler arasında söylenen her sözü işitecek, yapılan her işi görebilecektir. Sessizce bir kötülük tasarlasan bile bu tanrılardan gizli kalmaz; çünkü düşünme gücü onlarda vardır. Bu sözleri söyleyerek öğretilerin en tatlısını ortaya attı, hakikati yalan bir sözle örterek. Tanrıların, insanları en çok ürkütecek yerde oturduğunu söyledi; çünkü ölümlülerin korkularının da, zahmetli hayatın nimetlerinin de yukarıdaki dönen gökten geldiğini biliyordu: Şimşeklerin, gök gürültüsünün korkunç gümbürtülerinin, göğün yıldızlı gövdesinin, usta yapıcı Zaman'ın güzel nakışının bulunduğu yerden; yıldızın parlak akkor kütlesinin yürüdüğü, ıslak yağmurun yeryüzüne indiği yerden. İnsanların çevresini böyle korkularla kuşattı; bunlar sayesinde daimōn'u sözüyle güzelce, ona yakışan bir yere yerleştirdi ve kanunsuzluğu kanunlarla söndürdü.

Biraz daha anlattıktan sonra şunu ekler:

İşte böyle, sanırım, ilk kez biri ölümlüleri daimōn'lar soyunun var olduğuna inandırdı.

9.54

καὶ Κριτίας (B25 Diels) δὲ εἶς τῶν ἐν Ἀθήναις τυραννησάντων δοκεῖ ἐκ τοῦ τάγματος τῶν ἀθέων ὑπάρχειν φάμενος, ὅτι οἱ παλαιοὶ νομοθέται ἐπίσκοπόν τινα τῶν ἀνθρωπίνων κατορθωμάτων καὶ ἁμαρτημάτων ἔπλασαν τὸν θεὸν ὑπὲρ τοῦ μηδένα λάθρᾳ τὸν πλησίον ἀδικεῖν, εὐλαβούμενον τὴν ὑπὸ τῶν θεῶν τιμωρίαν. ἔχει δὲ παρ’ αὐτῷ τὸ ῥητὸν οὕτως· ἦν χρόνος, ὅτ’ ἦν ἄτακτος ἀνθρώπων βίος καὶ θηριώδης ἰσχύος θ’ ὑπηρέτης, ὄτ’ οὐδὲν ἆθλον οὔτε τοῖς ἐσθλοῖσιν ἦν οὔτ’ αὖ κόλασμα τοῖς κακοῖς ἐγίγνετο. κἄπειτά μοι δοκοῦσιν ἄνθρωποι νόμους θέσθαι κολαστάς, ἴνα δίκη τύραννος ᾖ <. . . . > τήν θ᾿ ὕβριν δούλην ἔχῃ· ἐζημιοῦτο δ᾿ εἴ τις ἐξαμαρτάνοι. ἔπειτ᾿ ἐπειδὴ τἀμφανῆ μὲν οἱ νόμοι ἀπεῖργον αὐτοὺς ἔργα μὴ πράσσειν βίᾳ, λάθρᾳ δ᾿ ἔπρασσον, τηνικαῦτά μοι δοκεῖ <πρῶτον> πυκνός τις καὶ σοφὸς γνώμην ἀνήρ θεῶν δέος θνητοῖσιν ἐξευρεῖν, ὅπως εἴη τι δεῖμα τοῖς κακοῖσι, κἂν λάθρᾳ πράσσωσιν ἢ λέγωσιν ἢ φρονῶσί <τι>. ἐντεῦθεν οὖν τὸ θεῖον εἰσηγήσατο, ὡς ἔστι δαίμων ἀφθίτῳ θάλλων βίῳ, νόῳ τ᾿ ἀκούων καὶ βλέπων, φρονῶν τε καί προσέχων τε ταῦτα, καὶ φύσιν θείαν φορῶν, ὃς πᾶν [μὲν] τὸ λεχθὲν ἐν βροτοῖς ἀκούσεται, <τὸ> δρώμενον δὲ πᾶν ἰδεῖν δυνήσεται. ἐὰν δὲ σὺν σιγῇ τι βουλεύῃς κακόν, τοῦτ’ οὐχὶ λήσει τοὺς θεούς· τὸ γὰρ φρονοῦν <αὐτοῖς> ἔνεστι. τούσδε τοὺς λόγους διδαγμάτων ἥδιστον εἰσηγήσατο, ψευδεῖ καλύψας τὴν ἀλήθειαν λόγῳ. ναίειν δ’ ἔφασκε τοὺς θεοὺς ἐνταῦθ’, ἴνα μάλιστ’ ἂν ἐξέπληξεν ἀνθρώπους ἄγων, ὅθεν περ ἔγνω τοὺς φόβους ὄντας βροτοῖς καὶ τὰς ὀνήσεις τῷ ταλαιπώρῳ βίῳ, ἐκ τῆς ὕπερθε περιφορᾶς, ἵν᾿ ἀστραπάς κατεῖδεν οὔσας, δεινὰ δὲ κτυπήματα βροντῆς, τό τ’ ἀστερωπὸν οὐρανοῦ δέμας, Χρόνου καλὸν ποίκιλμα, τέκτονος σοφοῦ, ὅθεν τε λαμπρὸς ἀστέρος στείχει μύδρος, ὅ θ’ ὑγρὸς εἰς γῆν ὄμβρος ἐκπορεύεται. τοίους δὲ περιέστησεν ἀνθρώποις φόβους, δι’ οὓς καλῶς τε τῷ λόγῳ κατῴκισεν τὸν δαίμον’ οὗτος κἀν πρέποντι χωρίῳ, τὴν ἀνομίαν τε τοῖς νόμοις κατέσβεσεν. καὶ ὀλίγα προσδιελθὼν ἐπιφέρει οὕτω δὲ πρῶτον οἴομαι πεῖσαί τινα θνητοὺς νομίζειν δαιμόνων εἷναι γένος.

9.55Ateist Theodoros ve bazılarına göre Abderalı Protagoras da bu adamlarla aynı görüştedir. Theodoros, tanrılar üzerine yazdığı eserde Yunanların tanrılar hakkında söylediklerini türlü yollardan çürütmüştür;

9.55

Συμφέρεται δὲ τούτοις τοῖς ἀνδράσι καὶ Θεόδωρος ὁ ἄθεος καὶ κατά τινας Πρωταγόρας ὁ Ἀβδηρίτης, ὁ μὲν διὰ τοῦ περὶ θεῶν συντάγματος τὰ παρὰ τοῖς Ἕλλησι θεολογούμενα ποικίλως ἀνασκευάσας,

9.56Protagoras ise bir yerde açıkça şöyle yazmıştır: “Tanrılar hakkında ne var olduklarını ne de nasıl olduklarını söyleyebilirim; çünkü beni engelleyen pek çok şey var.” Bu yüzden Atinalılar onu ölüme mahkûm edince kaçtı ve denizde kazaya uğrayıp öldü.

9.56

ὁ δὲ Πρωταγόρας (A 12 Diels) ῥητῶς που γράψας· “περὶ δὲ θεῶν οὔτε εἰ εἰσὶν οὔθ᾿ ὁποῖοί τινές εἰσι δύναμαι λέγειν· πολλὰ γάρ ἐστι τὰ κωλύοντά με”. παρ᾿ ἣν αἰτίαν θάνατον αὐτοῦ καταψηφισαμένων τῶν Ἀθηναίων διαφυγὼν καὶ κατὰ θάλατταν πταίσας ἀπέθανεν.

9.57Phliuslu Timon da Silloi'nin ikinci kitabında bu olayı anar ve şöyle anlatır:

†…† ve sonra sofistlerin ne dili tatsız, ne gözü kör, ne de kıvraklıktan yoksun olanı Protagoras; yazılarını kül etmek istediler, çünkü tanrıların nasıl ve kim olduklarını ne bildiğini ne de görebildiğini yazmıştı; oysa ölçülü olmaya bütün özenini göstermişti. Ama bu ona yaramadı; kaçışa sarıldı ki Sokrates gibi soğuk içkiyi içip Hades'e inmesin.

9.57

μέμνηται δὲ ταύτης τῆς ἱστορίας καὶ Τίμων ὁ Φλιάσιος (fr. 5 Diels) ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Σίλλων ταῦτα διεξερχόμενος, †ἔσητε† καὶ μετέπειτα σοφιστῶν οὔτ᾿ ἀλιγυγλώσσῳ οὔτ᾿ ἀσκόπῳ οὔτ᾿ ἀκυλίστῳ Πρωταγόρῃ· ἔθελον δὲ τέφρην συγγράμματα θεῖναι, ὅττι θεοὺς κατέγραψ᾿ οὔτ᾿ εἰδέναι οὔτε δύνασθαι ὁπποῖοί τινές εἰσι καὶ οἴ τινες ἀθρήσασθαι, πᾶσαν ἔχων φυλακὴν ἐπιεικείης. τὰ μὲν οὔ οἱ χραίσμησ᾿, ἀλλὰ φυγῆς ἐπεμαίετο, ὄφρα μὴ οὕτως Σωκρατικὸν πίνων ψυχρὸν πότον Ἀίδα δύῃ.

9.58Bazılarına göre Epikuros da tanrıya halkın gözünde yer bırakır, şeylerin tabiatı bakımından ise hiç bırakmaz.

9.58

καὶ Ἐπίκουρος δὲ κατ᾿ ἐνίους ὡς μὲν πρὸς τοὺς πολλοὺς ἀπολείπει θεόν, ὡς δὲ πρὸς τὴν φύσιν τῶν πραγμάτων οὐδαμῶς.

9.59Septikler ise karşıt argümanların eşit güçte olması yüzünden tanrıların var olmasının olmamasından daha fazla olmadığını söylediler. Bunu, iki taraftan ileri sürülenleri kısaca gözden geçirerek göreceğiz.

9.59

οὐ μᾶλλον δὲ εἶναι ἢ μὴ εἶναι θεοὺς διὰ τὴν τῶν ἀντικειμένων λόγων ἰσοσθένειαν ἔλεξαν οἱ ἀπὸ τῆς σκέψεως. καὶ τοῦτο εἰσόμεθα ἑκατέρωθεν τὰ ἐπιχειρούμενα συντόμως ἐπιδραμόντες.

9.60Tanrıların var olduğunu savunanlar bu iddiayı dört yoldan kurmaya çalışırlar: Birincisi bütün insanlar arasındaki uzlaşma, ikincisi evrenin düzeni, üçüncüsü ilahî olanı ortadan kaldıranların düştüğü saçmalıklar, dördüncü ve sonuncusu da karşı argümanların bertaraf edilmesi.

9.60

Οἱ τοίνυν θεοὺς ἀξιοῦντες εἶναι πειρῶνται τὸ προκείμενον μένον κατασκευάζειν ἐκ τεσσάρων τρόπων, ἑνὸς μὲν τῆς παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις συμφωνίας, δευτέρου δὲ τῆς κοσμικῆς διατάξεως, τρίτου δὲ τῶν ἀκολουθούντων ἀτόπων τοῖς ἀναιροῦσι τὸ θεῖον, τετάρτου δὲ καὶ τελευταίου τῆς τῶν ἀντιπιπτόντων λόγων ὑπεξαιρέσεως.

9.61Ortak kavramdan yola çıkanlar şöyle der: Yunanlı olsun barbar olsun hemen bütün insanlar ilahî olanın var olduğuna inanır. Bu yüzden hepsi uzlaşarak kurban keser, dua eder, tanrılara kutsal alanlar kurar; ama her biri bunu kendine göre yapar, çünkü genel olarak ilahî bir şeyin var olduğuna inanmışlardır, onun tabiatı hakkında ise aynı ön kavrayışa sahip değillerdir. Bu ön kavrayış yanlış olsaydı hepsi böyle uzlaşmazdı; o halde tanrılar vardır.

9.61

ἀλλ’ ἀπὸ μὲν τῆς κοινῆς ἐννοίας λέγοντες, ὡς ἅπαντες ἄνθρωποι σχεδὸν Ἕλληνές τε καὶ βάρβαροι νομίζουσιν εἶναι τὸ θεῖον, καὶ διὰ τοῦτο συμφώνως μὲν θύουσί τε καὶ εὔχονται καὶ τεμένη θεῶν ἀνιστῶσιν, ἄλλοι δὲ ἄλλως ταῦτα ποιοῦσιν, ὡς ἂν κατὰ μὲν τὸ κοινὸν πεπιστευκότες τὸ εἶναί τι θεῖον, μὴ τὴν αὐτὴν δὲ ἔχοντες περὶ τῆς φύσεως αὐτοῦ πρόληψιν. εἰ δέ γε ψευδὴς ὑπῆρχεν ἡ τοιαύτη πρόληψις, οὐκ ἂν οὕτω πάντες συνεφώνουν· εἰσὶν ἄρα θεοί.

9.62Üstelik yanlış kanaatler ve geçici sözler uzun süre yaşamaz; uğruna korundukları şeylerle birlikte sona ererler. Örneğin insanlar kralları kurbanlarla ve onlara tanrıymış gibi yöneldikleri başka tapınma biçimleriyle onurlandırırlar; ama bunları ancak o krallar yaşadıkça sürdürür, onlar ölünce de dine aykırı ve saygısızca şeyler sayıp bırakırlar. Tanrılar kavramı ise ezelden beri vardı ve ebediyen sürmektedir; görünüşe göre olup bitenlerin kendisi de buna tanıklık etmektedir.

9.62

καὶ γὰρ ἄλλως αἱ ψευδεῖς δόξαι καὶ πρόσκαιροι φάσεις οὐκ ἐπὶ πλεῖον παρεκτείνουσιν, ἀλλὰ συντελευτῶσιν ἐκείνοις ὧν χάριν ἐφυλάττοντο. οἷον τιμῶσι βασιλεῖς ἄνθρωποι θυσίαις τε καὶ ταῖς ἄλλαις θρησκείαις, αἷς ὧς θεοὺς <αὐτοὺς> προστρέπονται· ἀλλὰ ταῦτα μέχρις ἐκείνων αὐτῶν διατηροῦσιν, τελευτησάντων δὲ ὡς ἄθεσμά τινα καὶ ἀσεβῆ παραλείπουσιν. ἡ δέ γε τῶν θεῶν ἔννοια καὶ ἐξ αἰῶνος ἦν καὶ εἰς αἰῶνα διαμένει, ἐξ αὐτῶν, ὡς εἰκός, τῶν γινομένων μαρτυρουμένη.

9.63Bununla birlikte, sıradan insanların sanısını bir yana bırakıp en akıllı ve en yüce yaratılışlı adamlara inanmak gerekiyorsa, şiirin, olup biten şeyler üzerinde yetkiyi ve gücü elinde tutan bir tanrı bulunmadıkça büyük ya da parlak hiçbir şey ortaya koymadığını görebiliriz; şair Homeros'un Yunanlarla barbarlar arasında anlattığı savaşta olduğu gibi.

9.63

οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ εἰ τὴν ἰδιωτικὴν ὑπόνοιαν δεῖ παραλείπειν, τοῖς δὲ συνετοῖς καὶ μεγαλοφυεστάτοις τῶν ἀνδρῶν πείθεσθαι, πάρεστι τὴν ποιητικὴν ὁρᾶν μηδὲν μέγα μηδὲ λαμπρὸν ἐκφέρουσαν ἐν ᾧ μὴ θεός ἐστιν ὁ τὴν ἐξουσίαν καὶ τὸ κράτος τῶν γινομένων πραγμάτων ἐνημμένος, ὥσπερ καὶ τῷ ποιητῇ Ὁμήρῳ κατὰ τὸν ἀναγραφέντα τῶν Ελλήνων καὶ βαρβάρων πόλεμον.

9.64Doğa filozoflarının çoğunun da şiirle aynı görüşte olduğunu görebiliriz: Pythagoras, Empedokles, İonyalılar, Sokrates, Platon, Aristoteles, Stoacılar, belki de —Epikuros'un açık ifadelerinin tanıklık ettiği gibi— Bahçe'dekiler tanrıya yer bırakırlar.

9.64

πάρεστι δὲ καὶ τὴν τῶν φυσικῶν πληθὺν ἰδεῖν σύμφωνον τῇ ποιητικῇ· καὶ γὰρ Πυθαγόρας καὶ Ἐμπεδοκλῆς καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Ἰωνίας Σωκράτης τε καὶ Πλάτων’ καὶ Ἀριστοτέλης καὶ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς, τάχα δὲ οἱ ἀπὸ τῶν κήπων, ὧς αἱ ῥηταὶ τοῦ Ἐπικούρου λέξεις μαρτυροῦσι, θεὸν ἀπολείπουσιν.

9.65Görme alanına giren bir şeyi araştırsaydık haklı olarak gözü en keskin olanlara, işitilen bir şeyi araştırsaydık kulağı en keskin olanlara güvenirdik; aynı şekilde logos ile kavranan bir şeyi incelerken de nous'u ve logos'u en keskin görenlerden başkasına güvenmemeliyiz; filozoflar da işte böyle kimselerdi.

9.65

ὥσπερ οὖν εἰ περί τινος τῶν ὑπὸ τὴν ὅρασιν πιπτόντων ἐζητοῦμεν, εὐλόγως ἂν τοῖς ὀξυωπεστάτοις ἐπιστεύομεν, καὶ εἰ περί τινος τῶν ἀκουστῶν, τοῖς ὀξυηκουστάτοις, οὕτω σκεπτόμενοι περί τινος τῶν λόγῳ θεωρουμένων οὐκ ἄλλοις τισὶ πιστεύειν ὀφείλομεν ἢ τοῖς τὸν νοῦν καὶ τὸν λόγον ὀξυωποῦσιν, ὁποῖοί τινες ἦσαν οἱ φιλόσοφοι.

9.66Ama karşı taraftakiler buna şöyle karşılık vermeyi âdet edinmişlerdir: Bütün insanların Hades'e dair anlatılan masallar hakkında da ortak bir kavramı vardır, şairler de bu konuda —hatta tanrılar konusundakinden daha çok— uzlaşırlar; yine de Hades'e dair anlatılanların gerçekten var olduğunu söylemeyiz. Bunu söylerken önce şunu fark etmezler:

9.66

Ἀλλ᾿ εἰώθασιν ἀνθυποφέροντες πρὸς τοῦτο λέγειν οἱ ἐξ ἐναντίας, ὅτι καὶ περὶ τῶν ἐν Ἅιδου μυθευομένων κοινὴν ἔννοιαν ἔχουσιν ἅπαντες ἄνθρωποι καὶ συμφώνους ἔχουσι τοὺς ποιητάς, καὶ μᾶλλόν γε περὶ τούτων ἢ περὶ τῶν θεῶν, ἀλλ’ οὐκ ἂν εἴποιμεν ταῖς ἀληθείαις ὑπάρχειν τὰ καθ’ Ἅιδου μυθευόμενα, μὴ συνιέντες πρῶτον μέν,

9.67Yalnız Hades'e dair uydurulanlar değil, genel olarak her masal çelişki barındırır ve imkânsızdır. Şu sözler gibi:

Tityos'u da gördüm, şanlı Gaia'nın oğlunu, yerde yatıyordu, dokuz pletron boyunca uzanmıştı; iki yanında oturan iki akbaba ciğerini didikliyor, karın zarının içine dalıyordu; o ise elleriyle onları kovamıyordu; çünkü Zeus'un şanlı eşi Leto'ya el uzatmıştı.

Tityos'un psykhē'si yoktuysa,

9.67

ὅτι οὐ μόνον τὰ καθ’ Ἅιδου πλαττόμενα, ἀλλὰ καὶ κοινῶς πάντα μῦθον μάχην περιεσχηκέναι συμβέβηκε καὶ ἀθύνατον εἶναι, οἶον ἦν (λ 576)· καὶ Τιτυὸν εἶδον, Γαίης ἐρικυδέος υἱόν, κείμενον ἐν δαπέδῳ· ὁ δ’ ἐπ’ ἐννέα κεῖτο πέλεθρα, γῦπε δέ μιν ἑκάτερθε παρημένω ἧπαρ ἔκειρον, δέρτρον ἔσω δύνοντες· ὁ δ’ οὐκ ἀπαμύνετο χερσίν· Λητὼ γὰρ ᾔσχυνε Δῖός κυδρὴν παράκοιτιν. εἰ μὲν γὰρ ἄψυχος ἦν ὁ Τιτυός,

9.68hiçbir şey hissetmeden nasıl cezaya maruz kalıyordu? psykhē'si vardıysa, nasıl ölmüş olabilirdi?

9.68

πῶς οὐδεμίαν συναίσθησιν ἔχων ὑπὸ τιμωρίαν ἔπιπτεν; εἰ δὲ εἶχε ψυχήν, πῶς τετελευτήκει;

9.69Yine şöyle denildiğinde:

Tantalos'u da gördüm, ağır acılar çekiyordu, bir gölün içinde duruyordu; su çenesine vuruyordu. Susuzluktan yanıp içmeye can atıyor, ama alıp içemiyordu; çünkü ihtiyar içmek isteyip ne zaman eğilse su o kadar kez çekilip kayboluyor, ayaklarının çevresinde kara toprak görünüyordu; bir daimōn onu kurutuyordu.

Tantalos hiç su ve yiyecek tatmadıysa nasıl yaşamaya devam ediyor

9.69

καὶ πάλιν, ὅταν λέγηται (λ 582)· καὶ μὴν Τάνταλον εἰσεῖδον κρατέρ’ ἄλγε’ ἔχοντα, ἑσταότ’ ἐν λίμνῃ· ἡ δὲ προσέκλυζε γενείῳ. στεῦτό τε διψάων, πιέειν δ’ οὐκ εἶχεν ἑλέσθαι· ὁσσάκι γὰρ κύψει ὁ γέρων πιέειν μενεαίνων, τοσσάχ’ ὕδωρ ἀπολέσκετ’ ἀναβροχέν, ἀμφὶ δὲ ποσσίν γαῖα μέλαινα φάνεσκε, καταζήνασκε δὲ δαίμων. εἰ γὰρ μήποτε ὑγροῦ καὶ τροφῆς ἐγεύετο, πῶς διέμενεν,

9.70da gerekli şeylerin yokluğundan ölüp gitmiyordu? Ölümsüz idiyse, nasıl böyle bir hâldedir? Çünkü ölümsüz bir tabiat acılarla ve işkencelerle bağdaşmaz; zira acı çeken her şey ölümlüdür.

9.70

ἀλλ’ οὐ σπάνει τῶν ἀναγκαίων διεφθείρετο; εἰ δὲ ἀθάνατος ἦν, πῶς τοιοῦτός ἐστιν; μάχεται γὰρ ἀθάνατος φύσις ἀλγηδόσι καὶ βασάνοις, ἐπείπερ πᾶν τὸ ἀλγοῦν θνητόν ἐστιν.

9.71Ama masal kendi çürütülüşünü böylece kendi içinde taşıyordu; tanrılar hakkındaki sanı ise böyle değildir, hiçbir çelişki doğurmaz, aksine olgularla uyumlu görünür. Üstelik psykhē'lerin aşağıya gittiğini düşünmek de mümkün değildir; çünkü ince parçacıklı oldukları ve pneuma niteliğinde oldukları kadar ateş niteliğinde de oldukları için, daha çok yukarıdaki yerlere doğru hafifçe yükselirler.

9.71

ἀλλὰ γὰρ ὁ μὲν μῦθος οὕτως ἐν αὑτῷ τὸν ἔλεγχον περιεῖχεν, ἡ δὲ περὶ θεῶν ὑπόληψις οὐ τοιαύτη τις ἐστίν, οὐδὲ μάχην ὑπέβαλλεν, ’λλὰ σύμφωνος τοῖς ἐφαίνετο. καὶ γὰρ οὐδὲ τὰς ψυχὰς ἔνεστιν ὑπονοῆσαι κάτω φερομένας· λεπτομερεῖς γὰρ οὖσαι καὶ οὐχ ἧττον πυρώδεις ἢ πνευματώδεις εἰς τοὺς ἄνω μᾶλλον τόπους κουφοφοροῦσιν.

9.72Kendi başlarına da varlıklarını sürdürürler; Epikuros'un dediği gibi bedenlerden ayrılınca duman gibi dağılıp gitmezler. Çünkü daha önce de onları bir arada tutan beden değildi; tersine, bedenin bir arada durmasının sebebi onlardı, bundan da çok önce kendilerinin bir arada durmasının.

9.72

καὶ καθ’ αὐτὰς δὲ διαμένουσι καὶ οὐχ, ὡς ἔλεγεν ὁ Ἐπίκουρος (fr, 337 Us.), ἀπολυθεῖσαι τῶν σωμάτων καπνοῦ δίκην σκίδνανται. οὐδὲ γὰρ πρότερον τὸ σῶμα διακρατητικὸν ἦν αὐτῶν, ἀλλ’ αὐταὶ τῷ σώματι συμμονῆς ἦσαν αἴτιαι, πολὺ δὲ πρότερον καὶ ἑαυταῖς.

9.73Nitekim bedenden göçtükten sonra ay altındaki bölgede yaşarlar; orada havanın saflığı sayesinde daha uzun süre varlıklarını korurlar, öteki yıldızlar gibi topraktan yükselen buharı kendilerine uygun bir besin olarak kullanırlar; o bölgelerde kendilerini çözecek hiçbir şey de yoktur.

9.73

ἔκσκηνοι γοῦν ἡλίου γενόμεναι τὸν ὑπὸ σελήνην οἰκοῦσι τόπον, ἐνθάδε τε διὰ τὴν εἰλικρίνειαν τοῦ ἀέρος πλείονα πρὸς διαμονὴν λαμβάνουσι χρόνον, τροφῇ τε χρῶνται οἰκείᾳ τῇ ἀπὸ γῆς ἀναθυμιάσει ὡς καὶ τὰ λοιπὰ ἄστρα, τὸ διαλῦσόν τε αὐτὰς ἐν ἐκείνοις τοῖς τόποις οὐκ ἔχουσιν.

9.74Demek ki psykhē'ler varlıklarını sürdürüyorsa daimōn'larla aynı şey olurlar; daimōn'lar varsa, tanrıların da var olduğu söylenmelidir. Hades'e dair anlatılan masallarla ilgili ön kavrayış da onların varlığına hiçbir zarar vermez. Tanrı hakkındaki ortak ve herkesin uzlaştığı sanıdan yola çıkan argüman işte böyledir.

9.74

εἰ οὖν διαμένουσιν αἱ ψυχαί, δαίμοσιν αἱ αὐταὶ γίνονται· εἰ δὲ δαίμονές εἰσι, ῥητέον καὶ θεοὺς ὑπάρχειν, μηδὲν αὐτῶν τὴν ὕπαρξιν βλαπτούσης τῆς περὶ τῶν ἐν Ἅιδου μυθευομένων προλήψεως. Ὁ μὲν οὖν ἀπὸ τῆς κοινῆς καὶ συμφώνου οἰήσεως τοῦ θεοῦ λόγος ἐστὶ τοιοῦτος·

9.75Şimdi de evrenin düzeninden yola çıkan argümanı inceleyelim. Onlara göre varlıkların ousia'sı kendiliğinden hareketsiz ve biçimsiz olduğundan, bir sebep tarafından hareket ettirilip biçimlendirilmelidir. Bu yüzden, pek güzel bir tunç eser görünce —madde kendi başına hareketsiz olduğundan— ustasını öğrenmeyi nasıl arzularsak, evrenin maddesinin hareket ettiğini, bir biçim ve düzen içinde bulunduğunu görünce de onu hareket ettiren ve türlü biçimlere sokan sebebi haklı olarak araştırırız. Akla en yatkın olan, bu sebebin maddenin içine yayılmış bir güç olmasıdır,

9.75

σκοπῶμεν δὲ καὶ τὸν ἀπὸ τῆς τοῦ περιέχοντος διακοσμήσεως. ἡ τοίνυν τῶν ὄντων οὐσία, φασίν, ἀκίνητος οὖσα ἐξ αὑτῆς καὶ ἀσχημάτιστος ὑπό τινος αἰτίας ὀφείλει κινεῖσθαί τε καὶ σχηματίζεσθαι· καὶ διὰ τοῦτο, ὡς χαλκούργημα περικαλλὲς θεασάμενοι ποθοῦμεν μαθεῖν τὸν τεχνίτην ἅτε καθ’ αὐτὴν τῆς ὕλης ἀκινήτου καθεστώσης, οὕτω καὶ τὴν τῶν ὅλων ὕλην θεωροῦντες κινουμένην καὶ ἐν μορφῇ τε καὶ διακοσμήσει τυγχάνουσαν εὐλόγως ἂν σκεπτοίμεθα τὸ κινοῦν αὐτὴν καὶ πολυειδῶς μορφοῦν αἴτιον. τοῦτο δὲ οὐκ ἄλλο τι πιθανόν ἐστιν εἶναι ἢ δύναμίν τινα δι’ αὐτῆς πεφοιτηκυῖαν,

9.76tıpkı bizim içimize psykhē'nin yayılmış olması gibi. Bu güç ya kendi kendini hareket ettirir ya da başka bir güç tarafından hareket ettirilir. Başka bir güç tarafından hareket ettiriliyorsa, o öteki güç de bir başkası tarafından hareket ettirilmedikçe hareket edemeyecektir; bu da saçmadır. O halde kendi başına, kendi kendini hareket ettiren bir güç vardır; bu da ilahî ve ebedî olsa gerektir. Çünkü ya ezelden beri hareket edecektir ya da belli bir zamandan beri. Belli bir zamandan beri hareket etmeyecektir; çünkü onun belli bir zamandan beri hareket etmesinin hiçbir sebebi olmayacaktır. O halde maddeyi hareket ettiren ve onu düzenli bir şekilde oluşlara ve değişimlere götüren güç ebedîdir; dolayısıyla bu güç tanrı olsa gerektir. Ayrıca akıl sahibi ve basiretli bir şeyi meydana getiren, mutlaka kendisi de akıl sahibi ve basiretlidir;

9.76

καθάπερ ἡμῖν ψυχὴ πεφοίτηκεν. αὕτη οὖν ἡ δύναμις ἤτοι αὐτοκίνητός ἐστιν ἢ ὑπὸ ἄλλης κινεῖται δυνάμεως. καὶ εἰ μὲν ὑφ᾿ ἑτέρας κινεῖται, τὴν ἑτέραν ἀδύνατον ἔσται κινεῖσθαι μὴ ὐπ’ ἄλλης κινουμένην, ὅπερ ἄτοπον. ἔστι τις ἄρα καθ’ ἑαυτὴν αὐτοκίνητος δύναμις, ἥτις ἂν εἴη θεία καὶ ἀίδιος. ἤ γὰρ ἐξ αἰῶνος κινήσεται ἢ ἀπό τινος χρόνου. ἀλλ’ ἀπό τινος χρόνου μὲν οὐ κινήσεται· οὐ γὰρ ἔσται τις αἰτία τοῦ ἀπό τινος αὐτὴν χρόνου κινεῖσθαι. ἀίδιος τοίνυν ἐστὶν ἡ κινοῦσα τὴν ὕλην δύναμις καὶ τεταγμένως αὐτὴν εἰς γενέσεις καὶ μεταβολὰς ἄγουσα. ὥστε θεὸς ἂν εἴη αὕτη. καὶ ἔτι τὸ γεννητικὸν λογικοῦ καὶ φρονίμου πάντως καὶ αὐτὸ λογικόν ἐστι καὶ φρόνιμον·

9.77sözünü ettiğimiz güç ise insanları meydana getirecek tabiattadır; demek ki akıl sahibi ve basiretli olacaktır, bu da ilahî tabiatın özelliğiydi. O halde tanrılar vardır. Ayrıca cisimlerin kimi birleşik, kimi bitişik parçalardan,

9.77

ἡ δέ γε προειρημένη δύναμις ἀνθρώπους πέφυκε κατασκευάζειν· λογικὴ τοίνυν καὶ φρονίμη γενήσεται, ὅπερ ἦν θείας φύσεως. εἰσὶν ἄρα θεοί. τῶν τε σωμάτων τὰ μέν ἐστιν ἡνωμένα, τὰ δὲ ἐκ συναπτομένων,

9.78kimi de ayrık parçalardan oluşur. Birleşik olanlar, bitkiler ve hayvanlar gibi tek bir meleke (hexis) tarafından bir arada tutulanlardır. Bitişik parçalardan oluşanlar, zincirler, küçük kuleler ve gemiler gibi yan yana duran ve tek bir ana noktaya yönelen parçalardan meydana gelenlerdir. Ayrık parçalardan oluşanlar ise ordular, sürüler ve korolar gibi birbirinden kopuk, ayrı ve kendi başına duran parçalardan oluşanlardır.

9.78

τὰ δὲ ἐκ διεστώτων. ἡνωμένα μὲν οὖν ἐστι τὰ ὑπὸ μιᾶς ἕξεως κρατούμενα καθάπερ φυτὰ καὶ ζῷα, ἐκ συναπτομένων δὲ τὰ ἔκ τε παρακειμένων καὶ πρὸς ἔν τι κεφάλαιον νευόντων συνεστῶτα ὧς ἁλύσεις καὶ πυργίσκοι καὶ νῆες, ἐκ διεστώτων δὲ τὰ ἐκ διεζευγμένων καὶ κεχωρισμένων καὶ καθ’ αὐτὰ ὑποκειμένων συγκείμενα ὡς στρατιαὶ καὶ ποῖμναῖ καὶ χοροί.

9.79Evren de bir cisim olduğuna göre, ya birleşik bir cisimdir ya bitişik ya da ayrık parçalardan oluşur. Ne bitişik ne de ayrık parçalardan oluştuğunu, onda görülen ortak etkilenmelerden gösteririz. Ayın büyüyüp küçülmesine göre karadaki ve denizdeki pek çok hayvan küçülür ve büyür, denizin bazı kısımlarında gelgitler olur. Aynı şekilde bazı yıldızların doğuşlarına ve batışlarına göre çevreleyen havada değişiklikler ve atmosferde çok çeşitli dönüşümler meydana gelir; kimi zaman daha iyiye doğru, kimi zaman salgın getirecek biçimde. Bunlardan evrenin birleşik bir cisim olduğu açıkça anlaşılır.

9.79

ἐπεὶ οὖν καὶ ὁ κόσμος σῶμά ἐστιν, ἤτοι ἡνωμένον ἐστὶ σῶμα ἢ ἐκ συναπτομένων ἢ ἐκ διεστώτων. οὔτε δὲ ἐκ συναπτομένων οὔτε ἐκ διεστώτων, ὡς δείκνυμεν ἐκ τῶν περὶ αὐτὸν συμπαθειῶν. κατὰ γὰρ τὰς τῆς σελήνης αὐξήσεις καὶ φθίσεις πολλὰ τῶν τε ἐπιγείων ζῴων καὶ θαλασσίων φθίνει τε καὶ αὔξεται, ἀμπώτεις τε καὶ πλημμυρίδες περί τινα μέρη τῆς θαλάσσης γίνονται. ὡσαύτως δὲ καὶ κατά τινας τῶν ἀστέρων ἐπιτολὰς καὶ δύσεις μεταβολαὶ τοῦ περιέχοντος καὶ παμποίκιλοι περὶ τὸν ἀέρα τροπαὶ συμβαίνουσιν, ὁτὲ μὲν ἐπὶ τὸ κρεῖττον, ὁτὲ δὲ λοιμικῶς. ἐξ ὧν συμφανές, ὅτι ἡνωμένον τι σῶμα καθέστηκεν ὁ κόσμος.

9.80Çünkü bitişik ya da ayrık parçalardan oluşanlarda parçalar birbiriyle birlikte etkilenmez: Örneğin bir orduda bütün askerler ölse, sağ kalan bundan hiçbir şekilde etkilenmiş görünmez. Birleşik olanlarda ise bir tür ortak etkilenme vardır; nitekim bir parmak kesilince bütün beden bundan etkilenir. O halde evren de birleşik bir cisimdir.

9.80

ἐπὶ μὲν γὰρ τῶν ἐκ συναπτομένων ἤ διεστώτων οὐ συμπάσχει τὰ μέρη ἀλλήλοις, εἴγε ἐν στρατιᾷ πάντων, εἰ τύχοι, διαφθαρέντων τῶν στρατιωτῶν οὐδὲν διάδοσιν πάσχειν φαίνεται ὁ περισωθείς· ἐπὶ δὲ τῶν ἡνωμένων συμπάθειά τις ἔστιν, εἴγε δακτύλου τεμνομένου τὸ ὅλον συνδιατίθεται σῶμα. ἡνωμένον τοίνυν ἐστὶ σῶμα καὶ ὁ κόσμος.

9.81Ama birleşik cisimlerin kimi salt meleke, kimi tabiat, kimi de psykhē tarafından bir arada tutulur: taşlar ve odunlar meleke, bitkiler tabiat, hayvanlar psykhē tarafından. O halde evren de mutlaka bunlardan biri tarafından bir arada tutulur.

9.81

ἀλλ’ ἐπεὶ τῶν ἡνωμένων σωμάτων τὰ μὲν ὑπὸ ψιλῆς ἕξεως συνέχεται, τὰ δὲ ὑπὸ φύσεως, τὰ δὲ ὑπὸ ψυχῆς, καὶ ἕξεως μὲν ὧς λίθοι καὶ ξύλα, φύσεως δὲ καθάπερ τὰ φυτά, ψυχῆς δὲ τὰ ζῷα, πάντως δὴ καὶ ὁ κόσμος ὑπό τινος τούτων διακρατεῖται.

9.82Salt meleke tarafından bir arada tutulamaz. Çünkü meleke tarafından bir arada tutulan şeyler, odunlar ve taşlar gibi, kayda değer hiçbir değişime ve dönüşüme uğramaz; yalnızca kendiliklerinden gevşer ya da sıkışırlar.

9.82

καὶ ὑπὸ μὲν ψιλῆς ἕξεως οὐκ ἂν συνέχοιτο. τὰ γὰρ ὑπὸ ἕξεως κρατούμενα οὐδεμίαν ἀξιόλογον μεταβολήν τε καὶ τροπὴν ἀναδέχεται, καθάπερ ξύλα καὶ λίθοι, ἀλλὰ μόνον ἐξ αὑτῶν πάσχει τὴν κατὰ ἄνεσιν καὶ τὴν κατὰ συμπιεσμὸν διάθεσιν.

9.83Evren ise kayda değer değişimlere uğrar: Çevreleyen hava kâh buz gibi, kâh ılık, kâh kurak, kâh nemli olur, kâh da göksel cisimlerin hareketlerine göre başka bir biçimde değişir. O halde evren salt meleke tarafından bir arada tutulmaz.

9.83

ὁ δὲ κόσμος ἀξιολόγους ἀναδέχεται μεταβολάς, ὁτὲ μὲν κρυμαλέου τοῦ περιέχοντος γινομένου, ὁτὲ δὲ ἀλεεινοῦ, καὶ ὁτὲ μὲν αὐχμώδους, ὁτὲ δὲ νοτεροῦ, ὁτὲ δὲ ἄλλως πως κατὰ τὰς τῶν οὐρανίων κινήσεις ἑτεροιουμένου. οὐ τοίνυν ὑπὸ ψιλῆς ἕξεως ὁ κόσμος συνέχεται.

9.84Bunun tarafından tutulmuyorsa mutlaka tabiat tarafından tutulur; çünkü psykhē tarafından tutulanlar da bundan çok önce tabiat tarafından bir arada tutuluyordu. O halde evrenin en iyi tabiat tarafından bir arada tutulması zorunludur, çünkü bu tabiat her şeyin tabiatını kapsar. Her şeyin tabiatını kapsayan tabiat ise akıl sahibi tabiatları da kapsamıştır.

9.84

εἰ δὲ μὴ ὑπὸ ταύτης, πάντως ὑπὸ φύσεως· καὶ γὰρ τὰ ὑπὸ ψυχῆς διακρατούμενα πολὺ πρότερον ὑπὸ φύσεως συνείχετο. ἀνάγκη ἄρα ὑπὸ τῆς ἀρίστης αὐτὸν φύσεως συνέχεσθαι, ἐπεὶ καὶ περιέχει τἀς πάντων φύσεις. ἡ δέ γε τἀς πάντων περιέχουσα φύσεις καὶ τὰς λογικὰς περιέσχηκεν. (Stoic. fr. Ι 114

9.85Akıl sahibi tabiatları kapsayan tabiat da mutlaka akıl sahibidir; çünkü bütünün parçadan daha kötü olması mümkün değildir. Evreni yöneten tabiat en iyi tabiat ise düşünen, erdemli ve ölümsüz olacaktır. Böyle olan da tanrıdır. O halde tanrılar vardır.

9.85

Arn.) ἀλλὰ καὶ ἡ τὰς λογικὰς περιέχουσα φύσεις πάντως ἐστὶ λογική· οὐ γὰρ οἷόν τε τὸ ὅλον τοῦ μέρους χεῖρον εἷναι. ἀλλ’ εἰ ἀρίστη ἐστὶ φύσις ἡ τὸν κόσμον διοικοῦσα, νοερά τε ἔσται καὶ σπουδαία καὶ ἀθάνατος. τοιαύτη δὲ τυγχάνουσα θεός ἐστιν. εἰσὶν ἄρα θεοί.

9.86Toprakta ve denizde bunca kaba madde bulunduğu halde psykhē'ye ve his gücüne sahip türlü canlılar oluşuyorsa, topraktan ve sudan çok daha temiz ve saf olan havada canlı ve düşünen birtakım varlıkların oluşması çok daha inandırıcıdır. Dioskurlar'ın iyi daimōn'lar, sağlam güverteli gemilerin kurtarıcıları olduğu inancı da bununla uyumludur; şu dizeler de öyle:

Çünkü çok besleyen toprak üzerinde otuz bin ölümsüz vardır, Zeus'un, ölümlü insanların bekçileri.

Ama havada canlıların bulunması inandırıcıysa,

9.86

εἶπερ τε ἐν γῇ καὶ θαλάσσῃ πολλῆς οὔσης παχυμερείας ποικίλα συνίσταται ζῷα ψυχικῆς τε καὶ αἰσθητικῆς μετέχοντα δυνάμεως, πολλῷ πιθανώτερόν ἐστιν ἐν τῷ ἀέρι, πολὺ τὸ καθαρὸν καὶ εἰλικρινὲς ἔχοντι παρὰ τὴν γῆν καὶ τὸ ὕδωρ, ἔμψυχά τινα καὶ νοερὰ συνίστασθαι ζῷα. καὶ τούτῳ συμφωνεῖ τὸ τοὺς Διοσκούρους ἀγαθούς τινας εἷναι δαίμονας, σωτῆρας εὐσέλμων νεῶν, καὶ τὸ (Hesiod. op. 252) τρὶς γὰρ μύριοί εἰσιν ἐπὶ χθονὶ πουλυβοτείρῃ ἀθάνατοι Ζῆνός φύλακες μερόπων ἀνθρώπων. ἀλλ’ εἰ ἐν τῷ ἀέρι πιθανὸν ὑπάρχειν ζῷα,

9.87esirde de bir tür canlıların bulunması her bakımdan akla yatkındır; insanların da düşünme gücüne sahip olması, onu oradan çekip almalarındandır. Esirde yaşayan canlılar varsa ve bunlar yok olmaz ve doğmamış oldukları için yeryüzündekilerden çok üstün görünüyorlarsa, onlardan farksız olan tanrıların var olduğu da kabul edilmiş olacaktır.

9.87

πάντως εὔλογον καὶ ἐν τῷ αἰθέρι ζῴων εἶναι φύσιν, ὅθεν καὶ ἄνθρωποι νοερᾶς μετέχουσι δυνάμεως, ἐκεῖθεν αὐτὴν σπάσαντες. ὄντων δὲ αἰθερίων ζῴων, καὶ κατὰ πολὺ τῶν ἐπιγείων ὑπερφέρειν δοκούντων τῷ ἄφθαρτα εἶναι καὶ ἀγέννητα, δοθήσεται καὶ θεοὺς ὑπάρχειν, τούτων μὴ διαφέροντας.

9.88Kleanthes ise şöyle bir argüman kurardı: Bir tabiat başka bir tabiattan üstünse, en iyi bir tabiat da olsa gerektir; bir psykhē başka bir psykhē'den üstünse, en iyi bir psykhē de olsa gerektir; o halde bir canlı başka bir canlıdan üstünse, en üstün bir canlı da olsa gerektir. Çünkü bu tür şeyler tabiatları gereği sonsuza gitmez. Nasıl tabiat üstünlük bakımından sonsuza dek artamıyorsa, psykhē de canlı da artamaz.

9.88

Ὁ δὲ Κλεάνθης (fr. 529 Arn.) οὕτως συνηρώτα· εἰ φύσις φύσεως ἐστι κρείττων, εἴη ἄν τις ἀρίστη φύσις· εἰ ψυχὴ ψυχῆς ἐστι κρείττων, εἴη ἄν τις ἀρίστη ψυχή· καὶ εἰ ζῷον τοίνυν κρεῖττόν ἐστι ζῴου, εἴη ἄν τι κράτιστον ζῷον· οὐ γὰρ εἰς ἄπειρον ἐκπίπτειν πέφυκε τὰ τοιαῦτα. ὡσπεροῦν οὐδὲ ἡ φύσις ἐπ’ ἄπειρον ἐδύνατο αὔξεσθαι κατὰ τὸ κρεῖττον, οὔθ’ ἡ ψυχὴ οὔτε τὸ ζῷον.

9.89Oysa bir canlı başka bir canlıdan üstündür: Örneğin at kaplumbağadan, boğa attan, aslan boğadan. Yeryüzündeki hemen bütün canlılar arasında beden ve psykhē bakımından en ileri ve en üstün olan da insandır; o halde insan en üstün ve en iyi canlı olsa gerektir.

9.89

ἀλλὰ μὴν ζῷον ζῴου κρεῖττόν ἐστιν, ὧς ἵππος χελώνης, εἰ τύχοι, καὶ ταῦρος ἵππου καὶ λέων ταύρου. πάντων δὲ σχεδὸν τῶν ἐπιγείων ζέων καὶ σωματικῇ καὶ ψυχικῇ διαθέσει προέχει τε καὶ κρατιστεύει ὁ ἄνθρωπος· τοίνυν κράτιστον ἂν εἴη ζῷον καὶ ἄριστον.

9.90Oysa insan hiç de en üstün canlı olamaz. Bir kere bütün hayatını, değilse de çoğunu kötülük içinde geçirir (bir gün aretē'ye ulaşacak olsa bile, buna ancak hayatının akşamında ulaşır). Üstelik ölümlüdür, zayıftır ve sayısız yardıma muhtaçtır: besine, örtüye ve bedenin başka bakımlarına. Beden, başımıza dikilmiş acımasız bir tiran gibi her gün haracını ister; onu yıkayıp yağlamaz, giydirip beslemezsek bizi hastalık ve ölümle tehdit eder. Dolayısıyla insan kusursuz bir canlı değildir; kusurludur ve kusursuz olandan çok uzaktır.

9.90

καίτοι οὐ πάνυ τι ὁ ἄνθρωπος κράτιστον εἷναι δύναται ζῷον, οἶον εὐθέως ὅτι διὰ κακίας πορεύεται τὸν πάντα χρόνον, εἰ δὲ μή γε, τὸν πλεῖστον (καὶ γὰρ εἴ ποτε περιγένοιτο ἀρετῆς, καὶ πρὸς ταῖς τοῦ βίου δυσμαῖς περιγίνεται), ἐπίκηρόν τ’ ἐστὶ καὶ ἀσθενὲς καὶ μυρίων δεόμενον βοηθημάτων, καθάπερ τροφῆς καὶ σκεπασμάτων καὶ τῆς ἄλλης τοῦ σώματος ἐπιμελείας, πικροῦ τινος τυράννου τρόπον ἐφεστῶτος ἡμῖν καὶ τὸν πρὸς ἡμέραν δασμὸν ἀπαιτοῦντος, καὶ εἰ μὴ παρέχοιμεν ὥστε λούειν αὐτὸ καὶ ἀλείφειν καὶ περιβάλλειν καὶ τρέρειν, νόσους καὶ θάνατον ἀπειλοῦντος. ὥστε οὐ τέλειον ζῷον ὁ ἄνθρωπος, ἀτελὲς δὲ καὶ πολὺ κεχωρισμένον τοῦ τελείου.

9.91Kusursuz ve en iyi olan ise insandan üstün, bütün aretē'lerle dolu ve hiçbir kötülüğe açık olmayan bir şey olsa gerektir; bu da tanrıdan farklı olmayacaktır. O halde tanrı vardır.

9.91

τὸ δὲ τέλειον καὶ ἄριστον κρεῖττον μὲν ἂν ὑπάρχοι ἀνθρώπου καὶ πάσαις ταῖς ἀρεταῖς συμπεπληρωμένον καὶ παντὸς κακοῦ ἀνεπίδεκτον· τοῦτο δὲ οὐ διοίσει θεοῦ. ἔστιν ἄρα θεός.

9.92Kleanthes'in argümanı böyledir. Sokrates'in öğrencisi Ksenophon da tanrıların var olduğunu gösteren bir argüman kurmuştur; ispatı, Aristodemos'a sorular soran Sokrates'in ağzından verir. Sözleri aynen şöyledir: “Söyle bana Aristodemos, bilgeliklerinden ötürü hayran olduğun birileri var mı? — Var, dedi. — Kim bunlar? — Şiirde Homeros'a, heykelcilikte Polykleitos'a, resimde de Zeuksis'e hayranım.

9.92

Ἀλλ’ ὁ μὲν Κλεάνθης ἐστὶ τοιοῦτος· ἠρώτησε δὲ καὶ Ξενοφῶν ὁ Σωκρατικὸς (Mem. I 4, 2) λόγον εἰς τὸ εἶναι θεούς, Σωκράτει περιθεὶς τὴν ἀπόδειξιν πρὸς τὸν Ἀριστόδημον ζητοῦντι, δι’ ὧν κατὰ λέξιν φησίν· “εἰπέ μοι, ὦ Ἀριστόδημε, εἰσὶν οὖς τινας ἐπὶ σοφίᾳ τεθαύμακας; ἔγωγε, ἔφη. τίνες οὖν εἰσιν οὗτοι; ἐπὶ μὲν οὖν ποιητικῇ ἔγωγε Ὅμηρον τεθαύμακα, ἐπὶ δὲ ἀνδριαντοποιίᾳ Πολύκλειτον, ζωγραφίας γε μὴν χάριν Ζεῦξιν.

9.93— Onları, yaptıkları eserler olağanüstü bir ustalıkla meydana getirildiği için takdir etmiyor musun? — Evet, dedi. — Peki Polykleitos'un heykeli bir de can kazansaydı, ustasını çok daha fazla takdir etmez miydin? — Hem de çok. — Öyleyse bir heykel görünce onun bir usta tarafından yapıldığını söylüyorsun da, psykhē bakımından iyi hareket eden, beden bakımından iyi düzenlenmiş bir insan görünce onun olağanüstü bir nous tarafından yapıldığını düşünmüyor musun?

9.93

τούτους οὖν ἀποδέχῃ οὐ διὰ τὸ τὰ ὐπ’ αὐτῶν κατεσκευασμένα περισσῶς δεδημιουργῆσθαι; ἔγωγε, ἔφη. εἰ οὖν ὁ Πολυκλείτου ἀνδριὰς καὶ ἐμψυχίαν προσλάβῃ, οὐ πολὺ μᾶλλον ἀποδέξῃ τὸν τεχνίτην; καὶ μάλα. ἆρ᾿ οὖν ἀνδριάντα μὲν ὁρῶν ἔφης ὑπό τινος τεχνίτου δεδημιουργῆσθαι, ἄνθρωπον δὲ ὁρῶν κατὰ τε ψυχὴν εὖ κινούμενον καὶ κατὰ τὸ σῶμα εὖ κεκοσμημένον οὐκ οἴει ὑπό τινος νοῦ περιττοῦ δεδημιουργῆσθαι;

9.94Sonra organların yerleşimine ve kullanımına bak: Önce insanı dik durdurmuş; görülenleri görsün diye ona gözler, işitilenleri işitsin diye kulaklar vermiştir. Burun eklenmeseydi kokunun ne yararı olurdu? Tatları ayırt eden dil yerleştirilmeseydi, tatların da öyle?” Ve şöyle der: “Bedeninde, bol miktarda bulunan topraktan küçük bir parça, bol miktarda bulunan sudan az bir parça, ateşten ve havadan da aynı şekilde küçük parçalar bulunduğunu bildiğin halde, hiçbir yerde bulunmayan nous'u yalnızca şans eseri nereden kapıp aldığını sanıyorsun?”

9.94

εἶτα δὲ ὁρῶν θέσιν τε καὶ χρῆσιν μερῶν, πρῶτον μὲν ὅτι διανέστησε τὸν ἄνθρωπον, ὄμματά γε μὴν ἔδωκεν ὥστε ὁρᾶν τὰ ὁρατά, ἀκοὴν δὲ ὥστε ἀκούειν τὰ ἀκουστὰ. ὀσμῆς γε μὴν τί ἂν ἦν ὄφελος, εἰ μὴ ῥῖνας προσέθηκεν, χυμῶν τε μὴν ὁμοίως, εἰ μὴ γλῶσσα ἡ τούτων ἐπιγνώμων ἐνειργάσθη; καὶ ταῦτ” φησὶν (ib. § 8) “εἰδώς, ὅτι γῆς τε μέρος μικρὸν ἔχεις ἐν τῷ σώματι πολλῆς οὔσης, ὑγροῦ τε μὴν βραχὺ πολλοῦ ὄντος, πυρὸς ἀέρος τε ὁμοίως· νοῦν δὲ ἄρα μόνον οὐδαμοῦ ὄντα εὐτυχῶς πόθεν δοκεῖς συναρπάσαι;”

9.95Ksenophon'un argümanı böyledir; şöyle bir istikra gücü de taşır: “Evrende bol miktarda toprak varken sen onun küçük bir parçasına sahipsin; evrende bol miktarda su varken onun da küçük bir parçasına sahipsin; o halde evrende bol miktarda nous varken onun da küçük bir parçasına sahipsin. Demek ki evren nous sahibidir, bu yüzden de tanrıdır.”

9.95

Τοιοῦτος μὲν οὖν ὁ τοῦ Ξενοφῶντός ἐστι λόγος, δύναμίν γε ἐπαγωγικὴν ἔχων καὶ τοιαύτην· “γῆς πολλῆς οὔσης ἐν τῷ κόσμῳ μικρὸν μέρος ἔχεις, καὶ ὑγροῦ πολλοῦ ὄντος ἐν τῷ κόσμῳ μικρὸν μέρος ἔχεις· καὶ νοῦ ἄρα πολλοῦ ὄντος ἐν τῷ κόσμῳ μικρὸν μέρος ἔχεις. νοερὸς ἄρα ὁ κόσμος ἐστίν, καὶ διὰ τοῦτο θεός.”

9.96Bazıları ise argümanın öncüllerini değiştirip karşısına benzer bir argüman koyarlar ve şöyle derler: “Evrende bol miktarda toprak varken sen onun küçük bir parçasına sahipsin; evrende bol miktarda su varken onun da küçük bir parçasına sahipsin, hava ve ateşin de; o halde evrende bol miktarda safra varken onun da küçük bir parçasına sahipsin, balgamın ve kanın da.” Bundan evrenin safra üreten ve kan doğuran bir şey olduğu sonucu çıkacaktır; bu ise saçmadır.

9.96

παραβάλλουσι δέ τινες τῷ λόγῳ τὰ λήμματα μεταποιοῦντες αὐτοῦ, καί φασι· “γῆς πολλῆς οὔσης ἐν τῷ κόσμῳ μικρὸν μέρος ἔχεις· ἀλλὰ καὶ ὑγροῦ πολλοῦ ὄντος ἐν τῷ κόσμῳ μικρὸν μέρος ἔχεις, καὶ ἤδη ἀέρος καὶ πυρός· καὶ πολλῆς ἄρα χολῆς οὔσης ἐν τῷ κόσμῳ μικρόν τι μέρος ἔχεις, καὶ φλέγματος καὶ αἵματος.” ἀκολουθήσει καὶ χολοποιὸν καὶ αἵματος γεννητικὸν εἶναι τὸν κόσμον· ὅπερ ἐστὶν ἄτοπον.

9.97Ksenophon'u savunanlar ise bu benzer argümanın Ksenophon'un argümanına benzemediğini söylerler. Çünkü Ksenophon araştırmasını toprak, su, hava ve ateş gibi basit ve ilk cisimler üzerinde yapar; benzer argümanı kullananlar ise bileşiklere sıçramışlardır. Safra, kan ve bedenlerdeki her sıvı ilk ve basit değildir; ilk ve öğesel cisimlerden bileşmiştir.

9.97

οἱ δὲ ἀπολογύμενοί φασιν ἀνόμοιον εἶναι τὴν παραβολὴν τῷ Ξενοφῶντος λόγῳ. ἐκεῖνος μὲν γὰρ ἐπὶ τῶν ἁπλῶν καὶ πρώτων σωμάτων ποιεῖται τὴν ζήτησιν, ὥσπερ γῆς καὶ ὕδατος ἀέρος τε καὶ πυρός, οἱ δὲ τῇ παραβολῇ χρώμενοι μετεπήδιακείμενον δῆσαν ὡς ἐπὶ τὰ συγκρίματα· χολὴ γὰρ καὶ αἷμα καὶ πᾶν τὸ ἐν τοῖς σώμασιν ὑγρὸν οὐκ ἔστι πρῶτον καὶ ἁπλοῦν, ἀλλ’ ἐκ τῶν πρώτων καὶ στοιχειωδῶν σωμάτων συγκείμενον.

9.98Aynı argümanı şöyle de kurmak mümkündür: “Evrende topraksı bir şey olmasaydı sende de topraksı bir şey olmazdı; evrende sıvı bir şey olmasaydı sende de sıvı bir şey olmazdı; hava ve ateş için de durum aynıdır. O halde evrende bir nous olmasaydı sende de bir nous olmazdı; oysa sende bir nous vardır; demek ki evrende de vardır. Bu yüzden evren nous sahibidir; nous sahibi olduğu için de tanrıdır.”

9.98

Ἔνεστι δὲ καὶ οὕτως τὸν αὐτὸν συνερωτᾶν λόγον· “εἰ μὴ ἦν τι γεῶδες ἐν κόσμῳ, οὐδὲ ἐν σοί τι ἂν ἦν γεῶδες, καὶ εἰ μὴ ἦν τι ὑγρὸν ἐν κόσμῳ, οὐδ’ ἂν ἐν σοὶ ἦν τι ὑγρόν, καὶ ὁμοίως ἐπὶ ἀέρος καὶ πυρός. τοίνυν καὶ εἰ μὴ ἦν τις ἐν κόσμῳ νοῦς, οὐδ’ ἂν ἐν σοί τις ἦν νοῦς· ἔστι δέ γε ἐν σοί τις νοῦς· ἔστιν ἄρα καὶ ἐν κόσμῳ. καὶ διὰ τοῦτο νοερός ἐστιν ὁ κόσμος. νοερὸς δὲ ὢν καὶ θεὸς καθἐστηκεν.”

9.99Şu biçimdeki argüman da aynı güçtedir: “İyi işlenmiş bir heykel görsen, onu usta bir nous'un yaptığından şüphe eder misin? Yoksa böyle bir şüpheye düşmek şöyle dursun, eserin olağanüstülüğüne ve tekhnē'sine hayran mı kalırsın?

9.99

τῆς δὲ αὐτῆς δυνάμεως ἐστι καὶ ὁ τοῦτον τὸν τρόπον ἔχων λόγος· “ἆρά γε ἄγαλμα εὖ δεδημιουργημένον θεασάμενος διστάσειας ἄν, εἰ τεχνίτης νοῦς τοῦτο ἐποίησεν; ἢ οὕτως ἂν ἀπόσχοις τοῦ ὑπονοεῖν τι τοιοῦτον, ὡς καὶ θαυμάζειν τὴν περιττότητα τῆς δημιουργίας καὶ τὴν τέχνην;

9.100Peki bu eserlerde dış görünüşe bakınca onu yapana tanıklık eder ve bir yapıcının bulunduğunu söylersin de, kendi içindeki nous'u, her heykelden ve her resimden onca çeşitlilikle ayrılan nous'u görünce, onun oluşmuş bir şey olarak tesadüfen meydana geldiğini mi düşünürsün, olağanüstü güce ve akla sahip bir yapıcı tarafından değil? Bu yapıcı evrenden başka hiçbir yerde bulunmaz; evreni yönetir, içindekileri doğurur ve büyütür. Bu da tanrıdır; o halde tanrılar vardır.”

9.100

ἆρ᾿ οὖν ἐπὶ μὲν τούτων τὸν ἔξω θεωρῶν τύπον προσμαρτυρεῖς τῷ κατεσκευακότι καὶ φῄς εἶναί τινα τὸν δημιουργόν· τὸν δὲ ἐν σοὶ ὁρῶν νοῦν, τοσαύτῃ ποικιλίᾳ διαφέροντα παντὸς ἀγάλματος καὶ πάσης γραφῆς, γενητὸν ὄντα νομίζεις ἀπὸ τύχης γεγονέναι, οὐχὶ δὲ ὑπό τινος δημιουργοῦ δύναμιν καὶ σύνεσιν ὑπερβάλλουσαν ἔχοντος; ὅσπερ οὐκ ἂν ἄλλοθί που διατρίβοι ἢ ἐν τῷ κόσμῳ, διοικῶν αὐτὸν καὶ τὰ ἐν αὐτῷ γεννῶν τε καὶ αὔξων. οὗτος δέ ἐστι θεός· εἰσὶν ἄρα θεοί.”

9.101Kitionlu Zenon da Ksenophon'dan hareket noktası alarak şöyle bir argüman kurar: “Akıl sahibi bir şeyin tohumunu salan şey kendisi de akıl sahibidir; evren akıl sahibi bir şeyin tohumunu salar; o halde evren akıl sahibidir.” Bununla birlikte tanrının varlığı da ortaya konmuş olur.

9.101

Ζήνων δὲ ὁ Κιτιεὺς (fr. 113 Arn.) ἀπὸ Ξενοφῶντος τὴν ἀφορμὴν λαβὼν οὑτωσὶ συνερωτᾷ· “τὸ προϊέμενον σπέρμα λογικοῦ καὶ αὐτὸ λογικόν ἐστιν· ὁ δὲ κόσμος προίεται σπέρμα λογικοῦ· λογικὸν ἄρα ἐστὶν ὁ κόσμος. ᾧ συνεισάγεται καὶ ἡ τούτου ὕπαρξις.”

9.102Bu argümanın inandırıcılığı açıktır. Çünkü her tabiatın ve her psykhē'nin hareketi yönetici kısımdan (hēgemonikon) başlıyor görünür; bütünün parçalarına gönderilen bütün güçler de bir pınardan çıkar gibi yönetici kısımdan gönderilir. Böylece parçada bulunan her güç, bütünün içindeki yönetici kısımdan dağıtıldığı için bütünde de bulunur. Bu yüzden parça güç bakımından nasılsa, bütün ondan çok daha önce öyledir.

9.102

καὶ ἔστιν ἡ τῆς συνερωτήσεως πιθανότης προῦπτος. πάσης γὰρ φύσεως καὶ ψυχῆς ἡ καταρχὴ τῆς κινήσεως γίνεσθαι δοκεῖ ἀπὸ ἡγεμονικοῦ, καὶ πᾶσαι αἱ ἐπὶ τὰ μέρη τοῦ ὅλου ἐξαποστελλόμεναι δυνάμεις ὧς ἀπό τινος πηγῆς τοῦ ἡγεμονικοῦ ἐξαποστέλλονται, ὥστε πᾶσαν δύναμιν τὴν περὶ τὸ μέρος οὖσαν καὶ περὶ τὸ ὅλον εἶναι διὰ τὸ ἀπὸ τοῦ ἐν αὐτῷ ἡγεμονικοῦ διαδίδοσθαι. ὅθεν οἷόν ἐστι τὸ μέρος τῇ δυνάμει, τοιοῦτον πολὺ πρότερόν ἐστι τὸ ὅλον.

9.103Bu yüzden evren akıl sahibi bir canlının tohumunu salıyorsa, bunu insan gibi bir boşalmayla yapmaz; akıl sahibi canlıların tohumlarını kapsadığı için yapar. Bütün onları kapsar; ama asmanın üzüm çekirdeklerini kapsadığını söylediğimiz gibi, yani onları dışarıdan çevreleyerek değil; akıl sahibi canlıların tohum logos'ları onda bulunduğu için kapsar. Böylece söylenen şu olur: “Evren akıl sahibi canlıların tohum logos'larını kapsar; o halde evren akıl sahibidir.”

9.103

καὶ διὰ τοῦτο, εἰ προΐεται λογικοῦ ζῴου σπέρμα ὁ κόσμος, οὐχ ὡς ὁ ἄνθρωπος κατὰ ἀποβρασμόν, ἀλλὰ καθὸ περιέχει σπέρματα λογικῶν ζῴων, περιέχει τὸ πᾶν, οὐχ ὡς ἂν εἴποιμεν τὴν ἄμπελον γιγάρτων εἶναι περιεκτικήν, τουτέστι κατὰ περιγραφήν, ἀλλ᾿ ὅτι λόγοι σπερματικοὶ λογικῶν ζῴων ἐν αὐτῷ περιέχονται. ὥστε εἶναι τοιοῦτο τὸ λεγόμενον· “ὁ δέ γε κόσμος περιέχει σπερματικοὺς λόγους λογικῶν ζῴων· λογικὸς ἄρα ἐστὶν ὁ κόσμος”.

9.104Zenon yine şöyle der: “Akıl sahibi olan, akıl sahibi olmayandan üstündür; hiçbir şey evrenden üstün değildir; o halde evren akıl sahibidir. Düşünen ve canlı olan hakkında da durum aynıdır: Düşünen düşünmeyenden, canlı olan cansızdan üstündür; hiçbir şey evrenden üstün değildir; o halde evren düşünen ve canlı bir varlıktır.”

9.104

Καὶ πάλιν ὁ Ζήνων (fr. 111 Arn.) φησίν· “εἰ τὸ λογικὸν τοῦ μὴ λογικοῦ κρεῖττόν ἐστιν· οὐδὲν δέ γε κόσμου κρεῖττόν ἐστιν· λογικὸν ἄρα ὁ κόσμος. καὶ ὡσαύτως ἐπὶ τοῦ νοεροῦ καὶ ἐμψυχίας μετέχοντος. τὸ γὰρ νοερὸν τοῦ μὴ νοεροῦ καὶ <τὸ> ἔμψυχον τοῦ μὴ ἐμψύχου κρεῖττόν ἐστιν· οὐδὲν δέ γε κόσμου κρεῖττον· νοερὸς ἄρα καὶ ἔμψυχός ἐστιν ὁ κόσμος.”

9.105Platon'da da özünde böyle bir argüman vardır. Sözleri aynen şöyledir: “Kurucunun oluşu ve bu bütünü hangi sebeple kurduğunu söyleyelim. O iyiydi; iyi olanda ise hiçbir şey hakkında hiçbir kıskançlık doğmaz. Kıskançlıktan uzak olduğu için her şeyin mümkün olduğunca kendisine benzer olmasını diledi. Oluşun ve evrenin en asıl ilkesi olarak bunu basiretli adamlardan kabul eden, en doğrusunu kabul etmiş olur.”

9.105

Κεῖται δὲ καὶ παρὰ τῷ Πλάτωνι (Tim. p. 29 D) τῇ δυνάμει τοιοῦτος λόγος, κατὰ λέξιν αὐτοῦ γράφοντος· “λέγωμεν δὴ δι᾿ ἣν αἰτίαν γένεσιν καὶ πᾶν τόδε ὁ συνιστὰς συνέστησεν. ἀγαθὸς ἦν, ἀγαθῷ δὲ οὐδὲ εἷς περὶ οὐδενὸς ἐγγίνεται φθόνος. τούτου δὴ ἐκτὸς ὢν πάντα ὅσα μάλιστα ἐβουλήθη γίγνεσθαι παραπλήσια ἑαυτῷ. ταύτην δὲ γενέσεως καὶ κόσμου μάλιστα ἄν τις ἀρχὴν κυριωτάτην παρὰ ἀνδρῶν φρονίμων ἀποδεχόμενος ὀρθότατα ἀποδέχοιτο ἄν.”

9.106Biraz ilerledikten sonra da şunu ekler: “İşte bu düşünceyle nous'u psykhē'nin içine, psykhē'yi de bedenin içine koyarak bütünü kurdu; böylece tabiatça mümkün olan en güzel ve en iyi eseri meydana getirmiş oldu. Öyleyse akla yatkın açıklamaya göre, bu evrenin tanrının öngörüsü sayesinde gerçekten canlı ve nous sahibi bir varlık olarak meydana geldiğini söylemek gerekir.”

9.106

εἶτ’ ὀλίγα διελθὼν ἐπιφέρει λέγων (ib. 30 B)· “διὰ δὴ τὸν λογισμὸν τόνδε νοῦν μὲν ἐν ψυχῇ, ψυχὴν δὲ ἐν τῷ σώματι συνιστὰς τὸ πᾶν συνετεκταίνετο, <ὅπως> ὅ τι κάλλιστον ἂν εἴη κατὰ φύσιν, ἄριστον τὸ ἔργον ἀπειργασμένος. οὕτως οὖν δὴ κατὰ λόγον τὸν εἰκότα δεῖ λέγειν τόνδε τὸν κόσμον ζῷον ἔμψυχον ἔννουν τε τῇ ἀληθείᾳ διὰ τὸ τῇ θεοῦ γίγνεσθαι προνοίᾳ.”

9.107Platon özünde Zenon'la aynı argümanı ortaya koymuştur; çünkü Zenon da bütünün en güzel şey, tabiata uygun olarak meydana getirilmiş bir eser ve akla yatkın açıklamaya göre canlı, düşünen ve akıl sahibi bir varlık olduğunu söyler.

9.107

δυνάμει δὲ τὸν αὐτὸν τῷ Ζήνωνι (fr. 110 Arn.) λόγον ἐξέθετο· καὶ γὰρ οὗτος τὸ πᾶν κάλλιστον εἶναί φησι, κατὰ φύσιν ἀπειργασμένον ἔργον καὶ κατὰ τὸν εἰκότα λόγον, ζῷον ἔμψυχον νοερόν τε καὶ λογικόν.

9.108Ama Aleksinos, Zenon'un argümanının karşısına şöyle bir benzerini koydu: “Şair olan şair olmayandan, dilbilgisi bilgini olan olmayandan üstündür; öteki tekhnē'lerde de ehil olan, olmayandan üstündür; hiçbir şey evrenden üstün değildir; o halde evren şairdir ve dilbilgisi bilginidir.”

9.108

Ἀλλ’ ὅ γε Ἀλεξῖνος τῷ Ζήνωνι παρέβαλε τρόπῳ τῷδε· “τὸ ποιητικὸν τοῦ μὴ ποιητικοῦ καὶ τὸ γραμματικὸν τοῦ μὴ γραμματικοῦ κρεῖττόν ἐστι, καὶ τὸ κατὰ τἀς ἄλλας τέχνας θεωρούμενον κρεῖττόν ἐστι τοῦ μὴ τοιούτου· οὐδὲ ἕν δὲ κόσμου κρεῖττόν ἐστιν· ποιητικὸν ἄρα καὶ γραμματικόν ἐστιν ὁ κόσμος.”

9.109Stoacılar bu benzer argümana karşılık şöyle derler: Zenon mutlak olarak üstün olanı almıştır, yani akıl sahibinin akıl sahibi olmayandan, düşünenin düşünmeyenden, canlının cansızdan üstün oluşunu; Aleksinos ise öyle yapmamıştır. Çünkü mutlak olarak

9.109

πρὸς ἣν ἀπαντῶντες παραβολὴν οἱ Στωικοί φασιν, ὅτι Ζήνων καθάπαξ κρεῖττον εἴληφεν, τουτέστι τὸ λογικὸν τοῦ μὴ λογικοῦ καὶ τὸ νοερὸν τοῦ μὴ νοεροῦ καὶ τὸ ἔμψυχον τοῦ μὴ ἐμψύχου, ὁ δὲ Ἀλεξῖνος οὐκέτι· οὐ γὰρ ἐν τῷ καθάπαξ

9.110şair olan şair olmayandan, dilbilgisi bilgini olan olmayandan üstün değildir. Dolayısıyla argümanlar arasında büyük bir fark görülür. Nitekim şair olan Arkhilokhos şair olmayan Sokrates'ten, dilbilgisi bilgini olan Aristarkhos da dilbilgisi bilgini olmayan Platon'dan üstün değildir.

9.110

τὸ ποιητικὸν τοῦ μὴ ποιητικοῦ καὶ τὸ γραμματικὸν τοῦ μὴ γραμματικοῦ ματικοῦ κρεῖττον. ὥστε μεγάλην ἐν τοῖς λόγοις θεωρεῖσθαι διαφοράν· ἰδοὺ γὰρ Ἀρχίλοχος ποιητικὸς ὢν οὐκ ἔστι Σωκράτους τοῦ μὴ ποιητικοῦ κρείττων, καὶ Ἀρίσταρχος γραμματικὸς ὢν οὐκ ἔστι Πλάτωνος τοῦ μὴ γραμματικοῦ κρείττων.

9.111Bunlara ek olarak Stoacılar ve onlarla aynı görüşü paylaşanlar, tanrıların varlığını evrenin hareketinden de kurmaya çalışırlar. Evrenin hareket ettiğini herkes kabul eder, çünkü birçok şey insanı buna götürür. O halde evren ya tabiat tarafından ya prohairesis ile ya da bir girdap tarafından ve zorunlulukla hareket eder.

9.111

Πρὸς τούτοις καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ κόσμου κινήσεως ἐπιχειροῦσι κατασκευάζειν τὴν τῶν θεῶν ὕπαρξιν οἴ τε ἀπὸ τῆς Στοᾶς (fr. II 1016 Arn.) καὶ οἱ τούτοις συμπνέοντες. ὅτι γὰρ κινεῖται ὁ κόσμος, πᾶς ἄν τις ὁμολογήσειεν ὑπὸ πολλῶν εἰς τοῦτο ἐναγόμενος. ἤτοι οὖν ὑπὸ φύσεως κινεῖται ἢ ὑπὸ προαιρέσεως ἢ ὑπὸ δίνης καὶ κατ’ ἀνάγκην.

9.112Ama girdap tarafından ve zorunlulukla hareket etmesi makul değildir. Çünkü girdap ya düzensizdir ya düzenlidir. Düzensizse hiçbir şeyi düzenli biçimde hareket ettiremez; bir şeyi düzen ve ahenk içinde hareket ettiriyorsa, ilahî ve daimōn'a yakışır bir şey olacaktır;

9.112

ἀλλ’ ὑπὸ μὲν δίνης καὶ κατ’ ἀνάγκην οὐκ εὔλογον. ἤτοι γὰρ ἄτακτός ἐστιν ἢ διατεταγμένη ἡ δίνη. καὶ εἰ μὲν ἄτακτος, οὐκ ἂν δυνηθείη τεταγμένως τι κινεῖν· εἰ δὲ μετὰ τάξεως τι κινεῖ καὶ συμφωνίας, θεία τις ἔσται καὶ δαιμόνιος·

9.113çünkü düşünen ve ilahî bir şey olmasaydı, bütünü hiçbir zaman düzenli ve onu koruyacak biçimde hareket ettiremezdi. Böyle olunca da artık girdap olmaz; çünkü girdap düzensiz ve kısa ömürlüdür. Dolayısıyla evren, Demokritos'un çevresindekilerin dediği gibi zorunlulukla ve girdap tarafından hareket ettiriliyor olamaz.

9.113

οὐ γὰρ ἄν ποτε τεταγμένως καὶ σωτηρίως τὸ ὅλον ἐκίνει μὴ νοερὰ καὶ θεία καθεστῶσα. τοιαύτη δὲ οὖσα οὐκέτι ἂν εἴη δίνη· ἄτακτον γάρ ἐστιν αὕτη καὶ ὀλιγοχρόνιον. ὥστε κατ’ ἀνάγκην μὲν καὶ ὑπὸ δίνης, ὡς ἔλεγον οἱ περὶ τὸν Δημόκριτον, οὐκ ἂν κινοῖτο ὁ κόσμος.

9.114Tasavvurdan yoksun bir tabiat tarafından da hareket ettirilmez; çünkü düşünen tabiat bundan daha iyidir. Evrenin bu türden tabiatları kapsadığı da görülmektedir; demek ki evrenin de kendisini düzenli biçimde hareket ettiren düşünen bir tabiata sahip olması zorunludur; bu da doğrudan doğruya tanrıdır.

9.114

καὶ μὴν οὐδὲ φύσει ἀφαντάστῳ, παρόσον ἡ νοερὰ φύσις ἀμείνων ἐστὶ ταύτης. ὁρῶνται δὲ τοιαῦται φύσεις ἐν κόσμῳ περιεχόμεναι· ἀνάγκη ἄρα καὶ αὐτὸν νοερὰν ἔχειν φύσιν ὑφ’ ἧς τεταγμένως κινεῖται, ἥτις εὐθέως ἐστὶ θεός.

9.115Yapılmış şeylerden kendi kendine hareket edenler, öyle olmayanlardan daha hayranlık vericidir. Nitekim içinde güneşin, ayın ve öteki yıldızların hareket ettiği Arkhimedes küresini görünce büyük bir şaşkınlığa düşeriz; Zeus hakkı için, tahtalara ya da onların hareketine değil, ustaya ve hareketi sağlayan sebeplere hayran kalırız. Bu yüzden his sahibi şeyler hissedilen şeylerden ne kadar daha hayranlık vericiyse, onları hareket ettiren sebepler de o kadar daha hayranlık vericidir.

9.115

Τά γε μὴν αὐτομάτως κινούμενα τῶν κατασκευασμάτων θαυμαστότερά ἐστι τῶν μὴ τοιούτων. τὴν γοῦν Ἀρχιμήδειον σφαῖραν θεωροῦντες σφόδρα ἐκπληττόμεθα, ἐν ᾗ ἥλιός τε καὶ σελήνη κινεῖται καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ἀστέρων, οὐ μὰ Δία ἐπὶ τοῖς ξύλοις οὐδ’ ἐπὶ τῇ κινήσει τούτων τεθηπότες, ἀλλ’ ἐπὶ τῷ τεχνίτῃ καὶ ταῖς κινούσαις αἰτίαις. ὅθεν ὅσῳ θαυμασιώτερά ἐστι τὰ αἰσθανόμενα τῶν αἰσθητῶν, τοσούτῳ θαυμασιώτεραί εἰσιν αἱ ταῦτα κινοῦσαι αἰτίαι.

9.116Çünkü at bitkiden daha hayranlık verici olduğuna göre, atı hareket ettiren sebep de bitkininkinden daha hayranlık vericidir; fil attan daha hayranlık verici olduğuna göre, o kocaman gövdeyi taşıyıp fili hareket ettiren sebep de atınkinden daha hayranlık vericidir;

9.116

ἐπεὶ γὰρ ὁ ἵππος θαυμασιώτερος τοῦ φυτοῦ, καὶ ἡ κινητικὴ τοῦ ἵππου αἰτία θαυμασιωτέρα τῆς τοῦ φυτοῦ αἰτίας· καὶ ἐπεὶ ὁ ἐλέφας θαυμασιωτέρα ἵππου, καὶ ἡ κινητικὴ τοῦ ἐλέφαντος αἰτία, τηλικοῦτόν γε ὄγκον διαβαστάζουσα, θαυμασιωτέρα τῆς τοῦ ἵππου·

9.117bütün bunlardan en yüksek derecede hayranlık verici olan da güneşi, ayı ve yıldızları hareket ettiren sebeptir; ondan da önce, bunların da sebebi olan evrenin tabiatıdır. Çünkü parçanın sebebi bütüne kadar uzanmaz ve bütünün sebebi değildir; bütünün sebebi ise parçalara kadar yayılmıştır; bu yüzden parçanın sebebinden daha hayranlık vericidir.

9.117

τούτων δέ γε πασῶν κατὰ τὸν ἀνωτάτω λόγον καὶ ἡ τοῦ ἡλίου καὶ σελήνης καὶ ἀστέρων, καὶ πρὸ τούτων ἡ τοῦ κόσμου φύσις, ἥτις καὶ τούτων ἐστὶν αἰτία. ἡ μὲν γὰρ τοῦ μέρους αἰτία οὐ διατείνει ἐπὶ τὸ ὅλον, οὐδ’ ἔστι τούτου αἰτία, ἡ δὲ τοῦ ὅλου διατέτακεν εἰς τὰ μέρη· διὸ καὶ θαυμασιωτέρα ἐστὶ τῆς τοῦ μέρους αἰτίας.

9.118Dolayısıyla evrenin tabiatı bütün evrenin düzeninin sebebi olduğuna göre, parçaların da sebebi olsa gerektir. Öyleyse en üstündür. En üstünse akıl sahibidir ve düşünendir; ayrıca ebedî de olsa gerektir. Böyle bir tabiat ise tanrıyla aynı şeydir. O halde tanrı diye bir şey vardır.

9.118

ὥστε ἐπεὶ ἡ τοῦ κόσμου φύσις ἐστὶν αἰτία τῆς τοῦ ὅλου κόσμου διακοσμήσεως, εἴη ἂν αἰτία καὶ τῶν μερῶν. εἰ δὲ τοῦτο, κρατίστη ἐστίν. εἰ δὲ κρατίστη ἐστί, λογική τέ ἐστι καὶ νοερά, προσέτι δὲ ἀίδιος ἂν εἴη. ἡ δὲ τοιαύτη φύσις ἡ αὐτή ἐστι θεῷ. ἔστι τοίνυν τι θεός.

9.119Ayrıca çok parçalı olup tabiat tarafından yönetilen her cisimde hâkim olan bir şey vardır. Bizde bunun ya kalpte ya beyinde ya da bedenin başka bir kısmında bulunduğu kabul edilir; bitkilerde ise aynı biçimde değil: kiminde köklerde, kiminde yapraklarda, kiminde de özde bulunur.

9.119

Καὶ μὴν ἐν παντὶ πολυμερεῖ σώματι καὶ κατὰ φύσιν διοικουμένῳ ἐστι τι τὸ κυριεῦον, καθὸ καὶ ἐφ’ ἡμῶν μὲν ἢ ἐν καρδίᾳ τοῦτο τυγχάνειν ἀξιοῦται ἢ ἐν ἐγκεφάλῳ ἢ ἐν ἄλλῳ τινὶ μέρει τοῦ σώματος, ἐπὶ δὲ τῶν φυτῶν οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον, ἀλλ’ ἐφ’ ὡν μὲν κατὰ τὰς ῥίζας, ἐφ’ ὧν δὲ κατὰ τὴν κόμην, ἐφ’ ὧν δὲ κατὰ τὸ ἐγκάρδιον.

9.120Dolayısıyla evren de çok parçalı olup tabiat tarafından yönetildiğine göre, onda da hâkim olan ve hareketleri başlatan bir şey olsa gerektir. Böyle bir şey de varlıkların tabiatından başkası olamaz; bu da tanrıdır. O halde tanrı vardır.

9.120

ὥστε ἐπεὶ καὶ ὁ κόσμος ὑπὸ φύσεως διοικεῖται πολυμερὴς καθεστώς, εἴη ἄν τι ἐν αὐτῷ τὸ κυριεῦον καὶ τὸ προκαταρχόμενον τῶν κινήσεων. οὐδὲν δὲ δυνατὸν εἶναι τοιοῦτον ἢ τὴν τῶν ὄντων φύσιν, ἥτις θεός ἐστιν. ἔστιν ἄρα θεός.

9.121Ama belki bazıları şöyle diyecektir: Bu argümana göre evrende en yönetici ve en hâkim unsur toprak, ondan da yönetici ve hâkim olan hava olur; çünkü bunlar olmadan evren var olamaz. Dolayısıyla toprağın ve havanın tanrı olduğunu söylememiz gerekecek.

9.121

Ἀλλ᾿ ἴσως τινὲς ἐροῦσιν, ὅτι τούτῳ τῷ λόγῳ ἡγεμονικωτάτην εἶναι συμβέβηκε καὶ κυριωτάτην ἐν τῷ κόσμῳ τὴν γῆν καὶ ἡγεμονικώτερον καὶ κυριώτερον τὸν ἀέρα· ἄνευ γὰρ τούτων οὐχ οἷόν τέ ἐστι συστῆναι κόσμον· ὥστε καὶ τὴν γῆν καὶ τὸν ἀέρα φήσομεν εἶναι θεόν.

9.122Bu saflıktır; bir evde en hâkim ve en yönetici şeyin duvar olduğunu, çünkü onsuz evin ayakta duramayacağını söylemeye benzer. Burada gerçekten de duvar olmadan evin ayakta durması imkânsızdır, ama duvar ev sahibinden üstün ve daha iyi değildir. Aynı şekilde evrende de toprak ve hava olmadan bütünün kurulması imkânsızdır, ama bunlar evreni yöneten ve tanrıdan hiçbir farkı olmayan tabiattan üstün değildir. O halde tanrı vardır. Bu tür argümanların niteliği işte böyledir.

9.122

ὅπερ ἐστὶν εὔηθες, καὶ ὅμοιον τῷ λέγειν κυριώτατον ἐν Γῇ οἰκίᾳ καὶ ἡγεμονικώτατον εἶναι τὸν τοῖχον· ἄνευ γὰρ τούτου μὴ δύνασθαι τὴν οἰκίαν συστῆναι. καθάπερ γὰρ ἐνταῦθα ταῖς μὲν ἀληθείαις ἀδύνατόν ἐστιν ἄνευ τοίχου συστῆναι τὴν οἰκίαν, οὐ μὴν ἡπερφέρει καὶ κρεῖττόν ἐστι τοῦ οἰκοδεσπότου ὁ τοῖχος, οὕτω καὶ ἐπὶ τοῦ κόσμου ἀδύνατον μὲν χωρὶς γῆς καὶ ἀέρος τὴν τοῦ παντὸς σύστασιν γεγέσθαι, οὐ μὴν ταῦτα ὑπερφέρει τῆς διοικούσης τὸν κόσμον φύσεως, ἥτις οὐ διενήνοχε θεοῦ. ἐστιν ἄρα θεός. Τὸ μὲν οὖν γένος τῶν τοιούτων λόγων ἐστὶ τοιοῦτον·

9.123Şimdi sırasıyla ilahî olanı ortadan kaldıranların düştüğü saçmalıklara dayanan yolu inceleyelim. Tanrılar yoksa, † seçilmeye değer şeylerden biri olan † dindarlık da yoktur. Çünkü dindarlık tanrılara hizmetin epistēmē'sidir; var olmayan şeylere hizmet edilemez, dolayısıyla bununla ilgili bir epistēmē de olmaz. Hippokentauroslar var olmadığından onlara hizmetin bir epistēmē'si olamayacağı gibi, tanrılar da var değilse onlara hizmetin bir epistēmē'si olmayacaktır. Dolayısıyla tanrılar yoksa dindarlık var değildir. Ama dindarlık vardır;

9.123

σκοπῶμεν δὲ ἑξῆς καὶ τὸν τρόπον τῶν ἀκολουθούντων ἀτόπων τοῖς ἀναιροῦσι τὸ θεῖον. εἰ γὰρ μὴ εἰσὶ θεοί, οὐκ ἔστιν εὐσέβεια, † μόνον τῶν αἱρετῶν † ὑπάρχουσα. ἔστι γὰρ εὐσέβεια ἐπιστήμη θεῶν θεραπείας, τῶν δ’ ἀνυπάρκτων οὐ δύναταί τις εἶναι θεραπεία, ὅθεν οὐδὲ ἐπιστήμη τις περὶ ταύτην γενήσεται· καὶ ὧς οὐχ οἷόν τε περὶ τὴν τῶν Ἱπποκενταύρων θεραπείαν ἐπιστήμην εἶναι ἀνυπάρκτων ὄντων, οὕτως οὐδὲ περὶ τὴν τῶν θεῶν θεραπείαν, εἴπερ εἰσὶν ἀνύπαρκτοι, ἔσται τις ἐπιστήμη. ὥστε εἰ μὴ εἰσὶ θεοί, ἀνύπαρκτός ἐστιν ἡ εὐσέβεια. ὑπάρχει δὲ εὐσέβεια·

9.124o halde tanrıların var olduğunu söylemek gerekir. Yine: Tanrılar yoksa, tanrılara karşı bir tür adalet olan kutsala saygı da var değildir. Oysa bütün insanların ortak kavramlarına ve ön kavrayışlarına göre kutsala saygı vardır, nitekim kutsal olan da vardır; demek ki ilahî olan da vardır.

9.124

τοίνυν ῥητέον εἶναι θεούς. καὶ πάλιν· εἰ μὴ εἰσὶ θεοί, ἀνύπαρκτός ἐστιν ἡ ὁσιότης, δικαιοσύνη τις οὖσα πρὸς θεούς· ἔστι δέ γε κατὰ τὰς κοινὰς ἐννοίας καὶ προλήψεις πάντων ἀνθρώπων ὁσιότης, καθό τι καὶ ὅσιόν ἐστιν· καὶ <τὸ> θεῖον ἄρα ἔστιν.

9.125Tanrılar yoksa, ilahî ve insanî şeylerin epistēmē'si olan bilgelik de yoktur. İnsanlar var olup Hippokentauroslar var olmadığından insanların ve Hippokentaurosların işlerine dair hiçbir epistēmē olmadığı gibi, insanlar var olup tanrılar var olmadığında ilahî ve insanî şeylerin de bir epistēmē'si olmayacaktır. Bilgeliğin olmadığını söylemek ise saçmadır; o halde tanrıların var olmadığını ileri sürmek de saçmadır.

9.125

εἴγε μὴν μὴ εἰσὶ θεοί, σοφία, ἐπιστήμη οὖσα θείων τε καὶ ἀνθρωπείων πραγμάτων· καὶ ὃν τρόπον οὐδεμία ἔστιν ἐπιστήμη ἀνθρωπείων τε καὶ ἱπποκενταυρείων πραγμάτων διὰ τὸ ἀνθρώπους μὲν ὑπάρχειν, Ἱπποκενταύρους δὲ μὴ ὑπάρχειν, οὕτως οὐδὲ ἐπιστήμη τις ἔσται θείων καὶ ἀνθρωπείων πραγμάτων, ἀνθρώπων <μὲν> ὑπαρχόντων, θεῶν δὲ μὴ ὑφεστώτων. ἄτοπον δέ γε λέγειν μὴ εἶναι σοφίαν· ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ τοὺς θεοὺς ἀξιοῦν ἀνυπάρκτους.

9.126Ayrıca adalet, insanların hem birbirleriyle hem de tanrılarla olan bağı sayesinde ortaya çıkmışsa, tanrılar yoksa adalet de var olamayacaktır; bu da saçmadır.

9.126

Καὶ μὴν εἴπερ καὶ ἡ δικαιοσύνη κατὰ τὴν ἐπιπλοκὴν τῶν ἀνθρώπων πρός τε ἀλλήλους καὶ πρὸς θεοὺς εἰσῆκται, εἰ μὴ εἰσὶ θεοί, οὐδὲ δικαιοσύνη συστήσεται· ὅπερ ἄτοπον.

9.127Pythagoras'ın, Empedokles'in ve geri kalan İtalyalı filozofların çevresi, yalnız bizim birbirimizle ve tanrılarla değil, akılsız hayvanlarla da bir ortaklığımız olduğunu söyler. Çünkü bütün evrenin içinden bir psykhē gibi geçen tek bir pneuma vardır; bizi o hayvanlarla birleştiren de odur.

9.127

οἱ μὲν οὖν περὶ τὸν Πυθαγόραν καὶ τὸν Ἐμπεδοκλέα καὶ τὸ λοιπὸν τῶν Ἰταλῶν πλῆθος φασὶ μὴ μόνον ἡμῖν πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς τοὺς θεοὺς εἶναί τινα κοινωνίαν, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰ ἄλογα τῶν ζῴων. ‘ὲν γὰρ ὑπάρχει πνεῦμα τὸ διὰ παντὸς τοῦ κόσμου διῆκον ψυχῆς τρόπον, τὸ καὶ ἑνοῦν ἡμᾶς πρὸς ἐκεῖνα.

9.128Bu yüzden onları öldürüp etleriyle beslenirsek, akrabalarımızı öldürmüş gibi haksızlık etmiş ve dine karşı suç işlemiş oluruz. Bu filozoflar bu sebeple canlıları yemekten uzak durmayı öğütler ve şu insanların dine karşı suç işlediğini söylerlerdi:

kutlu tanrıların sunağını sıcak kanla kızartanlar.

9.128

διόπερ καὶ κτείνοντες αὐτὰ καὶ ταῖς σαρξὶν αὐτῶν τρεφόμενοι ἀδικήσομέν τε καὶ ἀσεβήσομεν ὧς συγγενεῖς ἀναιροῦντες. ἔνθεν καὶ παρῄνουν οὗτοι οἱ φιλόσοφοι ἀπέχεσθαι τῶν ἐμψύχων, καὶ ἀσεβεῖν ἔφασκον τοὺς ἀνθρώπους (vers. Pythagor. XII Nauck) βωμὸν ἐρεύθοντας μακάρων θερμοῖσι φόνοισιν.

9.129Empedokles de bir yerde şöyle der:

Uğursuz sesli kıyımdan vazgeçmeyecek misiniz? Görmüyor musunuz düşüncesizliğinizle birbirinizi parçaladığınızı?

Ve:

Baba, biçim değiştirmiş sevgili oğlunu kaldırıp dualar ederek boğazlar, koca budala! Kurbanı kesenler ise yalvaran kurbanı keserken şaşkındır. O ise feryada kulak tıkayıp onu boğazladıktan sonra sarayında kötü bir ziyafet hazırlar. Aynı şekilde oğul babasını, çocuklar annelerini yakalayıp canlarını söküp alarak sevgili etlerini yerler.

Pythagorasçıların bu öğütleri yanlıştı:

9.129

καὶ Ἐμπεδοκλῆς πού φησιν (B 136 Diels) οὐ παύσεσθε φόνοιο δυσηχέος; οὐκ ἐσορᾶτε ἀλλήλους δάπτοντες ἀκηδείῃσι νόοιο; καὶ (B 137 Diels) μορφὴν δ’ ἀλλάξαντα πατὴρ φίλον υἱὸν ἀείρας σφάζει ἐπευχόμενος μέγα νήπιος· οἱ δ’ ἀπορεῦνται λισσόμενον θύοντες. ὁ δ’ αὖ νήκουστος ὁμοκλέων σφάξας ἐν μεγάροισι κακὴν ἀλεγύνατο δαῖτα. ὧς δ’ αὔτως πατέρ’ υἱὸς ἑλὼν καὶ μητέρα παῖδες θυμὸν ἀπορραίσαντε φίλας κατὰ σάρκας ἔδουσιν. ταῦτα δὴ παρῄνουν οἱ περὶ τὸν Πυθαγόραν, πταίοντες·

9.130Çünkü hem bizim hem onların içinden geçen bir pneuma varsa, bundan hemen akılsız hayvanlarla aramızda bir adalet bağı olduğu sonucu çıkmaz. Bakın, taşların ve bitkilerin içinden de bir pneuma geçer, öyle ki onlarla da birleşiriz; ama bitkilere ve taşlara karşı hiçbir adalet yükümlülüğümüz yoktur, bu tür cisimleri kesip biçerken onlara haksızlık da etmeyiz.

9.130

οὐ γὰρ εἰ ἔστι τι διῆκον δι’ ἡμῶν τε καὶ ἐκείνων πνεῦμα, εὐθὺς ἔστι τις ἡμῖν δικαιοσύνη πρὸς τὰ ἄλογα τῶν ζῴων. ἰδού γὰρ καὶ διὰ τῶν λίθων καὶ διὰ τῶν φυτῶν πεφοίτηκέ τι πνεῦμα, ὥστε ἡμᾶς αὐτοῖς συνενοῦσθαι, ἀλλ’ οὐδέν ἐστιν ἡμῖν δίκαιον πρὸς τὰ φυτὰ καὶ λίθους, οὐδὲ μὴν τέμνοντες καὶ πρίζοντες τὰ τοιαῦτα τῶν σωμάτων ἀδικοῦμεν.

9.131Peki Stoacılar neden insanların birbirleriyle ve tanrılarla bir tür adalet ve bağ içinde olduğunu söylerler? Her şeyin içinden geçen bir pneuma bulunduğu için değil; öyle olsaydı akılsız hayvanlara karşı da bir adalet yükümlülüğümüz olurdu. Hem birbirimize hem tanrılara uzanan bir logos'a sahip olduğumuz içindir; akılsız hayvanlar bu logos'tan pay almadıklarından bizimle aralarında bir adalet ilişkisi olamaz. Dolayısıyla adalet insanların birbirleriyle ve tanrılarla kurduğu bir ortaklık olarak düşünülüyorsa, tanrılar yoksa adaletin de var olmaması gerekir. Ama adalet vardır; o halde tanrıların da var olduğunu söylemek gerekir.

9.131

τί οὖν φασιν οἱ Στωικοὶ δικαιοσύνην τινὰ καὶ ἐπιὑπάρχει πλοκὴν ἔχειν τοὺς ἀνθρώπους πρὸς ἀλλήλους καὶ τοὺς θεούς; οὐ καθόσον ἔστι τὸ ἐληλακὸς διὰ πάντων πνεῦμα, ἐπεὶ ἂν καὶ πρὸς τὰ ἄλογα τῶν ζῴων ἐσῴζετό τι δίκαιον ἡμῖν, ἀλλ᾿ ἐπεὶ λόγον ἔχομεν τὸν ἐπ᾿ ἀλλήλους τε καὶ θεοὺς διατείνοντα, οὗ τὰ ἄλογα τῶν ζῴων μὴ μετέχοντα οὐκ ἂν ἔχοι τι πρὸς ἡμᾶς δίκαιον. ὥστε εἰ ἡ δικαιοσύνη κατά τινα κοινωνίαν ἀνθρώπων πρὸς ἀλλήλους καὶ ἀνθρώπων πρὸς θεοὺς νενόηται, δεήσει μὴ ὄντων θεῶν μηδὲ δικαιοσύνην ὑπαρκτὴν εἶναι. ὑπαρκτὴ δέ ἐστιν ἡ δικαιοσύνη· ῥητέον ἄρα καὶ θεοὺς ὑπάρχειν.

9.132Bunlara ek olarak: Tanrılar yoksa, tanrıların insanlara verdiği işaretleri gözlemleyip yorumlayan epistēmē, yani kehanet de yoktur; ne ilahî esinle kehanet ne yıldızlardan kehanet ne akıl yürütmeye dayanan kehanet ne de rüyalarla geleceği bildirme vardır. Oysa bütün insanların çoktandır inandığı bunca şeyi ortadan kaldırmak saçmadır. O halde tanrılar vardır.

9.132

Πρὸς τούτοις· εἰ μὴ εἰσὶ θεοί, οὐδὲ μαντικὴ ὑπάρχει, ἐπιστήμη οὖσα θεωρητικὴ καὶ ἐξηγητικὴ τῶν ὑπὸ θεῶν ἀνθρώποις διδομένων σημείων, οὐδὲ μὴν θεοληπτικὴ καὶ ἀστρομαντική, οὐ λογική, οὐχ ἡ δι᾿ ὀνείρων πρόρρησις. ἄτοπον δέ γε τοσοῦτο πλῆθος πραγμάτων ἀναιρεῖν πεπιστευμένων ἤδη παρὰ πᾶσιν ἀνθρώποις. εἰσὶν ἄρα θεοί.

9.133Zenon şöyle bir argüman da kurardı: “Tanrıları onurlandırmak makuldür; var olmayanları onurlandırmak makul değildir; o halde tanrılar vardır.” Bazıları bu argümanın karşısına benzerini koyarak şöyle der: “Bilgeleri onurlandırmak makuldür; var olmayanları onurlandırmak makul değildir; o halde bilgeler vardır.” Bu ise Stoacıların hoşuna gitmedi, çünkü onlara göre bilge şimdiye kadar bulunamamıştır.

9.133

Ζήνων(fr.152 Arn.) δὲ καὶ τοιοῦτον ἠρώτα λόγον· “τοὺς θεοὺς εὐλόγως ἄν τις τιμῴη· <τοὺς δὲ μὴ ὄντας οὐκ ἄν τις εὐλόγως τιμῴη·> εἰσὶν ἄρα θεοί.” ᾧ λόγῳ τινὲς παραβάλλοντές φασι· “τοὺς σοφοὺς ἄν τις εὐλόγως τιμῴη· τοὺς δὲ μὴ ὄντας οὐκ ἄν τις εὐλόγως τιμῴη· εἰσὶν ἄρα σοφοί.” ὅπερ οὐκ ἤρεσκε τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς, μέχρι τοῦ νῦν ἀνευρέτου ὄντος τοῦ κατ᾿ αὐτούς [τοῦ] σοφοῦ.

9.134Babilli Diogenes bu benzer argümana karşılık, Zenon'un argümanındaki ikinci öncülün özünde şöyle olduğunu söyler: “Tabiatı gereği var olamayacak olanları onurlandırmak makul değildir.” Öncül böyle alınınca tanrıların, tabiatları gereği var olabilecek şeyler olduğu açıktır. Öyleyse şimdi de vardırlar.

9.134

ἀπαντῶν δὲ πρὸς τὴν παραβολὴν Διογενὴς ὁ Βαβυλώνιος (fr. 32 Arn.) τὸ δεύτερόν φησι λῆμμα τοῦ Ζήνωνος λόγου τοιοῦτον εἶναι τῇ δυνάμει· “τοὺς δὲ μὴ πεφυκότας εἶναι οὐκ ἄν τις εὐλόγως τιμῴη” τοιούτου γὰρ λαμβανομένου δῆλον ὧς πεφύκασιν εἶναι θεοί. εἰ δὲ τοῦτο, καὶ εἰσὶν ἤδη.

9.135Çünkü bir kez var olmuşlarsa şimdi de vardırlar; tıpkı atomlar bir kez var olmuşsa şimdi de var olmaları gibi; zira cisimler kavramına göre bu türden şeyler yok olmaz ve oluşmamıştır. Bu yüzden argüman tutarlı bir sonuca varacaktır. Bilgeler ise tabiatları gereği var olabilecek şeyler oldukları için şimdi de var olmuş olmazlar.

9.135

εἰ γὰρ ἅπαξ ποτὲ ἦσαν, καὶ νῦν εἰσίν, ὥσπερ εἰ ἄτομοι ἦσαν, καὶ νῦν εἰσίν· ἄφθαρτα γὰρ καὶ ἀγένητα τὰ τοιαῦτά ἐστι κατὰ τὴν ἔννοιαν τῶν σωμάτων. διὸ καὶ κατὰ ἀκόλουθον ἐπιφορὰν συνάξει ὁ λόγος. οἱ δέ γε σοφοὶ οὐκ ἐπεὶ πεφύκασιν εἶναι, ἤδη καὶ εἰσίν.

9.136Başkaları ise Zenon'un ilk öncülünün, yani “tanrıları onurlandırmak makuldür” önermesinin iki anlamlı olduğunu söyler: Bir anlamı “tanrıları fiilen onurlandırmak makuldür”, öteki “onları onurlandırmaya hazır olmak makuldür”. Burada birinci anlam alınmaktadır; bu da bilgeler söz konusu olduğunda yanlış olacaktır.

9.136

ἄλλοι δέ φασι τὸ πρῶτον λῆμμα τοῦ Ζήνωνος, τὸ ‘‘τοὺς θεοὺς εὐλόγως ἄν τις τιμῴη”, ἀμφίβολον εἶναι· ‘ὲν μὲν γὰρ σημαίνει ‘‘τοὺς θεοὺς εὐλόγως ἄν τις τιμῴη”, ἕτερον δὲ ‘‘τιμητικῶς ἔχοι”. λαμβάνεσθαι δὲ τὸ πρῶτον, ὅπερ ψεῦδος ἔσται ἐπὶ τῶν σοφῶν.

9.137Stoacıların ve öteki okulların mensuplarının tanrıların var olduğunu göstermek için getirdikleri argümanlar nitelikçe işte böyledir. Tanrıların var olmadığını öğretenlerin de ikna gücü bakımından bunlardan hiç geri kalmadığını şimdi yan yana göstermek gerekir.

9.137

Οἱ μὲν οὖν κομιζόμενοι λόγοι παρά τε τοῖς Στωικοῖς καὶ παρὰ τοῖς ἀπὸ τῶν ἄλλων αἱρέσεων εἰς τὸ ὑπάρχειν θεοὺς τοιοῦτοί τινές εἰσι κατὰ τὸν χαρακτῆρα· ὅτι δὲ οὐ λείπονται τούτων ἕνεκα τῆς περὶ τὸ πείθειν ἰσοσθενείας καὶ οἱ τὸ μὴ εἶναι θεοὺς διδάσκοντες, παρακειμένως ὑποδεικτέον.

9.138Tanrılar varsa canlıdırlar. Stoacıların evrenin canlı olduğunu öğretirken kullandıkları argümanla tanrının da canlı olduğu kurulabilir: Canlı, canlı olmayandan üstündür; hiçbir şey tanrıdan üstün değildir; o halde tanrı canlıdır. Bu argümana insanların ortak kavramı da eklenir; çünkü gündelik hayat da, şairler de, en iyi filozofların çoğu da tanrının canlı olduğuna tanıklık eder. Böylece akıl yürütmenin bağlantısı korunmuş olur.

9.138

εἴπερ τοίνυν εἰσὶ θεοί, ζῷά εἰσιν· καὶ ᾧ λόγῳ οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς ἐδίδασκον (§ 104), ὅτι ζῷόν ἐστιν ὁ τῷ αὐτῷ χρησάμενος ἄν τις κατασκευάζοι, ὅτι καὶ ὁ θεός ἐστι ζῷον. τὸ γὰρ ζῷον τοῦ μὴ ζῴου κρεῖττόν ἐστιν, οὐδὲν δὲ κρεῖττόν ἐστι θεοῦ· ζῷον ἄρα ἐστὶν ὁ θεός, συμπαραλαμβανομένης τούτῳ τῷ λόγῳ καὶ τῆς κοινῆς τῶν ἀνθρώπων ἐννοίας, εἴγε κοὶ ὁ βίος καὶ οἱ ποιηταὶ καὶ ἡ τῶν ἀρίστων φιλοσόφων πληθὺς μαρτυρεῖ τῷ ζῷον εἶναι τὸν θεόν. ὥστε σῴζεσθαι τὰ τῆς ἀκολουθίας.

9.139Çünkü tanrılar varsa canlıdırlar. Canlıysalar his sahibidirler; çünkü her canlı, his sahibi olduğu için canlı olarak düşünülür. His sahibiyseler acıyı da tatlıyı da tadarlar; zira hissedilen şeyleri başka bir hisle kavrayıp tat alma hissiyle kavramamaları olmaz. Bu yüzden tanrıdan bu hissi ya da başka bir hissi sırf koparıp atmak hiç inandırıcı değildir;

9.139

εἰ γὰρ εἰσὶ θεοί, ζῷά εἰσιν. εἰ δὲ ζῷά εἰσιν, αἰσθάνονται· πᾶν γὰρ ζῷον αἰσθήσεως μετοχῇ νοεῖται ζῷον. εἰ δὲ αἰσθάνονται, καὶ πικράζονται καὶ γλυκάζονται· οὐ γὰρ δι’ ἄλλης μέν τινος αἰσθήσεως ἀντιλαμβάνονται τῶν αἰσθητῶν, οὐχὶ δὲ καὶ διὰ τῆς γεύσεως. ὅθεν καὶ τὸ περικόπτειν ταύτην ἤ τινα αἴσθησιν ἄλλην ἁπλῶς τοῦ θεοῦ παντελῶς ἐστιν ἀπίθανον·

9.140çünkü o zaman daha çok hisse sahip olan insan tanrıdan daha iyi olur. Karneades'in dediği gibi, aksine ona herkeste bulunan bu beş hissin yanında daha başka hisler de yakıştırmak gerekir ki daha çok şeyi kavrayabilsin; beş histen bir şey eksiltmek değil. O halde tanrının bir tat alma hissi olduğunu ve tadılan şeyleri bununla kavradığını söylemek gerekir.

9.140

περιττοτέρας γὰρ αἰσθήσεις ἔχων ὁ ἄνθρωπος ἀμείνων αὐτοῦ γενήσεται, δέον μᾶλλον, ὡς ἔλεγεν ὁ Καρνεάδης, σὺν ταῖς πᾶσιν ὑπαρχούσαις πέντε ταύταις αἰσθήσεσι καὶ ἄλλας αὐτῷ περισσοτέρας προσμαρτυρεῖν, ἱν ἔχῃ πλειόνων ἀντιλαμβάνεσθαι πραγμάτων, ἀλλὰ μὴ τῶν πέντε ἀφαιρεῖν ῥητέον οὖν γεῦσίν τινα ἔχειν τὸν θεόν, καὶ διὰ ταύτης ἀντιλαμβάνεσθαι τῶν γευστῶν.

9.141Ama tat alma hissiyle kavrıyorsa tatlıyı da acıyı da tadar. Tatlıyı ve acıyı tadınca bazı şeylerden hoşlanacak, bazılarından hoşlanmayacaktır. Bazı şeylerden hoşlanmayınca rahatsız olmaya ve daha kötüye doğru değişmeye de açık olacaktır. Öyleyse yok olabilir. Dolayısıyla tanrılar varsa yok olabilirler. O halde tanrılar yoktur.

9.141

ἀλλ’ εἰ διὰ γεύσεως ἀντιλαμβάνεται, <γλυκάζεται> καὶ πικράζεται. γλυκαζόμενος δὲ καὶ πικραζόμενος εὐαρεστήσει τισὶ καὶ δυσαρεστήσει. δυσαρεστῶν δέ τισι καὶ ὀχλήσεως ἔσται δεκτικὸς καὶ τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον μεταβολῆς. εἰ δὲ τοῦτο, φθαρτός ἐστιν. ὥστε εἴπερ εἰσὶ θεοί, φθαρτοί εἰσιν. οὐκ ἄρα θεοὶ εἰσίν.

9.142Tanrı varsa canlıdır. Canlıysa his sahibidir; çünkü canlı, canlı olmayandan his sahibi olmaktan başka hiçbir şeyle ayrılmaz. His sahibiyse işitir, görür, koklar ve dokunur.

9.142

Εἴγε μὴν ἔστι θεός, ζῷόν ἐστιν. εἰ ζῷόν ἐστι, καὶ αἰσθάνεται· τὸ γὰρ ζῷον τοῦ μὴ ζῴου οὐκ ἄλλω τινὶ διαφέρει ἢ τῷ αἰσθάνεσθαι. εἰ δὲ αἰσθάνεται, καὶ ἀκούει καὶ ὁρᾷ καὶ ὀσφραίνεται καὶ ἅπτεται.

9.143Öyleyse her bir histe ona uygun gelen ve ona yabancı gelen bazı şeyler vardır: Görmede orantılı olanlar ve olmayanlar, işitmede ahenkli sesler ve öyle olmayanlar; öteki hislerde de aynı şekilde. Öyleyse tanrıyı rahatsız eden bazı şeyler vardır; tanrıyı rahatsız eden şeyler varsa, tanrı daha kötüye doğru değişir, dolayısıyla yok olmaya da yüz tutar. Demek ki tanrı yok olabilir. Bu ise onun hakkındaki ortak kavrama aykırıydı; o halde ilahî olan yoktur.

9.143

εἰ δὲ τοῦτο, ἔστι τινὰ τὰ καθ’ ἑκάστην αἴσθησιν οἰκειοῦντα αὐτὸν καὶ ἀλλοτριοῦντα, οἷον κατὰ μὲν ὅρασιν τὰ συμμέτρως ἔχοντα καὶ οὐχ ἑτέρως, κατὰ δὲ ἀκοὴν <αἱ> ἐμμελεῖς φωναὶ καὶ αἱ μὴ οὕτως ἔχουσαι, κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθήσεων. εἰ δὲ τοῦτο, ἔστι τινὰ θεῷ ὀχληρά· καὶ εἰ ἔστι τινὰ θεῷ ὀχληρά, γίνεται ἐν τῇ ἐπὶ τὸ χεῖρον μεταβολῇ θεός, ὥστε καὶ ἐν φθορᾷ. φθαρτὸς ἄρα ὁ θεός. τοῦτο δὲ παρὰ τὴν κοινὴν ἔννοιαν ὑπῆρχεν αὐτοῦ· τοίνυν οὐκ ἔστι τὸ θεῖον.

9.144Argümanı tek bir his üzerinden, örneğin görme üzerinden de kurmak mümkündür. İlahî olan varsa canlıdır. Canlıysa bütünüyle görür:

Çünkü bütünüyle görür, bütünüyle düşünür, bütünüyle işitir.

9.144

Ἔστι δὲ καὶ ἐπὶ μιᾶς αἰσθήσεως τιθέναι τὸν λόγον, οἶον τῆς ὁράσεως. εἰ γὰρ ἔστι τὸ θεῖον, ζῷόν ἐστιν. εἰ <δὲ>ζῷόν ἐστιν, ὁρᾷ ὅλος] (Xenophan. B 24 Diels)· οὖλος γὰρ ὁρᾷ, οὖλος δὲ νοεῖ, οὖλος δέ τ’ ἀκούει.

9.145Görüyorsa beyazı da siyahı da görür. Ama beyaz görüşü ayrıştıran, siyah ise görüşü karıştıran olduğundan, tanrının görüşü de ayrıştırılır ve karıştırılır. Ayrışmaya ve karışmaya açıksa yok olmaya da açık olacaktır. O halde ilahî olan varsa yok olabilir. Ama yok olabilir değildir; demek ki yoktur.

9.145

εἰ δὲ ὁρᾷ, καὶ λευκὰ ὁρᾷ καὶ μέλανα. ἀλλ’ ἐπεὶ λευκὸν μέν ἐστι τὸ διακριτικὸν ὄψεως, μέλαν δὲ τὸ συγχυτικὸν ὄψεως, διακρίνεται τὴν ὄψιν καὶ συγχεῖται ὁ θεός. εἰ δὲ διακρίσεως καὶ συγχύσεως ἐστι δεκτικός, καὶ φθορᾶς ἔσται δεκτικός. τοίνυν εἰ ἔστι τὸ θεῖον, φθαρτόν ἐστιν. οὐχὶ δέ γε φθαρτόν ἐστιν· οὐκ ἄρα ἔστιν.

9.146Ayrıca his bir tür başkalaşmadır; çünkü bir his aracılığıyla bir şeyi kavrayanın başkalaşmaması, kavramadan önceki durumunda kalması imkânsızdır. O halde tanrı his sahibiyse başkalaşır; başkalaşıyorsa başkalaşmaya ve değişime açıktır;

9.146

Καὶ μὴν ἡ αἴσθησις ἑτεροίωσίς τις ἐστίν· ἀμήχανον γὰρ τὸ δι’ αἰσθήσεως τινος ἀντιλαμβανόμενον μὴ ἑτεροιοῦσθαι, ἀλλὰ οὕτω διακεῖσθαι, ὧς πρὸ τῆς ἀντιλήψεως διέκειτο. εἰ οὑν αἰσθάνεται ὁ θεός, καὶ ἑτεροιοῦται· εἰ δὲ ἑτεροιοῦται, ἑτεροιώσεως δεκτικός ἐστι καὶ μεταβολῆς·

9.147değişime açıksa mutlaka daha kötüye doğru değişime de açık olacaktır. Öyleyse yok olabilir. Ama tanrının yok olabilir olduğunu söylemek saçmadır; o halde onun var olduğunu ileri sürmek de saçmadır.

9.147

δεκτικὸς δὲ ὢν μεταβολῆς πάντως καὶ τῆς ἐπὶ τὸ χείρον’ μεταβολῆς ἔσται δεκτικός. εἰ δὲ τοῦτο, καὶ φθαρτός ἐστιν. ἄτοπον δέ γε τὸ λέγειν τὸν θεὸν φθαρτὸν ὑπάρχειν· ἄτοπον ἄρα καὶ τὸ ἀξιοῦν εἶναι τοῦτον.

9.148Bunlara ek olarak: İlahî bir şey varsa ya sınırlıdır ya sınırsız. Sınırsız olamaz, çünkü o zaman hem hareketsiz hem cansız olurdu. Sınırsız olan hareket ediyorsa bir yerden başka bir yere geçer; bir yerden başka bir yere geçen ise bir yerdedir, bir yerde olan da sınırlıdır. O halde sınırsız bir şey varsa hareketsizdir; hareket ediyorsa da sınırsız değildir.

9.148

Πρὸς τούτοις· εἰ ἔστι τι θεῖον, ἤτοι πεπερασμένον ἐστὶν ἢ ἄπειρον. καὶ ἄπειρον μὲν οὐκ ἂν εἴη, ἐπεὶ καὶ ἀκίνητον ἂν εἴη καὶ ἄψυχον. εἰ γὰρ κινεῖται τὸ ἄπειρον, τόπον ἐκ τόπου μετέρχεται· τόπον δὲ ἐκ τόπου μετερχόμενον ἐν τόπῳ ἐστίν, ἐν τόπῳ δὲ ὂν πεπέρασται. εἰ ἄρα ἐστί τι ἄπειρον, ἀκίνητόν ἐστιν· ἢ εἴπερ κινεῖται, οὐκ ἔστιν ἄπειρον.

9.149Aynı şekilde cansızdır da. Çünkü psykhē tarafından bir arada tutuluyorsa, bu mutlaka psykhē'nin ortadan uçlara, uçlardan ortaya doğru gidip gelmesiyle olur. Sınırsız olanda ise ne orta ne uç vardır; dolayısıyla sınırsız olan canlı da değildir. Bu yüzden ilahî olan sınırsızsa ne hareket eder ne de canlıdır. Oysa ilahî olan hareket eder ve canlılıktan pay aldığı kabul edilir; o halde ilahî olan sınırsız değildir. Ama sınırlı da değildir.

9.149

ὡσαύτως δὲ καὶ ἄψυχόν ἐστιν· εἰ γὰρ ὑπὸ ψυχῆς συνέχεται, πάντως ἀπὸ τῶν μέσων ἐπὶ τὰ πέρατα καὶ ἀπὸ τῶν περάτων ἐπὶ τὰ μέσα φερόμενον συνέχεται. ἐν δὲ ἀπείρῳ οὐδέν ἐστι μέσον οὐδὲ πέρας· ὥστε οὐδὲ ἔμψυχόν ἐστι τὸ ἄπειρον. καὶ διὰ τοῦτο εἶ ἄπειρόν ἐστι τὸ θεῖον, οὔτε κινεῖται οὔτε ἔμψυχόν ἐστιν. κινεῖται δὲ τὸ θεῖον καὶ ἐμψυχίας ἀξιοῦται μετέχειν· οὐκ ἄρα ἄπειρόν ἐστι τὸ θεῖον. καὶ μὴν οὐδὲ πεπερασμένον.

9.150Çünkü sınırlı olan sınırsızın bir parçasıdır, bütün ise parçadan üstündür; dolayısıyla sınırsız olanın ilahî olandan üstün olacağı ve ilahî tabiata hâkim olacağı açıktır. Tanrıdan üstün olan ve tanrının tabiatına hâkim olan bir şey bulunduğunu söylemek ise saçmadır; o halde ilahî olan sınırlı da değildir. Ama ne sınırsız ne sınırlıysa ve bunların dışında üçüncü bir şey düşünülemiyorsa, ilahî olan hiçbir şey olmayacaktır.

9.150

ἐπεὶ γὰρ τὸ πεπερασμένον τοῦ ἀπείρου μέρος ἐστί, τὸ δὲ ὅλον τοῦ μέρους κρεῖττόν ἐστι, δῆλον ὧς τὸ ἄπειρον τοῦ θείου κρεῖττον ἔσται καὶ κρατήσει τῆς θείας φύσεως. ἄτοπον δὲ τὸ λέγειν θεοῦ τι κρεῖττον καὶ κρατοῦν τῆς τοῦ θεοῦ φύσεως· τοίνυν οὐδὲ πεπερασμένον ἐστὶ τὸ θεῖον. ἀλλ’ εἰ μήτε ἄπειρόν ἐστι μήτε πεπερασμένον, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἔστι τρίτον νοεῖν, οὐδὲν ἔσται τὸ θεῖον.

9.151Ayrıca ilahî bir şey varsa ya cisimdir ya cisimsizdir. Cisimsiz değildir, çünkü cisimsiz olan cansızdır, hissizdir ve hiçbir şey yapamaz. Cisim de değildir, çünkü her cisim değişebilir ve yok olabilir, ilahî olan ise yok olmaz. O halde ilahî olan var değildir.

9.151

Καὶ μὴν εἰ ἔστι τι τὸ θεῖον, ἤτοι σῶμά ἐστιν ἢ ἀσώγε ματον· οὔτε δὲ ἀσώματόν ἐστιν, ἐπεὶ ἄψυχόν ἐστι καὶ ἀναίσθητον καὶ οὐδὲν δυνάμενον ἐνεργεῖν τὸ ἀσώματον, οὔτε σῶμα, ἐπεὶ πᾶν σῶμα μεταβλητόν τέ ἐστι καὶ φθαρτόν, ἄφθαρτον δὲ τὸ θεῖον· οὐ τοίνυν ὑπάρχει τὸ θεῖον.

9.152İlahî olan varsa mutlaka canlıdır. Canlıysa mutlaka bütün aretē'lere sahiptir ve mesuttur (çünkü saadet aretē olmadan var olamaz). Bütün aretē'lere sahipse hepsini taşır. Ama bütün aretē'lere sahip olup kendine hâkim olmaya ve dayanma gücüne sahip olmaması olmaz. Bu aretē'lere sahip olup da tanrı için uzak durulması ve katlanılması güç birtakım şeylerin bulunmaması da olmaz.

9.152

Εἴγε μὴν ἔστι τὸ θεῖον, πάντως καὶ ζῷόν ἐστιν. εἰ δὲ ζῷόν ἐστιν, πάντως καὶ πανάρετόν ἐστι καὶ εὐδαίμον’ (εὐδαιμονία γὰρ χωρὶς ἀρετῆς οὐ δύναται ὑποστῆναι). εἰ δὲ πανάρετός ἐστι, καὶ πάσας ἔχει τἀς ἀρετάς. ἀλλ’ οὐ πάσας μὲν ἔχει τὰς ἀρετάς, οὐχὶ δέ γε καὶ ἐγκράτειαν ἔχει καὶ καρτερίαν. οὐχὶ δέ γε ταύτας μὲν ἔχει τἀς ἀρετάς, οὐχὶ δέ γε ἔστι τινὰ δυσαπόσχετα καὶ δυσεγκαρτέρητα τῷ θεῷ.

9.153Çünkü kendine hâkim olma, doğru logos'a göre yapılan şeylerde aşılmaz bir tutumdur; ya da bizi uzak durulması güç görünen şeylerin üstüne çıkaran bir aretē'dir. Dedikleri gibi, ölüp gitmek üzere olan bir kocakarıdan uzak duran kendine hâkim olmuş sayılmaz; Lais'ten, Phryne'den ya da onlar gibi bir kadından zevk alabilecekken uzak duran sayılır.

9.153

ἐγκράτεια γάρ ἐστι διάθεσις ἀνυπέρβατος τῶν κατ’ ὀρθὸν λόγον γιγνομένων, ἢ ἀρετὴ ὑπεράνω ποιοῦσα ἡμᾶς τῶν δοκούντων εἶναι δυσαποσχέτων· ἐγκρατεύεται γάρ, φασίν, οὐχ ὁ θανατιώσης γραὸς ἀπεχόμενος, ἀλλ’ ὁ Λαΐδος καὶ Φρύνης ἤ τινος τοιαύτης δυνάμενος ἀπολαοῦσαι, εἶτα ἀπεχόμενος.

9.154Dayanma gücü ise katlanılması gereken ve gerekmeyen şeylerin epistēmē'sidir; ya da bizi katlanılması güç görünen şeylerin üstüne çıkaran bir aretē'dir. Çünkü dayanma gücünü, kesilip dağlanırken buna katlanan kişi gösterir; tatlı şarap içen değil.

9.154

καρτερία δέ ἐστιν ἐπιστήμη ὑπομενετέων καὶ οὐχ ὑπομενετέων, ἢ ἀρετὴ ὑπεράνω ποιοῦσα ἡμᾶς τῶν δοκούντων εἶναι δυσυπομενήτων· χρῆται γὰρ καρτερίᾳ ὁ τεμνόμενος καὶ καιόμενος, εἶτα δὲ] διακαρτερῶν, ἀλλ’ οὐχ ὁ οἰνόπεδα πίνων.

9.155O halde tanrı için katlanılması ve uzak durulması güç birtakım şeyler olacaktır. Olmazsa bu aretē'lere, yani kendine hâkim olmaya ve dayanma gücüne sahip olmayacaktır.

9.155

ἔσται οὖν τινα τῷ θεῷ δυσυπομένητα καὶ δυσαπόσχετα. εἰ γὰρ μὴ ἔσται, οὐχὶ ταύτας ἔξει τὰς ἀρετάς, τουτέστι τὴν ἐγκράτειαν καὶ τὴν καρτερίαν.

9.156Bu aretē'lere sahip değilse —aretē ile kötülük arasında bir ara durum olmadığına göre— bu aretē'lerin karşıtı olan kötülüklere, yani gevşekliğe ve nefsine hâkim olamamaya sahip olacaktır. Sağlığı olmayan nasıl hastaysa, kendine hâkim olamayan ve dayanma gücü bulunmayan da karşıt kötülüklerin içindedir; bunu tanrı hakkında söylemek ise saçmadır.

9.156

εἰ δὲ ταύτας οὐκ ἔχει τὰς ἀρετάς, ἐπεὶ μεταξὺ ἀρετῆς καὶ κακίας οὐδὲν ἔστι, τὰς ἀντιθέτους ταῖσδε ταῖς ἀρεταῖς ἕξει κακίας ὥσπερ τὴν μαλακίαν καὶ τὴν ἀκρασίαν· καθάπερ γὰρ ὁ μὴ ἔχων τὴν ὑγείαν νόσον ἔχει, οὕτως ὁ μὴ ἔχων ἐγκράτειαν καὶ καρτερίαν ἐν ταῖς ἀντικειμέναις ἐστὶ κακίαις, ὅπερ ἄτοπον ἐπὶ θεοῦ λέγεσθαι.

9.157Tanrı için uzak durulması ve katlanılması güç birtakım şeyler varsa, onu daha kötüye doğru değiştiren ve rahatsız eden şeyler de vardır. Öyleyse tanrı rahatsız olmaya ve daha kötüye doğru değişmeye, dolayısıyla yok olmaya da açıktır. Demek ki tanrı varsa yok olabilir; ama ikincisi doğru değildir; o halde birincisi de doğru değildir.

9.157

εἰ δὲ ἔστι τινὰ δυσαπόσχετα καὶ δυσυπομένητα τῷ θεῷ, ἔστι τινὰ καὶ τὰ ἐπὶ τὸ χεῖρον αὐτοῦ μεταβλητικὰ καὶ ὀχλήσεως ποιητικά. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, δεκτικός ἐστιν ὀχλήσεως ὁ θεὸς καὶ τῆς ἐπὶ τὸ χεῖἄψυχόν ρον μεταβολῆς, διὸ καὶ φθορᾶς. ὥστε εἴπερ ἔστιν ὁ θεός, φθαρτός ἐστιν· οὐχὶ δὲ τὸ δεύτερον· οὐκ ἄρα τὸ πρῶτον.

9.158Söylenenlere ek olarak: İlahî olan bütün aretē'lere sahipse cesarete de sahiptir. Cesarete sahipse korkulacak, korkulmayacak ve ikisi arasındaki şeylerin epistēmē'sine sahiptir; öyleyse tanrı için korkulacak bir şey vardır.

9.158

Ἔτι δὲ σὺν τοῖς προκειμένοις, εἰ πανάρετόν ἐστι τὸ θεῖον, καὶ ἀνδρείαν ἔχει· εἰ δὲ ἀνδρείαν ἔχει, ἐπιστήμην ἔχει δεινῶν καὶ οὐ δεινῶν καὶ τῶν μεταξύ, καὶ εἰ τοῦτο, ἔστι τι θεῷ δεινόν.

9.159Çünkü cesur kişi, komşusu için korkulacak şeylerin neler olduğunu bildiği için değil, kendisi için korkulacak olanları bildiği için cesurdur; bunlar da komşusu için korkulacak olanlarla tıpatıp aynı değildir. Dolayısıyla tanrı cesur olduğuna göre, onun için korkulacak bir şey vardır.

9.159

οὐ γὰρ δή γε ὁ ἀνδρεῖος διὰ ταῦτά ἐστιν ἀνδρεῖος, ὅτι ἐπιστήμην ἔχει τοῦ ποῖά ἐστι τὰ δεινὰ τῷ γείτονι, ἀλλὰ τὰ ἑαυτῷ· ἅπερ οὐκ ἀπαράλλακτά ἐστι τοῖς τοῦ πλησίον δεινοῖς. ὥστε ἐπεὶ ἀνδρεῖός ἐστιν ὁ θεός, ἔστι τι αὐτῷ δεινόν.

9.160Tanrı için korkulacak bir şey varsa, tanrıyı rahatsız eden bir şey de vardır. Öyleyse rahatsız olmaya, bu yüzden de yok olmaya açıktır. Dolayısıyla ilahî olan varsa yok olabilir. Ama yok olabilir değildir; o halde yoktur.

9.160

εἰ ἔστι τι θεῷ δεινόν, ἔστι τι τῷ θεῶ ὀχλήσεως ποιητικόν. εἰ δὲ τοῦτο, ἐπιδεκτικός ἐστιν ὀχλήσεως, διὰ δὲ τοῦτο καὶ φθορᾶς. ὅθεν εἰ ἔστι τὸ θεῖον, φθαρτόν ἐστιν. οὐχὶ δὲ φθαρτόν ἐστιν· οὐκ ἄρα ἔστιν.

9.161Ayrıca ilahî olan bütün aretē'lere sahipse yüce gönüllülüğe de sahiptir. Yüce gönüllülüğe sahipse, onu başına gelenlerin üstüne çıkaran bir epistēmē'ye sahiptir. Öyleyse başına gelip de üstüne çıktığı birtakım şeyler vardır. Öyleyse başına gelen ve onu rahatsız eden birtakım şeyler vardır; böylece yok olabilir olacaktır. Ama bu doğru değildir; o halde baştaki önerme de doğru değildir.

9.161

Καὶ μὴν εἰ πανάρετόν ἐστι τὸ θεῖον, καὶ τὴν μεγαλοψυχίαν ἔχει. εἰ δὲ μεγαλοψυχίαν ἔχει, ἐπιστήμην ἔχει ποιοῦσαν ὑπεραίρειν τῶν συμβαινόντων. εἰ τοῦτο, ἔστι τινὰ τὰ συμβαίνοντα αὐτῷ ὣν ὑπεράνω γίνεται. εἰ δὲ τοῦτο, ἔστι τινὰ τὰ συμβαίνοντα καὶ ὀχληρὰ αὐτῷ, καὶ οὕτω φθαρτὸς ἔσται. οὐχὶ δέ γε τοῦτο· τοίνυν οὐδὲ τὸ ἐξ ἀρχῆς.

9.162Bunlara ek olarak: Tanrı bütün aretē'lere sahipse phronēsis'e de sahiptir. phronēsis'e sahipse iyilerin, kötülerin ve ne iyi ne kötü olan şeylerin epistēmē'sine de sahiptir. Bunların epistēmē'sine sahipse, iyilerin, kötülerin ve ne iyi ne kötü olanların neler olduğunu bilir.

9.162

Πρὸς τούτοις· εἴπερ πάσας ἔχει τὰς ἀρετὰς ὁ θεός, καὶ φρόνησιν ἔχει. εἰ φρόνησιν ἔχει, <ἔχει> καὶ ἐπιστήμην ἀγαθῶν τε καὶ κακῶν καὶ ἀδιαφόρων. εἰ δὲ ἐπιστήμην ἔχει τούτων, οἶδε ποῖά ἐστι τὰ ἀγαθὰ καὶ κακὰ καὶ ἀδιάφορα.

9.163Ağrı da ne iyi ne kötü olan şeylerden olduğuna göre, ağrıyı da, onun tabiatça nasıl bir şey olduğunu da bilir. Öyleyse onu yaşamış da olmalıdır; çünkü yaşamasaydı onu kavrayamazdı. Doğuştan kör olduğu için beyaz ve siyah renkle hiç karşılaşmamış biri renk kavramına sahip olamadığı gibi, ağrıyla hiç karşılaşmamış bir tanrı da ağrı kavramına sahip olamaz.

9.163

ἐπεὶ οὖν καὶ ὁ πόνος τῶν ἀδιαφόρων ἐστίν, οἶδε καὶ τὸν πόνον καὶ ποῖός τις ὑπάρχει τὴν φύσιν. εἰ δὲ τοῦτο, καὶ περιπέπτωκεν αὐτῷ· μὴ περιπεσὼν γὰρ οὐκ ἂν ἔσχε νόησιν αὐτοῦ, ἀλλ’ ὃν τρόπον ὁ μὴ περιπεπτωκὼς λευκῷ χρώματι καὶ μέλανι διὰ τὸ ἐκ γενετῆς εἶναι πηρὸς οὐ δύναται νόησιν ἔχειν χρώματος, οὕτως οὐδὲ θεὸς μὴ περιπεπτωκὼς πόνῳ δύναται νόησιν ἔχειν τούτου.

9.164Bizler ağrıyı defalarca yaşamış olduğumuz halde gut hastalarının çektiği ağrının ne tür bir ağrı olduğunu açıkça bilemiyoruz; başkaları anlatınca da kestiremiyoruz, bizzat çekenlerden de birbirini tutan bir tarif duyamıyoruz; çünkü her biri onu başka türlü dile getiriyor: Kimi bir burulma, kimi bir kırılma, kimi de bir saplanma gibi hissettiğini söylüyor. Durum böyleyken, ağrıyı hiç yaşamamış bir tanrı ağrı kavramına hiç sahip olamaz.

9.164

ὁπότε ἡμεῖς οἱ περιπεσόντες πολλάκις τούτῳ τὴν ἰδιότητα τῆς περὶ τοὺς ποδαλγικοὺς ἀλγηδόνος οὐ δυνάμεθα τρανῶς γνωρίζειν, οὐδὲ διηγουμένων ἡμῖν τινων συμβαλεῖν, οὐδὲ παρ’ αὐτῶν τῶν πεπονθότων συμφώνως ἀκοῦσαι διὰ τὸ ἄλλους ἄλλως ταύτην ἑρμηνεύειν καὶ τοὺς μὲν στροφῇ, τοὺς δὲ κλάσει, τοὺς δὲ νύξει λέγειν ὅμοιον αὑτοῖς παρακολουθεῖν, ἦ πού γε θεὸς μηδ’ ὅλως πόνῳ περιπεπτωκὼς <οὐ> δύναται πόνου νόησιν ἔχειν.

9.165Vallahi, derler, tanrı ağrı yaşamamıştır ama haz yaşamıştır, ağrıyı da hazdan yola çıkarak kavramıştır. Bu ise saflıktı. Bir kere, ağrıyı tatmamış birinin haz kavramını edinmesi imkânsızdır; çünkü haz tabiatı gereği acı veren her şeyin ortadan kalkmasıyla oluşur.

9.165

νὴ Δί’, ἀλλά πόνῳ φασίν, οὐ περιπέπτωκεν, ἡδονῇ δέ, κἀκ ταύτης ἐκεῖνον νενόηκεν. ὅπερ ἦν εὔηθες. πρῶτον μὲν γάρ ἐστιν ἀμήχανον μὴ πειραθέντα πόνου νόησιν ἡδονῆς λαβεῖν· κατὰ γὰρ τὴν παντὸς τοῦ ἀλγύνοντος ὑπεξαίρεσιν συνίστασθαι πέφυκεν.

9.166Sonra, bu kabul edilse bile tanrının yok olabilir olduğu sonucu yine çıkar. Çünkü tanrı hazzın getirdiği böyle bir gevşemeye açıksa, daha kötüye doğru değişmeye de açık olacak ve yok olabilir olacaktır. Ama bu doğru değildir; dolayısıyla baştaki önerme de doğru değildir.

9.166

εἶτα καὶ τούτου συγχωρηθέντος πάλιν ἀκολουθεῖ τὸ φθαρτὸν εἶναι τὸν θεόν. εἰ γὰρ τῆς τοιαύτης διαχύσεως δεκτικός ἐστι, καὶ τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον μεταβολῆς ἔσται δεκτικὸς ὁ θεὸς καὶ φθαρτός ἐστιν. οὐχὶ δέ γε τοῦτο, ὥστε οὐδὲ τὸ ἐξ ἀρχῆς.

9.167İlahî olan bütün aretē'lere sahipse ve phronēsis'e de sahipse, iyi karar verme yeteneğine de sahiptir; çünkü iyi karar verme, üzerinde düşünülüp taşınılacak şeylere ilişkin phronēsis'tir. İyi karar verme yeteneğine sahipse, düşünüp taşınır da.

9.167

Εἴπερ τε πανάρετόν ἐστι τὸ θεῖον καὶ τὴν φρόνησιν ἔχει, ἔχει καὶ τὴν εὐβουλίαν, παρόσον ἡ εὐβουλία φρόνησίς ἐστι πρὸς τὰ βουλευτά. εἰ δὲ τὴν εὐβουλίαν ἔχει, καὶ βουλεύεται.

9.168Düşünüp taşınıyorsa, onun için açık olmayan bir şey vardır. Çünkü onun için açık olmayan hiçbir şey yoksa, ne düşünüp taşınır ne de iyi karar verme yeteneğine sahip olur; zira düşünüp taşınma, içinde bulunduğumuz durumda nasıl doğru davranacağımıza dair açık olmayan bir şeyin araştırılmasıdır. Tanrının düşünüp taşınmaması ve iyi karar verme yeteneğine sahip olmaması ise saçmadır. O halde bu yeteneğe sahiptir ve onun için açık olmayan bir şey vardır.

9.168

εἰ δὲ βουλεύεται, ἔστι τι ἄδηλον αὐτῷ· εἰ γὰρ μηδέν ἐστιν ἄδηλον αὐτῷ, οὐ βουλεύεται οὐδὲ τὴν εὐβοὐλίαν εὐβυλίαν ἔχει τῷ τὴν βουλὴν ἀδήλου ζήτησιν οὖσαν περὶ τοῦ πῶς ἐν τοῖς παροῦσιν ὀρθῶς διεξάγομεν. ἄτοπον δέ γέ ἐστι τὸ μὴ βουλεύεσθαι μηδὲ εὐβουλίαν ἔχειν τὸν θεόν. τοίνυν ἔχει ταύτην, καὶ ἔστι τι ἄδηλον αὐτῷ.

9.169Tanrı için açık olmayan bir şey varsa, başka şeyler ona açık değilken şu ona açık olmayabilir mi: Sonsuzlukta onu yok edecek birtakım şeylerin bulunup bulunmadığı? Bu ona açık değilse, kendisini yok edecek bu şeylerin beklentisiyle mutlaka bir telaşa ve sarsıntıya kapılacak, hatta korkacaktır.

9.169

εἰ δὲ ἔστι τι ἄδηλον θεῷ, οὐκ ἄλλο μέν τι ἔστιν ἄδηλον θεῷ, οὐχὶ δέ γε καὶ τὸ τοιοῦτον οἶον εἰ ἔστι τινὰ αὐτοῦ ἐν τῇ ἀπειρίᾳ φθαρτικά. ἀλλ’ εἰ τοῦτό ἐστιν ἄδηλον αὐτῷ, πάντως κατὰ τὴν προσδοκίαν τῶν φθαρτικῶν αὐτοῦ τούτων, ἐξ ὧν ἐν συνθροήσει τινὶ καὶ κινήματι γενήσεται, κἂν φοβοῖτο.

9.170Böyle bir sarsıntıya kapılıyorsa, daha kötüye doğru değişmeye de açık olacak, bu yüzden de yok olabilir olacaktır. Bundan da onun hiç var olmadığı sonucu çıkar.

9.170

εἰ δὲ ἐν κινήματι τοιούτῳ γίνεται, καὶ τῆς ἐπὶ τὸ χεῖρον μεταβολῆς ἔσται δεκτικός, διὰ δὲ τοῦτο καὶ φθαρτός. ᾧ ἀκολουθεῖ τὸ μηδ’ ὅλως αὐτὸν ὑπάρχειν.

9.171Başka bir açıdan: Tanrı için açık olmayan hiçbir şey yoksa, aksine tabiatı gereği her şeyi doğrudan kavrıyorsa, tekhnē'ye sahip değildir. Tabiatça yüzücü olan kurbağa ya da yunus için bir yüzme tekhnē'sinden söz etmeyeceğimiz gibi, tabiatı gereği her şeyi kavrayan tanrıda da bir tekhnē bulunduğunu söyleyemeyiz; çünkü tekhnē açık olmayan ve doğrudan kavranamayan bir şeyle uğraşır.

9.171

Καὶ ἄλλως· εἰ μηδὲν ἄδηλόν ἐστι θεῷ, ἀλλὰ αὐτόθεν ἐκ φύσεως πάντων καταληπτικὸς καθέστηκεν, οὐκ ἔχει τέχνην ἀλλ᾿ ἀλλ’ ὃν τρόπον οὐκ ἂν εἴπαιμεν περὶ τὸν βάτραχον ἢ τὸν δελφῖνα, φύσει νηκτικοὺς ὄντας, τέχνην εἶναι νηκτικήν, τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδὲ περὶ τὸν θεὸν ἐκ φύσεως πάντα καταλαμβανόμενον εἴπαιμεν ἂν εἷναι τέχνην τῷ ἀδήλου τινὸς καὶ τοῦ] αὐτόθεν μὴ καταλαμβανομένου ἐφάπτεσθαι τὴν τέχνην.

9.172Ama tanrıda tekhnē yoksa, hayat tekhnē'si de onda bulunmayacaktır; öyleyse aretē de bulunmaz. aretē'si olmayan tanrı ise var değildir. Başka bir açıdan: Tanrı akıl sahibi olduğuna göre, aretē'ye sahip değilse mutlaka onun karşıtı olan kötülüğe sahiptir;

9.172

ἀλλ’ εἰ μὴ ἔστι περὶ τὸν θεὸν τέχνη, οὐδ’ ἡ περὶ τὸν βίον τέχνη ἔσται περὶ αὐτόν, εἰ δὲ τοῦτο, οὐδὲ ἡ ἀρετή. μὴ ἔχων δὲ θεὸς ἀρετὴν ἀνύπαρκτός ἐστιν. καὶ ἄλλως· λογικὸς ὢν ὁ θεός, εἰ μὴ ἔχει τὴν ἀρετήν, πάντως τὴν ἀντίθετον ἔχει κακίαν·

9.173ama karşıt kötülüğe sahip değildir; o halde tanrı tekhnē'ye sahiptir ve onun için açık olmayan bir şey vardır. Bundan da, daha önce hesapladığımız gibi, onun yok olabilir olduğu sonucu çıkar. Ama yok olabilir değildir; o halde yoktur.

9.173

οὐχὶ δέ γε τὴν ἀντίθετον ἔχει κακίαν· ἔχει ἄρα τέχνην ὁ θεός, καὶ ἔστι τι ἄδηλον τῷ θεῷ. ᾧ ἕπεται τὸ φθαρτὸν αὐτὸν εἶναι, καθὼς πρότερον ἐπελογισάμεθα. οὐχὶ δέ γε φθαρτός ἐστιν· οὐκ ἄρα ἔστιν.

9.174Hatırlattığımız gibi phronēsis'e sahip değilse itidale de sahip değildir; çünkü itidal, seçme ve kaçınmalarda phronēsis'in hükümlerini koruyan bir melekedir.

9.174

Εἴπερ τε μὴ ἔχει φρόνησιν, ὡς ὑπεμνήσαμεν, οὐδὲ σωφροσύνην ἔχει· ἔστι γὰρ ἡ σωφροσύνη ἕξις ἐν αἱρέσεσι καὶ φυγαῖς σῴζουσα τὰ τῆς φρονήσεως κρίματα.

9.175Başka bir açıdan: Tanrının isteklerini harekete geçirecek hiçbir şey yoksa ve tanrıyı kendine çekecek hiçbir şey bulunmuyorsa, itidali böyle bir anlamda düşündüğümüze göre, onun itidalli olduğunu nasıl söyleyeceğiz? Bir sütun için itidalli demeyeceğimiz gibi, tanrı için de itidalli olduğunu yerinde olarak söyleyemeyiz. Bu aretē'ler ondan alınınca adalet ve geri kalanlar da alınmış olur. Ama tanrının hiçbir aretē'si yoksa var değildir. Önermenin ön kısmı doğrudur; o halde son kısmı da doğrudur.

9.175

καὶ ἄλλως δέ, εἰ μηδὲν ἔστιν ὃ τὰς τοῦ θεοῦ ὀρέξεις κινήσει, μηδὲ ἔστι τι ὃ ἐπισπάσεται τὸν θεόν, πῶς ἐροῦμεν αὐτὸν εἶναι σώφρονα, τῆς σωφροσύνης κατὰ τοιοῦτόν τινα λόγον ἡμῖν νενοημένης; καθὰ γὰρ οὐκ ἂν εἴπαιμεν τὸν κίονα σωφρονεῖν, κατὰ τὸν αὐτὸν τρόπον οὐδὲ τὸν θεὸν δεόντως φήσομεν σώφρονα τυγχάνειν. περιαιρουμένων δὲ αὐτοῦ τούτων τῶν ἀρετῶν περιαιρεῖται καἲ ἡ δικαιοσύνη καὶ αἱ λοιπαί. ἀλλ’ εἰ μηδεμίαν ἀρετὴν ἔχει ὁ θεός, ἀνύπαρκτός ἐστιν. τὸ δὲ ἡγούμενον· τὸ ἄρα λῆγον.

9.176Yine: İlahî olan varsa ya aretē'ye sahiptir ya da sahip değildir. Sahip değilse ilahî olan kötü ve bedbahttır; bu ise saçmadır. Sahipse tanrıdan üstün bir şey olacaktır. Çünkü atın aretē'si nasıl atın kendisinden, insanın aretē'si nasıl ona sahip olandan üstünse, tanrının aretē'si de tanrının kendisinden üstün olacaktır.

9.176

Πάλιν εἰ ἔστι τὸ θεῖον, ἤτοι ἔχει ἀρετὴν ἢ καὶ εἰ μὲν οὐκ ἔχει, φαῦλόν ἐστι τὸ θεῖον καὶ κακοδαιμονικόν, ὅπερ ἄτοπον. εἰ δὲ ἔχει, ἔσται τι τοῦ θεοῦ κρεῖττον· ὃν γὰρ τρόπον ἡ τοῦ ἵππου ἀρετὴ αὐτοῦ τοῦ ἵππου ἐστὶ κρείττων καὶ ἡ τοῦ ἀνθρώπου ἀρετὴ τοῦ ἔχοντός ἐστι κρείττων, τὸν αὐτὸν τρόπον ἡ τοῦ θεοῦ ἀρετὴ καὶ αὐτοῦ τοῦ θεοῦ ἔσται κρείττων.

9.177Tanrıdan üstün bir şey varsa, tanrının eksik kalacağı, dolayısıyla kötü durumda olacağı ve yok olabilir hâle geleceği açıktır. Ama karşıtlar arasında bir ara şey yoksa ve tanrının bu karşıtların hiçbirine düşmediği görülüyorsa, tanrının var olmadığını söylemek gerekir.

9.177

εἰ δέ ἐστι κρείττων τοῦ θεοῦ, δῆλον ὧς ἐλλιπῶς ἔχων φαύλως ἕξει καὶ φθαρτὸς γενήσεται. ἀλλ’ εἰ μεταξὺ μὲν τῶν ἀντικειμένων οὐδὲν ἔστιν, εἰς οὐδέτερον δὲ ὁρᾶται τῶν ἀντικειμένων ἐμπίπτων ὁ θεός, ῥητέον μὴ εἶναι θεόν.

9.178Ayrıca tanrı varsa ya seslidir ya sessizdir. Tanrının sessiz olduğunu söylemek büsbütün saçmadır ve ortak kavramlarla çelişir. Sesliyse ses kullanır ve ciğerler, soluk borusu, dil ve ağız gibi ses organlarına sahiptir. Bu ise saçmadır ve Epikuros'un masallarına yakındır. O halde tanrının var olmadığını söylemek gerekir. Üstelik ses kullanıyorsa konuşur da.

9.178

Καὶ ἔτι, εἰ ἔστιν, ἤτοι φωνᾶέν ἐστιν ἢ ἄφωνον. τὸ μὲν οὖν λέγειν ἄφωνον τὸν θεὸν τελέως ἄτοπον καὶ ταῖς κοιναῖς ἐννοίαις μαχόμενον. εἰ δὲ φωνᾶέν ἐστι, φωνῇ χρῆται καὶ ἔχει φωνητικὰ ὄργανα, καθάπερ πνεύμονα καὶ τραχεῖαν ἀρτηρίαν γλῶσσάν τε καὶ στόμα. τοῦτο δὲ ἄτοπον καὶ ἐγγὺς τῆς Ἐπικούρου μυθολογίας. τοίνυν ῥητέον μὴ ὑπάρχειν τὸν θεόν. καὶ γὰρ δὴ εἰ φωνῇ χρῆται, ὁμιλεῖ.

9.179Konuşuyorsa mutlaka bir dilde konuşur. Öyleyse neden barbar dilinden çok Yunanca kullansın? Yunanca kullanıyorsa, neden öteki lehçelerden çok İon ya da Aiol lehçesini kullansın? Hepsini kullandığı da söylenemez; demek ki hiçbirini kullanmaz. Üstelik Yunanca kullanıyorsa, biri ona öğretmedikçe barbar dilini nasıl kullanacak? <…> ya da bizdekiler gibi tercüme edebilen tercümanları yoksa. Dolayısıyla ilahî olanın ses kullanmadığını, bu yüzden de var olmadığını söylemek gerekir.

9.179

εἰ δὲ ὁμιλεῖ, πάντως κατά τινα διάλεκτον ὁμιλεῖ. εἰ δὲ τοῦτο, τί μᾶλλον τῇ Ἑλληνίδι ἢ τῇ βαρβάρῳ χρῆται γλώσσῃ; καὶ εἰ τῇ Ἑλληνίδι, τί μᾶλλον τῇ Ἰάδι ἢ τῇ Αἰολίδι ἤ τινι τῶν ἄλλων; καὶ μὴν οὐδὲ πάσαις· οὐδεμιᾷ τοίνυν. καὶ γὰρ εἰ τῇ Ἑλληνίδι χρῆται, πῶς τῇ βαρβάρῳ χρήσεται, εἰ μὴ ἐδίδαξέ τις αὐτόν; <. . . . .> εἰ μὴ ἑρμηνεῖς ἔχει παραπλησίους τοῖς παρ’ ἡμῖν δυναμένοις ἑρμηνεύειν. ῥητέον τοίνυν μὴ χρῆσθαι φωνῇ τὸ θεῖον, διὰ δὲ τοῦτο καὶ ἀνύπαρκτον εἶναί.

9.180Yine: İlahî olan varsa ya cisimdir ya cisimsizdir; ama yukarıda söylediğimiz sebeplerden dolayı cisimsiz olamaz. Cisimse ya basit öğelerden oluşmuş bir bileşiktir ya da basit ve öğesel bir cisimdir. Bileşikse yok olabilir; çünkü birtakım şeylerin bir araya gelmesiyle meydana gelen her şey çözülerek yok olmak zorundadır.

9.180

Πἀλιν εἰ ἔστι <τὸ> θεῖον, ἤτοι σῶμά ἐστιν ἢ ἀλλ’ ἀσώματον μὲν οὐκ ἄν εἴη διὰ τὰς ἔμπροσθεν ἡμίν εἰρημένας αἰτίας. εἰ δὲ σῶμά ἐστιν, ἤτοι σύγκριμά ἐστιν ἐκ τῶν ὁπλῶν στοιχείων ἢ ἁπλοῦν ἐστι καὶ στοιχειῶδες σῶμα. καὶ εἰ μὲν σύγκριμά ἐστι, φθαρτόν ἐστιν· πᾶν γὰρ τὸ κατὰ σύνοδόν τινων ἀποτελεσθὲν ἀνάγκη διαλυόμενον φθείρεσθαι.

9.181Basit bir cisimse ya ateş ya hava ya su ya da topraktır. Hangisi olursa olsun cansız ve akılsızdır; bu ise saçmadır. O halde tanrı ne bileşik ne de basit bir cisimse ve bunların dışında bir şey yoksa, tanrının hiçbir şey olmadığını söylemek gerekir. Bu argümanların türü de işte böyledir.

9.181

εἰ δὲ ἀπλοῦν ἐστι σῶμα, ἤτοι πῦρ ἐστιν ἢ ἀὴρ ἢ ὕδωρ ἢ γῆ. ὁποῖον δ’ ἂν ᾐ τούτων, ἄψυχόν ἐστι καὶ ἄλογον· ὅπερ ἄτοπον. εἰ οὐν μήτε σύγκριμά ἐστιν ὁ θεὸς μήτε ἀπλοῦν σῶμα, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἔστι, ῥητέον μηδὲν εἶναι τὸν θεόν. Τοιοῦτον μὲν δὴ καὶ τὸ τῶν λόγων τούτων εἶδός ἐστιν·

9.182Karneades de bazı argümanları yığın (sōritēs) biçiminde kurmuştur; öğrencisi Kleitomakhos bunları en ciddi ve en etkili argümanlar olarak kaydetmiştir. Şöyle ilerlerler: Zeus tanrıysa Poseidon da tanrıdır:

Çünkü üç kardeşiz biz, Kronos'un oğulları, Rhea'nın doğurduğu: Zeus ve ben, üçüncüsü de ölülere hükmeden Hades. Her şey üçe bölündü, her birimize bir pay düştü.

Dolayısıyla Zeus tanrıysa, onun kardeşi olan Poseidon da tanrı olacaktır.

9.182

ἠρώτηνται δὲ ὑπὸ τοῦ Καρνεάδου καὶ σωριτικῶς τινες, οὓς ὁ γνώριμος αὐτοῦ Κλειτόμαχος ὡς σπουδαιοτάτους καὶ ἀνυτικωτάτους ἀνέγραψεν, ἔχοντας τὸν τρόπον τοῦτον. εἰ Ζεὺς θεός ἐστι, καὶ ὁ Ποσειδῶν θεός ἐστιν (O 187)· τρεῖς γάρ τ’ ἐκ Κρόνου ἦμεν ἀδελφεοί, οὓς τέκετο Ῥέα, Ζεὺς καὶ ἐγώ, τρίτατος δ’ Ἀιδὴς ἐνέροισιν ἀνάσσων. τριχθὰ δὲ πάντα δέδασται, ἕκαστος δ’ ἔμμορε τιμῆς. ὥστε εἰ ὁ Ζεύς θεός ἐστι, καὶ ὁ Ποσειδῶν ἀδελφὸς ὢν τούτου θεὸς γενήσεται.

9.183Poseidon tanrıysa Akheloos da tanrı olacaktır; Akheloos tanrıysa Nil de; Nil tanrıysa her ırmak da; her ırmak tanrıysa dereler de tanrı olsa gerektir; dereler tanrıysa sel yatakları da. Ama dereler tanrı değildir; o halde Zeus da tanrı değildir. Oysa tanrılar var olsaydı Zeus da tanrı olurdu. O halde tanrılar yoktur.

9.183

εἰ δὲ ὁ Ποσειδῶν θεός ἐστι, καὶ ὁ Ἀχελῷος ἔσται θεός· εἰ δὲ ὁ Ἀχελῷος, καὶ ὁ Νεῖλος· εἰ ὁ Νεῖλος, καὶ πᾶς ποταμός· εἰ πᾶς ποταμός, καὶ οἱ ῥύακες ἂν εἶεν θεοί· εἰ οἱ ῥύακες, καὶ αἱ χαράδραι. οὐχὶ δὲ οἱ ῥύακες· οὐδὲ ὁ Ζεὺς ἄρα θεός ἐστιν. εἰ δέ γε ἦσαν θεοί, καὶ ὁ Ζεὺς ἦν ἂν θεός. οὐκ ἄρα θεοὶ εἰσίν.

9.184Ayrıca güneş tanrıysa gün de tanrı olsa gerektir; çünkü gün, yerin üstündeki güneşten başka bir şey değildir. Gün tanrıysa takvim ayı da tanrı olacaktır; çünkü takvim ayı günlerden oluşan bir bütündür. Takvim ayı tanrıysa yıl da tanrı olsa gerektir; çünkü yıl aylardan oluşan bir bütündür. Ama bu doğru değildir; o halde baştaki önerme de doğru değildir. Üstelik, derler, günün tanrı olduğunu söyleyip sabahın, öğlenin ve ikindinin tanrı olmadığını söylemek de saçmadır. Ayrıca Artemis tanrıçaysa

9.184

καὶ μὴν εἰ ὁ ἥλιος θεός ἐστιν, καὶ ἡμέρα ἂν εἴη θεός· οὐ γὰρ ἄλλο τι ἦν ἡμέρα ἢ ἥλιος ὑπὲρ γῆς. εἰ δ’ ἡμέρα ἐστὶ θεός, καὶ ὁ μὴν ἔσται θεός· σύστημα γάρ ἐστιν ἐξ ἡμερῶν. εἰ δὲ ὁ μὴν θεός ἐστι, καὶ ὁ ἐνιαυτὸς ἂν εἴη θεός· σύστημα γάρ ἐστιν ἐκ μηνῶν ὁ ἐνιαυτός. οὐχὶ δέ γε τοῦτο· τοίνυν οὐδὲ τὸ ἐξ ἀρχῆς. σὺν τῷ ἄτοπον εἶναι, φασί, τὴν μὲν ἡμέραν θεὸν εἶναι λέγειν, τὴν δὲ ἕω καὶ τὴν μεσημβρίαν καὶ τὴν δείλην μηκέτι. εἴγε μὴν ἡ Ἄρτεμις θεός ἐστιν,

9.185Enodia da bir tanrıça olsa gerektir; çünkü Enodia (Yolların Tanrıçası) da, Prothyridia (Kapı Önünün Tanrıçası), Epimylios (Değirmenin Tanrısı) ve Epiklibanios (Fırının Tanrısı) da onunla eşit ölçüde tanrı sayılmıştır. Ama bu doğru değildir; o halde baştaki önerme de doğru değildir.

9.185

καὶ ἡ Ἐνοδία τις ἂν εἴη θεός· ἐπ᾿ ἴσης γὰρ ἐκείνῃ καὶ αὕτη δεδόξασται εἶναι θεὰ ἡ Ἐνοδία καὶ ἡ Προθυριδία καὶ Ἐπιμύλιος καὶ Ἐπικλιβάνιος. οὐχὶ δέ γε τοῦτο· οὐκ ἄρα τὸ ἐξ ἀρχῆς.

9.186Aphrodite'nin tanrıça olduğunu söylüyorsak, Aphrodite'nin oğlu olan Eros da tanrı olacaktır.

9.186

εἴγε μὴν τὴν Ἀφροδίτην θεὰν λέγομεν εἶναι, ἔσται καὶ ὁ Ἔρως υἱὸς ὢν Ἀφροδίτης θεός.

9.187Ama Eros tanrıysa Merhamet de tanrı olacaktır; çünkü ikisi de psykhē'nin duygularıdır ve Merhamet de Eros gibi kutsanmıştır; nitekim Atinalıların Merhamet'e adanmış sunakları vardır.

9.187

ἀλλ᾿ εἰ Ἔρως θεός ἐστι, καὶ ὁ Ἔλεος ἔσται θεός· ἀμφότερα γάρ ἐστι ψυχικὰ πάθη, καὶ ὁμοίως ἀφωσίωται τῷ Ἔρωτι καὶ Ἔλεος· παρὰ Ἀθηναίοις γοῦν Ἐλέου βωμοί τινες εἰσίν.

9.188Merhamet tanrıysa Korku da tanrıdır:

(Çünkü görünüşçe en biçimsiz olanım ben, Korku), güzellikten en az pay almış tanrı.

Korku tanrıysa psykhē'nin öteki duyguları da tanrıdır. Ama bunlar tanrı değildir; o halde Aphrodite de tanrıça değildir. Oysa tanrılar var olsaydı Aphrodite de tanrıça olurdu; o halde tanrılar yoktur.

9.188

εἰ δὲ ὁ Ἔλεος θεός ἐστι, καὶ ὁ Φόβος (fr. com. adesp. 154 Koch)· ἀμορφότατος [γὰρ] τὴν ὄψιν εἰμὶ γὰρ φόβος), πάντων ἐλάχιστον τοῦ καλοῦ μετέχων θεός. εἰ δὲ ὁ φόβος, καὶ τὰ λοιπὰ τῆς ψυχῆς πάθη. οὐχὶ δέ γε ταῦτα· οὐδὲ ἡ Ἀφροδίτη ἄρα θεός ἐστιν. εἶ δέ γε ἦσαν θεοί, κἂν Ἀφροδίτη θεὸς ὑπῆρχεν· οὐκ ἄρα εἰσὶ θεοί.

9.189Ayrıca Demeter tanrıçaysa Toprak da tanrıçadır; çünkü derler ki Demeter, Toprak Ana'dan (Gē mētēr) başka bir şey değildir. Toprak tanrıçaysa dağlar, doruklar ve her taş da tanrı olacaktır. Ama bu doğru değildir; o halde baştaki önerme de doğru değildir.

9.189

καὶ μὴν εἰ ἡ Δημήτηρ θεός ἐστι, καὶ ἡ Γῆ θεός ἐστιν· ἡ γὰρ Δημήτηρ, φασίν, οὐκ ἄλλο τί ἐστιν ἢ Γῆ μήτηρ. εἰ ἡ Γῆ θεός ἐστι, καὶ τὰ ὄρη καὶ αἱ ἀκρώρειαι καὶ πᾶς λίθος ἔσται θεός. οὐχὶ δέ γε τοῦτο· τοίνυν οὐδὲ τὸ ἐξ ἀρχῆς.

9.190Karneades'in çevresindekiler tanrıların var olmadığını göstermek için bu türden başka yığın argümanlar da kurarlar; bunların türü yukarıda ortaya konanlardan yeterince anlaşılmıştır.

9.190

καὶ ἄλλους δὴ τοιούτους σωρίτας ἐρωτῶσιν οἱ περὶ τὸν Καρνεάδην εἰς τὸ μὴ εἶναι θεούς· ὧν τὸ γένος ἀπὸ τῶν προεκκειμένων αὐτάρκως γέγονε πρόδηλον.

9.191Dogmatik filozofların tanrıların var olduğu ve olmadığı yönünde birbirine karşı ileri sürdükleri argümanlar aşağı yukarı bunlardır. Bunların ardından Septiklerin yargıyı askıya alması da gelir; hele buna gündelik hayatta tanrılar hakkında görülen tutarsızlık da eklenince.

9.191

Ἀλλὰ τὰ μὲν ἀντεπιχειρούμενα παρὰ τοῖς δογματικοῖς φιλοσόφοις εἰς τὸ εἶναι θεοὺς καὶ εἰς τὸ μὴ εἶναι τοιαῦτά τινα καθέστηκεν. ἐφ᾿ οἶς ἡ τῶν σκεπτικῶν ἐποχὴ συνεισάγεται, καὶ μάλιστα προσγενομένης αὐτοῖς καὶ τῆς ἀπὸ τοῦ κοινοῦ βίου περὶ θεῶν ἀνωμαλίας.

9.192Çünkü insanların bu konuda birbirinden farklı ve birbirini tutmayan sanıları vardır; öyle ki çatıştıkları için hepsi birden, eşit güçte oldukları için de bazıları inanılır değildir. Teologların ve şairlerin uydurduğu masallar da bunu ayrıca mühürler; çünkü bu masallar her türlü dinsizlikle doludur.

9.192

ἄλλοι γὰρ ἄλλας καὶ ἀσυμφώνους ἔχουσι περὶ τούτων ὑπολήψεις, ὥστε μήτε πάσας εἶναι πιστὰς διὰ τὴν μάχην μήτε τινὰς διὰ τὴν ἰσοσθένειαν, προσεπισφραγιζομένης τὸ τοιοῦτο καἲ τῆς παρὰ τοῖς θεολόγοις καὶ ποιηταῖς μυθοποιήσεως· πάσης γὰρ ἀσεβείας ἐστὶ πλήρης.

9.193Bu yüzden Ksenophanes de Homeros ile Hesiodos'u eleştirirken şöyle der:

Homeros da Hesiodos da tanrılara yakıştırdılar insanlar arasında ayıp ve kınanacak ne varsa: hırsızlık, zina ve birbirini aldatmak.

9.193

ἔνθεν καὶ ὁ Ξενοφάνης (B 11 Diels) διελέγχων τοὺς περὶ Ὅμηρον ἦρον καὶ Ἡσίοδόν φησι· πάντα θεοῖς ἀνέθηκαν Ὅμηρός θ᾿ Ἡσίοδός τε ὅσσα παρ’ ἀνθρώποισιν ὀνείδεα καὶ ψόγος ἐστίν, κλέπτειν μοιχεύειν τε καὶ ἀλλήλους ἀπατεύειν.

9.194Etkin ilkeler hakkında dogmatik tarzda söylenenlerin ardından yargının askıya alınmasının geldiğini bunlarla gösterdik. Şimdi de daha Septik bir tarzda, etkileyen sebep hakkındaki öğretinin de etkilenen madde hakkındaki öğretinin de aynı şekilde çıkmazda olduğunu öğretelim.

9.194

Πλὴν ἐκ τούτων παραστήσαντες, ὅτι ἀκολουθεῖ τοῖς περὶ τῶν δραστηρίων ἀρχῶν δογματικῶς εἰρημένοις ἡ ἐποχή, μετὰ τοῦτ’ ἤδη καὶ σκεπτικώτερον διδάσκωμεν, ὅτι κοινῶς ἄπορός ἐστι τῷ περὶ τοῦ ποιοῦντος αἰτίου καὶ ὁ περὶ τῆς πασχούσης ὕλης λόγος. περὶ αἰτίου καὶ πάσχοντος

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…