Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı
VIII. Kitap › İspat var mıdır
8.337İspatın hangi maddeden oluştuğunu da ortaya koyduktan sonra, sırayla onu sarsan argümanları ele almaya çalışacak ve ispatın varlığının onun kavramını ve ön kavrayışını izleyip izlemediğini inceleyeceğiz. Gerçi bazıları, özellikle Epikuros'un okulundan olanlar, bize oldukça kaba bir biçimde itiraz etmeyi âdet edinmişlerdir: “İspatın ne olduğunu ya düşünebiliyorsunuz ya da düşünemiyorsunuz. Düşünebiliyor ve onun hakkında bir fikre sahipseniz, ispat vardır; düşünemiyorsanız, hakkında en ufak bir düşünceniz olmayan bir şeyi nasıl araştırırsınız?” Bunu söylerken neredeyse kendi kendilerini çürütürler. Çünkü araştırılan her şeyin ön kavrayışının ve fikrinin önceden bulunması gerektiği konusunda zaten uzlaşma vardır: Araştırılan şey hakkında hiçbir fikri olmayan biri onu nasıl araştırabilir? İsabet ettirse isabet ettirdiğini, ıskalasa ıskaladığını bilemez. Bu yüzden bunu kabul ediyoruz. Araştırılan her şey hakkında bir fikrimiz olmadığını söylemekten de o kadar uzağız ki, tersine onun hakkında birçok fikrimiz ve ön kavrayışımız olduğunu ileri sürüyoruz; bunları birbirinden ayırt edip içlerinden en geçerlisini bulamadığımız için de yargıyı askıya almaya ve hiçbir yana eğilmemeye varıyoruz. Araştırılan şeyin tek bir ön kavrayışına sahip olsaydık, ona uyar ve şeyin, o tek fikirle bize nasıl görünüyorsa öyle var olduğuna inanırdık. Ama şimdi tek bir şey hakkında birçok fikrimiz var: türlü türlü, birbiriyle çatışan, hem içerdikleri inandırıcılık hem de onları savunanların güvenilirliği yüzünden eşit ölçüde güvenilir fikirler. Çatışmaları yüzünden hepsine inanamayız; hiçbirinden daha güvenilir bir başkasına sahip olmadığımız için hepsine inanmamazlık da edemeyiz; eşit oldukları için birine inanıp ötekine inanmamazlık da edemeyiz; böylece zorunlu olarak yargıyı askıya almaya vardık. Demek ki şeylerin ön kavrayışlarına gösterdiğimiz biçimde sahibiz. Bu yüzden ön kavrayış bir kavrayış olsaydı, bir şeyin ön kavrayışına sahip olduğumuzu kabul etmekle belki onu kavradığımızı da kabul etmiş olurduk. Ama şeyin ön kavrayışı ve fikri onun varlığı olmadığından, şeyi düşünebildiğimizi, ama yukarıda sayılan sebeplerden ötürü hiçbir biçimde kavrayamadığımızı söylüyoruz. Nitekim ön kavrayışlar kavrayışlar olsaydı, sırası gelince biz de onlara sorardık: Epikuros'un dört unsur hakkında bir ön kavrayışı ve kavramı var mıdır, yok mudur? Yoksa, araştırılan şeyi nasıl ele alacak, hakkında bir kavramı bile olmayan şeyi nasıl araştıracak? Varsa, nasıl olur da dört unsur bulunduğunu kavramamıştır? Ama sanırım kendilerini savunurken, Epikuros'un dört unsuru düşündüğünü, ama hiçbir biçimde kavramadığını söyleyeceklerdir; çünkü kavram düşüncenin çıplak bir hareketidir ve Epikuros ona dayanarak dört unsur bulunduğuna itiraz eder. O hâlde biz de ispatın kavramına sahibiz ve buna dayanarak onun var olup olmadığını inceleyeceğiz; ama bu kavrama sahip olmakla onu kavradığımızı da kabul etmiş olmayacağız.
Bunlara başka bir zaman yine cevap verilecektir. İtirazları yöntemli biçimde yapmak gerektiğinden, en çok hangi ispata karşı çıkmak gerektiğini araştırmalıyız. Tek tek her tekhnē'deki tikel ispatlara itiraz etmek istersek, itirazımız yöntemsiz olacaktır; çünkü bu tür ispatlar sonsuz sayıdadır;
Παρεστακότες καὶ τὸ ἐκ τίνος ὕλης ἐστὶν ἡ ἀπόδειξις, ἀκολούθως πειρασόμεθα καὶ τοὺς σαλεύοντας αὐτὴν λόγους προχειρίσασθαι, σκεπτόμενοι, πότερον ἀκολουθεῖ τῇ ἐπινοίᾳ καὶ προλήψει ταύτης ἡ ὕπαρξις ἢ οὐδαμῶς. καίτοι τινὲς εἰώθασιν ἡμῖν, καὶ μάλιστα οἱ ἀπὸ τῆς Ἐπικούρου αἱρέσεως, ἀγροικότερον ἐνίστασθαι, λόγοντες “ἤτοι τί ἐστιν ἡ ἀπόδειξις, ἤ οὐ νοεῖτε. καὶ εἰ μὲν νοεῖτε καὶ ἔχετε ἔννοιαν αὐτῆς, ἔστιν ἀπόδειξις· εἰ δὲ οὐ νοεῖτε, πῶς ζητεῖτε τὸ μηδ’ ἀρχὴν νοούμενον ὐμῖν;” ταῦτα γὰρ λέγοντες ὑφ’ ἑαυτῶν σχεδὸν περιτρέπονται, ἐπείπερ τὸ μὲν παντὸς τοῦ ζητουμένου πρόληψιν καὶ ἔννοιαν δεῖν προηγεῖσθαι ὁμόλογόν ἐστιν. πῶς γάρ τις καὶ ζητῆσαι δύναται μηδεμίαν ἔννοιαν ἔχων τοῦ ζητουμένου πράγματος; οὔτε γὰρ ἐπιτυχὼν εἴσεται, ὅτι ἐπέτυχεν, οὔτε ἀστοχήσας, ὅτι ἠστόχησεν. ὥστε τοῦτο μὲν δίδομεν, καὶ γε ἀπέχομεν τοῦ λέγειν ἔννοιαν μὴ ἔχειν παντὸς τοῦ ζητουμένου πράγματος, ὧς καὶ ἀνάπαλιν πολλάς γ’ ἐννοίας αὐτοῦ καὶ προλήψεις ἔχειν ἀξιοῦν, καὶ χάριν τοῦ μὴ δύνασθαι ταύτας διακρίνειν καὶ τὴν ἐξ αὐτῶν κυριωτάτην ἀνευρεῖν εἰς ἐποχὴν καὶ ἀρρεψίαν περιίστασθαι. εἰ μὲν γὰρ μίαν εἴχομεν τοῦ ζητουμένου πράγματος πρόληψιν, κἂν ταύτῃ συνεξακολουθήσαντες τοιοῦτ’ ἐπιστεύομεν ὑπάρχειν, ὁποῖον κατὰ μίαν προσέπιπτεν ἔννοιαν· νῦν δ’ πολλὰς ἔχομεν τοῦ ἑνὸς ἐννοίας καὶ πολυτρόπους καὶ μαχομένας καὶ ἐπ’ ἴσης πιστὰς διά τε τὴν ἐν αὐταῖς πιδανότητα καὶ διὰ τὴν τῶν προισταμένων ἀνδρῶν ἀξιοπιστίαν, μήτε πάσαις πιστεῦσαι δυνάμενοι διὰ τὴν μάχην, μήτε πάσαις ἀπιστῆσαι τῷ μηδεμίαν ἄλλην ἔχειν αὐτῶν πιστοτέραν, μήτε τινὶ μὲν πιστεῦσαι, τινὶ δὲ ἀπιστεῖν διὰ τὴν ἰσότητα, κατ’ ἀνάγκην ἤλθομεν εἰς τὸ ἐπέχειν. ἀλλὰ γὰρ προλήψεις ἔχομεν τῶν πραγμάτων κατὰ τὸν ὑποδεδειγμένον τρόπον. καὶ διὰ τοῦτο, εἰ μὲν ἡ πρόληψις κατάληψις ὑπῆρχεν, ἴσως ἂν ἐν τῷ διδόναι τὸ πρόληψιν ἔχειν τοῦ πράγματος καὶ τὴν κατάληψιν τούτου συνωμολογοῦμεν· νῦν δ’ ἐπεὶ ἡ πρόληψις καὶ ἡ ἔννοια τοῦ πράγματος οὐχ ὕπαρξίς ἐστιν, ἐπινοεῖν μὲν αὐτό φαμεν, καταλαμβάνεσθαι δὲ μηδαμῶς διὰ τἀς προεκκειμένας αἰτίας, ἐπεί τοι, εἰ αἱ προλήψεις εἰσὶ κατ’ καταλήψεις, παρὰ μέρος καὶ ἡμεῖς πευσόμεθα αὐτῶν, πότερον ἔχει πρόληψιν καὶ ἐπίνοιαν ᾿Επίκουρος τῶν τεττάρων στοιχείων ἢ οὐκ ἔχει, καὶ εἰ μὲν οὐκ ἔχει, πῶς ἀντιλήψεται τοῦ ζητουμένου πράγματος, καὶ τοῦτο ζητήσει οὗ μηδὲ ἐπίνοιαν ἔχει; εἰ δὲ ἔχει, πῶς οὐ κατείληφε τὸ τέσσαρα εἶναι στοιχεῖα; ἀλλ’ οἶμαι ὅτι ἀπολογούμενοι φήσουσιν, ὧς ἐπινοεῖ μὲν Ἐπίκουρος τὰ τέσσαρα στοιχεῖα, οὐ κατείληφε δὲ πάντως· ψιλὸν γὰρ κίνημά ἐστι τῆς διανοίας ἡ ἐπίνοια, ἧς ἐχόμενος ἀντιλέγει τῷ εἶναι τέσσαρα στοιχεῖα. τοίνυν καὶ ἡμεῖς ἔχομεν ἐπίνοιαν τῆς ἀποδείξεως, καὶ ἀπὸ ταύτης ἐξετάσομεν, εἴτε ἔστιν εἴτε καὶ μή, ταύτην δὲ ἔχοντες οὐχὶ καὶ τὴν κατάληψιν ὁμολογήσομεν. Ἀλλὰ πρὸς μὲν τούτους καὶ αὖθίς ποτε λεχθήσεται· ἐπεὶ δὲ ἐμμεθόδους προσήκει ποιεῖσθαι τὰς ἀντιρρήσεις, ζητητέον, τίνι μάλιστα δεῖ ἀποδείξει ἐνίστασθαι. καὶ δὴ ἐὰν μὲν ταῖς ἐπὶ μέρους καὶ καθ’ ἑκάστην τέχνην ἀποδείξεσιν ἐνίστασθαι θέλωμεν, ἀμέθοδον ποιησόμεθα τὴν ἔνστασιν, ἀπείρων οὐσῶν τῶν τοιούτων ἀποδείξεων·
8.338Ama türlere ait bütün ispatları kapsadığı düşünülen genel ispatı ortadan kaldırırsak, açıktır ki onunla birlikte hepsini ortadan kaldırmış oluruz. Nasıl ki canlı yoksa insan da yoktur, insan yoksa Sokrates de var olmaz (çünkü cinsler ortadan kalkınca türler de onlarla birlikte ortadan kalkar), aynı şekilde genel ispat yoksa türlere ait her ispat da yok olup gider.
ἐὰν δὲ τὴν γενικὴν ἀπόδειξιν ἀνέλωμεν, ἥτις δοκεῖ πασῶν τῶν ἐπ’ εἴδους εἶναι περιεκτική, δῆλον ὅτι ἐν ταύτῃ πάσας ἕξομεν ἀνῃρημένας. ὥσπερ γὰρ ζῴου μὴ ὄντος οὐδὲ ἄνθρωπος ἔστι καὶ ἀνθρώπου μὴ ὑπάρχοντος οὐδὲ Σωκράτης ὑφέστηκεν, συναναιρουμένων τοῖς γένεσι τῶν εἰδῶν, οὕτω μὴ οὔσης γενικῆς ἀποδείξεως οἴχεται αἰ καὶ ἅπασα ἡ ἐπ’ εἴδους ἀπόδειξις·
8.339Tür ortadan kalkınca cins her zaman onunla birlikte ortadan kalkmaz; Sokrates ortadan kalkınca insanın ortadan kalkmaması gibi. Ama dediğim gibi, cins silinince tür de onunla birlikte silinir. Öyleyse ispatı sarsan argümanların da genel ispattan başkasını hedef almaması gerekir; ötekiler zaten ona bağlıdır.
τῷ μὲν γὰρ εἴδει οὐ πάντως συναναιρεῖται τὸ γένος, καθάπερ τῷ Σωκράτει ὁ ἄνθρωπος, τῷ γένει δ’, ὥσπερ εἶπον, συμπεριγράφεται τὸ εἶδος. ἀναγκαῖον οὖν ἐστι καὶ τοῖς τὴν ἀπόδειξιν σαλεύουσι <λόγοις> μὴ ἄλλην τινὰ κινεῖν ὅτι μὴ τὴν γενικήν, ᾗ καὶ τἀς λοιπὰς ἀκολουθεῖν συμβέβηκεν.
8.340İspat açık olmayan bir şey olduğuna göre, kendisinin de ispat edilmiş olması gerekir; çünkü ispatsız alınan her açık olmayan şey güvenilmezdir. O hâlde bir ispatın var olduğu ya genel bir ispatla ya da özel bir ispatla ortaya konacaktır.
Ἐπεὶ τοίνυν ἄδηλόν ἐστιν ἡ ἀπόδειξις, ὧς ὀφείλει ἀποδεδεῖχθαι· πᾶν γὰρ ἄδηλον, ἀναποδείκτως λαμβανόμενον, ἔστιν ἄπιστον. ἤτοι οὖν ὑπὸ γενικῆς ἀποδείξεως καταστήσεται τὸ εἶναί τι ἀπόδειξιν ἢ ὑπὸ εἰδικῆς.
8.341Özel bir ispatla asla; çünkü genel ispat henüz kabul edilmediği için hiçbir özel ispat da henüz ayakta değildir. Nasıl ki canlının var olduğu henüz açık değilken atın var olduğu da bilinemezse, genel ispatın var olduğu henüz kabul edilmemişken tikel ispatların hiçbiri güvenilir olamaz;
ἀλλ’ ὑπὸ μὲν εἰδικῆς οὐδαμῶς· οὔπω γὰρ οὐδεμία καθίσταται εἰδικὴ ἀπόδειξις διὰ τὸ μήπω ὡμολογῆσθαι τὴν γενικήν. ὧς γὰρ μηδέπω σαφοῦς ὄντος τοῦ ὅτι ἔστι ζῷον, οὐδὲ ὅτι ἵππος ἔστι γνώριμον καθέστηκεν, οὕτωφ μηδέπω συνομολογηθέντος τοῦ ὅτι ἔστι γενικὴ ἀπόδειξις, οὐκ ἂν εἴη τις τῶν ἐπὶ μέρους ἀποδείξεων πιστή,
8.342üstelik karşılıklı dayanma kipine de düşeriz: Genel ispatın sağlamlaşması için özel ispatı güvenilir bir şey olarak elde tutmamız, özel ispatın kabul görmesi için de genel ispatı sağlam bir şey olarak elde tutmamız gerekir; böylece ne birini ötekinden önce ne de ötekini ondan önce elde edebiliriz. Öyleyse genel ispatın özel bir ispatla ispat edilmesi imkânsızdır.
μετὰ τοῦ καὶ εἰς τὸν δι’ ἀλλήλων τρόπον ἡμᾶς ἐμπίπτειν· ἵνα μὲν γὰρ ἡ γενικὴ ἀπόδειξις βεβαιωθῇ, τὴν εἰδικὴν ἡμᾶς ἔχειν δεῖ πιστήν, ἵνα δὲ ἡ εἰδικὴ ὁμολογηθῇ, τὴν γενικὴν ἔχειν βέβαιον, ὥστε μήτε ἐκείνην πρὸ ταύτης ἔχειν δύνασθαι μήτε ταύτην πρὸ ἐκείνης. οὐκοῦν ὑπὸ μὲν εἰδικῆς ἀποδείξεως ἀμήχανον τὴν γενικὴν ἀποδειχθῆναι.
8.343Genel bir ispatla da ispat edilemez; çünkü araştırılan şey odur. Açık olmayan ve araştırılan bir şey olduğundan kendini kuramaz; zaten kendisi onu açığa çıkaracak şeylere muhtaçtı. Meğer ki bir varsayım olarak alınıp bir şeyi kurduğu söylensin. Ama bir şeyler bir kez varsayım olarak alınıp güvenilir sayılıyorsa, onları ispat etmeye ne gerek kalır? Onları doğrudan alabilir ve varsayım sayesinde ispatsız olarak güvenilir sayabiliriz.
καὶ μὴν οὐδ’ ὑπὸ γενικῆς· αὕτη γάρ ἐστιν ἡ ζητουμένη, ἄδηλος δὲ οὖσα καὶ ζητουμένη οὐκ ἂν εἴη κατασκευαστικὴ ἑαυτῆς, ἥ γε καὶ τῶν ἐκκαλυπτόντων αὐτὴν ἔχρῃζεν. ἐκτὸς εἰ μὴ ἐξ ὑποθέσεως ληφθεῖσα λέγεταί τινος εἶναι κατασκευαστική. εἰ δὲ ἅπαξ ἐξ ὑποθέσεως λαμβάνεταί τινα καὶ ἔστι πιστά, τίς ἔτι χρεία ἀποδεικνύναι αὐτά, αὐτόθεν δυναμένων ἡμῶν λαμβάνειν ταῦτα καὶ ἀναποδείκτως διά γε τὴν ὑπόθεσιν ἔχειν πιστά;
8.344Buna ek olarak, genel ispat genel ispatı ortaya koyuyorsa, aynı şey hem apaçık hem açık olmayan olacaktır: İspat ettiği bakımdan apaçık, ispat edildiği bakımdan açık olmayan. Aynı şekilde hem güvenilir hem güvenilmez olacaktır: Bir şeyi açığa çıkardığı için güvenilir, kendisi açığa çıkarıldığı için güvenilmez. Aynı şeyin hem apaçık hem açık olmayan, hem güvenilir hem güvenilmez olduğunu söylemek ise son derece saçmadır. Öyleyse genel ispatın kendi kendini ortaya koyduğunu ileri sürmek de saçmadır.
πρὸς τούτοις· εἰ ἡ γενικὴ ἀπόδειξις παραστατική ἐστι τῆς γενικῆς ἀποδείξεως, ἔσται ἡ αὐτὴ περιφανὴς ἄμα καὶ ἄδηλος, καὶ ᾗ μὲν ἀποδείκνυσι, περιφανής, ᾗ δὲ ἀποδείκνυται, ἄδηλος. ἔσται θ’ ὁμοίως πιστή τε καὶ ἄπιστος, πιστὴ μὲν ὅτι ἐκκαλυπτική τινός ἐστιν, ἄπιστος δὲ ὅτι ἐκκαλύπτεται. πάνυ δὲ ἄτοπον ταὐτὸ λέγειν πρόδηλον ἅμα καὶ ἄδηλον πιστόν τε καὶ ἄπιστον. τοίνυν καὶ τὸ ἀξιοῦν τὴν γενικὴν ἀπόδειξιν ἑαυτῆς εἶναι παραστατικὴν ἐστὶν ἄτοπον.
8.345Bununla birlikte, başka bir yoldan bakıldığında da genel bir ispatla değil yalnız ispatın, var olan başka hiçbir şeyin bile ortaya konması mümkün değildir. Genel ispatın ya belirli öncülleri ve belirli bir sonucu vardır ya da yoktur. Belirli öncülleri ve belirli bir sonucu varsa, türlere ait ispatlardan biri olmuştur. Öncülü ve sonucu yoksa, hiçbir ispat öncüller ve sonuç olmadan bir sonuç çıkaramayacağından, genel ispat hiçbir sonuç çıkarmayacaktır; hiçbir sonuç çıkarmayınca da kendi var olduğu sonucunu da çıkaramayacaktır.
Οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ κατ’ ἄλλον τρόπον οὐχ οἷον ἀπόδειξιν ἀλλ’ οὐδ’ ἕτερόν τι τῶν ὄντων διὰ γενικῆς ἀποδείξεως δυνατόν ἐστι παρασταθῆναι. ἤτοι γὰρ τάδε τινὰ ἔχει λήμματα καὶ τήνδε τινὰ ἐπιφορὰν ἡ γενικὴ ἀπόδειξις <ἢ οὐκ ἔχει>. τάδε δέ τινα ἔχουσα λήμματα καὶ τήνδε τινὰ ἐπιφορὰν μία γέγονε τῶν ἐπ’ εἴδους. εἰ δ’ οὐκ ἔχει λήμματα καὶ ἐπιφοράν, ἐπεὶ οὐ χωρὶς λημμάτων καὶ ἐπιφορᾶς συνάγει ἡ ἀπόδειξις, οὐδὲν συνάξει ἡ γενικὴ ἀπόδειξις, μηδὲν δὲ συνάγουσα οὐδὲ τὸ ἑαυτὴν εἶναι συνάξει.
8.346Öyleyse ispatın ispat edilmesi gerektiği kabul edilmişse ve o ne genel ne de özel bir ispatla ispat edilebiliyorsa, bunların dışında da başka bir yol bulunmadığına göre, açıktır ki ispat hakkındaki araştırmada yargıyı askıya almamız gerekir.
εἰ οὖν τὸ μὲν ὅτι δεῖ ἀποδειχθῆναι τὴν ἀπόδειξιν ὡμολόγηται, αὕτη δὲ οὔτε ἐκ γενικῆς οὔτε ἐξ εἰδικῆς ἀποδείξεως δύναται ἀποδειχθῆναι, δῆλον ὡς ἄλλου μηδενὸς εὑρισκομένου παρὰ ταύτας ἐν ἐποχῇ φυλάττειν ὀφείλομεν τὴν περὶ τῆς ἀποδείξεως ζήτησιν.
8.347Üstelik ilk ispat ispat ediliyorsa, ya araştırılan bir ispatla ya da araştırılmayan bir ispatla ispat edilir. Araştırılmayan bir ispatla edilemez; çünkü ilk ispat tartışmaya düştüğü için her ispat araştırılmaktadır. Araştırılan bir ispatla da edilemez; çünkü o da araştırılıyorsa başka bir ispatla kurulmalıdır, üçüncüsü dördüncüsüyle, dördüncüsü beşincisiyle, ve bu sonsuza dek gider. Öyleyse ispatı sağlam biçimde elde etmek mümkün değildir.
καὶ μὴν εἴπερ ἡ πρώτη ἀπόδειξις ἀποδείκνυται, ἤτοι ὑπὸ ζητουμένης ἀποδείξεως ἀποδείκνυται ἢ ὑπὸ ἀζητήτου. οὔτε δὲ ὑπὸ ἀζητήτου· πᾶσα γὰρ ἀπόδειξις τῆς πρώτης ὑπ᾿ ἀμφισβήτησιν πεπτωκυίας ζητεῖται· οὔτε ὑπὸ ζητουμένης· πάλιν γὰρ ἐκείνη εἰ ζητεῖται, ὐπ’ ἄλλης ἀποδείξεως ὀφείλει κατασταθῆναι, καὶ ἡ τρίτη ὑπὸ τετάρτης, καὶ ἡ τετάρτη ὑπὸ πέμπτης, καὶ τοῦτ’ εἰς ἄπειρον. τοίνυν οὐκ ἔστι βεβαίως ἔχειν τὴν ἀπόδειξιν.
8.348Epikuros okulunun ünlülerinden Lakonyalı Demetrios ise bu itirazın kolayca çözülebileceğini söylüyordu. Türlere ait ispatlardan birini, örneğin unsurların atom olduğu ya da boşluğun var olduğu sonucunu çıkaran ispatı kurar ve sağlam olduğunu gösterirsek, diyordu, bu ispatın içinde genel ispatı da doğrudan güvenilir olarak elde etmiş oluruz; çünkü yukarıda hatırlattığımız gibi, bir cinsin türü nerede varsa, o türün ait olduğu cins de mutlaka oradadır.
Δημήτριος δὲ ὁ Λάκων, τῶν κατὰ τὴν Ἐπικούρειον αἵρεσιν ἐπιφανῶν, εὐαπόλυτον ἔλεγεν εἶναι τὴν τοιαύτην ἔνστασιν. μίαν γάρ, φησί, τῶν ἐπ’ εἴδους ἀποδείξεων (οἷον τὴν συνάγουσαν, ὅτι ἄτομα ἔστι στοιχεῖα ἢ ὅτι κενὸν ἔστι) καταστησάμενοι καὶ βεβαίαν δείξαντες αὐτόθεν ἕξομεν ἐν ταύτῃ καὶ τὴν γενικὴν ἀπόδειξιν πιστήν· ὅπου γὰρ ἔστι τό τινος γένους εἶδος, ἐκεῖ πάντως εὑρίσκεται καὶ γένος οὗ ἐστι τὸ εἶδος, καθάπερ ἀνώτερον ὑπεμνήσαμεν.
8.349Bu inandırıcı görünür, ama imkânsızdır. Her şeyden önce, genel ispat önceden var olmadıkça kimse Lakonyalı'nın özel ispatı kurmasına izin vermeyecektir. O nasıl özel ispata sahip olunca hemen genel ispata da sahip olduğunu ileri sürüyorsa, Septikler de türe güvenilebilmesi için önce onun cinsinin ispat edilmesini isteyeceklerdir.
τοῦτο δὲ δοκεῖ μὲν εἶναι πιθανόν, ἔστι δ’ ἀδύνατον. πρῶτον μὲν γὰρ οὐδεὶς ἐάσει τὸν Λάκωνα τὴν εἰδικὴν ἀπόδειξιν καταστήσασθαι τῆς γενικῆς μὴ προϋφεστώσης· καὶ ὡς αὐτὸς ἀξιοῖ, ὅτι ἔχων τὴν εἰδικὴν ἀπόδειξιν εὐθέως ἔχει καὶ τὴν γενικήν, οὕτω καὶ οἱ σκεπτικοὶ ἀξιώσουσι προαποδειχθῆναι τὸ γένος αὐτῆς, ἵνα πιστευθῇ τὸ εἶδος.
8.350Bununla birlikte, Septikler ona buna, yani genel ispatı sağlamlaştırmak için özel bir ispat kurmasına izin verseler bile, öteki dogmatik okulların mensupları rahat durmayacak, güvenilir diye ortaya koyduğu ispat hangisi olursa olsun onu yıkacaklardır; böylece karşısında, bu ispatın ortaya konmasına izin vermeyen kalabalık bir topluluk bulacaktır. Örneğin atomlar hakkındaki ispatı alsa, sayısız kişi ona karşı ses yükseltecek; boşluk hakkındakini alsa, pek çok kişi itiraz edecek; imgeler hakkındakini alsa, yine öyle.
οὐ μὴν ἀλλὰ κἂν ἐκεῖνοι ἐπιτρέψωσιν αὐτῷ τὸ τοιοῦτο (λέγω δὲ εἰδικήν τινα καταστήσασθαι ἀπόδειξιν εἰς βεβαίωσιν τῆς γενικῆς), οἱ μὲν ἀπὸ τῶν ὁμογενῶν αἱρέσεων οὐχ ἡσυχάσουσιν, ἀλλ’ ὁποίαν ἂν προχειρίσηται ὧς πιστὴν ἀπόδειξιν, ταύτην ἀνατρέψουσι, πολύ τε πλῆθος ἕξει τῶν οὐκ ἐώντων ταύτην τεθῆναι. οἶον εἰ τὴν περὶ ἀτόμων λαμβάνοι, ἀμύθητοι ἀντιφθέγξονται αὐτῷ· εἰ τὴν περὶ κενοῦ, παμπληθεῖς ἐνστήσονται· εἰ τὴν περὶ εἰδώλων, ὡσαύτως.
8.351Septik okuldan olanlar onun planına ne kadar uysalar da, dogmatiklerin çatışması yüzünden tikel ispatlardan birini bile güvenilir kılamayacaktır. Hem hangi özel ispatı sağlam olarak elde edeceğini söylüyor? Ya hepsinin arasından doğrudan kendi hoşuna gideni, ya herhangi birini ya da ispat edilmekte olanı. Hepsinin arasından kendi hoşuna gideni almak küstahlıktır ve kura çekmeye daha çok benzer;
κἂν τὰ μάλιστα οὖν συντρέχωσιν αὐτοῦ τῇ προαιρέσει οἱ ἀπὸ τῆς σκέψεως, οὐ δυνήσεται μίαν τῶν ἐπὶ μέρους ἀποδείξεων πιστώσασθαι διὰ τὴν τῶν δογματικῶν μάχην. ἄλλως τε τίνα ποτὲ καὶ λέγει βεβαίαν ἔξειν εἰδικὴν ἀπόδειξιν; ἤτοι γὰρ τὴν αὐτόθεν ἐξ ἀπασῶν ἀρεσκομένην αὐτῷ τῷ τὴν ὁποιανδηποτοῦν ἢ τὴν ἀποδεικνυμένην. τὸ μὲν τὴν ἐξ ἀπασῶν ἀρεσκομένην αὐτῷ λαμβάνειν αὔδαδες καὶ ἀποκληρώσει μᾶλλον ἐοικός ἐστιν·
8.352herhangi birini alırsa, bütün ispatları, bir yandan Epikurosçularınkini, öte yandan Stoacılarınkini, hatta Peripatetiklerinkini kabul edecektir ki bu saçmadır. İspat edilmekte olanı alırsa, elinde bir ispat olmaz; çünkü ispat ediliyorsa araştırılıyordur, araştırılıyorsa da güvenilir değil, onu sağlamlaştıracak şeylere muhtaçtır. Öyleyse tikel ispatlardan birini bile güvenilir olarak elde etmek mümkün değildir.
εἰ δὲ τὴν ὁποιανοῦν, πάσας θήσει τὰς ἀποδείξεις, τοῦτο μὲν τὰς τῶν Ἐπικουρείων, τοῦτο δὲ τὰς τῶν Στωικῶν καὶ ἤδη Περιπατητικῶν· ὅπερ ἄτοπον. εἰ δὲ τὴν ἀποδεικνυμένην, οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις· εἰ γὰρ ἀποδείκνυται ζητεῖται, καὶ ζητουμένη οὐκ ἂν εἴη πιστή, ἀλλὰ τῶν βεβαιωσόντων δεομένη. οὐκ ἄρα δυνατόν ἐστι μίαν τῶν ἐπὶ μέρους ἀποδείξεων ἔχειν πιστήν.
8.353Ayrıca Lakonyalı'nın sözünü ettiği ispatın öncülleri ya tartışmalı ve güvenilmezdir ya da tartışmasız ve güvenilirdir. Tartışmalı ve güvenilmezlerse, bunlardan oluşan ispat da bir şeyi kurmak için kesinlikle güvenilmez olacaktır. Güvenilir ve tartışmasız oldukları ise gerçekten çok bir temennidir.
καὶ μὴν τὰ λήμματα ἧς λέγει ἀποδείξεως ὁ Λάκων ἤτοι ἀμφισβητεῖται καὶ ἄπιστά ἐστιν ἢ ἀναμφισβήτητά ἐστι καὶ πιστά. ἀλλ’ εἰ μὲν ἀμφισβητεῖται καὶ ἄπιστά ἐστιν, πάντως καὶ ἡ ἐξ αὐτῶν ἀπόδειξις ἄπιστος γενήσεται πρὸς τήν τινος κατασκευήν. τὸ δὲ πιστὰ αὐτὰ εἶναι καὶ ἀναμφισβήτητα εὐχὴ μᾶλλόν ἐστιν ἢ ἀλήθεια.
8.354Çünkü var olan her şey ya duyulur ya da düşünülürse, ispatın öncüllerinin de duyulur ya da düşünülür olması gerekir. Duyulur da olsalar düşünülür de olsalar, tartışma konusudurlar. Duyulur şeyler ya göründükleri gibi gerçekten vardır, ya düşüncenin boş etkilenimleri ve kurgularıdır, ya da kimisi hem görünür hem vardır, kimisi ise yalnızca görünür ama gerçekte yoktur. Her görüşün başında da ünlü adamlar görmek mümkündür:
εἰ γὰρ πάντα τὰ ὄντα ἤτοι αἰσθητά ἐστιν ἢ νοητά, ὀφείλει καὶ τὰ λήμματα τῆς ἀποδείξεως [αὐτῆς] αἰσθητὰ εἶναι ἢ νοητά. ἐάν τε δὲ αἰσθητὰ ἐάν τε νοητὰ ᾖ, ἐζήτηται. τὰ μὲν γὰρ αἰσθητὰ ἢ ὑπόκειται τοιαῦτα ὁποῖα φαίνεται, ἢ κενοπαθήματά ἐστι καὶ ἀναπλάσματα τῆς διανοίας, ἢ τινὰ μὲν αὐτῶν σὺν τῷ φαίνεσθαι καὶ ἔστι, τινὰ δὲ φαίνεται μόνον, οὐκέτι δέ γε καὶ ὑπόκειται. καὶ πάρεστιν ἐπισήμους ἰδεῖν ἄνδρας τοὺς ἑκάστης στάσεως προεστῶτας,
8.355Demokritos duyulur şeylerin bütün varlığını sarsmış, Epikuros her duyulur şeyin sağlam olduğunu söylemiş, Stoacı Zenon ise bir ayrım yapmıştır; öyle ki öncüller duyulursa tartışmalıdır. Düşünülürseler de durum aynıdır; çünkü bunlar hakkında da hem gündelik hayatta hem felsefede, kimi bir şeyi kimi başka bir şeyi benimsediğinden pek büyük bir çatışma görmek mümkündür.
εἴγε Δημόκριτος μὲν πᾶσαν αἰσθητὴν ὕπαρξιν κεκίνηκεν, Ἐπίκουρος δὲ πᾶν αἰσθητὸν βέβαιον ἔλεξεν εἶναι, ὁ δὲ Στωικὸς Ζήνων (fr. 63 Arn.) διαιρέσει ἐχρήσατο, ὥστ’ ἐὰν ᾖ αἰσθητὰ τὰ λήμματα, διάφωνά ἐστιν. ὡσαύτως δὲ κἂν νοητὰ τυγχάνῃ· καὶ γὰρ περὶ τούτων, τοῦτο μὲν ἐν τῷ βίῳ, τοῦτο δὲ ἐν φιλοσοφίᾳ, πλείστην πάρεστιν ἰδεῖν μάχην, ἄλλοις ἄλλων ἀρεσκομένων.
8.356Sonra, söylenenlere ek olarak, düşünülür her şey sağlamlığının ilkesini ve kaynağını histen alıyorsa ve his yoluyla bilinenler, akıl yürüterek gösterdiğimiz gibi, tartışmalıysa, düşünülür şeylerin de öyle olması zorunludur. Böylece ispatın öncülleri, hangi kısımdan olurlarsa olsunlar, güvenilmez ve sağlam olmayan şeylerdir. Bu yüzden ispat da güvenilir değildir.
εἶτα πρὸς τοῖς λεχθεῖσιν, εἰ πᾶν νοητὸν τὴν ἀρχὴν ἔχει καὶ πηγὴν τῆς βεβαιώσεως ἐξ αἰσθήσεως, τὰ δὲ δι’ αἰσθήσεως γνωριζόμενα, ὡς ἐπελογισάμεθα, διάφωνά ἐστιν, ἀνάγκη καὶ τὰ νοητὰ τοιαῦτα τυγχάνειν, ὥστε καὶ τὰ λήμματα τῆς ἀποδείξεως, ἐξ ὁποτέρας ἂν ᾖ μοίρας, ἄπιστά ἐστι καὶ ἀβέβαια. διὰ δὲ τοῦτο καὶ ἡ ἀπόδειξις οὐ πιστή.
8.357Daha genel söylemek gerekirse: Öncüller görünen şeylerdir; görünenlerin gerçekten var olup olmadığı ise araştırılmaktadır; araştırılan şeyler de doğrudan öncül olamaz, bir şeyle sağlamlaştırılmaları gerekir. O hâlde görünen bir şeyin, göründüğü gibi gerçekten var olduğunu neyle ortaya koyabiliriz?
Καὶ ἵνα καθολικώτερον εἴπωμεν, τὰ λήμματα φαινόμενά ἐστι, τὰ δὲ φαινόμενα ἐζήτηται εἰ ὑπόκειται, τὰ δὲ ζητούμενα οὐκ αὐτόθεν ἐστὶ λήμματα, ἀλλὰ ὀφείλει διὰ τινος βεβαιωθῆναι. τὸ οὖν φαινόμενον, <ὄτι>, ὁποῖον φαίνεται, καὶ ὑπόκειται, διὰ τίνος ἔχομεν παραστῆσαι;
8.358Ya açık olmayan bir şeyle ya da görünen bir şeyle. Açık olmayan bir şeyle ortaya koymak saçmadır; çünkü açık olmayan, bir şeyi açığa çıkarabilmekten o kadar uzaktır ki, tersine kendisi onu ortaya koyacak bir şeye muhtaçtır.
ἢ γὰρ δι’ ἀδήλου πράγματος πάντως ἤ διὰ φαινομένου. ἀλλὰ τὸ μὲν δι’ ἀδήλου ἄτοπον· τοσοῦτον γὰρ ἀπέχει τὸ ἄδηλον τοῦ δύνασθαί τι ἐκκαλύπτειν ὧς καὶ ἀνάπαλιν αὐτὸ δεῖσθαι τοῦ παραστήσοντος.
8.359Görünen bir şeyle ortaya koymak ise çok daha saçmadır; çünkü araştırılan tam da odur ve araştırılan hiçbir şey kendi kendini sağlamlaştıramaz. Öyleyse görünenleri, ispatı da bu sayede güvenilir kılacak biçimde kurmak imkânsızdır.
διὰ φαινομένου δὲ πολλῷ ἀτοπώτερον· αὐτὸ γὰρ τοῦτό ἐστι τὸ ζητούμενον, καὶ οὐδὲν τῶν ζητουμένων ἑαυτοῦ βεβαιωτικόν. ἀμήχανον ἄρα τὰ φαινόμενα καταστήσασθαι, ἴνα καὶ τὴν ἀπόδειξιν οὕτως ἔχωμεν πιστήν.
8.360Ama, der dogmatikler, görünenleri her hâlükârda kabul etmek gerekir: Önce, onlardan daha güvenilir bir şeyimiz olmadığı için; sonra, onları sarsan argüman kendi kendini çürüttüğü için. Çünkü o argüman görünenleri ya yalnızca bir beyanla, ya görünen şeylerle ya da görünmeyen şeylerle ortadan kaldırır. Yalnızca bir beyanla kaldırıyorsa güvenilmezdir; çünkü karşıt beyanı ortaya koymak kolaydır.
ἀλλὰ τὰ φαινόμενα, φασὶν οἱ δογματικοί, πάντως δεῖ τιθέναι, πρῶτον ὅτι οὐδὲν ἔχομεν πιστότερον αὐτῶν, εἷθ’ ὅτι ὁ κινῶν αὐτὰ λόγος αὐτὸς ὑφ’ ἑαυτοῦ περιτρέπεται. ἤτοι γὰρ φάσει μόνον χρώμενος ταῦτα ἀναιρεῖ ἢ φαινομένοις ἢ μὴ φαινομένοις. ἀλλὰ φάσει μὲν χρώμενος ἄπιστός ἐστιν· ῥᾴδιον γὰρ τὴν ἀντικειμένην ἐκθέσθαι φάσιν.
8.361Görünmeyen şeylerle kaldırıyorsa, görünenleri görünmeyenlerle devirmeye kalktığı için yine güvenilmezdir. Görünenleri görünen şeylerle sarsıyorsa, mutlaka onları güvenilir saymaktadır; böylece görünenler doğrudan güvenilir olacaktır.
εἰ δὲ μὴ φαινομένοις, πάλιν ἄπιστος θέλων διὰ μὴ φαινομένων τὰ φαινόμενα περιτρέπειν. εἰ δὲ φαινομένοις κινεῖ τὰ φαινόμενα, πάντως πιστοῖς, καὶ οὕτως αὐτ’ ὅθεν ἔσται τὰ φαινόμενα πιστά.
8.362Öyle ki argüman onların aleyhine de işler. Biz ise görünenlerin, duyulur da olsalar düşünülür de olsalar, hem filozoflar arasında hem gündelik hayatta pek büyük bir çatışmayla dolu olduğunu daha önce akıl yürüterek gösterdik. Şimdilik ortaya konan ayrıma karşı şunu söylemek gerekir: Görünenleri ne bir beyanla ne de görünmeyen şeylerle sarsıyoruz; onları birbirleriyle karşılaştırarak sarsıyoruz. Duyulur şeylerin duyulur şeylerle, düşünülür şeylerin düşünülür şeylerle, karşılıklı olarak da birinin ötekiyle uyuştuğu görülseydi, belki onların göründükleri gibi olduklarını kabul ederdik;
ὥστε ὁ λόγος καὶ κατ’ αὐτῶν χωρεῖ. ἡμεῖς δὲ ὅτι <μὲν> τὰ φαινόμενα, εἴτε αἰσθητὰ εἴη εἴτε νοητά, πλείστης γέμει μάχης τῆς τε παρὰ φιλοσόφοις καὶ τῆς παρὰ τῷ βίῳ, πρότερον (§ 355) ἐπελογισάμεθα· τὸ δὲ νῦν ἔχον πρὸς τὴν ἐκκειμένην διαστολὴν ἐκεῖνο ῥητέον, ὅτι οὔτε φάσει χρώμενοι κινοῦμεν τὰ φαινόμενα οὔτε μὴ φαινομένοις, συγκρίνοντες δὲ αὐτὰ αὑτοῖς. εἰ μὲν γὰρ σύμφωνα εὑρίσκετο τὰ αἰσθητὰ τοῖς αἰσθητοῖς καὶ τὰ νοητὰ τοῖς νοητοῖς καὶ ἐναλλάξ, ἴσως ἂν παρεχωροῦμεν αὐτὰ τοιαῦτα τυγχάνειν ὁποῖα φαίνεται·
8.363ama karşılaştırmada, birinin ötekini dışarı attığı, karara bağlanamaz bir çatışma buluyoruz. Bu çatışma yüzünden hepsini kabul edemeyiz; karşıt tarafların eşit güçte olması yüzünden bir kısmını da kabul edemeyiz; görünmekten daha güvenilir bir şeyimiz olmadığı için hepsini dışarı da atamayız. Böylece yargıyı askıya almaya vardık.
νῦν δὲ ἐν τῇ συγκρίσει ἀνεπίκριτον εὑρίσκοντες μάχην, καθ’ ἣν τὰ ἕτερα ὑπὸ τῶν ἑτέρων ἐκβάλλεται, τῷ μήτε πάντα θεῖναι δύνασθαι διὰ τὴν τοιαύτην μάχην μήτε τινὰ διὰ τὴν τῶν ἀντικειμένων ἰσοσθένειαν, μήτε πάντ’ ἐκβαλεῖν διὰ τὸ μηδὲν ἔχειν τοῦ φαίνεσθαι πιστότερον, ἐπὶ τὸ ἐπέχειν κατηντήσαμεν.
8.364Ama güvenilirliğini görünenlerden alan argümanın, onları sarsarken kendini de onlarla birlikte dışarı attığı söylenecektir. Bu, araştırılan şeyi oldubittiye getirenlerin sözüdür. Çünkü argüman görünenlerle sağlamlaşmaz; görünenler argümanla güç kazanır.
ἀλλ’ ὁ λόγος ἐκ τῶν φαινομένων τὴν πίστιν λαμβάνων ἐν τῷ ταῦτα κινεῖν καὶ ἑαυτὸν συνεκβάλλει. ὅπερ ἦν συναρπαζόντων τὸ ζητούμενον ἀνδρῶν. οὐ γὰρ ὁ λόγος ἐκ τῶν φαινομένων βεβαιοῦται, ἀλλὰ τὰ φαινόμενα ἐκ τοῦ λόγου κρατύνεται.
8.365Bu da yerindedir: Görünenler tartışmalıysa (kimi onların gerçekten var olduğunu söyler, kimi asla var olmadıklarını), argümanla kurulmaları gerekir. Buna tanıklık edenler de başka görüşten olanlardan başkası değildir <…>, görünenlerin doğru olduğunu ise argümanla ispat etmek. Ayrıca görünenlere inanmak gerektiğini <…>
καὶ εἰκότως· εἰ γὰρ διάφωνά ἐστι έστι (τινῶν μὲν λεγόντων αὐτὰ ὑποκεῖσθαι, τινῶν δὲ μηδαμῶς), ἐκ τοῦ λόγου ὀφείλει κατασταθῆναι. τούτου τε μάρτυρές εἰσιν οὐκ ἄλλοι τινὲς ἢ οἱ ἑτερόδοξοι, <.....> λόγῳ δ’ ἀποδεῖξαι ὅτι ἀληθῆ ἐστι τὰ φαινόμενα. καὶ ἄλλως τὸ ὅτι τοῖς φαινομένοις δεῖ πιστεύειν <....>; <....> ;
8.366Öyleyse görünenler argümandan değil, argüman görünenlerden daha sağlamdır; çünkü hem kendini hem onları güvenilir kılan odur.
İspatın öncülleri açık değilse, sonucu da açık değilse ve açık olmayan şeylerden oluşan şey de yine açık değilse, ispat açık olmayan bir şeydir ve güvenilirliğini ortaya koyacak bir şeye muhtaçtır; bu ise bir ispata yakışmaz.
οὐκ ἄρα τὰ φαινόμενα τοῦ λόγου ἀλλ’ ὁ λόγος τῶν φαινομένων βεβαιότερός ἐστιν, ὅ γε καἰ ἑαυτὸν κἀκεῖνα πιστούμενος. Εἰ δὴ τὰ λήμματα τῆς ἀποδείξεως ἐστιν ἄδηλα, ἄδηλος δὲ καὶ ἡ ἐπιφορά, τὸ δὲ ἐξ ἀδήλων συνεστὼς πάλιν ἄδηλον, ἡ ἀπόδειξίς ἐστιν ἄδηλος καὶ ἐπιζητεῖ τὸ παραστῆσον αὐτῆς τὴν πίστιν, ὅπερ οὐκ ἔστιν ἀποδείξεως.
8.367Ama, derler, her şeyin ispatını istememek, bazı şeyleri varsayım olarak da almak gerekir; çünkü kendiliğinden güvenilir bir şey kabul edilmezse argümanımız ilerleyemez. Önce biz de şunu söyleyeceğiz: Onların kurgudan ibaret dogmatik söylevlerinin ilerlemesi zorunlu değildir. Sonra, nereye ilerleyecekler ki?
Ἀλλ’ οὐ δεῖ, φασί (Stoic. fr. II 167 Arn.), πάντων ἀπόδειξιν αἰτεῖν, τινὰ δὲ καὶ ἐξ ὑποθέσεως λαμβάνειν, ἐπεὶ οὐ δυνήσεται προβαίνειν ἡμῖν ὁ λόγος, ἐὰν μὴ δοθῇ τι πιστὸν ἐξ αὑτοῦ τυγχάνειν. ἀλλὰ πρῶτον <μὲν> καὶ ἡμεῖς ἐροῦμεν, ὅτι οὐκ ἐστιν ἀναγκαῖον τὰς ἐκείνων δογματολογίας προβαίνειν, πλασματώδεις ὑπαρχούσας. εἶτα καὶ ποῖ προβήσονται;
8.368Görünenler yalnızca göründüklerini ortaya koyduklarına, gerçekten var olduklarını öğretmeye ise güçleri yetmediğine göre, ispatın öncüllerinin de sonucunun da göründüğü kabul edilsin. Ama böylece araştırılan sonuç çıkmayacak, hakikat de ortaya konmayacaktır; çünkü yalnızca çıplak bir beyanda ve kendi etkilenimimizde kalırız. Bir şeyin yalnızca görünmekle kalmayıp gerçekten de var olduğunu ortaya koymaya kalkmak ise, ihtiyaç için gerekli olanla yetinmeyip mümkün olanı da oldubittiye getirmeye hevesli adamların işidir.
τῶν γὰρ φαινομένων αὐτὸ μόνον παριστάντων ὅτι φαίνεται, τὸ δ’ ὅτι καὶ ὑπόκειται μηκέτι προσισχυόντων διδάσκειν, τιθέσθω καὶ τὰ λήμματα τῆς ἀποδείξεως ὅτι φαίνεται, καὶ ἡ ἐπιφορὰ ὁμοίως. ὧδε δὲ οὐ συναχθήσεται τὸ ζητούμενον καὶ οὐ παραχθήσεται ἡ ἀλήθεια, μενόντων ἡμῶν ἐπὶ ψιλῆς φάσεως καὶ τοῦ οἰκείου πάθους. τὸ δ’ ὅτι οὐ μόνον φαίνεται, ἀλλὰ καὶ ὑπόκειται θέλειν παριστᾶν ἀνδρῶν ἐστι μὴ τῷ ἀναγκαίῳ πρὸς τὴν χρείαν ἀρκουμένων, ἀλλὰ καὶ τὸ δυνατὸν συναρπάζειν ἐσπουδακότων.
8.369Genel olarak, dogmatikler yalnızca ispatın değil, neredeyse bütün felsefenin bir varsayımdan yola çıkarak ilerlemesini uygun gördükleri için, bir şeyi varsayım olarak alanlara karşı elimizden geldiğince birkaç şey söylemeye çalışacağız.
Καθόλου τε ἐπεὶ οὐχ ἡ ἀπόδειξις μόνον ἐξ ὑποθέσεως προκόπτειν ἀξιοῦται τοῖς δογματικοῖς, ἀλλὰ καὶ ὅλη σχεδὸν ἡ φιλοσοφία, πειρασόμεθα κατὰ τὸ δυνατὸν ὀλίγα διεξελθεῖν πρὸς τοὺς ἐξ ὑποθέσεως τι λαμβάνοντας.
8.370Varsayım olarak aldıklarını söyledikleri bu şeyler, varsayım olarak alındıkları için güvenilirse, bunların zıtları da varsayım olarak alındığında güvenilir görünecektir; böylece birbiriyle çatışan şeyleri kabul etmiş olacağız. Yok eğer bunlarda, yani zıtlarda varsayım güven sağlamak için zayıfsa, öbürlerinde de zayıf olacaktır; öyle ki yine hiçbirini varsayamayacağız.
ταῦτα γὰρ ἅ φασιν ἐξ ὑποθέσεως λαμβάνειν, εἰ μὲν πιστά ἐστι διὰ τὸ ἐξ ὑποθέσεως εἰλῆφθαι, πιστὰ φανήσεται καὶ τἀναντία τούτοις ἐξ ὑποθέσεως ληφθέντα, καὶ ταύτῃ θήσομεν τὰ μαχόμενα· εἰ δὲ ἐπὶ τούτων, φημὶ δὲ τῶν ἐναντίων, πρὸς πίστιν ἡ ὑπόθεσις ἀσθενής, <ἀσθενὴς> καὶ ἐπ’ ἐκείνων γενήσεται, ὥστε οὐδέτερα πάλιν ὑποθησόμεθα.
8.371Bir de, birinin varsaydığı şey ya doğrudur ve onun varsaydığı gibidir ya da yanlıştır. Doğruysa, onu varsayan kendine haksızlık eder: Onu istemeye gerek duymadan doğrudan doğru olarak alabilecekken, kuşkuyla dolu bir şeye, varsayıma sığınır ve zaten doğru olanı varsayım olarak ister. Yanlışsa, varsayıma başvuran artık kendine değil, şeylerin tabiatına haksızlık eder; çünkü var olmayanın kendisine doğrudan var olan diye bağışlanmasını ister ve yanlışı zorla doğru diye almaya kalkar.
τοῦτό τε ὃ ὑποτίθεταί τις, ἤτοι ἀληθές ἐστι καὶ τοιοῦτον οἶον αὐτὸ ὑποτίθεται, ἢ ψεῦδος. καὶ εἰ μὲν ἀληθές, ἑαυτὸν ἀδικεῖ ὁ ὑποτιθέμενος τοῦτο, εἴγε δυνάμενος αὐτὸ μὴ αἰτεῖσθαι, ἀλλ’ αὐτόθεν λαμβάνειν ὧς ἀληθὲς εἰς πρᾶ- γμα συμφεύγει ὑποψίας πλῆρες, εἰς τὴν ὑπόθεσιν, αἰτούμενος τὸ αὐτόθεν ἀληθές. εἰ δὲ ψεῦδός ἐστιν, οὐκέτι αὑτόν, ἀλλὰ τὴν φύσιν τῶν πραγμάτων ἀδικεῖ ὁ τῇ ὑποθέσει χρώμενος, τὸ μὴ ὂν ἀξιῶν αὐτῷ αὐτόθεν συγχωρηθῆναι ὧς ὄν, καὶ τὸ ψεῦδος βιαζόμενος λαμβάνειν ὧς ἀληθές.
8.372Üstelik biri, varsayım olarak alınan şeylerden çıkan her şeyin sağlam olduğunu ileri sürerse, bütün felsefi araştırmayı altüst eder. Hemen üçün dört olduğunu varsayar ve buradan çıkan sonuç olarak altının sekiz olduğunu çıkarırız; bu da, yani altının sekiz olması da doğru olacaktır <…>.
καὶ μὴν εἴπερ πᾶν τὸ ἀκολουθοῦν τοῖς ἐξ ὑποδέσεως ληφθεῖσιν ἀξιοῖ τις βέβαιον εἶναι, ὅλην συγχέει τὴν φιλόσοφον ζήτησιν. εὐθέως γὰρ ὑποθησόμεθα τὰ τρία τέσσαρα εἷναι, καὶ συνάξομεν ὧς ἀκολουθοῦν τὸ τὰ ὲξ ὀκτὼ ὑπάρχειν ἔσται δὲ τοῦτο ἀληθές (τὸ τὰ ὀκτὼ ὑπάρχειν) <....>.
8.373Bize böyle bir şeyin saçma olduğunu söylerlerse (çünkü kendisinden çıkan şeyin de kabul edilebilmesi için varsayılan şeyin sağlam olması gerekir), bizden de şunu işitecekler: Hiçbir şeyin doğrudan alınmasını kabul etmiyor, konan her şeyin titizlikle konmasını istiyoruz.
εἰ δὲ λέγοιεν πρὸς ἡμᾶς, ὅτι ἄτοπόν ἐστι τὸ τοιοῦτο δεῖ γὰρ βέβαιον εἶναι τὸ ὑποτεθέν, ἵνα συνομολογηθῇ καὶ τὸ ἀκολουθοῦν τούτῳ), καὶ τὸ παρ’ ἡμῶν ἀκούσονται, [τὸ] μηδὲν αὐτόθεν ἀξιούντων λαμβάνειν, πᾶν δὲ τὸ τιθέμενον μετ’ ἀκριβείας τίθεσθαι.
8.374Buna ek olarak, varsayılan şey varsayıldığı ölçüde sağlam ve güvenceliyse, dogmatik felsefe yapanlar açık olmayanı çıkardıkları şeyleri değil, açık olmayanın kendisini varsaysınlar; yani ispatın öncüllerini değil, sonucunu. Ama bunu on bin kez varsaysalar da, açık olmayışı ve hakkındaki araştırma yüzünden güvenilir olmaz. Öyleyse açıktır ki ispatın öncüllerini ispatsız kabul ettirmeye çalışsalar da güven sağlama yolunda bir şey başaramazlar; çünkü bunlar da tartışmalı şeylerdir.
πρὸς τούτοις, εἰ τὸ ὑποτιθέμενον, ᾗ ὑποτίθεται, βέβαιόν ἐστι καὶ ἀσφαλές, μὴ ταῦτα ὑποτιθέσθωσαν οἱ δογματικῶς φιλοσοφοῦντες τὰ ἐξ ὧν συνάγουσι τὸ ἄδηλον, ἀλλ’ αὐτὸ τὸ ἄδηλον, τουτέστι μὴ τὰ λήμματα τῆς ἀποδείξεως, ἀλλὰ τὴν ἐπιφοράν. ἀλλὰ κἂν μυριάκις τοῦθ’ ὑποθῶνται, οὐκ ἔστι πιστὸν διὰ τὴν ἀδηλότητα καὶ τὴν περὶ αὐτοῦ ζήτησιν. φανερὸν δήπουθεν ὅτι, οὐδὲ ἐὰν τὰ λήμματα Γῆς ἀποδείξεως δίχα ἀποδείξεως αἰτήσωνται, ἀνύουσί τι πρὸς πίστιν διὰ τὸ καὶ ταῦτα τῶν ἀμφισβητησίμων ὑπάρχειν.
8.375Evet, ama karşılık olarak şunu söylemeyi âdet edinmişlerdir: Varsayımın sağlam olduğunun güvencesi, varsayım olarak alınan şeylerden çıkarılan sonucun doğru bulunmasıdır; çünkü bunlardan çıkan şey sağlamsa, kendilerinden çıktığı şeyler de doğru ve tartışmasızdır. Peki, diyecektir biri, varsayım olarak alınan şeyden çıkanın doğru olduğunu
Νὴ Δία, ἀλλ’ εἰώθασιν ὑποτυγχάνοντες λέγειν, ὅτι πίστις ἐστὶ τοῦ ἐρρῶσθαι τὴν ὑπόθεσιν τὸ ἀληθὲς εὑρίσκεσθαι ἐκεῖνο τὸ τοῖς ἐξ ὑποθέσεως ληφθεῖσιν ἐπιφερόμενον· εἰ γὰρ τὸ τούτοις ἀκολουθοῦν ἐστὶν ὑγιές, κἀκεῖνα οἷς ἀκολουθεῖ ἀληθῆ καὶ ἀναμφίλεκτα καθέστηκεν. καὶ πόθεν ἔχομεν, ἐρεῖ τις,
8.376nereden gösterebiliriz? Kendisinden mi, yoksa kendisini izlediği öncüllerden mi? Kendisinden olamaz; çünkü açık değildir. Öncüllerden mi? Öyle de olamaz; çünkü çatışma onlar hakkındadır ve önce onların kurulması gerekir.
δεῖξαι ὅτι τὸ ἀκολουθοῦν τῷ ἐξ ὑποθέσεως ληφθέντι ἀληθές ἐστιν; ἀρά γε ἐξ αὐτοῦ ἢ ἐκ τῶν λημμάτων οἷς ἀκολουθεῖ; θεῖ; ἀλλ’ ἐξ αὐτοῦ μὲν οὐκ ἂν εἴη· ἄδηλον γάρ ἐστιν. ἐκ δὲ τῶν λημμάτων; οὐδ’ οὕτως· περὶ γὰρ τούτων ἐστὶν ἡ μάχη, καὶ δεῖ αὐτὰ πρότερον κατασταθῆναι.
8.377Bununla birlikte, varsayım olarak alınan şeylerden çıkanın doğru olduğunu kabul edelim; ama bundan ötürü varsayım olarak alınan şeyler de doğru olmayacaktır. Onlara göre doğrudan yalnızca doğru çıksaydı, argüman ilerlerdi; varsayım olarak alınandan çıkan doğru olduğu için varsayım olarak alınan da doğru olurdu.
οὐ μὴν ἀλλ’ ἔστω γε καὶ τὸ ἀκολουθοῦν τοῖς ἐξ ὑποθέσεως ληφθεῖσιν ἀληθές· οὐ μὴν παρὰ τοῦτο καὶ τὰ ἐξ ὑποθέσεως ληφθέντα γενήσεται ἀληθῆ. εἰ μὲν γὰρ μόνον κατ’ αὐτοὺς τῷ ἀληθεῖ εἴπετο ἀληθές, θές, προύβαινεν <ἂν> ὁ λόγος, ὧς τοῦ ἀκολουθοῦντος τῷ ἐξ ὑποθέσεως ληφθέντι ὄντος ἀληθοῦς γίνεσθαι τὸ ἐξ ὑποθέσεως ληφθὲν ἀληθές·
8.378Ama yanlıştan yanlışın, yanlıştan doğrunun da çıktığını söyledikleri için, sonuç doğruysa öncülün de zorunlu olarak doğru olacağı söylenemez; sonuç doğruyken öncülün yanlış olması mümkündür.
Deyim yerindeyse yol üstünde ve laf arasında, ispatın bir varsayımdan yola çıkmaması gerektiği hakkında bu kadarı söylenmiş olsun.
νῦν δὲ ἐπεὶ καὶ ψεύδει ψεῦδός φασιν ἀκολουθεῖν καὶ ψεύδει ἀληθές, οὐ κατ’ ἀνάγκην, εἰ τὸ λῆγόν ἐστιν ἀληθές, καὶ τὸ ἡγούμενον ἔσται ἀληθές, ἀλλ’ ἐνδέχεται τοῦ λήγοντος ἀληθοῦς ὄντος τὸ ἡγούμενον ὑπάρχειν ψεῦδος. Οδοῦ μὲν οὖν πάρεργον, ὥς φασι, καὶ παρενθήκης τοσαῦτα εἰρήσθω περὶ τοῦ μὴ δεῖν ἐξ ὑποθέσεως κατάρχεσθαι τὴν ἀπόδειξιν·
8.379Sırada, ispatın karşılıklı dayanma kipine de düştüğünü göstermek var; bu daha da büyük bir çıkmazdır. İspatın açık olmayan şeylerden olduğunu önceden ortaya koymuştuk. Her açık olmayan şey değerlendirilmeye muhtaçtır; değerlendirilmeye muhtaç olan da sağlam olup olmadığını ortaya koyacak bir ölçüte ihtiyaç duyar. Nasıl ki ölçülmesi gereken şey ölçüsüz ölçülemez, cetvelle doğruluğu sınanan her şey de cetvelsiz sınanamazsa, yargılanan şey de ölçütsüz sınanamaz.
ἀκολούθως δ’ ὑποδεικτέον, ὅτι καὶ εἰς τὸν δι’ ἀλλήλων τρόπον ἐμπέπτωκεν, ὅ ἐστιν ἀπορώτερον. ὅτι μὲν γὰρ τῶν ἀδήλων ἐστὶν ἡ ἀπόδειξις προκατεστησάμεθα, πᾶν δὲ ἄδηλον ἐπικρίσεως δεῖται, τὸ δὲ ἐπικρίσεως δεόμενον κριτηρίου χρῄζει τοῦ παραστήσοντος, εἴτε ὑγιές ἐστιν εἴτε μὴ τοιοῦτον· ὥσπερ γὰρ τὸ μετρηθῆναι ὀφεῖλον οὐ χωρὶς μέτρου μετρεῖσθαι πέφυκε καὶ πᾶν τὸ κανονιζόμενον οὐ χωρὶς κανόνος κανονίζεται, οὕτω καὶ τὸ κρινόμενον οὐ χωρὶς κριτηρίου δοκιμάζεται.
8.380Ölçütün var olup olmadığı da araştırıldığına göre (kimi hiçbir ölçüt olmadığını, kimi olduğunu söylemiş, kimi de bu konuda yargıyı askıya almıştır), ölçütün var olduğunun da bir ispatla ispat edilmesi gerekecektir. Ama ispatı güvenilir kılabilmek için yine ölçüte dönmek gerekecek; böylece ne ispatı ölçütten önce güvenilir, ne de ölçütü ispattan önce sağlam olarak elde edebildiğimizden, ikisi hakkında da yargıyı askıya almayı kabul etmemiz gerekecektir.
ἐπεὶ οὖν καὶ τὸ εἰ ἔστι κριτήριον ἐζήτηται, τῶν μὲν μηδὲν εἶναι φαμένων, τῶν δὲ εἶναι, τῶν δὲ ἐν ἐποχῇ τοῦτο φυλαξάντων, πάλιν δεήσει τὸ ὅτι ἔστι κριτήριον ἀποδειχθῆναι διά τινος ἀποδείξεως. ἀλλὰ δὴ ἴν ἔχωμεν τὴν ἀπόδειξιν πιστήν, ἀναστρέφειν ἐπὶ τὸ κριτήριον δεήσει, καὶ οὕτω, μήτε ταύτην πρὸ ἐκείνου ἔχοντας πίστ’ ἢν μήτε ἐκεῖνο πρὸ ταύτης βέβαιον, ὁμολογεῖν τὴν περὶ ἀμφοτέρων ἐποχήν.
8.381Söylenenlere ek olarak, ispatı kavramından yola çıkarak da sarsmak mümkün olacaktır. Gerçi düşünülebilse bile bu, onun mutlaka var olduğunu göstermezdi; çünkü dediğim gibi, düşünülebilen ama hiçbir varlıktan payı olmayan birçok şey vardır. Ama ispatın kavramı bile imkânsız bulununca, varlığına dair umut da tartışmasız biçimde kesilir.
Ἐνέσται οὖν σὺν τοῖς εἰρημένοις κὰκ τῆς ἐπινοίας κινεῖν τὴν ἀπόδειξιν. καίτοι εἰ ἐπενοεῖτο, οὐ πάντως ἂν ὑπῆρχεν· πολλὰ γὰρ ἔστιν ἅπερ ἐπινοεῖται μέν, ὡς ἔφην (§ οὐ μετέχει δέ τινος ὑπάρξεως. νῦν δὲ ὅταν καὶ ἡ ἐπίνοια εὑρίσκηται ἀδύνατος ἡ τῆς ἀποδείξεως, ἀναμφιλέκτως καὶ ἡ τῆς ὑπάρξεως ἐλπὶς ἀποκόπτεται.
8.382İki tür ispat olduğuna göre, yani genel ve özel ispat, genel ispatın doğrudan düşünülemez olduğunu göreceğiz; çünkü hiçbirimiz genel bir ispat bilmeyiz, onunla bir şey ortaya koyabilmiş de değilizdir.
δυεῖν οὖν οὐσῶν ἀποδείξεων, τῆς τε γενικῆς καὶ τῆς εἰδικῆς, τὴν μὲν γενικὴν αὐτόθεν εὑρήσομεν ἀνεπινόητον· οὐδεὶς γὰρ ἡμῶν οἶδε γενικὴν ἀπόδειξιν, οὐδὲ διὰ ταύτης πώποτέ τι δεδύνηται παραστῆσαι.
8.383Ayrıca böyle bir ispatın öncülleri ve sonucu olup olmadığını sormak yerinde olur. Yoksa, her ispatın düşünülmesi kendi öncülleri ve sonucu olmadan gerçekleşmediğine göre, nasıl hâlâ bir ispat olarak düşünülebilir? Her ikisi de, yani hem öncülleri hem sonucu varsa, özel bir ispattır;
καὶ ἄλλως ἄξιον πυθέσθαι, πότερον λήμματα ἔχει καὶ ἐπιφορὰν ἡ τοιαύτη ἀπόδειξις ἢ οὐκ ἔχει. καὶ εἰ μὲν οὐκ ἔχει, πῶς ἔτι δύναται νοηθῆναι ἀπόδειξις, εἴγε ἡ πάσης ἀποδείξεως νόησις οὐ χωρὶς τῶν αὐτῆς λημμάτων καὶ τῆς ἐπιφορᾶς συνίσταται; εἰ δὲ ἔχει ἑκάτερα, τουτέστι τὰ λήμματα καὶ τὴν ἐπιφοράν, εἰδική τίς ἐστιν ἀπόδειξις·
8.384çünkü ispat edilen her şey de ispat eden her şey de tikel şeylerdense, ispatın da özel ispatlardan biri olması zorunludur. Oysa sözümüz özel ispat hakkında değil, genel ispat hakkındaydı; öyleyse genel ispat düşünülemez. Özel ispat da düşünülemez.
εἰ γὰρ πᾶν τὸ ἀποδεικνύμενον καὶ πᾶν τὸ ἀποδεικνύον τῶν ἐπὶ μέρους ἐστίν, ἀνάγκη καὶ τὴν ἀπόδειξιν μίαν εἷναι τῶν εἰδικῶν. ἦν δέ γε ἡμῖν ὁ λόγος οὐ περὶ τῆς εἰδικῆς, ἀλλὰ περὶ τῆς γενικῆς· οὐκ ἄρα ἐπινοεῖται ἡ γενικὴ ἀπόδειξις. καὶ μὴν οὐδέ γε ἡ εἰδική.
8.385Çünkü dogmatiklere göre ispat, bazı görünen şeyler aracılığıyla, sonuç çıkarma yoluyla açık olmayan bir şeyi açığa çıkaran bir argümandı. O hâlde ya bütün yapı, yani öncüllerden ve sonuçtan oluştuğu düşünülen bütün ispattı, ya da yalnızca öncüller ispattır, sonuç ise ispat edilen şeydir. Bunlardan hangisini söylerlerse söylesinler, ispat kavramı sarsılır.
ἐλέγετο γὰρ τοῖς δογματικοῖς ἡ ἀπόδειξις λόγος εἶναι κατὰ συναγωγὴν διά τινων φαινομένων ἐκκαλύπτων τι ἄδηλον. ἤτοι οὖν τὸ πᾶν σύστημα, τουτέστι τὸ ἐκ τῶν λημμάτων καὶ τῆς ἐπιφορᾶς νοούμενον, ἀπόδειξις ἦν, ἢ τὰ μὲν λήμματα μόνον ἐστὶν ἀπόδειξίς, ἡ δὲ ἐπιφορὰ τὸ ἀποδεικνύμενον. ὁπότερον δ’ ἂν εἴπωσι τούτων, σαλεύεται ἡ τῆς ἀποδείξεως ἐπίνοια.
8.386Öncüllerden ve sonuçtan oluşan bileşik bütün ispatsa, açık olmayan bir şey içeren ispatın kendisinin de doğrudan açık olmayan bir şey olması, böyle olunca da bir ispata muhtaç olması gerekir; bu ise saçmadır. Öyleyse ispatı ne açık olmayan ne de ispata muhtaç bir şey olarak düşündüğümüze göre, öncüllerden ve sonuçtan oluşan bütün ispat olamaz.
εἰ μὲν γὰρ τὸ σύνθετον ἔκ τε τῶν λημμάτων καὶ τῆς ἐπιφορᾶς ἐστιν ἀπόδειξις, ἀνάγκη ἄδηλόν τι περιέχουσαν τὴν ἀπόδειξιν εὐθὺς ἄδηλον εἷναι, τοιαύτην δὲ καθεστηκυῖαν δεῖσθαί τινος ἀποδείξεως, ὅπερ ἄτοπον. τοίνυν οὐκ ἂν εἴη τὸ ἐκ τῶν λημμάτων καὶ τῆς ἐπιφορᾶς συνεστὼς ἀπόδειξις, εἴγε οὔτε ἄδηλον οὔτε ἀποδείξεως δεομένην νοοῦμεν τὴν ἀπόδειξιν.
8.387Ayrıca ispat göreli şeylerdendir; çünkü kendine yönelmez, kendi sınırları içinde düşünülmez, ispatı olduğu bir şeye sahiptir. Sonuç onun içinde kapsanıyorsa ve her göreli şey, kendisiyle ilişkili olduğu şeyin dışındaysa, sonuç zaten içinde kapsandığı için ispat hiçbir şeyle ilişkili olarak düşünülmüş olmaz.
ἔτι ἡ ἀπόδειξις τῶν πρός τι ἐστίν· οὐ γὰρ εἰς ἑαυτὴν νεύει, οὐδὲ κατὰ περιγραφὴν νενόηται, ἀλλ᾿ ἔχει τι οὗ ἐστιν ἀπόδειξις. εἶ οὖν ἡ ἐπιφορὰ ἐμπεριείληπται αὐτῇ, πᾶν δὲ τὸ πρός τι ἐκτός ἐστιν ἐκείνου τοῦ πρὸς ᾧ λέγεται πρός τι, πρὸς οὐδέν ἐστιν ἡ ἀπόδειξις νοουμένη, ἐπείπερ ἡ ἐπιφορὰ ἐμπεριείχετο αὐτῇ.
8.388Dışarıda, ispatın kendisiyle ilişkili olarak düşünüleceği başka bir sonuç kabul etsek bile, bu durumda iki sonuç olacaktır: biri ispatın içinde kapsanan, ikincisi dışarıda bulunan ve ispatın kendisiyle ilişkili olarak düşünüldüğü sonuç. Bir ispatın iki sonucu olduğunu söylemek ise saçmadır; öyleyse öncüllerden ve sonuçtan oluşan bütün ispat değildir.
ἀλλὰ κἂν ἑτέραν ὑποστησώμεθα ἐπιφορὰν ἐκτός, πρὸς ἣν ἡ ἀπόδειξις νοηθήσεται , δύο γενήσονται ἐπιφοραὶ κατὰ τὸν τόπον, μία μὲν ἡ ἐν τῇ ἀποδείξει περιεχομένη, δευτέρα δὲ ἡ ἐκτός, πρὸς ἣν νοεῖται ἡ ἀπόδειξις. ἄτοπον δέ γε μιᾶς ἀποδείξεως δύο λέγειν ἐπιφοράς· οὐκ ἄρα τὸ ἐκ λημμάτων καὶ ἐπιφορᾶς συνεστώς ἐστιν ἀπόδειξις.
8.389Geriye yalnızca öncüllerden oluşan şeyin ispat olduğunu söylemek kalıyor. Bu ise saflıktı; çünkü bu hiç bir argüman bile değil, eksik ve anlaşılmaz bir şeydir. Aklı başında hiç kimse, “Eğer hareket varsa boşluk vardır; hareket vardır” gibi tek başına duran bir şeyin bir argüman olduğunu ya da bir anlam taşıdığını söylemez.
λείπεται τοίνυν τὸ ἐκ τῶν λημμάτων λέγειν μόνον ἀπόδειξιν εἶναι. ὅπερ ἦν εὔηθες· τοῦτο γὰρ οὐδὲ λόγος ἐστὶ τὴν ἀρχήν, ἀλλὰ πρᾶγμα ἐλλιπὲς καὶ ἀδιανόητον , εἴγε οὐθείς φησι τῶν νοῦν ἐχόντων τὸ τοιοῦτον κατ’ ἰδίαν “εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν· ἀλλὰ μὴν ἔστι κίνησις” ἢ λόγον εἶναι ἢ διάνοιάν τινα σῴζειν.
8.390Öyleyse ne öncüllerden ve sonuçtan oluşan bileşik bütün ne de yalnızca öncüllerden oluşan şey ispat olarak düşünülebiliyorsa, ispat düşünülemez.
εἰ οὖν μήτε τὸ ἐκ τῶν λημμάτων καὶ [τὸ ἐκ] τῆς ἐπιφορᾶς σύνθετον νοεῖται ἀπόδειξις μήτε τὸ ἐκ τῶν λημμάτων μόνον, ἀνεπινόητός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις.
8.391Ayrıca ispat eden ispat ya apaçık olup apaçık bir şeyin ispatıdır, ya açık olmayıp açık olmayan bir şeyin, ya açık olmayıp apaçık bir şeyin, ya da apaçık olup açık olmayan bir şeyin ispatıdır. Göstereceğimiz gibi bunların hiçbiri değildir;
Ἔτι ἡ ἀποδεικνύουσα ἀπόδειξις ἤτοι πρόδηλος οὖσα προδήλου ἐστὶν ἀπόδειξις ἢ ἄδηλος ἀδήλου ἢ ἄδηλος προδήλου ἢ πρόδηλος ἀδήλου· οὐδὲν δὲ τούτων, ὡς παραστήσομεν·
8.392öyleyse ispat diye bir şey yoktur. Apaçık bir ispat apaçık bir şeyin ispatı olamaz; çünkü apaçık olan ispata ihtiyaç duymaz, kendiliğinden bilinir. Açık olmayan bir ispat da açık olmayan bir şeyin ispatı olamaz; çünkü açık olmadığı için kendisi onu ortaya koyacak bir şeye ihtiyaç duyacak, başka bir şeyi ortaya koyamayacaktır.
οὐκ ἄρα ἔστι τι ἀπόδειξις. καὶ δὴ πρόδηλος μὲν προδήλου οὐ δύναται τυγχάνειν ἀπόδειξις, ἐπεὶ τὸ πρόδηλον οὐ χρῄζει ἀποδείξεως, ἀλλ᾿ ἐξ αὐτοῦ γνώριμον καθέστηκεν. ἄδηλος δὲ ἀδήλου πάλιν οὐκ ἂν εἴη ἀπόδειξις, παρόσον αὐτὴ χρείαν ἕξει τοῦ παριστάντος ἄδηλος οὖσα, καὶ οὐχ ἑτέρου τινὸς γενήσεται παραστατική.
8.393Aynı şekilde açık olmayan bir ispat apaçık bir şeyin ispatı da olamaz; çünkü iki çıkmaz birden ortaya çıkar: İspat edilen şey apaçık olduğu için hiçbir ispata ihtiyaç duymayacak, ispat da açık olmadığı için onu kuracak bir şeye muhtaç olacaktır. Öyle ki açık olmayan bir ispat hiçbir zaman apaçık bir şeyin ispatı olamaz.
ὡσαύτως δὲ οὐδὲ ἄδηλος προδήλου. ἀμφότερα γὰρ συνδραμεῖται ἄπορα· τό τε γὰρ ἀποδεικνύμενον οὐ δεήσεταί τινος ἀποδείξεως πρόδηλον ὄν, ἥ τε ἀπόδειξις χρείαν ἕξει τοῦ καταστήσοντος αὐτὴν ἄδηλος οὖσα. ὥστε οὐδὲ ἄδηλος προδήλου γένοιτ’ ἄν ποτε ἀπόδειξις.
8.394Geriye apaçık bir ispatın açık olmayan bir şeyin ispatı olduğunu söylemek kalıyor; bu da çıkmazlardandı. Çünkü ispat kendi sınırları içinde ve mutlak olarak düşünülen şeylerden değil de göreli şeylerdense, göreli şeyler de işaret hakkındaki araştırmada gösterdiğimiz gibi birbirleriyle birlikte kavranıyorsa, birlikte kavranan şeyler de birbirlerinden açığa çıkmayıp kendiliklerinden apaçıksa, ispat açık olmayan bir şeyin apaçık ispatı olamaz; çünkü onunla birlikte kavranan o şey de kendiliğinden algılanır.
λείπεται λέγειν, ὅτι πρόδηλος ἀδήλου, ὃ καὶ αὐτὸ τῶν ἀπόρων ἐτύγχανεν· εἰ γὰρ οὐ τῶν κατὰ περιγραφὴν καὶ ἀπολύτως νοουμένων ἐστὶν ἡ ἀπόδειξις, ἀλλὰ τῶν πρός τι, τὰ δὲ πρός τι, ὧς ἐδείξαμεν ἐν τῇ περὶ σημείου ζητήσει (§ 174), ἀλλήλοις, τὰ δὲ συγκαταλαμβανόμενα οὐκ ἐξ ἀλλήλων ἐκκαλύπτεται, ἀλλ’ ἐξ αὑτῶν ἐστι πρόδηλα, οὐκ ἔσται ἡ ἀπόδειξις πρόδηλος ἀδήλου ἀπόδειξις διὰ τὸ κἀκεῖνο συγκαταλαμβανόμενον αὐτῇ δι’ αὑτοῦ προσπίπτειν.
8.395Öyleyse ispat ne görünen bir şeyin görünen ispatı, ne açık olmayan bir şeyin açık olmayan ispatı, ne görünen bir şeyin açık olmayan ispatı, ne de açık olmayan bir şeyin görünen ispatıysa ve bunların dışında bir şık yoksa, hiçbir ispatın var olmadığını söylemek gerekir.
εἰ οὖν μήτε ὧς φαινόμενον φαινομένου ἐστὶν ἀπόδειξις μήτε ὧς ἄδηλον ἀδήλου μήτε ὧς ἄδηλον φαινομένου μήτε ὡς φαινόμενον ἀδήλου, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἔστι, λεκτέον μηδὲν εἶναι ἀπόδειξιν.
8.396Söylenenlerin ardından, ispat kiplerini en büyük titizlikle işlemiş görünenler Stoacılar olduğu için, onlara karşı da birkaç şey söyleyelim ve kendi varsayımlarına göre belki her şeyin, ama özellikle ispatın kavranamaz olduğunu gösterelim.
Ἀκολούθως δὲ τοῖς εἰρημένοις, ἐπεὶ καὶ οἱ Στωικοὶ (fr. II 91 Arn.) μάλιστα δοκοῦσιν ἐξηκριβωκέναι τοὺς ἀποδεικτικοὺς τρόπους, φέρε καὶ πρὸς τούτους ὀλίγα διεξέλθωμεν, παριστάντες, ὅτι τὸ ὅσον ἐπὶ ταῖς ὑποθέσεσιν αὐτῶν τάχα μὲν πάντα ἐστὶν ἀκατάληπτα, ἰδιαίτερον δὲ ἡ ἀπόδειξις.
8.397Onlardan işitebileceğimiz gibi kavrayış, kavrayıcı bir tasavvura verilen onaydır. Bu onay iki yönlü bir şeye benzer: Bir yanı istemeyerek olur, öbür yanı isteyerek olur ve bizim yargımıza bağlıdır. Çünkü bir tasavvur edinmek istemsizdi; öyle bir duruma girmek etkilenene değil, tasavvuru yaratana bağlıydı; örneğin beyaz bir renk göze çarptığında beyazlık etkisine, tatlı bir şey dile değdiğinde tatlılık etkisine uğramak gibi. Bu harekete onay vermek ise tasavvuru kabul edene bağlıydı.
ἔστι μὲν οὖν ἡ κατάληψις, ὧς ἔστι παρ’ αὐτῶν ἀκούειν, καταληπτικῆς φαντασίας συγκατάθεσις, ἥτις διπλοῦν ἔοικεν εἶναι πρᾶγμα, καὶ τὸ μέν τι ἔχειν ἀκούσιον, τὸ δὲ ἑκούσιον καὶ ἐπὶ τῇ ἡμετέρᾳ κρίσει κείμενον. τὸ μὲν γὰρ φαντασιωθῆναι ἀβούλητον ἦν, καὶ οὐκ ἐπὶ τῷ πάσχοντι ἔκειτο ἀλλ’ ἐπὶ τῷ φαντασιοῦντι τὸ οὑτωσὶ διατεθῆναι, οἶον λευκαντικῶς λευκοῦ ὑποπεσόντος χρώματος ἢ γλυκαντικῶς γλυκέος τῇ γεύσει προσαχθέντος· τὸ δὲ συγκαταθέσθαι τούτῳ τῷ κινήματι ἔκειτο ἐπὶ τῷ παραδεχομένῳ τὴν φαντασίαν.
8.398Demek ki kavrayıştan önce, onayı olduğu kavrayıcı tasavvur gelir. Kavrayıcı tasavvurdan önce de, türü olduğu tasavvur geliyordu. Çünkü tasavvur yoksa kavrayıcı tasavvur da yoktur, nasıl ki cins yoksa tür de yoktur; kavrayıcı tasavvur yoksa ona verilen onay da yoktur. Kavrayıcı tasavvur ve ona verilen onay ortadan kalkınca kavrayış da ortadan kalkar.
ὥστε ἡ κατάληψις προηγουμένην ἔχει τὴν καταληπτικὴν φαντασίαν, ἧς ἐστι συγκατάθεσις. ἡ δὲ καταληπτικὴ φαντασία προάγουσαν εἶχε τὴν φαντασίαν, ἧς ἐστιν εἶδος. φαντασίας γὰρ μὴ οὔσης οὐδὲ καταληπτικὴ ἔστι φαντασία, παρόσον τοῦ γένους μὴ ὄντος οὐδὲ τὸ εἶδος ἔστιν· καὶ καταληπτικῆς μὴ οὔσης φαντασίας οὐδὲ συγκατάθεσις ἔστιν αὐτῆς. τῆς δὲ καταληπτικῆς φαντασίας τῆς συγκαταθέσεως αἰρομένης αἴρεται καὶ ἡ κατάληψις.
8.399Buradan, Stoacılara göre ispatın tasavvurunun oluşamayacağı gösterilirse, açıktır ki ispatın kavrayıcı bir tasavvuru da var olmayacak, bu olmayınca da ona verilen onay, yani kavrayış da olmayacaktır.
ἔνθεν, ἂν ἐπιδειχθῇ, διὰ] τῆς ἀποδείξεως ὅτι οὐ δύναται φαντασία γενέσθαι κατὰ τοὺς Στωικούς, δῆλον ἔσται, ὡς οὐδὲ καταληπτικὴ φαντασία τις ὑποστήσεται τῆς ἀποδείξεως, ταύτης δὲ μὴ οὔσης οὐδ’ ἡ συγκατάθεσις αὐτῆς, ὅπερ ἦν ἡ κατάληψις.
8.400Stoacılara göre ispatın tasavvuru olmadığı, önce tasavvurun ne olduğu konusunda aralarında genel bir anlaşmazlık bulunmasından anlaşılır. Tasavvurun yönetici kısımda bir iz olduğunu söylemeye kadar uzlaşırlar, ama izin kendisi hakkında ayrılırlar: Kleanthes onu gerçek anlamıyla, girinti ve çıkıntıyla oluşan iz olarak anlamış; Khrysippos ise kelimeyi daha mecazi bir biçimde, değişim yerine kullanmıştır.
Ὅτι δὲ οὐκ ἔστιν ἀποδείξεως φαντασία κατὰ τοὺς Στωικούς, δείκνυται πρῶτον μὲν ἐκ τοῦ κοινότερον παρ’ αὐτοῖς διαπεφωνῆσθαι τὸ τί ποτ’ ἔστιν ἡ φαντασία· μέχρι γὰρ τοῦ τύπωσιν αὐτὴν λέγειν ἐν ἡγεμονικῷ συμφωνήσαντες περὶ αὐτῆς διαφέρονται τῆς τυπώσεως, Κλεάνθους (fr. 484 Arn). μὲν κυρίως ἀκούσαντος τὴν μετὰ εἰσοχῆς καὶ ἐξοχῆς νοουμένην, Χρυσίππου (fr. II 56 Arn.) δὲ καταχρηστικώτερον ἀντὶ τῆς ἀλλοιώσεως.
8.401Onların kendilerine göre bile iz bugüne kadar üzerinde uzlaşılmış bir şey değilse, bugüne dek tartışılan tasavvur hakkında da, ona bağlı olan ispat hakkında da yargıyı askıya almak zorunludur.
εἰ δὴ καὶ κατ’ ἐκείνους αὐτοὺς ἡ τύπωσις μέχρι τοῦ νῦν οὐχ ὁμολογεῖται, ἀνάγκη καὶ τὴν φαντασίαν ἄχρι δεῦρο διαφωνουμένην ἐν ἐποχῇ φυλάσσεσθαι καὶ τὴν ἐξηρτημένην αὐτῆς ἀπόδειξιν.
8.402Sonra tasavvurun, ister girinti ve çıkıntıyla oluşan gerçek bir iz ister bir değişim olsun, onların istediği gibi bir şey olduğunu kabul edelim; ama ispatın tasavvurunun nasıl oluştuğu en çetin çıkmazlardandır. Açıktır ki tasavvur edilen şeyin etkide bulunması, tasavvur eden yönetici kısmın da etkilenmesi gerekir: Biri iz bıraksın, öteki iz alsın diye; başka türlü bir tasavvurun oluşması akla yatkın değildir.
εἶτα δεδόσθω καὶ εἶναι τὴν φαντασίαν ὁποίαν ποτὲ θέλουσιν, εἴτε κυρίως τύπωσιν τὴν μετὰ εἰσοχῆς καὶ ἐξοχῆς εἴτε ἑτεροίωσιν· ἀλλὰ τὸ πῶς αὕτη γίνεται τῆς ἀποδείξεως τῶν ἀπορωτάτων. δῆλον γὰρ ὅτι τὸ μὲν φανταστὸν ὀφείλει ποιεῖν, τὸ δὲ φαντασιούμενον ἡγεμονικὸν πάσχειν, ἐκεῖνο μὲν ἔνα τυπώσῃ, τοῦτο δ’ ἴνα τυπωθῇ· ἄλλως γὰρ οὐκ εἰκὸς συμβαίνειν φαντασίαν.
8.403Yönetici kısmın etkilenebileceğini belki biri kabul edecektir, gerçi bu da kabul edilebilecek bir şey değildir; ama ispatın nasıl etkide bulunması beklenebilir? Onlara göre ispat ya cisimdir ya da cisimsizdir.
τὸ μὲν οὖν ἡγεμονικὸν τάχα συγχωρήσει τις δύνασθαι πάσχειν, καίπερ ἀσυγχώρητον ὄν· τὴν δὲ ἀπόδειξιν πῶς εἰκός ἐστι ποιεῖν; ἤτοι γὰρ σῶμα κατ’ αὐτούς ἐστιν ἢ ἀσώματον.
8.404Cisim değildir, çünkü cisimsiz lekta'dan oluşur. Cisimsizse, onlara göre cisimsizler tabiatları gereği ne bir şey yapabildiğine ne de bir şeyden etkilenebildiğine göre, cisimsiz olan ispat da hiçbir şey yapamayacaktır; hiçbir şey yapmayınca yönetici kısımda iz bırakmayacak, iz bırakmayınca da yönetici kısımda kendi tasavvurunu oluşturmayacaktır; bu olmayınca da
σῶμα μὲν οὖν οὐκ ἔστιν, ἐξ ἀσωμάτων γὰρ λεκτῶν συνέστηκεν· εἰ δὲ ἀσώματον, ἐπεὶ τὰ ἀσώματα κατ’ αὐτοὺς οὔτε ποιεῖν τι πέφυκεν οὔτε πάσχειν, καὶ ἡ ἀπόδειξις ἀσώματος οὖσα οὐδὲν δυνήσεται ποιεῖν, μηδὲν δὲ ποιοῦσα οὐδὲ τυπώσει τὸ ἡγεμονικόν, μὴ τυποῦσα δὲ αὐτὸ οὐδὲ φαντασίαν αὑτῆς ποιήσει περὶ αὐτῷ, εἰ δὲ τοῦτο,
8.405kavrayıcı bir tasavvur da oluşturmayacaktır. Yönetici kısımda onun kavrayıcı bir tasavvuru olmayınca, onun kavranması da gerçekleşmeyecektir.
οὐδὲ καταληπτικὴν φαντασίαν. μὴ οὔσης δὲ αὐτῆς περὶ τῷ ἡγεμονικῷ καταληπτικῆς φαντασίας, οὐδὲ κατάληψις αὐτῆς γενήσεται.
8.406Öyleyse Stoacıların kendi teknik öğretilerine göre ispat kavranamaz.
Cisimsizlerin bir şey yapmadığı, bizde tasavvur oluşturmadığı, onlar üzerine tasavvur oluşturanın biz olduğumuz da söylenemez. Çünkü meydana gelen her şeyin, etkide bulunan ve etkilenen olmadan oluşmadığı kabul ediliyorsa, meydana gelen bir şey olan ispat tasavvuru da etkide bulunan ve etkilenen olmadan düşünülmemelidir.
κατὰ τὰς τῶν Στωικῶν ἄρα τεχνολογίας ἀκατάληπτός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις. Καὶ μὴν οὐδὲ ἔνεστι λέγειν, ὅτι τὰ ἀσώματα οὐ ποιεῖ τι οὐδὲ φαντασιοῖ ἡμᾶς, ἀλλ’ ἡμεῖς ἐσμεν οἱ ἐπ’ ἐκείνοις φαντασιούμενοι. εἰ γὰρ ὁμολογεῖται, ὅτι πᾶν ἀποτέλεσμα οὐ χωρίς γε τοῦ δρῶντος καὶ τοῦ πάσχοντος συνίσταται, ὀφείλει καὶ ἡ φαντασία τῆς ἀποδείξεως ἀποτέλεσμα καθεστηκυῖα μὴ χωρὶς τοῦ δρῶντός τε καὶ πάσχοντος νοεῖσθαι.
8.407Etkilenenin yönetici kısım olduğunu Stoa filozofları kabul etmişlerdir; ama onlara göre iz bırakan ve etkide bulunan şeyin ne olduğunu öğrenmeye değer. Yönetici kısımda iz bırakıp kendi tasavvurunu harekete geçiren ya ispattır ya da yönetici kısım kendi kendine iz bırakır ve tasavvur oluşturur. İspat yönetici kısımda iz bırakamaz; çünkü cisimsizdir, cisimsiz olan da onlara göre ne bir şey yapar ne de etkilenir.
τὸ μὲν οὖν πάσχον ὅτι <τὸ> ἡγεμονικόν ἐστι, δεδώκασιν οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς φιλόσοφοι· τὸ δὲ τυποῦν καὶ ποιοῦν τί ἂν εἴη κατ’ αὐτούς, ἄξιον μαθεῖν. ἤτοι γὰρ ἀπόδειξίς ἐστιν ἡ τυποῦσα τὸ ἡγεμονικὸν καὶ κινοῦσα τὴν ἑαυτῆς φαντασίαν, ἢ τὸ ἡγεμονικὸν αὐτὸ τυποῖ καὶ φαντασιοῖ. ἀλλ’ ἡ μὲν ἀπόδειξις οὐκ ἂν εἵη τοῦ ἡγεμονικοῦ τυπωτική· ἀσώματος γάρ ἐστι, τὸ δὲ ἀσώματον κατ’ αὐτούς οὔτε ποιεῖ τι οὔτε πάσχει.
8.408Yönetici kısım kendi kendine iz bırakıyorsa, ya iz bırakan şey iz neyse odur ya da iz bir şeydir, iz bırakan ise ona benzemeyen başka bir şey. Benzemiyorsa, tasavvurlar, dayandıkları şeylerden başka şeylerin tasavvurları olacaktır; bu da Stoacıları yine her şeyin kavranamaz olduğu sonucuna hapseder. İz, iz bırakana benziyorsa, yönetici kısım kendi kendine iz bıraktığından, ispatın değil kendisinin tasavvurunu edinecektir; bu da yine saçmadır.
εἰ δὲ τὸ ἡγεμονικὸν ἑαυτὸ τυποῖ, ἤτοι οἷός ἐστιν ὁ τύπος τοιοῦτο καὶ τὸ τυποῦν, ἢ ἀλλοῖον μέν τι ὁ τύπος, ἀνόμοιον δέ τι τούτου τὸ τυποῦν. καὶ εἰ μὲν ἀνόμοιον, ἄλλων ὑποκειμένων ἄλλων γενήσονται αἱ φαντασίαι· ὅπερ πάλιν εἰς τὴν περὶ ἁπάντων ἀκαταληψίαν συγκλείει τοὺς Στωικούς. εἰ δὲ ὅμοιός ἐστιν ὁ τύπος τῷ τυποῦντι, ἐπεὶ τὸ ἡγεμονικὸν ἑαυτὸ τυποῖ, λήψεται φαναὐτὸ τασίαν οὐ τῆς ἀποδείξεως ἀλλὰ ἑαυτοῦ· ὁ πάλιν ἐστιν ἄτοπον.
8.409Bazıları da ileri sürdükleri şeyi örneklerle desteklemeye çalışırlar. Nasıl ki, derler, beden eğitimi hocası ve silah ustası bazen çocuğun ellerini tutup ona ritim kazandırır ve bazı hareketleri yapmayı öğretir, bazen de uzakta durup ritimli biçimde hareket ederek kendini ona taklit etmesi için örnek olarak sunarsa, tasavvur edilen şeylerin de kimisi adeta yönetici kısma dokunup değerek onda iz bırakır; beyaz, siyah ve genel olarak cisim böyledir. Kimisinin ise öyle bir tabiatı vardır ki <…>; yönetici kısım onlar tarafından değil, onlar üzerine tasavvur oluşturur; cisimsiz lekta böyledir.
Οἱ δὲ (Stoic. fr. II 85 Arn.) καὶ δι’ ὑποδειγμάτων πειρῶνται τὸ ἀξιούμενον παραμυθεῖσθαι. ὥσπερ γάρ, φασίν, ὁ παιδοτρίβης καὶ ὁπλομάχος ἔσθ’ ὅτε μὲν λαβόμενος τῶν χειρῶν τοῦ παιδὸς ῥυθμίζει καὶ διδάσκει τινὰς κινεῖσθαι κινήσεις, ἐσθ’ ὅτε δὲ ἄπωθεν ἑστὼς καί πως κινούμενος ἐν ῥυθμῷ παρέχει ἑαυτὸν ἐκείνῳ πρὸς μίμησιν, οὕτω καὶ τῶν φανταστῶν ἔνια μὲν οἱονεὶ ψαύοντα καὶ θιγγάνοντα τοῦ ἡγεμονικοῦ ποιεῖται τὴν ἐν τούτῳ τύπωσιν, ὁποῖόν ἐστι τὸ λευκὸν καὶ μέλαν καὶ κοινῶς τὸ σῶμα, ἔνια δὲ τοιαύτην ἔχει φύσιν <....>, τοῦ ἡγεμονικοῦ ἐπ’ αὐτοῖς φαντασιουμένου καὶ οὐχ ὑπ’ αὐτῶν, ὁποῖά ἐστι τὰ ἀσώματα λεκτά.
8.410Bunu söyleyenler inandırıcı bir örnek kullanırlar, ama ortaya konan iddiayı kanıtlamazlar. Beden eğitimi hocası ve silah ustası bir cisimdir; bu sayede çocukta bir tasavvur oluşturabiliyordu. İspat ise cisimsizdi; bu yüzden de yönetici kısımda tasavvur yoluyla iz bırakıp bırakamayacağı araştırılıyordu. Öyle ki başta araştırılan şeyi ispat etmiş değillerdir.
οἱ δὲ τοῦτο λέγοντες πιθανῷ μὲν χρῶνται παραδείγματι, οὐ συνάγουσι δὲ τὸ προκείμενον. ὁ μὲν γὰρ παιδοτρίβης καὶ ὁπλομάχος ἐστὶ σῶμα, καὶ κατὰ τοῦτο ἐδύνατο φαντασίαν ἐμποιεῖν τῷ παιδί· ἡ δὲ ἀπόδειξις ἀσώματος καθειστήκει, καὶ κατὰ τοῦτο ἐζητεῖτο εἰ δύνατ’ αἰ φανταστικῶς τυποῦν τὸ ἡγεμονικόν. ὥστε μὴ ἀποδεδεῖχθαι αὐτοῖς τὸ ἀρχῆθεν ζητουμενον.
8.411Bunlar gösterildikten sonra, şimdi de diyalektik teoriye göre ispat hakkındaki vaatlerinin ayakta kalıp kalamayacağını inceleyelim. Birbirine bağlı üç tür argüman olduğunu düşünürler: sonuç veren, doğru ve ispat edici argüman.
Ὅθεν τούτων ἀποδεδειγμένων σκοπῶμεν μετελθόντες εἰ καὶ κατὰ τὴν διαλεκτικὴν θεωρίαν δύναται ἡ τῆς ἀποδείξεως αὐτοῖς ὑπόσχεσις σῴζεσθαι. οἴοντοι τοίνυν (Stoic. fr. II 239 Arn.) τρεῖς τινας ἀλλήλοις συζυγεῖν λόγους, τόν τε συνακτικὸν καὶ τὸν ἀληθῆ καὶ τὸν ἀποδεικτικόν,
8.412Bunlardan ispat edici argüman mutlaka hem doğrudur hem de sonuç verir; doğru argüman mutlaka sonuç verir, ama zorunlu olarak ispat edici değildir; sonuç veren argüman ise ne mutlaka doğrudur ne de mutlaka ispat edicidir.
ὧν τὸν μὲν ἀποδεικτικὸν πάντως ἀληθῆ τε καὶ συνακτικόν <εἶναι>, τὸν δὲ ἀληθῆ πάντως συνακτικὸν μὲν ὑπάρχειν, οὐκ ἐξ ἀνάγκης δὲ καὶ ἀποδεικτικόν, τὸν δὲ συνακτικὸν οὔτε πάντως ἀληθῆ οὔτε πάντως ἀποδεικτικόν.
8.413Örneğin gündüz vakti kurulan şu argüman: “Eğer geceyse karanlıktır; gecedir; öyleyse karanlıktır” sağlam bir kalıpla kurulduğu için sonuç verir; ama doğru değildir, çünkü ikinci öncülü, yani “Gecedir” ek öncülü yanlıştır.
καὶ ὁ μὲν τοιοῦτος ἡμέρας οὔσης “εἰ νὺξ ἔστι, σκότος ἔστιν· ἀλλὰ μὴν νὺξ ἔστιν· σκότος ἄρα ἔστιν” συνάγει μὲν διὰ τὸ ἐν ὑγιεῖ ἠρωτῆσθαι σχήματι, οὐκ ἔστι δὲ ἀληθής, τὸ δεύτερον λῆμμα ἔχων ψεῦδος, τὴν πρόσληψιν, τὸ ‘‘ἀλλὰ μὴν νὺξ ἔστιν”.
8.414Gündüz vakti kurulan şu argüman ise: “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır” hem sonuç verir hem de doğrudur; çünkü hem sağlam bir kalıpla kurulmuştur hem de doğru şeylerden doğru bir sonuç çıkarır.
ὁ δὲ οὕτως ἔχων ἡμέρας οὔσης ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν” συνακτικὸς ἅμα ἦν καὶ ἀληθὴς τῷ καὶ ἐν ὑγιεῖ ἠρωτῆσθαι σχήματι καὶ δι’ ἀληθῶν ἀληθὲς συνάγειν.
8.415Sonuç veren argümanın sonuç verdiğine, öncüllerinin birleşimini sonucu izlediğinde karar verildiğini söylerler. Örneğin gündüz vakti kurulan şu argüman: “Eğer geceyse karanlıktır; gecedir; öyleyse karanlıktır” yanlış bir sonuca götürdüğü için doğru olmasa da, onu sonuç veren bir argüman sayarız.
κρίνεσθαι δέ φασι τὸν συνακτικὸν λόγον ὅτι συνακτικός ἐστιν, ὅταν τῇ διὰ τῶν λημμάτων αὐτοῦ συμπλοκῇ ἕπηται τὸ συμπέρασμα, οἶον τὸν τοιοῦτον λόγον ἡμέρας οὔσης ‟εἰ νὺξ ἔστι, σκότος ἔστιν· ἀλλὰ μὴν νὺξ ἔστιν· σκότος ἄρα ἔστιν”, καίπερ μὴ ὄντα ἀληθῆ διὰ τὸ ἐπὶ ψεῦδος ἄγειν, συνακτικὸν εἷναί φαμεν.
8.416Çünkü öncülleri “Gecedir ve eğer geceyse karanlıktır” biçiminde birleştirerek, bu birleşimle başlayıp sonuçla, yani “Karanlıktır” önermesiyle biten bir bağlı önerme kurarız. Bu bağlı önerme doğrudur; çünkü hiçbir zaman doğruyla başlayıp yanlışla bitmez. Gündüz vakti yanlış olan “Gecedir ve eğer geceyse karanlıktır” önermesiyle başlayıp yanlış olan “Karanlıktır” önermesiyle biteceği için doğru olacaktır; gece ise doğruyla başlayıp doğruyla bitecek ve tam da bu yüzden doğru olacaktır.
συμπλέξαντες γὰρ οὕτω τὰ λήμματα ‟νὺξ ἔστι, καὶ εἰ νὺξ ἔστι, σκότος ἔστι”, ποιοῦμεν συνημμένον [συλλογισμόν], ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τῆς τοιαύτης συμπλοκῆς, λῆγον δὲ εἰς τὸ συμπέρασμα τοιοῦτον [“νὺξ ἐστι, καὶ εἰ νὺξ σκότος ἔστι”. τοῦτο γὰρ τὸ συνημμένον ἀληθές ἐστι διὰ τὸ μηδέποτε ἀρχόμενον ἀπὸ ἀληθοῦς λήγειν ἐπὶ ψεῦδος. ἡμέρας μὲν γὰρ οὔσης ἄρξεται ἀπὸ ψεύδους τοῦ ‟νῦξ ἔστι, καὶ εἰ νὺξ ἔστι, σκότος ἔστι”, καὶ λήξει ἐπὶ ψεῦδος, <τὸ> ‟σκότος ἔστι”, καὶ οὕτως ἔσται ἀληθές· δὲ ἄρξεταί τε ἀπ’ ἀληθοῦς καὶ λήξει ἐπ’ ἀληθές, καὶ ἔσται παρ’ αὐτὸ τοῦτο ἀληθές.
8.417Demek ki sonuç veren argüman, öncülleri birleştirip bu birleşimle başlayan ve sonuçla biten bir bağlı önerme kurduğumuzda, bu bağlı önerme doğru çıkıyorsa sağlamdır.
οὐκοῦν ὁ μὲν συνακτικὸς τότε ἐστὶν ὑγιής, ὅταν συμπλεξάντων ἡμῶν τὰ λήμματα καὶ συνημμένον ποιησάντων τὸ ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τῆς διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκῆς λῆγον δ’ εἰς τὸ συμπέρασμα, εὑρίσκηται τοῦτο αὐτὸ συνημμένον ἀληθές.
8.418Doğru argümanın doğru olduğuna ise yalnızca öncüllerin birleşimiyle başlayıp sonuçla biten bağlı önermenin doğru olmasından değil, öncüllerden oluşan birleşimin de sağlam olmasından karar verilir; öyle ki bunlardan biri yanlış çıkarsa argüman da zorunlu olarak yanlış olur. Örneğin gece vakti kurulan şu argüman: “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır”, yanlış bir öncül, yani “Gündüzdür” önermesini içerdiği için yanlıştır.
ὁ δ’ ἀληθὴς λόγος κρίνεται ὅτι ἔστιν ἀληθὴς οὐκ ἐκ τοῦ μόνον τὸ συἔχον νημμένον τὸ ἀρχόμενον ἀπὸ τῆς διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκῆς καὶ λῆγον εἰς τὸ συμπέρασμα εἷναι ἀληθές, ἀλλὰ καὶ ἐκ τοῦ διὰ τῶν λημμάτων τὸ συμπεπλεγμένον ὑπάρχειν ὑγιές, ὡς ἂν τὸ ἕτερον τούτων εὑρίσκηται ψεῦδος, καὶ τὸν λόγον ἐξ ἀνάγκης γίνεσθαι ψευδῆ, ὧς ὁ τοιοῦτος νυκτὸς οὔσης ‟εἰ ἡμέρα ἔστιν, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν” διὰ τὸ λῆμμα ἔχειν ψεῦδος τὸ ‘‘ἡμέρα ἔστιν”, ψευδής ἐστιν.
8.419Öncüllerden oluşan birleşim, öncüllerden biri, yani “Gündüzdür” yanlış olduğu için yanlıştır; ama öncüllerin birleşimiyle başlayıp sonuçla biten bağlı önerme doğru olacaktır. Çünkü hiçbir zaman doğruyla başlayıp yanlışla bitmez: Gece yanlış olan birleşimle başlar, gündüz ise doğruyla başladığı gibi doğruyla da biter.
ἀλλὰ τὸ μὲν συμπεπλεγμένον διὰ τῶν λημμάτων ‘ὲν ἔχον τῶν λημμάτων ψεῦδος τὸ ‘‘ἡμέρα ἔστιν”, ψεῦδός ἐστιν· τὸ δὲ συνημμένον τὸ ἀρχόμενον ἀπὸ τῆς διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκῆς καὶ λῆγον εἰς τὸ συμπέρασμα ἀληθὲς ἔσται. οὐδέποτε γὰρ ἀρχόμενον ἀπὸ ἀληθοῦς λήγει ἐπὶ ψεῦδος, ἀλλὰ νυκτὸς μὲν ἀπὸ ψεύδους ἄρχεται τῆς συμπλοκῆς, ἡμέρας δέ, ὥσπερ ἄΝ ἀληθοῦς ἄρχεται, οὕτω καὶ εἰς ἀληθὲς λήγει.
8.420Yine şu argüman: “Eğer gündüzse aydınlıktır; aydınlıktır; öyleyse gündüzdür” yanlıştır; çünkü bizi doğru öncüllerden yanlışa götürebilir.
καὶ πάλιν ὁ τοιοῦτος ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· φῶς δέ γε ἔστιν· ἡμέρα ἄρα ἔστιν” ψευδής ἐστιν, δυνάμενος ἡμᾶς δι’ ἀληθῶν λημμάτων ἄγειν ἐπὶ ψεῦδος.
8.421İnceleyecek olursak, öncüllerden oluşan birleşim gündüz vakti doğru olabilir, örneğin “Aydınlıktır ve eğer gündüzse aydınlıktır”; ama öncüllerin birleşimiyle başlayıp sonuçla biten bağlı önerme yanlıştır, örneğin “Eğer hem aydınlıksa hem de eğer gündüzse aydınlıksa, gündüzdür”. Çünkü bu bağlı önerme gece vakti doğru olan birleşimle başlayıp yanlış olan “Gündüzdür” önermesiyle bitebilir ve bu yüzden yanlıştır. Öyle ki argüman ne yalnızca birleşim doğru olduğunda ne de yalnızca bağlı önerme doğru olduğunda doğru olur; ikisi birden doğru olduğunda doğru olur.
ἀλλὰ δὴ ἂν ἐξετάζωμεν, δύναται τὸ μὲν διὰ τῶν λημμάτων συμπεπλεγμένον ἀληθὲς εἶναι ἡμέρας οὔσης, οἷον τὸ τοιοῦτο ῾φῶς ἔστιν, καὶ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν”, τὸ δὲ συνημμένον τὸ ἀρχόμενον ἀπὸ τῆς διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκῆς καὶ λῆγον ἐπὶ τὸ συμπέρασμα ψεῦδός <ἐστιν>, οἷον τὸ τοιοῦτον ‟εἰ φῶς ἔστι, καὶ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν”. δύναται γὰρ τὸ συνημμένον τοῦτο νυκτὸς οὔσης ἀπὸ ἀληθοῦς ἄρχεσθαι τῆς συμπλοκῆς, λήγειν δ’ ἐπὶ ψεῦδος τὸ ‘‘ἡμέρα ἔστιν”, καὶ διὰ τοῦτο εἶναι ψεῦδος. ὥστε γίνεται ἀληθὴς ὁ λόγος, οὔτε ὅταν τὸ συμπεπλεγμένον μόνον ᾖ ἀληθές. οὔτε ὅταν τὸ συνημμένον, ἀλλ’ ὅταν ἀμφότερα ἀληθῆ.
8.422İspat edici argüman doğru argümandan şu bakımdan ayrılır: Doğru argümanın her şeyi, yani hem öncülleri hem sonucu apaçık olabilir; ispat edici argüman ise bundan fazlasını ister: Açık olmayan sonucun öncüller tarafından açığa çıkarılmasını.
ὁ δ’ ἑ ἀποδεικτικὸς τοῦ ἀληθοῦς διαφέρει. ὅτι ὁ μὲν ἀληθὴς δύναται ἐναργῆ ἔχειν πάντα, φημὶ δὲ τά τε λήμματα καὶ τὴν ἐπιφοράν, ὁ δὲ ἀποδεικτικὸς πλέον τι ἔχειν βούλεται, λέγω δὲ τὸ τὴν ἐπιφορὰν ἄδηλον οὖσαν ἐκκαλύπτεσθαι ὑπὸ τῶν λημμάτων.
8.423Bu yüzden “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır” argümanı, öncülleri de sonucu da apaçık olduğundan doğrudur ama ispat edici değildir. “Eğer bu kadının memelerinde süt varsa, gebe kalmıştır; bu kadının memelerinde süt var; öyleyse gebe kalmıştır” argümanı ise doğru olmanın yanında ispat edicidir de; çünkü açık olmayan bir sonucu, yani “Öyleyse bu kadın gebe kalmıştır” önermesini öncüller aracılığıyla açığa çıkarır.
ὅθεν ὁ μὲν τοιοῦτος ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν” ἐναργῆ ἔχων τὰ λήμματα καὶ τὴν ἐπιφορὰν ἀληθής ἐστι καὶ οὐκ ἀποδεικτικός, ὁ δὲ τοιοῦτος ‟εἰ γάλα ἔχει ἐν μαστοῖς ἥδε, κεκύηκεν ἥδε· ἀλλά μὴν γάλα ἔχει ἐν μαστοῖς ἥδε· κεκύηκεν ἄρα ᾔδε’ σὺν τῷ ἀληθὴς εἶναι ἔτι καὶ ἀποδεικτικός ἐστιν· ἄδηλον γὰρ ἔχων τὸ συμπέρασμα τὸ ‘‘κεκύηκεν ἄρα ἥδε”, τοῦτο διὰ τῶν λημμάτων ἐκκαλύπτει.
8.424Demek ki üç tür argüman vardır: sonuç veren, doğru ve ispat edici. Bir argüman ispat ediciyse, ondan çok önce doğrudur ve sonuç verir; doğruysa zorunlu olarak ispat edici değildir, ama mutlaka sonuç verir;
Τριῶν οὖν ὄντων λόγων, τοῦ τε συνακτικοῦ καὶ τοῦ ἀληθοῦς καὶ τοῦ ἀποδεικτικοῦ, εἰ μέν τίς ἐστιν ἀποδεικτικός, οὗτος πολύ πρότερόν ἐστιν ἀληθὴς καὶ συνακτικός· εἰ δέ τις ἀληθής, οὐκ ἐξ ἀνάγκης ἀποδεικτικός, πάντως δὲ συνακτικός·
8.425sonuç veriyorsa ne mutlaka doğrudur ne de mutlaka ispat edicidir. Sonuç verme özelliğinin hepsinde ortak olarak bulunması gerektiğine göre, Stoacılar için sonuç veren argümanın bulunamayacağını ortaya koyarsak, doğru argümanın da ispat edici argümanın da bulunamayacağını ortaya koymuş olacağız.
εἰ δέ τις συνακτικός, οὐ πάντως ἀληθὴς ὡς οὐδὲ πάντως ἀποδεικτικός κοινῶς οὖν ὀφείλοντος πᾶσιν αὐτοῖς συμβεβηκέναι τοῦ συνακτικοῦ ἰδιώματος, ἐὰν παραστήσωμεν, ὅτι ἀνεύρετός ἐστι τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς ὁ συνακτικὸς λόγος, ἐσόμεθα παρεστακότες, ὅτι οὐδὲ ἀληθὴς οὐδὲ ἀποδεικτικὸς δύναται εὑρεθῆναι.
8.426Sonuç veren hiçbir argümanın olmadığını anlamak kolaydır. Bir argümanın, öncüllerinin birleşimiyle başlayıp sonucuyla biten bağlı önerme doğru olduğunda sonuç verdiğini söylüyorlarsa, önce doğru bağlı önermenin karara bağlanmış olması, ancak ondan sonra ona bağlı görünen sonuç veren argümanın sağlam biçimde kabul edilmesi gerekecektir.
ὅτι δὲ οὐκ ἔστι συνακτικὸς λόγος τις, ῥᾴδιον γνῶναι. εἰ γὰρ συνακτικὸν εἶναι λέγουσι λόγον, ὅταν ἀληθὲς ἡ συνημμένον τὸ ἀρχόμενον μὲν ἀπὸ τῆς <διὰ> τῶν λημμάτων αὐτοῦ ἁ λῆγον δὲ εἰς τὴν ἐπιφοράν, δεήσει προεπικεκρίσθαι τὸ ἀληθὲς συνημμένον καὶ τότε βεβαίως λαμβάνεσθαι τὸν ἐκ τούτου ἠρτῆσθαι δοκοῦντα συνακτικὸν λόγον.
8.427Ama sağlam bağlı önerme bugüne dek karara bağlanmış değildir; öyleyse sonuç veren argüman da bilinir olamaz. Ölçü sabit durmayıp kimi zaman şöyle kimi zaman böyle değiştiğinde ölçülen şey de sabit kalmaz; aynı şekilde sağlam bağlı önerme, argümanın sonuç verip vermediğinin adeta ölçüsü olduğundan, o karara bağlanmadıkça argümanın da açık olmadığı sonucu çıkacaktır.
ἀνεπίκριτον δέ γέ ἐστι μέχρι τοῦ νῦν τὸ ὑγιὲς συνημμένον· τοίνυν οὐδὲ ὁ συνακτικὸς λόγος δύναται γνώριμος ὑπάρχειν. ὥσπερ γὰρ μέτρου μὴ ἑστῶτος ἀλλ’ ἄλλοτ’ ἄλλως μεταβαλλομένου οὐδὲ τὸ μετρούμενον ἕστηκεν, οὕτως ἐπεὶ οἱονεὶ μέτρον ἐστὶ τοῦ συνάγειν τὸν λόγον τὸ ὑγιὲς συἐκκαλύπτεσθαι νημμένον, ἀκολουθήσει τούτου ἀνεπικρίτου καθεστῶτος μηδὲ ἐκεῖνον εἶναι σαφῆ.
8.428Sağlam bağlı önermenin karara bağlanmamış olduğunu Stoacıların giriş kitapları gösterir; bunlarda onun için birçok, birbiriyle çatışan ve bugüne dek karara bağlanmamış ölçüt ortaya koyarlar. Bu yüzden sonuç veren argüman böyle olduğuna göre doğru argüman da, dolayısıyla ispat edici argüman da mutlaka askıda bırakılmalıdır.
Bu itirazı bir yana bırakıp geçerli ve geçersiz argümanlar hakkındaki teknik öğretiye geçsek bile, ispat edici argümanın kurulmasının imkânsız olduğu görülecektir.
ὅτι δ’ ἀνεπίκριτόν ἐστι τὸ ὑγιὲς συνημμένον, αἱ εἰσαγωγαὶ τῶν Στωικῶν διδάσκουσιν, ἐν αἷς πολλὰς καὶ διαφώνους καὶ μέχρι τοῦ νῦν ἀνεπικρίτους ἐκτίθενται τούτου κρίσεις. ὅθεν τοῦ συνακτικοῦ τοιούτου τυγχάνοντος πάντως καὶ ὁ ἀληθής, διὰ δὲ τοῦτο καὶ ὁ ἀποδεικτικὸς ὀφείλει ἐν ἐποχῇ φυλάττεσθαι. Κἂν ἀποστάντες δὲ ταύτης τῆς ἐνστάσεως ἐπὶ τὴν τῶν περαινόντων καὶ ἀπεράντων χωρῶμεν τεχνολογίαν, ἀδύνατος εὑρεθήσεται ἡ τοῦ ἀποδεικτικοῦ λόγου σύστασις.
8.429Geçerli argümanlar hakkında çok ve titiz bir araştırma bulunduğundan şimdi onu ele almamız gerekmiyor; geçersiz argümanlar hakkında ise bir ölçüde açıklama yapmak gerekir. Geçersiz argümanın dört şekilde ortaya çıktığını söylerler: kopukluk yüzünden, fazlalık yüzünden, bozuk bir kalıpla kurulduğu için ya da eksiklik yüzünden.
περὶ μὲν οὖν τῶν περαινόντων πολλῆς καὶ ἀκριβοῦς οὔσης ζητήσεως οὐκ ἀνάγκη νῦν διεξελθεῖν, περὶ δὲ τῶν ἀπεράντων λόγων ἐπὶ ποσὸν ὑποδεικτέον. τοίνυν φασὶ (Stoic. fr. II 240 Arn.) τετραχῶς γίγνεσθαι τὸν ἀπέραντον λόγον, ἤτοι κατὰ διάρτησιν ἢ κατὰ παρολκὴν ἢ κατὰ τὸ ἐν μοχθηρῷ ἠρωτῆσθαι σχήματι ἢ κατὰ ἔλλειψιν.
8.430Argüman, öncüllerin birbiriyle ve sonuçla hiçbir ortaklığı ve bağlantısı olmadığında kopukluk yüzünden geçersizdir; örneğin şu argümanda: “Eğer gündüzse aydınlıktır; çarşıda buğday satılıyor; öyleyse aydınlıktır.” Burada görüyoruz ki ne “Eğer gündüzse” önermesinin “Çarşıda buğday satılıyor” önermesiyle bir uyumu ve bağı vardır, ne de ikisinden birinin “Öyleyse aydınlıktır” önermesiyle; her biri ötekilerden kopuktur.
ἀλλὰ κατὰ διάρτησιν μέν, ὅταν μηδεμίαν ἔχῃ κοινωνίαν καὶ συνάρτησιν τὰ λήμματα πρὸς ἄλληλά τε καὶ πρὸς τὴν ἐπιφοράν, οἷον ἐπὶ τοῦ τοιούτου λόγου ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν πυροὶ ἐν ἀγορᾷ πωλοῦνται· φῶς ἄρα ἔστιν”. ὁρῶμεν γὰρ ὧς ἐπὶ τούτου οὔτε τὸ ‟εἰ εἰ ἡμέρα ἔστιν” ἔχει τινὰ σύμπνοιαν καὶ συμπλοκὴν πρὸς τὸ ‘‘πυροὶ ἐν ἀγορᾷ πωλοῦνται”, οὔτε ἑκάτερον αὐτῶν πρὸς τὸ ‟φῶς ἄρα ἔστιν”, ἀλλ’ ἕκαστον ἀπὸ τῶν ἄλλων διήρτηται.
8.431Öncüllere dışarıdan ve gereksiz yere bir şey eklendiğinde argüman fazlalık yüzünden geçersizdir; örneğin şu argümanda: “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür, üstelik aretē yarar sağlar; öyleyse aydınlıktır.” Burada aretē'nin yarar sağladığı öteki öncüllere gereksiz yere eklenmiştir; çünkü o çıkarılınca geri kalanlardan, yani “Eğer gündüzse aydınlıktır” ve “Gündüzdür” önermelerinden “Öyleyse aydınlıktır” sonucunu çıkarmak mümkündür.
κατὰ δὲ παρολκὴν ἀπέραντος γίνεται ὁ λόγος, ὅταν ἔξωθέν τι καὶ περισσῶς παραλαμβάνηται τοῖς λήμμασι, καθάπερ ἐπὶ τοῦ οὕτως ἔχοντος ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀρετὴ ὠφελεῖ· φῶς ἄρα ἔστιν”. τὸ γὰρ τὴν ἀρετὴν ὠφελεῖν περισσῶς συμπαρείληπται τοῖς ἄλλοις λήμμασιν, εἴγε δυνατόν ἐστιν ἐξαιρεθέντος αὐτοῦ διὰ τῶν περιλειπομένων, τοῦ τε ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν” καὶ τοῦ ‟ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν”, συνάγεσθαι τὴν ἐπιφορὰν τὸ ‟φῶς ἄρα ἔστιν”.
8.432Argüman, sağlam kalıpların dışında görülen bir kalıpla kurulduğunda bozuk kalıp yüzünden geçersizdir. Örneğin “Eğer birinciyse ikincidir; birincidir; öyleyse ikincidir” kalıbı sağlamdır,
διὰ δὲ τὸ ἐν μοχθηρῷ ἠρωτῆσθαι σχήματι ἀπέραντος γίνεται <ὁ> λόγος, ὅταν ἔν τινι τῶν παρὰ τὰ ὑγιῆ θεωρουμένων ἐρωτηθῇ σχήματι· οἷον ὄντος ὑγιοῦς σχήματος τοῦ τοιούτου ‟εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον, τὸ δέ γε πρῶτον, τὸ ἄρα δεύτερον”,
8.433“Eğer birinciyse ikincidir; ikinci değildir; öyleyse birinci değildir” kalıbı da sağlamdır; ama “Eğer birinciyse ikincidir; birinci değildir; öyleyse ikinci değildir” kalıbıyla kurulan argümanın geçersiz olduğunu söyleriz. Bunun sebebi, bu kalıpta doğru öncüllerden doğru bir sonuç çıkaran bir argüman kurulamaması değildir (kurulabilir, örneğin: “Eğer üç dörtse, altı sekizdir; üç dört değildir; öyleyse altı sekiz değildir”); sebep, bu kalıba bozuk argümanların da yerleştirilebilmesidir; örneğin şu argüman gibi: “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüz değildir; öyleyse aydınlık değildir.”
ὄντος δὲ καὶ τοῦ ‟εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον, οὐχὶ δέ γε τὸ δεύτερον, οὐκ ἄρα τὸ πρῶτον”, φαμὲν τὸν ἐν τοιούτῳ σχήματι ἐρωτηθέντα ‟εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον, οὐχὶ δέ γε τὸ πρῶτον, οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον” ἀπέραντον εἶναι, οὐχ ὅτι ἀδύνατόν ἐστιν ἐν τῷ τοιούτῳ σχήματι λόγον συνερωτᾶσθαι δι’ ἀληθῶν ἀληθὲς συνάγοντα (δύναται γάρ, οἷον ὁ τοιοῦτος ‟εἰ τρία τέσσαρά ἐστιν, τὰ ἐξ ὀκτώ ἐστιν· οὐχὶ δέ γε τὰ τρία τέσσαρά ἐστιν, οὐκ ἄρα τὰ ἐξ ὀκτώ ἐστιν”), τῷ δὲ δύνασθαί τινας λόγους ἐν αὐτῷ τάττεσθαι μοχθηρούς, καθάπερ καὶ τὸν τοιοῦτον ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν οὐκ ἔστιν ἡμέρα· οὐκ ἄρα ἔστι φῶς”.
8.434Sonuç verici öncüllerden biri eksik olduğunda argüman eksiklik yüzünden geçersizdir; örneğin: “Zenginlik ya kötüdür ya da iyidir; zenginlik kötü değildir; öyleyse zenginlik iyidir.” Çünkü ayrık önermede zenginliğin ne iyi ne kötü olduğu şıkkı eksiktir; doğru kuruluş daha çok şöyle olmalıdır: “Zenginlik ya iyidir ya kötüdür ya da ne iyi ne kötüdür; zenginlik ne iyidir ne kötü; öyleyse ne iyi ne kötüdür.”
κατ’ ἔλλειψιν δὲ ἀπέραντος γίνεται ὁ λόγος, ὅταν ἐλλείπῃ τι τῶν συνακτικῶν λημμάτων. οἷον ‟ἤτοι ἤτοι κακόν ἐστιν ὁ πλοῦτος ἤ ἀγαθόν ἐστιν ὁ πλοῦτος· οὐχὶ δέ γε κακόν ἐστιν ὁ πλοῦτος· ἀγαθὸν ἄρα ἐστὶν ὁ πλοῦτος”. ἐλλείπει γὰρ ἐν τῷ διεζευγμένῳ τὸ ἀδιάφορον εἶναι τὸν πλοῦτον, ὥστε τὴν ὑγιῆ συνερώτησιν τοιαύτην μᾶλλον ὑπάρχειν ‘‘ἤτοι ἀγαθόν ἐστιν ὁ πλοῦτος ἤ κακόν ἐστιν ἢ ἀδιάφορον· οὔτε δὲ ἀγαθόν ἐστιν ὁ πλοῦτος οὔτε κακόν· ἀδιάφορον ἄρα ἐστίν.
8.435Stoacılarda böyle bir teknik öğreti bulunduğuna göre, belki bu öğretiye kalırsa hiçbir argümanın geçersiz olduğuna karar verilemez. Hemen kopukluk yüzünden geçersiz olan şu argümandan başlayalım: “Eğer gündüzse aydınlıktır; çarşıda buğday satılıyor; öyleyse aydınlıktır.” Öncüllerin kopuk olduğunu, ne birbirleriyle ne de sonuçla bir ortaklıkları bulunduğunu ya çıplak bir beyanla söylerler ya da bunu teknik ve öğretici bir yöntemle ortaya koyarlar.
Τοιαύτης δὴ παρὰ τοῖς Στωικοῖς κειμένης τεχνολογίας μήποτε τὸ ὅσον ἐπ’ αὐτῇ οὐ δύναται ἀπέραντος ἐπικριθῆναι λόγος, καί γε εὐθέως ὁ κατὰ διάρτησιν καὶ οὕτως ἔχων ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἐν ἀγορᾷ πυροὶ πωλοῦνται· φῶς ἄρα ἔστιν”. τὸ γὰρ διηρτῆσθαι τὰ λήμματα, καὶ μήτε πρὸς ἄλληλα μήτε πρὸς τὴν ἐπιφορὰν ἔχειν τινὰ κοινωνίαν, ἤτοι ψιλῇ λέγουσι φάσει ἢ διά τινος τεχνικῆς καὶ διδασκαλικῆς ἐφόδου τὸ τοιοῦτο παριστάντες.
8.436İspatsız bir beyan kullanıyorlarsa, onlara karşı, kopukluk yüzünden geçersiz denen her argümanın geçerli olduğunu söyleyen bir beyan koymak kolaydır. Çünkü onlar çıplak bir beyanla güven kazanabiliyorsa, tersini söyleyenler de güvenilir olabilecektir; zira onlar da eşit güçte bir beyan ileri sürerler. Bunu bir yöntemle öğretiyorlarsa, bu yöntemin ne olduğunu soracağız.
ἀλλ᾿ εἰ μὲν ἀναποδείκτῳ χρώμενοι φάσει, ῥᾴδιον φάσιν αὐτοῖς ἀντιθεῖναι, πάντα τὸν λεγόμενον κατὰ διάρτησιν ἀπέραντον λόγον φάσκουσαν περαίνειν· εἰ γὰρ ἐκ ψιλῆς φάσεως ἐκεῖνοι δύνανται πιστεύεσθαι, δυνήσονται καὶ οἱ τοὐναντίον λέγοντες εἶναι πιστοί· τὴν ἰσοσθενῆ γὰρ προφέρονται φάσιν. εἰ δὲ μεθόδῳ τοῦτο διδάσκοντες, ἐπιζητήσομεν, τίς ποτέ ἐστιν ἡ τοιαύτη μέθοδος.
8.437Kopukluk yüzünden geçersiz argümanın belirtisinin, sonucun öncüllerin birleşimini her zaman izlememesi ve öncüllerin birleşimiyle başlayıp sonuçla biten bağlı önermenin sağlam olmaması olduğunu söylerlerse, yine en baştaki aporia'ya düştüklerini söyleyeceğiz. Çünkü kopukluk yüzünden geçersiz argümanı öğrenebilmek için sağlam bağlı önermeyi karara bağlanmış olarak elde tutmamız gerekiyorsa ve onu bugüne dek karara bağlanmış olarak elde tutmuyorsak, kopukluk yüzünden geçersiz argümanı da kesinlikle bilemeyiz.
κἂν λέγωσιν, ὅτι τοῦ κατὰ διάρτησιν ἀπεράντου λόγου τεκμήριόν ἐστι τὸ μὴ πάντως ἀκολουθεῖν αὐτοῦ τῇ διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκῇ τὸ συμπέρασμα, μηδέ ὑγιὲς εἶναι <τὸ> συνημμένον τὸ ἀρχόμενον ἀπὸ τῆς διὰ τῶν λημμάτων συμπλοκῆς καὶ λῆγον εἰς τὸ συμπέρασμα, πάλιν εἰς τὴν ἀρχῆθεν φήσομεν αὐτοὺς ἀπορίαν ἐμπίπτειν· εἰ γὰρ ἴνα τὸν κατὰ διάρτησιν ἀπέραντον λόγον μάθωμεν, δεῖ ἔχειν ἐπικεκριμένον τὸ ὑγιὲς συνημμένον, τοῦτο δ᾿ οὐκ ἔχομεν μέχρι τοῦ νῦν ἐπικεκριμένον, πάντως οὐδὲ τὸν κατὰ διάρτησιν ἀπέραντον λόγον δυνάμεθα γιγνώσκειν.
8.438Geçersiz argümanların ikinci kipi de fazlalıktan doğan kipti; bu, öncüllere sonucun kurulması bakımından fazlalık olan bir şey dışarıdan eklendiğinde ortaya çıkar. Buna kalırsa birinci kiple kurulan argümanın da fazlalık yüzünden geçersiz olması gerekecektir; çünkü onda bağlı önerme olan ana öncül fazlalıktır. Argümanları önümüze koyunca bunu anlayacağız.
ἀλλὰ καὶ δεύτερος ἦν τρόπος ἀπεράντων ὁ κατὰ παρολκήν, ὅταν ἔξωθεν παραλαμβάνηταί τι τοῖς λήμμασι παρέλκον ὡς πρὸς τὴν τοῦ συμπεράσματος κατασκευήν. ὅσον᾿ ἐπὶ τούτῳ δεήσει τὸν ἐν τῷ πρώτῳ [καὶ τῷ δευτέρῳ] τρόπῳ συνερωτώμενον λόγον κατὰ παρολκὴν εἶναι ἀπέραντον, ἐπεὶ παρέλκει ἐν αὐτῷ <τὸ> τροπικόν. καὶ τοῦτ᾿ εἰσόμεθα παρατεθέντων ἡμῖν τῶν λόγων.
8.439Şu argümanın geçersiz olduğunu söylerler: “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür, üstelik aretē yarar sağlar; öyleyse aydınlıktır.” Çünkü burada “Aretē yarar sağlar” önermesi sonucun kurulması bakımından fazlalıktır; o çıkarıldığında geri kalan iki öncülden sonuç eksiksiz çıkarılabilir.
τὸν γὰρ δὴ τοιοῦτόν φασιν ἀπέραντον ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν, ἀλλὰ καὶ ἡ ἀρετὴ ὠφελεῖ· φῶς ἄρα ἔστιν”. παρέλκει γὰρ ἐπ’ αὐτοῦ τὸ ‟ἡ ἀρετὴ ὠφελεῖ” πρὸς τὴν κατασκευὴν τοῦ συμπεράσματος, διὰ τὸ ἀρθέντος αὐτοῦ δύνασθαι ἐκ τῶν περιλειπομένων δυεῖν λημμάτων ἀνελλιπῶς συνάγεσθαι τὴν ἐπιφοράν.
8.440Bunun üzerine Septik okuldan olanlar şöyle cevap verecekler: Bir öncül çıkarıldığında sonucun geri kalanlardan çıktığı argüman fazlalık yüzünden geçersizse, birinci kiple kurulan şu argümanın da geçersiz olduğunu söylemek gerekir: “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır.” Çünkü burada sonucun kurulması bakımından “Eğer gündüzse aydınlıktır” ana öncülü fazlalıktır ve “Öyleyse aydınlıktır” sonucu yalnız “Gündüzdür” önermesinden çıkarılabilir.
τοίνυν ὑποτυγχάνοντες οἱ ἀπὸ τῆς σκέψεως ἐροῦσιν ὧς, εἴπερ ἀπέραντός ἐστιν ὁ λόγος κατὰ παρολκήν, ἐφ’ οὗ ἀρθέντος τινὸς λήμματος ἐκ τῶν περιλειπομένων συνάγεται ἡ ἐπιφορά, ῥητέον ἀπέραντον εἶναι καὶ τὸν ἐν τῷ πρώτῳ τρόπῳ ἐρωτώμενον, ἔχοντα δὲ οὕτως ‟εἰ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν”. παρέλκει γὰρ ἐν αὐτῷ πρὸς τὴν τοῦ συμπεράσματος κατασκευὴν τὸ τροπικὸν τὸ ‟εἰ ἡμέρα ἔστι, <φῶς ἔστι”>, καὶ δύναται ἐκ τοῦ ‟ἡμέρα ἔστι” μόνου συνάγεσθαι τὸ “φῶς ἄρα ἔστιν”.
8.441Bu zaten doğrudan doğruya apaçıktı; ama onlara karşı kendi çıkarım bağlarıyla da desteklenebilir. Ya aydınlığın olmasının gündüz olmasını izlediğini söyleyecekler ya da izlemediğini. İzliyorsa, “Gündüzdür” önermesinin doğru olduğu kabul edilir edilmez, zorunlu olarak onu izleyen “Aydınlıktır” önermesi de çıkar;
τοῦτο δὲ πρόδηλον μὲν ἦν καὶ αὐτόθεν, ἔστι δὲ καὶ αὐτὸ ἐκ τῆς ὧς πρὸς ἐκείνους ἀκολουθίας παραμυθεῖσθαι. ἤτοι γὰρ ἀκολουθεῖν φήσουσι τῷ ἡμέραν εἶναι τὸ φῶς εἷναι, ἢ μὴ ἀκολουθεῖν. καὶ εἰ μὲν ἀκολουθεῖ, αὐτόθεν ὁμολογηθέντος ἀληθοῦς εἶναι τοῦ ‟ἡμέρα ἔστι” συνάγεται καὶ τὸ ‟φῶς ἔστι”, κατ’ ἀνάγκην ἑπόμενον αὐτῷ·
8.442bu da sonuçtu. İzlemiyorsa, bağlı önermede de izlemeyecek; bu yüzden bağlı önerme yanlış olacaktır, çünkü onda sonuç öncülü izlememektedir. Öyle ki yukarıda anlatılan teknik öğretiye kalırsa iki şeyden biri olur: Ya birinci kiple kurulan argüman, ana öncülü fazlalık olduğu için geçersiz çıkar ya da ana öncülü yanlış olduğu için kesinlikle yanlıştır.
ὅπερ ἦν συμπέρασμα. εἰ δὲ οὐκ ἀκολουθεῖ, οὐδ’ ἐπὶ τοῦ συνημμένου ἀκολουθήσει, καὶ διὰ τοῦτο ἔσται ψεῦδος τὸ συνημμένον, μὴ ἀκολουθοῦντος ἐν αὐτῷ τοῦ λήγοντος τῷ ἡγουμένῳ. ὥστε δυεῖν θάτερον ὅσον ἐπὶ τῇ προειρημένῃ τεχνολογίᾳ, ἢ ἀπέραντον εὑρίσκεσθαι τὸν ἐν τῷ πρώτῳ τρόπῳ ἠρωτημένον παρέλκοντος ἐν αὐτῷ τοῦ τροπικοῦ, ἢ ψευδῆ πάντως διὰ τὸ ψεῦδος ἐν αὐτῷ εἶναι τὸ τροπικόν.
8.443Bu itiraza karşı bazılarının belki söyleyeceği gibi, Khrysippos'un tek öncüllü argümanları kabul etmediğini söylemek ise büsbütün saçmadır. Ne Khrysippos'un sözlerine Pythia'nın kehanetleriymiş gibi uymak zorunludur, ne de karşıt görüşü söyleyen bir tanık varken birtakım adamların tanıklığına kulak vermek gerekir: Stoa okulunun en ünlü adamlarından Antipatros, tek öncüllü argümanların da kurulabileceğini söylemiştir.
τὸ μὲν γὰρ λέγειν μὴ ἀρέσκειν τῷ Χρυσίππῳ (fr. 249 Arn.) μονολημμάτους εἶναι λόγους, ὃ τάχα τινὲς ἐροῦσι πρὸς τὴν τοιαύτην ἔνστασιν, τελέως ληρῶδες. οὔτε γὰρ ταῖς Χρυσίππου φωναῖς ὧς πυθοχρήστοις παραγγέλμασιν ἀνάγκη πείθεσθαι, οὔτε μαρτυρίᾳ προσέχειν ἀνδρῶν ἐστιν† εἰς οἰκείαν ἀπόρησιν† ἐκ μάρτυρος τοῦ τὸ ἐναντίον λέγοντος· Ἀντίπατρος (fr. 28 Arn.) γάρ, τῶν ἐν τῇ Στωικῇ αἱρέσει ἐπιφανεστάτων ἀνδρῶν, ἔφη δύνασθαι καὶ μονολημμάτους λόγους συνίστασθαι.
8.444Ayrıca üçüncü kipe göre bir argüman bozuk bir kalıpla kurulduğu için geçersiz deniyordu. Yine ya yalnızca bir beyanla yetinerek bir argümanın bozuk bir kalıpla kurulduğunu söyleyecekler ya da buna bir gerekçe ekleyecekler. Beyanla yetiniyorlarsa, biz de karşılarına onun bozuk bir kalıpla kurulmadığını söyleyen bir beyan koyarız.
Ἔτι κατὰ τρίτον τρόπον ἀπέραντος ἐλέγετο λόγος παρὰ τὸ ἐν μοχθηρῷ ἠρωτῆσθαι σχήματι. πάλιν οὖν ἢ φάσει μόνον ἀρκούμενοι λέξουσιν ἐν μοχθηρῷ τινι σχήματι λόγον συνηρωτῆσθαι, ἢ ὑπόμνησιν εἰς τοῦτο παραλήψονται. καὶ εἰ μὲν φάσει ἀρκοῦνται, καὶ ἡμεῖς ἀντιθήσομεν φάσιν τὴν λέγουσαν, ὅτι οὐκ ἐν μοχθηρῷ ἠρώτηται σχήματι.
8.445Bir argüman getiriyorlarsa, bu argüman mutlaka doğru olmalıdır. Ama bu argümanın, yani bir argümanın bozuk bir kalıpla kurulduğunu gösteren argümanın doğru olduğu neyle gösterilir? Açıktır ki sağlam bir kalıpla kurulmuş olmasıyla. O hâlde bozuk bir kalıpla kurulan argümanın bozuk bir kalıpla kurulduğunun bilinmesi için sağlam bir argüman getirilmesi, bu argümanın sağlam olması için de onun sağlam bir kalıpla kurulmuş olması gerekir. Böylece ne argümanın sağlam olduğu kalıptan önce, ne de kalıbın sağlam olduğu onu değerlendiren argümandan önce güvenilir kılınabildiği için karşılıklı dayanma kipi ortaya çıkar; bu da en büyük çıkmazdır.
εἰ δὲ λόγον παραλαμβάνουσι, πάντως ἀληθῆ. τὸ δ᾿ ὅτι ἔστιν ἀληθὴς οὗτος ὁ λόγος (φημὶ δὲ ὁ δεικνὺς τὸ ἐν μοχθηρῷ σχήματι ἠρωτῆσθαί τινα λόγον), πόθεν δείκνυται; ἢ δῆλον ὅτι ἐκ τοῦ ἐν ὑγιεῖ ἠρωτῆσθαι σχήματι; οὐκοῦν ἴνα μὲν ὁ ἐν μοχθηρῷ ἐρωτηθεὶς σχήματι λόγος γνωσθῇ, ὅτι ἐν μοχθηρῷ ἠρώτηται σχήματι, δεῖ λόγον ὑγιῆ παραληφθῆναι· ἵνα δὲ οὗτος ὑγιὴς ᾖ, δεῖ αὐτὸν <ἐν> ὑγιεῖ ἠρωτῆσθαι σχήματι. καὶ διὰ τοῦτο μήτε τοῦ ὑγιοῦς λόγου πρὶν τοῦ σχήματος πιστωθῆναι δυναμένου, ὅτι ἔστιν ὑγιής, μήτε τοῦ σχήματος, ὅτι ἔστιν ὑγιες σχῆμα, πρὶν τοῦ ἐπικρίναντος αὐτὸ λόγου, συνίσταται ὁ δι’ ἀλλήλων τρόπος, ὅς ἐστιν ἀπορώτατος.
8.446Geçersiz argümanların geriye kalan türüne, yani eksiklik yüzünden geçersiz olana da aşağı yukarı itiraz etmiş bulunuyoruz. Yukarıda gösterdiğimiz gibi eksiksiz argüman bulunamıyorsa, eksik argümanın da bilinemez olması gerekir. Eksiksiz argüman ise, ortaya koyduğumuz gibi, bulunamaz; öyleyse eksik argüman da bilinemez olacaktır.
Καὶ πρὸς τὴν λειπομένην δὲ διαφορὰν τῶν ἀπεράντων λόγων, τουτέστι τὴν παρ᾿ ἔλλειψιν, ἤδη [μὲν] σχεδὸν ἀντειρήκαμεν. εἰ γὰρ ἀνεύρετός ἐστιν ὁ ἀπηρτισμένος λόγος, ὧς ἀνώτερον ὑπεδείξαμεν (§ 411 sqq.), ἄγνωστος ὀφείλει τυγχάνειν καὶ ὁ ἐλλιπής· ἀνεύρετος δέ γέ ἐστιν ὁ ἀπηρτισμένος, ὧς παρεστήσαμεν· τοίνυν καὶ ὁ ἐλλιπὴς ἄγνωστος γενήσεται.
8.447Stoacılara göre bir argümanın geçersiz olduğu dört kip olduğuna ve bunların her birine göre geçersiz argümanların bilinemediğini gösterdiğimize göre, geçerli argümanın da bilinemez olduğu sonucu çıkacaktır. Bu bilinemeyince, ispat edici argüman da bulunamayan şeylerden olacaktır.
Εἰ δὲ κατὰ τοὺς Στωικοὺς τεσσάρων ὄντων τρόπων καθ’ οὓς ἀπέραντος γίγνεται λόγος, ἐδείξαμεν καθ’ ἕκαστον αὐτῶν μὴ γινωσκομένους τοὺς ἀπεράντους λόγους, ἀκολουθήσει καὶ τὸν περαίνοντα ἄγνωστον εἶναι. τούτου δὲ μὴ γινωσκομένου καὶ ὁ ἀποδεικτικὸς ἔσται λόγος τῶν ἀνευρέτων.
8.448Buna ek olarak, her doğru argümanda öncüllerin karara bağlanmış olması gerekir (çünkü onlar kabul edilince sonuç da onlara bağlı olarak kabul edilmiş olur); ama ispatta, ortaya koyduğumuz gibi, öncüller karara bağlanamaz. Öyleyse ispat doğru bir argüman olamayacaktır.
Πρὸς τούτοις ἐπὶ παντὸς ἀληθοῦς λόγου δεῖ ἐπικεκρίσθαι τὰ λήμματα (τούτων γὰρ συγχωρουμένων δίδοται ἡ ἐπιφορὰ ἀκολούθως αὐτοῖς), ἐπὶ δέ γε τῆς ἀποδείξεως ἀνεπίκριτά ἐστι τὰ λήμματα, καθὼς παρεστήσαμεν· οὐκ ἄρα δυνήσεται ἀληθὴς εἶναι λόγος ἡ ἀπόδειξις.
8.449Çünkü daha önce gösterdiğimiz gibi, bağlı önermenin doğruyla başlayıp doğruyla bittiğinde, yanlışla başlayıp yanlışla bittiğinde ya da yanlıştan doğruya gittiğinde sağlam olduğunu, yalnız tek bir durumda, doğruyla başlayıp yanlışla bittiğinde yanlış olduğunu ileri sürerler. Durum böyle olunca, ispatta bağlı önermenin karara bağlanamadığı görülecektir;
τὸ γὰρ συνημμένον, ὧς ἔμπροσθεν ἐδείκνυμεν (§ 112 sqq.), ὑγιὲς ἀξιοῦσι τυγχάνειν, ὅταν ἀπ’ ἀληθοῦς ἀρχόμενον <λήγῃ ἐπ’ ἀληθὲς ἢ ἀπὸ ψεύδους ἀρχόμενον> ἐπὶ ψεῦδος λήγῃ ἢ ἀπὸ ψεύδους ἐπ’ ἀληθές, καὶ καθ’ ἔνα τρόπον ψεῦδος, ὅταν ἀπ’ ἀληθοῦς ἀρχόμενον λήγῃ ἐπὶ ψεῦδος. τούτων δ’ οὕτως ἐχόντων εὑρεθήσεται ἐπὶ τῆς ἀποδείξεως ἀνεπίκριτον <τὸ συνημμένον>
8.450çünkü bağlı önerme genellikle ek öncülle başlayıp sonuçla biter; şu türden argümanlarda olduğu gibi: “Eğer hareket varsa boşluk vardır; hareket vardır; öyleyse boşluk vardır.” Burada bağlı önerme, ek öncül olan “Hareket vardır” önermesiyle başlar ve sonuç olan “Boşluk vardır” önermesiyle biter.
ὧς ἐπίπαν γὰρ ἀρχόμενον ἀπὸ τῆς προσλήψεως λήγει εἰς τὴν ἐπιφοράν, ὡς ἔχει ἐπὶ τῶν τοιούτων λόγων ‟ἓν ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν· ἀλλὰ μὴν ἔστι κίνησις· ἔστιν ἄρα κενόν”. ἐνταῦθα γὰρ τὸ συνημμένον ἄρχεταί τε ἀπὸ τῆς προσλήψεως τῆς ‘‘ἔστι κίνησις”, καὶ λήγει εἰς τὴν ἐπιφορὰν τὴν ‟ἔστι κενόν.”
8.451Sonuç ya apaçık ve bizim bildiğimiz bir şeydir ya da açık olmayan ve bilinmeyen bir şey. Apaçık ve biliniyorsa, argüman artık ispat edici olmaz; çünkü hem öncülleri hem sonucu bakımından baştan sona apaçık şeylerden oluşur. Açık değilse, bağlı önerme zorunlu olarak karara bağlanamaz.
ἤτοι οὖν πρόδηλόν ἐστι πρᾶγμα ἡ ἐπιφορὰ καὶ γινωσκόμενον ἡμῖν ἢ ἄδηλον καὶ ἄγνωστον. καὶ εἰ μὲν πρόδηλον καὶ γνωστόν, οὐκέτι ἀποδεικτικὸς γίνεται ὁ λόγος, ἐκ πάντων προδήλων συνεστώς, τοῦτο μὲν τῶν λημμάτων, τοῦτο δὲ τῆς ἐπιφορᾶς. εἰ δὲ ἄδηλον, ἐξ ἀνάγκης ἀνεπίκριτον γίνεται τὸ συνημμένον.
8.452Neyle başladığını biliriz, çünkü apaçıktır; ama neyle bittiği, açık olmadığı için bilinmez. Bunun doğru mu yanlış mı olduğunu bilmeyince bağlı önermeyi de değerlendiremeyiz. O karara bağlanamayınca argüman da bozuk olur.
τὸ μὲν γὰρ ἀπὸ τίνος ἄρχεται γνώριμόν ἐστιν ἡμῖν (πρόδηλον γάρ), τὸ δὲ εἰς τί λήγει ἀγνοεῖται διὰ τὴν ἀδηλότητα. μὴ ἐπιστάμενοι δέ, πότερον ἀληθὲς ἢ ψεῦδός ἐστι τὸ τοιοῦτον, οὐδ’ ἐπικρίνειν δυνησόμεθα τὸ συνημμένον. ἀνεπικρίτου δὲ ὄντος αὐτοῦ καὶ ὁ λόγος γίνεται μοχθηρός.
8.453Ayrıca ispat göreli şeylerdendir; göreli şeyler ise yalnızca düşünülür, ama var olmaz. Öyleyse ispat da yalnızca düşüncede vardır, gerçekte yoktur. Göreli bir durumda olan şeylerin gerçekten yalnızca düşüncede ayakta kaldığını, kendilerine ait bir varlıkları olmadığını dogmatiklerin kendi kabullerinden göstermek mümkündür.
Ἔτι τῶν πρός τί ἐιστιν ἡ ἀπόδειξις, τὰ δὲ πρός τι ἐπινοεῖται μόνον, οὐκέτι δὲ καὶ ὑπάρχει· τοίνυν καὶ ἡ ἀπόδειξις ἐν ἐπινοίᾳ μόνον ἐστὶ καὶ οὐκ ἐν ὑπάρξει. καὶ ὅτι τῷ ὄντι ἐπινοίᾳ μόνον σῴζεται τὰ πρός τί πως ἔχοντα, ὕπαρξις δὲ οὐκ ἔστιν αὐτοῖς, πάρεστι διδάσκειν ἐκ τῆς τῶν δογματικῶν ἀνθομολογήσεως.
8.454Göreli olanı tarif ederken hepsi bir ağızdan şöyle derler: “Göreli, başka bir şeyle ilişkisi içinde düşünülendir.” Bir varlıktan payı olsaydı, onu böyle değil, daha çok “Göreli, başka bir şeyle ilişkisi içinde var olandır” diye tarif ederlerdi. Öyleyse var olan şeyler arasında göreli hiçbir şey yoktur.
ὑπογράφοντες γὰρ τὸ πρός τι συμφώνως φασί (Stoic. fr. II 404 Arn.)· )· ‟πρός τὸ πρὸς ἑτέρῳ νοούμενον”. εἰ δέ γε ὑπάρξεως μετεῖχεν, οὐκ ἂν οὕτως αὐτὸ ἀπεδίδοσαν, ἀλλ’ ἐκείνως μᾶλλον ‟πρός τί ἐστι τὸ πρὸς ἑτέρῳ ὑπάρχον”. οὐκ ἄρα ὑπόκειταί τι ἐν τοῖς οὖσι τῶν πρός τι.
8.455Başka bir yoldan da gösterilebilir: Var olan hiçbir şey bir etkilenim olmadan değişime ve başkalaşmaya uğrayamaz. Örneğin beyaz renk dönüşüp değişmeden siyah olamaz; siyah da siyah kalarak başka bir renge dönüşemez; aynı şekilde tatlı da etkilenmeden ve başkalaşmadan kalarak acı olamaz.
καὶ ἄλλως, πᾶν τὸ ὑπάρχον οὐ δύναται ἀλλαγήν τινα καὶ ἑτεροίωσιν ἀναδέξασθαι χωρὶς πάθους, οἷον τὸ λευκὸν χρῶμα οὐ δύναται μέλαν γενέσθαι μὴ τραπὲν καὶ μεταβαλόν, καὶ τὸ μέλαν οὐ δύναται εἰς ἕτερον μεταβαλεῖν χρῶμα μένον μέλαν, καὶ ὡσαύτως τὸ γλυκὺ οὐκ ἂν γένοιτο πικρὸν ἀπαθὲς καὶ ἀνετεροίωτον ὑποκείμενον.
8.456Öyle ki var olan her şey ancak bir etkilenimle başka bir şeye dönüşür. Göreli olan ise etkilenmeden ve kendisinde hiçbir başkalaşma olmadan değişir. Örneğin bir arşınlık bir tahta, yanına bir arşınlık başka bir tahta konduğunda ona eşit diye anılır; iki arşınlık bir tahta konduğunda ise artık eşit değil, eşitsizdir; oysa kendisinde hiçbir dönüşüm ve değişim olmamıştır. Bir kaptan su döken birini düşünürsek, altına başka bir kap konduğunda onu doldurduğu, konmadığında ise suyu döktüğü söylenecektir; oysa kendisi hiçbir dönüşüme ve değişime uğramamıştır.
ὥστε πᾶν τὸ ὑπ’ ἄρχον οὐ χωρὶς πάθους τινὸς τὴν εἰς ἕτερον ἀναδέχεται μεταβολήν. τὸ δὲ πρός τι ἀλλάσσεται χωρὶς πάθους καὶ μηδεμιᾶς περὶ αὐτὸ γινομένης ἑτεροιώσεως. οἷον τὸ πηχυαῖον ξύλον πηχυαίου μὲν αὐτῷ ἀντιπαρατεθέντος λέγεται ἴσον ἐκείνῳ τυγχάνειν, διπήχους δὲ οὐκέτι ἴσον ἀλλ’ ἄνισον, μηδεμιᾶς περὶ αὐτὸ γενομένης τροπῆς καὶ ἀλλοιώσεως. καὶ εἰ νοήσαιμέν τινα ἐξ ἄγγους ὕδωρ προχέοντα, ὁ τοιοῦτος ὑποτεθέντος μέν τινος ἑτέρου ἄγγους λεχθήσεται ἐγχέειν, μὴ ὑποτεθέντος δὲ ἐκχέειν καίπερ μηδεμίαν αὐτὸς τροπὴν καὶ ἀλλοίωσιν ἀναδεξάμε νος.
8.457Öyle ki var olanın özelliği bir etkilenim olmadan değişime uğramamaksa, göreli olanda ise böyle bir özellik yoksa, göreli olanın var olmadığını söylemek gerekir.
ὥστε εἰ τῷ μὲν ὑπάρχοντι συμβέβηκε τὸ μὴ χωρὶς πάθους ἀλλαγὴν ὑπομένειν, τῷ δὲ πρός τι τοιοῦτον οὐδὲν συμβέβηκεν, ῥητέον μὴ ὑπάρχειν τὸ πρός τι.
8.458Bunlara ek olarak, göreli olan ilişkili olduğu şeyden ayrıdır; çünkü yukarı aşağıdan ayrıdır.
σὺν τούτοις τοῦ χωρίς ἐστι τὸ πρός τι· τὸ γὰρ ἄνω τοῦ κάτω χωρίς ἐστιν.
8.459Göreli olan gerçekten varsa ve yalnızca çıplak bir kavramdan ibaret değilse, aynı şey zıtlar olacaktır. Aynı şeyin zıtlar olduğunu söylemek ise saçmadır; öyleyse göreli olan var değildir, yalnızca düşünülür. Yine bir arşınlık bir cisim, yarım arşınlık bir cismin yanına konduğunda daha büyük, iki arşınlık bir cismin yanına konduğunda daha küçük diye anılır. Aynı şeyin aynı zamanda hem daha büyük hem daha küçük, yani zıtlar olması ise imkânsızdır; belki bir şeyle ve başka bir şeyle karşılaştırılarak böyle düşünülebilir, ama böyle olması ve gerçekten var olması mümkün değildir. Öyleyse göreli şeyler var değildir.
εἴπερ δ’ ὑπάρχει τὸ πρός τι καὶ μὴ ψιλὴν ἔχει ἐπίνοιαν, ἔσται τὸ ‘ὲν τἀναντία. ἄτοπον δέ γέ ἐστι λέγειν τὸ ὲν τἀναντία· οὐκ ἄρα ὑπάρχει τὸ πρός τι, ἀλλ’ ἐπινοεῖται μόνον. πάλιν γὰρ τὸ πηχυαῖον σῶμα κατὰ μὲν τὴν τοῦ ἡμιπηχυαίου παράθεσιν λέγεται μεῖζον, κατὰ δὲ τὴν διπηχυαίου μικρότερον. τὸ δὲ αὐτὸ κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον καὶ μεῖζον καὶ μικρότερον ὑπάρχειν, τουτέστι τἀναντία, τῶν ἀδυνάτων· ἐπινοεῖσθαι μὲν γὰρ τάχ᾿ ἴσος δυνήσεται κατὰ τὴν ὡς πρὸς ἄλλο <καὶ ἄλλο> σύμβλησιν, εἶναι δὲ καὶ ὑπάρχειν οὐχ οἷόν τε. οὐκ ἄρα ὑπάρχει τὰ πρός τι.
8.460Bununla birlikte, göreli şeyler varsa, aynı şey kendisinin zıttı olur; oysa böyle değildir; öyleyse bu yoldan da göreli olanın var olduğu söylenmemelidir. Yine, göreli olan varsa, bir şey kendi kendisinin zıttı olacaktır; bir şeyin kendi kendisinin zıttı olması ise makul değildir; öyleyse göreli olanın var olması da makul değildir.
Οὐ μὴν ἀλλ’ εἴπερ ἔστι τὰ πρός τι, ἔστι τι ταὐτὸ ἐναντίον ἑαυτῷ· οὐχὶ δέ γε τοῦτο· τοίνυν οὐδὲ ταύτῃ ῥητέον ὑπάρχειν τὸ πρός τι. ἔτι εἰ ὑπάρχει τὸ πρός τι, ἔσται τι ἑαυτῷ ἐναντίον· οὐκ εὔλογον δέ γέ ἐστιν εἶναί τι αὐτὸ ἑαυτῷ ἐναντίον· τοίνυν οὐδὲ τὸ πρός τι ὑπάρχειν ἔστιν εὔλογον.
8.461Çünkü yukarı aşağının zıttıdır; aynı şey ise altındakine göre yukarıda, üstündekine göre aşağıdadır. Üç şey, yani yukarı, aşağı ve ikisinin ortası olacaksa, orta altındakine göre yukarı, üstündekine göre aşağı olacak ve aynı şey hem yukarı hem aşağı olacaktır; bu ise imkânsızdır. Öyleyse göreli olan var değildir. Göreli olan varsa, aynı şey hem yukarı hem aşağı olacaktır; bu yüzden de aynı şey, bir şeyle ve başka bir şeyle ilişkisine göre yukarı ve aşağı diye anılır. Öyleyse aynı şey kendisinden ayrı olacaktır; bu da her şeyin en saçmasıdır.
τὸ γὰρ ἄνω τῷ κάτω ἐστὶν ἐναντίον, τὸ δὲ αὐτὸ ὧς μὲν πρὸς τὸ ὑποκείμενον ἄνω ἐστίν, πρὸς δὲ τὸ ὑπερκείμενον κάτω. εἰ δ’ ἔσται τρία, ἄνω καὶ κάτω καὶ μέσον τοῦ ἄνω καὶ τοῦ κάτω, τὸ μέσον ἔσται πρὸς μὲν τὸ ὑποκείμενον ἄνω, πρὸς δὲ τὸ ὑπερκείμενον κάτω, καὶ ἔσται τὸ αὐτὸ ἄνω καὶ κάτω· ὅπερ ἀδύνατον. οὐκ ἄρα ὑπάρχει τὸ πρός τι. εἰ δ’ ἄρα τὸ πρός τι ὑπάρχει, τὸ αὐτὸ ἔσται ἄνω καὶ κάτω. διὰ δὲ τοῦτο καὶ εἰ ἔστι λέγεται τὸ αὐτὸ κατὰ τὴν ὧς πρὸς ἄλλο <καὶ ἄλλο> σχέσιν ἄνω καὶ κάτω. τὸ αὐτὸ ἄρα χωρὶς ἑαυτοῦ γενήσεται, ὃ πάντων ἀτοπώτατον.
8.462Ama göreli şeyler var değilse, göreli şeylerden olan ispat da kesinlikle var olmayacaktır. Göreli şeylerin var olmadığı gösterildi; öyleyse ispat da var olmayan şeylerden olacaktır.
Ἀλλ᾿ εἴπερ τὰ πρός τι ἀνύπαρκτά ἐστι, πάντως ἡ ἀπόδειξις τῶν πρός τι οὖσα ἀνύπαρκτος γενήσεται· τὰ δέ γε πρός τι δέδεικται ἀνύπαρκτα· καὶ ἡ ἀπόδειξις <ἄρα> τῶν ἀνυπάρκτων γενήσεται.
8.463İspatın var olmadığını göstermek için söylenenler aşağı yukarı bunlardır; şimdi karşıt argümanı da inceleyelim. Dogmatikler, ispatın var olmadığını ileri sürenin kendi kendini çürüttüğünü ve ispatı ortadan kaldırdığı şeylerle onu kurduğunu düşünürler. Bu yüzden Septiklere karşı çıkarak şöyle derler: “İspat diye bir şey olmadığını söyleyen, ya çıplak ve ispatsız bir beyan kullanarak hiçbir ispat olmadığını söyler ya da bunu bir argümanla ispat eder.
Τὰ μὲν οὖν λεγόμενα εἰς τὸ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν τοιαῦτά τινα καθέστηκεν· σκοπῶμεν δὲ καὶ τὸν ἀντικείμενον λόγον. οἴονται γὰρ οἱ δογματικοὶ [λόγοι] τῶν τὸν ἀξιοῦντα μὴ εἶναι ἀπόδειξιν αὐτὸν ὑφ’ αὑτοῦ περιτρέπεσθαι, καὶ δι’ ὧν ἀναιρεῖ ταύτην, διὰ τούτων αὐτὴν τὴν ὁρίζειν. ὅθεν καὶ ἀντικαθιστάμενοι τοῖς σκεπτικοῖς φασίν· ‟ὁ ὁ λέγων μηδὲν εἶναι ἀπόδειξιν ἤτοι ψιλῇ καὶ ἀναποδείκτῳ χρώμενος φάσει λέγει μηθὲν ὑπάρχειν ἀπόδειξιν, ἢ λόγῳ τὸ τοιοῦτον ἀποδεικνύς.
8.464Çıplak bir beyana başvuruyorsa, ispatı kabul edenlerden hiçbiri ona inanmayacak; biri ispatın var olduğunu söyleyince karşıt beyanla durdurulacaktır. Ama ispatın var olmadığını ispat ediyorsa (çünkü öyle yaptıklarını söylerler), ispatın var olduğunu doğrudan kabul etmiş olur; çünkü ispatın var olmadığını gösteren argüman, ispatın var olduğunun ispatıdır.
καὶ εἰ μὲν ψιλῇ φάσει προσχρώμενος, οὐθεὶς αὐτῷ πιστεύσει τῶν τὴν ἀπόδειξιν παραδεχομένων, ψιλῇ φάσει χρωμένῳ, ἀλλὰ διὰ τῆς ἀντικειμένης ἐπισχεθήσεται φάσεως, εἰπόντος τινὸς εἶναι ἀπόδειξιν. εἰ δὲ ἀποδεικνύς τὸ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν (τοῦτο γάρ φασιν), αὐτόθεν ὡμολόγησε τὸ εἶναι ἀπόδειξιν· ὁ γὰρ δεικνὺς λόγος τὸ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν ἔστιν ἀπόδειξις τοῦ εἶναι ἀπόδειξιν.
8.465Genel olarak, ispata karşı getirilen argüman ya bir ispattır ya da değildir. İspat değilse güvenilmezdir; ispatsa, ispat vardır.”
καὶ καθόλου ὁ κατὰ τῆς ἀποδείξεως λόγος ἤτοι ἀπόδειξίς ἐστιν ἢ οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις· καὶ εἰ μὲν οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις, ἄπιστός ἐστιν, εἰ δὲ ἔστιν ἀπόδειξις, ἀπόδειξις ἔστιν.”
8.466Bazıları da argümanı şöyle kurar: “Eğer ispat varsa, ispat vardır; eğer ispat yoksa, ispat vardır. Ya ispat vardır ya da yoktur; öyleyse ispat vardır.” Bu argümanın öncüllerinin gerekçesi apaçıktır. Birinci bağlı önerme olan “Eğer ispat varsa ispat vardır”, tekrarlı olduğu için doğrudur; çünkü içindeki ikinci önerme, birinciden farklı olmadığı için onu izler. İkinci bağlı önerme olan “Eğer ispat yoksa ispat vardır” da yine sağlamdır; çünkü öncül olan ispatın var olmamasını ispatın var olması izler;
ἔνιοι δὲ καὶ οὕτω συνερωτῶσιν· ‟εἰ ἔστιν ἀπόδειξις, ἀπόδειξις ἔστιν· εἰ μὴ ἔστιν ἀπόδειξις, ἀπόδειξις ἐστιν. ἤτοι δὲ ἔστιν ἤ οὐκ ἔστιν ἀπό- δειξις· ἀπόδειξις ἄρα ἐστιν”. καὶ δὴ ἡ μὲν τῶν λημμάτων τοῦ λόγου τούτου παραμυθία προῦπτός ἐστιν. τό τε γὰρ πρῶτον συνημμένον τὸ ‟εἰ ἔστιν ἀπόδειξις, ἔστιν ἀπόδειξις” διαφορούμενον καθεστὼς ἀληθές ἐστιν· ἀκολουθεῖ γὰρ τῷ ἐν αὐτῷ πρώτῳ τὸ ἐν αὐτῷ δεύτερον, μὴ ἕτερον ὄν ἐκείνου. τό τε δεύτερον συνημμένον τὸ ‟εἰ μὴ ἔστιν ἀπόδειξις, ἐστιν ἀπόδειξις” πάλιν ὑγιές ἐστιν· τῷ γὰρ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν. ἡγουμένῳ ὄντι, ἕπεται τὸ εἶναι ἀπόδειξιν·
8.467ispatın var olmadığını gösteren argümanın kendisi, ispat edici olduğu için, ispatın var olduğunu doğrular. “Ya ispat vardır ya da yoktur” ayrık önermesi de, ispatın var olması ve var olmaması gibi çelişik önermelerden kurulmuş olduğundan, bileşenlerinden birinin doğru olması gerekir ve bu yüzden doğrudur. Öyle ki öncüller doğru olunca sonuç da onlarla birlikte gelir.
αὐτὸς γὰρ ὁ δεικνὺς λόγος τὸ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν ἀποδεικτικὸς ὢν βεβαιοῖ τὸ εἶναι ἀπόδειξιν. τό τε διεζευγμένον τὸ ἤτοι δὲ ἔστιν ἀπόδειξις ἢ οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις”, ἐξ ἀντικειμένων διεζευγμένον τοῦ τε εἷναι ἀπόδειξιν καὶ τοῦ μὴ εἶναι, ‘ὲν ὀφείλει ἔχειν ἀληθὲς καὶ διὰ τοῦτο εἶναι ἀληθές. ὥστε ἀληθῶν ὄντων τῶν λημμάτων συνεισάγεται καὶ ἡ ἐπιφορά.
8.468Sonucun öncülleri izlediğini başka bir yoldan da göstermek mümkündür. Ayrık önerme, bileşenlerinden biri doğru olduğu için doğruysa, bunlardan hangisini doğru varsayarsak varsayalım, sonuç da beraberinde gelecektir. Önce bileşenlerden ispatın var olduğu doğru varsayılsın. Bu, birinci bağlı önermede öncül olduğuna göre, birinci bağlı önermenin sonucu onu izleyecektir. O ise “İspat vardır” ile bitiyordu ki argümanın sonucu da buydu. Öyleyse ayrık önermede ispatın var olduğu doğru kabul edilirse, argümanın sonucu da onu izleyecektir.
πάρεστι δὲ καὶ ἑτέρως διδάσκειν, ὅτι ἀκολουθεῖ αὐτοῖς. εἰ γὰρ τὸ διεζευγμένον ἀληθές ἐστιν ‘ὲν ἔχον ἐν αὐτῷ ἀληθές, ὁπότερον ἂν ἐκ τούτων ὑποθώμεθα ἀληθές, συνεισαχθήσεται καὶ ἡ ἐπιφορά. ὑποκείσθω δὲ πρῶτον τῶν ἐν αὐτῷ ἀληθὲς τὸ εἶναι ἀπόδειξιν. οὐκοῦν ἐπεὶ τοῦτο ἡγούμενόν ἐστιν ἐν τῷ πρώτῳ συνημμένῳ, ἀκολουθήσαι αὐτῷ τὸ λῆγον ἐν τῷ πρώτῳ συνημμένῳ· ἔληγε δέ γε τὸ ‟ἔστιν ἀπόδειξις”, ὅπερ ἦν καὶ ἐπιφορά. δοθέντος ἄρα τοῦ εἶναι ἀπόδειξιν ἀληθοῦς ἐν τῷ διεζευγμένῳ, ἀκολουθήσει ἡ τοῦ λόγου ἐπιφορά.
8.469Geriye kalan önermede, yani ispatın var olmadığı önermesinde de gerekçelendirme aynı yoldan yapılır; çünkü o da ikinci bağlı önermede öncüldü <…> argümanın sonucunun onu izlediğini.
ὁ δὲ αὐτὸς τῆς παραμυθίας τρόπος καὶ ἐπὶ τοῦ λειπομένου ἀξιώματος τοῦ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν· ἡγεῖτο γὰρ καὶ τοῦτο ἐν τῷ δευτέρῳ συνημμένῳ <....> ἀκολουθοῦσαν τὴν τοῦ λόγου ἐπιφοράν.
8.470Dogmatiklerin itirazı böyle olunca Septiklerin buna cevabı da kısadır. Şöyle diyeceklerdir: İspata karşı getirilen argümanın bir ispat olup olmadığı sorusuna cevap vermek mümkün değilse, Septikler böylesine çıkmaz bir soruya cevap veremediklerinde dogmatikler onları hoş görmelidir.
Τοιαύτης δὲ οὔσης τῆς τῶν δογματικῶν ἐνστάσεως σύντομός ἐστι καὶ ἡ πρὸς ταύτην τῶν σκεπτικῶν ἀπάντησις. λέξουσι γάρ· εἰ μὲν οὐκ ἐνδέχεται ἀποκρίνασθαι πρὸς τὴν πεῦσιν καθ’ ἣν ἐπεζήτουν, πότερον ἀπόδειξίς ἐστιν ὁ κατὰ τῆς ἀποδείξεως λόγος ἢ οὐκ ἀπόδειξις, ὀφείλουσι εὐγνωμονεῖν, εἰ μὴ ἔχουσι πρὸς ἄπορον οὕτω πεῦσιν ἀποκρίνασθαι.
8.471Septiklere yükledikleri şey kendileri için kolaysa, kolay bir şey olarak kendileri yapsınlar ve ispata karşı getirilen argümanın bir ispat olduğunu mu, olmadığını mı söylediklerini cevaplasınlar. İspat değilse, ondan yola çıkarak ispatın var olduğunu öğretmek de, bu argüman bir ispat olduğu için ispatın var olduğunu söylemek de mümkün olmayacaktır; çünkü onun ispat olmadığını kabul etmişlerdir. İspatsa,
εἰ δὲ εὐχερές ἐστιν αὐτοῖς ὃ προστάττουσι τοῖς σκεπτικοῖς, ὧς εὐχερὲς ὂν ποιείτωσαν ἀποκρινόμενοι, πότερον ἀπόδειξιν εἶναι λέγουσι τὸν κατὰ τῆς ἀποδείξεως λόγον ἢ οὐκ ἀπόδειξιν. εἰ μὲν γὰρ οὔκ ἐστιν ἀπόδειξις, οὐκ ἐνέσται ἐξ αὐτοῦ διδάσκειν, ὅτι [οὐκ] ἐστιν ἀπόδειξις, οὐδὲ λέγειν, ὅτι οὗτός ἐστιν ὁ λόγος ἀπόδειξις, ὅτι [οὐκ] ἡ ἀπόδειξις· ὡμολογήκασι γὰρ αὐτὸν [τὸ] μὴ εἶναι εἰ δὲ ἀπόδειξίς ἐστι,
8.472öncülleri ve sonucu mutlaka doğrudur; çünkü ispat bunların doğruluğuyla birlikte düşünülür. Oysa onun sonucu ispatın var olmadığıydı; öyleyse ispatın var olmadığı doğrudur, çelişiği olan ispatın var olduğu ise yanlıştır. Böylece ispata karşı getirilen argümanın ispat edici olduğunu ispat etmeye kalkarak ispatı ortadan kaldırdıklarından daha fazla kurmuş olmazlar.
πάντως ἀληθῆ ἔχει τὰ λήμματα καὶ τὴν ἐπιφοράν· σὺν γὰρ τῇ τούτων ἀληθότητι νοεῖται ἡ ἀπόδειξις. ἦν δέ γε ἐπιφορὰ αὐτοῦ τὸ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν· ἀληθὲς ἄρα ἐστὶ τὸ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν, καὶ τὸ ἀντικείμενον τούτω ψεῦδος, τὸ εἶναι ἀπόδειξιν. οὕτω γὰρ ἀποδεικτικὸν θέλοντες ἀποδεῖξαι τὸν κατὰ τῆς ἀποδείξεως λόγον, οὐ μᾶλλον αὐτὴν τιθέασιν ἢ ἀναιροῦσιν.
8.473Bununla birlikte Septiklerin de kendi adlarına cevap vermesi gerekirse, ihtiyatla cevap vereceklerdir: İspata karşı getirilen argümanın yalnızca inandırıcı olduğunu, şu an için onları ikna edip onaylarını kazandığını, ama insan düşüncesinin değişkenliği yüzünden sonra da böyle olup olmayacağını bilmediklerini söyleyeceklerdir. Cevap böyle verilince dogmatik artık bir şey söyleyemeyecektir. Ya ispata karşı getirilen argümanın doğru olmadığını öğretecek ya da onun Septiği ikna etmediğini ortaya koyacaktır.
ὅμως δὲ καὶ τοὺς σκεπτικοὺς ἂν δέῃ ὑπὲρ αὑτῶν ἀποκρίνασθαι, ἀσφαλῶς ἀποκρινοῦνται. φήσουσι γὰρ τὸν κατὰ τῆς ἀποδείξεως λόγον πιθανὸν εἶναι μόνον καὶ πρὸς τὸ παρὸν πείθειν αὐτοὺς καὶ ἐπάγεσθαι συγκατάθεσιν, ἀγνοεῖν δέ, εἰ καὶ αὗθις ἔσται τοιοῦτος διὰ τὸ πολύτροπον τῆς ἀνθρωπίνης διανοίας. οὕτω γὰρ γενομένης τῆς ἀποκρίσεως οὐδὲν ἔτι δυνήσεται λέγειν ὁ δογματικός. ἤ γὰρ τοῦτο διδάξει, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀληθὴς ὁ κατὰ τῆς ἀποδείξεως κομιθεὶς λόγος, ἢ τοῦτο παραστήσει, ὅτι οὐ πείθει τὸν σκεπτικόν.
8.474Ama birincisini gösterirse Septikle çatışmış olmaz; çünkü Septik de bu argümanın doğru olduğunu kesin olarak ileri sürmüyor, yalnızca inandırıcı olduğunu söylüyordur.
ἀλλὰ τὸ μὲν πρῶτον δεικνὺς οὐ τῷ σκεπτικῷ μάχεται διὰ τὸ μηδὲ ἐκεῖνον διαβεβαιοῦσθαι περὶ τούτου τοῦ λόγου ὡς ἀληθοῦς, μόνον δὲ λέγειν, ὅτι πιθανός ἐστιν.
8.475İkincisini yaparsa, başkasının hâlini argümanla yere sermeye kalktığı için aceleci davranmış olur. Nasıl ki sevinen birini sevinmediğine, acı çeken birini acı çekmediğine hiç kimse argümanla ikna edemezse, ikna olmuş birini de ikna olmadığına ikna edemez.
τὸ δὲ δεύτερον ποιῶν προπετὴς γενήσεται, ἀλλότριον πάθος θέλων λόγῳ καταπαλαῖσαι· καθὰ γὰρ τὸν χαίροντα οὐθεὶς δύναται λόγῳ πεῖσαι, ὅτι οὐ χαίρει, καὶ τὸν λυπούμενον, ὅτι οὐ λυπεῖται, οὕτως οὐδὲ τὸν πειθόμενον, ὅτι οὐ πείθεται.
8.476Buna ek olarak, Septikler hiçbir ispatın olmadığını onay vererek kesin bir dille ileri sürselerdi, ispatın var olduğunu öğreten kişi karşısında belki bozguna uğrarlardı. Ama ispata karşı argümanları onlara onay vermeden yalnızca ortaya koydukları için, karşıtını kuranlardan zarar görmek şöyle dursun, daha çok yarar görürler.
πρὸς τούτοις, εἰ μὲν διισχυρίζοντο οἱ σκεπτικοὶ μετὰ συγκαταθέσεως περὶ τοῦ μηδὲν εἶναι ἀπόδειξιν, τάχα ἂν διετρέποντο ὑπὸ τοῦ διδάσκοντος. ὅτι ἔστιν ἀπόδειξις· νῦν δέ, ἐπεὶ ψιλὴν θέσιν λόγων ποιοῦνται τῶν κατὰ τῆς ἀποδείξεως χωρὶς τοῦ συγκατατίθεσθαι τούτοις, τοσοῦτον ἀπέχουσι τοῦ βλάπτεσθαι πρὸς τῶν τοὐναντίον κατασκευαζόντων ὡς ὠφελεῖσθαι μᾶλλον.
8.477Çünkü ispata karşı getirilen argümanlar çürütülmeden kalmışsa, ispatın var olduğunu göstermek için öne sürülen argümanlar da güçlüyse, ne onlara ne bunlara katılarak yargıyı askıya aldığımızı kabul edelim.
εἰ γὰρ οἱ μὲν κατὰ τῆς ἀποδείξεως κομισθέντες λόγοι μεμενήκασιν ἀναντίρρητοι, οἱ δὲ εἰς τὸ εἶναι ἀπόδειξιν παραληφθέντες λόγοι πάλιν εἰσὶν ἰσχυροί, μήτε ἐκείνοις μήτε τούτοις προσθέμενοι τὴν ἐποχὴν ὁμολογῶμεν.
8.478İspata karşı getirilen argümanın ispat edici olduğu kabul edilse bile, daha önce hatırlattığımız gibi, dogmatikler bundan ispatın var olduğu yolunda bir yarar sağlamazlar; çünkü argüman ispatın var olmadığı sonucunu çıkarır ve bu doğruysa ispatın var olduğu yanlış olur. Evet, derler, ama ispatın var olmadığı sonucunu çıkaran argüman, ispat edici olduğundan kendi kendini dışarı atar.
κἄν συγχωρηθῇ δὲ ἀποδεικτικὸς εἶναι ὁ κατὰ τῆς ἀποδείξεως λόγος, οὐ διὰ τοῦτο ὠφελοῦνταί τι εἰς τὸ εἶναι ἀπόδειξιν οἱ δογματικοί, καθὼς ἤδη ὑπεμνήσαμεν· συνάγει γὰρ τὸ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν, καὶ τούτου ἀληθοῦς ὄντος ψεῦδος γίνεται τὸ εἶναι ἀπόδειξιν. ναί, φασίν, ἀλλ᾿ ὁ συνάγων τὸ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν ἀποδεικτικὸς ὢν ἑαυτὸν ἐκβάλλει.
8.479Buna şöyle cevap vermek gerekir: Kendini her durumda dışarı atmaz. Çünkü birçok şey bir istisnayla söylenir. Zeus'un tanrıların ve insanların babası olduğunu söylerken onu kendisi dışında tutarak söyleriz (çünkü elbette kendisinin de babası değildi); aynı şekilde hiçbir ispat olmadığını söylediğimizde de, ispatın var olmadığını gösteren argümanı dışarıda tutarak söyleriz; çünkü ispat olan yalnızca odur.
πρὸς ὃ ῥητέον, ὅτι οὐ πάντως ἑαυτὸν ἐκβάλλει. πολλὰ γὰρ καθ᾿ ὑπεξαίρεσιν λέγεται, καὶ ὡς τὸν Δία φαμὲν θεῶν τε καὶ ἀνθρώπων εἶναι πατέρα καθ᾿ ὑπεξαίρεσιν αὐτοῦ τούτου (οὐ γὰρ δή γε καὶ αὐτὸς αὑτοῦ ἦν πατήρ), οὕτω καὶ ὅταν λέγωμεν μηδεμίαν εἶναι ἀπόδειξιν, καθ᾿ ὑπεξαίρεσιν λέγομεν τοῦ δεικνύντος λόγου, ὅτι οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις· μόνος γὰρ οὗτός ἐστιν ἀπόδειξις.
8.480Kendini dışarı atsa bile ispatın var olduğu bundan dolayı doğrulanmış olmaz. Çünkü başka şeylere yaptığını kendine de yapan birçok şey vardır. Örneğin ateş, yakıtı tüketince kendini de onunla birlikte yok eder; müshiller de bedenden sıvıları sürüp çıkardıktan sonra kendileri de onlarla birlikte atılır; aynı şekilde ispata karşı argüman da bütün ispatları ortadan kaldırdıktan sonra kendini de onlarla birlikte silebilir.
κἂν αὐτὸν δὲ ἐκβάλλῃ, οὐ διὰ τοῦτο κυροῦται τὸ εἶναι ἀπόδειξιν. πολλὰ γάρ ἐστιν ἅπερ ὃ ἄλλα ποιεῖ, τοῦτο καὶ ἑαυτὰ διατίθησιν. οἷον ὡς τὸ πῦρ δαπανῆσαν τὴν ὕλην καὶ ἑαυτὸ συμφθείρει, καὶ ὃν τρόπον τὰ καθαρτικά, ἐξελάσαντα τῶν σωμάτων τὰ ὑγρά, καὶ αὑτὰ συνεκτίθησιν, οὕτω δύναται καὶ ὁ κατὰ τῆς ἀποδείξεως λόγος μετὰ τὸ πᾶσαν ἀπόδειξιν ἀνελεῖν καὶ ἑαυτὸν συμπεριγράφειν.
8.481Yine, bir merdivenle yüksek bir yere çıkan birinin, çıktıktan sonra merdiveni ayağıyla devirmesi nasıl imkânsız değilse, Septiğin de ispatın var olmadığını gösteren argümanı bir basamak gibi kullanarak ortaya konan iddiayı kurmaya vardıktan sonra bu argümanın kendisini de ortadan kaldırması akla aykırı değildir.
Ama mantık alanındaki yöntemler hakkında da bu kadar aporia ortaya koyduktan sonra, bundan sonra doğa filozoflarına karşı araştırmaya geçeceğiz.
καὶ πάλιν ὧς οὐκ ἀδύνατόν ἐστι τὸν διά τινος κλίμακος ἐφ’ ὑψηλὸν ἀναβάντα τόπον μετὰ τὴν ἀνάβασιν ἀνατρέψαι τῷ ποδὶ τὴν κλίμακα, οὕτως οὐκ ἀπέοικε τὸν σκεπτικόν, ὡς διά τινος ἐπιβάθρας τοῦ δεικνύντος λόγου τὸ μὴ εἶναι ἀπόδειξιν χωρήσαντα ἐπὶ τὴν τοῦ προκειμένου κατασκευήν, τότε καὶ αὐτὸν τοῦτον τὸν λόγον ἀνελεῖν. Ἀλλὰ γὰρ τοσαῦτα καὶ περὶ τῶν κατὰ τὸν λογικὸν τόπον ἐφόδων ἀπορήσαντες τὸ μετὰ τοῦτο καὶ ἐπὶ τὴν πρὸς τοὺς φυσικοὺς ζήτησιν χωρήσομεν.