İçeriğe geç
Bilginlere Karşı

Sextus Empiricus · Bilginlere Karşı

VIII. Kitap › Açık olmayan şeylerin kaç türü v… – İspat hangi maddedendir

8.145Açık olmayan şeylerin kaç türü vardır

Açık olmayan şeylerin kimi tümden açık değildir, kimi tabiatça açık değildir, kimi de geçici olarak açık değildir. Geçici olarak açık olmayan denen şeyler, tabiatları apaçık olduğu hâlde dışarıdan bazı koşullar yüzünden zaman zaman bize açık olmayan şeylerdir; örneğin şu anda Atinalıların şehri bize açık değildir. Çünkü tabiatça apaçık ve ortadadır, ama aradaki uzaklık yüzünden açık değildir.

8.145

τῶν δὲ ἀδήλων τὰ μέν τινα ἦν καθάπαξ ἄδηλα, τὰ δὲ φύσει ἄδηλα, τὰ δὲ πρὸς καιρὸν ἄδηλα. ὧν πρὸς καιρὸν μὲν ἄδηλα καλεῖται ἅπερ τὴν φύσιν ἔχοντα ἐναργῆ παρά τινας ἔξωθεν περιστάσεις κατὰ καιροὺς ἡμῖν ἀδηλεῖται, οἷον νῦν ἡ τῶν Ἀθηναίων πόλις ἡμῖν· φύσει μὲν γάρ ἐστιν ἐναργής καὶ πρόδηλος, παρὰ δὲ τὸ μεταξὺ διάστημα ἀδηλεῖται.

8.146Tabiatça açık olmayanlar ise ezelden beri gizli kalan ve bizim apaçık algımıza hiçbir zaman düşemeyen şeylerdi; düşünülür gözenekler ya da bazı doğa filozoflarının evrenin dışında bulunduğunu ileri sürdüğü sonsuz boşluk gibi.

8.146

φύσει δὲ ἦν ἄδηλα τὰ δι’ αἰῶνος ἀποκεκρυμμένα καὶ μὴ δυνάμενα ὑπό τὴν ἡμετέραν πεσεῖν ἐνάργειαν, καθάπερ οἱ νοητοὶ πόροι καὶ τὸ ἀξιούμενον ἐκτὸς εἶναι τοῦ κόσμου τισὶ φυσικοῖς ἄπειρον κενόν.

8.147Tümden açık olmayan denen şeyler de tabiatları gereği hiçbir zaman insanın kavrayışına düşmeyen şeylerdir; yıldızların sayısının çift mi tek mi olduğu ya da Libya'da şu kadar kum tanesi bulunduğu gibi.

8.147

καθάπαξ δὲ ἄδηλα λέγεται τυγχάνειν τὰ μηδέποτε ὐπ’ ἀνθρωπίνην κατάληψιν πεφυκότα πίπτειν, οἶόν ἐστι τὸ ἀρτίους εἷναι τοὺς ἀστέρας ἢ περισσοὺς καὶ τὸ τοσάσδε ὑπάρχειν ἐν Λιβύῃ ψάμμους.

8.148Demek ki şeylerde dört ayrım vardır: biri apaçık olanlar, biri tümden açık olmayanlar, üçüncüsü tabiatça açık olmayanlar, dördüncüsü de geçici olarak açık olmayanlar. Bütün bu ayrımların bir işarete ihtiyaç duyduğunu değil, yalnızca bazılarının ihtiyaç duyduğunu söylüyoruz.

8.148

τεσσάρων οὖν οὐσῶν ἐν τοῖς πράγμασι διαφορῶν, μιᾶς μὲν <τῆς> τῶν ἐναργῶν, δὲ τῆς τῶν καθάπαξ ἀδήλων, τρίτης δὲ τῆς τῶν φύσει ἀδήλων, τετάρτης τῆς τῶν πρὸς καιρόν, οὐ πᾶσάν φαμεν διαφορὰν σημείου δεῖσθαι ἀλλὰ τινά.

8.149Çünkü hem tümden açık olmayan şeyler hem de apaçık şeyler hiçbir işarete yer bırakmaz. Apaçık şeyler, kendiliklerinden kendilerini gösterdikleri ve bildirilmek için başka hiçbir şeye ihtiyaç duymadıkları için; tümden açık olmayan şeyler ise genel olarak her türlü kavrayıştan kaçtıkları için işaret yoluyla kavranmaya da yer bırakmazlar.

8.149

εὐθέως γὰρ οὔτε τὰ καθάπαξ ἄδηλα ἐπιδέχεταί τι σημεῖον οὔτε τὰ ἐναργῆ, καὶ τὰ μὲν ἐναργῆ, ὅτι ἐξ αὐτῶν προσπίπτει καὶ οὐδενὸς ἑτέρου δεῖται πρὸς μήνυσιν, τὰ δὲ καθάπαξ ἄδηλα, ὅτι κοινῶς πᾶσαν πᾶσαν ἐκπεφευγότα κατάληψιν οὐδὲ τὴν διὰ σημείου ἐπιδέχεται.

8.150Tabiatça açık olmayan şeylerle geçici olarak açık olmayan şeyler ise işaretten yararlanan bir gözleme ihtiyaç duyar. Geçici olarak açık olmayanlar, bazı koşullar yüzünden bizim için apaçık olmaktan çıktıkları için; tabiatça açık olmayanlar ise her zaman görünmez oldukları için.

8.150

τὰ δὲ φύσει ἄδηλα καὶ τὰ πρὸς καιρὸν χρείαν ἔχει τῆς ἐκ τοῦ σημείου παρατηρήσεως, τὰ μὲν πρὸς καιρὸν ἄδηλα, ὅτι κατά τινας περιστάσεις αἴρεται ἐκ τῆς πρὸς ἡμάς ἐναργείας, τὰ δὲ φύσει ἄδηλα, ὅτι διὰ παντός ἐστιν ἀφανῆ.

8.151İşarete ihtiyaç duyan şeyler iki türlü olduğuna göre, işaretin de iki türlü olduğu ortaya çıktı: Biri hatırlatıcı işarettir ve en çok geçici olarak açık olmayan şeylerde işe yarar görünür; öteki gösterici işarettir ve tabiatça açık olmayan şeylerde kullanılması gerektiği ileri sürülür.

8.151

διττῆς οὖν οὔσης διαφορᾶς τῶν σημείου δεομένων πραγμάτων διττὸν ἀνεφάνη καὶ τὸ σημεῖον, τὸ μέν τι ὑπομνηστικόν, ὅπερ μάλιστα ἐπὶ τῶν πρὸς καιρὸν ἀδήλων φαίνεται χρησιμεῦον, τὸ δὲ ἐνδεικτικόν, ὅπερ ἐπὶ τῶν φύσει ἀδήλων ἀξιοῦται παραλαμβάνεσθαι.

8.152Hatırlatıcı işaret, işaret ettiği şeyle birlikte apaçık biçimde gözlenmiş olduğundan, işaret ettiği şey açık değilken kendisi görününce, bizi kendisiyle birlikte gözlenmiş ama şu anda apaçık biçimde görünmeyen şeyi hatırlamaya götürür; dumanla ateşte olduğu gibi. Bunların sık sık birbirine bağlı olduğunu gözlemiş olduğumuzdan, birini, yani dumanı görür görmez ötekini, yani görülmeyen ateşi hatırlarız.

8.152

καὶ δὴ τὸ μὲν ὑπομνηστικὸν συμπαρατηρηθὲν τῷ σημειωτῷ δι’ ἐναργείας, ἅμα τῷ ὑποπεσεῖν ἐκείνου ἐδηλουμένου, ἄγει ἡμᾶς εἰς ὑπόμνησιν τοῦ συμπαρατηρηθέντος αὐτῷ, νῦν δὲ ἐναργῶς μὴ προσπίπτοντος, ὡς ἐπὶ τοῦ καπνοῦ καὶ τοῦ πυρός· ταῦτα γὰρ πολλάκις ἀλλήλοις συνεζευγμένα παρατηρήσαντες ἄμα τῷ τὸ ἕτερον ἰδεῖν, τουτέστι τὸν καπνόν, ἀνανεούμεθα τὸ λοιπόν, τουτέστι τὸ μὴ βλεπόμενον πῦρ.

8.153Yaranın ardından gelen yara izi ve ölümden önce gelen kalp yarası için de aynı şey söylenebilir: Yara izini görünce ondan önceki yarayı hatırlarız, kalpteki bir yarayı görünce de gelecek ölümü önceden biliriz. Hatırlatıcı işaretin özelliği böyleydi;

8.153

ὁ <δ᾿> αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τῆς τῷ ἕλκει ἐπιγινομένης οὐλῆς καὶ ἐπὶ τῆς τοῦ θανάτου προηγουμένης καρδίας τρώσεως· οὐλήν τε γὰρ ἰδόντες προηγησάμενον ἕλκος ἀνανεούμεθα, καρδίας τε τρῶσιν θεασάμενοι μέλλοντα θάνατον προγινώσκομεν. ἀλλὰ τὸ μὲν ὑπομνηστικὸν σημεῖον τοιαύτην εἶχε τὴν ἰδιότητα,

8.154gösterici işaret ise bundan farklıydı. Bu işaret, işaret ettiği şeyle birlikte gözlenemez; çünkü tabiatça açık olmayan şey hiçbir zaman algıya düşmez, bu yüzden de görünen şeylerle birlikte gözlenemez. Gösterici işaretin, doğrudan kendi tabiatı ve yapısıyla, adeta sesini yükselterek, gösterdiği şeye işaret ettiği söylenir.

8.154

τὸ δὲ ἐνδεικτικὸν διέφερε τούτου. οὐκέτι γὰρ καὶ αὐτὸ συμπαρατήρησιν τῷ σημειωτῷ ἐπιδέχεται (ἀρχῆθεν γὰρ ὐνυπόπτωτόν ἐστι τὸ φύσει ἄδηλον πρᾶγμα, καὶ διὰ τοῦτο οὐ δύναταί τῶν φαινομένων συμπαρατηρηθῆναι), ἀλλ’ ἄντικρυς ἐκ τῆς ἰδίας φύσεως καὶ κατασκευῆς μόνον οὐχὶ φωνὴν ἀφιὲν λέγεται σημαίνειν τὸ οὗ ἐστιν ἐνδεικτικόν.

8.155Örneğin psykhē tabiatça açık olmayan şeylerdendir, çünkü tabiatı gereği hiçbir zaman bizim apaçık algımıza düşmez. Böyle olduğu hâlde bedenin hareketlerinden gösterici biçimde bildirilir; çünkü bedene yerleşmiş bir kuvvetin ona bu hareketleri kazandırdığını akıl yürüterek çıkarırız.

8.155

οἷον ἡ ψυχὴ τῶν φύσει ἀδήλων ἐστὶ πραγμάτων. οὐδὲποτε γὰρ ὑπὸ τὴν ἡμετέραν πέφυκε πίπτειν ἐνάργειαν. τοιαύτη δὲ οὖσα ἐκ τῶν περὶ τὸ σῶμα κινήσεων δνδεικτιχῶς μηνύεται· λογιζόμεθα γὰρ ὅτι δύναμίς τις ἐνδεδυκυῖα τῷ σώματι τοιαύτας αὐτῷ κινήσεις ἐνδίδωσιν.

8.156İki tür işaret olduğuna göre —çoğunlukla geçici olarak açık olmayan şeylerde işe yarar görünen hatırlatıcı işaret ile tabiatça açık olmayan şeyler için uygun görülen gösterici işaret—, bütün araştırmamızı ve çıkmazlarımızı hatırlatıcı işaret hakkında değil, gösterici işaret hakkında yapacağız. Çünkü hatırlatıcı işaretin işe yaradığına gündelik hayatı yaşayan herkes güvenir; gösterici işaret ise dogmacı filozoflar ve akılcı hekimler tarafından, onlara en gerekli hizmeti sağlayabileceği düşüncesiyle uydurulmuştur.

8.156

Ἀλλὰ γὰρ δυεῖν ὄντων σημείων, τοῦ τε ὑπομνηστικοῦ καὶ ἐπὶ τῶν πρὸς καιρὸν ἀδήλων τὰ πολλὰ χρησιμεύειν δοκοῦντος, καὶ τοῦ ἐνδεικτικοῦ, ὅπερ ἐπὶ τῶν φύσει ἀδήλων ἐγκρίνεται, μελλήσομεν πᾶσαν ποιεῖσθαι ζήτησιν καὶ ἀπορίαν οὐ περὶ τοῦ ὑπομνηστικοῦ (τοῦτο γὰρ παρὰ κοινῶς τοῖς ἐκ τοῦ βίου πεπίστευται χρησιμεύειν), ἀλλὰ περὶ τοῦ ἐνδεικτικοῦ· τοῦτο γὰρ γὰρ τῶν δογματικῶν φιλοσόφων καὶ τῶν λογικῶν ἰατρῶν, ὧς δυνάμενον τὴν ἀναγκαιοτάτην αὐτοῖς παρέχειν χρείαν, πέπλασται.

8.157Bu yüzden, bazılarının bize iftira ettiği gibi, hiçbir işaret olmadığını söyleyerek insanların ortak önkavrayışlarıyla çatışmıyor, gündelik hayatı da altüst etmiyoruz. Her işareti ortadan kaldırsaydık belki gündelik hayatla ve bütün insanlarla çatışırdık. Ama şimdi biz de herkes gibi dumandan ateşi, yara izinden önceki yarayı, önceden gelen kalp yarasından ölümü, önceden konmuş bir şeritten de yağlanmayı çıkarıyoruz.

8.157

ὅθεν οὐδὲ μαχόμεθα ταῖς κοιναῖς τῶν ἀνθρώπων προλήψεσιν, τι οὐδὲ συγχέομεν τὸν βίον, λέγοντες μηθὲν εἶναι σημεῖον, καθάπερ τινὲς ἡμᾶς συκοφαντοῦσιν. εἰ μὲν γὰρ πᾶν ἀνῃροῦμεν σημεῖον, τάχ’ ἴσως ἂν καὶ τῷ βίῳ καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις ἐμαχόμεθα· νυνὶ δὲ οὕτω καὶ αὐτοὶ ἔγνωμεν, ἐκ μὲν καπνοῦ πῦρ, ἐκ δὲ οὐλῆς προηγησάμενον ἕλκος, ἐκ δὲ προηγουμένης καρδίας τρώσεως θάνατον, ἐκ δὲ προδ᾿ κειμένης ταινίας ἄλειμμα λαμβάνοντες.

8.158Şimdi, gündelik hayatın kullandığı hatırlatıcı işareti kabul ettiğimize, dogmacıların yanlış biçimde kanaat getirdiği işareti ise ortadan kaldırdığımıza göre, gündelik hayatla çatışmamakla kalmıyor, belki onu savunuyoruz da. Çünkü ortak önkavrayışa karşı ayaklanıp tabiatça açık olmayan şeyleri doğa bilgisi yoluyla, işaretlerden çıkararak bildiklerini söyleyen dogmacıları çürütüyoruz.

8.158

νῦν οὖν ἐπεὶ τὸ μὲν ὑπομνηστικὸν σημεῖον τίθεμεν, ᾧ χρῆται ὁ βίος, τὸ δὲ ὑπὸ τῶν δογματικῶν ψευδῶς δοξασθὲν ἀναιροῦμεν, μήποτε πρὸς τῷ μὴ μάχεσθαι τῷ βίῳ ἔτι καὶ συναγορεύομεν αὐτῷ, ἐπείπερ τοὺς κατεξαναστάντας τῆς κοινῆς προλήψεως δογματικοὺς καὶ τὰ φύσει ἄδηλα γινώσκειν λέγοντας σημειωτικῶς ἐκ φυσιολογίας ἐλέγχομεν.

8.159Araştırma konusu olan işaret hakkında ana hatlarıyla bu kadarı söylenmiş olsun. Şu anda şüphecilerin tutumunu aklımızda tutmamız gerekir: İşaretin var olmasına karşı argümanları kesin bir inançla ve onay vererek ortaya koymayız —böyle yapmak, dogma koyanlar gibi bir işaretin var olduğunu ileri sürmekle bir olurdu—; araştırmayı eşit güce götürmek ve bir işaretin var olmamasının, var olması kadar güvenilir ya da tersine, var olmasının, var olmaması kadar güvenilmez olduğunu göstermek için ortaya koyarız. Çünkü düşüncenin hiçbir yana eğilmemesi ve yargıyı askıya alması buradan doğar.

8.159

Ταῦτα μὲν οὖν ὡς ἐν κεφαλαίοις περὶ τοῦ ὑπὸ τὴν ζήτησιν πίπτοντος σημείου λελέχθω· χρὴ δὲ ἐπὶ τοῦ παρόντος διὰ μνήμης ἔχειν τὸ σκεπτικὸν ἔθος. τοῦτο δ’ ἐστὶ τὸ μὴ μετὰ πείσματος καὶ συγκαταθέσεως ἐκτίθεσθαι τούς κατὰ τῆς ὑπάρξεως τοῦ σημείου λόγους (ἴσον γὰρ τὸ τοιοῦτο ποιεῖν τῷ ἀξιοῦν εἶναί τι σημεῖον παραπλησίως τοῖς δογματίζουσιν), ἀλλ’ ὥστε εἰς ἰσοσθένειαν τὴν ζήτησιν ἄγειν, καὶ δεικνύναι, ὅτι ἐπ’ ἴσης ἐστὶ πιστὸν τῷ εἶναί τι σημεῖον τὸ μὴ εἶναι ἢ ἀνάπαλιν ἐπ’ ἴσης ἄπιστον τῷ μηδὲν ὑπάρχειν τὸ ὑπάρχειν τι σημεῖον· ἐντεῦθεν γὰρ ἡ ἀρρεψία καὶ ἡ ἐποχὴ γίνεται τῇ διανοίᾳ.

8.160Nitekim bu yüzden, gösterici bir işaretin olmadığını söylediğimiz için bize karşı çıkıyormuş gibi görünen kişi aslında bize yardım eder; şüpheci tutuma göre kurulması gereken tarafı kendisi kurar. Çünkü çıkmazcıların işarete karşı getirdiği argümanlar çok güçlü ve neredeyse karşı konulmazsa, dogmacıların işaretin var olduğunu kuran argümanları da bunlardan geri kalmıyorsa, işaretin var olup olmadığı konusunda hemen yargıyı askıya almak ve haksız yere taraflardan birine katılmamak gerekir.

8.160

ἀμέλει γοῦν διὰ τοῦτο καὶ ὁ δοκῶν ἡμῖν ἀντιλέγειν φάσκουσι μηδὲν εἶναι ἐνδεικτικὸν σημεῖον βοηθός ἐστιν, καὶ τὸ ὀφεῖ λον κατασκευάζεσθαι μέρος σκεπτικῶς, τοῦτ᾿ αὐτὸς κατασκευάζει· εἰ γὰρ οἱ μὲν κατὰ τοῦ σημείου κομιζόμενοι παρὰ τοῖς ἀπορητικοῖς λόγοι σφόδρ’ εἰσὶ σθεναροὶ καὶ σχεδὸν ἀναντίρρητοι, τούτων δὲ οὐ λείπονται καὶ οἱ παρὰ τοῖς δογματικοῖς τὴν ὕπαρξιν αὐτοῦ κατασκευάζοντες, σκευάζοντες, αὐτόθεν ἐφεκτέον ἐστὶ περὶ τῆς ὑπάρξεως καὶ μὴ ἀδίκως τῷ ἑτέρῳ μέρει προσθετέον.

8.161Şüphecilerin tutumunu da ortaya koyduğumuza göre, artık konumuzu kurmaya geçelim.

Şüpheciler şöyle der: Var olan şeylerin kimi kendi ayırıcı özelliğiyle var olur, kimi de bir şeye göre bir durumdadır. Kendi ayırıcı özelliğiyle var olanlar, kendi başlarına ve mutlak olarak düşünülen şeylerdir; örneğin beyaz, siyah, tatlı, acı ve bunlara benzer her şey. Çünkü bunları yalın hâlleriyle, sınırları içinde kavrarız; yanında başka bir şeyi düşünmemize gerek kalmaz.

8.161

πλὴν καὶ τοῦ τοῦ σκεπτικοῦ ἔθους παρασταθέντος, χωρῶμεν λοιπὸν καὶ ἐπὶ τὴν τοῦ προκειμένου κατασκευήν. Τῶν οὖν ὄντων, φασὶν οἱ ἀπὸ τῆς σκέψεως, τὰ μέν ἐστι κατὰ διαφοράν, τὰ δὲ πρός τι πὼς ἔχοντα. καὶ κατὰ διαφορὰν μὲν ὁπόσα κατ’ ἰδίαν ὑπόστασιν καὶ ἀπολύτως νοεῖται, οἷον λευκὸν μέλαν, γλυκὺ πικρόν, πᾶν τὸ τούτοις παραπλήσιον· ψιλοῖς γὰρ αὐτοῖς καὶ κατὰ περιγραφὴν ἐπιβάλλομεν καὶ δίχα τοῦ ἕτερόν τι συνεπινοεῖν.

8.162Göreli şeyler ise başka bir şeyle ilişkileri içinde düşünülen ve artık mutlak olarak, yani kendi başlarına kavranmayan şeylerdir; örneğin daha beyaz, daha siyah, daha tatlı, daha acı ve aynı türden olan her şey. Beyaz, siyah ya da acı kendi sınırları içinde düşünüldüğü gibi, daha beyaz ya da daha siyah düşünülmez; bunu düşünmek için, neyden daha beyaz ya da neyden daha siyah olduğunu da birlikte kavramak gerekir. Daha tatlı ve daha acı için de aynı şey söylenebilir.

8.162

πρός τι δέ ἐστι τὰ κατὰ τὴν ὧς πρὸς ἕτερον σχέσιν νοούμενα καὶ οὐκέτι ἀπολελυμένως λαμβανόμενα, τουτέστι κατ’ ἰδίαν, οἷον τὸ λευκότερον καὶ μελάντερον καὶ γλυκύτερον καὶ πικρότερον, καὶ πᾶν εἴ τι τῆς αὐτῆς ἐστιν ἰδέας. οὐ γὰρ ὃν τρόπον λευκὸν ἢ τὸ μέλαν ἤ τὸ πικρὸν κατ’ ἰδίαν ἐνοεῖτο περιγραφήν, οὕτω καὶ τὸ λευκότερον ἢ μελάντερον· ἀλλ’ ἴνα τοῦτο νοήσωμεν, συνεπιβάλλειν δεῖ καὶ ἐκείνῳ τῷ οὗ λευκότερόν έστιν ἤ τῷ οὗ μελάντερόν ἐστιν. καὶ ἐπὶ τοῦ γλυκυτέρου καὶ πικροτέρου ὁ αὐτὸς λόγος.

8.163Şeylerde iki ayrım bulunduğuna göre —biri kendi ayırıcı özelliğiyle var olanlar, ikincisi bir şeye göre bir durumda olanlar—, işaretin, en azından gösterici işaretin de ya kendi ayırıcı özelliğiyle var olan şeylerden ya da göreli şeylerden olması gerekecektir; çünkü bunların arasında üçüncü bir şey türü yoktur. Ama farklı görüşte olanların da hemen kabul ettiği gibi, kendi ayırıcı özelliğiyle var olan şeylerden olamaz.

8.163

ἐπεὶ οὖν δύο εἰσὶ τῶν πραγμάτων διαφοραί, μία μὲν ἡ τῶν κατὰ διαφοράν, δευτέρα δὲ ἡ τῶν πρός τι πὼς ἐχόντων, δεήσει καὶ τὸ σημεῖον τό γε ἐνδεικτικὸν ἤτοι τῶν κατὰ διαφορὰν ἢ τῶν πρός τι ὑπάρχειν· τρίτη γὰρ μεταξὺ τούτων ἰδέα τῶν πραγμάτων οὐκ ἔστιν. ἀλλὰ τῶν κατὰ διαφορὰν μὲν οὐκ ἂν εἴη, ὧς αὐτόθεν συγκεχώρηται καὶ πρὸς τῶν ἑτεροδόξων.

8.164Öyleyse göreli şeylerden olacaktır. Çünkü işaret edilen şey, işaretle ilişkisi içinde düşünüldüğü için göreli şeylerdendir <…>; çünkü işaret bir şeyin, yani işaret edilen şeyin işaretidir. Nitekim bunlardan birini varsayım olarak ortadan kaldırırsak, geriye kalan da onunla birlikte ortadan kalkacaktır; sağda ve solda olduğu görüldüğü gibi. Sağ hiçbir şey yoksa sol da olmayacaktır, çünkü her biri göreli şeylerdendir; sol hiçbir şey yoksa sağ kavramı da onunla birlikte silinir.

8.164

τοίνυν τῶν πρός τι γενήσεται. ὥσπερ γὰρ τὸ σημειωτὸν κατὰ τὴν ὧς πρὸς τὸ σημεῖον σχέσιν νοούμενον τῶν πρός τι ἐστὶν <......> · τινὸς γάρ ἐστι σημεῖον, τοῦ σημειωτοῦ. ἐὰν γοῦν τὸ ἕτερον αὐτῶν καθ’ ὐπόθεσιν ἀνέλωμεν, καὶ τὸ λειπόμενον συναναιρεθήσεται, οἷόν τι καὶ ἐπὶ τοῦ δεξιοῦ καὶ ἀριστεροῦ φαίνεται γιγνόμενον· μένον· μηδενὸς γὰρ ὄντος δεξιοῦ οὐδὲ ἀριστερόν τι ἔσται διὰ τὸ τῶν πρός τι εἶναι τούτων ἑκάτερον, καὶ μηδενὸς ὄντος ἀριστεροῦ συμπεριγράφεται καὶ ἡ τοῦ δεξιοῦ ἐπίνοια.

8.165Ama göreli şeyler birbirleriyle birlikte kavranır. Söylediğim gibi, neyden daha beyaz olduğu birlikte algılanmadan bir şeyin daha beyaz olduğunu bilmek mümkün değildir; neyden daha siyah olduğu birlikte düşünülmeden de daha siyah olduğunu bilmek mümkün değildir. Gösterdiğimiz gibi işaret de göreli şeylerden olduğuna göre, işaretin işaret ettiği şey de işaretle birlikte kavranacaktır. Ama onunla birlikte kavranan şey onun işareti olmayacaktır. Çünkü bir şeyle birlikte kavranan şeyin onun işareti olabileceğini sanmak tamamen saçmadır: İkisi de aynı anda algılandığına göre ne biri ötekini açığa çıkarır ne de biri ötekini bildirir; her biri kendiliğinden kendini gösterdiği için böyle bir güçten yoksundur.

8.165

ἀλλὰ δὴ τὰ πρός τι συγκαταλαμβάνεται ἀλλήλοις· οὔτε γὰρ λευκότερόν τι, ὧς ἔφην, δυνατόν ἐστι γνωρίζειν μὴ συνυποπίπτοντος τοῦ οὗ λευκότερόν ἐστιν, οὔτε μελαώντερον μὴ συνεπινοουμένου τοῦ οὗ μελανώτερόν ἐστιν. τοίνυν ἐπεὶ καὶ τὸ σημεῖον τῶν πρός τι ἐστιν, ὧς παρεμυθησάμεθα, συγκαταληφθήσεται τῷ σημείῳ τὸ οὗ ἐστι σημεῖον. τὸ συγκαταλαμβανόμενον δὲ αὐτῶ οὐκ ἔσται σημεῖον αὐτοῦ. τὸ γὰρ ὑπονοεῖν, ὅτι δύναται τό τινι συγκαταλαμβανόμενον σημεῖον ἐκείνου γίνεσθαι τεσέως ἀπερρωγός· ἀμφοτέρων γὰρ ὑπὸ μίαν προθεσμία λαμβανομένων οὔτε τόδε τοῦδε ἐκκαλυπτικόν ἐστιν οὔτα τόδε τοῦδε μηνυτικόν, ἑκάτερον δὲ δι’ αὐτοῦ προσπῖπτον ἀποδεῖ τῆς τοιαύτης δυνάμεως.

8.166İnsan şöyle bir argüman da kurabilir: İşaret kavranabilir bir şeyse, ya işaret ettiği şeyden önce kavranır, ya onunla birlikte kavranır, ya da ondan sonra kavranır. Ama göstereceğimiz gibi ne önce, ne birlikte, ne de sonra kavranır; öyleyse işaret kavranabilir bir şey değildir.

8.166

συνθείη <δ᾿> ἂν τις πάλιν λόγον τοιοῦτον. τὸ σημεῖον εἴπερ καταληπτόν ἐστιν, ἤτοι προκαταλαμβάνεται τοῦ σημειωτοῦ ἤ συγκαταλαμβάνεται αὐτῷ ἢ ἐπικαταλαμβάνεται αὐτῷ· οὔτε δὲ προκαταλαμβάνεται οὔτε συγκαταλαμβάνεται οὔτε ἐπικαταλαμβάνεται, ὡς παραστήσομεν· οὐκ ἄρα καταληπτόν ἐστι τὸ σημεῖον.

8.167İşaretin işaret ettiği şeyden sonra kavrandığını söylemek hemen saçma görünür. Çünkü açığa çıkardığı şey, yani işaret edilen şey kendisinden önce kavranmışken, işaret nasıl hâlâ açığa çıkarıcı olabilir? Hem dogmacılar bunu söylerlerse, her zamanki dogmalarıyla çatışan bir şeyi kabul etmiş olurlar. Çünkü işaret edilen şeyin açık olmadığını ve kendiliğinden kavranamayacağını söylerler. Oysa işaret onun kavranmasından sonra kavranıyorsa, onu bildirecek olan şey ortaya çıkmadan önce yakalanmış olan bu şey açık olmayan bir şey olmayacaktır. Öyle ki işaret, işaret ettiği şeyden sonra kavranmaz.

8.167

καὶ δὴ τὸ μὲν λέγειν, ὅτι ἐπικαταλαμβάνεται τῷ σημειωτῷ τὸ σημεῖον, αὐτόθεν φαίνεται ἄτοπον· πῶς γὰρ ἔτι δύναται ἐκκαλυπτικὸν εἶναι τὸ σημεῖον, ὅτε οὗ ἐκκαλυπτικόν ἐστι, τὸ σημειωτόν, προκαταλαμβάνεται αὐτοῦ; ἄλλως τε καὶ μαχόμενόν τι προσδέξονται οἱ δογματικοὶ τῷ συνήθως ὐπ’ αὐτῶν δογματιζομένῳ, ἐὰν τοῦτο λέγωσιν. φασὶ γὰρ τὸ σημειωτὸν ἄδηλον εἶναι καὶ μὴ ἐξ αὐτοῦ καταληπτόν· εἰ δέ γε μετὰ τὴν τούτου κατάληψιν ἐπικαταλαμβάνεται τὸ σημεῖον, οὐκ ἔσται τοῦτ’ ἄδηλον ὅ γε πρὸ τῆς τοῦ μηνύοντος αὐτὸ παρουσίας πεφώραται. ὥστε οὐκ ἐπικαταλαμβάνεται τῷ σημειωτῷ τὸ σημεῖον.

8.168Az önce söylenen sebepten dolayı onunla birlikte de kavranmaz. Çünkü birbirleriyle birlikte kavranan şeylerin birbirleri tarafından bildirilmeye ihtiyacı yoktur; aynı anda kendiliklerinden kendilerini gösterirler. Bu yüzden ne işarete işaret denebilir ne de işaret edilen şey artık işaret edilen olur.

8.168

καὶ μὴν οὐδὲ συγκαταλαμβάνεται διὰ τὴν μικρῷ πρόσθεν εἰρημένην αἰτίαν· τὰ γὰρ συγκαταλαμβανόμενα ἀλλήλοις οὐ δέεται τῆς ἐξ ἀλλήλων μηνύσεως, ἀλλ’ ὑφ’ ὲν ἐξ αὐτῶν προσπίπτει, καὶ διὰ τοῦτο οὔτε τὸ σημεῖον λέγοιτ’ ἂν εἷναι σημεῖον οὔτε τὸ σημειωτὸν ἔτι ὑπάρχειν σημειωτόν.

8.169Geriye işaretin işaret ettiği şeyden önce kavrandığını söylemek kalıyor. Bu da yine aynı çürütmelere döner. Çünkü dogmacılar önce ya işaretin göreli şeylerden olmadığını ya da göreli şeylerin birbirleriyle birlikte kavranmadığını göstermeli, ancak ondan sonra işaretin işaret ettiği şeyden önce kavranabileceğini bize kabul ettirmelidir.

8.169

καταλείπεται οὖν λέγειν, ὅτι προκαταλαμβάνεται τὸ σημεῖον τοῦ σημειωτοῦ. ὃ πάλιν εἰς τοὺς αὐτοὺς ἐλέγχους κυλίεται. πρότερον γὰρ ὀφείλουσιν οἱ δογματικοὶ δεῖξαι, ὅτι οὐ τῶν πρός τι ἐστὶ τὸ σημεῖον ἢ ὅτι οὐ συγκαταλαμβάνεται ἀλλήλοις τὰ πρός τι, εἶτα τότε καὶ παρ’ ἡμῶν λαμβάνειν τὸ δύνασθαι τοῦ σημειωτοῦ προκαταλαμβάνεσθαι τὸ σημεῖον.

8.170İlk noktalar sarsılmaz durduğuna göre, göreli şeyler cinsinden olan ve işaret ettiği şeyle birlikte kavranması gereken işarete önce kavranma özelliği tanımak mümkün değildir. İşaretin kavranabilmesi için ya işaret ettiği şeyden önce, ya onunla birlikte, ya da ondan sonra kavranması gerekiyorsa ve bunların hiçbirinin mümkün olmadığı gösterildiyse, işaretin var olmadığını söylemek gerekir.

8.170

ἀμετακινήτων δὲ ὄντων τῶν πρώτων οὐχ οἶόν τέ ἐστι τὴν προκατάληψιν τῷ σημείῳ μαρτυρεῖν ἐκ τοῦ γένους ὄντι τῶν πρός τι καὶ ὀφείλοντι συγκαταλαμβάνεσθαι τῷ οὗ ἐστι σημεῖον. ἀλλ’ εἴπερ, ἔνα καταληφθῇ τὸ σημεῖον, δεῖ ἢ προκαταλαμβάνεσθαι αὐτὸ τοῦ σημειωτοῦ ἡ συγκαταλαμβάνεσθαι τούτῳ ἢ ἐπικαταλαμβάνεσθαι, δέδεικται δὲ μηδὲν τούτων δυνατόν, ῥητέον [οὖν] εἷναι τὸ σημεῖον.

8.171Bazıları aynı güçte başka bir argümanı da dogmacılara karşı şöyle kurar: Bir şeyi gösteren bir işaret varsa, ya görünen bir şey görünen bir şeyin işaretidir, ya görünmeyen bir şey görünmeyen bir şeyin, ya görünen bir şey görünmeyen bir şeyin, ya da görünmeyen bir şey görünen bir şeyin. Ama ne görünen bir şey görünen bir şeyin, ne görünmeyen bir şey görünmeyen bir şeyin, ne görünen bir şey görünmeyen bir şeyin, ne de tersine görünmeyen bir şey görünen bir şeyin işaretidir; öyleyse işaret diye bir şey yoktur.

8.171

Ἔτι ἐκ τῆς αὐτῆς δυνάμεως ἄλλον λόγον συνερωτῶσί τινες τοὺς δογματικούς, οὕτως ἔχοντα. εἴπερ ἔστι τι ἐνδεικτικόν δεικτικόν τινος σημεῖον, ἤτοι φαινόμενον φαινομένου σημεῖόν ἐστιν ἢ ἀφανὲς ἀφανοῦς ἢ φαινόμενον ἀφανοῦς ἢ ἀφανὲς φαινομένου· οὔτε δὲ φαινόμενον φαινομένου σημεῖόν ἐστιν οὔτε ἀφανοῦς ἀφανὲς οὔτε φαινόμενον ἀφανοῦς οὔτε δὲ ἐναλλάξ· οὐκ ἄρα ἔστι τι σημεῖον.

8.172Argüman böyledir ve kuruluşu da açıktır. Dogmacıların ona karşı ileri sürdüğü itirazı gösterirsek daha da açık hâle gelecektir. Çünkü yalnızca iki eşleşmenin kabul edildiğini, geri kalan ikisi konusunda ise bizimle anlaşmazlık içinde olduklarını söylerler.

8.172

καὶ ὁ μὲν λόγος τοιοῦτος, πρόδηλος δὲ καὶ ἡ τούτου κατασκευή ἐστιν. καὶ προδηλοτέρα μᾶλλον γενήσεται ὑποδειξάντων ἡμῶν τὴν κομιζομένην πρὸς αὐτὸν ὑπὸ τῶν δογματικῶν ἔνστασιν. φασὶ γὰρ μόνον τἀς δύο συγχωρεῖσθαι συζυγίας, περὶ δὲ τῶν λειπομένων δυεῖν διίστασθαι πρὸς ἡμᾶς.

8.173Görünen bir şeyin görünen bir şeyin ve görünmeyen bir şeyin işareti olduğu doğrudur; görünmeyen bir şeyin görünen bir şeyi ya da görünmeyen bir şeyi açığa vurduğu ise yanlıştı. Örneğin cismin gölgesi, görünen bir şeyin görünen bir şeye işaretidir: Gölge işaret olarak görünür, işaret edilen cisim de apaçıktır. Görünen bir şeyin görünmeyen bir şeyi açığa vurmasına örnek ise utancın kızarmasıdır: Kızarma apaçıktır ve kendiliğinden görülür, utanç ise görünmez.

8.173

τὸ μὲν γὰρ φαινόμενον φαινομένου καὶ ἀφανοῦς φαινόμενον γίγνεσθαι σημεῖον ἀληθές ἐστιν, τὸ δὲ μὴ φαινόμενον φαινομένου ἢ μὴ φαινόμενον ἀφανοῦς ὑπάρχειν δηλωτικὸν· ψεῦδος ἦν. αὐτίκα γὰρ φαινόμενον μὲν φαινομένου σημεῖόν ἐστιν ἡ σκιὰ τοῦ σώματος· αὐτή τε γὰρ σημεῖον οὖσα φαινόμενόν ἐστι, τό τε σῶμα σημειωτὸν καθεστὼς ἐναργὲς ὑπάρχει. φαινόμενον δὲ ἀφανοῦς δηλωτικὸν καθειστήκει καθάπερ τὸ ἔρευθος τῆς αἰδοῦς· τὸ μὲν γὰρ ἐναργὲς καὶ αὐτοφώρατον ἦν, ἡ δὲ αἰδὼς ἄφαντος.

8.174Ama bunları söyleyenler tam anlamıyla saftır. İşaretin göreli olduğu ve göreli şeylerin zorunlu olarak birbirleriyle birlikte kavrandığı kabul edildiğine göre, birbirleriyle aynı ölçüde birlikte algılanan şeylerden biri işaret, öteki işaret edilen olamaz. Tersine, ikisinin de apaçık biçimde birlikte algılanması yüzünden bunlardan hiçbiri kesinlikle ne işaret ne de işaret edilen olur; çünkü birinin açığa çıkaracağı bir şey yoktur, ötekinin de açığa çıkaracak bir şeye ihtiyacı yoktur.

8.174

τελέως δέ εἰσιν εὐήθεις οἱ ταῦτα λέγοντες. ὁμολογηθέντος γὰρ τοῦ πρός τι εἶναι τὸ σημεῖον καὶ τοῦ κατ’ ἀνάγκην συγκαταλαμβάνεσθαι ἀλλήλοις τὰ πρός τι, οὐ δύναται τῶν ἐπ’ ἴσης συνυποπιπτόντων ἀλλήλοις τὸ μὲν σημεῖον εἶναι τὸ δὲ σημειωτόν, ἀλλὰ πάντη τε καὶ πάντως διὰ τὴν ἐναργῆ ἀμφοτέρων συνυπόπτωσιν μήτε σημεῖόν τι ἐξ αὐτῶν ὑπάρχειν μήτε σημειωτόν, τοῦ μὲν μὴ ἔχοντος ὃ ἐκκαλύψει, τοῦ δὲ μὴ χρῄζοντος τοῦ ἐκκαλύψοντος.

8.175Görünen bir şeyin görünmeyen bir şeyin işareti olduğunu ileri sürdükleri öteki eşleşme için de aynı şeyler söylenmelidir. Çünkü durum böyleyse, işaretin işaret edilen şeyden önce, işaret edilen şeyin de işaretten sonra kavranması gerekir; bu ise imkânsızdı, çünkü işaret göreli şeyler cinsindendir ve bunların birbirleriyle birlikte kavranması gerekir.

8.175

τὰ δὲ αὐτὰ λεκτέον καὶ περὶ τῆς λειπομένης συζυγίας, καθ’ ἣν ἠξίουν τὸ φαινόμενον τοῦ ἀφανοῦς εἶναι σημεῖον· δεῖ γάρ, εἰ τοῦτο οὕτως ἔχει, προκαταλαμβάνεσθαι τὸ σημεῖον τοῦ σημειωτοῦ καὶ ἐπικαταλαμβάνεσθαι τὸ σημειωτὸν τῷ σημείῳ, ὅπερ ἦν ἀδύνατον διὰ τὸ ἐκ τοῦ γένους εἶναι τῶν πρός τι καὶ ὀφείλειν ἀλλήλοις συγκαταλαμβάνεσθαι.

8.176İnsanın kavradığı şeylerden kimi hisle, kimi düşünceyle kavranıyor görünür: Hisle kavrananlar beyaz ve siyah, tatlı ve acı gibi; düşünceyle kavrananlar ise güzel ve çirkin, kanuna uygun ve kanuna aykırı, dindarca ve dinsizce olan gibi. İşaret de kavranabilir bir şeyse, ya duyulur şeylerdendir ya da düşünülür şeylerden. Öyle ki bu iki cinsten birine ait değilse hiç var olmayacaktır.

8.176

Τῶν γε μὴν καταλαμβανομένων ἀνθρώπῳ πραγμάτων τὰ μὲν δι’ αἰσθήσεως καταλαμβάνεσθαι δοκεῖ, τὰ δὲ διανοίᾳ, καὶ δι’ αἰσθήσεως μὲν ὧς λευκὸν μέλαν, γλυκὺ πικρόν, διανοίᾳ δὲ καλὸν αἰσχρόν, νόμιμον παράνομον, εὐσεβὲς ἀσεβές. καὶ τὸ σημεῖον οὖν εἴπερ καταληπτόν ἐστιν, ἤτοι τῶν αἰσθητῶν ἐστὶ πραγμάτων ἢ τῶν νοητῶν, ὥστ᾿ ἂν μὴ ἐκ τοῦ ἑτέρου γένους τούτων ὑπάρχῃ, οὐδ’ ἔσται τὴν ἀρχὴν ὑπάρχον.

8.177Nitekim tabiatının şimdiye kadar tartışılıp durması, bazılarının onu duyulur, bazılarının da düşünülür saymaları, onun kavranamaz olduğunun hemen bir kanıtıdır. Epikuros ve okulunun önde gelenleri işaretin duyulur olduğunu, Stoacılar ise düşünülür olduğunu söylemiştir. Bu anlaşmazlık neredeyse ezelden beri karara bağlanmamış durumdadır; sürdükçe de, ya duyulur ya da düşünülür olması gereken işaret hakkında yargıyı askıda tutmak kesinlikle zorunludur.

8.177

ἀμέλει γέ τοι τοῦτ’ εὐθὺς τεκμήριόν ἐστι τοῦ ἄληπτον αὐτὸ τυγχάνειν, φημὶ δὲ τὸ μέχρι δεῦρο διέλκεσθαι τὴν φύσιν αὐτοῦ, τῶν μὲν αἰσθητὸν ὑπολαμβανόντων τοῦτο εἶναι, τῶν δὲ νοητόν. Ἐπίκουρος μὲν γὰρ καὶ οἱ προεστῶτες αὐτοῦ τῆς αἱρέσεως ἔλεξαν αἰσθητὸν εἶναι τὸ σημεῖον, οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς (fr. II 222 Arn.) νοητόν. μένει δ’ ἡ τοιαύτη διάστασις ἀνεπέκριτος σχεδὸν δι᾿ αἰῶνος, καὶ μενούσης αὐτῆς πᾶσα ἀνάγκη καὶ τὸ σημεῖον ἐν ἐποχῇ φυλάσσεσθαι, ὀφεῖλον ἢ αἰσθητὸν ἢ νοητὸν ὑπάρχειν.

8.178En kötüsü de işaretin vaadinin tersine dönmüş olmasıdır: Başka bir şeyi açığa çıkaracağını vaat eder, oysa şimdi tam tersine kendisinin onu açığa çıkaracak başka bir şeye ihtiyacı olduğu ortaya çıkmıştır. Çünkü üzerinde anlaşmazlık bulunan her şey açık değilse, açık olmayan şey de bir işaretle kavranıyorsa, üzerinde anlaşmazlık bulunan işaretin de, açık olmayan bir şey olarak, gösterilmek için kesinlikle bir işarete ihtiyacı olacaktır.

8.178

καὶ τὸ πάντων δεινότατον, ὅτι μεταπέπτωκεν ἡ ὑπόσχεσις αὐτοῦ, εἴγε ὑπισχνεῖται μὲν ἐκκαλυπτικὸν ἔσεσθαί τινος ἑτέρου, ἀνάπαλιν δὲ αὐτὸ νῦν εὕρηται χρῇζον ἑτέρου τοῦ ἐκκαλύψοντος· εἰ γὰρ πᾶν τὸ διάφωνον ἄδηλόν ἐστι, τὸ δὲ ἄδηλον ἐκ σημείου ληπτόν, πάντως καὶ τὸ σημεῖον διαφωνούμενον δεήσεταί τινος σημείου πρὸς παράστασιν ὧς ἄδηλον.

8.179Üzerinde anlaşmazlık bulunan şeyin kendisini bir ispatla kurmanın ve güvenilir kılmanın mümkün olduğunu da söyleyemezler. Önce, ispat ettiklerinde onu güvenilir kabul etsinler; ellerinde ispat değil de yalnızca çıplak bir vaat bulundukça, yargıyı askıya almanın gerekçeleri de yerinde durur.

8.179

καὶ μὴν οὐδὲ δύνανται λέγειν, ὅτι τὸ διαφωνούμενον αὐτὸ ἔνεστιν ἀποδείξει καταστήσασθαι καὶ πιστὸν ἔχειν. πρῶτον μὲν γὰρ ὅταν ἀποδείξωσιν, τότε ὧς πιστὸν αὐτὸ λαμβανέτωσαν· ἐφ’ ὅσον δὲ ψιλὴ μόνον αὐτοῖς ἐστιν ὑπόσχεσις ἀλλ’ οὐκ ἀπόδειξις, ἔστηκε καὶ τὰ τῆς ἐποχῆς.

8.180Sonra ispat da tartışmalı şeylerdendir; o da üzerinde anlaşmazlık bulunan bir şey olduğundan, kendisine güvenilirlik kazandıracak bir şeye ihtiyaç duyar. Araştırılan bir şeyi yine araştırılan bir şey aracılığıyla göstermek istemek ise tamamen saçmadır. Ayrıca ispat cinsi bakımından bir işarettir,

8.180

εἶτα καὶ ἡ ἀπόδειξις τῶν ἀμφισβητησίμων ἐστίν, διαφωνουμένη δὲ καὶ αὐτὴ χρείαν ἔχει τοῦ τὴν πίστιν περιθήσοντος· διὰ δὲ ζητουμένου τὸ ζητούμενον δεικνύναι θέλειν τελέως ἐστὶν ἄτοπον. ἄλλως τε καὶ τῷ γένει σημεῖόν ἐστιν ἡ ἀπόδειξις·

8.181çünkü sonucu açığa çıkarıyordu. Demek ki işaretin sağlamlaştırılması için ispatın güvenilir olması gerekir; ispatın güvenilir olması için de işaretin önceden sağlamlaştırılmış olması gerekir. Öyle ki her biri güvenilirliğini ötekinden beklediği için öteki kadar güvenilmezdir.

8.181

ἐκκαλυπτικὴ γὰρ ἦν τοῦ συμπεράσματος. ἕνα οὖν τὸ σημεῖον βεβαιωθῇ, δεῖ πιστὴν εἶναι τὴν ἀπόδειξιν, ἵνα δὲ ἡ ἀπόδειξις πιστὴ γένηται, δεῖ προβεβαιωθῆναι τὸ σημεῖον, ὥστε ἑκάτερον τὴν ἐκ θατέρου πίστιν περιμένον ἐπ’ ἴσης τῷ λοιπῷ ἐστιν ἄπιστον.

8.182Bundan başka, işareti sağlamlaştırmak için ispat yerine kullanılan şey ya duyulurdur ya da düşünülür. Duyulursa, duyulur şeyler genel olarak tartışmalı olduğu için baştaki araştırma yine olduğu gibi kalır. Düşünülürse de aynı ölçüde güvenilmezdir, çünkü duyulur şeyler olmadan kavranamaz.

8.182

πρὸς τούτοις τὸ ἐν ἀποδείξεως μέρει λαμβανόμενον εἰς τὴν τοῦ σημείου βεβαίωσιν ἤτοι αἰσθητόν ἐστιν ἢ νοητόν. καὶ εἰ μὲν αἰσθητόν, πάλιν ἡ ἀρχῆθεν μένει ζήτησις τῷ τὰ αἰσθητὰ κοινῶς διαπεφωνῆσθαι· εἰ δὲ νοητόν, ὁμοίως ἄπιστον καθέστηκεν· οὐ χωρὶς γὰρ τῶν αἰσθητῶν δύναται τοῦτο ληπτὸν ὑπάρχειν.

8.183Yine de işaretin ya duyulur ya da düşünülür olduğu kabul edilsin, fazladan bir bağış olarak verilsin. Ama böyle de olsa onun varlığının güvenilir olması imkânsızdır. Her biri hakkında sırayla konuşmak gerekir; hemen de onun duyulur olduğu görüşü hakkında. Bunun kabul edilebilmesi için önce duyulur şeylerin varlığı üzerinde anlaşılmış ve bütün doğa filozofları bunu kabul etmiş olmalıdır; ki işaret hakkındaki inceleme kabul edilmiş bir şeyden yola çıkarak yürütülebilsin.

8.183

Πλὴν συγκεχωρήσθω τε καὶ ἐκ περιουσίας δεδόσθω τὸ ἤτοι αἰσθητὸν ἢ νοητὸν εἶναι τὸ σημεῖον. ἀλλὰ καὶ οὕτως ἀδύνατον τὴν ὑπόστασιν αὐτοῦ πιστὴν ὑπάρχειν. λεκτέον δὲ ἐν μέρει περὶ ἑκατέρου, καὶ εὐθέως γε περὶ τοῦ [μὴ] αἰσθητὸν αὐτὸ τυγχάνειν. ἕνα τοίνυν τοῦθ’ ὁμόλογον ᾖ, δεῖ προσυμπεφωνῆσθαι τὴν τῶν αἰσθητῶν ὕπαρξιν καὶ ὁμόλογον εἶναι παρὰ πᾶσι τοῖς φυσικοῖς, ἴν’ ὧς ἀπὸ ὁμολόγου ταύτης ἡ περὶ τοῦ σημείου ἀνάγηται σλἐψις.

8.184Ama bu konuda anlaşılmamıştır; tersine,

sular aktıkça, uzun ağaçlar yeşerdikçe

doğa filozofları bu konuda birbirleriyle savaşmaktan asla vazgeçmeyecekler. Çünkü Demokritos duyulur şeylerin hiçbirinin gerçekten var olmadığını, onları algılamamızın hislerin bazı boş etkilenmeleri olduğunu söyler; dışarıdaki şeylerde tatlı, acı, sıcak, soğuk, beyaz, siyah ya da herkese görünen başka herhangi bir şey bulunmaz; bunlar bizim hâllerimizin adlarıydı.

8.184

οὐ συμπεφώνηται δέ, ἀλλ’ (Platon. p. 264 D. Herodot. vit. Hom. 11), ἔστ’ ἂν ὕδωρ τε ῥέῃ καὶ δένδρεα μακρὰ τεθήλῃ, οὔποτε πεπαύσονται περὶ αὐτῆς οἱ φυσικοὶ πρὸς ἀλλήλους πολεμοῦντες, ἐπείπερ ὁ μὲν Δημόκριτος μηδὲν ὑποκεῖσθαί φησι τῶν αἰσθητῶν, ἀλλὰ κενοπαθείας τινὰς αἰσθήσεων εἶναι τἀς ἀντιλήψεις αὐτῶν, καὶ οὔτε γλυκύ τι περὶ τοῖς ἐκτὸς ὑπάρχειν, οὐ πικρὸν ἢ θερμὸν ἢ ψυχρὸν ἢ λευκὸν ἢ μέλαν, οὐκ ἄλλο τι τῶν πᾶσι φαινομένων· παθῶν γὰρ ἡμετέρων ἦν ὀνόματα ταῦτα.

8.185Epikuros ise bütün duyulur şeylerin göründükleri ve hisse geldikleri gibi var olduğunu söylüyordu; his hiçbir zaman yanılmaz, onun yanıldığını sanan bizizdir. Stoacılarla Peripatetikler ise orta bir yol tutarak duyulur şeylerin bir kısmının doğru olarak var olduğunu, bir kısmının ise var olmadığını, his onlar hakkında yanıldığı için öyle göründüğünü söylediler.

8.185

ὁ δὲ Ἐπίκουρος πάντα ἔλεγε τὰ αἰσθητὰ τοιαῦτα ὑποκεῖσθαι ὁποῖα φαίνεται καὶ κατ’ αἴσθησιν προσπίπτει, μηδέποτε ψευδομένης τῆς αἰσθήσεως, ἀλλ’ ἡμῶν ψεύδεσθαι ταύτην δοκούντων. οἱ δὲ ἀπὸ τῆς Στοᾶς καὶ τοῦ Περιπάτου μέσην ὁδὸν τεμόντες ἔνια μὲν ὑποκεῖσθαι τῶν αἰσθητῶν ἔλεξαν ὧς ἀληθῆ, ἔνια δὲ μὴ ὑπάρχειν, ψευδομένης περὶ αὐτῶν τῆς αἰσθήσεως.

8.186Ama işin özü şudur: İşaretin duyulur olduğunu ileri sürmek istiyorsak, işaretin de sağlam biçimde kavranabilir olduğu kabul edilebilsin diye her şeyden önce duyulur şeylerin varlığı üzerinde anlaşılmalı ve bu sağlam biçimde ortaya konmalıdır. Yok eğer bu varlık ezelden beri tartışılıp duruyorsa, işaretin de aynı anlaşmazlığa bağlı kaldığını kabul etmek gerekecektir.

8.186

ἀλλά τό γε κεφάλαιον· εἴπερ αἰσθητὸν εἶναι θέλομεν τὸ σημεῖον, πρὸ παντὸς ὁμολογηθῆναι δεῖ καὶ βεβαίως παραδτῆναι τὴν τῶν αἰσθητῶν ὑπόστασιν, ἴνα καὶ τοῦτο δοθῇ παγίως καταληπτὸν εἶναι· ἢ εἴπερ ἐκείνην δι’ αἰῶνος νος ἐστασιάσθαι συμβέβηκεν, ὁμολογεῖν δεήσει καὶ τοῦτο τῆς αὐτῆς ἀσυμφωνίας ἔχεσθαι.

8.187Çünkü beyaz renk de duyulur şeylerden biri olduğundan, duyulur şeylerin varlığı kabul edilmedikçe sarsılmaz biçimde kavranamaz; aynı şekilde işaret de, cinsi bakımından duyuluysa, duyulur şeyler hakkındaki çatışma sürdükçe sağlam bir şey diye adlandırılamaz. Duyulur şeyler üzerinde anlaşıldığını, onlar hakkında en küçük bir anlaşmazlık bile çıkmadığını varsayalım. Soruyorum: Karşı görüştekiler bize işaretin gerçekten duyulur olduğunu nasıl öğretebilirler? Çünkü her duyulur şey, tabiatı gereği aynı durumda olan herkese kendini gösterir ve herkes tarafından aynı şekilde algılanır. Örneğin beyaz rengi Yunanlar bir türlü, barbarlar başka türlü, uzmanlar farklı biçimde, sıradan insanlar değişik biçimde algılamaz; hisleri engelsiz olan herkes onu aynı şekilde algılar.

8.187

ὥσπερ γὰρ τὸ λευκὸν χρῶμα οὐ δύναται ἀπτώτως καταληφθῆναι μὴ ὁμολογηθείσης τῆς τῶν αἰσθητῶν ὑποστάσεως, διὰ τὸ καὶ αὐτὸ τῶν αἰσθητῶν ὑπάρχειν, οὕτως οὐδὲ τὸ σημεῖον, εἴπερ κατὰ γένος αἰσθητόν <ἐστιν> λεχθήσεται πάγιον μενούσης τῆς περὶ τῶν αἰσθητῶν μάχης. ἔστω δὴ καὶ συμπεφωνήσθαι τὰ αἰσθητὰ καὶ μηδ’ ἡντινοῦν γεγονέναι περὶ αὐτῶν διάστασιν. ζητῶ, πῶς δύνανται οἱ ἑτερόδοξοι ἡμᾶς διδάσκειν, ὅτι τῷ ὄντι αἰσθητόν ἐστι τὸ σημεῖον; πᾶν γὰρ αἰσθητὸν πᾶσι τοῖς ὡσαύτως ἔχουσιν ὑποπίπτειν πέφυκε καὶ ἐπ’ ἴσης λαμβάνεσθαι. οἶον τοῦ λευκοῦ χρώματος οὐκ ἄλλως μὲν οἱ Ἕλληνες ἀντιλαμβάνονται, ἄλλως δὲ οἱ βάρβαροι, καὶ διαφερόντως μὲν οἱ τεχνῖται, ἐξηλλαγμένως δὲ οἱ ἰδιῶται, ἀλλ’ ὡσαύτως πάντες οἴ γε ἀπαραοδίστους ἔχοντες τἀς αἰσθήσεις.

8.188Acıyı ya da tatlıyı da biri bir türlü, öteki başka türlü tatmaz; aynı durumda olanların her biri aynı şekilde tadar. İşaret ise işaret olarak aynı durumda olan herkesi aynı biçimde etkilemiyor görünür: Kimine, apaçık biçimde karşısına çıktığı hâlde, hiçbir şeyin işareti değildir; kimine ise bir şeyin işaretidir ama aynı şeyin değil, farklı bir şeyin. Örneğin tıpta aynı görünen belirtiler birine, sözgelimi Erasistratos'a, bir şeyin işaretidir; ötekine, sözgelimi Herophilos'a, başka bir şeyin; bir başkasına, sözgelimi Asklepiades'e, yine başka bir şeyin. Demek ki işaretin duyulur olduğu söylenmemelidir. Duyulur şey herkesi aynı biçimde etkiliyor, işaret ise herkesi aynı biçimde etkilemiyorsa, işaret duyulur bir şey olamaz.

8.188

τοῦ τε πικροῦ πάλιν ἢ γλυκέος οὐκ ἄλλως μὲν ὅδε γεύεται, καθ’ ἕτερον δὲ τρόπον ὅδε, ἀλλά κατὰ τὸ ὅμοιον ἕκαστος τῶν ὁμοίως διακειμενων. τὸ δέ γε σημεῖον ὧς σημεῖον οὐχ ὡσαύτως πάντας τοὺς ὁμοίως διακειμένους φαίνεται κινεῖν, ἀλλ’ οἶς μὲν οὐδ’ ὅλως ἐστὶ σημεῖόν τινος, καίπερ δι’ ἐναργείας αὐτοῖς προσπῖπτον, τισὶ δὲ σημεῖον μέν ἐστιν, οὐ τοῦ αὐτοῦ δὲ πράγματος, ἀλλὰ διαφέροντος· τὰ γὰρ αὐτὰ φαινόμενα λόγου χάριν ἐν ἰατρικῇ ἄλλου μέν ἐστι σημεῖα τῷδε, καθάπερ Ἐρασιστράτῳ, ἄλλου δὲ τῷδε, οἷον Ἡροφίλῳ, ἄλλου δὲ τῷδε, καθάπερ Ἀσκληπιάδῃ. οὐ τοίνυν λεκτέον αἰσθητὸν εἶναι τὸ σημεῖον· εἰ γὰρ τὸ μὲν αἰσθητὸν πάντας ὁμοίως κινεῖ, τὸ δὲ σημεῖον οὐ πάντας ὁμοίως κινεῖ, οὐκ ἂν εἴη αἰσθητὸν τὸ σημεῖον.

8.189Yine, işaret duyulur bir şeyse, duyulur bir şey olan ateş yanabilen herkesi yaktığı, duyulur bir şey olan kar da üşüyebilen herkesi üşüttüğü gibi, işaretin de duyulur şeylerden biri olarak herkesi aynı işaret edilen şeye götürmesi gerekirdi. Ama götürmez; öyleyse duyulur bir şey değildir.

8.189

πάλιν εἴπερ αἰσθητόν ἐστι τὸ σημεῖον, ἐχρῆν, ὥσπερ τὸ πῦρ αἰσθητὸν ὂν πάντας τοὺς καίεσθαι δυναμένους καίει καὶ ἡ χιὼν αἰσθητὴ καθεστηκυῖα πάντας τοὺς ψύχεσθαι δυναμένους ψύχει, ὧδε καὶ αὐτό, εἴπερ ἐκ τῶν αἰσθητῶν ἐστι, πάντας [ὤφειλεν] ἐπὶ τὸ αὐτὸ ἄγειν σημειωτόν. οὐκ ἄγει δέ γε· οὐκ ἄρα αἰσθητόν ἐστιν.

8.190Buna ek olarak: İşaret duyulur bir şeyse, açık olmayan şeyler ya bizim için kavranabilirdir ya da kavranamaz. Bizim için kavranamazsa işaret yok olup gider. Çünkü iki tür şey vardır, apaçık olanlar ve açık olmayanlar; apaçık olanın kendiliğinden görüldüğü için işareti yoksa, açık olmayanların da kavranamaz oldukları için işareti yoksa, işaret diye bir şey yoktur.

8.190

πρὸς τούτ’ ὄις· εἴπερ αἰσθητόν ἐστι τὸ σημεῖον, ἤτοι καταληπτά ἐστιν ἡμῖν τὰ ἄδηλα ἢ ἀκατάληπτα. εἰ μὲν οὖν ἀκατάληπτα ἡμῖν ἐστιν, οἴχεται τὸ σημεῖον· δυεῖν γὰρ ὄντων πραγμάτων, τῶν μὲν ἐναργῶν, τῶν δὲ ἀδήλων, εἰ μήτε τὸ ἐναργὲς ἔχει σημεῖον διὰ τὸ αὐτοφώρατον εἶναι μήτε τὰ ἄδηλα διὰ τὸ ἀκατάληπτα τυγχάνειν, οὐδέν ἐστι σημεῖον.

8.191Kavranabilirse, işaret duyulur bir şey olduğuna ve duyulur şey herkesi aynı ölçüde etkilediğine göre, açık olmayan şeylerin de yine herkes tarafından kavranması gerekirdi. Ama bazıları, örneğin Empirik hekimler ve şüpheci filozoflar, bunların kavranamayacağını söyler; bazıları da kavranabileceğini ama herkes tarafından aynı şekilde kavranmadığını söyler. Öyleyse işaret duyulur bir şey değildir.

8.191

εἰ δὲ καταληπτά, πάλιν ἐχρῆν, ἐπεὶ αἰσθητόν ἐστι τὸ σημεῖον, τὸ δὲ αἰσθητὸν ἐπ’ ἴσης πάντας κινεῖ, πᾶσι τὰ ἄδηλα καταλαμβάνεσθαι. ἀλλ’ οἱ μέν φασιν αὐτὰ μὴ καταλαμβάνεσθαι, ὥσπερ οἱ ἀπὸ τῆς ἐμπειρίας ἰατροὶ καὶ οἱ τῆς σκέψεως φιλόσοφοι, οἱ δὲ καταλαμβάνεσθαι μέν, οὐχ ὁμοίως δέ. οὐκ ἄρα αἰσθητόν ἐστι τὸ σημεῖον.

8.192“Evet,” derler, “ama ateş duyulur bir şey olduğu hâlde, üzerinde etkide bulunduğu maddelerin farklılıklarına göre farklı güçler gösterir: Balmumunu eritir, çamuru sertleştirir, odunu yakar. Aynı şekilde işaretin de duyulur bir şey olarak, onu algılayanların farklılıklarına göre farklı şeyleri bildirmesi akla yatkındır.”

8.192

Ναί, φασίν, ἀλλ’ ὧς τὸ πῦρ αἰσθητὸν καθεστὼς παρὰ τὰς διαφορὰς τῶν ὑποκειμένων Ὑλῶν διαφερούσας ὑποφαίνει δυνάμεις, καὶ πρὸς μὲν κηρῷ τήκει, πρὸς δὲ πηλῷ πήσσει, πρὸς δὲ ξύλῳ καίει, τὸν αὐτὸν τρόπον εἰκός ἐστι καὶ τὸ σημεῖον αἰσθητὸν ὑπάρχον παρὰ τὰς διαφορὰς τῶν ἀντιλαμβανομένων αὐτοῦ διαφόρων εἶναι πραγμάτων μηντικόν.

8.193“Bunda tuhaf bir şey yok; çünkü hatırlatıcı işaretlerde de böyle olduğu görülür. Havaya kaldırılan meşale kimine düşman saldırısını işaret eder, kimine dostların gelişini bildirir; çanın sesi de kimine balık satışının, kimine yolları sulamak gerektiğinin işaretidir. Demek ki gösterici işaret de duyulur bir tabiata sahip olduğu hâlde farklı farklı şeyleri bildirebilecektir.”

8.193

καὶ οὐ παράδοξον, ὅτι καὶ ἐπὶ τῶν ὑπομνηστικῶν σημείων θεωρεῖται οὕτω γιγνόμενον· ὁ γὰρ ἀνατεινόμενος πυρσὸς τισὶ <μὲν> πολεμίων ἔφοδον σημαίνει, τισὶ δὲ φίλων ἄφιξιν δηλοῖ, καὶ ὁ τοῦ κώδωνος ψόφος οἶς μὲν ὄψου πράσεως ἐστι <σημεῖον> οἷς δὲ τοῦ δεῖν ῥαίνειν ὁδούς. καὶ τὸ ἐνδεικτικὸν ἄρα σημεῖον δυνήσεται φύσιν αἰσθητὴν ἔχον ἄλλων καὶ ἄλλων εἶναι μηνυτικόν.

8.194Burada da ateş örneğinden yola çıkan bu geçişi kullananlardan, ateşte olan şeyin işarette de olduğunu göstermeleri istenebilir. Çünkü ateşin söz konusu güçleri herkesçe kabul edilir; balmumunun onun tarafından eritildiği, çamurun sertleştirildiği, odunun yakıldığı konusunda kimse anlaşmazlığa düşmez.

8.194

ἀξιώσειε δ’ ἄν τις καὶ ἐνταῦθα τοὺς μὲν τῇ ἀπὸ τοῦ πυρὸς μεταβάσει χρωμένους τοῦτο [δὲ] δεικνύναι γινόμενον ἐπὶ τοῦ ὅπερ καὶ ἐπὶ τοῦ πυρὸς γίνεσθαι συμβέβηκεν. τουτὶ μὲν γὰρ ὁμολόγους ἔχει τἀς προειρημένας δυνάμεις, καὶ οὐδεὶς ἔστιν ὃς διαφέρεται περὶ <περὶ ὑπ᾿> αὐτοῦ τὸν τήκεσθαι, τὸν δὲ πηλὸν πήσσεσθαι, τὸ δὲ ξύλον καίεσθαι.

8.195Gösterici işarette de benzer bir şeyin olduğunu kabul edersek, en büyük tutarsızlığa düşeriz; çünkü onun gösterdiği şeylerin her birinin var olduğunu söylememiz gerekir. Öyle ki, rastgele bir örnek verirsek, hastalığa hem kan fazlalığı, hem sıvıların keskinliği, hem de bedenin yapısı sebep olmuş olur.

8.195

ἐπὶ δὲ τοῦ ἐνδεικτικοῦ σημείου ἐὰν τὸ ἀνάλογον προσδεχώμεθα γίνεσθαι, εἰς τὴν μεγίστην ἀπέμφασιν περιστησόμεθα, λέγοντες ἕκαστον τῶν ὐπ’ αὐτοῦ ἐνδεικνυμένων ὑπάρχειν, ὥστε εἰ οὕτω τύχοι, καὶ πλῆθος νοσοποιεῖν καὶ δριμύτητα καὶ σωματικὴν κατασκευήν.

8.196Bu ise saçmadır; çünkü birbiriyle böylesine çatışan ve birbirini çürüten sebepler bir arada var olamaz. Öyleyse dogmacı biçimde felsefe yapanlar ya imkânsız olduğu hâlde bunu kabul etsinler ya da işaretin duyulur bir şey olarak kendi başına hiçbir şeyi göstermediğini, bizim farklı durumlarda bulunduğumuz için

8.196

ὅπερ ἄτοπον· τἀς γὰρ οὕτω μαχομένας καὶ ἀνασκευαστικὰς ἀλλήλων αἰτίας οὐχ οἶόν τε συνυπάρχειν. ἤ τοῦτο οὖν ὁμολογείτωσαν, καίπερ ὂν ἀδύνατον, οἱ δογματικῶς φιλοσοφοῦντες, ἢ ὅτι τὸ σημεῖον αἰσθητὸν ὄν οὐδενὸς τὸ ὅσον ἐφ’ ἑαυτῶ ἐνδεικτικόν ἐστιν, ἡμεῖς δὲ διαφόρους ἔχοντες διαθέσεις οὐχ

8.197onun karşısında aynı şekilde etkilenmediğimizi kabul etsinler. Ama bunu kabul etmeyeceklerdir; üstelik ateşin bu tür güçleri de herkesçe kabul edilmiş değil, tartışmalıdır.

8.197

ὡσαύτως ἐπ’ αὐτῷ κινούμεθα. ὅπερ οὐκ ἂν ὁμολογεῖν, πρὸς τῷ καὶ τὰς τοιαύτας τοῦ πυρὸς δυνάμεις μὴ εἶναι συμφώνους ἀλλ’ ἠπορῆσθαι.

8.198Çünkü ateşin yakıcı bir tabiatı olsaydı, bazı şeyleri yakıp bazılarını hiç yakmaması değil, her şeyi yakması gerekirdi; eritici bir gücü olsaydı da bazı şeyleri eritip bazılarını eritmemesi değil, her şeyi çözmesi gerekirdi.

8.198

εἰ γὰρ καυστικὴν εἶχε φύσιν τὸ πῦρ, ὤφειλε πάντα καίειν καὶ μὴ τινὰ μὲν καίειν τινὰ δὲ μηδαμῶς· καὶ εἰ τηκτικὴν εἶχε δύναμιν, πᾶν ὤφειλε διαλύειν καὶ μὴ τινὰ μὲν τινὰ δ’ οὔ.

8.199Oysa şimdi bunları kendi tabiatı sebebiyle değil, kendisiyle temas eden maddeler sebebiyle yapıyor görünür. Örneğin odunu, kendisi yakıcı olduğu için değil, odun onu yardımcı olarak alıp yanmaya elverişli olduğu için yakar; balmumunu da eritici bir gücü olduğu için değil, balmumu onu yardımcı olarak alıp erimeye elverişli olduğu için eritir. Bu konuyu, var olan şeylerin varlığını incelediğimizde daha ayrıntılı olarak öğreteceğiz.

8.199

νῦν δὲ ταῦτα ἔοικε ποιεῖν οὐ παρὰ τὴν ἰδίαν φύσιν, ἀλλὰ παρὰ τἀς προσομιλούσας αὐτῷ τῶν ὑποκειμένων ὕλας, οἷον τὸ ξύλον καίει, οὐχ ὅτι αὐτὸ καυστικόν ἐστιν, ἀλλ’ ὅτι τὸ ξύλον ἐπιτηδείως ἔχει συνεργοῦ λαβόμενον ἐκείνου καῆναι, καὶ τήκει τὸν κηρὸν οὐχ ὅτι τηκτικὴν ἔχει δύναμιν, ἀλλ’ ὅτι ὁ κηρὸς ἐπιτηδειότητα ἐκέκτητο πρὸς τὸ συνεργοῦ λαβόμενος ἐκείνου τήκεσθαι. ἀκριβέστερον δὲ περὶ τούτου διδάξομεν (adv.phys.I 237sqq.), ὅταν περὶ τῆς τῶν ὑπάρξεως σκεψώμεθα.

8.200Şimdilik hatırlatıcı işaretten yola çıkıp meşaleyi ve çan sesini örnek gösterenlere de şunu söylemeliyiz: Bu tür işaretlerin birden çok şeyi açığa vurması tuhaf değildir; çünkü dedikleri gibi bunlar, kuralları biz koyduğumuz için belirlenmiştir ve onların ister tek bir şeyi bildirmesi ister birden çok şeyi açığa vurması bizim elimizdedir.

8.200

τὰ νῦν δὲ καὶ πρὸς τοὺς μετιόντας ἀπὸ τοῦ ὑπομνηστικοῦ σημείου καὶ τὸν πυρσὸν παραλαμβάνοντας, ἔτι δὲ τὸν τοῦ κώδωνος ψόφον, λεκτέον ἐστὶν ἡμῖν, ὅτι οὐ παράδοξον εἰ τὰ τοιαῦτα τῶν σημείων πλειόνων ἐστὶ δηλωτικά· θεμένων γὰρ νόμους, ὥς φασιν, ὥρισται καὶ ἐφ’ ἡμῖν κεῖται, ἐάν τε ‘ὲν θέλωμεν αὐτὰ μηνύειν ἐάν τε καὶ πλειόνων ὑπάρχειν δηλωτικά.

8.201Gösterici işaret ise işaret edilen şeyi tabiatı gereği bildiriyor göründüğüne göre, zorunlu olarak tek bir şeyi, hem de kesinlikle tek türden bir şeyi göstermelidir. Çünkü birçok şeye ortak olursa işaret olmayacaktır; açığa vurulan şeyler birçok olduğunda tek bir şeyi bir şey aracılığıyla sağlam biçimde kavramak imkânsızdır. Örneğin zenginken yoksul düşmek hem savurganlığa, hem denizde felakete uğramaya, hem de mal varlığını dostlarla paylaşmış olmaya ortaktır; birçok şeye ortak olunca da artık bunlardan herhangi birini özel olarak bildiremez. Bunu bildiriyorsa neden ötekini değil de bunu bildirsin? Ötekini bildiriyorsa neden bunu değil de ötekini?

8.201

τὸ δὲ ἐνδεικτικὸν σημεῖον ἐκ φύσεως ὑπαγορευτικὸν εἷναι δοκοῦν τοῦ σημειωτοῦ κατ’ ἀνάγκην ἑνὸς δεῖ πράγματος ἐνδεικτικὸν εἶναι, καὶ τούτου πάντως μονοειδοῦς, ἐπεί τοι ἐὰν κοινὸν πολλῶν ὑπάρχῃ, οὐκ ἔσται σημεῖον. ἀμήχανον γὰρ ‘ὲν βεβαίως διά τινος λαμβάνεσθαι, πολλῶν ὄντων τῶν σηλουμένων. μένων. οἷον τὸ ἐκ πλουσίου πένητα γενέσθαι κοινόν ἐστι καὶ τοῦ ἠσωτεῦσθαι καὶ τοῦ κατὰ θάλασσαν ἐπταικέναι καὶ τοῦ φίλοις μεταδεδωκέναι, πολλῶν δὲ κοινὸν ὑπάρχον οὐκέτι τινὸς αὐτῶν ἐξαιρέτως μηνυτικὸν εἶναι δύναται· εἰ γὰρ τούτου, τί μᾶλλον τούτου ἢ ἐκείνου; καὶ εἰ ἐκείνου, τί μᾶλλον ἐκείνου ἢ τούτου;

8.202Hepsini de bildiremez, çünkü hepsi bir arada var olamaz. Demek ki gösterici işaret hatırlatıcı işaretten farklıdır ve birinden ötekine geçilmemelidir; çünkü gösterici işaret yalnızca tek bir şeyi bildirmelidir, hatırlatıcı işaret ise birden çok şeyi gösterebilir ve bizim belirlediğimiz şekilde işaret edebilir.

8.202

καὶ μὴν οὐδὲ πάντων· ἀσυνύπαρκτα γάρ ἐστι τὰ πάντα. διαφέρει τοίνυν τοῦ ὑπομνηστικοῦ σημείου τὸ ἐνδεικτικόν, καὶ οὐ μεταβατέον ἐστὶν ἀπ’ ἐκείνου ἐπὶ τοῦτο, παρόσον τὸ μὲν ἑνὸς μόνου δεῖ μηνυτικὸν ὑπάρχειν, τὸ δὲ πλειόνων δύναται εἶναι παραστατικὸν καὶ ὧς ἂν ἡμεῖς θεματίσωμεν σημαίνειν.

8.203Ayrıca her duyulur şey, duyulur olması bakımından öğretilmeye ihtiyaç duymaz. Kimseye beyaz rengi görmek öğretilmez; kimse tatlıyı tatmayı, sıcağı algılamayı ya da buna benzer başka bir şeyi öğrenmez; bunların hepsinin bilgisi bizde tabiatça ve öğretilmeden bulunur. İşaret ise, işaret olarak, dedikleri gibi, birçok zahmetle öğretilir; örneğin dümencilikte bir şeyin rüzgârları, fırtınayı ya da açık havayı açığa vurduğu.

8.203

Ἔτι πᾶν αἰσθητὸν ὧς αἰσθητὸν ἀδίδακτόν ἐστιν. οὔτε γὰρ τὸ λευκὸν χρῶμα διδάσκεταί τις ὁρᾶν οὔτε τοῦ γλυκέος μανθάνει γεύεσθαι, οὐ θερμοῦ ἀντιλαμβάνεσθαι, οὐκ ἄλλου τινὸς τοιούτου· ἀλλ’ ἐκ φύσεως καὶ ἀδιδάκτως πάντων αὐτῶν πάρεστιν ἡμῖν ἡ γνῶσις. τὸ δὲ σημεῖον ὧς σημεῖον μετὰ πολλῶν, ὥς φασι, μόχθων διδάσκεται, οἷον τὸ κατὰ κυβερνητικήν, ὅτι ἀνέμων ἐστὶ δηλωτικὸν καὶ χειμώνων ἢ εὐδίας.

8.204Gök cisimleriyle uğraşanlarda, örneğin Aratos'ta ve Aitolialı Aleksandros'ta da durum aynıdır; deneyime dayanarak hekimlik yapanlarda da öyledir: Kızarıklık, damarların şişkinliği, susuzluk ve ötekiler gibi; bunları öğrenmemiş olan kişi onları işaret olarak algılamaz.

8.204

ὡσαύτως δὲ καὶ παρὰ τοῖς τὰ οὐράνια πραγματευσαμένοις, καθάπερ Ἀράτω καὶ Ἀλεξάνδρῳ τῷ Αἰτωλῷ, κατὰ ταὐτὰ δὲ καὶ τοῖς ἐμπειρικῶς ἰατρεύουσιν, οἶον τὸ ἔρευθος καὶ ἡ κυρτότης τῶν ἀγγείων καὶ τὸ δίψος καὶ τὰ ἄλλα, ὧν ὁ μὴ διδαχθεὶς οὐκ ἀντιλαμβάνεται ὧς σημείων.

8.205Öyleyse işaret duyulur bir şey değildir. Çünkü duyulur şey öğretilmeye ihtiyaç duymuyor, işaret ise işaret olarak öğretiliyorsa, işaret duyulur bir şey olamaz.

8.205

οὐκ ἄρα αἰσθητόν ἐστι τὸ σημεῖον· εἰ γὰρ τὸ μὲν αἰσθητὸν ἀδίδακτον, τὸ δὲ σημεῖον ὧς σημεῖόν ἐστι διδακτόν, οὐκ ἂν εἴη τὸ σημεῖον αἰσθητόν.

8.206Hem duyulur şey, duyulur olması bakımından kendi ayırıcı özelliğiyle düşünülür; örneğin beyaz, siyah, tatlı, acı ve bu türden her şey. İşaret ise işaret olması bakımından göreli şeylerdendir, çünkü işaret edilen şeyle ilişkisi içinde görülüyordu. Öyleyse işaret duyulur şeylerden değildir.

8.206

τό τε αἰσθητόν, ᾗ αἰσθητόν ἐστι, κατὰ διαφορὰν νοεῖται, οἷον τὸ λευκόν, τὸ μέλαν, γλυκὺ πικρόν, πᾶν τὸ τοιουτῶδες. τὸ δὲ σημεῖον, ᾗ σημεῖόν ἐστι, τῶν πρός τι καθέστηκεν· κατὰ γὰρ τὴν ὧς πρὸς τὸ σημειωτὸν σχέσιν ἐθεωρεῖτο. οὐκ ἄρα τῶν αἰσθητῶν ἐστι τὸ σημεῖον.

8.207Üstelik adının da gösterdiği gibi her duyulur şey hisle algılanır; işaret ise işaret olarak hisle değil, düşünceyle algılanır. Nitekim bir işaretin doğru ya da yanlış olduğunu söyleriz; doğru ve yanlış ise duyulur değildir, çünkü ikisi de önermedir, önerme ise duyulur şeylerden değil düşünülür şeylerdendi. Demek ki işaretin duyulur şeylerden olmadığı söylenmelidir.

8.207

καὶ μὴν πᾶν αἰσθητόν, ὧς ἡ κλῆσις παρίστησιν, αἰσθήσει ληπτόν ἐστι, τὸ δὲ σημεῖον ὧς σημεῖον οὐκ αἰσθήσει λαμβάνεται ἀλλὰ διανοίᾳ. λέγομεν γοῦν ἀληθὲς εἶναι σημεῖον καὶ ψεῦδος, τὸ δὲ ἀληθὲς καὶ ψεῦδος οὐκ ἔστιν αἰσθητόν· ἀξίωμα γὰρ ἑκάτερον, τὸ δὲ ἀξίωμα οὐ τῶν αἰσθητῶν ἀλλὰ τῶν νοητῶν ὑπῆρχεν. λεκτέον ἄρα μὴ εἶναι τῶν αἰσθητῶν τὸ σημεῖον.

8.208Şöyle de akıl yürütülmelidir: Gösterici işaret duyulur bir şeyse, çok daha önce duyulur şeyin bir şeyi gösterebilmesi gerekir; oysa durum böyle değildi. Çünkü duyulur şey bir şeyi gösteriyorsa, ya aynı cinsten bir şey aynı cinsten bir şeyi gösterecektir ya da farklı cinsten bir şey farklı cinsten bir şeyi. Ama ne aynı cinsten bir şey aynı cinsten bir şeyi ne de farklı cinsten bir şey farklı cinsten bir şeyi gösterir; öyleyse duyulur şey hiçbir şeyi göstermez.

8.208

Ἐπιχειρητέον δὲ καὶ οὕτως· εἴπερ αἰσθητόν ἐστι τὸ ἐνδεικτικὸν σημεῖον, πολὺ πρότερον ὀφείλει τὸ αἰσθητόν τινος ἐνδεικτικὸν ὑπάρχειν· ὅπερ οὐχ οὕτως εἶχεν. εἰ γὰρ ἐνδείκνυταί τι τὸ αἰσθητόν, ἤτοι τὸ ὁμογενὲς τοῦ ὁμογενοῦς ἔσται ἐνδεικτικὸν ἢ τὸ ἀνομογενὲς τοῦ ἀνομογενοῦς· οὔτε δὲ τὸ ὁμογενὲς τοῦ ὁμογενοῦς οὔτε τὸ ἀνομογενὲς τοῦ ἀνομογενοῦς· οὐκ ἄρα ἐνδεικτικόν τινός τὸ αἰσθητόν.

8.209Örneğin varsayalım ki hiç beyaz renkle de siyah renkle de karşılaşmamışız ve beyazı ilk kez görüyoruz. Ama bunu kavramaktan yola çıkarak siyah rengi kavrayamayız.

8.209

οἶον ἔστω μηδέποτε ἡμᾶς καθ’ ὑπόθεσιν λευκῷ περιπεπτωκέναι χρώματι, μηδὲ μέλανι, πρώτως δὲ ὁρᾶν τὸ λευκόν. ἀλλ’ οὐκ ἂν ἰσχύσαιμεν ἀπὸ τῆς τούτου καταλήψεως τὸ μέλαν καταλαμβάνεσθαι χρῶμα·

8.210Siyahın başka bir renk olduğu, beyaz gibi olmadığı düşüncesine sahip olmak belki mümkündür; ama beyazın varlığından yola çıkarak siyah rengi kavramak imkânsızdır. Ses için de, genel olarak öteki duyulur şeyler için de aynı şey söylenebilir. Demek ki aynı cinsten duyulur bir şey aynı cinsten bir şeyi, yani görülür olan görülür olanı, işitilir olan işitilir olanı ya da tadılır olan tadılır olanı gösteremez.

8.210

ἔννοιαν μὲν γὰρ ἔχειν τοῦ ἕτερον εἶναι χρῶμα τὸ μέλαν, καὶ μὴ τοιοῦτο οἷόν ἐστι τὸ λευκόν, τάχα δυνατόν ἐστι, κατάληψιν δὲ ποιεῖσθαι τοῦ μέλανος χρώματος ἐκ τῆς τοῦ λευκοῦ παρουσίας τῶν ἀμηχάνων. καὶ ἐπὶ τῆς φωνῆς ὁ αὐτός ἐστι λόγος, καὶ κοινῶς ἐπὶ τῶν ἄλλων αἰσθητῶν. οὐκοῦν τὸ ὁμογενὲς αἰσθητὸν οὐκ ἂν εἴη τοῦ ὁμογενοῦς ἐνδεικτικόν, τουτέστι τὸ ὁρατὸν τοῦ ὁρατοῦ ἢ τὸ ἀκουστὸν τοῦ ἀκουστοῦ ἢ τὸ γευστὸν τοῦ γευστοῦ.

8.211Farklı cinsten bir şey de farklı cinsten bir şeyi göstermez; örneğin görülür olan işitilir olanı ya da işitilir olan tadılır ya da koklanır olanı. Biri güzel kokan bir şeyi kokladığında beyaz bir rengi kavramaya varmaz; bir sesi algılayınca da ağzında tatlı bir tat duymaz.

8.211

καὶ μὴν οὐδὲ τὸ ἀνομογενὲς τοῦ ἀνομογενοῦς, οἶον τὸ ὁρατὸν τοῦ ἀκουστοῦ ἢ τὸ ἀκουστὸν τοῦ γευστοῦ ἢ ὀσφραντοῦ· οὐ γὰρ ἐὰν ὀσφραίνηταί τις εὐώδους τινός, εἰς κατάληψιν ἔρχεται λευκοῦ χρώματος, οὐδὲ φωνῆς ἀντιλαμβανόμενος γλυκαίνεται τὴν γεῦσιν.

8.212Hem aynı cinsten bir şeyin aynı cinsten bir şeyin, farklı cinsten bir şeyin de farklı cinsten bir şeyin işareti olup olamayacağını araştırmak uzun iştir; çünkü nous sahibi biri bundan daha yakın olan şeyden bile umudu keser: Duyulur şeyin kendisini bile gösteremeyeceğinden.

8.212

καίτοι μακρόν ἐστι ζητεῖν, εἰ δύναται τὸ ὁμογενὲς τοῦ ὁμογενοῦς καὶ τὸ ἀνομογενὲς τοῦ ἀνομογενοῦς εἶναι σημεῖον, ὅτε καὶ τὸ τούτου ἔγγιον ἀπελπίσειεν ἄν τις νοῦν ἔχων, φημὶ δὲ τὸ μηδὲ ἑαυτοῦ δύνασθαι ἐνδεικτικὸν εἶναι τὸ αἰσθητόν.

8.213Çünkü bu konuyu inceleyenlerden, sık sık gösterdiğimiz gibi, kimi duyulur şeyin his tarafından tabiatta olduğu gibi algılanmadığını söyler: Ne beyaz, ne siyah, ne sıcak, ne soğuk, ne tatlı, ne acı ne de başka bir keyfiyete sahiptir; hissimiz boş yere etkilendiği ve yanıldığı için öyle bir şey varmış gibi görünür. Kimi duyulur şeylerin bir kısmının gerçekten var olduğunu, bir kısmının ise hiç var olmadığını düşündü; başkaları ise hepsinin varlığına aynı ölçüde tanıklık etti.

8.213

τῶν γὰρ περὶ τούτου σκεψαμένων, ὧς πολλάκις ἐδείξαμεν, οἱ μέν φασιν αὐτὸ μὴ τοιοῦτο λαμβάνεσθαι ὑπὸ τῆς αἰσθήσεως οἷόν ἐστι φύσει· οὔτε γὰρ λευκὸν οὔτε μέλαν, οὔτε θερμόν, οὐ ψυχρόν, οὐ γλυκύ, οὐ πικρόν, οὐκ ἄλλην τοιαύτην ἔχον ποιότητα αὐτὸ καθεστάναι, κενοπαθούσης δὲ καὶ ψευδομένης ἡμῶν τῆς αἰσθήσεως τοιοῦτο δοκεῖν ὑποκεῖσθαι· οἱ δὲ τινὰ μὲν τῶν αἰσθητῶν ἔδοξαν κατ’ ἀλήθειαν ὑποκεῖσθαι τινὰ δὲ μηδαμῶς, ἄλλοι δὲ πᾶσι τὴν ὕπαρξιν ἐπ’ ἴσης προσεμαρτύρησαν.

8.214Duyulur şeylerin varlığı hakkında bu kadar büyük ve karara bağlanamayan bir ayrılık varken, böylesine anlaşmazlık içindekilerin hangisinin görüşünün doğru olduğu henüz bilinmezken, duyulur şeyin kendini gösterdiğini söylemek mümkün müdür? Ama şuna sıkıca tutunmak gerekir: Ne aynı cinsten duyulur bir şey aynı cinsten duyulur bir şeyi, ne farklı cinsten bir şey farklı cinsten bir şeyi, ne de bir şey kendisini gösteriyorsa, işaretin duyulur olduğunu söylemek imkânsızdır.

8.214

τοσαύτης οὖν καὶ ἀδιακρίτου στάσεως οὔσης περὶ τῆς τῶν αἰσθητῶν ὑποστάσεως, οἶόν τε λέγειν αὐτοῦ παραστατικὸν εἶναι τὸ αἰσθητόν, ὅτε οὐδέπω γινώσκεται τίς ἐστιν ἡ ἀληθὴς τῶν οὕτως διαφωνούντων στάσις; ἀλλ’ ἐκεῖνό γε κρατεῖν χρή, ὧς εἴπερ οὔτε τὸ ὁμογενὲς αἰσθητὸν τοῦ ὁμογενοῦς αἰσθητοῦ οὔτε τὸ ἀνομογενὲς τοῦ ἀνομογενοῦς οὔτ’ αὐτὸ ἑαυτοῦ ἐνδεικτικόν ἐστιν, ἀδύνατον ἄρα λέγειν αἰσθητὸν εἶναι τὸ σημεῖον.

8.215Ainesidemos da Pyrrhoncu Konuşmalar'ın dördüncü kitabında aynı konuda ve neredeyse aynı güçte şöyle bir argüman kurar: “Görünen şeyler aynı durumda olan herkese benzer biçimde görünüyorsa ve işaretler görünen şeylerse, işaretler de aynı durumda olan herkese benzer biçimde görünür. Ama işaretler aynı durumda olan herkese benzer biçimde görünmez; görünen şeyler ise aynı durumda olan herkese benzer biçimde görünür; öyleyse işaretler görünen şeyler değildir.”

8.215

Ὁ δὲ Αἰνησίδημος ἐν τῷ τετάρτῳ τῶν Πυρρωνείων λόγων εἰς τὴν αὐτὴν ὑπόθεσιν καὶ ἀπὸ τῆς αὐτῆς σχεδὸν δυνάμεως λόγον ἐρωτᾷ τοιοῦτον· “εἰ τὰ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται καὶ τὰ σημεῖά ἐστι φαινόμενα, τὰ σημεῖα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται. οὐχὶ δέ γε τὰ σημεῖα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται· τὰ δὲ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται· οὐκ ἄρα φαινόμενά ἐστι τὰ σημεῖα.”

8.216Ainesidemos görünen şeyler derken duyulur şeyleri kastediyor görünür; kurduğu argüman da üçüncüye eklenen ikinci ispatsız argüman türündendir. Bunun kalıbı şöyledir: “Birinci ve ikinci ise, üçüncüdür; ama üçüncü değildir, birinci ise vardır; öyleyse ikinci değildir.”

8.216

καὶ δὴ τοίνυν φαινόμενα μένα μὲν ἔοικε καλεῖν ὁ Αἰνησίδημος τὰ αἰσθητά, λόγον δὲ ἐρωτᾷ καθ’ ὃν δεύτερος ἀναπόδεικτος ἐπιβάλλει τρίτῳ, οὗ τὸ σχῆμά ἐστι τοιοῦτο “εἰ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον, τὸ τρίτον· οὐχὶ δὲ τὸ τρίτον, ἀλλὰ καὶ τοπρῶτον· οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον.”

8.217Durumun gerçekten böyle olduğunu az sonra öğreteceğiz; şimdi argümanın öncüllerinin sağlam olduğunu ve sonucun bunlardan çıktığını daha basit bir yolla göstereceğiz. Önce, bağlı önerme doğrudur. Çünkü sonuç, yani “İşaretler aynı durumda olan herkese benzer biçimde görünür”, bağlı önermedeki bileşik önermeden, yani “Görünen şeyler aynı durumda olan herkese benzer biçimde görünür ve işaretler görünen şeylerdir” önermesinden çıkar.

8.217

καὶ ὅτι τῷ ὄντι οὕτως ἔχει, μικρὸν ὕστερον (§ 234 sqq.) διδάξομεν· νῦν δ’ ὡς ὑγιῆ ἐστιν αὐτοῦ τὰ λήμματα καὶ ἕπεται τούτοις ἡ ἐπιφορά, ἁπλούστερον ἀποδείξομεν. αὐτίκα τοίνυν τὸ συνημμένον ἀληθές ἐστιν. ἕπεται γὰρ τῷ κατ’ αὐτὸ συμπεπλεγμένῳ τὸ λῆγον, τουτέστι τῷ “τὰ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται καὶ τὰ σημεῖά ἐστι φαινόμενα” τὸ τὰ σημεῖα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεσθαι.

8.218Çünkü görmesi engelsiz olan herkes beyaz rengi farklı farklı değil de aynı şekilde algılıyorsa, tatma duyusu tabiata uygun durumda olan herkes tatlıyı tatlı olarak algılıyorsa, işaret de beyaz ya da tatlı gibi duyulur şeylerdense, aynı durumda olan herkesin onu da zorunlu olarak aynı şekilde algılaması gerekir.

8.218

εἰ γὰρ τοῦ λευκοῦ χρώματος πάντες οἱ ἀπαραποδίστους ἔχοντες τὰς ὄψεις ὁμοίως ἀντιλαμβάνονται ἀλλ’ οὐ διαφόρως, καὶ εἰ τοῦ γλυκέος πάντες οἱ κατὰ φύσιν τὴν γεῦσιν ἔχοντες γλυκαντικῶς ἀντιλαμβά- νονται, κατ’ ἀνάγκην ὀφείλουσι καὶ τοῦ σημείου, εἴπερ ἐστὶ τῶν αἰσθητῶν καθάπερ τὸ λευκὸν ἢ γλυκύ, πάντες οἱ κατὰ τὴν ὁμοίαν ὄντες διάθεσιν ὁμοίως ἀντιλαμβάνεσθαι.

8.219Öyle ki bağlı önerme sağlamdır. İkinci öncül, yani “Ama işaretler aynı durumda olan herkese benzer biçimde görünmez” önermesi de doğrudur. Nitekim ateşli hastalardaki kızarıklık, damarların belirginleşmesi, nemli deri, artan sıcaklık, nabzın hızlanması ve öteki işaretler, hem hisleri hem de bedenlerinin geri kalan yapısı bakımından aynı durumda olanlara aynı şeyin işaretleri olarak gelmez ve herkese aynı şekilde görünmez;

8.219

ὥστε τὸ μὲν συνημμένον ὑγιές ἐστιν· ἀληθὲς δέ γε καὶ τὸ δεύτερον λῆμμα, τὸ ‘οὐχὶ δέ γε τὰ σημεῖα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται”. τὸ γοῦν ἐπὶ τῶν πυρεσσόντων ἔρευθος καὶ ἡ τῶν ἀγγείων προπάλεια καὶ ὁ ἔνικμος χρὼς καὶ ἡ πλείων θερμασία καὶ ἡ σφοδρότης τῶν σφυγμῶν καὶ τὰ λοιπὰ σημεῖα τοῖς ὁμοίως κατά τε τὰς αἰσθήσεις καὶ τὴν ἄλλην σύγκρισιν διακειμένοις οὐ τοῦ αὐτοῦ προσπίπτει σημεῖα, οὐδ’ ὡσαύτως πᾶσι φαίνεται,

8.220sözgelimi Herophilos'a doğrudan sağlıklı kanın işaretleri olarak, Erasistratos'a kanın toplardamarlardan atardamarlara geçmesinin işaretleri olarak, Asklepiades'e ise düşünülür parçacıkların düşünülür gözeneklerde takılıp kalmasının işaretleri olarak görünür. Demek ki ikinci öncül de sağlamdır.

8.220

ἀλλ’ Ἡροφίλῳ μὲν λόγου χάριν ὧς ἄντικρυς χρηστοῦ αἵματος σημεῖα, Ἐρασιστράτῳ δὲ ὡς μεταπτώσεως τῆς ἐκ φλεβῶν εἰς ἀρτηρίας, Ἀσκληπιάδῃ δὲ ὧς ἐνστάσεως νοητῶν ὄγκων ἐν νοητοῖς ἀραιώμασιν. τοίνυν καὶ τὸ δεύτερον λῆμμα ὑγιές ἐστιν.

8.221Üçüncü öncül, yani görünen şeylerin aynı durumda olan herkese benzer biçimde göründüğü de doğrudur. Örneğin beyaz renk, sarılıklı kişiye, gözleri kanlanmış kişiye ve tabiata uygun durumda olan kişiye aynı şekilde gelmez —çünkü bunlar farklı durumdaydı; bu sebeple birine sarımtırak, birine kırmızımsı, birine de beyaz görünür—; ama aynı durumda olanlara, yani sağlıklı olanlara yalnızca beyaz görünür.

8.221

ἀλλὰ δὴ καὶ τὸ τρίτον, τὸ τὰ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεσθαι. τὸ γὰρ λευκόν, εἰ τύχοι, χρῶμα τῷ μὲν ἰκτεριῶντι καὶ τῷ ὑφαίμους ἔχοντι τοὺς ὀφθαλμοὺς καὶ τῷ κατὰ φύσιν διακειμένῳ οὐχ ὡσαύτως προσπίπτει (ἀνομοίως γὰρ διέκειντο, παρ’ ἣν αἰτίαν τῷ μὲν φαίνεται ὠχρόν, τῷ δὲ ἐνερευθές, τῷ δὲ λευκόν), τοῖς μέντοι κατὰ τὴν αὐτὴν διάθεσιν οὖσι, τουτέστι τοῖς ὑγιαίνουσι, λευκὸν μόνον φαίνεται.

8.222Öyleyse öncüller doğru olduğuna göre, “Demek ki işaret görünen bir şey değildir” sonucu da onlarla birlikte çıkacaktır.

Argümanın doğru olduğu, onu doğrudan gözden geçirdiğimizde böylece gösterilmiş oldu.

8.222

τοίνυν ἀληθέσιν οὖσι τοῖς λήμμασι αυνεισαχθήσεται καὶ ἡ ἐπιφορὰ <ἡ> “οὐκ ἄρα φαινόμενόν τὸ σημεῖον”. Αὐτόθεν μὲν οὗν ἐφοδεύσασιν ἡμῖν ἀληθὴς ὁ λόγος ὑποδέδεικται·

8.223İspatsız ve kıyas formunda bir argüman olduğu da onu çözümlediğimizde görülecektir. Biraz geriden alalım: “İspatsız” iki anlamda söylenir; hem ispat edilmemiş argümanlara hem de sonuç verdikleri hemen apaçık olduğu için ispata ihtiyaç duymayan argümanlara ispatsız denir. Khrysippos'un kıyaslar üzerine ilk Giriş'inin başında sıralanan argümanların bu adı ikinci anlamda hak ettiğini sık sık gösterdik.

8.223

ὅτι δὲ καὶ ἀναπόδεικτός ἐστι καὶ συλλογιστικός, ἀναλύσασιν αὐτὸν φανήσεται. εὐθέως γάρ, ἴνα μικρὸν ἄνωθεν προλάβωμεν, ἀναπόδεικτοι λέγονται διχῶς, οἱ τε μὴ ἀποδεδειγμένοι καὶ οἱ μὴ χρείαν ἔχοντες ἀποδείὄντες ξεως τῷ αὐτόθεν εἶναι περιφανὲς ἐπ’ αὐτῶν τὸ ὅτι συνάγουσιν. ἐπεδείξαμεν δὲ πολλάκις, ὧς κατὰ τὸ δεύτερον σημαινόμενον ταύτης ἠξίωνται τῆς προσηγορίας οἱ κατ’ ἀρχὴν τῆς πρώτης περὶ συλλογισμῶν εἰσαγωγῆς παρὰ τῷ Χρυσίππῳ (11 fr. 242 Arn.) τεταγμένοι.

8.224Şimdi bu kabul edilmiş sayılarak şunu bilmek gerekir: Birinci ispatsız argüman, bir bağlı önermeden ve öncülden oluşan, sonuç olarak da o bağlı önermenin sonucunu veren argümandır. Yani bir argümanın iki öncülü varsa, bunlardan biri bağlı önerme, öteki o bağlı önermenin öncülüyse ve argümanın sonucu da aynı bağlı önermenin sonucuysa, böyle bir argümana birinci ispatsız denir; örneğin şu argüman: “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır.” Bu argümanın öncüllerinden biri bağlı önerme, yani “Eğer gündüzse aydınlıktır”; öteki bağlı önermenin öncülü, yani “Gündüzdür”; üçüncüsü olan “Öyleyse aydınlıktır” da sonuç, yani bağlı önermenin sonucudur.

8.224

νυνὶ δὲ ἐφ’ ὁμολόγῳ τούτῳ γνωστέον, ὅτι πρῶτος μέν ἐστιν ἀναπόδεικτος ὁ ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ ἡγουμένου, τὸ λῆγον ἐν ἐκείνῳ τῷ συνημμένῳ ἔχων συμπέρασμα. τουτέστιν, ὅταν λόγος δύο ἔχῃ λήμματα, ὧν τὸ μὲν ἕτερόν ἐστι συνημμένον, τὸ δὲ ἕτερον ἡγούμενον ἐν τῷ συνημμένῳ, ἔχῃ δὲ καὶ ἐπιφορὰν τὸ λῆγον ἐν τῷ αὐτῷ συνημμένῳ, τότε ὁ τοιοῦτος λόγος πρῶτος ἀναπόδεικτος καλεῖται, οἶον ὁ οὕτως ἔχων “εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν”. οὗτος γὰρ τὸ μὲν ἕτερον τῶν λημμάτων ἔχει συνημμένον, τὸ “εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστι”, τὸ δὲ λοιπὸν τὸ ἡγούμενον ἐν τῷ συνημμένῳ ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν , τὸ <δὲ> ἄρα ἔστιν” τρίτον τὴν ἐπιφοράν, τὸ λῆγον τοῦ συνημένου.

8.225İkinci ispatsız argüman, bir bağlı önermeden ve o bağlı önermenin sonucunun çelişiğinden oluşan, sonuç olarak da öncülün çelişiğini veren argümandır. Yani yine iki öncülden oluşan bir argümanda öncüllerden biri bağlı önerme, öteki bağlı önermenin sonucunun çelişiğiyse ve argümanın sonucu da öncülün çelişiğiyse, böyle bir argüman ikinci ispatsız olur; örneğin: “Eğer gündüzse aydınlıktır; ama aydınlık değildir; öyleyse gündüz değildir.” Argümanın bir öncülü olan “Eğer gündüzse aydınlıktır” bağlı önermedir; argümanın öteki öncülü olan “Ama aydınlık değildir” bağlı önermenin sonucunun çelişiğidir; “Öyleyse gündüz değildir” sonucu da öncülün çelişiğiydi.

8.225

δεύτερος δ’ ἐστὶν ἀναπόδεικτος ὁ ἐκ συνημμένου καὶ τοῦ ἀντικειμένου τῷ λήγοντι ἐν ἐκείνῳ τῷ συνημμένῳ, τὸ ἀντικείμενον τῷ ἡγουμένῳ ἔχων συμπέρασμα. τουτέστιν, ὅταν λόγος πάλιν ἐκ δυεῖν συνεστὼς λημμάτων, ὧν τὸ μὲν ἕτερόν ἐστι συνημμένον, τὸ δὲ ἕτερον ἀντικείμενον τῷ λήγοντι ἐν τῷ συνημμένῳ, ἔχῃ δὲ καὶ ἐπιφορὰν τὸ ἀντικείμενον τῷ ἡγουμένῳ, τότε ὁ τοιοῦτος γίνεται δεύτερος ἀναπόδεικτος, ὡς τὸ “εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· οὐχὶ δέ γε φῶς ἔστιν· οὐκ ἄρα ἔστιν ἡμέρα”. τό τε γὰρ “ εἰ ἔστιν ἡμέρα, φῶς ἔστιν”, τὸ ἕτερον λῆμμα τοῦ λόγου, συνημμένον ἐστίν, τό τε ‘‘οὐχὶ δέ γε φῶς ἔστι”, λοιπὸν λῆμμα τοῦ λόγου καθεστώς, ἀντικείμενόν ἐστι τῷ λήγοντι ἐν τῷ συνημμένῳ· ἥ τε ἐπιφορὰ ἡ ‘οὐκ ἄρα ἡμέρα ἔστιν” τὸ ἀντικείμενον ἦν τοῦ ἡγουμένου.

8.226Üçüncü ispatsız argüman, olumsuzlanmış bir bileşik önermeden ve bileşenlerden birinden oluşan, sonuç olarak da kalan bileşenin çelişiğini veren argümandır; örneğin: “Hem gündüz hem gece değildir; gündüzdür; öyleyse gece değildir.” “Hem gündüz hem gece değildir” önermesi “Hem gündüz hem gecedir” bileşik önermesinin olumsuzuydu; “Gündüzdür” bileşenlerden biriydi; “Öyleyse gece değildir” de kalan bileşenin çelişiğiydi.

8.226

τρίτος δέ ἐστι λόγος ἀναπόδεικτος ὁ ἐξ ἀποφατικοῦ συμ πλοκῆς καὶ ἑνὸς τῶν ἐν τῇ συμκλοκῇ, τὸ ἀντικείμενον τοῦ λοιποῦ τῶν ἐν τῇ συμπλοκῇ ἔχων συμπέρασμα, οἷον ‘‘οὐχὶ καὶ ἡμέρα ἔστι καὶ νὺξ ἔστιν· ἡμέρα δὲ ἔστιν· οὐκ ἄρα ἔστι νύξ . τὸ μὲν γὰρ οὐχὶ καὶ ἡμέρα ἔστι καὶ νὺξ ἔστιν ἀποφατικὸν ἦν συμπεπλεγμένου τοῦ “καὶ ἡμέρα ἔστι καὶ νὺξ ἔστι, τὸ δὲ ἡμέρα ἔστι τὸ ἕτερον ἐτύγχανε τῶν ἐν τῇ συμπλοκῇ, τὸ δὲ “οὐκ ἄρα ἔστι νύξ” τὸ ἀντικείμενον ἦν τῷ λοιπῷ τῶν ἐν τῇ συμπλοκῇ.

8.227Argümanlar bunlar gibidir; bu biçimdeki argümanların kurulduğu kipler, yani kalıplar ise şunlardır: birinci ispatsız argümanınki “Eğer birinciyse, ikincidir; birincidir; öyleyse ikincidir”; ikincininki “Eğer birinciyse, ikincidir; ama ikinci değildir; öyleyse birinci değildir”; üçüncününkü ise “Hem birinci hem ikinci değildir; birincidir; öyleyse ikinci değildir”.

8.227

Οἱ μὲν οὖν λόγοι τοιοῦτοί τινές εἰσι, τρόποι δὲ αὐτῶν καὶ ὡσπερεὶ σχήματα ἐν οἶς ἠρώτηνται οἱ οὕτως ἔχοντες, τοῦ μὲν πρώτου ἀναποδείκτου “ εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον· τὸ δέ γε πρῶτον· τὸ ἄρα δεύτερον”, τοῦ δὲ δευτέρου “εἰ τὸ πρῶτον, τὸ δεύτερον· οὐχὶ δέ γε τὸ δεύτερον· οὐκ ἄρα τὸ πρῶτον”, τοῦ δὲ τρίτου ‘‘οὐχὶ καὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον· τὸ δέ γε πρῶτον· οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον”.

8.228Ayrıca bilmek gerekir ki ispatsız argümanların kimi basit, kimi basit değildir. Basit olanlar, sonuç verdikleri, yani sonucun öncülleriyle birlikte geldiği hemen açık olan argümanlardır; yukarıda ortaya konanlar böyledir. Örneğin birincide, “Eğer gündüzse aydınlıktır” önermesinin doğru olduğunu, yani gündüz olmasından aydınlık olmasının çıktığını kabul eder ve bağlı önermenin öncülü olan birinci önermenin, yani gündüz olduğunun doğru olduğunu varsayarsak, argümanın sonucu olan aydınlık olduğu da zorunlu olarak çıkacaktır.

8.228

Ἔτι χρὴ γινώσκειν, ὅτι τῶν ἀναποδείκτων οἱ μέν εἰσιν ἁπλοῖ, οἱ δὲ οὐχ ἁπλοῖ. ὧν ἁπλοῖ μέν εἰσιν οἱ αὐτόθεν σαφὲς ἔχοντες τὸ ὅτι συνάγουσιν, τουτέστι τὸ ὅτι συνεισάγεται αὐτῶν τοῖς λήμμασιν ἡ ἐπιφορά. ὁποῖοί εἰσιν οἱ ἐκκείμενοι· ἐὰν γὰρ ἐπὶ τοῦ πρώτου εὐθὺς δῶμεν ἀληθὲς εἶναι τὸ “ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστι”, λέγω δὲ τὸ ἀκολουθεῖν τῷ ἡμέραν εἶναι τὸ φῶς εἶναι, ὑποθώμεθα δὲ ἀληθὲς τὸ πρῶτον τὸ ἡμέραν εἶναι, ὅπερ ἦν ἡγούμενον ἐν τῷ συνημμένῳ, ἐξ ἀνάγκης ἀκολουθήσει καὶ τὸ φῶς εἶναι, ὅπερ ἦν συμπέρασμα τοῦ λόγου.

8.229Basit olmayanlar ise basit argümanlardan örülmüş olan ve sonuç verdiklerinin bilinmesi için bunlara çözümlenmeye hâlâ ihtiyaç duyan argümanlardır. Bu basit olmayan argümanların kimi aynı türden, kimi farklı türden argümanlardan oluşur. Aynı türden olanlardan oluşanlar, örneğin iki birinci ispatsızdan ya da iki ikinci ispatsızdan örülmüş argümanlardır;

8.229

οὐχ ἁπλοῖ δέ εἰσιν οἱ ἐκ τῶν ἁπλῶν πεπλεγμένοι καὶ ἔτι χρείαν ἔχοντες τῆς εἰς ἐκείνους ἀναλύσεως, ἴνα γνωσθῶσιν, ὅτι καὶ αὐτοὶ συνάγουσιν. τούτων δὲ τῶν οὐχ ἁπλῶν οἱ μὲν ἐξ ὁμογενῶν εἰσὶ συνεστῶτες, οἱ δὲ ἐξ ἀνομογενῶν, καὶ ἐξ ὁμογενῶν μὲν ὥσπερ οἱ ἐκ δυεῖν πρώτων ἀναποδείκτων πεπλεγμένοι ἤ ἐκ δυεῖν δευτέρων,

8.230farklı türden olanlardan oluşanlar ise, örneğin bir birinci ile bir <…> ispatsızdan ya da bir ikinci ile bir üçüncüden örülmüş argümanlar ve genel olarak bunlara benzeyenlerdir. Aynı türden olanlardan oluşan argümana şu örnek verilebilir: “Eğer gündüzse, [eğer gündüzse] aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır.” Bu argüman iki birinci ispatsızdan örülmüştür; onu çözümlediğimizde bunu göreceğiz.

8.230

ἐξ ἀνομογενῶν δὲ ὥσπερ οἱ ἐκ πρώτου <.....> ἀναποδείκτου ἢ ἐκ δευτέρου καὶ τρίτου, καὶ κοινῶς οἱ τούτοις παραπλήσιοι. ἐξ ὁμογενῶν μὲν οὖν συνέστηκεν οἷον ὁ τοιοῦτος “ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν”. πέπλεκται γὰρ πρώτων δυεῖν ἀναποδείκτων, ὧς ἀναλύσαντες αὐτὸν εἰσόμεθα.

8.231Çünkü şunu bilmek gerekir: Kıyasların çözümlenmesi için aktarılan şöyle bir diyalektik kural vardır: “Bir sonucu veren öncüllere sahipsek, açıkça dile getirilmemiş olsa bile o sonuç da kuvve hâlinde bu öncüllerde bulunur.” Elimizde iki öncül olduğuna göre —biri bağlı önerme, yani “Gündüz” önermesiyle başlayıp basit olmayan

8.231

γνωστέον γὰρ ὅτι θεώρημα διαλεκτικὸν ἔστιν εἰς τὰς τῶν συλλογισμῶν ἀναλύσεις παραδιδόμενον τοιοῦτον ‘‘ὅταν τά τινος συμπεράσματος συνακτικὰ λήμματα ἔχωμεν, δυνάμει κἀκεῖνο ἐν τούτοις ἔχομεν τὸ συμπέρασμα, κἂν κατ’ ἐκφορὰν μὴ λέγηται”. ἐπεὶ οὖν δύο ἔχομεν λήμματα, τό τε συνημμένον τὸ “ εἰ ἡμέρα ἔστιν, <φῶς ἔστιν>”, ὅπερ ἄρχεται μὲν ἀπὸ ἀξιώματος τοῦ ‘‘ἡμέρα ἔστιν”, λήγει δὲ εἰς οὐχ

8.232“Eğer gündüzse aydınlıktır” bağlı önermesiyle biten önerme, öteki de bunun öncülü olan “Gündüzdür” önermesi—, bunlardan birinci ispatsızla o bağlı önermenin sonucu olan “Öyleyse eğer gündüzse aydınlıktır” sonucu çıkacaktır. Bu sonuç argümanda kuvve hâlinde çıkarılmış olarak bulunur,

8.232

ἀπλοῦν <τὸ> συνημμένον τὸ “ εἰ ἡμέρα ἔστιν, φῶς ἔστιν”, καὶ ἔτι ἡγούμενον ἐν αὐτῷ τὸ ‘‘ἡμέρα ἔστιν”, ἐκ τούτων συναχθήσεται ἡμῖν πρώτῳ ἀναποδείκτῳ τὸ λῆγον ἐν ἐκείνῳ τῷ συνημμένῳ τὸ “ εἰ ἄρα ἡμέρα ἔστιν, φῶς ἔστιν”. τοῦτ᾿ δυνάμει μὲν ἔχομεν ἐν τῷ λόγῳ συναγόμενον,

8.233ama açıkça dile getirilmemiştir. Bunu ortaya konan argümanın “Gündüzdür” ek öncülüyle birlikte koyarsak, birinci ispatsızla “Aydınlıktır” sonucunu elde ederiz; bu da ortaya konan argümanın sonucudur. Öyle ki iki birinci ispatsız ortaya çıkar: Biri “Eğer gündüzse, eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse eğer gündüzse aydınlıktır”, öteki “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır”.

8.233

κατὰ δὲ τὴν ἐκφορὰν παραλελειμμένον τάξαντες μετὰ Γῆς τοῦ ἐκκειμένου λόγου προσλήψεως τῆς ‘‘ἡμέρα ἔστιν”, ἕξομεν συναγόμενον τὸ “φῶς ἔστιν” πρώτῳ ἀναποδείκτῳ, ὅπερ ἐπιφορὰ τοῦ ἐκκειμένου λόγου. ὥστε δύο γίγνεσθαι πρώτους ἀναποδείκτους, ἕνα μὲν τὸν τοιοῦτον “ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν”, ἕτερον δὲ τὸν τοιοῦτον “ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν”.

8.234Aynı türden argümanlardan örülmüş argümanların yapısı işte böyledir. Geriye farklı türden argümanlardan örülmüş olanlar kalıyor. Örneğin Ainesidemos'ta işaret hakkında sorulan şu argüman: “Eğer görünenler aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünüyorsa ve işaretler görünenlerse, işaretler de aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünür; ama işaretler aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünmez; görünenler ise aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünür; öyleyse işaretler görünenler değildir.”

8.234

Τοιόσδε μὲν οὖν ἐστιν ὁ χαρακτὴρ τῶν ἐξ ὁμογενῶν τὴν πλοκὴν ἐχόντων λόγων· ἐξ ἀνομογενῶν δὲ λοιπόν ἐστι καθάπερ ὁ παρὰ τῷ Αἰνησιδήμῳ περὶ σημείου ἐρωτηθείς, ἔχων δὲ οὕτως· “εἰ τὰ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται καὶ τὰ σημεῖά ἐστι παραπλησίως σημεῖα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται· τὰ δέ γε σημεῖα οὐ πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται· τὰ δὲ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται· οὐκ ἄρα φαινόμενά ἐστι τὰ σημεῖα.”

8.235Bu argüman bir ikinci ve bir üçüncü ispatsızdan oluşur; bunu çözümlemeden öğrenmek mümkündür. Çözümleme de öğretimini kip üzerinden yaparsak daha açık hâle gelecektir. Kip şudur: “Eğer birinci ve ikinciyse, üçüncüdür; ama üçüncü değildir; birincidir de; öyleyse ikinci değildir.”

8.235

συνέστηκε γὰρ ὁ τοιοῦτος λόγος ἐκ δευτέρου τε ἀναποδείκτου καὶ τρίτου, καθὼς πάρεστι μαθεῖν ἐκ τῆς ἀναλύσεως, ἥτις σαφεστέρα μᾶλλον γενήσεται ἐπὶ τοῦ τρόπου ποιησαμένων ἡμῶν τὴν διδασκαλίαν, ἔχοντος οὕτως· “εἰ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον, τὸ τρίτον· οὐχὶ δέ γε τὸ τρίτον, ἀλλὰ καὶ τὸ πρῶτον· οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον.”

8.236Çünkü öncülü “birinci ve ikinci” bileşik önermesi, sonucu “üçüncü” olan bir bağlı önermemiz var; bu sonucun çelişiği olan “Üçüncü değildir” önermesi de elimizde. Öyleyse ikinci ispatsızla öncülün çelişiği de, yani “Öyleyse hem birinci hem ikinci değildir” sonucu da çıkacaktır. Ama tam da bu sonuç, onu veren öncüller elimizde olduğu için argümanda kuvve hâlinde bulunur; yalnız açıkça dile getirilmemiştir. Onu kalan öncülle, yani “birinci”yle birlikte koyarsak, üçüncü ispatsızla “Öyleyse ikinci değildir” sonucunu elde ederiz. Böylece iki ispatsız ortaya çıkar: Biri “Eğer birinci ve ikinciyse, üçüncüdür; ama üçüncü değildir; öyleyse hem birinci hem ikinci değildir”; bu, ikinci ispatsızdır. Öteki üçüncü ispatsızdır: “Hem birinci hem ikinci değildir; ama birincidir; öyleyse ikinci değildir.”

8.236

ἐπεὶ γὰρ ἔχομεν συνημμένον ἐν ᾧ ἡγεῖται συμπεπλεγμένον τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον, λήγει δὲ τὸ τρίτον, ἔχομεν δὲ καὶ τὸ ἀντικείμενον τοῦ λήγοντος τὸ “οὐ τὸ τρίτον”, συναχθήσεται ἡμῖν καὶ τὸ ἀντικείμενον τοῦ ἡγουμένου, τὸ “οὐκ ἄρα τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον”, δευτέρῳ ἀναποδείκτῳ. ἀλλὰ δὴ τοῦτο αὐτὸ κατὰ μὲν τὴν δύναμιν ἔγκειται τῷ λόγῳ, ἐπεὶ ἔχομεν τὰ συνακτικὰ αὐτοῦ λήμματα, κατὰ δὲ τὴν προφορὰν παρεῖται. ἅπερ τάξαντες μετὰ τοῦ λειπομένου λήμματος, τοῦ πρώτου, ἕξομεν συναγόμενον τὸ συμπέρασμα τὸ “οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον” τρίτῳ ἀναποδείκτῳ. ὥστε δύο εἶναι ἀναποδείκτους, ἕνα μὲν τοιοῦτον “εἰ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον, τὸ τρίτον· οὐχὶ δέ γε τὸ τρίτον· οὐκ ἄρα τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον”, ὅς ἐστι δεύτερος ἀναπόδεικτος, ἕτερον δὲ τρίτον τὸν οὕτως ἔχοντα “πὐχὶ τὸ πρῶτον καὶ τὸ δεύτερον· ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· οὐκ ἄρα τὸ δεύτερον” .

8.237Kipteki çözümleme böyledir; argümanda da aynısı geçerlidir. Çünkü orada üçüncü önerme atlanmıştır: “Görünenlerin aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünmesiyle işaretlerin görünen şeyler olması birlikte doğru değildir.” Bu önerme, görünenlerin aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde göründüğü öncülüyle birlikte, ortaya konan argümanın sonucunu <üçüncü> ispatsızla verir. Böylece ikinci ispatsız şöyle olur: “Eğer görünenler aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünüyorsa ve işaretler görünenlerse, işaretler de aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünür; ama işaretler aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünmez;

8.237

Ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ τρόπου ἡ ἀνάλυσίς ἐστι τοιαύτη, ἀναλογεῖ δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ λόγου· παραλείπεται γὰρ τὸ τρίτον τὸ ‘‘οὐχὶ τὰ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται καὶ τὰ σημεῖά ἐστι φαινόμενα”, μετὰ τοῦ τὰ φαινόμενα ἅπασι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεσθαι συνάγει τὸ τοῦ ἐκκειμένου < . . . . . > ἀναποδείκτῳ. ὥστε δεύτερον μὲν γίνεσθαι ἀναπόδεικτον τοιοῦτον “ εἰ τὰ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται καὶ τὰ σημεῖά ἐστι φαινόμενα, τὰ σημεῖα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται· οὐχὶ δέ γε τὰ σημεῖα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται·

8.238öyleyse işaretler görünenler değildir.” Üçüncü ise şöyle olur: “Görünenlerin aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünmesiyle işaretlerin görünen şeyler olması birlikte doğru değildir; ama görünenler aynı durumda bulunan herkese benzer biçimde görünür; öyleyse işaretler görünenler değildir.”

8.238

τὰ σημεῖα ἄρα οὐκ ἔστι φαινόμενα”, τρίτον δὲ τὸν τοιοῦτον ‘‘οὐχὶ καὶ τὰ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται καὶ τὰ σημεῖά ἐστι φαινόμενα· ἀλλὰ μὴν τὰ φαινόμενα πᾶσι τοῖς ὁμοίως διακειμένοις παραπλησίως φαίνεται· οὐκ ἄρα τὰ σημεῖά ἐστι φαινόμενα”.

8.239Aynı sonuç çıkarma gücüne dayanarak şöyle bir argüman da öne sürülebilir: “Eğer görünenler herkese eşit biçimde görünüyorsa ve görünenler açık olmayan şeylerin işaretleriyse, açık olmayanlar da herkese eşit biçimde görünür; ama açık olmayanlar herkese eşit biçimde görünmez; görünenler ise herkese eşit biçimde görünür; öyleyse görünenler açık olmayan şeylerin işaretleri değildir.”

8.239

Κατὰ δὲ τὴν αὐτὴν δύναμιν τῆς συναγωγῆς καὶ τοιοῦτός τις προταθήσεται λόγος “ εἰ τὰ φαινόμενα πᾶσιν ἐπ’ ἴσης φαίνεται καὶ τὰ φαινόμενα τῶν ἀδήλων ἐστὶ σημεῖα, τὰ ἄδηλα πᾶσιν ἐπ’ ἴσης φαίνεται· οὐχὶ δέ γε τὰ ἄδηλα πᾶσιν ἐπ’ ἴσης φαίνεται, ἀλλὰ καὶ τὰ φαινόμενα πᾶσιν ἐπ’ ἴσης φαίνεται· οὐκ ἄρα τὰ φαινόμενα τῶν ἀδήλων ἐστὶ σημεῖα”.

8.240Bu argümanın çözümlemesi de benzerdir: İkinci ispatsızın ardından üçüncü ispatsız gelir. Öncüllerin gerekçelendirilmesi ise apaçıktır. Görünenlerin, duyuları engellenmemiş olanlara eşit biçimde göründüğü herkesçe bellidir: Beyaz kimine bir türlü, kimine başka türlü görünmez; siyah da öyle; tatlı da kişiden kişiye farklı görünmez; bunların hepsi herkesi aynı biçimde etkiler.

8.240

τούτου δὴ τοῦ λόγου ἡ μὲν ἀνάλυσίς ἐστιν ὁμοία, καθ’ ἣν δεύτερος ἀναπόδεικτος ἐπιβάλλει τρίτῳ, ἡ δὲ παραμυθία τῶν λημμάτων προῦπτος. ὅτι γὰρ τὰ φαινόμενα ἐπ’ ἴσης φαίνεται τοῖς ἀπαραποδίστους ἔχουσι τὰς αἰσθήσεις, συμφανές· οὐ γὰρ ἄλλοις ἄλλως τὸ λευκὸν φαίνεται, οὐδὲ ἄλλοις ἄλλως τὸ μέλαν, οὐδὲ διαφερόντως τὸ γλυκύ, ἀλλ᾿ ὁμοίως πάντας κινεῖ.

8.241Eğer bunlar herkese eşit biçimde görünüyor ve açık olmayan şeyleri gösterme gücüne sahipse, açık olmayanların da herkese eşit biçimde ulaşması gerekir; çünkü sebepler aynıdır ve altta yatan madde de benzerdir. Ama durum böyle değildir: Duyulur şeylerle eşit ölçüde karşılaşsalar da herkes açık olmayanları aynı biçimde bilmez. Kimileri onları aklına bile getirmez; kimileri getirir, ama türlü türlü, birbirinden ayrı ve birbiriyle çatışan görüşlere sürüklenir. Öyleyse bu saçmalığa düşmemek için işaretlerin duyulur olmadığını söylemek tutarlıdır.

8.241

εἰ δὴ ταῦτα ἐπ᾿ ἴσης πᾶσι φαίνεται καὶ ἐνδεικτικὴν ἔχει δύναμιν τῶν ἀδήλων, ἀνάγκη καὶ τὰ ἄδηλα ἐπ᾿ ἴσης πᾶσι προσπίπτειν ὡς ἂν καὶ τῶν αἰτίων <τῶν> αὐτῶν ὄντων καὶ τῆς ὕλης ὁμοίας ὑποκειμένης. οὐχὶ δέ γε τοῦτο· οὐ γὰρ πάντες ὡσαύτως τὰ ἄδηλα γινώσκουσι, καίπερ κατ᾿ ἴσον τοῖς αἰσθητοῖς ἐγκυροῦντες, ἀλλ᾿ οἱ μὲν οὐδ᾿ εἰς ἔννοιαν αὐτῶν ἔρχονται, οἱ δὲ ἔρχονται μέν, εἰς ποικιλίαν δὲ καὶ πολυτρόπους καὶ μαχομένας ὑποσύρονται ἀποφάσεις. ἀκόλουθον ἄρα μὴ αἰσθητὰ λέγειν τὰ σημεῖα, ἴνα μὴ τοῦθ’ ἡμῖν τὸ ἄτοπον ἕπηταὶ.

8.242Daha önce söylenenleri kısaca toparlayarak şu türden argümanlar da öne sürmek mümkündür: Eğer görünenler herkese görünüyor, işaretler ise herkese görünmüyorsa, görünenler işaret değildir. Ama birincisi doğrudur; öyleyse ikincisi de doğrudur.

8.242

Ἐνέσται δὲ καὶ βραχέως τὰ προειρημένα περιλαβόντας τοιουτουσί τινας προτείνειν λόγους. εἰ τὰ φαινόμενα πᾶσι φαίνεται, τὰ δὲ σημεῖα οὐ πᾶσι φαίνεται, οὐκ ἔστι τὰ φαινόμενα σημεῖα. ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· τὸ ἄρα δεύτερον.

8.243Ya da yine: Eğer görünenler, görünen oldukları ölçüde öğretilmeye ihtiyaç duymuyor, işaretler ise işaret oldukları ölçüde öğretilmeye ihtiyaç duyuyorsa, işaretler görünenler değildir. Ama birincisi doğrudur; öyleyse ikincisi de doğrudur.

İşaretin duyulur olduğunu savunanlara karşı ileri sürülecek güçlükler bu kadar olsun.

8.243

καὶ πάλιν· εἰ τὰ φαινόμενα, καθόσον ἐστὶ φαινόμενα, διδασκαλίας οὐκ ἔχει χρείαν, τὰ δὲ σημεῖα, παρόσον ἐστὶ σημεῖα, διδασκαλίας ἔχει χρείαν, τὰ σημεῖα οὐκ ἔστι φαινόμενα. ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· τὸ ἄρα δεύτερον. Πρὸς μὲν οὖν τοὺς ἀξιοῦντας αἰσθητὸν εἶναι τὸ σημεῖον τοσαῦτα ἠπορήσθω·

8.244Şimdi de bunun karşısındaki tutumu, yani işaretin düşünülür olduğunu baştan kabul etmiş olanlarınkini inceleyelim. Ama önce onların görüşü hakkında, yani işaretin bir önerme olduğunu, bu yüzden de düşünülür olduğunu söyledikleri görüş hakkında belki birkaç söz söylemek gerekecek. İşareti ana hatlarıyla tarif ederken şöyle derler:

8.244

σκοπῶμεν δὲ καὶ τὴν ἀντικειμένην τούτοις στάσιν, φημὶ δὲ τῶν νοητὸν αὐτὸ προειληφότων καθεστάναι. βραχέα δὲ ἴσως δεήσει καὶ περὶ τοῦ ἀρέσκοντος αὐτοῖς προλαβεῖν, καθ᾿ ὃ ἀξίωμα θέλουσιν εἶναι τὸ σημεῖον, καὶ διὰ τοῦτο νοητόν. ὑπογράφοντες τοίνυν φασὶ (Stoic. fr.II 221 Arn.)

8.245İşaret, sağlam bir bağlı önermede öncül olan ve sonucu açığa çıkaran önermedir. Sağlam bağlı önermeyi ayırt etmek için başka birçok ölçüt bulunduğunu söylerler; ama hepsinin arasında tek biri geçerlidir, üstelik o da üzerinde uzlaşılmış değildir. Şimdi onu açıklayacağız. Her bağlı önerme ya doğruyla başlayıp doğruyla biter, ya yanlışla başlayıp yanlışla biter, ya doğrudan yanlışa ya da yanlıştan doğruya gider.

8.245

σημεῖον εἶναι ἀξίωμα ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγούμενον, ἐκκαλυπτικὸν τὸ ὒ λήγοντος. κρίσεις δὲ τοῦ ὑγιοῦς συνημμένου πολλὰς μὲν καὶ ἄλλας εἶναί φασιν, μίαν δ’ ἐξ ἀπασῶν ὑπάρχειν, καὶ ταύτην οὐχ ὁμόλογον, τὴν ἀποδοθησομένην. πᾶν γὰρ συνημμένον ἢ ἀπὸ ἀληθοῦς ἀρχόμενον εἰς ἀληθὲς λήγει, ἢ ἀπὸ ψεύδους ἀρχόμενον ἐπὶ ψεῦδος λήγει, ἢ ἀπ’ ἀληθοῦς ἐπὶ ψεῦδος, ἢ ἀπὸ ψεύδους ἐπ’ ἀληθές.

8.246Doğruyla başlayıp doğruyla biten bağlı önermeye örnek: “Eğer tanrılar varsa, evren tanrıların inayetiyle yönetilir.” Yanlışla başlayıp yanlışla biten: “Eğer dünya uçuyorsa, dünyanın kanatları vardır.” Yanlışla başlayıp doğruyla biten: “Eğer dünya uçuyorsa, dünya vardır.” Doğruyla başlayıp yanlışla biten de şudur: “Eğer bu adam hareket ediyorsa, yürüyordur”; adam yürümüyor ama hareket ediyorsa böyledir.

8.246

ἀπὸ μὲν οὖν ἀληθοῦς ἀρχόμενον ἐπ’ ἀληθὲς λήγει τὸ “ εἰ εἰσὶ θεοί, προνοίᾳ θεῶν διοικεῖται ὁ κόσμος”, ἀπὸ ψεύδους δὲ ἐπὶ ψεῦδος τὸ “ εἰ πέταται ἡ γῆ, πτέρυγας ἔχει ἡ γῆ” , ἀπὸ ψεύδους δὲ <ἐπ᾿> ἀληθὲς “ εἰ πέταται ἡ γῆ, ἔστιν ἡ γῆ” , ἀπὸ δὲ ἀληθοῦς ἐπὶ ψεῦδος τὸ “ εἰ κινεῖται οὗτος, περιπατεῖ οὗτος”, μὴ περιπατοῦντος μὲν αὐτοῦ, κινουμένου δέ.

8.247Demek ki bağlı önermenin dört bileşimi vardır: doğruyla başlayıp doğruyla bitmesi, yanlıştan yanlışa gitmesi, yanlıştan doğruya gitmesi ya da tersine doğrudan yanlışa gitmesi. İlk üç durumda bağlı önermenin doğru olduğunu söylerler: Doğruyla başlayıp doğruyla bitiyorsa doğrudur; yanlıştan yanlışa gidiyorsa yine doğrudur; yanlıştan doğruya gidiyorsa da öyle. Yalnız tek bir durumda, doğruyla başlayıp yanlışla bittiğinde yanlış olur.

8.247

τεσσάρων οὑν οὐσῶν τοῦ συνημμένου συζυγιῶν, ὅταν ἀπ’ ἀληθοῦς τε ἄρχηται καὶ εἰς ἀληθὲς λήγῃ, ἢ ὅταν ἀπὸ ψεύδους ἐπὶ ψεῦδος, ἤ ὅταν ἀπὸ ψεύδους ἐπ’ ἀληθὲς ἢ ἀναστρόφως ἀπ’ ἀληθοῦς ἐπὶ ψεῦδος, κατὰ μὲν τοὺς πρώτους τρεῖς τρόπους φασὶν ἀληθὲς τοῦτο γίνεσθαι (ἐάν τε γὰρ ἀπ’ ἀληθοῦς ἀρχόμενον ἐπ’ ἀληθὲς λήγῃ, ἐστὶν ἀληθές, ἐὰν τε ἀπὸ ψεύδους ἐπὶ ψεῦδος, πάλιν ἀληθές· ὡσαύτως δὲ κἂν ἀπὸ ψεύδους ἐπ’ ἀληθές), καθ’ ἕνα δὲ μόνον γίνεσθαι ψεῦδος, ὅταν ἀπ’ ἀληθοῦς ἀρχόμενον λήγῃ ἐπὶ ψεῦδος.

8.248Durum böyle olduğuna göre, derler, işaret bu bozuk bağlı önermede değil, sağlam olanda aranmalıdır; çünkü işaretin, sağlam bir bağlı önermede öncül olan önerme olduğu söylenmişti. Ama sağlam bağlı önerme bir değil, üç türlüydü: doğruyla başlayıp doğruyla biten, yanlıştan yanlışa giden ve yanlıştan doğruya giden. O hâlde işaretin bütün sağlam bağlı önermelerde mi, bazılarında mı, yoksa yalnızca birinde mi aranacağına bakmak gerekir.

8.248

τούτων δὲ οὕτως ἐχόντων ἀναζητητέον, φασί, τὸ σημεῖον οὐκ ἐν τῷ μοχθηρῷ τούτῳ συνημμένῳ ἀλλ’ ἐν τῷ ὑγιεῖ· εἴρηται γὰρ ἀξίωμα τὸ ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγούμενον. ἀλλ’ ἐπεὶ οὐχ ‘ὲν ἦν ὑγιὲς συνημμένον, τρία δέ, καθάπερ τὸ ἀπ’ ἀληθοῦς ἀρχόμενον καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λῆγον καὶ τὸ ἀπὸ ψεύδους ἐπὶ ψεῦδος καὶ τὸ ἀπὸ ψεύδους ἐπ’ ἀληθές, σκεπτέον, πότερόν ποτε ἐν πᾶσι ζητητέον τοῖς ὑγιέσι συνημμένοις τὸ σημεῖον ἢ ἐν τισὶν ἢ ἐν τινί.

8.249Eğer işaretin doğru olması ve doğru bir şeyi göstermesi gerekiyorsa, ne yanlışla başlayıp yanlışla biten bağlı önermede ne de yanlıştan doğruya gidende bulunabilir. Geriye onun yalnızca doğruyla başlayıp doğruyla biten bağlı önermede bulunması kalır; çünkü hem kendisinin var olması, hem de işaret ettiği şeyin onunla birlikte var olması gerekir.

8.249

οὐκοῦν εἰ τὸ σημεῖον ἀληθὲς εἶναι δεῖ καὶ ἀληθοῦς παραστατικόν, οὔτε ἐν τῷ ἀπὸ ψεύδους ἀρχομένῳ καὶ ἐπὶ ψεῦδος λήγοντι οὔτε ἐν τῷ ἀπὸ ψεύδους ἐπ’ ἀληθὲς ὑποκείσεται. λείπεται δὴ ἐν ἐκείνῳ μόνον αὐτὸ τυγχάνειν τῷ ἀπὸ [τοῦ] ἀληθοῦς τε χομένῳ καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λήγοντι, ὧς ἂν καὶ αὐτοῦ ὑπάρχοντος καὶ τοῦ σημειωτοῦ συνυπάρχειν ὀφείλοντος αὐτῶ.

8.250Öyleyse işaretin sağlam bir bağlı önermede öncül olan önerme olduğu söylendiğinde, bunu yalnızca doğruyla başlayıp doğruyla biten bir bağlı önermenin öncülü diye anlamak gerekecektir. Bununla birlikte, doğruyla başlayıp doğruyla biten sağlam bir bağlı önermede öncül olan her önerme işaret değildir.

8.250

τοίνυν ὅταν λέγηται τὸ σημεῖον ἀξίωμα εἷναι ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγούμενον, δεήσει ἐν μόνῳ ἀκούειν αὐτὸ καθηγούμενον συνημμένῳ τῷ ἀπ’ ἀληθοῦς τε ἀρχομένῳ καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λήγοντι. καὶ μὴν οὐκ εἰ τι ἡγεῖται ἀξίωμα ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ ἀπ’ ἀληθοῦς τε ἀρχομένῳ καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λήγοντι, τοῦτό ἐστι σημεῖον.

8.251Örneğin “Eğer gündüzse aydınlıktır” bağlı önermesi doğru olan “Gündüzdür” önermesiyle başlar ve doğru olan “Aydınlıktır” önermesiyle biter; ama içinde sonucun işareti olan bir öncül yoktur. Çünkü “Gündüzdür” önermesi “Aydınlıktır” önermesini açığa çıkarmaz: O nasıl kendi kendine algılanıyorsa, “Aydınlıktır” da kendi apaçıklığıyla kavranıyordu.

8.251

αὐτίκα γὰρ τὸ τοιοῦτο συνημμένον “ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν” ἀπ’ ἀληθοῦς μὲν ἄρχεται τοῦ ‘‘ἡμέρα ἔστιν” καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λήγει τὸ “φῶς ἔστιν”, οὐκ εἶχε δέ τι ἐν αὐτῷ ἡγούμενον ἀξίωμα σημεῖον τοῦ λήγοντος· οὐδὲ γὰρ ἐκκαλυπτικόν ἐστι τοῦ “φῶς ἔστιν τὸ ἡμέρα ἔστιν, ἀλλ’ ὧς αὐτὸ δι’ αὑτοῦ προσέπιπτεν, οὕτω καὶ τὸ “φῶς <ἔστιν>” ἐκ τῆς ἰδίας ἐλαμβάνετο περιφανείας.

8.252Demek ki işaretin yalnızca sağlam, yani doğruyla başlayıp doğruyla biten bir bağlı önermede öncül olması yetmez; sonucu açığa çıkaran bir tabiata da sahip olması gerekir. Şu bağlı önermelerdeki öncüller böyledir: “Eğer bu kadının memelerinde süt varsa, gebe kalmıştır” ve “Eğer bu adam bronşlarından balgam çıkardıysa, akciğerinde bir yara vardır.”

8.252

δεῖ ἄρα τὸ σημεῖον οὐ μόνον ἐν ὑγιεῖ εἶναι συνημμένῳ ἡγούμενον, τουτέστι τῷ ἀπ’ ἀληθοῦς ἀρχομένῳ καὶ ἐπ’ ἀληθὲς λήγοντι, ἀλλὰ καὶ ἐκκαλυπτικὴν ἔχειν φύσιν τοῦ λήγοντος, οἶόν ἐστι τὸ ἐν τοῖς τοιούτοις συνγμμένοις “ εἰ γάλα ἔχει ἐν μαστοῖς ἥδε, κεκύηκεν ᾔδε’ καὶ “ εἰ βρογχεῖον ἔπτυκεν οὗτος, ἕλκος ἔχει ἐν πνεύμονι οὗτος”.

8.253Bu son bağlı önerme sağlamdır: Doğru olan “Bu adam bronşlarından balgam çıkardı” önermesiyle başlar, “Bu adamın akciğerinde bir yara vardır” önermesiyle biter; üstelik birincisi ikincisini açığa çıkarır, çünkü birincisine dikkat ederek ikincisini kavrarız.

8.253

τουτὶ γὰρ τὸ συνημμένον ὑγιές ἐστιν, ἀρχόμενον μὲν ἀπ’ ἀληθοῦς τοῦ “βρογχεῖον ἔπτυκεν οὗτος”, λῆγον δὲ <τὸ> “ἕλκος ἔχει οὗτος ἐν πνεύμονι”, μετὰ τοῦ εἶναι τὸ πρῶτον τοῦ δευτέρου· ἐκείνῳ γὰρ προσβάλλοντες κατάληψιν τούτου ποιούμεθα.

8.254Ayrıca, derler, işaretin şimdi var olan bir şeyin şimdi var olan işareti olması gerekir. Kimileri yanılarak şimdi var olan bir şeyin geçmişteki bir şeyin de işareti olabileceğini ileri sürer; örneğin “Eğer bu adamın yara izi varsa, bir zamanlar yarası olmuştur” önermesinde olduğu gibi: “Yara izi var” şimdi vardır, çünkü görünmektedir; yarası olmuş olması ise geçmiştedir, çünkü artık yara yoktur. Şimdi var olan bir şeyin gelecekteki bir şeyin işareti olabileceğini de ileri sürerler; örneğin şu bağlı önermenin içerdiği işaret gibi: “Eğer bu adam kalbinden yaralandıysa, ölecektir.” Kalpteki yaranın şimdiden var olduğunu, ölümün ise gelecekte olduğunu söylerler.

8.254

Ἔτι, φασί, τὸ σημεῖον παρὸν παρόντος εἶναι δεῖ σημεῖον. ἔνιοι γὰρ ἐξαπατώμενοι καὶ παρὸν παρῳχημένου θέλουσιν εἶναι σημεῖον, ὧς ἐπὶ τοῦ “ εἰ οὐλὴν ἔχει οὗτος, ἕλκος ἔσχηκεν οὗτος”· τὸ μὲν γὰρ ‘‘οὐλὴν ἔχει” παρόν ἐστι, φαίνεται γάρ, τὸ δὲ ἕλκος ἐσχηκέναι παρῳχημένον, οὐκέτι γὰρ ἔστιν ἕλκος· καὶ παρὸν μέλλοντος, ὧς τὸ περιεχόμενον τῷ τοιούτῳ συνημμένῳ “ εἰ καρδίαν τέτρωται οὗτος, ἀποθανεῖται οὗτος”· τὸ μὲν γὰρ τραῦμα τῆς καρδίας εἶναί φασιν ἤδη, τὸν δὲ θάνατον μέλλειν.

8.255Böyle söyleyenler şunu bilmezler: Geçmiş ve gelecek şeyler başka bir şeydir; ama işaret ve işaret edilen, bu durumlarda da şimdi var olan bir şeyin şimdi var olan işaretidir. Birinci örnekte, “Eğer bu adamın yara izi varsa, yarası olmuştur” önermesinde yara artık olup bitmiş, geçmişte kalmıştır; ama “Bu adamın yarası olmuştur” önermesi, olmuş bir şey hakkında söylense de şimdi var olan bir önermedir. “Eğer bu adam kalbinden yaralandıysa, ölecektir” önermesinde de ölüm gelecektedir; ama “Bu adam ölecektir” önermesi, gelecek bir şey hakkında söylense de şimdi var olan bir önermedir; bu yüzden şimdi de doğrudur.

8.255

ἀγνοοῦσι δὴ οἱ τὰ τοιαῦτα λέγοντες, ὅτι ἄλλ’ ἐστὶ τὰ παρῳχημένα καὶ τὰ μέλλοντα, τὸ μέντοι σημεῖον καὶ σημειωτὸν κἀν τούτοις παρὸν παρόντος ἐστίν. ἔν τε γὰρ τῷ προτέρῳ τῷ “ εἰ οὐλὴν ἔχει οὗτος, ἕλκος ἔσχηκεν οὗτος” τὸ μὲν ἕλκος γέγονεν ἤδη καὶ παρῴχηκεν, τὸ δὲ ἕλκος ἐσχηκέναι τοῦτον, ἀξίωμα καθεστηκός, ἐνέστηκεν, περὶ γεγονότος τινὸς λεγόμενον· ἔν τε τῷ “ εἰ καρδίαν τέτρωται οὗτος, ἀποθανεῖται οὗτος” ὁ μὲν θάνατος μέλλει, τὸ δὲ ἀποθανεῖσθαι τοῦτον ἀξίωμα ἐνέστηκεν, περὶ μέλλοντος λεγόμενον, παρὸ καὶ νῦν ἐστιν ἀληθές.

8.256Öyleyse işaret bir önermedir; doğruyla başlayıp doğruyla biten sağlam bir bağlı önermede öncül olur, sonucu açığa çıkarır ve her zaman şimdi var olan bir şeyin şimdi var olan işaretidir.

8.256

ὥστε καὶ ἀξίωμά ἐστι τὸ σημεῖον, καὶ ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγεῖται τῷ ἀρχομένῳ ἀπὸ ἀληθοῦς καὶ λήγοντι ἐπὶ ἀληθὲς, ἐκκαλυπτικόν τέ ἐστι τοῦ λήγοντος, καὶ διὰ παντὸς παρὸν παρόντος ἐστὶ σημεῖον.

8.257Onların kendi teknik öğretilerine göre bunlar böylece ortaya konduktan sonra, önce onlara şu kadarını söylemek yerinde olur: Eğer kimine göre işaret duyulur, kimine göre düşünülürse ve bu konudaki anlaşmazlık bugüne dek karara bağlanmamışsa, işaretin henüz açık olmayan bir şey olduğunu söylemek gerekir. Açık olmadığına göre de onu açığa çıkaracak şeylere muhtaçtır; kendisinin başka şeyleri açığa çıkarması beklenemez.

8.257

Τούτων δ’ ὑποδεδειγμένων κατὰ τὰς αὐτῶν ἐκείνων τεχνολογίας πρῶτον μὲν ἄξιόν ἐστι τὸ τοσοῦτον εἰπεῖν πρὸς αὐτούς. εἰ καθ’ οὓς μὲν αἰσθητόν ἐστι τὸ σημεῖον, καθ’ οὓς δὲ νοητόν, καὶ ἡ περὶ τούτου διαφωνία μέχρι τοῦ νῦν ἀνεπίκριτός ἐστιν, ἄδηλον εἶναι ῥητέον ἀκμὴν τὸ σημεῖον. ἄδηλον δὲ ὂν χρῄζει τῶν ἐκκαλυψόντων, ἀλλ’ οὐκ αὐτὸ ἑτέρων δεῖ ὑπάρχειν ἐκκαλυπτικόν.

8.258Üstelik onlara göre işaretin varlığı bir lekton'dadır; lekta'nın var olup olmadığı ise tartışılmaktadır. Cins üzerinde uzlaşılmadan türü sağlam bir şeymiş gibi almak saçmadır. Oysa görüyoruz ki lekta'nın varlığını ortadan kaldırmış olanlar vardır; üstelik yalnız Epikurosçular gibi başka görüşten olanlar değil, Stoacılar da: Örneğin Basileides ve çevresindekiler, ki onlara göre cisimsiz hiçbir şey yoktur. Öyleyse işaret hakkında yargıyı askıya almak gerekir.

8.258

καὶ μὴν εἰ τὸ σημεῖον κατ’ αὐτοὺς ἐν λεκτῷ τὴν ὑπόστασιν ἔχει, τὰ δὲ λεκτὰ εἰ ἐστι ζητεῖται, ἄτοπον, πρὶν ὁμολογηθῆναι τὸ γένος, ὧς βέβαιον λαμβάνειν τὸ εἶδος. ὁρῶμεν δέ, ὡς εἰσί τινες οἱ ἀνῃρηκότες τὴν ὕπαρξιν τῶν λεκτῶν, καὶ οὐχ οἱ ἑτερόδοξοι μόνον, οἷον οἱ Ἐπικούρειοι, ἀλλὰ καὶ οἱ στωικοί, ὧς οἱ περὶ τὸν Βασιλείδην (fr. unic. Arn.), ἔδοξε μὴ ’δεν εἶναι ἀσώματον. τοίνυν ἐν ἐποχῇ φυλακτέον ἐστὶ τὸ σημεῖον.

8.259Ama, derler, önce lekta'nın varlığını ispat edersek, işaretin tabiatını da sağlam biçimde elde etmiş oluruz. O hâlde, diyecektir biri, ispat ettiğinizde işaretin var olduğunu da güvenilir bir şey olarak alırsınız; ama siz boş bir vaatte kaldıkça bizim de yargıyı askıya almamız zorunludur.

8.259

ἀλλ’ ἀποδείξαντες, φασί, πρότερον τὴν τῶν λεκτῶν ὕπαρξιν ἕξομεν βεβαίαν καὶ τὴν τοῦ σημείου φύσιν. οὐκοῦν ὅταν ἀποδείξητε, ἐρεῖ τις, τότε καὶ τὸ πιστὴν εἶναι τὴν τοῦ σημείου ὕπαρξιν λαμβάνετε· ἄχρι δὲ ἐπὶ ψιλῆς μένετε τῆς ὑποσχέσεως, ἀνάγκη καὶ ἡμᾶς ἐν ἐποχῇ μένειν.

8.260Sonra, lekta'nın varlığını ispat etmek nasıl mümkün olabilir ki? Bunu ya bir işaretle ya da bir ispatla yapmak gerekecektir. Ama bunu ne bir işaretle ne de bir ispatla yapmak mümkündür; çünkü bunlar da birer lekton olduklarından, öteki lekta gibi tartışma konusudurlar

8.260

εἶτα καὶ πῶς οἷόν τέ ἐστιν ἀποδεικνύναι τὴν τῶν λεκτῶν ὕπαρξιν; ἢ γὰρ διὰ σημείου δεήσει τοῦτο ποιεῖν ἢ δι’ ἀποδείξεως. ἀλλ’ οὔτε διὰ σημείου τινὸς οὔτε δι’ ἀποδείξεως δυνατὸν τοῦτο ποιεῖν· ταῦτα γὰρ καὶ αὐτὰ λεκτὰ ὄντα παραπλησίως τοῖς ἄλλοις λεκτοῖς ἐζήτηται,

8.261ve bir şeyi sağlam biçimde ortaya koyabilmekten o kadar uzaktırlar ki, tersine kendileri onları ortaya koyacak bir şeye muhtaçtırlar. Stoacılar da farkına varmadan karşılıklı dayanma kipine düşmektedirler: Lekta üzerinde uzlaşılabilmesi için ispatın ve işaretin var olması gerekir; ispatın ve işaretin önceden var olabilmesi için de lekta'nın tabiatının önceden güvenilir kılınmış olması zorunludur. Böylece birbirine dayanan ve güvenilirliğini birbirinden bekleyen bu şeyler eşit ölçüde güvenilmezdir.

8.261

καὶ τοσοῦτον ἀπέχει τοῦ δύνασθαι βεβαίως τι παριστᾶν, ὧς καὶ ἀνάπαλιν αὐτὰ χρῄζειν τοῦ παραστήσοντος. λελήθασί τε αὐτοὺς οἱ ἀπὸ τῆς Στοᾶς εἰς τὸν δι’ ἀλλήλων ἐμπίπτοντες τρόπον. ἵνα γὰρ τὰ λεκτὰ ὁμολογηθῇ, ἀπόδειξιν εἶναι δεῖ καὶ σημεῖον· ἴνα δὲ ἡ ἀπόδειξις καὶ τὸ σημεῖον προϋφεστήκῃ, προπεπιστῶσθαι ἀνάγκη τὴν τῶν λεκτῶν φύσιν. εἰς ἄλληλα οὖν συννεύοντα καὶ τὴν ἐξ ἀλλήλων περιμένοντα πίστιν ἐπ’ ἴσης ἐστὶν ἄπιστα.

8.262Ama olsun; araştırma ilerlesin diye, fazladan bir bağışla, lekta'nın var olduğunu kabul edelim; gerçi onlar hakkındaki çekişme bir sonuca varmamıştır. O hâlde bunlar varsa, onların ya cisim ya da cisimsiz olduklarını söyleyeceklerdir. Cisim olduklarını söylemezler. Cisimsizlerse, onlara göre ya bir şey yaparlar ya da hiçbir şey yapmazlar. Bir şey yaptıklarını ileri sürmezler;

8.262

ἀλλ’ ἔστω γε καὶ ἐκ περιουσίας συγκεχωρήσθω, ἕνεκα τοῦ προβαίνειν τὴν ζήτησιν, ἐν ὑπάρξει τυγχάνειν τὰ λεκτά, καίπερ ἀνηνύτου καθεστώσης τῆς περὶ αὐτῶν μάχης. οὐκοῦν, εἰ ταῦτα ἔστιν, ἤτοι σώματα ἢ ἀσώμασα λέξουσιν εἶναι. καὶ σώματα μὲν οὐκ ἂν φαῖεν· εἰ δὲ ἀσώματα, ἤτοι ποιεῖ τι κατ’ αὐτοὺς ἤ οὐδὲν ποιεῖ. καὶ ποιεῖν μὲν οὐκ ἂν ἀξιώσειαν·

8.263çünkü onlara göre cisimsiz olan, tabiatı gereği ne bir şey yapabilir ne de bir şeyden etkilenebilir. Hiçbir şey yapmadıklarına göre de işareti oldukları şeyi ne gösterecek ne de belirtecekler; çünkü bir şeyi göstermek ve belirtmek, bir şey yapmaktır.

8.263

τὸ γὰρ ἀσώματον κατ’ αὐτούς οὔτε ποιεῖν τι πέφυκεν οὔτε πάσχειν. μηδὲν δὲ ποιοῦντα οὐδὲ οὖ ἐστι σημεῖα ἐνδείξεταί τε καὶ δηλώσει· τὸ γὰρ ἐνδείκνυσθαί τι καὶ δηλοῦν ἔστι ποιεῖν τι.

8.264Oysa işaretin hiçbir şeyi göstermemesi ve belirtmemesi saçmadır. Öyleyse işaret düşünülür bir şey değildir, bir önerme de değildir. Ayrıca, birçok yerde sık sık gösterdiğimiz gibi, bazı şeyler anlam bildirir, bazıları da bildirilen anlamdır. Anlamı bildiren seslerdir; bildirilen ise lekta'dır ve önermeler de bunların arasındadır. Bütün önermeler bildirilen şeyler olduğuna, bildiren ise başka şeyler olduğuna göre, işaret önerme olamaz.

8.264

ἄτοπον δέ γε τὸ σημεῖον μήτε ἐνδείκνυσθαί τι μήτε δηλοῦν· οὐκ ἄρα νοητόν ἐστιν, οὐδὲ ἀξίωμα, τὸ σημεῖον. ἄλλως τε, καθὼς ἐν πολλοῖς πολλάκις ὑπεδείξαμεν, ἃ μὲν σημαίνει, ἃ δὲ σημαίνεται. σημαίνουσι μὲν αἱ φωναί, σημαίνεται δὲ τὰ λεκτά, ἐν οἶς ἐστι καὶ τὰ ἀξιώματα. πάντων δὲ τῶν ἀξιωαὑτοὺς μάτων σημαινομένων, ἄλλων δὲ σημαινόντων οὐκ ἂν τὸ σημεῖον ἀξίωμα.

8.265Yine lekta'nın cisimsiz bir tabiata sahip olduğunu kabul edelim. Ama işaretin sağlam bir bağlı önermede öncül olduğunu söyledikleri için, önce sağlam bağlı önermenin karara bağlanmış ve incelenmiş olması gerekecektir: Sağlam olan, Philon'a göre sağlam olan mıdır, Diodoros'a göre sağlam olan mı, yoksa başka bir biçimde değerlendirilen mi? Bu konuda da birçok görüş ayrılığı bulunduğundan, anlaşmazlık karara bağlanmadıkça işareti sağlam biçimde kavramak mümkün değildir.

8.265

πάλιν παρακεχωρήσθω τὰ λεκτὰ φύσιν ἐχειν ἀσώματον. ἀλλ᾿ ἐπεὶ τὸ σημεῖον ἐν ὑγιεῖ καθηγεῖσθαί φασι, δεήσει προεπικεκρίσθαι τὸ ὐγιὲς συνημμένον καὶ προεξητάσθαι, εἴτε τὸ κατὰ Φίλωνά ἐστι τὸ τοιοῦτον εἴτε <τὸ> τὸ κατὰ Διόδωρον ἢ τὴν ἢ ἄλλως πως κρινόμενον· πολλῶν γὰρ καὶ περὶ τούτου διαστάσεων οὐσῶν οὐκ ἔνεστι λαβεῖν βεβαίως τὸ σημεῖον ἀνεπικρίτου τυγχανούσης τῆς διαφωνίας.

8.266Söylenenlere ek olarak şu da var: Sağlamlık ölçütü üzerinde uzlaşıldığını ve bu ölçütün onlar nasıl istiyorlarsa öyle, tartışmasız biçimde var olduğunu kabul etsek bile, işareti içeren bağlı önermenin karara bağlanamaz olduğunu yine de kabul etmek zorunludur. Çünkü işaret edilenin ya apaçık ya da açık olmayan bir şey olduğunu söylerler.

8.266

ἔτι πρὸς τοῖς εἰρημένοις, κἂν δῶμεν σύμφωνον εἶναι τὸ ὑγιὲς κριτήριον, καὶ ὁποῖόν ποτ’ ἂν ἐκεῖνοι θέλωσι, τοιοῦτο ἀμάχως ὑπάρχειν, οὐδὲν ἦττον τὸ περιεκτικὸν τοῦ σημείου ἀνεπίχριτον ὁμολογεῖν ἐστιν ἀνάγκη. τὸ γὰρ σημειωτὸν ἤτοι πρόδηλον θέλουσιν εἶναι ἢ ἄδηλον.

8.267Apaçıksa işaret edilen bir şey olmayacak, bir şey tarafından işaret de edilmeyecek, kendiliğinden algılanacaktır. Açık değilse, doğru mu yanlış mı olduğu kesinlikle bilinemeyecektir; çünkü bunlardan hangisi olduğu bilinirse apaçık hâle gelir.

8.267

καὶ εἰ μὲν πρόδηλον, οὐκ ἔσται σημειωτόν, οὐδὲ σημανθήσεται ὑπό τινος, ἀλλ᾿ αὐτὸ δι᾿ αὑτοῦ προσπεσεῖται· εἰ δὲ ἄδηλον, πάντως ἄγνωστον ἔσται τοῦτο εἴτε ἀληθές ἐστιν εἴτε ψευδές, γινωσκόμενον ὅ τι ποτὲ τούτων ἐστί, γενήσεται πρόδηλον.

8.268Öyleyse hem işareti hem işaret edileni içeren ve açık olmayan bir şeyle biten bağlı önerme zorunlu olarak karara bağlanamaz. Doğruyla başladığı bellidir, ama bilinmeyen bir şeyle biter. Oysa onu değerlendirebilmek için her şeyden önce neyle bittiğini bilmemiz gerekir: Doğruyla bitiyorsa, doğruyla başlayıp doğruyla bittiği için onu doğru sayarız; yanlışla bitiyorsa, tersine, doğruyla başlayıp yanlışla bittiği için yanlış deriz. Öyleyse işaretin bir önerme olduğu da, sağlam bir bağlı önermede öncül olduğu da söylenmemelidir.

8.268

τὸ οὖν περιεκτικὸν τοῦ τε σημείου καὶ τοῦ σημειωτοῦ συνημμένον, λῆγον ἐπὶ ἄδηλον, ἐξ ἀνάγκης ἐστὶν ἀνεπίκριτον. ὅτι μὲν γὰρ ἀπ᾿ ἀληθοῦς ἄρχεται, γνώριμόν λήγει δὲ εἰς ἄγνωστον. ·δεῖ δὲ πρὸ παντὸς ἡμᾶς εἰς τὴν ἐπίκρισιν αὐτοῦ γινώσκειν τὸ εἰς τί λήγει, ἴνα ἐὰν μὲν εἰς ἀληθὲς λήγῃ, θώμεθα τοῦτ’ ἀληθὲς διὰ τὸ ἀπ’ ἀληθοῦς τε ἄρχεσθαι καὶ εἰς ἀληθὲς λήγειν, ἐὰν δὲ εἰς ψεῦδὸς, ἀνάπαλιν λέγωμεν ψεῦδος διὰ τὸ ἀπ’ ἀληθοῦς ἄρχεσθαι καὶ ἐπὶ ψεῦδος λήγειν. οὐ τοίνυν ἀξίωμα ῥητέον εἶναι τὸ σημεῖον, οὐδὲ ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγούμενον.

8.269Buna şunu da eklemek gerekir: Bu kanaatin savunucuları apaçık olgularla da çatışırlar. Eğer işaret bir önermeyse ve sağlam bir bağlı önermede öncül oluyorsa, önermenin ne olduğuna dair en ufak bir fikri olmayanların ve diyalektik öğretilerini hiç öğrenmemiş olanların işaretten çıkarım yapmanın tamamen dışında kalmaları gerekirdi.

8.269

Προσθετέον δὲ τούτοις, ὅτι καὶ ταῖς ἐναργείαις μάχονται οἱ ταύτης προεστῶτες τῆς δόξης. εἰ γὰρ ἀξίωμά ἐστι τὸ σημεῖον καὶ ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγεῖται, ἐχρῆν τούς μηδ’ ἀρχὴν ἔχοντας ἔννοιαν ἀξιώματος μηδὲ τἀς διαλεκτικὰς τέχνας ἐπεληλυθότας ἐκτὸς εἷναι πάσης σημειώσεως.

8.270Ama durum böyle değildir. Okuma yazma bilmeyen dümenciler de, diyalektiğin kuramlarından habersiz çiftçiler de çoğu zaman işaretlerden son derece isabetli çıkarımlar yaparlar: Dümenciler denizde rüzgârı ve durgunluğu, fırtınayı ve sükûneti; çiftçiler tarımda bolluğu ve kıtlığı, kuraklığı ve aşırı yağışı önceden kestirirler. Hem insanlardan ne diye söz ediyoruz? Bazı Stoacılar akılsız hayvanlara bile işareti kavrama yetisinden pay vermişlerdir.

8.270

οὐχὶ δέ γε τοῦτο· καὶ γὰρ ἀγράμματοι πολλάκις κυβερνῆται καὶ ἄπειροι πολλάκις τῶν διαλεκτικῶν θεωρημάτων γεωργοὶ ἄκρως σημειοῦνται, οἱ μὲν κατὰ θάλασσαν, ἀνέμους τε καὶ νηνεμίας χειμῶνάς τε καὶ γαλήνας, οἱ δὲ κατὰ γεωργίαν, ὥσπερ εὐκαρπίαν καὶ ἀπαρπίαν αὐχμούς τε καὶ ἐπομβρίας. καίτοι τί περὶ ἀνθρώπων λέγομεν, ὅτε καὶ τοῖς ἀλόγοις ζῴοις τινὲς αὐτῶν (Stoic. fr. II 727 Arn.) μεταδεδώκασι τῆς τοῦ σημείου νοήσεως;

8.271Gerçekten de köpek, av hayvanının izini sürerken işaretten çıkarım yapar; ama bu yüzden “Eğer bu bir izse, burada bir av hayvanı vardır” önermesinin tasavvurunu edinmez. At da at sineği saldırınca ya da kamçı kalkınca sıçrar ve koşmaya atılır; ama “Eğer kamçı üzerime kalktıysa, koşmam gerekir” gibi bir bağlı önermeyi diyalektik yoluyla değerlendirmez. Öyleyse işaret, sağlam bir bağlı önermede öncül olan bir önerme değildir.

8.271

καὶ γὰρ ὁ κύων ὅτε ἐκ τοῦ ἴχνους στιβεύει τὸ θηρίον σημειοῦται· ἀλλ’ οὐ διὰ τοῦτο ἀξιώματος ἕλκει φαντασίαν τοῦ “εἴπερ ἴχνος ἐστὶ τοῦτο, θηρίον ἔστιν ἐνθάδε”. καὶ ὁ ἵππος κατὰ τὴν τοῦ μύωπος προσβολὴν ἢ τὴν τῆς μάστιγος ἐπανάτασιν ἐξάλλεται μὲν καὶ ὀρούει πρὸς δρόμον, οὐκ ἐπικρίνει δὲ τὸ τοιοῦτον συνημμένον διαλεκτικῶς “εἰ μάστιξ ἐπ’ ἀνατέταται, ἐστί μοι” . οὐκ ἄρα ἀξίωμά ἐστι τὸ σημεῖον ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγούμενον.

8.272Bunlar özellikle işaretin düşünülür olduğunu ileri sürenlere karşı söylenmiş olsun. Daha genel olarak, işaretin duyulur olduğunu söyleyenlere karşı söylenenleri de onlara karşı söylemek mümkündür. Çünkü eğer işaret sağlam bir bağlı önermede öncül olan bir önermeyse, her bağlı önermede sonuç öncülü izliyorsa ve bu izleme ilişkileri şimdi var olan şeyler arasında kuruluyorsa, işaret ile işaret edilen zorunlu olarak aynı anda var olacak, hiçbiri ötekini haber veremeyecek, ikisi de kendiliğinden bilinir olacaktır.

8.272

Ταῦτα μὲν ἰδιαίτερον πρὸς τοὺς νοητὸν ἀξιοῦντας εἶναι τὸ σημεῖον εἰρήσθω· κοινότερον δὲ ἐνέσται πρὸς αὐτοὺς λέγειν καὶ τὰ πρὸς τοὺς αἰσθητὸν αὐτὸ φάσκοντας εἶναι εἰρημένα. εἴπερ γὰρ ἀξίωμά ἐστι τὸ σημεῖον ἐν ὑγιεῖ συνημμένῳ καθηγούμενον, καὶ ἐν παντὶ συνημμένῳ ἀκολουθεῖ τὸ λῆγον τῷ ἡγουμένῳ, αἱ τε ἀκολουθίαι παρόντων εἰσί πραγμάτων, ἐξ ἀνάγκης τὸ σημεῖον καὶ τὸ σημειωτὸν ὑφ’ ἕνα καιρὸν παρόντα συνυπάρξει ἀλλήλοις, καὶ οὐδέτερον οὐδετέρου γενήσεται μηνυτικόν, ἀλλ’ ἀμφότερα ἐξ αὐτῶν γνώριμα καταστήσεται.

8.273Ayrıca işaret işaret edileni açığa çıkarır, işaret edilen de işaret tarafından açığa çıkarılır. Bunlar mutlak şeylerden değil, göreli şeylerdendir; çünkü açığa çıkarılan, açığa çıkaranla ilişkisi içinde düşünülür; açığa çıkaran da açığa çıkarılanla ilişkisi içinde. İkisi de göreli olup aynı zamanda var olduklarına göre, birbirleriyle birlikte var olurlar; birlikte var oluyorlarsa, her biri kendiliğinden kavranır, hiçbiri ötekinden kavranmaz.

8.273

ἔτι τὸ σημεῖον ἐκκαλυπτικόν ἐστι τοῦ [λήγοντος] σημειωτοῦ, δὲ σημειωτὸν ἐκκαλύπτεται πρὸς τοῦ σημείου. ταῦτα δὲ οὐ τῶν ἀπολύτων ἐστὶν ἀλλὰ τῶν πρός τι· πρὸς γὰρ τῷ ἐκκαλύπτοντι νοεῖται τὸ ἐκκαλυπτόμενον, καὶ πρὸς τῷ ἐκκαλυπτομένῳ νοεῖται τὸ ἐκκαλύπτον. εἰ δὲ ἀμφότερα πρός τι ὄνια κατὰ τὸν αὐτὸν πάρεστι χρόνον, ἀμφότερα συνυφέστηκεν ἀλλήλοις· εἰ δὲ συνυφέστηκεν, ἑκάτερον ἐξ αὐτοῦ καταληπτόν ἐστι καὶ οὐδέτερον ἐκ θατέρου.

8.274Şunu da söylemek gerekir: İşaret ne türden olursa olsun, ya açık olmayanı göstermek ve haber vermek onun tabiatında vardır ya da biz onunla birlikte açığa çıkmış olan şeyleri hatırlarız. Ama açık olmayanları göstermek onun tabiatında yoktur; öyle olsaydı açık olmayanların herkese eşit biçimde gösterilmesi gerekirdi. Demek ki şeylerin var olup olmadığı konusunda ne yöne gideceğimiz, hafızamızın durumuna bağlıdır.

8.274

λεκτέον δὲ κἀκεῖνο, ὅτι, ὁποῖόν ποτ’ ἂν ᾖ τὸ σημεῖον, ἤτοι αὐτὸ φύσιν ἔχει πρὸς τὸ ἐνδείκνυσθαι καὶ μηνύειν τὸ ἄδηλον, ἢ ἡμεῖς ἐσμεν μνημονικοὶ τῶν συναναγυμνωθέντων αὐτῷ. οὐχὶ δὲ ἐκεῖνο φύσιν ἔχει ἐνδεικτικὴν τῶν ἀδήλων, ἐπεὶ ὤφειλε πᾶσιν ἐπ’ ἴσης ἐδείκνυσθαι τὰ ἄδηλα. ἡμεῖς ὧς ἂν ἔχωμεν μνήμης, οὕτω περὶ τῆς τῶν πραγμάτων ὑποστάσεως φερόμεθα.

8.275Ama gösterdiğimiz gibi işaret duyulur değilse, ortaya koyduğumuz gibi düşünülür de değilse ve bunların dışında üçüncü bir şık yoksa, hiçbir işaretin var olmadığını söylemek gerekir. Dogmatikler ise bu yolla yöneltilen itirazların her birine karşı dilsiz kalırlar; ama karşıt görüşü kurmaya girişerek şöyle derler: İnsan akılsız hayvanlardan dile gelen logos'la ayrılmaz, çünkü kargalar, papağanlar ve saksağanlar da eklemli sesler çıkarır; içteki logos'la ayrılır. Yalnızca basit tasavvurla da ayrılmaz, çünkü onların da tasavvurları vardır;

8.275

Ἀλλ’ εἴπερ οὔτε αἰσθητόν ἐστι τὸ σημεῖον, ὧς ἐδείξαμεν, οὔτε νοητόν, ὧς κατεστησάμεθα, παρὰ δὲ ταῦτα οὐδὲν ἔστι τρίτον, λεκτέον μὴ εἶναί τι σημεῖον. οἱ δὲ δογματικοὶ (Stoic. fr. II 223 Arn.) πρὸς ἕκαστον μὲν τῶν οὕτως ἐπικεχειρημένων πεφίμωνται, τοὐναντίον δὲ κατασκευάζοντές φασιν, ὅτι ἄνθρωπος οὐχὶ τῷ προφορικῷ λόγῳ διαφέρει τῶν ἀλόγων ζῴων (καὶ γὰρ κόρακες καὶ ψιττακοὶ καὶ κίτται ἐνάρθρους προφέρονται φωνάς), ἀλλὰ τῷ ἐνδιαθέτῳ, οὐδὲ τῇ ἁπλῇ μόνον φαντασίᾳ (ἐφαντασιοῦτο

8.276bir şeyden ötekine geçen ve şeyleri birleştiren tasavvurla ayrılır. Bu yüzden insan, bir şeyin başka bir şeyden çıkması kavramına sahip olduğundan, bu sayede işaret kavramını da hemen edinir; çünkü işaretin kendisi de “Eğer bu varsa, şu da vardır” biçimindedir. Öyleyse insanın tabiatından ve yapısından

8.276

γὰρ κἀκεῖνα), ἀλλὰ τῇ μεταβατικῇ καὶ συνθετικῇ. διόπερ ἀκολουθίας ἔννοιαν ἔχων εὐθύς καὶ σημείου νόησιν λαμβάνει διὰ τὴν ἀκολουθίαν· καὶ γὰρ αὐτὸ τὸ σημεῖόν ἐστι τοιοῦτον “ εἰ τόδε, τόδε”. ἕπεται ἄρα τῇ φύσει καὶ κατασκευῇ

8.277işaretin de var olduğu sonucu çıkar. Ayrıca ispatın cins bakımından bir işaret olduğu da kabul edilmiştir; çünkü sonucu belirtir ve öncüllerinin birleşimi, sonucun var olduğunun işareti olacaktır. Örneğin “Eğer hareket varsa boşluk vardır; hareket vardır; öyleyse boşluk vardır” ispatında, öncüllerle birleştirilmiş olan “Eğer hareket varsa boşluk vardır” bağlı önermesi, doğrudan doğruya “Boşluk vardır” sonucunun da işaretidir.

8.277

τἀνθρώπου τὸ καὶ σημεῖον ὑπάρχειν. συνωμολόγηταί τε ἡ ἀπόδειξις τῷ γένει σημεῖον εἷναι. δηλωτικὴ γάρ ἐστι τοῦ συμπεράσματος, καὶ ἔσται ἡ διὰ τῶν λημμάτων αὐτῆς συμπλοκὴ σημεῖον τοῦ ὑπάρχειν τὸ συμπέρασμα. οἶον ἐπὶ τῆς τοιαύτης “ εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν· ἔστι δὲ κίνησις· ἔστιν ἄρα κενόν” τὸ τοιοῦτον συνημμένον “ εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν”, διὰ τῶν λημμάτων συμπεπλεγμένον, εὐθὺς καὶ σημεῖόν ἐστι τοῦ συμπεράσματος τοῦ ‘‘ἐστι κενόν”.

8.278O hâlde, derler, aporia'ya düşürmeye çalışanların işarete karşı getirdiği argümanlar ya ispat edicidir ya da değildir. İspat edici değillerse güvenilmezdirler; çünkü ispat edici olsalar bile onlara güçlükle inanılırdı. İspat ediciyseler, bir işaretin var olduğu açıktır; çünkü ispat cins bakımından bir işaretti.

8.278

ἤτοι οὖν ἀποδεικτικοί εἰσι λόγοι, φασίν, οἱ κατὰ τοῦ σημείου κομισθέντες ὑπὸ τῶν ἀπορητικῶν ἢ οὐκ ἀποδεικτικοί. καὶ εἰ μὲν οὔκ εἰσιν ἀποδεικτικοί, ἄπιστοι καθεστᾶσιν, ὅπου γε καὶ ἀποδεικτικοὶ τυγχάνοντες μόλις ἂν ἐπιστεύθησαν· εἰ δὲ ἀποδεικτικοί, δῆλον ὅτι ἔστι τι σημεῖον· ἡ γὰρ ἀπόδειξις σημεῖον ἦν κατὰ τὸ γένος.

8.279Hiçbir şey hiçbir şeyin işareti değilse, işarete karşı dile getirilen sözler ya bir anlam taşır ya da hiçbir anlam taşımaz. Hiçbir anlam taşımıyorlarsa, işaretin varlığını da ortadan kaldıramazlar; çünkü hiçbir anlam taşımayan sözlere, hiçbir işaret bulunmadığı konusunda nasıl güvenilebilir? Bir anlam taşıyorlarsa, Septik okuldan olanlar boşuna uğraşıyorlar demektir: Sözde işareti dışarı atıyor, işte ise onu kullanıyorlar.

8.279

εἴπερ δὲ οὐδὲν οὐδενός ἐστιν σημεῖον, ἤτοι σημαίνουσί τι αἱ κατὰ τοῦ σημείου ἐκφερόμεναι φωναὶ ἢ οὐδὲν σημαίνουσιν. καὶ εἰ μὲν οὐδέν, οὐδὲ τὴν τοῦ σημείου ὕπαρξιν ἀνελοῦσιν· πῶς γὰρ οἷόν τε τἀς μηδὲν σημαινούσας πιστεύεσθαι στεύεσθαι περὶ τοῦ μηδὲν εἶναι σημεῖον; εἰ δὲ σημαίνουσι, μάταιοι καθεστᾶσιν οἱ ἀπὸ τῆς σκέψεως, λόγῳ μὲν ἐκβάλλοντες τὸ σημεῖον, ἔργῳ δὲ τοῦτο παραλαμβάνοντες.

8.280Üstelik bir tekhnē'ye özgü hiçbir kural yoksa, tekhnē tekhnē'den yoksunluktan farklı olmayacaktır. Bir tekhnē'ye özgü bir kural varsa, bu ya görünen ya da açık olmayan bir şeydir. Görünen olamaz; çünkü görünenler herkese benzer biçimde ve öğretilmeden görünür. Açık olmayan bir şeyse, bir işaret aracılığıyla görülecektir. Bir işaret aracılığıyla görülen bir şey varsa, bir işaret de var olacaktır.

8.280

καὶ μὴν εἶ μηδὲν ἔστι θεώρημα τέχνης ἴδιον, οὐ διοίσει τῆς ἀτεχνίας ἡ τέχνη. εἰ δ’ ἔστι θεώρημα τέχνης ἴδιον, ἤτοι φαινόμενόν ἐστιν ἢ ἄδηλον. ἀλλὰ φαινόμενον μὲν οὐκ ἂν εἴη· τὰ γὰρ φαινόμενα πᾶσιν ὁμοίως καὶ ἀδιδάκτως φαίνεται. εἰ δὲ ἄδηλον τυγχάνει, διὰ σημείου θεωρηθήσεται. εἰ δὲ ἔστι τι διὰ σημείου θεωρούμενον, ἔσται τι καὶ σημεῖον.

8.281Bazıları argümanı şöyle de kurarlar: “Eğer bir işaret varsa, işaret vardır; eğer işaret yoksa, işaret vardır. Ya hiçbir işaret yoktur ya da vardır; öyleyse vardır.” Argüman budur. Bunun birinci öncülünün sağlam olduğunu söylerler; çünkü bu, aynı önermenin tekrarından oluşan bir bağlı önermeydi ve işaretin var olmasından işaretin var olması çıkar: Birincisi varsa ikincisi de olacaktır, çünkü ikincisi birincisinden hiçbir bakımdan farklı değildir. “Eğer işaret yoksa, işaret vardır” önermesi de sağlamdı; çünkü işaret olmadığını söyleyen, bir işaret olduğunu da söylemiş olur. Hiçbir işaret yoksa, hiçbir işaret olmamasının kendisinin bir işareti olacaktır. Bu da yerindedir: Hiçbir işaret olmadığını söyleyen, bunu ya yalnızca bir beyanla ya da bir ispatla ileri sürer. Yalnızca beyanla ileri sürüyorsa, karşısında karşıt beyanı bulacaktır;

8.281

Τινὲς δὲ καὶ οὕτω συνερωτῶσιν· “ εἰ ἔστι τι σημεῖον, ἔστι σημεῖον· εἰ μὴ ἔστι σημεῖον, ἔστι σημεῖον. ἤτοι δ’ οὐδέν ἐστι σημεῖον ἢ ἔστιν· ἔστιν ἄρα”. ὁ μὲν λόγος τοιοῦτος, τούτου δὲ τὸ μὲν πρῶτον λῆμμα ὑγιὲς εἶναί φασιν· ἦν γὰρ διαφορούμενον, καὶ τῷ εἷναι σημεῖον ἀκολουθεῖ τὸ εἶναι σημεῖον, παρόσον εἰ ἔστι τὸ πρῶτον, ἔσται καὶ τὸ δεύτερον, μηδενὶ διαφέρον τοῦ πρώτου [τὸ δεύτερον]. καὶ τὸ “ εἰ μὴ ἔστι σημεῖον, ἔστι σημεῖον” καὶ αὐτὸ ἢν ὑγιές· τῷ γὰρ λέγοντι μὴ εἶναι σημεῖον ἀκολουθεῖ λέγειν εἶναί τι σημεῖον. εἰ γὰρ μηδὲν ἔστι σημεῖον, αὐτοῦ τοῦ μηδὲν εἶναι σημεῖον ἔσται τι σημεῖον. καὶ εἰκότως· ὁ γὰρ λέγων μὴ εἶναί τι σημεῖον ἤτοι φάσει μόνον τοῦτ’ ἀξιοῖ ἢ ἀποδείξει. καὶ φάσει μὲν ἀξιῶν φάσιν ἕξει, τὴν ἀντιτιθεμένην·

8.282söylediğinin doğru olduğunu ispat ediyorsa, hiçbir işaretin olmadığını gösteren argümanla hiçbir işaretin olmadığına işaret etmiş olacak, bunu yaparken de bir işaretin var olduğunu kabul edecektir. Öyleyse, derler, ilk iki öncül doğrudur. Üçüncüsü de doğrudur; çünkü çelişik önermelerden, yani var olmaktan ve var olmamaktan kurulmuş bir ayrık önermedir <…>. Bir ayrık önerme, bileşenlerinden biri doğru olduğunda doğru olduğuna ve çelişiklerden biri her zaman doğru göründüğüne göre, böyle kurulmuş bir önermenin doğrudan doğruya doğru olduğunu söylemek gerekir. Böylece öncüllerle birlikte “Öyleyse işaret vardır” sonucu da gelir.

8.282

ἀποδεικνὺς δὲ ὧς ἀληθὲς τὸ ὑπ’ αὐτοῦ λεγόμενον, διὰ τοῦ δείκνυ ’ντὸς λόγου τὸ μὴ εἶναί τι σημεῖον, σημειώσεται τὸ μηδὲν εἶναι σημεῖον, τοῦτο δὲ ποιῶν ὁμολογήσει τὸ εἶναί τι σημεῖον. ἀληθῆ οὖν τὰ πρῶτα δύο λήμματα, φασίν. ἀληθὲς δὲ καὶ τὸ τρίτον· διεζευγμένον γάρ ἐστιν ἐξ ἀντικειμένων (τοῦ τε εἶναι καὶ τοῦ μὴ εἶναι) <....> ἐπεὶ εἰ σύμπαν τότε ἐστὶν ἀληθές, ὅταν τὸ ὲν ἔχῃ ἀληθές, θεωρεῖται δ’ ἀεὶ τῶν ἀντικειμένων τὸ ἕτεροι ἀληθές, ῥητέον τὸ τοιοῦτον συνεστὼς εὐθὺς ὑπάρχειν ἀληθές. ὥστε [καὶ] ἐπὶ τοῖς λήμμασι συνεισάγεσθαι καὶ τὴν ἐπιφορὰν τὴν ‘‘ἔστιν ἄρα σημεῖον”.

8.283Şöyle de inceleyebiliriz, derler: Argümanda iki bağlı önerme ve bir ayrık önerme vardır. Bağlı önermeler, içlerindeki sonuçların içlerindeki öncülleri izleyeceğini vaat eder; ayrık önermede ise bileşenlerden yalnız biri doğrudur; öyle ki ikisi de doğru ya da ikisi de yanlışsa bütün önerme yanlış olur.

8.283

Ἔσται δέ, φασί, καὶ οὕτως ἐφοδεύειν· δύο γάρ ἐστιν ἐν τῷ λόγῳ συνημμένα καὶ ‘ὲν διεζευγμένον· τούτων δὲ τὰ μὲν συνημμένα ὑπισχνεῖται τοῖς ἐν αὐτοῖς ἡγουμένοις ἀκολουθεῖν τὰ ἐν αὐτοῖς λήγοντα, τὸ δὲ διεζευγμένον ὲν ἔχει τῶν ἐν αὐτῷ ἀληθές, ὧς ἐὰν ἀμφότερα ᾖ ἀληθῆ ἢ ἀμφότερα ψευδῆ, ψεῦδος ἔσται τὸ ὅλον.

8.284Öncüllerin gücü böyle olduğuna göre, ayrık önermenin bileşenlerinden birini doğru varsayarak sonucun nasıl çıktığını görelim. Önce “Bir işaret vardır” önermesi doğru varsayılsın. Bu, birinci bağlı önermede öncül olduğuna göre, onu izleyeni, yani o bağlı önermenin sonucunu da beraberinde getirecektir. O bağlı önerme ise “İşaret vardır” ile bitiyordu; bu da argümanın sonucuyla aynıdır. Öyleyse ayrık önermede bir işaretin var olduğu doğru varsayıldığında sonuç çıkacaktır. Şimdi de tersine, öteki bileşen, yani işaretin var olmadığı doğru varsayılsın. Bu, ikinci bağlı önermede öncül olduğuna göre, ikinci bağlı önermenin sonucunu, onu izleyen şey olarak beraberinde getirecektir. Onu izleyen de bir işaretin var olmasıydı; bu da argümanın sonucudur. Öyleyse bu yolla da sonuç çıkar.

8.284

τοιαύτης δ᾿ οὔσης τῆς ἐν τοῖς λήμμασι δυνάμεως, ὑποθέμενοι τὸ ἕτερον τῶν ἐν τῷ διεζευγμένῳ ἀληθὲς ἴδωμεν, πῶς συνάγεται τὰ τῆς ἐπιφορᾶς. καὶ δὴ πρῶτον ὑποκείσθω ἀληθὲς τὸ “ἔστι τι σημεῖον”. οὐκοῦν, ἐπεὶ τοῦθ᾿ ἡγούμενόν ἐστιν ἐν τῷ πρώτῳ συνημμένῳ, ἕξει τὸ ἀκόλουθον αὐτῷ, τὸ λῆγον ἐν ἐκείνῳ τῷ συνημμένῳ. ἔληγε δὲ τὸ εἶναι σημεῖον, ὅπερ ταὐτόν ἐστι τῇ ἐπιφορᾷ. συναχθήσεται ἄρα ἡ ἐπιφορά, ὑποτεθέντος ἀληθοῦς εἶναι ἐν τῷ διεζευγμένῳ τοῦ εἶναί τι σημεῖον. καὶ μὴν ἀνάπαλιν ὑποκείσθω τὸ ἕτεφον ἀληθὲς τὸ μὴ εἶναι σημεῖον. τοίνυν ἐπεὶ τοῦτο ἡγούμενόν ἐστιν ἐν τῷ δευτέρῳ συνημμένῳ , ἕξει ἀκολουθοῦν αὐτῷ τὸ λῆγον ἐν τῷ δευτέρῳ συνημμένῳ. ἠκολούθει δέ γε αὐτῷ τὸ εἶναί τι σημεῖον, ὃ καὶ ἐπιφορά ἐστιν. καὶ κατὰ τοῦτο ἄρα συνάγεται ἡ ἐπιφορά.

8.285Dogmatikler bunları söylerler. Sırayla cevap vermek gerekirse, önce ilk argümana, insanın yapısından bir işaretin var olduğu sonucunu çıkardıkları argümana karşı şunu söylemeliyiz: Daha çok tartışılan bir şeyden daha az tartışılan bir şeyi öğretmeye kalkıyorlar. Çünkü işaretin var olduğu, bazılarınca, örneğin Septiklerce itiraz görse de, bütün dogmatiklerin üzerinde uzlaştığı bir şeydir;

8.285

Ταῦτα μὲν οἱ δογματικοί· τάξει δὲ ῥητέον πρὸς τὸ πρῶτον εὐθύς, καθ᾿ ὃ ἀπὸ τῆς τοῦ ἀνθρώπου κατασκευῆς συνῆγον τὸ εἶναί τι σημεῖον, ὅτι ἐκ τοῦ μᾶλλον ζητουμένου τὸ ἧττον ζητούμενον ἐθέλουσι διδάσκειν. τὸ μὲν γὰρ εἶναι σημεῖον, καὶ εἰ πρός τινων ἀντείρηται, καθάπερ τῶν σκεπτικῶν , ἀλλὰ τοί γε παρὰ πᾶσι τοῖς δογματικοῖς σύμφωνόν ἐστιν·

8.286oysa insanın bir inayetle yaratıldığı konusunda aralarında az sayılmayacak kişi anlaşmazlık içindedir. Daha az kabul gören şeylerden, durumu öyle olmayan şeyleri öğretmeye kalkmak ise son derece zorlamaydı. Üstelik Herakleitos açıkça insanın akıl sahibi olmadığını, yalnızca kuşatan şeyin akıl sahibi olduğunu söyler. Empedokles ise daha da şaşırtıcı bir biçimde her şeyin akıl sahibi olduğunu, yalnız hayvanların değil bitkilerin de akıl sahibi olduğunu ileri sürer ve açıkça şöyle yazar: “Bil ki her şeyin phronēsis'i, düşünceden de payı vardır.”

8.286

τὸ δὲ προνοητικῶς κατεσκευάσθαι τὸν ἄνθρωπον παρ᾿ οὐκ ὀλίγοις αὐτῶν διαπεφώνηται. σφόδρα δ᾿ ἦν βίαιον τὸ ἐκ τῶν μᾶλλον ἀσυγχωρήτων θέλειν τὰ μὴ οὕτως ἔχοντα διδάσκειν. καὶ μὴν ῥητῶς ὁ Ἡράκλειτός (A 16 Diels) φησι τὸ μὴ εἶναι λογικὸν τὸν ἄνθρωπον, μόνον δ’ ὑπάρχειν φρενῆρες τὸ περιέχον. ὁ δὲ Ἐμπεδοκλῆς ἔτι παραδοξότερον πάντα ἠξίου λογικὰ τυγχάνειν, καὶ οὐ ζῷα μόνον ἀλλὰ καὶ φυτά, ῥητῶς γράφων (B llODiels) · πάντα γὰρ ἴσθι φρόνησιν ἔχειν καὶ νώματος αἶσαν.

8.287Üstelik akılsız hayvanların akıldan büsbütün yoksun olmadığını düşündüren inandırıcı bir argüman da vardır: Onlarda dile gelen logos varsa, içteki logos'un da onlarda bulunması zorunludur; çünkü içteki olmadan dile gelen logos var olamaz.

8.287

μετὰ τοῦ καὶ πιθανὸν εἶναι λόγον εἰς τὸ μὴ ἄφρονα τυγχάνειν τὰ ἄλογα τῶν ζῴων. εἰ γὰρ πάρεστιν αὐτοῖς ὁ προφορικὸς λόγος, ἀνάγκη καὶ τὸν ἐνδιάθετον αὐτοῖς παρεῖναι· δίχα γὰρ τούτου ἀνυπόστατός ἐστιν ὁ προφορικός.

8.288İnsanın öteki hayvanlardan logos'la, bir şeyden ötekine geçen tasavvurla ve bir şeyin başka bir şeyden çıkması kavramıyla ayrıldığını kabul etsek bile, onun açık olmayan ve karara bağlanamayacak biçimde tartışılan şeylerde de böyle olduğunu kabul etmeyiz. Kabul ettiğimiz, görünen şeylerde gözleme dayanan bir tür çıkarım bağına sahip olduğudur: Bu sayede hangi şeylerin hangileriyle birlikte, hangilerinin hangilerinden önce, hangilerinin hangilerinden sonra görüldüğünü hatırlar ve öncekilerle karşılaşınca geri kalanları zihninde tazeler.

8.288

κἂν δῶμεν δὲ διαφέρειν τῶν ἄλλων ζῴων τὸν ἄνθρωπον λόγῳ τε καὶ μεταβατικῇ φαντασίᾳ καὶ ἐννοίᾳ ἀκολουθίας, ἀλλ’ οὔ τοι γε καὶ ἐν τοῖς ἀδήλοις καὶ ἀνεπικρίτως διαπεφωνημένοις συγχωρήσομεν αὐτὸν εἶναι τοιοῦτον, ἐν δὲ τοῖς φαινομένοις τηρητικήν τινα ἔχειν ἀκολουθίαν, καθ’ ἣν μνημονεύων, τίνα μετὰ τίνων τεθεώρηται καὶ τίνα πρὸ τίνων καὶ τίνα μετὰ τίνα, ἐκ τῆς τῶν προτέρων ὑποπτώσεως ἀνανεοῦται τὰ λοιπὰ.

8.289Ama, derler, ispatın cins bakımından işaret olduğu kabul edildiğine göre, ispatlar yoksa işarete karşı getirilen argümanlar güvenilmezdir; ispatlar varsa, bir işaret vardır. Biz ise daha önce hatırlatıcı işarete değil, gösterici işarete karşı çıktığımızı söylemiş olduğumuzdan, işarete karşı getirilen argümanların bir şeyi belirttiğini kabul edebiliriz; ama gösterici olarak değil, hatırlatıcı olarak. Çünkü onlarla harekete geçer ve gösterici işarete karşı söylenebilecek şeyleri hafızamızda yeniden canlandırırız.

8.289

ἀλλά συνομοληθέντος, φασίν, ὅτι ἡ ἀπόδειξις κατὰ γένος ἐστὶ σημεῖον, εἰ μὲν οὔκ εἰσιν ἀποδείξεις, οἱ κατὰ τοῦ σημείου κομισθέντες λόγοι ἄπιστοι καθεστᾶσιν, εἰ δὲ ἀποδείξεις εἰσίν, ἔστι τι σημεῖον. ἡμεῖς δὲ προειρηκότες (§ 143), οὐ τῷ ὑπομνηστικῷ ἐνιστάμεθα σημείῳ, ἀλλὰ τῷ ἐνδεικτικῷ, δυνάμεθα τοὺς κατὰ τοῦ σημείου κομισθέντας λόγους παραχωρεῖν τι σημαίνειν, ἤδη δὲ οὐκ ἐνδεικτικῶς, ἀλλ’ ὑπομνηστικῶς· ἡμεῖς γὰρ ἐπ’ αὐτοῖς κινούμεθα καὶ ἀναλαμβάνομεν τῇ μνήμῃ τὰ δυνάμενα λέγεσθαι πρὸς τὸ ἐνδεικτικὸν σημεῖον.

8.290Aynı şeyi ardından ileri sürdükleri nokta hakkında da söylemek gerekir; orada işarete karşı dile getirilen sözlerin bir anlam taşıyıp taşımadığını soruyorlardı. Eğer her türlü işareti ortadan kaldırıyor olsaydık, işarete karşı dile getirilen sözlerin bize göre ya hiçbir anlam taşımaması ya da anlam taşıyorlarsa bir işaretin var olduğunun kabul edilmesi zorunlu olurdu. Ama biz bir ayrım yaparak bir tür işareti ortadan kaldırıyor, bir türünü kabul ediyoruz; bu yüzden gösterici işarete karşı dile getirilen sözlerin bir anlam taşıması, gösterici bir işaretin var olduğunu kabul etmek anlamına gelmez.

8.290

τὰ δ’ αὐτὰ καὶ περὶ τῆς ἀκολούθου ῥητέον ὑπομνήσεως, καθ’ ἣν ἐπυνθάνοντο, πότερον σημαίνουσί μαίνουσί τι αἱ κατὰ τοῦ σημείου προφερόμεναι φωναὶ ἢ οὐδὲν σημαίνουσιν. εἰ μὲν γὰρ πᾶν σημεῖον ἀνῃροῦμεν, ἴδει κατ’ ἀνάγκην ἢ μηδὲν σημαίνειν τἀς κατὰ τοῦ σημείου προφερομένας φωνὰς καθ’ ἡμᾶς, ἢ σημαινουσῶν αὐτῶν δίδοσθαι τὸ εἶναί τι σημεῖον. νῦν δ’ ἐπεὶ τῇ διαιρέσει χρώμενοι τὶ μὲν ἀναιροῦμεν σημεῖον, τὶ δὲ τίθεμεν, οὐδ’ ἐν τῷ σημαίνειν τι τἀς κατὰ τοῦ ἐνδεικτικοῦ σημείου προφερομένας φωνὰς παρακεχώρηται τὸ ὑπάρχειν ἐνδεικτικόν τι σημεῖον.

8.291Yine, bir tekhnē'ye özgü bir kural varsa bunun apaçık bir şey değil, açık olmayan ve işaretle kavranan bir şey olması gerekeceği söyleniyordu. Bunu söyleyenler şunu bilmezler: Açık olmayan şeyleri inceleyen tekhnē'nin hiçbir kuralı yoktur, bunu ileride göstereceğiz; görünenlerle uğraşan tekhnē'nin ise kendine özgü bir kuralı vardır. Çünkü bu tekhnē kurallarını sık sık gözlemlenmiş ya da aktarılmış şeylerden oluşturur; sık sık gözlemlenen ve aktarılan şeyler de herkesin ortak malı değil, onları en çok gözlemlemiş olanlara özgüdür.

8.291

ἔτι ἐλέγετο, ὧς εἴπερ ἴδιον τέχνης ἐστὶ θεώρημα, δεήσει τοῦτο μὴ πρόδηλον ὑπάρχειν. ἀλλ’ ἄδηλον καὶ διὰ σημείου ληπτόν, ἀγνοοῦντες ὅτι τῆς μὲν τῶν ἄλλων θεωρητικῆς τέχνης οὐδέν ἐστι θεώρημα, καθάπερ ὕστερον διδάξομεν, τῆς δὲ ἐν τοῖς φαινομένοις στρεφομένης ἔστιν ἴδιόν τι θεώρημα. διὰ γὰρ τῶν πολλάκις τετηρημένων ἢ ἱστορημένων ποιεῖται τἀς τῶν θεωρημάτων συστάσεις· τὰ δὲ πολλάκις τηρηθέντα καὶ ἱστορηθέντα ἴδια καθειστήκει τῶν πλειστάκις τηρησάντων, ἀλλ’ οὐ κοινὰ πάντων.

8.292Son olarak kurdukları argümana gelince, ki şu kipe göre kurulmuştur: “Eğer birinciyse, birincidir; eğer birinci değilse, birincidir; ya birincidir ya da birinci değildir; öyleyse birincidir.” Bu argüman belki öncüllerdeki fazlalık yüzünden de bozuktur; ama tartışmasız olarak onları da sıkıştırıyor görünmektedir.

8.292

Ὁ μὲν γὰρ ἐπὶ τέλει συνερωτηθεὶς αὐτοῖς λόγος ἐν τρόπῳ τοιούτῳ “εἰ τὸ πρῶτον, τὸ πρῶτον· εἰ οὐ τὸ πρῶτον, τὸ πρῶτον· ἤτοι τὸ πρῶτον ἢ οὐ τὸ πρῶτον· τὸ πρῶτον ἄρα” τάχα μὲν καὶ κατὰ παρολκὴν τὴν ἐν τοῖς λήμμασι μοχθηρός ἐστιν, ἀναμφιλέκτως δὲ καὶ αὐτοὺς φαίνεται θλίβειν.

8.293Sırayla önce birinci noktadan, yani fazlalıktan söz etmek gerekir. Argümandaki ayrık önerme doğruysa, kendilerinin de daha önce söyledikleri gibi, bileşenlerinden yalnız birinin doğru olması gerekir. Yalnız birinin doğru olması ise bağlı önermelerden birinin fazlalık olduğunu ortaya koyar.

8.293

ῥητέον δὲ τάξει περὶ τοῦ πρώτου, τουτέστι τῆς παρολκῆς. εἰ γὰρ ἀληθές ἐστι τὸ ἐν τῷ λόγῳ διεζευγμένον, ὲν ἔχειν ἀληθὲς ὀφείλει, καθὼς καὶ αὐτοὶ πρότερον ἔλεγον. ‘ὲν δὲ ἔχον ἀληθὲς τὸ ἕτερον τῶν συνημμένων ὧς παρέλκον διελέγχει.

8.294Çünkü bileşenlerden “Bir işaret vardır” önermesi doğru varsayılırsa, bu sonucu çıkarmak için “Eğer bir işaret varsa, işaret vardır” tekrarlı bağlı önermesi gerekli olur; geri kalan “Eğer hiçbir işaret yoksa, bir işaret vardır” önermesi ise fazlalıktır. Bileşenlerden hiçbir işaret olmadığı doğru varsayılırsa, bunun kurulmasında tekrarlı önerme fazlalık olur, “Eğer hiçbir işaret yoksa, işaret vardır” önermesi ise gerekli hâle gelir. Öyleyse argüman fazlalık yüzünden bozuktur.

8.294

ἐάν τε γὰρ ἀληθὲς ὑποκέηται τῶν ἐν αὐτῷ τὸ ‘‘ἔστι τι σημεῖον”, ἀναγκαῖον γίνεται πρὸς τὴν τούτου συναγωγὴν τὸ διαφορούμενον συνημμένον τὸ “ εἰ ἔστι τι σημεῖον, ἔστι σημεῖον”, παρέλκον δὲ τὸ λοιπὸν τὸ “ εἰ μὴ ἔστι τι σημεῖον, ἔστι τι σημεῖον”· ἐάν τε τὸ μὴ εἶναί τι σημεῖον ὑποκέηται τῶν ἐν αὐτῷ ἀληθές, τὸ μὲν διαφορούμενον παρέλκει πρὸς τὴν τούτου κατασκευήν, τὸ δὲ “ εἰ μὴ ἔστι τι σημεῖον, ἔστι σημεῖον” ἀναγκαῖον γίγνεται. μοχθηρὸς οὖν κατὰ παρολκὴν ὁ λόγος.

8.295Ama şimdi karşı tarafla ayrıntılara dalmayalım; şu kipte başka bir argüman kurmak mümkündür: Eğer hiçbir işaret olmadığını söyleyen, kendi sözüyle çürüyerek bir işaret olduğunu söylemeye varıyorsa, bir işaret olduğunu söyleyen de kendi sözüyle çürüyerek hiçbir işaret olmadığını söylemeye varır. Onlara göre, hiçbir işaret olmadığını septik bir tutumla söyleyen, böylece bir işaret olduğunu söylemeye varıyordu; öyleyse bir işaret olduğunu dogmatik bir tutumla söyleyen de, göstereceğimiz gibi, hiçbir işaret olmadığını söylemeye varacaktır.

8.295

ἀλλ’ ἴνα μὴ νῦν εἰς τὰ κατὰ λεπτὸν συμβαίνωμεν τοῖς ἐναντίοις, πάρεστιν ἕτερον συνερωτᾶν λόγον ἔχοντα τοῦτον τὸν τρόπον. εἴπερ περιτρέπεται ὁ λέγων μὴ εἶναί <τι> σημεῖον εἰς τὸ λέγειν εἶναί τι σημεῖον, περιτρέπεται ὁ λέγων εἶναί τι σημεῖον εἰς τὸ λέγειν μὴ εἶναί τι σημεῖον. ὁ δὲ λέγων μὴ εἶναί τι σημεῖον σκεπτικῶς περιετρέπετο κατ’ αὐτοὺς εἰς τὸ λέγειν εἶναί τι σημεῖον· καὶ ὁ λέγων ἄρα δογματικῶς εἶναί τι σημεῖον περιτραπήσεται εἰς τὸ λέγειν μὴ εἶναί τι σημεῖον, ὧς παραστήσομεν.

8.296Nitekim bir işaret olduğunu söyleyenin, iddiasını bir işaretle güvenilir kılması gerekir; ama bir işaretin var olduğu henüz kabul görmemişken, bir işaretin var olduğunu güvenilir kılmak için işareti nasıl kullanabilir? Bir işaretin var olduğunu bir işaretle ispat edemeyince de, hiçbir işaret olmadığını kabul etmeye varır. Fazladan bir bağışla, yalnız şu tek işaret, yani bir işaretin var olduğunu haber veren işaret kabul edilsin; kendi öğretilerinden hiçbiri için bir işaret gösteremedikten sonra bu onlara ne fayda sağlar?

8.296

αὐτίκα γὰρ [εἰ] τὸν λέγοντα εἶναί τι σημεῖον σημείῳ δεῖ τὴν ἀπόφασιν πιστώσασθαι, ἀσυγχωρήτου δὲ ὄντος τοῦ εἷναί τι σημεῖον, πῶς ἂν οὗτος χρήσαιτο τῷ σημείῳ πρὸς πίστιν τοῦ εἶναί τι σημεῖον; μὴ δυνάμενος δὲ ἀποδεῖξαι σημείῳ τὸ εἶναί τι σημεῖον, περιτρέπεται εἰς τὸ ὁμολογεῖν μηδὲν εἶναι σημεῖον. ἔστω δὲ καὶ ἐκ περιουσίας τοῦτ’ αὐτὸ μόνον ὁμολογείσθω σημεῖον, τὸ τοῦ [μὴ] <τι> σημεῖον μηνυτικόν· τί τοῦτ’ ὄφελος αὐτοῖς μηδὲν τῶν ἰδίων εἰπεῖν δογμάτων σημεῖον;

8.297Demek ki bir işaretin var olduğunun genel olarak kabul edilmesi onlara bir yarar sağlamaz; asıl gerekli olan, belirsiz olan “Bir işaret vardır” önermesinin altına “Şu bir işarettir” biçiminde dile getirilen bir önerme yerleştirmektir. Bunu ise yapamazlar; çünkü her işaret, işaret ettiği şey gibi bir kanaat konusudur ve karara bağlanamayacak biçimde tartışılmaktadır. “Biri kayaların içinden geçerek yol alıyor” önermesi, altına belirli ve doğru bir “Şu adam kayaların içinden geçerek yol alıyor” önermesi yerleştirilemediği için nasıl yanlışsa, belirsiz “Bir işaret vardır” önermesinin altına da belirli ve doğru bir “Bu bir işarettir” önermesi yerleştiremediğimiz için “Bir işaret vardır” önermesi de yanlış olur; onun çelişiği olan “Hiçbir işaret yoktur” önermesi ise doğru olur.

8.297

ὥστε τοῦτο μὲν ἀνόνητον αὐτοῖς, φημὶ δὲ τὸ κοινῶς ὁμολογεῖσθαι εἶναί τι σημεῖον· ἐκεῖνο δ’ ἴσος ἀναγκαῖον, τὸ ὑποτάξαι τῷ ‘‘ἔστι τι σημεῖον” ἀορίστῳ ὄντι τὸ “τόδ᾿ ἔστι σημεῖον” ἐκφερόμενον. ὅπερ οὐκ ἔνεστιν αὐτοῖς ποιεῖν. πᾶν γὰρ σημεῖον ἐπ’ ἴσης τῷ σημειωτῷ δοξαστόν ἐστι καὶ ἀνεπικρίτως διαφωνούμενον. ὧς οὖν τὸ “ τὶς διὰ πέτρας πλεῖ” ψεῦδός ἐστιν, ἐπεὶ οὐκ ἐνδέχεται αὐτῷ ὡρισμένον ὑποτάττειν ἀληθὲς τὸ “ οὗτος διὰ πέτρας πλεῖ”, οὕτως ἐπεὶ τῷ ‘‘ἔστι τι σημεῖον” ἀορίστῳ οὐδὲν ἔχομεν ὡρισμένον ἀληθὲς ὑποτάττειν “τοῦτο δέ ἐστι σημεῖον”, ψεῦδος ἄρα γίνεται τὸ “ἔστι τι σημεῖον”, καὶ τὸ ἀντικείμενον αὐτῶ ἀληθές, τὸ ‘‘οὐδέν ἐστι σημεῖον”.

8.298Yine de onların getirdiği bu argümanların güçlü olduğunu, Septiklerin argümanlarının da çürütülmemiş kaldığını kabul edelim. İki tarafta da beliren bu eşit güç karşısında, araştırılan konu hakkında yargıyı askıya almaktan ve hüküm vermemekten başka ne kalır? Yani bir işaretin ne var olduğunu ne de var olmadığını söylemekten, yalnızca var olmasının var olmamasından daha çok olmadığını ihtiyatla dile getirmekten başka?

8.298

Πλὴν ἔστω γε καὶ τούτους τοὺς ὐπ’ αὐτῶν κομισθέντας λόγους εἶναι σθεναρούς, μεμενηκέναι δὲ καὶ τοὺς τῶν σκεπτικῶν ἀναντιρρήτους· τί ἀπολείπεται τῆς καθ’ ἑκάτερον μέρος προσπιπτούσης ἰσοσθενείας εἰ μὴ τὸ ἐπέχειν καὶ ἀοριστεῖν περὶ τοῦ ζητουμένου πράγματος, οὔτε τὸ εἶναί τι σημεῖον λέγοντας οὔτε τὸ μὴ εἶναι, τὸ δὲ οὐ μᾶλλον εἶναι ἢ μὴ εἶναι μετὰ ἀσφαλείας προφερομένους;

8.299Ama ispat da cins bakımından bir işaret sayıldığı ve üzerinde uzlaşılan öncüller aracılığıyla açık olmayan sonucu açığa çıkardığı için, işaret hakkındaki incelemeye ispat hakkındaki araştırmayı da bağlamak yerinde olacaktır.

8.299

Ἀλλ’ ἐπεὶ καὶ ἡ ἀπόδειξις δοκεῖ κατὰ γένος εἶναι σημεῖον καὶ διὰ τῶν ὁμολογουμένων λημμάτων ἐκκαλύπτειν τὸ ἀδηλούμενον συμπέρασμα, μή τι οἰκεῖόν ἐστι τῇ περὶ σημείου σκέψει καὶ τὴν περὶ αὐτῆς ζήτησιν συνάπτειν. δ’ περὶ ἀποδείξεως

8.300İspat üzerine

Şu anda ispat hakkında hangi amaçla araştırma yaptığımızı, daha önce ölçüt ve işaret üzerine incelemede bulunurken göstermiştik. Ama açıklamanın yöntemsiz yürümemesi, hem yargıyı askıya almanın hem de dogmatiklere yönelttiğimiz itirazın daha sağlam ilerlemesi için ispat kavramını ortaya koymak gerekir.

8.300

Τίνος μὲν ἕνεκεν περὶ ἀποδείξεως ἐπὶ τοῦ παρόντος ζητοῦμεν πρότερον ὑποδέδεικται, ὅτε περί τε τοῦ κριτηρίου καὶ τοῦ σημείου ἐσκεπτόμεθα (§ 142)· πρὸς δὲ τὸ μὴ ἀμεθόδως γίγνεσθαι τὴν ὑφήγησιν, ἀλλ’ ἀσφαλέστερον καὶ τὴν ἐποχὴν καὶ τὴν πρὸς τοὺς δογματικοὺς ἀντίρρησιν προβαίνειν, ὑποδεικτέον τὴν ἐπίνοιαν αὐτῆς.

8.301İspat cins bakımından bir argümandır; çünkü duyulur bir şey değil, düşüncenin bir hareketi ve onayıdır; bunlar da akla ait şeylerdi. Argüman ise, daha basit söylemek gerekirse, öncüllerden ve sonuçtan oluşan şeydir.

8.301

ἡ τοίνυν ἀπόδειξις κατὰ μὲν τὸ γένος ἐστὶ λόγος· οὐ γὰρ δή γε αἰσθητὸν ἦν πρᾶγμα, ἀλλὰ διανοίας τις κίνησις καὶ συγκατάθεσις, ἅπερ ἦν λογικά. λόγος δέ ἐστιν, ὧς ἁπλούστερον εἰπεῖν, τὸ συνεστηκὸς ἐκ λημμάτων καὶ ἐπιφορᾶς.

8.302Öncül dediğimiz, oldubittiye getirip kabul ettirdiğimiz birtakım varsayımlar değil, karşımızdaki tartışmacının apaçık oldukları için kabul ettiği ve onayladığı şeylerdir. Sonuç ise bu öncüllerden kurulan şeydi. Örneğin “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır” bütünü bir argümandır; öncülleri “Eğer gündüzse aydınlıktır” ve “Gündüzdür” önermeleri, sonucu da “Öyleyse aydınlıktır” önermesidir.

8.302

λήμματα δὲ καλοῦμεν οὐ θέματά τινα, ἃ συναρπάζομεν, ἀλλ’ ἅπερ ὁ προσδιαλεγόμενος τῷ ἐμφανῆ εἶναι δίδωσι καὶ παραχωρεῖ. ἐπιφορὰ δὲ ἐτύγχανε τὸ ἐκ τούτων τῶν λημμάτων κατασκευαζόμενον. οἷον λόγος μέν ἐστι τὸ ὅλον τοῦτο σύστημα “ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλὰ μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν”, λήμματα δὲ αὐτοῦ καθέστηκε τό τε “ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν” καὶ τὸ “ἀλλὰ μὴν ἔστιν, ἐπιφορὰ δὲ τὸ φῶς ἄρα ἔστιν .

8.303Argümanların kimi sonuç verir, kimi vermez. Sonuç veren argümanlar, öncüllerinin var olduğu kabul edildiğinde, bu kabule bağlı olarak sonucun da çıktığı görülen argümanlardır; az önce ortaya konan argümanda olduğu gibi. Çünkü bu argüman, içindeki birinci önerme doğruysa ikincisinin de doğru olacağını vaat eden “Eğer gündüzse aydınlıktır” bağlı önermesinden

8.303

τῶν δὲ λόγων οἱ μέν εἰσι συνακτικοὶ οἱ δὲ οὔ, καὶ συνακτικοὶ μὲν ἐφ’ ὧν συγχωρηθέντων ὑπάρχειν τῶν λημμάτων παρὰ τὴν τούτων συγχώρησιν ἀκολουθεῖν φαίνεται καὶ ἡ ἐπιφορά, ὧς εἶχεν ἐπὶ τοῦ μικρῷ πρόσθεν ἐκτεθέντος. ἐπεὶ γὰρ συνέστηκεν ἐκ συνημμένου τοῦ “ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν” , ὅπερ ὑπισχνεῖτο ὄντος τοῦ ἐν αὐτῷ πρώτου ἀληθοῦς ἔσεσθαι καὶ τὸ δεύτερον τῶν ἐν αὐτῷ ἀληθές,

8.304ve ayrıca bu bağlı önermede öncül olan “Gündüzdür” önermesinden oluşur. Diyorum ki, bağlı önermenin doğru olduğu, yani sonucunun öncülünü izlediği kabul edilir ve içindeki ilk önermenin, yani “Gündüzdür” önermesinin var olduğu da kabul edilirse, bunların var olmasından dolayı zorunlu olarak içindeki ikinci önerme, yani argümanın sonucu olan “Aydınlıktır” önermesi de beraberinde gelecektir.

8.304

καὶ ἔτι ἐκ τοῦ ‘‘ἡμέρα ἔστιν”, ὅπερ ἦν ἡγούμενον ἐν τῷ συνημμένῳ, φημὶ ὅτι δοθέντος ἀληθοῦς εἶναι τοῦ συνημμένου, ὥστε ἀκολουθεῖν τῷ ἐν αὐτῷ ἡγουμένῳ τὸ ἐν αὐτῷ λῆγον, δοθέντος δὲ ὑπάρχειν καὶ τοῦ πρώτου τῶν ἐν αὐτῷ τοῦ “ ἡμέρα ἔστιν”, κατ’ ἀνάγκην συνεισαχθήσεται διὰ τὴν τούτων ὕπαρξιν καὶ τὸ δεύτερον τῶν ἐν αὐτῷ, τουτέστι τὸ “ φῶς ἔστιν”, ὅπερ ἦν ἐπιφορά.

8.305Sonuç veren argümanların yapısı aşağı yukarı böyledir; böyle olmayanlar ise sonuç vermez. Sonuç veren argümanların kimi apaçık, kimi açık olmayan bir sonuç çıkarır. Apaçık bir sonuç çıkaran argümana örnek, ortaya konan şu argümandır: “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır”; çünkü “Aydınlıktır” önermesi de “Gündüzdür” önermesi kadar görünür bir şeydir. Ya da şu argüman: “Eğer Dion yürüyorsa, Dion hareket ediyordur; Dion yürüyor; öyleyse Dion hareket ediyordur”; çünkü argümanın sonucu olan “Dion hareket ediyor” önermesi doğrudan gözle görülen şeylerdendir.

8.305

καὶ δὴ οἱ μὲν συνακτικοὶ λόγοι τοιοῦτοί τινές εἰσι κατὰ τὸν χαρακτῆρα, ἀσύνακτοι δὲ ὑπάρχουσιν οἱ μὴ οὕτως ἔχουσιν. τῶν δὲ συνακτικῶν οἱ μὲν πρόδηλόν τι συνάγουσιν οἱ δὲ ἄδηλον, καὶ πρόδηλον μὲν καθάπερ ὁ ἐκκείμενος καὶ οὕτως ἔχων “ εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἀλλά μὴν ἡμέρα ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν”· τὸ γὰρ “φῶς ἔστιν’’ ἐπ’ ἴσης φαινόμενον τῷ “[εἰ] ἡμέρα ἔστιν”. καὶ πάλιν ὁ τοιοῦτος “ εἰ περιπατεῖ Δίων, κινεῖται Δίων· περιπατεῖ δὲ Δίων· κινεῖται ἄρα Δίων”· τὸ γὰρ “κινεῖται Δίων’’, ὅπερ ἐστὶ συμπέρασμα, τῶν αὐτοφωράτων ὑπῆρχεν.

8.306Açık olmayan bir sonuç çıkaran argümana örnek: “Eğer ter yüzeyden dışarı akıyorsa, etin yalnız düşünülebilen gözenekleri vardır; birincisi doğrudur; öyleyse ikincisi de doğrudur”; çünkü etin yalnız düşünülebilen gözeneklerinin olması açık olmayan şeylerdendi. Yine şu argüman: “Bedenden çıktığında insanların öldüğü şey psykhē'dir; kan bedenden çıktığında insanlar ölür; öyleyse kan psykhē'dir”; çünkü psykhē'nin varlığının kanda bulunduğu apaçık değildir.

8.306

ἄδηλον δὲ συνάγει οἷον ὁ τοιοῦτος “ εἰ ἱδρῶτες ῥέουσι διὰ τῆς ἐπιφανείας, εἰσὶ νοητοὶ τῆς σαρκὸς πόροι· ἀλλὰ μὴν τὸ πρῶτον· τὸ ἄρα δεύτερον”· τὸ γὰρ νοητοὺς εἶναι τῆς σαρκὸς πόρους τῶν ἀδήλων ὑπῆρχεν. καὶ πάλιν “ οὗ ἐκκριθέντος ἐκ τοῦ σώματος τελευτῶσιν οἱ ἄνθρωποι, ψυχή ἐστιν ἐκεῖνο· αἵματος ἐκκριθέντος ἐκ τοῦ σώματος τελευτῶσιν <οἱ> ἄνθρωποι· ἄρα ἐστὶ τὸ αἷμα”· τὸ γὰρ ἐν αἵματι κεῖσθαι τὴν ὑπόστασιν τῆς ψυχῆς οὐκ ἐναργές.

8.307Açık olmayan bir sonuç çıkaran bu argümanların kimi bizi öncüllerden sonuca yalnızca adım adım götürür, kimi hem adım adım götürür hem de sonucu açığa çıkarır.

8.307

τούτων δὲ τῶν ἄδηλόν τι συναγόντων οἱ μὲν ἐφοδευτικῶς μόνον ἐπάγουσιν ἡμᾶς ἀπὸ τῶν λημμάτων ὡς ἐπὶ τὸ συμπέρασμα, οἱ δὲ ἐφοδευτικῶς ἅμα καὶ ἐκκαλυπτικῶς.

8.308Yalnızca adım adım götürenler, güvene ve hafızaya bağlı gibi görünen argümanlardır; örneğin şu argüman: “Eğer tanrılardan biri sana bu adamın zengin olacağını söylediyse, bu adam zengin olacaktır; şu tanrı (diyelim ki Zeus'u gösteriyorum) sana bu adamın zengin olacağını söyledi; öyleyse bu adam zengin olacaktır.” Burada bu adamın zengin olacağı sonucunu, ortaya konan argümanın gücüyle kurulduğu için değil, tanrının sözüne güvendiğimiz için kabul ederiz.

8.308

ὧν ἐφοδευτικῶς μὲν μόνον ἐπάγουσιν οἱ ἐκ πίστεως καὶ μνήμης ἠρτῆσθαι δοκοῦντες, οἷός ἐστιν ὁ τοιοῦτος “ εἰ τίς σοι θεῶν εἶπεν ὅτι πλουτήσει οὗτος, πλουτήσει οὗτος· οὑτοσὶ δὲ ὁ θεός (δείκνυμι δέ γε τὸν Δία καθ’ ὑπόθεσιν) εἶπέ σοι ὅτι πλουτήσει οὗτος· πλουτήσει ἄρα οὗτος”. ἐνθάδε γὰρ παραδεχόμεθα τὸ συμπέρασμα, τὸ πλουτήσειν τοῦτον, οὐκ ἐκ τῆς τοῦ προταθέντος λόγου δυνάμεως κατασκευασθέν, ἀλλὰ τῷ πιστεύειν τῇ τοῦ θεοῦ ἀποφάσει.

8.309Bizi öncüllerden sonuca hem adım adım götüren hem de sonucu açığa çıkaran argüman ise, yalnız düşünülebilen gözenekler hakkında kurulan argümandı. Çünkü “Eğer ter yüzeyden dışarı akıyorsa, etin yalnız düşünülebilen gözenekleri vardır” önermesi ile terin yüzeyden dışarı aktığı önermesi, kendi tabiatları gereği, etin yalnız düşünülebilen gözenekleri olduğunu şöyle bir yolla kurmayı bize öğretiyordu: “Sıkı ve gözeneksiz bir cisimden sıvının akması imkânsızdır; ama ter bedenden akar; öyleyse beden sıkı değil, gözenekli olmalıdır.”

8.309

ἐφοδευτικῶς δὲ ἅμα καὶ ἐκκαλυπτικῶς ἐπῆγεν ἡμᾶς ἀπὸ τῶν λημμάτων ἐπὶ τὸ συμπέρασμα, καθάπερ ὁ ἐπὶ τῶν νοητῶν πόρων συνερωτηθείς. τὸ γὰρ “ εἰ ῥέουσι διὰ τῆς ἐπιφανείας ἱδρῶτες, εἰσὶ νοητοὶ τῆς σαρκὸς πόροι” καὶ τὸ ῥέειν διὰ τῆς ἐπιφανείας ἱδρῶτας, ἐκ τῆς αὐτῶν φύσεως κατασκευάσαι ἐδίδασκεν ἡμᾶς τὸ ὅτι εἰσὶ νοητοὶ τῆς σαρκὸς πόροι, κατὰ τινα τοιαύτην ἔφοδον· “ διὰ ναστοῦ καὶ ἀποροποιήτου σώματος ἀδύνατόν ἐστιν ὑγρὸν ῥεῖν· ῥεῖ δέ γε διὰ τοῦ σώματος ἱδρώς· τοίνυν οὐκ ἂν εἴη ναστὸν τὸ σῶμα ἀλλὰ πεποροποιημένον”.

8.310Durum böyle olduğuna göre ispat, her şeyden önce bir argüman olmalıdır; ikinci olarak sonuç veren, üçüncü olarak doğru, dördüncü olarak sonucu açık olmayan, beşinci olarak da bu sonucu öncüllerin gücüyle açığa çıkaran bir argüman olmalıdır.

8.310

Τούτων δὴ οὕτως ἐχόντων ἡ ἀπόδειξις πρὸ παντὸς ὀφείλει λόγος εἶναι, δεύτερον συνακτικός, τρίτον καὶ ἀληθής, τέταρτον καὶ ἄδηλον ἔχων συμπέρασμα, πέμπτον καὶ ἐκκαλυπτόμενον τοῦτο ἐκ τῆς δυνάμεως τῶν λημμάτων.

8.311Örneğin gündüz vakti kurulan şu argüman: “Eğer geceyse karanlıktır; gecedir; öyleyse karanlıktır” sonuç verir (öncüllerinin var olduğu kabul edilirse sonucu da çıkar), ama doğru değildir (çünkü içinde yanlış bir öncül, “Gecedir” önermesi vardır);

8.311

ὁ γοῦν τοιοῦτος λόγος ἡμέρας οὔσης “ εἰ νὺξ ἔστι, σκότος ἔστιν· ἀλλὰ μὴν νὺξ ἔστιν· σκότος ἄρα ἔστιν” συνακτικὸς μὲν καθειστήκει (δοθέντων γὰρ αὐτοῦ τῶν λημμάτων ὑπάρχειν συνάγεται καὶ ἡ ἐπιφορά), οὐκ ἀληθὴς δέ γε ἦν (εἶχε γὰρ ἐν αὑτῷ λῆμμα ψεῦδος τὸ “ νὺξ ἔστιν”)·

8.312bu yüzden ispat edici de değildir. Yine şu argüman: “Eğer gündüzse aydınlıktır; gündüzdür; öyleyse aydınlıktır” hem sonuç verir hem de doğrudur; çünkü öncülleri kabul edilince sonucu da kabul edilmiş olur ve doğru şeyler aracılığıyla doğru bir şeyi gösterir. Ama böyle olmakla birlikte yine de bir ispat değildir; çünkü sonucu, yani “Aydınlıktır” önermesi, açık olmayan değil, apaçık bir şeydir.

8.312

διόπερ οὐδὲ ἀποδεικτικός ἐστιν. πάλιν ὁ τοιοῦτος ‘εἰ ἡμέρα ἔστι, φῶς ἔστιν· ἡμέρα δ’ ἔστιν· φῶς ἄρα ἔστιν” πρὸς τῷ συνακτικὸς εἶναι καὶ ἀληθής ἐστιν, ἐπείπερ δοθέντων αὐτοῦ τῶν λημμάτων δίδοται καὶ ἡ ἐπιφορά, καὶ δι’ ἀληθῶν ἀληθές τι δείκνυσιν. τοιοῦτος δὲ ὢν πάλιν οὐκ ἔστιν ἀπόδειξις τῷ πρόδηλον ἔχειν τὸ συμπέρασμα τὸ “ φῶς ἔστιν”, ἀλλὰ μὴ ἄδηλον.

8.313Aynı şekilde şu argüman: “Eğer tanrılardan biri sana bu adamın zengin olacağını söylediyse, bu adam zengin olacaktır; şu tanrı sana bu adamın zengin olacağını söyledi; öyleyse bu adam zengin olacaktır” açık olmayan bir sonuca, bu adamın zengin olacağına varır; ama ispat edici değildir, çünkü bu sonuç öncüllerin gücüyle açığa çıkmaz, tanrıya duyulan güvenle kabul görür.

8.313

κατὰ ταὐτὰ δὲ καὶ ὁ οὕτως ἔχων “εἴ τίς σοι θεῶν εἶπεν ὅτι πλουτήσει οὗτος, πλουτήσει οὗτος· οὑτοσὶ δὲ ὁ θεὸς εἶπέ σοι ὅτι πλουτήσει οὗτος· πλουτήσει ἄρα οὗτος” ἄδηλον μὲν ἔχει συμπέρασμα τὸ πλουτήσειν τοῦτον, οὐκ ἔστι δ’ ἀποδεικτικὸς διὰ τὸ μὴ ἐκ τῆς τῶν λημμάτων δυνάμεως ἐκκαλύπτεσθαι, ἀλλ’ ἐκ τῆς τοῦ θεοῦ πίστεως παραδοχῆς τυγχάνειν.

8.314Demek ki bütün bunlar, yani argümanın sonuç veren, doğru ve açık olmayan bir şeyi ortaya koyan bir argüman olması bir araya geldiğinde ispat oluşur. Bu yüzden onu ana hatlarıyla şöyle de tarif ederler: “İspat, üzerinde uzlaşılan öncüllerden sonuç çıkarma yoluyla açık olmayan bir sonucu açığa çıkaran argümandır.” Örneğin şu argüman: “Eğer hareket varsa boşluk vardır; hareket vardır; öyleyse boşluk vardır.” Çünkü boşluğun var olması açık olmayan bir şeydir ve doğru öncüller aracılığıyla, yani “Eğer hareket varsa boşluk vardır” ve “Hareket vardır” önermeleriyle, sonuç çıkarma yoluyla açığa çıkıyor görünmektedir.

8.314

συνδραμόντων οὖν πάντων τούτων, τοῦ τε συνακτικὸν εἶναι τὸν λόγον καὶ ἀληθῆ καὶ ἀδήλου παραστατικόν, ὑφίσταται ἡ ἀπόδειξις. ἔνθεν καὶ οὕτως αὐτὴν ὑπογράφουσιν (Stoic. fr.II 266 Αrn.)· “ ἀπόδειξίς ἐστι λόγος ὁμολογουμένων λημμάτων κατὰ συναγωγὴν ἐπιφορὰν ἐκκαλύπτων ἄδηλον”, οἶον ὁ τοιοῦτος “ εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν· ἀλλά μὴν ἔστι κίνησις· ἔστιν ἄρα κενόν”. τὸ γὰρ εἶναι κενὸν ἄδηλόν τ’ ἐστί, καὶ δι’ ἀληθῶν δοκεῖ, τοῦ τε “ εἰ ἔστι κίνησις, ἔστικενόν” καὶ τοῦ ‘‘ἔστι δὲ κίνησις’’, κατὰ συναγωγὴν ἐκκαλύπτεσθαι.

8.315Araştırılan şeyin kavramı hakkında önceden söylenmesi uygun olanlar bunlardır. Sırada, ispatın hangi maddeden oluştuğunu göstermek var.

8.315

Ἃ μὲν οὖν οἰκεῖον ἦν προλαβεῖν περὶ τῆς τοῦ ζητουμένου πράγματος ἐπινοίας, ἐστὶ τοιαῦτα· τάξει δὲ ὑποδεικτέον καὶ τὸ ἐκ τίνος Ὕλης ἔστιν. ἑ ἐκ τίνος ὕλης ἔστιν ἡ ἀπόδειξις

8.316İspat hangi maddedendir

Daha önce sık sık söylediğimiz gibi, şeylerin kimi apaçık, kimi açık olmayan şeyler olarak kabul edilir. Apaçık olanlar, bir tasavvurdan ve uğradığımız bir etkilenimden istemsizce edinilenlerdir; örneğin şu anda “Gündüzdür”, “Bu bir insandır” ve bunun gibi her şey. Açık olmayanlar ise böyle olmayanlardır.

8.316

Τῶν πραγμάτων, ὧς πολλάκις προείπομεν, τὰ μὲν πεπίστευται ἐναργῆ εἶναι τὰ δὲ ἄδηλα, καὶ ἐναργῆ μὲν τὰ ἐκ φαντασίας ἀβουλήτως καὶ ἐκ πάθους λαμβανόμενα, οἶόν ἐστι νῦν τὸ ‘‘ἡμέρα ἔστιν”, τὸ “τοῦτ᾿ ἄνθρωπός ἕκαστον τῶν τοιούτων, ἄδηλα δὲ τὰ μὴ οὕτως ἔχοντα.

8.317Açık olmayanların, bazılarının yaptığı ayrıma göre, kimi tabiatça açık değildir, kimi de yalnızca cinsle aynı adı taşıdığı için açık olmayan diye anılır. Tabiatça açık olmayanlar, ne önceden kavranmış, ne şimdi kavranan, ne de ileride kavranacak olan, bilinmezlikleri ebedî olan şeylerdir; örneğin yıldızların sayısının çift mi tek mi olduğu.

8.317

καὶ τῶν ἀδήλων, ὥς τινες διαιρούμενοί φασιν, τὰ μέν ἐστι φύσει ἄδηλα, τὰ δ’ ὁμωνύμως τῷ γένει λεγόμενα ἄδηλα. καὶ φύσει μέν ἐστιν ἄδηλα τὰ μήτε πρότερον καταληφθέντα μήτε νῦν καταλαμβανόμενα μήτε αὖθις καταληφθησόμενα, αἰώνιον δὲ ἔχοντα τὴν ἀγνωσίαν, οἷόν ἐστι τὸ ἀρτίους εἶναι τοὺς ἀστέρας ἢ περισσούς.

8.318Onlara tabiatça açık olmayan denmesi, kendi başlarına açık olmayan bir tabiata sahip olmalarından değildir; yoksa çelişik bir şey söylemiş oluruz, yani hem onları bilmediğimizi söylemiş hem de nasıl bir tabiatları olduğunu kabul etmiş oluruz. Bizim tabiatımız için açık olmadıklarından böyle denir.

8.318

διὸ καὶ φύσει ἄδηλα λέγεται, οὐχ ὅτι αὐτὰ φύσιν ἔχει ἄδηλον ὧς πρὸς ἑαυτά, ἐπεὶ μαχόμενόν τι ἐροῦμεν (τουτέστιν ἅμα ἀγνοεῖν αὐτὰ φάσκοντες καὶ τίνα ἔχει φύσιν ὁμολογοῦντες), ἀλλ’ ὅτι τῇ ἡμῶν φύσει ἀδηλεῖται.

8.319Cinsle aynı adı taşıdığı için açık olmayan diye anılanlar ise, kendi tabiatları gereği gizli olan, ama işaretler ya da ispatlar aracılığıyla bilinebileceği düşünülen şeylerdir; örneğin unsurların, sonsuz boşlukta savrulan atomlar olduğu.

8.319

ὁμωνύμως δὲ τῷ γένει ἄδηλα προσαγορεύεται ἅπερ κατὰ μὲν τὴν οἰκείαν φύσιν ἀποκέκρυπται, διὰ δὲ σημείων ἢ ἀποδείξεων ἀξιοῦται γνωρίζεσθαι, οἷον τὸ ἄτομα εἶναι στοιχεῖα ἐν ἀπείρῳ φερόμενα κενῷ.

8.320Şeyler arasında böyle bir farklılık bulunduğuna göre, ispatın ne apaçık olduğunu söyleriz (çünkü kendiliğinden ve zorlayıcı bir etkilenimle bilinmez) ne de tabiatça açık olmadığını (çünkü onun kavranmasından ümit kesilmiş değildir); geriye kalan türden açık olmayan şeylerdendir: Bunların tabiatı bizden gizlenmiş ve gölgede kalmıştır, ama felsefenin logos'uyla kavrandığı düşünülür.

8.320

πλὴν τοιαύτης οὔσης ἐν τοῖς πράγμασι διαφορᾶς φαμὲν τὴν ἀπόδειξιν οὔτε πρόδηλον εἶναι (οὐ γὰρ ἐξ ἑαυτῆς καὶ κατηναγκασμένου πάθους ἐγνωρίζετο) οὔτε φύσει ἄδηλον (οὐ γὰρ ἀπήλπισται ἡ κατάληψις αὐτ’ αὐτῆς), ἀλλὰ τῆς λειπομένης τῶν ἀδήλων εἶναι διαφορᾶς, ἅπερ δεδυκυῖαν μὲν καὶ συνεσκιασμένην ἡμῖν ἔχει τὴν φύσιν, τῷ δ’ ἐκ φιλοσοφίας λόγῳ δοκεῖ καταλαμβάνεσθαι.

8.321Bunu kesin bir şey olarak söylemiyoruz; çünkü ispatın varlığını kabul ettikten sonra onun hakkında hâlâ araştırma yapmak gülünç olurdu. Söylediğimiz, kavram bakımından onun böyle olduğudur; çünkü varlığı hakkındaki tartışma ancak böyle bir kavramdan ve ön kavrayıştan yola çıkarak ortaya çıkacaktır.

8.321

τοῦτο δὲ οὐ βεβαίως λέγομεν, ἐπεὶ γελοῖον παραχωρήσαντας τὴν ὕπαρξιν ἔτι ἐπιζητεῖν περὶ αὐτῆς, ἀλλ’ ὅτι κατ’ ἐπίνοιαν τοιαύτη τυγχάνει· οὕτω γὰρ ἐκ τῆς τοιαύτης ἐπινοίας καὶ προλήψεως ἀνακύψει ὁ περὶ τῆς ὑπάρξεως λόγος.

8.322İspatın kavram bakımından açık olmayan şeylerden olduğu ve kendiliğinden bilinemeyeceği şöyle akıl yürütülerek gösterilebilir.

Apaçık ve göze görünen şey her bakımdan apaçık ve göze görünendir; herkes onun üzerinde uzlaşır ve hiçbir tartışmaya yol açmaz. Açık olmayan ise tartışılır ve tabiatı gereği tartışmaya düşer.

8.322

ὅτι τοίνυν τῶν ἀδήλων κατὰ τὴν ἐπίνοιάν ἐστιν ἡ ἀπόδειξις καὶ οὐ δύναται δι’ αὑτῆς γνωρίζεσθαι, ἐπιλογιστέον οὕτως. Τὸ μὲν πρόδηλον καὶ ἐναργὲς πάντῃ πρόδηλόν ἐστι καὶ ἐναργές, συμπεφώνηταί τε παρὰ πᾶσι, καὶ οὐδεμίαν διολκὴν ἐπιδέχεται· τὸ δὲ ἄδηλον διαπεφώνηταί τε καὶ εἰς διολκὴν πίπτειν πέφυκεν.

8.323Bu da yerindedir. Çünkü her söz, hakkında söylendiği şeye bakılarak doğru ya da yanlış diye değerlendirilir: Hakkında söylendiği şeyle uyuşuyorsa doğru, uyuşmuyorsa yanlış sayılır. Örneğin biri gündüz olduğunu söylüyor; söyleneni şeyin kendisine götürür, şeyin var olduğunun söze tanıklık ettiğini görünce de söylenenin doğru olduğunu söyleriz.

8.323

καὶ εἰκότως· πᾶς γὰρ λόγος κρίνεται ὅτι ἀληθής ἐστιν ἢ ψευδής, κατὰ τὴν ἐπὶ τὸ πρᾶγμα τὸ περὶ οὗ κεκόμισται ἀναφοράν· ἐὰν μὲν γὰρ εὑρίσκηται σύμφωνος τῷ πράγματι τῷ περὶ οὗ κεκόμισται, ἀληθὴς εἶναι δοκεῖ, ἐὰν δὲ διάφωνος, ψευδής. οἶον ἀποφαίνεταί τις, ὅτι ἡμέρα ἔστιν· οὐκοῦν ἀναπέμψαντες τὸ λεγόμενον ἐπὶ τὸ πρᾶγμα, καὶ γνόντες τὴν τούτου ὕπαρξιν συνεπιμαρτυροῦσαν τῷ λόγῳ, φαμὲν ἀληθὲς εἶναι τὸ λεγόμενον.

8.324Bu yüzden sözün hakkında söylendiği şey apaçık ve göze görünen bir şey olduğunda, söyleneni ona götürmek ve şey ona tanıklık ediyorsa sözün doğru, karşı tanıklık ediyorsa yanlış olduğunu söylemek kolaydır. Ama şey açık olmayan ve bizden gizli bir şey olduğunda, sözü ona sağlam biçimde götürmek artık mümkün olmadığından, geriye ikna etmeye çalışmak ve akla yakın şeylerle düşünceyi onaya çekmek kalır. Herkes başka türlü tahmin edip başka türlü ikna etmeye çalışınca da anlaşmazlık doğar; ıskalayan ıskaladığını bilmez, isabet ettiren de isabet ettirdiğini.

8.324

διόπερ ὅταν μὲν ἐναργὲς ᾖ καὶ πρόδηλον τὸ πρᾶγμα τὸ περὶ οὗ ὁ λόγος κομίζεται, ῥᾴδιον ἀναπέμψαντας ἐπ’ αὐτὸ τὸ λεγόμενον, τόθ’ οὕτως ἢ ἀληθῆ λέγειν εἶναι τὸν λόγον ἐπιμαρτυρούμενον τῷ πράγματι ἢ ψευδῆ ἀντιμαρτυρούμενον. ὅταν δὲ ἄδηλον καθεστήκῃ τὸ πρᾶγμα καὶ ἀποκεκρυμμένον ἡμῖν, τότε μηκέτι δυναμένης ἐπὶ τοῦτο βεβαίως γίνεσθαι τῆς τοῦ λόγου ἀναπομπῆς λείπεται τὸ καταπιθανεύεσθαι καὶ ἐκ τῶν εἰκότων ἐπισπᾶσθαι τὴν διάνοιαν εἰς συγκατάθεσιν. ἄλλου δὲ ἄλλως εἰκάζοντος καὶ διαπιθανευομένου φύεται ἡ διαφωνία, μήτε τοῦ ἀποτυχόντος εἰδότος ὅτι ἀπέτυχεν, μήτε τοῦ ἐπιτυχόντος εἰδότος ὅτι ἐπέτυχεν.

8.325Septikler de açık olmayan şeyleri araştıranları çok zarif bir biçimde, karanlıkta bir hedefe ok atanlara benzetirler. Nasıl ki bunlardan bazılarının hedefi vurması, bazılarının ıskalaması akla yakınsa ama kimin vurduğu, kimin ıskaladığı bilinmiyorsa, hakikat de neredeyse derin bir karanlıkta gizlendiğinden ona doğru birçok söz fırlatılır; ama aranan şey apaçıklığın alanından çıkarıldığı için bunlardan hangisinin onunla uyuştuğunu, hangisinin uyuşmadığını bilmek mümkün değildir.

8.325

ταῦτά γέ τοι καὶ σφόδρα χαριέντως ἀπεικάζουσιν οἱ σκεπτικοὶ τοὺς περὶ ἀδήλων ζητοῦντας τοῖς ἐν σκότω ἐπί τινα σκοπὸν τοξεύουσιν· ὥσπερ γὰρ τούτων εἰκός ἐστι τινὰ μὲν τυχεῖν τοῦ σκοποῦ τινὰ δ’ ἀποτυχεῖν, τὸ δὲ τίς ἐπέτυχεν ἢ ἀπέτυχεν ἄγνωστον, οὕτως ἐν βαθεῖ σχεδὸν σκότῳ τῆς ἀληθείας ἀποκεκρυμμένης ἀφίενται μὲν ἐπὶ ταύτην πολλοὶ λόγοι, τὸ δὲ τίς ἐξ αὐτῶν σύμφωνός ἐστιν αὐτῇ καὶ τίς διάφωνος οὐχ οἶόν τε γινώσκειν, ἀρθέντος ἐκ τῆς ἐναργείας τοῦ ζητουμένου.

8.326Bunu ilk söyleyen Ksenophanes'tir:

Açık olanı hiçbir insan görmedi, kimse de bilmeyecek tanrılar ve sözünü ettiğim her şey hakkında; çünkü biri tam gerçekleşmiş olanı söylemeyi başarsa bile, kendisi yine de bilmez: Her şeyin üstüne sanı sinmiştir.

8.326

καὶ τοῦτο πρῶτον εἶπε Ξενοφάνης (B 34 Diels)· καὶ τὸ μὲν οὖν σαφὲς οὔ τις ἀνὴρ ἴδεν, οὐδέ τις ἔσται εἰδὼς ἀμφὶ θεῶν τε καὶ ἄσσα λέγω περὶ πάντων· εἰ γὰρ καὶ τὰ μάλιστα τύχοι τετελεσμένον εἰπών, αὐτὸς ὅμως οὐκ οἶδε, δόκος δ’ ἐπὶ πᾶσι τέτυκται.

8.327Öyleyse apaçık olan, sözü edilen sebepten ötürü üzerinde uzlaşılan bir şey, açık olmayan ise tartışılan bir şeyse, tartışılan ispatın da açık olmayan bir şey olması gerekecektir. Gerçekten tartışıldığını göstermek için uzun sözlere değil, kısa ve kolayca akla gelecek bir hatırlatmaya ihtiyacımız var: Filozoflardan dogmatikler ve hekimlerden akılcılar ispatı kabul eder, empirikler ise ortadan kaldırır; belki [Demokritos] da (çünkü

8.327

ὥστε εἰ μὲν τὸ πρόδηλον διὰ τὴν προειρημένην αἰτίαν ἐστὶ σύμφωνον, τὸ δὲ ἄδηλον διαπεφώνηται, δεήσει καὶ τὴν ἀπόδειξιν διαφωνουμένην ἄδηλον εἶναι. ὅτι δὲ τῷ ὄντι διαπεφώνηται, οὐ πολλῶν ἡμῖν λόγων δεῖ, βραχείας δέ τινος νος καὶ προχείρου ὑπομνήσεως, εἴ γε οἱ μὲν δογματικοὶ τῶν φιλοσόφων καὶ οἱ λογικοὶ τῶν ἰατρῶν τιθέασιν αὐτήν, οἱ δὲ ἐμπειρικοὶ ἀναιροῦσιν, τάχα δὲ καὶ (Β10 b Diels) (ἰσχυρῶς γὰρ αὐτῇ

8.328Kanonlar'ında ona şiddetle itiraz etmiştir). Septikler ise “daha çok değil” sözünü kullanarak onun hakkında yargıyı askıya almışlardır. Onu kabul edenler arasında da, söz ilerledikçe göstereceğimiz gibi, epeyce bir anlaşmazlık vardır. Öyleyse ispat açık olmayan bir şeydir.

8.328

διὰ τῶν Κανόνων ἀντείρηκεν), οἱ δὲ σκεπτιοὶ ἐν ἐποχῇ ταύτην ἐφύλαξαν, τῇ “ μὴ μᾶλλον” ἀποφάσει χρώμενοι. τῶν τε τιθέντων αὐτὴν πάλιν ἱκανή τις ἔστι διαφωνία, καθὼς προβαίνοντος τοῦ λόγου διδάξομεν. τοίνυν ἄδηλόν τί ἐστιν ἡ ἀπόδειξις.

8.329Üstelik her ispat, öncüllerinde bir öğreti içerdiği için doğrudan bir öğretiyse ve her öğreti tartışılıyorsa, her ispat zorunlu olarak tartışılır ve araştırılan şeylerden biridir. Örneğin Epikuros boşluğun var olduğuna dair şu çok güçlü ispatı ortaya koyduğunu düşünür: “Eğer hareket varsa boşluk vardır; hareket vardır; öyleyse boşluk vardır.”

8.329

Καὶ μὴν εἶ πᾶσα ἀπόδειξις δόγμα ἐν τοῖς λήμμασιν αὐτῆς περιέχουσα εὐθύς ἐστι δόγμα, πᾶν δὲ δόγμα διαπεφώνηται, κατ’ ἀνάγκην πᾶσα ἀπόδειξις διαπεφώνηται καὶ τῶν ζητουμένων ἐστὶ πραγμάτων. οἷον Ἐπίκουρος (fr. 272 Us.) δοκεῖ ἰσχυροτάτην τεθεικέναι ἀπόδειξιν εἰς τὸ εἶναι κενὸν νὸν τοιαύτην· “ εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν· ἀλλὰ μὴν ἔστι κί- νῆσις· ἔστιν ἄρα κενόν”.

8.330Bu ispatın öncülleri herkesçe kabul edilseydi, zorunlu olarak onları izleyen ve herkesçe kabul edilen bir sonucu da olurdu.

8.330

ταύτης δὲ τῆς ἀποδείξεως τὰ λήμματα εἰ μὲν συνεχωρεῖτο πρὸς πάντων, ἐξ ἀνάγκης ἂν καὶ τὴν ἐπιφορὰν εἶχεν ἀκολουθοῦσαν αὐτοῖς καὶ ὑπὸ πάντων παραχωρουμένην.

8.331Ama bazıları buna, yani sonucun öncüllerden çıkmasına karşı çıkmıştır; sonuç onları izlemediği için değil, öncüller yanlış ve kabul görmemiş olduğu için.

8.331

νῦν δ’ ἐνέστησάν τινες τούτῳ, φημὶ δὲ τῷ συνάγεσθαι τοῖς λήμμασι τὴν ἐπιφοράν, οὐ διὰ τὸ μὴ ἀκολουθεῖν αὐτὴν ἐκείνοις, ἀλλὰ διὰ ἐκεῖνα εἷναι ψευδῆ καὶ ἀνομόλογα.

8.332Bağlı önermenin birçok ölçütünü tek tek gözden geçirmeyelim; doğrudan, doğruyla başlayıp yanlışla bitmeyen bağlı önermenin sağlam olduğunu söyleyelim. Buna göre “Eğer hareket varsa boşluk vardır” önermesi, Epikuros'a göre doğru olan “Hareket vardır” önermesiyle başlayıp doğru bir önermeyle bittiği için doğru olacaktır; Peripatetiklere göre ise doğru olan “Hareket vardır” önermesiyle başlayıp yanlış olan “Boşluk vardır” önermesiyle bittiği için yanlış olacaktır;

8.332

ἴνα γὰρ μὴ πολλὰς ἐπιτρέχωμεν συνημμένου κρίσεις, λέγωμεν δ’ αὐτόθεν ὑγιὲς εἶναι συνημμένον τὸ μὴ ἀρχόμενον ἀπ’ ἀληθοῦς καὶ λῆγον ἐπὶ ψεῦδος, τὸ [δ᾿] “ εἰ ἔστι κίνησις, ἔστι κενόν” κατὰ μὲν Ἐπίκουρον ἀρχόμενον ἀπ’ ἀληθοῦς τοῦ [εί] ἔστι κίνησις καὶ λῆγον ἐπ’ ἀληθὲς ἔσται κατὰ δὲ τοὺς Περιπατητικοὺς ἀρχόμενον ἀπ’ ἀληθοῦς τοῦ [εί] ἔστι κίνησις καὶ λῆγον ἐπὶ ψεῦδος τὸ ἔστι ἔσται ψεῦδος,

8.333Diodoros'a göre ise yanlış olan “Hareket vardır” önermesiyle başlayıp yanlış olan “Boşluk vardır” önermesiyle bittiği için kendisi doğru olacak, ama “Hareket vardır” ek öncülünü

8.333

κατὰ δὲ Διόδωρον ἀρχόμενον ἀπὸ ψεύδους τοῦ ‘‘ἔστι κίνησις” καὶ λῆγον ἐπὶ ψεῦδος τὸ ‘‘ἔστι κενόν’’ αὐτὸ μὲν ἔσται ἀληθές, τὴν δὲ πρόσληψιν τὴν ‘‘ἔστι δέ γε κίνησις”

8.334yanlış diye çürütecektir. Septiklere göre ise açık olmayan bir şeyle bittiği için açık olmayan bir önerme olacaktır; çünkü onlara göre “Boşluk vardır” önermesi bilinemeyen şeylerdendi. Bundan açıkça anlaşılıyor ki ispatın öncülleri tartışmalıdır. Tartışmalı olanlar da açık olmayan şeylerdir; öyleyse bunlardan oluşan ispat da kesinlikle açık değildir.

8.334

ὧς ψευδῆ διελέγχει, κατὰ μέντοι τοὺς σκεπτικοὺς λῆγον ἐπ’ ἄδηλον ἔσται ἄδηλον· τὸ γὰρ ‘‘ἔστι κενόν” κατ’ αὐτοὺς τῶν ἀγνώστων ἐτύγχανεν. φανερὸν οὖν ἐκ τούτων, ὅτι διαπεφώνηται τὰ λήμματα τῆς ἀποδείξεως. διάφωνα δὲ καὶ τὰ ἄδηλά ἐστιν, ὥστε καὶ ἡ ἐξ αὐτῶν ἀπόδειξις πάντως ἄδηλος.

8.335Üstelik ispat göreli şeylerdendir; çünkü kendi başına görünmez, ispat ettiği şeyle ilişkisi içinde görülür. Göreli şeylerin var olup olmadığı ise araştırılmıştır ve onların var olmadığını söyleyen çok kişi vardı. Tartışmaya konu olan şey de açık değildir.

8.335

Καὶ μὴν τῶν πρός τι ἐστὶν ἡ ἀπόδειξις· οὐ γὰρ καθ’ ἑαυτὴν φαίνεται, πρὸς δὲ τῷ ἀποδεικνυμένῳ θεωρεῖται. τὰ δὲ πρός τι εἰ ἔστιν ἐζήτηται, καὶ πολὺς ἦν ὁ λέγων μὴ εἶναι αὐτὰ. τὸ δὲ διολκὴν ἔχον ἐστὶν ἄδηλον.

8.336Demek ki bu bakımdan da ispat açık olmayan bir şeydir. Buna ek olarak, ispat ya Epikurosçuların dediği gibi seslerden ya da Stoacıların dediği gibi cisimsiz lekta'dan oluşur. Hangisinden oluşursa oluşsun, çok araştırmaya konu olur: Lekta'nın var olup olmadığı araştırılmaktadır ve bu konuda çok şey söylenmiştir; seslerin bir anlam taşıyıp taşımadığı da tartışmalıdır. İspatın hangi maddeden oluştuğu araştırılıyorsa ve araştırılan şey açık değilse, ispat kesinlikle açık olmayan bir şeydir.

Bu, yapacağımız itirazın bir tür temel unsuru olarak ortaya konmuş olsun. Şimdi sırayla ispatın var olup olmadığını da inceleyelim.

8.336

καὶ ταύτῃ τοίνυν ἄδηλός ἐστιν ἡ ἀπόδειξις. πρὸς τούτοις ἤτοι ἐκ φωνῆς συνέστηκεν ἡ ἀπόδειξις, ὧς τοῖς Ἐπικουρείοις εἴρηται, ἢ ἐξ ἀσωμάτων λεκτῶν, ὧς τοῖς ἀπὸ τῆς Στοᾶς. ἐξ ὁποτέρων δ’ ἂν συνεστήκῃ, πολλὴν ἐπιδέχεται ζήτησιν· τά τε γὰρ λεκτὰ εἰ ὑφέστηκε ζητεῖται, καὶ πολὺς ὁ περὶ τούτου λόγος, αἱ τε φωναὶ εἰ σημαίνουσί τι διηπόρηται. εἰ δέ, ἐξ ὁποτέρας ἂν ὕλης ὑπάρχῃ ἡ ἀπόδειξις, ζητεῖται, τὸ δὲ ζητούμενόν ἐστιν ἄδηλον, πάντως ἡ ἀπόδειξίς ἐστιν ἄδηλος. Τοῦτο μὲν οὖν ὥσπερ τι στοιχεῖον τῆς μελλούσης ἀντιρρήσεως ὑποκείσθω· μετελθόντες δὲ ἑξῆς σκοπῶμεν καὶ περὶ τοῦ εἰ ἔστιν ἡ ἀπόδειξις. <ς΄> εἰ ἔστιν

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…