Porphyrios · Hayvan Etinden Perhiz Üzerine
III. Kitap
3.1Ey Firmus Castricius, önceki iki kitapta, canlı yiyecekler yemenin temaşa hayatına en çok katkıda bulunan itidale, sadeliğe ve dindarlığa hiçbir katkısı olmadığını, hatta bunlara aykırı düştüğünü ispat ettik. Adaletin en güzel yanı tanrılara karşı dindarlıktır; bu dindarlık da en çok perhizle sağlanır. Öyleyse tanrılara karşı dindarlığı korurken insanlara karşı adaleti bir yerinden zedeleriz diye korkmaya gerek yoktur. Sokrates, hazzın gaye olduğunu savunanlara şöyle demişti: Bütün domuzlar ve tekeler buna katılsa bile, her şeyde nous hâkim oldukça, saadetimizin haz duymakta yattığına inanmayacağım. Biz de diyoruz ki: Bütün kurtlar ya da akbabalar et yemeyi onaylasa bile, insan tabiatça zararsız ve hazlarını başkalarına zarar vererek sağlamaktan kaçınan bir varlık oldukça, onların haklı olduğunu kabul etmeyeceğiz. Şimdi adalet konusuna geçiyoruz. Karşı çıkanlar, adaletin yalnız benzerlerimize uzatılması gerektiğini söylemiş ve bu yüzden akıldan yoksun hayvanları dışarıda bırakmışlardı. Öyleyse biz de hem doğru hem Pythagorasçı olan kanaati ortaya koyalım ve his ve hafızadan payı olan her psykhēnin logos sahibi olduğunu gösterelim. Bu ispat edilirse, onların kendi görüşüne göre de adaleti haklı olarak her hayvana uzatmış oluruz. Eskilerin söylediklerini kısaltarak aktaracağız.
Ὡς μὲν οὔτε πρὸς σωφροσύνην καὶ λιτότητα οὕτε πρὸς εὐσέβειαν, αἳ μάλιστα πρὸς τὸν θεωρητικὸν συντελοῦσι βίον, ἡ τῶν ἐμψύχων βρῶσις συμβάλλεται, ἀλλὰ μᾶλλον ἐναντιοῦται, διὰ τῶν φθασάντων, ὦ Φίρμε Καστρίκιε, δυεῖν βιβλίων ἀπεδείξαμεν. τῆς δὲ δικαιοσύνης τὸ κάλλιστον ἐν τῇ πρὸς τούς θεούς εὐσεβείᾳ κεκτημένης, ταύτης δὲ ὡς ἔνι μάλιστα διὰ τῆς ἀποχῆς συνισταμένης, οὐ δέος ἐστὶ περὶ τοῦ πρὸς ἀνθρώπους δικαίου, μή πῃ τοῦτο παραθραύσωμεν, τήν γε πρὸς τούς θεούς ὁσίαν διασώζοντες. Σωκράτης μὲν οὖν πρὸς τούς ἡδονὴν διαμ- φισβητοῦντας εἶναι τὸ τέλος, οὐδ᾿ ἂν πάντες, ἔφη, σύες καὶ τράγοι τούτῳ συναινῶσι, πεισθήσεσθαι ἐν τῷ ἥδεσθαι τὸ εὔδαιμον ἡμῶν κεῖσθαι, ἔστʼ ἂν νοῦς ἐν τοῖς πᾶσι κρατῇ· ἡμεῖς δέ, οὐδʼ ἂν πάντες λύκοι ἢ γῦπες τὴν κρεωφαγίαν δοκιμάζωσιν, οὐ συγχωρήσομεν τούτοις δίκαια λέγειν, ἔστ᾿ ἂν ὁ ἄνθρωπος ἀβλαβὲς ᾖ φύσει καὶ ἀφεκτικὸν τοῦ διὰ τῆς ἄλλων βλάβης αὐτῷ τὰς ἡδονὰς πορίζεσθαι. ἐς οὖν τὸν περὶ τῆς δικαιοσύνης λόγον μεταβαίνοντες, ἐπείπερ ταύτην πρὸς τὰ ὅμοια δεῖν μόνα παρατείνειν εἰρήκασιν οἱ ἀντιλέγοντες, καὶ διὰ τοῦτο τὰ ἄλογα διαγράφουσι τῶν ζῴων, φέρε ἡμεῖς τὴν ἀληθῆ τε ὁμοῦ καὶ Πυθαγόρειον δόξαν παραστήσωμεν, πᾶσαν ψυχήν, ᾗ μέτεστιν αἰσθήσεως καὶ μνήμης, λογικὴν ἐπιδεικνύντες· τούτου γὰρ ἀποδειχθέντος, εἰκότως καὶ κατὰ τούτους πρὸς πᾶν ζῷον τὸ δίκαιον παρατενοῦμεν. ἐροῦμεν δὲ τὰ παρὰ τοῖς παλαιοῖς συντόμως ἐπντέμνοντες.
3.2Stoacılara göre logos iki türlüdür: biri içte bulunan, öbürü dışa vurulan; ayrıca biri doğru kurulmuş, öbürü kusurlu. Öyleyse hayvanları bunlardan hangisinden yoksun saydıklarını açıkça belirlemeleri gerekir. Yalnız doğru logos'tan mı, yoksa logos'un kendisinden mi? Yoksa hem içteki hem dışa çıkan logos'un tamamından mı? Görünüşe göre onları yalnız doğru logos'tan değil, logos'tan büsbütün yoksun sayıyorlar. Çünkü öyle olmasaydı hayvanlar akıldan yoksun değil, yine logos sahibi olurdu; tıpkı onlara göre hemen bütün insanlar gibi. Onlara göre ancak bir iki bilge yetişmiştir ve logos yalnız onlarda doğru kurulmuştur; öbürlerinin hepsi kötüdür: kimileri ilerleme yolundadır, kimilerinde kötülük taşıp dökülmüştür, ama hepsi aynı ölçüde logos sahibidir. Bencilliklerine kapılarak öbür bütün hayvanlara hep birden akıldan yoksun derler ve bu sözle logos'tan büsbütün yoksun olduklarını anlatmak isterler. Hâlbuki doğruyu söylemek gerekirse, logos bütün hayvanlarda görülmekle kalmaz, birçoğunda kemale ulaşmaya elverişli temelleri de vardır.
διττοῦ δὴ λόγου κατὰ τούς ἀπὸ τῆς στοᾶς ὄντος, τοῦ μὲν ἐνδιαθέτου, τοῦ δὲ προφορικοῦ, καὶ πάλιν τοῦ μὲν κατωρθωμένου, τοῦ δὲ ἡμαρτημένου, ποτέρου ἀποστεροῦσι τὰ ζῷα διαρθρῶσαι προσῆκον. ἆρά γε τοῦ ὀρθοῦ μόνου, οὐχ ἀπλῶς δὲ τοῦ λόγου; ἢ παντελῶς παντὸς τοῦ τε ἔσω καὶ τοῦ ἔξω προϊόντος; ἐοίκασι δὴ τὴν παντελῆ στέρησιν αὐτῶν κατηγορεῖν, οὐ τὴν τοῦ κατωρθωμένου μόνον. οὕτω γὰρ ἄν οὐκ ἄλογα, λογικὰ δὲ ἦν ἔτι τὰ ζῷα, καθάπερ σχεδὸν πάντες κατʼ αὐτούς οἱ ἄνθρωποι. σοφὸς μὲν γὰρ ἢ εἷς ἢ καὶ δύο κατʼ αὐτοὺς γεγόνασιν, ἐν οἷς μόνοις ὁ λόγος κατώρθωται, οἱ δὲ ἄλλοι φαῦλοι πάντες· κἂν οἱ μὲν ὦσι προκόπτοντες, οἱ δὲ χύσιν τῆς φαυλότητος ἔχοντες, εἰ καὶ πάντες ὁμοίως λογικοί· ὑπὸ δὲ τῆς φιλαυτίας προαγόμενοι ἄλογα φασὶν τὰ ζῷα ἐφεξῆς τὰ ἄλλα σύμπαντα, τὴν παντελῆ στέρησιν τοῦ λόγου διὰ τῆς ἀλογίας μηνύειν ἐθέλοντες· καίτοι εἰ χρὴ τἀληθὲς εἰπεῖν, οὐ μόνον ἀπλῶς ὁ λόγος ἐν πᾶσι τοῖς ζῴοις θεωρεῖται, ἐν πολλοῖς δὲ αὐτῶν καὶ ὑποβολὰς ἔχων πρὸς τὸ τέλειον.
3.3Logos, biri dışa vurulmada, öbürü içte olmak üzere iki türlü olduğuna göre, önce dışa vurulan ve seste düzene giren logos'tan başlayalım. Dışa vurulan logos, içteki ve psykhēdeki hâlleri dil aracılığıyla bildiren sesse —bu tarif en genel tariftir, henüz hiçbir okula bağlı değildir, yalnız logos kavramına dayanır—, ses çıkaran hayvanlarda bundan eksik olan ne vardır? Bir şey yaşadıklarında, söyleyeceklerini söylemeden önce onu düşünmezler mi? Düşünce derken, psykhēde sessizce seslendirilen şeyi kastediyorum. Dil aracılığıyla seslendirilen şey, nasıl seslendirilirse seslendirilsin —barbarca ya da Yunanca, köpekçe ya da sığırca— logos olduğuna göre, ses çıkaran hayvanlar da logos'tan pay almıştır. İnsanlar insanların kanunlarına göre konuşur, hayvanlar ise her biri tanrılardan ve tabiattan payına düşen kanunlara göre. Biz onları anlamıyorsak ne olmuş? Yunanlar da Hintlilerin dilini anlamaz, Attika'da büyüyenler de İskitlerin, Trakların ya da Suriyelilerin dilini anlamaz; birinin konuşması öbürünün kulağına turna çığlığı gibi gelir. Oysa bizim dilimiz bize nasıl yazıya geçirilebilir ve heceli geliyorsa, onların dili de onlara öyle gelir. Peki diyelim Suriyelilerin ya da Perslerin dili hecesiz ve yazıya geçirilemez midir? Hayvanların dili de hepimize öyle görünür, o kadar. Biz, diyelim İskitlerin konuşmasını anlamadığımız için yalnız bir gürültü, bir uğultu algılarız; çığlık atıyormuş, hiçbir sesi hecelemiyormuş, uzunu kısası olan tek bir gürültü çıkarıyormuş gibi gelirler; bu gürültüdeki anlamlı değişiklikler kulağımıza hiç ulaşmaz. Onlar içinse bu konuşma kolayca anlaşılır ve çok çeşitlidir; bizim alışık olduğumuz konuşmanın bize öyle olması gibi. Hayvanlarda da durum budur: anlam onlara kendi cinslerine göre ayrı ayrı ulaşır; bizim kulağımıza ise anlamı eksik kalan gürültüden başka bir şey gelmez; çünkü bizim dilimizi öğrenmiş biri çıkıp da hayvanların söylediklerinin anlamını bize kendi dilimizle öğretmemiştir. Yine de eskilere, bizim zamanımızda ve babalarımızın zamanında yaşamış olanlara inanmak gerekirse, hayvanların seslerini işitip anladığı söylenen kimseler vardır: eskilerden Melampus, Teiresias ve benzerleri, çok önce değil de Tyanalı Apollonios. Anlatıldığına göre Apollonios bir gün arkadaşlarıyla otururken bir kırlangıç uçup gelmiş ve ötmüş; o da kırlangıcın öbürlerine, şehrin önünde buğday yükü taşıyan bir eşeğin düştüğünü, yük hayvanı düşünce buğdayın yere saçıldığını haber verdiğini söylemiş. Arkadaşlarımızdan biri de bize, kuşların bütün seslerini anlayan bir köle çocuğa sahip olma bahtına erdiğini anlatmıştı: çocuğun söyledikleri hep kehanetti ve yakında olacak şeyi haber verirdi. Ama annesi, efendisi onu krala hediye olarak gönderir diye korkmuş, çocuk uyurken kulaklarına işemiş; böylece çocuk bu anlayışını yitirmiş.
ἐπεὶ τοίνυν διττὸς ἦν, ὁ μὲν ἐν τῇ προφορᾷ, ὁ δὲ ἐν τῇ διαθέσει, ἀρξώμεθα πρότερον ἀπὸ τοῦ προφορικοῦ καὶ τοῦ κατὰ τὴν φωνὴν τεταγμένου. εἰ δὴ προφορικός ἐστι λόγος φωνὴ διὰ γλώττης σημαντικὴ τῶν ἔνδον καὶ κατὰ ψυχὴν παθῶν κοινοτάτη γὰρ ἡ ἀπόδοσις αὕτη καὶ αἱρέσεως οὐδέπω ἐχομένη, ἀλλὰ μόνον τῆς τοῦ λόγου ἐννοίας· τί τούτου ἄπεστι τῶν ζῴων ὅσα φθέγγεται; τί δὲ οὐχὶ καὶ ἃ πάσχει τι, πρότερον καὶ πρὶν εἰπεῖν ὅ μέλει, διενοήθη; λέγω δὲ διάνοιαν τὸ ἐν τῇ ψυχῇ κατὰ σιγὴν φωνούμενον. τοῦ τοίνυν ὑπὸ τῆς γλώττης φωνηθέντος, ὅπως ἂν καὶ φωνηθῇ, εἴτε βαρβάρως εἴτε Ἑλληνικῶς εἴτε κυνικῶς ἢ βοϊκῶς, λόγου γε ὄντος μέτοχα τὰ ζῷα τὰ φωνητικά, τῶν μὲν ἀνθρώπων κατὰ νόμους τούς ἀνθρωπείους φθεγγομένων, τῶν δὲ ζῴων κατὰ νόμους οὓς παρὰ τῶν θεῶν καὶ τῆς φύσεως εἴληχεν ἕκαστὸν. εἰ δὲ μὴ ἡμεῖς ξυνίεμεν, τί τοῦτο; οὐδὲ γὰρ τῆς Ἰνδῶν οἱ Ἕλληνες, οὐδὲ τῆς Σκυθῶν ἢ Θρᾳκῶν ἢ Σύρων οἱ ἐν τῇ Ἀττικῇ τραφέντες· ἀλλʼ ἴσα κλαγγῇ γεράνων ὁ τῶν ἑτέρων τοῖς ἑτέροις ἦχος προσπίπτει. καίτοι ἐγγράμματος τοῖς ἑτέροις ἡ αὐτῶν καὶ ἔναρθρος, ὡς καὶ ἡμῖν ἡ ἡμετέρα· ἄναρθρος δὲ καὶ ἀγράμματος ἡ τῶν Σύρων φέρε εἰπεῖν ἢ τῶν Περσῶν; ὡς καὶ πᾶσιν ἡ τῶν ζῴων. καθάπερ γὰρ ἡμεῖς ψόφου μόνου ἀντιλαμβανόμεθα καὶ ἢχου, ἀξύνετοι ὄντες τῆς φέρε Σκυθῶν ὁμιλίας, καὶ κλαγ- γάζειν δοκοῦσι καὶ μηδὲν διαρθροῦν, ἀλλ᾿ ἐνὶ ψόφῳ χρῆσθαι μακροτέρῳ ἢ βραχυτέρῳ, τὸ παρηλλαγμένον δὲ αὐτοῦ εἰς σημασίαν οὐδαμῶς προσπίπτει, ἐκείνοις δὲ εὐσύνετος ἡ φθέγξις καὶ πολύ τὸ διάφορον ἔχουσα, καθάπερ ἡμῖν ἡ συνήθης· οὕτως καὶ ἐπὶ τῶν ζῴων ἡ ξύνεσις μὲν ἐκείνοις κατὰ γένος ἰδίως προσπίπτει, ἡμῖν δὲ ὁ ψόφος μόνος ἐξάκουστος, τῆς σημασίας ἐκλειπούσης, διὰ τὸ μηδένα διδαχθέντα τὴν ἡμετέραν διδάξαι ἡμᾶς διὰ τῆς ἡμετέρας τὴν ἑρμηνείαν τῶν λεγομένων παρὰ τοῖς ζῴοις. καίτοι εἰ δεῖ πιστεύειν τοῖς παλαιοῖς καὶ τοῖς ἐφʼ ἡμῶν καὶ τῶν πατέρων γεγονόσιν, εἰσὶν οἳ λέγονται ἐπακοῦσαι καὶ σύνεσιν ἔχειν τῆς τῶν ζῴων φθέγξεως· ὡς ἐπὶ μὲν τῶν παλαιῶν ὁ Μελάμπους καὶ ὁ Τειρεσίας καὶ οἱ τοιοῦτοι, οὐ πρὸ πολλοῦ δὲ Ἀπολλώνιος ὁ Τυανεύς, ἐφʼ οὐ καὶ λέγεται, ὅτι τοῖς ἑταίροις συνόντος, χελιδόνος ἐπιπτάσης καὶ φθεγγομένης, εἶπεν ὅτι μηνύει ἡ χελιδών ταῖς ἄλλαις ὄνον πρὸ τοῦ ἄστεως πεπτωκέναι σίτου βαστάζοντα φορτίον, ὅ δὴ κεχύσθαι εἰς τὴν γῆν τοῦ ἀχθοφοροῦντος πεπτωκότος. ἑταῖρος δὲ ἡμῶν ἐξηγεῖτό τις, οἰκέτου εὐτυχῆσαι παιδός, ὃς πάντα ξυνίει τὰ φθέγματα τῶν ὀρνίθων, καὶ ἦν πάντα μαντικὰ καὶ τοῦ μετʼ ὀλίγον μέλλοντος ἀγγελτικά· ἀφαιρεθῆναι δὲ τὴν σύνεσιν, τῆς μητρὸς εὐλαβηθείσης μὴ δῶρον αὐτὸν βασιλεῖ πέμψειεν, καὶ καθεύδοντος εἰς τὰ ὦτα ἐνουρησάσης.
3.4İçimizde doğuştan bulunan inanmama eğilimi yüzünden bunları bir yana bıraksak bile, bazı kavimlerin bugün bile bazı hayvanların seslerini anlamaya ne kadar yatkın olduğunu bilmeyen yoktur sanırım. Araplar kuzgunların, Etrüskler kartalların dilinden anlar. Belki bizim kulaklarımızı da bir yılan yalamış olsaydı, biz de bütün insanlar da bütün hayvanların dilinden anlardık. Seslerinin çeşitliliği ve farklılığı da anlam taşıdıklarını gösterir. Korktuklarında başka türlü ses çıkarırlar, birbirlerini çağırırken başka türlü, yeme davet ederken başka türlü, sevgi gösterirken başka türlü, kavgaya meydan okurken başka türlü. Farklılık o kadar çoktur ki, hayatını bunları gözlemeye vermiş olanlar bile, sayıca çokluğundan bu değişiklikleri izlemekte çok zorlanır. Örneğin kuş falcıları karganın ve kuzgunun seslerindeki farkları belli bir sayıya kadar kaydetmiş, gerisini insanın kolayca kavrayamayacağı bir şey sayıp bırakmışlardır. Hayvanlar birbirleriyle, hepimizin bilmediği ama açık ve anlamı belli seslerle konuşuyorsa, üstelik bizi taklit ettikleri, Yunancayı öğrendikleri ve başlarındakileri anladıkları da görülüyorsa, kendisi söylediklerini anlamıyor diye onların logos sahibi olduğunu kabul etmeyecek kadar utanmaz biri olabilir mi? Kuzgunlar, saksağanlar, kızılgerdanlar ve papağanlar insanları taklit eder, işittiklerini hatırlar, öğretilince öğretene uyar; birçoğu öğretildikleri sözlerle evde kusur işleyenleri de ele vermiştir. Yerlilerin korokotta dediği Hint sırtlanı ise hiçbir öğretmen olmadan insan gibi konuşur; öyle ki evlere gelip, kolayca alt edebileceği birini görünce onu çağırır, hem de çağrılanın mutlaka sesine kulak vereceği en sevdiği kişinin sesini taklit ederek. Bu yüzden Hintliler bunu bildikleri hâlde sesteki benzerliğe aldanır, sese uyup dışarı çıkınca canlarından olurlar. Bütün hayvanlar taklit etmiyor, hepsi dilimizi kolayca öğrenmiyorsa ne olmuş? Her insan da kolay öğrenen ya da taklitçi değildir; hayvanların dilini bırakın, insanlar arasındaki beş dili bile öğrenemeyen çoktur. Bazı hayvanlar da belki öğretilmedikleri için ya da ses organları engel olduğu için konuşmazlar. Biz de Kartaca'dayken uçup yanımıza gelen ehli bir keklik beslemiştik. Zaman geçip alışkanlık onu iyice evcilleştirince, yalnız bize sokulup hizmet ettiğini, bizimle oynaştığını değil, sesimize karşılık verdiğini ve elinden geldiğince cevap verdiğini de fark ettik; hem de kekliklerin birbirlerini çağırdığından başka bir sesle. Biz susarken ses çıkarmıyor, yalnız biz seslenince karşılık veriyordu.
ἀλλʼ ἳνα ταῦτα παρῶμεν διὰ τὸ ξύμφυτον ἡμῖν πάθος τῆς ἀπιστίας, ἀλλὰ τῶν γε ἐθνῶν τινὰ εἰς ἔτι καὶ νῦν ὅπως ξυγγένειαν ἔχει πρός τινων ζῴων σύνεσιν τῆς φθέγξεως, οὐδεὶς οἶμαι ἠγνόηκεν. Ἄραβες μὲν κοράκων ἀκούουσιν, Τυρρηνοὶ δʼ ἀετῶν τάχα δʼ ἂν καὶ ἡμεῖς καὶ πάντες ἄνθρωποι συνετοὶ ἦμεν πάντων τῶν ζῴων, εἰ καὶ ἡμῶν τὰ ὦτα δράκων ἔνιψε. δηλοῖ γε μὴν καὶ τὸ ποικίλον καὶ. διάφορον τῆς φθέγξεως αὐτῶν τὸ σημαντικόν. ἄλλως γοῦν ἀκούεται ὅταν φοβῆται φθεγγόμενα, ἄλλως ὅταν καλῇ, ἄλλως ὅταν εἰς τροφὴν παρακαλῇ, ἄλλως ὅταν φιλοφρονῆται, ἄλλως ὅταν προκαλῆται εἰς μάχην· καὶ τοσοῦτόν ἐστι τὸ διάφορον, ὡς καὶ σφόδρα δυσπαρατήρητον τὴν παραλλαγὴν εἶναι διὰ τὸ πλῆθος καὶ τοῖς τὸν βίον εἰς τούτων τήρησιν καταθεμένοις. κορώνης γοῦν καὶ κόρακος οἰωνισταὶ ἄχρι τινὸς πλήθους τὸ διάφορον σημειωσάμενοι, τὸ λοιπὸν εἴασαν, ὡς οὐκ ὄν ἀνθρώπῳ εὐπερίληπτον. ὅταν. δὲ πρὸς ἄλληλα φθέγγηται φανερά τε καὶ εὔσημα, εἰ καὶ μὴ πᾶσιν ἡμῖν γνώριμα, φαίνηται δὲ καὶ ἡμὰς μιμούμενα καὶ τὴν Ἐλλάδα γλῶτταν ἐκμανθάνοντα καὶ συνιέντα τῶν ἐφεστώτων, τίς οὕτως ἀναιδὴς ὡς μὴ συγχωρεῖν εἶναι λογικά, διότι αὐτὸς οὐ συνίησιν ὧν λέγουσιν; κόρακες γοῦν καὶ κίτται ἐριθακοί τε καὶ ψιττακοὶ ἀνθρώπους μιμοῦνται καὶ μέμνηνται ὧν ἂν ἀκούσωσιν καὶ διδασκόμενοι ὑπακούουσι τῷ διδάσκοντι, καὶ πολλοί γε ἐμήνυσαν διʼ ὧν ἐδιδάχθησαν καὶ τοὺς ἁμαρτάνοντας κατὰ τὸν οἶκον. ἡ δʼ Ἰνδικὴ ὕαινα, ἣν κοροκότταν οἱ ἐπιχώριοι καλοῦσι, καὶ ἄνευ διδασκάλου οὕτω φθέγγεται ἀνθρωπικῶς, ὡς καὶ ἐπιφοιτᾶν ταῖς οἰκίαις καὶ καλεῖν ὅν ἂν ἴδῃ εὐχείρωτον αὐτῇ, καὶ μιμεῖταί γε τοῦ φιλτάτου καὶ ᾧ ἄν πάντως ὑπακούσειεν ὁ κληθεὶς τὸ φθέγμα· ὡς καίπερ εἰδότας τοὺς Ἰνδούς διὰ τῆς ὁμοιότητος ἐξαπατᾶσθαι καὶ ἀναλίσκεσθαι ἐξιόντας τε καὶ πρὸς τὸ φθέγμα ὑπακούοντας. εἰ δὲ μὴ πάντα μιμεῖται, μηδὲ πάντα εὐμαθῆ τῆς ἡμετέρας, τί τοῦτο; οὐδὲ γὰρ ἄνθρωπος πᾶς εὐμαθὴς ἢ μιμητικὸς οὐχ ὅτι τῆς τῶν ζῴων, ἀλλʼ οὐδὲ πέντε που διαλέκτων τῶν παρʼ ἀνθρώποις. τινὰ δὲ καὶ τῷ μὴ διδάσκεσθαι ἴσως οὐ φθέγγεται ἢ καὶ τῷ ὑπὸ τῶν ὀργάνων τῶν τῆς φωνῆς ἐμποδίζεσθαι. ἡμεῖς γοῦν, κατὰ Καρχηδόνα πέρδικος ἐπιπτάντος ἡμέρου, τρέφοντες τοῦτον, τοῦ χρόνου προϊόντος καὶ τῆς συνηθείας εἰς πολλὴν ἡμερότητα αὐτὸν μεταβαλούσης, οὐ μόνον σαίνοντος καὶ θεραπεύοντος ᾐσθόμεθα καὶ προσπαίζοντος, ἀλλʼ ἤδη καὶ ἀντιφθεγγομένου πρὸς τὸ ἡμέτερον φθέγμα καὶ καθʼ ὅσον ἦν δυνατὸν ἀποκρινομένου, ἀλλοίως ἢ καλεῖν ἀλλήλους εἰώθασιν οἱ πέρδικες. οὔκουν σιωπῶντος, φθεγξαμένου δʼ ἀντεφθέγξατο μόνον.
3.5Dilsiz hayvanlardan bazılarının da sahiplerine, tanıdık hiçbir insanın uyamayacağı kadar çabuk uyduğu anlatılır. Romalı Crassus'un müreni, adıyla çağrılınca Crassus'un yanına gelirdi; Crassus'u da kendine öyle bağlamıştı ki, daha önce üç çocuğunu kaybetmeye ölçülü bir şekilde katlanmış olan bu adam, müren ölünce yas tuttu. Birçokları Arethusa'daki yılanbalıklarının ve Maiandros çevresindeki saperdes balıklarının da çağıranlara geldiğini anlatmıştır. Demek ki hayvandaki tasavvur, konuşanınkiyle aynıdır; ister dile kadar ulaşsın, ister ulaşmasın. O hâlde yalnız insan sesine, bize anlaşılır geldiği için logos deyip öbür hayvanların sesini dışarıda bırakmak nasıl insafsızlık olmaz? Bu, kuzgunların yalnız kendi seslerini ses saymaları ve bizim, onlara anlaşılır sesler çıkarmıyoruz diye logos'tan yoksun olduğumuzu ileri sürmeleri gibi olurdu; ya da Attikalıların yalnız Attika lehçesini dil sayıp Attika dilinden payı olmayan öbürlerini logos'tan yoksun saymaları gibi. Hâlbuki bir Attikalı, Süryanice konuşan bir Suriyeliyi ya da Farsça konuşan bir Persi anlamaktansa bir kuzgunu daha çabuk anlar. Belki de logos sahibi olanla olmayanı, sesin anlaşılır olup olmamasına ya da susmaya ve konuşmaya bakarak ayırmak saçmadır. Böyle olursa, her şeyin üstündeki tanrının ve öbür tanrıların da ses çıkarmadıkları için logos sahibi olmadıkları söylenebilirdi. Ama tanrılar susarak bildirirler; kuşlar da onların bildirdiklerini insanlardan daha çabuk anlar, anlayınca da ellerinden geldiğince insanlara iletirler; her biri ayrı bir tanrının habercisidir: kartal Zeus'un, şahin ve kuzgun Apollon'un, leylek Hera'nın, bıldırcın kılavuzu ve baykuş Athena'nın, turna Demeter'in, başkaları da başka tanrıların. Bizden de onları gözleyenler ve onlarla birlikte büyüyenler seslerini anlar. Avcı, havlayan köpeğin sesinin tonundan onun kimi zaman tavşanı aradığını, kimi zaman bulduğunu, kimi zaman kovaladığını, kimi zaman yakaladığını, yolunu şaşırınca da şaşırdığını anlar. Sığırtmaç da ineğin acıktığını ya da susadığını, yorulduğunu, kızıştığını ya da buzağısını aradığını bilir. Kükreyen aslan tehdit ettiğini, uluyan kurt kötü durumda olduğunu gösterir; meleyen koyunların neye ihtiyaç duyduğu da çobandan gizli kalmaz.
ἱστορεῖται δὲ καὶ τῶν ἀφθόγγων τινὰ οὕτως ἑτοίμως ὑπακούειν τοῖς δεσπόταις, ὡς οὐκ ἂν ἄνθρωπος τῶν συνήθων. ἡ γοῦν Κράσσου τοῦ Ῥωμαῖκοῦ μύραινα ὀνομαστὶ καλουμένη προσῄει τῷ Κράσσῳ, ὅν καὶ οὕτως διέθηκεν, ὡς πενθῆσαι ἀποθανοῦσαν, τριῶν τέκνων ἀποβολὴν πρότερον μετρίως ἐνεγκόντα. καὶ ἐγχέλεις δὲ πολλοὶ ἱστόρησαν τὰς ἐν Ἀρεθούσῃ καὶ σαπέρδας τούς περὶ Μαίανδρον ὑπακούοντας τοῖς καλοῦσιν. οὐκοῦν φαντασία ἡ αὐτὴ τῇ τοῦ λέγοντος, ἐάν τε ἐπὶ γλῶτταν ἐξικνῆται, ἐάν τε μή. πῶς οὖν οὐκ ἄγνωμον μόνην λόγον τὴν ἀνθρώπου φωνὴν λέγειν, ὅτι ἡμῖν ξυνετή, τὴν δὲ τῶν ἄλλων ζῴων παραιτεῖσθαι; ὅμοιον γὰρ ὡς εἰ κόρακες τὴν σφῶν μόνην ἠξίουν εἶναι φωνήν, ἡμᾶς δʼ εἶναι ἀλόγους, διότι οὐκ αὐτοῖς εὔσημα φθεγγόμεθα ἢ οἱ Ἀττικοὶ εἰ μόνην τὴν Ἀτθίδα ἔλεγον φωνήν, τούς δὲ ἄλλους ἀλόγους ἡγοῦντο τούς λέξεως Ἀττικῆς ἀμοιροῦντας. καίτοι θᾶττον ἂν κόρακος ξύνεσιν λάβοι ὁ Ἀττικὸς ἢ Σύρου ἢ Πέρσου συρίζοντος καὶ περσίζοντος. ἀλλὰ μήποτε ἄτοπον ἐκ τῆς εὐσυνέτου φθέγξεως ἢ μὴ ἢ τῆς σιγῆς καὶ φωνῆς τὸ λογικὸν κρίνειν καὶ τὸ ἄλογον. οὕτως γὰρ καὶ τὸν ἐπὶ πᾶσι θεὸν καὶ τούς ἄλλους τῷ μὴ φθέγγεσθαι φαίη ἄν τις μὴ εἶναι λογικούς. ἀλλʼ οἵ γε θεοὶ σιγῶντες μηνύουσι, καὶ συνιᾶσιναὐ τῶν ὄρνιθες θᾶττον ἢ ἄνθρωποι καὶ συνέντες ἀπαγγέλλουσιν ὡς δύνανται καὶ τοῖς ἀνθρώποις εἰσὶ κήρυκες ἄλλοι ἄλλων θεῶν· Διὸς μὲν ἀετός, Ἀπόλλωνος δὲ ἱέραξ καὶ κόραξ, Ἥρας δὲ πελαργός, Ἀθηνᾶς δὲ οὖ κρέξ τε καὶ γλαῦξ, ὡς Δήμητρος γέρανος καὶ ἄλλων ἄλλοι. καὶ μὴν καὶ ἡμῶν οἱ παρατηροῦντες καὶ οἱ σύντροφοι γιγνώσκουσιν αὐτῶν τὰ φθέγματα. ὁ γοῦν κυνηγέτης ἀπὸ τῆς ὑποκρίσεως ᾔσθετο τοῦ κυνὸς ὑλακτοῦντος νῦν μὲν ὅτι ζητεῖ τὸν λαγών, νῦν δὲ ὅτι εὗρεν, νῦν δὲ ὅτι διώκει, νῦν δὲ ὅτι ἔλαβεν, καὶ πλανωμένου ὅτι πλανᾶται. καὶ ὁ βουκόλος οἶδεν ὅτι ἡ βοῦς πεινῇ ἢ διψῇ ἢ κέκμηκεν ὀργὰ ἢ τὸν μόσχον ζητεῖ· καὶ λέων βρυχώμενος δηλοῖ ὅτι ἀπειλεῖ, καὶ λύκος ὠρυόμενος ὅτι κακῶς πράσσει, καὶ οἶς βληχώμεναι οὐκ ἔλαθον τὸν ποιμένα ὅτου δέονται.
3.6Aynı şekilde insan sesi de hayvanlara anlaşılmaz gelmez: insanlar öfkelendiğinde, sevgi gösterdiğinde, çağırdığında; kovalayan sesi, isteyen sesi, veren sesi, kısacası hiçbirini kaçırmazlar; hepsine uygun şekilde karşılık verirler. Benzer bir anlayış benzerine etki etmeseydi bunu yapmak imkânsız olurdu. Geyikler, boğalar ve başka hayvanlar ezgilerle yatışır, yabanilikten evcilliğe geçer. Hayvanları logos'tan yoksun saymakta ısrar edenler, köpeklerin diyalektikten anladığını ve iz sürerken üç yol ağzına gelince birden çok şıklı ayırıcı önermeyi kullandığını kendileri söylerler: "Av ya bu yoldan ya şu yoldan ya da öbüründen gitmiştir; ne bundan ne şundan gitmiştir; öyleyse öbüründen gitmiştir" deyip kalan yoldan kovalamayı sürdürürler. Ama hayvanların bunları kimse öğretmediği için tabiatça yaptığını söylemek kolaydır; sanki logos bize tabiatça verilmemiş gibi! Gerçi bazı adları biz koyarız, ama buna da tabiatça yatkın olduğumuz için. Aristoteles'e inanmak gerekirse, hayvanların yavrularına başka şeylerin yanında ses çıkarmayı da öğrettikleri görülmüştür; bülbülün yavrusuna şakımayı öğretmesi gibi. Kendisinin dediğine göre hayvanlar birçok şeyi birbirlerinden, birçok şeyi de insanlardan öğrenir. Onun doğru söylediğine herkes tanıklık eder: her tay terbiyecisi, her seyis, atlı ve arabacı, her avcı, fil terbiyecisi ve sığırtmaç, vahşi hayvanların ve kuşların bütün eğitmenleri. Ama insaflı olan, bunlara bakarak hayvanlara da anlayıştan pay verir; insafsız ve onlar hakkında bilgisiz olan ise, onlara karşı açgözlülüğüne işine gelecek şekilde hüküm verir. Taş gibi kesip doğramayı seçtiği varlıkları nasıl kötülemesin, nasıl karalamasın? Ama Aristoteles, Platon, Empedokles, Pythagoras, Demokritos ve onlar hakkındaki hakikati yakalamaya kafa yoran herkes, onların logos'tan pay aldığını kabul etmiştir.
οὐ τοίνυν οὐδὲ ἐκεῖνα ἔλαθεν ἡ τῶν ἀνθρώπων φωνή, οὐκ ὀργιζομένων, οὐ φιλοφρονουμένων, οὐ καλούντων, οὐχ ἡ διώκουσα, οὐχ ἡ αἰτοῦσα, οὐχ ἡ διδοῦσα, οὐδὲ μία ἀπλῶς, ἀλλὰ πάσαις οἰκείως ὑπήκουσαν. ὅπερ ἀδύνατον ποιεῖν μὴ τοῦ ὁμοίου τῇ συνέσει τῷ ὁμοίῳ ἐνεργοῦντος. σωφρονίζονται δὲ καὶ μέλεσιν καὶ ἥμεροι ἐξ ἀγρίων γίγνονται ἔλαφοι καὶ ταῦροι καὶ ἕτερα ζῷα. διαλεκτικῆς μὲν γὰρ αὐτοὶ φασὶν οἱ τὸ ἄλογον αὐτῶν καταψηφιζόμενοι ἐπαΐειν τούς κύνας, κεχρῆσθαί τε τῷ θεὰ πλειόνων διεζευγμένῳ ἰχνεύοντας, ὅταν εἰς τριόδους ἀφίκωνται. ἤτοι γὰρ ταύτην ἢ ἐκείνην ἢ τὴν ἑτέραν ἀπεληλυθέναι τὸ θηρίον οὔτε δὲ ταύτην, οὔτε ταύτην· ταύτην ἄρα, καθʼ ὓν λοιπὸν καὶ διώκειν. ἀλλʼ ἕτοιμον λέγειν φύσει ταῦτα ποιεῖν ὅ τι μηδεὶς αὐτὰ ἐξεδίδαξεν, ὡς δὴ καὶ ἡμῶν τὸν λόγον οὐ φύσει κεκληρωμένων, εἰ καί τινα τίθεμεν τῶν ὀνομάτων αὐτοὶ διὰ τὸ καὶ πρὸς τοῦτο ἐπιτηδείως ἔχειν κατὰ φύσιν. εἰ μέντοι πιστεύειν δεῖ Ἀριστοτέλει, καὶ διδάσκοντα ὤφθη οὐ μόνον τῶν ἄλλων τι ποιεῖν τὰ τέκνα τὰ ζῷα, ἀλλὰ καὶ φθέγγεσθαι, ὡς ἀηδὼν τὸν νεοττὸν ᾄδειν. καὶ ὡς αὐτός γε φησίν, πολλὰ μὲν παρʼ ἀλλήλων μανθάνει ζῷα, πολλὰ δὲ καὶ παρʼ ἀνθρώπων, καὶ πᾶς αὐτῷ ἀληθεύοντι μαρτυρεῖ, πᾶς μὲν πωλοδάμνης, πᾶς δὲ ἱπποκόμος τε καὶ ἱππεὺς καὶ ἡνίοχος, πᾶς δὲ κυνηγέτης τε καὶ ἐλεφαντιστὴς καὶ βουκόλος καὶ οἱ τῶν θηρίων διδάσκαλοι οἵ τε τῶν ὀρνίθων πάντες. ἀλλʼ ὁ μὲν εὐγνώμων καὶ ἐκ τούτων μεταδίδωσι συνέσεως τοῖς ζῴοις, ὁ δὲ ἀγνώμων καὶ ἀνιστόρητος αὐτῶν φέρεται συνεργῶν αὐτοῦ τῇ εἰς αὐτὰ πλεονεξίᾳ. καὶ πῶς γὰρ οὐκ ἔμελλεν κακολογήσειν καὶ διαβαλεῖν ἃ κατακόπτειν ὡς λίθον προῄρηται; ἀλλʼ Ἀριστοτέλης γε καὶ Πλάτων Ἐμπεδοκλῆς τε καὶ Πυθαγόρας Δημόκριτός τε καὶ ὅσοι ἐφρόντισαν τὴν ἀλήθειαν περὶ αὐτῶν ἑλεῖν, ἔγνωσαν τὸ μετέχον τοῦ λόγου.
3.7Hayvanlarda içte bulunan logos'u da göstermek gerekir. Aristoteles'in de bir yerde söylediği gibi, aradaki fark özde bir ayrılık değil, daha çok ve daha az olmakta görülen bir farktır. Nitekim birçokları tanrıların bizden farkını da böyle düşünür: bu fark özde değil, logos'un kusursuz olup olmamasındadır. His konusunda ve gerek duyu organları gerek et bakımından öbür yapıları bakımından bize benzediklerini hemen herkes kabul etmiştir. Bu organlar aracılığıyla ortaya çıkan, tabiata uygun hâlleri ve hareketleri bizimle paylaşmakla kalmazlar; tabiata aykırı olanlar, yani hastalıklar da onlarda görülür. Aklı başında hiç kimse, bedenlerinin yapısı farklı diye hayvanların logos'a dayalı bir hâli kabul edemeyeceğini söylemez; çünkü insanlarda da soylara ve kavimlere göre bedenin yapısının çok farklı olduğunu görür, ama yine de hepsinin logos sahibi olduğunu kabul eder. Eşek nezleye yakalanır ve hastalık ciğerine inerse insan gibi ölür; at da insan gibi irinlenir ve erir; ata tetanos, damla hastalığı, sıtma ve kuduz da gelir —bu son hâline gözlerini yere dikmek denir—. Gebe kısrak sönmüş bir kandilin kokusunu alınca kadın gibi yavrusunu düşürür. Sığır da ateşlenir ve delirir; deve de öyle. Karga uyuz ve cüzzam olur, köpek de; köpek ayrıca damla hastalığına tutulur ve kudurur. Domuz boğaz hastalığına yakalanır, köpek daha da çok; bu yüzden insandaki bu hastalığa köpekten ötürü kynankhē denmiştir. Bunları biliyoruz, çünkü bu hayvanlar bizimle bir arada yaşar; öbürlerinin hastalıklarını ise onlara alışık olmadığımız için bilmeyiz. Hayvanlar iğdiş edilince de yumuşarlar: horozlar artık ötmez, sesleri insanlarınki gibi dişi sesine döner; iğdiş edilmiş öküzle ineği boynuzlarından ve sesinden ayırt edemezsin. Geyikler artık boynuzlarını dökmez, hadımların saçlarını koruması gibi onları korurlar; boynuzları yoksa da çıkarmazlar, tıpkı sakalı çıkmadan hadım edilenler gibi. Demek ki hemen bütün hayvanların bedenleri, hâller bakımından bizimkilere benzer.
δεικτέον δὲ καὶ τὸν ἐντὸς αὐτῶν καὶ ἐνδιάθετον. φαίνεται δὲ ἡ παραλλαγή, ὡς φησί που καὶ Ἀριστοτέλης, οὐκ οὐσίᾳ διαλλάττουσα, ἀλλʼ ἐν τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον θεωρουμένη· καθάπερ πολλοὶ οἴονται καὶ τὴν θεῶν πρὸς ἡμὰς ἐξηλλάχθαι, οὐ κατʼ οὐσίαν οὔσης τῆς διαφορὰς ταύτης, ἀλλὰ κατὰ τὸ ἀκριβὲς ἢ μὴ τοῦ λόγου. καὶ ὅτι μὲν ἄχρι γε αἰσθήσεως τῆς τε ἄλλης ὀργανώσεως τῆς τε κατὰ τὰ αἰσθητήρια καὶ τῆς κατὰ σάρκα ὁμοίως ἡμῖν διάκειται, πᾶς σχεδὸν συγκεχώρηκεν. καὶ γὰρ οὐ μόνον τῶν κατὰ φύσιν παθῶν τε καὶ κινημάτων τῶν διὰ τούτων ὁμοίως ἡμῖν κεκοινώνηκεν, ἀλλʼ ἤδη καὶ τῶν παρὰ φύσιν καὶ νοσωδῶν ἐν αὐτοῖς θεωρουμένων. οὐκ ἂν δέ τις εὖ φρονῶν διὰ τὸ ἐξηλλαγμένον τῆς ἕξεως τοῦ σώματος ἄδεκτα λογικῆς εἴποι διαθέσεως, ὁρῶν καὶ ἐπʼ ἀνθρώπων πολλὴν τὴν παραλλαγὴν τῆς ἕξεως κατά τε γένη καὶ ἔθνη, καὶ ὅμως λογικούς συγχωρῶν πάντας. ὄνος μέν γε κατάρρῳ ἁλίσκεται, κἂν εἰς πνεύμονα αὐτῷ ῥυῇ τὸ νόσημα, ἀποθνήσκει ὥσπερ ἄνθρωπος· ἵππος δὲ καὶ ἔμπυος γίνεται καὶ φθίνει, ὥσπερ ἄνθρωπος, καὶ τέτανος λαμβάνει ἵππον καὶ ποδάγρα καὶ πυρετὸς καὶ λύσσα, ὁπότε καὶ κατωπιᾶν λέγεται. καὶ ἡ κύουσα ἵππος, ἐπειδὰν ὀσφρήσηται λύχνου ἀπεσβεσμένου, ἀμβλίσκει ὡς ἄνθρωπος. πυρέττει δὲ καὶ βοῦς καὶ μαίνεται, καθάπερ καὶ ὁ κάμηλος. κορώνη δὲ ψωριᾷ καὶ λεπριᾷ, ὡς καὶ κύων οὗτος μέν γε καὶ ποδαγριᾷ καὶ λυσσᾷ. ὗς δὲ βραγχᾷ, καὶ ἔτι μᾶλλον κύων, καὶ τὸ πάθος ἐν ἀνθρώπῳ ἀπὸ τοῦ κυνὸς κυνάγχη κέκληται. καὶ ταῦτα μὲν γνώριμεα, ἐπεὶ σύννομα ταῦτα ἡμῖν τὰ ζῷα, τῶν δὲ ἄλλων ἐσμὲν ἄπειροι διὰ τὸ ἀσύνηθες. καὶ εὐνουχιζόμενα δὲ μαλακίζεται· οἱ μέν γε ἀλεκτρυόνες οὐδὲ ᾄδουσιν ἔτι, ἀλλὰ τὴν φωνὴν ἐπὶ τὸ θῆλυ μεταβάλλουσιν ὥσπερ ἄνθρωποι, βοός τε κέρατα καὶ φωνὴν οὐκ ἔστι διαγνῶναι τομίου καὶ θήλεος· οἱ δὲ ἔλαφοι οὐκ ἔτι ἀποβάλλουσι τὰ κέρατα, ἀλλὰ συνέχουσιν, ὡς εὐνοῦχοι τὰς τρίχας, μὴ ἔχοντες δὲ οὐ φύουσιν, ὥσπερ οἱ πρὶν πώγωνα φῦσαι ἐκτμηθέντες. οὕτως σχεδὸν ἀπάντων τὰ σώματα ὁμοίως τοῖς ἡμετέροις κατὰ τὰ πάθη.
3.8Psykhēnin hâllerine gelince, bak bakalım hepsi benzer değil mi? Önce his. Tat alma duyusu yalnız insanda özsuları, görme renkleri, koku alma kokuları, işitme sesleri, dokunma sıcağı, soğuğu ve öbür dokunulur şeyleri algılayıp da bütün hayvanlarda aynı şekilde algılamıyor değildir. Hayvanlar insan olmadıkları için histen yoksun bırakılmamışlarsa, insan olmadıkları için logos'a dayalı hâlden de mahrum değillerdir. Yoksa tanrılar da insan olmadıkları için logos'tan yoksun kalır; ya da tanrılar logos sahibiyse biz kalırız. Hatta his bakımından hayvanlar bizden daha üstün görünür. Hangi insan, efsanedeki Lynkeus bile, yılan kadar keskin görür? Şairlerin görmeye drakein demesi bundandır. Kartal için de şöyle denir: "Yükseklerde olsa da tavşan gözünden kaçmadı." Turnalardan keskin kulaklı kim vardır? Onlar, hiçbir insanın göremeyeceği uzaklıktan işitirler. Koku alma bakımından ise hemen bütün hayvanlar bizden o kadar üstündür ki, bizden gizli kalan şeyler onların burnuna gelir; iz koklayarak her şeyi cinsine göre tanırlar. İnsanlar da yaban domuzuna ya da geyiğe varmak için köpekleri kılavuz olarak kullanır. Havanın değişimi bizi geç etkiler, öbür hayvanları ise hemen; bu yüzden onları geleceğin işaretleri olarak kullanırız. Özsuları öyle iyi ayırt ederler ki hastalık yapanı, sağlığa iyi geleni ve zehirli olanı, insanların hekimlerinin bile beceremeyeceği kesinlikte birbirinden ayırırlar. Aristoteles de hisleri daha keskin olan hayvanların daha akıllı olduğunu söyler. Bedenlerdeki farklar, hayvanları kolay ya da zor etkilenir kılabilir, logos'u daha çok ya da daha az kullanılabilir kılabilir; ama psykhēyi özünden değiştiremez. Nitekim hisleri de hâlleri de değiştirmemiş, onları büsbütün başka bir şey yapmamıştır. Öyleyse fark, daha çokta ve daha azda kabul edilsin; büsbütün yoksunlukta, birinin bir şeye tamamen sahip olup öbürünün hiç sahip olmamasında değil. Aynı cinsten bir beden daha sağlıklı, öbürü daha az sağlıklıdır; hastalıkta da, iyi ya da kötü yaratılışta da fark büyüktür. Psykhēlerde de böyledir: biri iyi, biri kötüdür; kötülerden biri daha çok, öbürü daha az kötüdür; iyiler de aynı ölçüde eşit değildir: Sokrates, Aristoteles ve Platon aynı ölçüde iyi değildir; aynı kanaati paylaşanlar arasında bile tam bir aynılık yoktur. Öyleyse biz hayvanlardan daha çok düşünüyoruz diye hayvanların düşünmesini inkâr etmemeliyiz; tıpkı şahinler kekliklerden daha iyi uçuyor diye kekliklerin uçtuğunu, güvercin öldüren şahin hem bunlardan hem öbür hepsinden daha iyi uçuyor diye öbür şahinlerin uçtuğunu inkâr etmediğimiz gibi. Psykhēnin bedenle birlikte etkilendiği, beden iyi ya da kötü durumdayken ondan bir şekilde etkilendiği kabul edilebilir; ama bu yüzden kendi tabiatını değiştirdiği hiçbir şekilde kabul edilemez. Psykhē yalnızca bedenle birlikte etkileniyor ve onu bir alet olarak kullanıyorsa, beden bizimkinden başka türlü kurulmuş olduğunda, onun aracılığıyla bizim yapamayacağımız birçok şey yapabilir, bedenin durumuna göre de onunla birlikte bir şekilde etkilenir; ama kendi tabiatını değiştirmez.
τά γε μὴν τῆς ψυχῆς πάθη ὅρα εἰ μὴ πάντα ὅμοια· καὶ πρῶτά γε τὴν αἴσθησιν. οὐ γὰρ δὴ ἀνθρώπου μὲν ἡ γεῦσις χυμῶν, ἡ δὲ ὄψψις χροιῶν, ἢ ὀσμῶν ἡ ὄσφρησις ἀντιλαμβάνεται, ἢ ψόφων ἡ ἀκοή, ἢ θερμῶν ἢ ψυχρῶν ἡ ἀρὴ ἢ τῶν ἄλλων ἁπτῶν, οὐχὶ δὲ καὶ τῶν ζῴων ἀπάντων ὁμοίως. οὐδὲ ταύτης μὲν ἀφῄρηται τὰ ζῷα διὰ τὸ μὴ εἶναι ἄνθρωποι, λογικῆς δὲ ἀμοιροῦσι διὰ τοῦτο· ἐπεὶ οὕτω γε καὶ οἱ θεοὶ διὰ τὸ μὴ εἶναι ἄνθρωποι λογικῆς στερήσονται, ἢ ἡμεῖς, εἴπερ οἱ θεοὶ λογικοί αἰσθήσεως μέν γε καὶ πλεονεκτεῖν ἔοικεν μᾶλλον τὰ ζῷα. τίς μὲν γὰρ ἀνθρώπων τοσοῦτον βλέπει (οὐδὲ γὰρ ὁ μυθευόμενος Λυγκεὺς) ὅσον ὁ δράκων; ὅθεν καὶ τὸ βλέπειν δρακεῖν λέγουσιν οὁ ποιηταί. τὸν δὲ ἀετὸν “καὶ ὑψόθ᾿ ἐόντα οὐκ ἔλαθε πτώξ.” τίς δὲ ὀξυηκοώτερος γεράνων, αἳ ἀπὸ τοσούτων ἀκούουσιν ὅπως οὐδὲ ἀνθρώπων τις ὁρᾷ. τῇ μὲν γὰρ ὀσφρήσει τοσούτῳ πλεονεκτεῖ σχεδὸν πάντα τὰ ζῴα, ὡς ἐκείνοις προσπίπτειν τὰ ἡμὰς λανθάνοντα, καὶ κατὰ γένος ἐπιγινώσκειν ἕκαστον ἤδη καὶ ἐξ ἴχνους ὀσφραινόμενα. οἱ δὲ ἄνθρωποι ἡγεμόσι κυσὶ χρῶνται, οἷ δεῖ ἐλθεῖν ἐπὶ σύν ἢ ἔλαφον· καὶ ἡμῶν μὲν ὀψὲ ἡ τοῦ ἀέρος κατάστασις ἅπτεται, τῶν δὲ ἄλλων ζῴων εὐθύς, ὡς τούτοις τεκμηρίοις χρῆσθαι τοῦ μέλλοντος. τὴν δὲ τῶν χυμῶν διάκρισιν οὕτως οἶδεν, ὡς ἐξακριβοῦν καὶ τὰ νοσερὰ καὶ τὰ ὑγιεινὰ καὶ τὰ δηλητήρια, ὡς οὐδὲ ἀνθρώπων οἱ ἰατροί. φρονιμώτερα δὲ φησὶν ὁ Ἀριστοτέλης εἶναι τὰ εὐαισθητότερα. σωμάτων δὲ πρααλλαγαὶ εὐπαθῆ μὲν ἤ δυσπαθῆ ποιῆσαι δύνανται, καὶ μᾶλλον καὶ ἧττον πρόχειρον ἔχειν τὸν λόγον, κατʼ οὐσίαν δὲ τὴν ψυχὴν ἐξαλλάττειν οὐ δύνανται, ὅπου γε οὐδὲ τὰς αἰσθήσεις οὐδὲ τὰ πάθη ἔτρεψαν, οὐδὲ τέλεον ἐκβεβηκυίας ἐποίησαν. ἐν οὖν τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον ἡ διαφορὰ συγχωρείσθω, οὐκ ἐν τῇ τελείᾳ στερήσει· οὐδʼ ἐν τῷ καθάπαξ τὸ μὲν ἔχειν, τὸ δὲ μή· ἀλλʼ ὡς ἐν ἑνὶ γένει τὸ μὲν ὑγιεινότερον σῶμά ἐστιν, τὸ δὲ ἧττον, καὶ ἐπὶ νόσου ὁμοίως πολύ τὸ διάφορον, ἔν τε εὐφυΐαις καὶ ἀφυίαις, οὕτω καὶ ἐν ψυχαῖς ἡ μὲν ἀγαθή, ἡ δὲ φαύλη καὶ τῆς φαύλης ἡ μὲν μᾶλλον, ἡ δὲ ἧττον· καὶ τῶν ἀγαθῶν οὐχ ἡ αὐτὴ ἰσότης, οὐδὲ ὁμοίως Σωκράτης ἀγαθὸς καὶ Ἀριστοτέλης καὶ Πλάτων, οὐδʼ ἐν ὁμοδόξοις ἡ ταὐτότης. οὐ τοίνυν οὐδʼ εἰ μᾶλλον ἡμεῖς νοοῦμεν ἢ τὰ ζῷα, διὰ τοῦτο ἀφαιρετέον τῶν ζῴων τὸ νοεῖν, ὥσπερ οὐδὲ τὸ πέτεσθαιτούς πέρδικας, ὅτι μᾶλλον αὐτῶν οἱ ἱέρακες πέτονται οὐδὲ τούς ἄλλους ἱέρακας, ὅτι καὶ τούτων καὶ τῶν ἄλλων ἀπάντων ὁ φασσοφόνος. συμπάσχειν μὲν οὖν δοίη ἄν τις ψυχὴν σώματι καὶ πάσχειν τι πρὸς αὐτοῦ εὖ ἢ κακῶς διακειμένου, μεταβάλλειν δὲ τὴν αὐτῆς φύσιν οὐδαμῶς. εἰ δὲ συμπάσχει μόνον καὶ χρῆται αὐτῷ ὡς ὀργάνῳ, δράσειε μὲν ἂν διʼ αὐτοῦ πολλά, ἀλλοίως ὠργανωμένου ἢ ὡς ἡμῖν, ὧν ἡμεῖς δρᾶν ἀδύνατοι, καὶ συμπάθοι ἄν πως διακειμένου, οὐ μέντοι τὴν αὐτῆς ἐξαλλάξειε φύσιν.
3.9Şimdi hayvanların logos sahibi olduğunu ve phronēsis'ten yoksun olmadıklarını göstermemiz gerekiyor. Önce, her hayvan neyinin zayıf, neyinin güçlü olduğunu bilir; birini korur, öbürünü kullanır: pars dişlerini, aslan pençelerini ve dişlerini, at toynağını, sığır boynuzlarını, horoz mahmuzunu, akrep iğnesini kullanır; Mısır'daki yılanlar da tükürükleriyle —bu yüzden onlara "tükürenler" denir— saldıranların gözlerini kör ederler; kısacası her biri kendini korumak için ayrı bir şey kullanır. Sonra, güçlü olanlar insanlardan uzakta otlanır; soysuz ve zayıf olanlar ise daha güçlü yırtıcılardan uzak, buna karşılık insanlara yakın yaşar: kimi biraz uzakta durur, damlardaki serçeler ve kırlangıçlar gibi; kimi de insanla iç içe yaşar, köpekler gibi. Mevsimlere göre yer değiştirirler ve işlerine yarayan her şeyi bilirler. Aynı akıl yürütme balıklarda ve kuşlarda da görülebilir. Bunlar eskilerin hayvanların phronēsis'i üzerine yazdıklarında ayrıntılı olarak derlenmiştir; bu konuyu en çok kurcalayan Aristoteles de bütün hayvanların barınaklarının hayatlarını sürdürmeleri ve korunmaları için ustaca düzenlendiğini söyler.
ὅτι τοίνυν καὶ λογικὴ ἐν αὐτοῖς ἔστιν καὶ οὐκ ἀφῄρηται φρονήσεως ἐπιδεικτέον. πρῶτον μὲν ἕκαστον οἶδεν, εἴτε ἀσθενές ἐστιν εἴτε ἰσχυρόν, καὶ τὰ μὲν φυλάττεται, τοῖς δὲ χρῆται, ὡς πάρδαλις μὲν ὀδοῦσιν, ὄνυξι δὲ λέων καὶ ὀδοῦσιν, ἵππος δὲ ὁπλῇ καὶ βοῦς κέρασιν, καὶ ἀλεκτρυών μὲν πλήκτρῳ, σκορπίος δὲ κέντρῳ· οἱ δʼ ἐν Αἰγύπτῳ ὄφεις πτύσματι (ὅθεν καὶ πτυάδες καλοῦνται) ἐκτυφλοῦσι τὰς ὄψεις τῶν ἐπιόντων, ἄλλο δὲ ἄλλῳ χρῆται, σῶζον ἑαυτὸ ἕκαστον. πάλιν τὰ μὲν ἐκποδὼν νέμεται τῶν ἀνθρώπων, ὅσα ἰσχυρά· τὰ δὲ ἀγεννῆ ἐκποδών μὲν τῶν ἐσχυροτέρων θηρίων, τοὔμπαλιν δὲ μετὰ τῶν ἀνθρώπων· καὶ ἢ πορρωτέρω μέν, ὡς στρουθοὶ ἐν ὀροφαῖς καὶ χελιδόνες, ἢ καὶ συνανθρωποῦντα, ὡς οἱ κύνες. ἀμείβει δὲ καὶ τόπους κατὰ τὰς ὥρας, καὶ πᾶν ὅσον τὸ πρὸς τὸ συμφέρον οἶδεν. ὁμοίως δʼ ἄν τις καὶ ἐπὶ ἰχθύων ἴδοι τὸν τοιοῦτον λογισμὸν καὶ ἐπʼ ὀρνίθων. ἃ δὴ ἐπὶ πλέον συνῆκται τοῖς παλαιοῖς ἐν τοῖς περὶ ζῴων φρονήσεως, τοῦ ταῦτα πολυπραγμονήσαντος ἐπὶ πλέον Ἀριστοτέλους λέγοντος πᾶσι τοῖς ζῴοις μεμηχανῆσθαι πρὸς τὸν βίον καὶ σωτηρίαν αὐτῶν τὴν οἴκησιν.
3.10Bunların hayvanlarda tabiatça bulunduğunu söyleyen, farkında olmadan onların tabiatça logos sahibi olduğunu söylemiş olur. Yoksa logos bizde tabiatça oluşmuyor, kemale ermemiz de tabiatımıza uygun olarak gelişmiyor mu? İlahî olan da öğrenerek logos sahibi olmamıştır: akıldan yoksun olduğu bir zaman yoktu, var olduğu andan beri logos sahibiydi; logos'u öğretimle edinmedi diye logos sahibi olmaktan geri kalmış değildir. Öbür hayvanlarda da, insanlarda olduğu gibi, bazı şeyleri tabiat öğretmiş, bazılarını da öğrenme sağlamıştır; kimini birbirlerinden, kimini de dediğimiz gibi insanlardan öğrenirler. Hafızaları da vardır; akıl yürütmeyi ve phronēsis'i edinmek için en önemli şey de hafızadır. Onlarda bol bol kötülük de vardır, gerçi insanlardaki kadar taşkın değildir; onların kötülüğü insanlarınkinden daha hafiftir. Örneğin bir yapı ustası ayık değilken evin temelini atmaz, gemi ustası sağlığı yerinde değilken geminin omurgasını kurmaz, çiftçi aklı başka yerdeyken asma dikmez; ama insanların hemen hepsi sarhoşken çocuk yapar. Hayvanlar öyle değildir: yavru için çiftleşirler; çoğu da dişiyi gebe bıraktıktan sonra ne kendisi ona yeniden binmeye kalkar ne de dişi buna izin verir. İnsanların bu konudaki azgınlığı ve taşkınlığı ise ortadadır. Hayvanlarda eş, dişinin doğum sancısını bilir ve çoğu onunla birlikte sancı çeker, horozlar gibi; kimisi de onunla birlikte kuluçkaya yatar, erkek güvercinler gibi. Doğuracakları yeri de önceden düşünürler. Her biri doğurunca yavrusunu da kendini de temizler. Dikkatle bakan, hepsinin düzen içinde gidip geldiğini, besleyene sokulduğunu, sahibini tanıdığını ve kötü niyetliyi haber verdiğini görür.
ὁ δὲ φύσει λέγων αὐτοῖς προσεῖναι ταῦτα ἀγνοεῖ λέγων ὅτι φύσει ἐστὶ λογικά, ἦ ὡς τοῦ λόγου μὴ φύσει ἐν ἡμῖν συνισταμένου, καὶ τῆς τελειώσεως μὴ καθὸ πεφύκαμεν τὴν αὔξησιν λαμβανούσης. τὸ μέν γε θεῖον οὐδὲ διὰ μαθήσεως λογικὸν γέγονεν· οὐ γὰρ ἦν ὅτε ἦν ἄλογον, ἀλλʼ ἅμα τε ἦν καὶ λογικὸν ἦν, καὶ οὐ κεκώλυται εἶναι λογικόν, ὅτι οὐ διὰ διδασκαλίας ἀνέλαβε τὸν λόγον. καίτοι ἐπὶ τῶν ἄλλων ζῴων, καθάπερ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων, τὰ μὲν ἐν αὐτοῖς ἡ φύσις ἐδίδαξεν, τὰ δὲ ἤδη παρέσχε καὶ ἡ μάθησις διδάσκονται δὲ τὰ μὲν ὑπʼ ἀλλήλων, τὰ δέ, ὡς ἔφαμεν, ὑπὸ ἀνθρώπων. καὶ ἔχει γε μνήμην, ἥπερ εἰς ἀνάληψιν λογισμοῦ καὶ φρονήσεως ἐτύγχανεν οὖσα κυριωτάτη. εἰσὶ δὲ καὶ κακίαι ἄφθονοι ἐν αὐτοῖς, εἰ καὶ μὴ οὕτω κέχυνται ὥσπερ ἐν ἀνθρώποις· ἔστιν γὰρ αὐτῶν ἡ κακία κουφοτέρα τῆς ἀνθρώπων. αὐτίκα ἀνὴρ μὲν οἰκοδόμος οἰκίας θεμέλια οὐκ ἂν καταβάλοιτο μὴ νήφων, οὐδὲ ναυπηγὸς νεὼς τρόπιν μὴ ὑγιαίνων, οὐδὲ γεωργὸς ἄμπελον φυτεύσαι μὴ πρὸς τοῦτο τὸν νοῦν ἔχων· παιδοποιοῦνται δὲ σχεδὸν πάντες μεθύοντες. ἀλλʼ οὐ τά γε ζῷα· ζωογονεῖ δὲ τέκνων ἕνεκα, καὶ τὰ πλεῖστα, ὅταν ἐγκύμονα ποιήσῃ τὴν θήλειαν, οὔτε αὐτὰ ἐπιβαίνειν ἐπιχειρεῖ, οὔτε τὸ θῆλυ ἀνέχεται. ἡ δὲ ὕβρις ὅση ἐν τούτοις ἡ ἀνθρώπειος καὶ ἀκολασία δήλη. οἶδεν δὲ ἐπὶ τῶν ζῴων τὰς ὠδῖνας ὁ σύνοικος, καὶ συνωδίνει γε τὰ πολλά, ὥσπερ καὶ ἀλεκτρυόνες· τὰ δὲ καὶ συνεκλέπει, ὡς ταῖς περιστεραῖς οἱ ἄρρενες· καὶ τόπου προνοεῖ, οὗ μέλλουσι τίκτειν. καὶ γεννῆσαν ἕκαστον ἐκκαθαίρει τὸ γεννώμενον καὶ ἑαυτό. παρατηρήσας δʼ ἄν τις κατίδοι καὶ σύν τάξει ἰόντα πάντα καὶ διαπαντῶντα μετὰ τού σαίνειν τῷ τρέφοντι καὶ ἐπιγιγνώσκειν τὸν δεσπότην καὶ μηνύειν τὸν ἐπίβουλον.
3.11Sürü hâlinde yaşayanların birbirlerine karşı adaleti nasıl gözettiğini kim bilmez? Karıncaların her biri, arılar ve benzerleri böyledir. Tahtalı güvercinlerin eşlerine karşı itidalini —eşleri zina ederse, zina edeni yakaladıklarında öldürürler— ya da leyleklerin anne babalarına karşı adaletini duymamış kim vardır? Her birinde, tabiatça yatkın olduğu bir aretē öne çıkar; bu aretēnin tabiattan gelmesi ve sağlam olması, onların logos sahibi olduğunu ortadan kaldırmaz. Asıl sınanması gereken, yaptıklarının aretēlere ve logos'a dayalı bir ustalığa yakışıp yakışmadığıdır. Onların akıl yürütmelerinin içine giremediğimiz için bunu nasıl yaptıklarını anlamıyorsak, bu yüzden onları akılsızlıkla suçlayacak değiliz. Tanrının nous'una da kimse giremez; yine de tanrının işlerine bakarak onun nous ve logos sahibi olduğunu söyleyenlere hak verdik.
τὰ δὲ συναγελαστικὰ ὅπως τηρεῖ τὸ δίκαιον τὸ πρὸς ἄλληλα, τίς ἀγνοεῖ; τοῦτο μὲν μυρμήκων ἕκαστον, τοῦτο δὲ καὶ μελιττῶν καὶ τῶν ὁμοίων. τίς δὲ σωφροσύνης φαττῶν πρὸς τούς συνοίκους, αἳ καὶ μοιχευθεῖσαι ἀναιροῦσιν εἰ λάβοιεν τὸν μοιχεύσαντα, ἢ τῆς τῶν πελαργῶν δικαιοσύνης πρὸς τοὺς τεκόντας ἀνήκοος; ἐξέχει γὰρ ἐν ἑκάστῳ ἰδία τις ἀρετὴ πρὸς ἣν πεφυσίωται, οὔτε τῆς φύσεως οὔτε τοῦ βεβαίου διὰ τοῦτο ἀφαιρουμένου αὐτῶν τὸ λογικόν· ἐκεῖνο γὰρ ἐλέγχειν δεῖ, εἰ μὴ τὰ ἔργα ἀρετῶν καὶ λογικῆς ἐντρεχείας οἰκεῖα. εἰ δὲ μὴ συνίεμεν πῶς πράττεται διὰ τὸ μὴ εἰσδύνειν αὐτῶν εἰς τὸν λογισμὸν δύνασθαι, οὐ μέντοι διὰ τοῦτο ἀλογίαν αὐτῶν κατηγορήσομεν. οὐδὲ γὰρ θεοῦ τις εἰς τὸν νοῦν δια- δύναι δύναται· ἐκ δὲ τῶν ἔργων τοῦ θεοῦ συνῃνέσαμεν τοῖς νοερὸν καὶ λογικὸν αὐτὸν ἀποφηναμένοις.
3.12Adaleti logos sahibi olmaya dayandıran, birliktelik kurmayan hayvanlara vahşi ve adaletsiz diyen, ama adaleti birliktelik kuranlara bile uzatmayanlara şaşmamak elde değil. İnsanlarda birliktelik ortadan kalkınca hayat nasıl yok oluyorsa, onlarda da öyledir. Kuşlar, köpekler ve birçok dört ayaklı —keçiler, atlar, koyunlar, eşekler, katırlar— insanlarla birliktelikten yoksun kalınca mahvolur. Onları yaratan tabiat, onları insanlara, insanları da onlara muhtaç kılmış; onlara bize karşı, bize de onlara karşı yaratılıştan gelen bir adalet koymuştur. Bazıları insanlara karşı vahşileşiyorsa bunda şaşılacak bir şey yoktur. Aristoteles'in sözü doğruydu: Bütün hayvanların bol yiyeceği olsaydı, ne birbirlerine ne de insanlara karşı vahşi davranırlardı; çünkü düşmanlıkları da dostlukları da, zorunlu ve değersiz bir şey olsa da yiyecek yüzündendir; bir de yer yüzünden. İnsanlar da hayvanlar gibi dar bir yere sıkıştırılmış olsalardı, vahşi sanılanlardan bile ne kadar vahşi olurlardı! Bunu savaş ve kıtlık gösterdi: o zaman birbirlerinin etini tatmaktan bile çekinmezler. Savaş ve kıtlık olmadan da, birlikte büyüdükleri evcil hayvanları yerler.
θαυμάσειε δʼ ἄν τις τούς τὴν δικαιοσύνην ἐκ τοῦ λογικοῦ συνιστάντας καὶ τὰ μὴ κοινωνοῦντα τῶν ζῴων ἄγρια καὶ ἄδικα λέγοντας, μηκέτι δὲ ἄχρι τῶν κοινωνούντων τὴν δικαιοσύνην ἐκτείνοντας. καθάπερ γὰρ ἐπὶ τῶν ἀνθρώπων οἴχεται τὸ ζῆν ἀρθείσης τῆς κοινωνίας, οὕτω κἀκείνοις. ὄρνιθες γοῦν καὶ κύνες καὶ πολλὰ τῶν τετραπόδων, οἷον αἶγες, ἵπποι, πρόβατα, ὄνοι, ἡμίονοι, τῆς μετὰ ἀνθρώπων κοινωνίας ἀφαιρεθέντα ἔρρει. καὶ ἡ δημιουργήσασα αὐτὰ φύσις ἐν χρείᾳ τῶν ἀνθρώπων κατέστησεν τούς τε ἀνθρώπους εἰς τὸ χρῄζειν αὐτῶν, τὸ δίκαιον ἔμφυτον αὐτοῖς τε πρὸς ἡμᾶς καὶ ἡμῖν πρὸς αὐτὰ κατασκευάσασα. εἰ δέ τινα πρὸς ἀνθρώπους ἀγριαίνει, θαυμαστὸν οὐδέν ἀληθὲς γὰρ ἦν τὸ τοῦ Ἀριστοτέλους, ὡς ἀφθονίαν εἰ τῆς τροφῆς πάντα ἐκέκτητο, οὔτʼ ἂν πρὸς ἄλληλα οὔτε πρὸς ἀνθρώπους ἔσχεν ἂν ἀγρίως· ταύτης γὰρ χάριν, καίτοι ἀναγκαίας καὶ εὐτελοῦς οὔσης, αἵ τε ἔχθραι καὶ αἰ φιλίαι αὐτοῖς, καὶ τοῦ τόπου ἕνεκα. ἄνθρωποι δὲ εἰ οὕτως εἰς στενὸν κομιδῇ κατεκέκλειντο ὡς τὰ ζῷα, πόσῳ ἂν 'ἀγριώτεροι καὶ τῶν δοκούντων ἀγρίων ἐγένοντο; διέδειξεν δὲ καὶ ὁ πόλεμος καὶ λιμός, ὅπου οὐδὲ γεύσασθαι φείδονται ἀλλήλων· καὶ ἄνευ γε πολέμου καὶ λιμοῦ τὰ σύντροφα καὶ ἥμερα τῶν ζῴων κατεσθίουσιν.
3.13Ama biri şöyle diyebilir: Hayvanlar logos sahibidir, ama bizimle hiçbir bağları yoktur. Oysa bu kimseler, hayvanlar akıldan yoksun diye onlarla bağımızı kaldırıyorlardı; önce onları akıldan yoksun ilan ediyor, sonra da onlarla birlikteliği logos'a değil ihtiyaca bağlıyorlardı. Bize düşen, hayvanların logos sahibi olduğunu göstermekti; bizimle sözleşme yapıp yapmadıklarını değil. Nitekim insanların da hepsi bizimle sözleşme yapmaz, ama sözleşme yapmayana kimse akıldan yoksun demez. Hâlbuki hayvanların çoğu insanlara kulluk da etmiştir; biri haklı olarak dediği gibi, insanların insafsızlığı yüzünden kul olsalar da, bilgelikleri ve adaletleri sayesinde efendilerini kendi hizmetçileri ve bakıcıları yapmışlardır. Kötülükleri de ortadadır ve logos sahibi oldukları en çok bunlarda belli olur: dişiler yüzünden kıskanır, haset ederler; dişiler de erkekler yüzünden. Onlarda bulunmayan tek kötülük, kendilerine iyi niyet besleyene kötülük kurmaktır; tersine, iyi niyet besleyen herkese bütün iyi niyetleriyle bağlıdırlar. Kendilerine iyi niyet besleyene öyle güvenirler ki, nereye götürse, boğazlanmaya ve göz göre göre tehlikeye bile, peşinden giderler; insan onları kendileri için değil kendi işi için beslese bile sahiplerine bağlı kalırlar. İnsanlar ise kimseye karşı, kendilerini besleyene karşı olduğu kadar düşmanca birleşmez, kimsenin ölmesini de onunki kadar dilemezler.
ἀλλὰ φαίη τις ἄν ὅτι ἐστὶ μὲν λογικά, οὐκ ἔχει δὲ πρὸς ἡμὰς τινὰ σχέσιν. καὶ μὴν διὰ τὸ ἄλογα εἶναι ἀφῄρουν τὴν πρὸς αὐτὰ σχέσιν, ἐποίουν ἄλογα, ἔπειτα ἐκ τῆς χρείας ἦν ἀναπτόντων τὴν πρὸς αὐτὰ κοινωνίαν, οὐκ ἐκ τοῦ λόγου· ἡμῖν δὲ εἰ λογικὰ προύκειτο δεῖξαι, οὐκ εἰ συνθήκας πρὸς ἡμιᾶς πεποίηται· ἐπεὶ καὶ τῶν ἀνθρώπων οὐ πᾶς ἡμῖν συντίθεται, καὶ οὐδεὶς τὸν μὴ συνθέμενον εἴποι ἂν ἄλογον. καίτοι τὰ πολλὰ καὶ ἐδούλευσεν ἀνθρώποις, καί, ὡς ἔφη τις λέγων ὀρθῶς, δουλεύοντα ὑπʼ ἀγνωμοσύνης ἀνθρώπων ὅμως ὑπὸ σοφίας καὶ δικαιοσύνης τούς δεσπότας ὑπηρέτας καὶ ἐπιμεληχτὰς αὐτῶν πεποίηται. αἵ γε μὴν κακίαι αὐτῶν πρόδηλοι, ἐξ ὧν μάλιστα τὸ λογικὸν διαφαίνεται· καὶ γὰρ φθονοῦσιν καὶ ζηλοτυποῦσιν ὑπὲρ τῶν θηλειῶν, αἵ τε θήλειαι ὑπὲρ τῶν ἀρρένων. μία δὲ αὐτοῖς κακία οὐχ ὑπάρχει, ἐπιβουλὴ τῷ εὐνοοῦντι, ἀλλὰ πᾶσα εὔνοια παντὶ οὖσο τυγχάνει· καὶ τοσοῦτον τῷ εὐνοοῦντι θαρρεῖ, ὡς ἕπεσθαι ἂν ἄγῃ τις, κἂν ἐπὶ σφαγὴν καὶ προῦπτον κίνδυνον· κἂν γὰρ μὴ διʼ αὐτά, διʼ ἑαυτὸν δέ τις αὐτὰ τρέφῃ, εὐνοεῖ τῷ κεκτημένῳ. ἄνθρωποι δὲ ἐπʼ οὐδένα οὕτως συνίστανται ὡς ἐπὶ τὸν τρέφοντα, καὶ οὐδένα οὕτως ἀποθνήσκειν εὔχονται ὡς τοῦτον.
3.14Yaptıkları şeyleri öyle akıl yürüterek yaparlar ki, yemlerin bir tuzak olduğunu bildikleri hâlde çoğu kez nefislerine hâkim olamadıklarından ya da açlıktan yine de yaklaşırlar. Kimisi hemen yaklaşmaz; kimisi bekler ve yakalanmadan yemi alıp alamayacağını dener; çoğu kez de akıl yürütme ağır basar ve hâl geri çekilir. Bazıları insanların hilesiyle alay edip üstüne işer bile. Kimileri de oburluktan, yakalanacağını bildiği hâlde, Odysseus'un arkadaşlarından geri kalmadan yiyip ölmeyi göze alır. Bazıları da hayvanların payına düşen yaşama yerlerinden yola çıkarak birçoğunun bizden daha akıllı olduğunu göstermeye çalışmışlardır; fena da yapmamışlardır. Derler ki, aitherde yaşayanlar nasıl logos sahibiyse, onun hemen altındaki bölgede, yani havada yaşayanlar da öyledir; ardından sudakiler gelir, en sonra da karadakiler; biz ise karanın dibindeki tortuda yaşarız. Tanrılar söz konusu olduğunda, yaşadıkları yerden onların üstünlüğünü çıkarıp da ölümlüler için aynı şeyi kabul etmemek olmaz.
οὕτω δʼ ἐστὶ λογιστικὰ ὦν δρᾷ, ὥστε πολλάκις ἐπιστάμενα τὰ δελέατα ὅτι ἐπίβουλά ἐστι, διʼ ἀκρασίαν πρόσεισιν ἢ διὰ λιμόν. καὶ τὰ μὲν οὐκ εὐθέως προσῆλθεν, τὰ δὲ μέλλει καὶ πειρᾶται, εἰ δύναται ἀφελεῖν τὴν τροφὴν ἄνευ τοῦ περιπεσεῖν, καὶ πολλάκις κρατήσαντος τοῦ λογισμοῦ τὸ πάθος ἀπέστη· ἔνια δὲ καὶ ἐνυβρίσαντα καὶ προσουρήσαντα τῷ σοφίσματι τῶν ἀνθρώπων· τὰ δὲ ὑπὸ λιχνείας εἰδότα ὅτι ἀλώσεται, οὐ χεῖρον ἢ οἱ Ὀδυσσέως ἑταῖροι περιεῖδε φαγόντα ἀποθανεῖν. οὐ κακῶς δέ τινες κάκ τῶν τόπων πεπείρανται πολλὰ δεικνύναι μᾶλλον ἡμῶν ἐμφρονέστερα, ὧν εἴληχεν. ὡς γὰρ τὰ κατὰ τὸν αἰθέρα οἰκοῦντά ἐστι λογικά, οὕτω φασὶ τὰ τὸ μετʼ ἐκεῖνον εὐθέως πλησιάζον οἰκοῦντα, ὁποῖα τὰ ἐν ἀέρι, εἶτα τὰ ἔνυδρα διαφέρειν, εἶθʼ οὕτως τὰ ἐπίγεια· ὧν ἡμεῖς τὴν ὑποστάθμην οἰκοῦμεν· οὐ γὰρ δὴ ἐπὶ μὲν τῶν θεῶν κἀκ τοῦ τόπου τὸ κρεῖττον συλλογιζόμεθα, οὐχὶ δὲ καὶ ἐπὶ τῶν θνητῶν τὸ ὅμοιον θήσομεν.
3.15Hayvanlar tekhnēleri de, hem de insana ait tekhnēleri öğrendiklerinde —dans etmeyi, araba sürmeyi, dövüşmeyi, ip üstünde yürümeyi, hatta yazmayı ve okumayı, aulos ve kithara çalmayı, ok atmayı ve ata binmeyi öğrendiklerinde—, kabul edilen şey onlarda görüldüğü hâlde, onu kabul edecek yetinin onlarda bulunup bulunmadığından hâlâ şüphe mi edeceksin? Tekhnēlerin içinde oluştuğu logos onlarda bulunmasaydı, bunları neyle kabul edeceklerdi? Sesimizi yalnız bir gürültü olarak işitmezler; işaretlerin farkını da sezerler; bu sezgi de logos'a dayalı bir anlayıştan gelir. "Ama insana ait işleri kötü yapıyorlar" derler. İnsanların hepsi de iyi yapmaz; yoksa yarışmalarda boşuna kazanan da kaybeden de olurdu. "Ama danışıp karar vermezler, meclis kurmazlar, yargılamazlar" derler. Söyle bana, insanların hepsi bunları yapar mı? Birçoğu danışmadan işe girişmez mi? Hem hayvanların danışmadığını nereden gösterebilirsin? Buna kimse bir kanıt gösteremez; tersini ise hayvanlar hakkında ayrıntılı eserler yazanlar göstermiştir. Onlara karşı söylenen öbür sözler de bayat şeylerdir; örneğin şehirleri yokmuş. Arabalarda yaşayan İskitlerin de yoktur, tanrıların da yoktur, derim. Hayvanların yazılı kanunları da yokmuş. İnsanların da mesut oldukları sürece yoktu. Yunanlar arasında, kanuna ihtiyaç duydukları zaman ilk kanunu koyanın Apis olduğu söylenir.
ὅταν δὲ καὶ τέχνας ἀναλαμβάνῃ καὶ ταύτας ἀνθρωπίνας, ὀρχεῖσθαι μανθάνοντα καὶ ἡνιοχεῖν μονομαχεῖν τε καὶ καλοβατεῖν, ἤδη δὲ καὶ γράφειν καὶ ἀναγινώσκειν αὐλεῖν τε καὶ κιθαρίζειν καὶ τοξεύειν καὶ ἱππεύειν, ἔτι ἀμφισβητήσεις εἰ τὸ δεχόμενον ἔχει, τοῦ παραδεχθέντος ἐν αὐτοῖς θεωρουμένου; ποῦ γὰρ δέχεται, εἰ μὴ ὁ λόγος ὑπῆν ἐν ᾧ συνίστανται αἱ τέχναι; οὐδὲ γὰρ ὡς ψόφου τῆς φωνῆς ἡμῶν ἀκούει, ἀλλὰ καὶ τῶν· σημείων τῆς διαφορᾶς ἔστιν αὐτοῖς ἐπαίσθησις, ἥτις δὴ ἐκ συνέσεως λογικῆς παραγίνεται. ἀλλὰ κακῶς, φασί, ποιεῖ τὰ ἀνθρωπικά. οὐδὲ γὰρ ἄνθρωποι πάντες καλῶς· ἢ μάτην ἄν ἀγῶνα καὶ νικῶντες ἦσαν καὶ ἡττώμενοι. ἀλλʼ οὐ βουλεύονται, φασίν, οὐδʼ ἐκκλησιάζουσιν οὐδὲ δικάζουσιν. ἡ γὰρ ἄνθρωποι, εἰπέ μοι, πάντες; οὐχὶ δὲ πολλοῖς, πρὶν βουλεύσονται, αἰ πράξεις; πόθεν δὲ καὶ ἐπιδείξειεν ἄν τις ὅτι οὐ βουλεύονται; τούτου μὲν γὰρ τεκμήριον οὐδεὶς εἰπεῖν ἔχει· τοῦ δʼ ἐναντίου οἱ κατὰ μέρος περὶ τῶν ζῴων συγγράφαντες ἔδειξαν. λοιπὸν δὲ τὰ ἄλλα ἕωλα, ὅσα κατʼ αὐτῶν ῥητορεύεται· οἷον ὅτι πόλεις αὐτοῖς οὐκ εἰσίν οὐδὲ γὰρ τοῖς ἁμαξοβίοις Σκύθαις φήσω οὐδὲ τοῖς θεοῖς. οὐδὲ νόμοι γραπτοί, φασίν, παρὰ τοῖς ζῴοις· οὐδὲ γὰρ παρὰ ἀνθρώποις, ἄχρις εὐδαιμόνουν. Ἆπις δὲ λέγεται. πρῶτος νομοθετῆσαι παρʼ Ἕλλησιν, ὅτε ἐδεήθησαν.
3.16İnsanlara, oburlukları yüzünden, hayvanlar logos sahibi görünmez; ama tanrılar ve ilahî insanlar katında hayvanlar sığınmacılarla eşit tutulmuştur. Nitekim tanrı, Kymeli Aristodikos'a verdiği kehanette serçelerin kendi sığınmacıları olduğunu söylemişti. Sokrates onlar üzerine yemin ederdi, ondan önce de Rhadamanthys. Mısırlılar ise onları tanrı bile saydılar: ya gerçekten tanrı olduklarına inandıkları için; ya insanlar onlara da insanlara dokunmadıkları gibi dokunmasın diye, tanrıların suretlerini bilerek sığır yüzlü, kuş yüzlü ve başka hayvan yüzlü yaptıkları için; ya da daha gizemli başka sebeplerle. Yunanlar da aynı şekilde Zeus'un heykeline koç boynuzu, Dionysos'unkine boğa boynuzu taktılar; Pan'ı insanla keçiden birleştirdiler; Musalara ve Sirenlere, aynı şekilde Nike'ye, İris'e, Eros'a ve Hermes'e kanat taktılar. Pindaros da tören ilahilerinde bütün tanrıları, Typhon onları kovaladığı sırada insanlara değil akıldan yoksun hayvanlara benzemiş olarak anlatır; Zeus'un da Pasiphae'ye âşık olunca boğa, başka zamanlarda kartal ve kuğu olduğunu söyler. Eskiler bunlarla hayvanlara duydukları saygıyı gösterirlerdi; Zeus'u bir keçinin beslediğini söylediklerinde ise daha da çok. Giritlilerde Rhadamanthys'in koyduğu bir kanun vardı: bütün hayvanlar üzerine yemin edilirdi. Sokrates de köpek ve kaz üzerine yemin ederken şaka yapmıyordu; Zeus ile Dikē'nin oğlunun usulüne göre yemin ediyordu; kuğulara kendi kul kardeşleri derken de şaka yapmıyordu. Efsane de onların bizimle aynı psykhēye sahip olduğunu ima eder: insanlar tanrıların öfkesiyle hayvana dönüşür, dönüştükten sonra da acınır ve sevilirler. Yunuslar, yalıçapkınları, bülbüller ve kırlangıçlar hakkında anlatılanlar böyledir.
ἀνθρώύποις μὲν οὖν διὰ τὴν λαιμαργίαν οὐ δοκεῖ λόγον ἔχειν τὰ ζῷα· θεοῖς δὲ καὶ θείοις ἀνδράσιν ἐξ ἴσου τοῖς ἱκέταις τετίμηται. καὶ χρῶν γε ὁ θεὸς Ἀριστοδίκῳ τῷ Κυμαίῳ ἱκέτας τοὺς στρουθούς αὐτοῦ ἔφη εἶναι. Σωκράτης δὲ καὶ ὤμνυεν κατʼ αὐτῶν, καὶ ἔτι πρὸ αὐτοῦ Ῥαδάμανθυς. Αἰγύπτιοι δὲ καὶ θεούς ἐνόμισαν, εἴτε ὄντως θεούς ἡγούμενοι, εἴτε ἐξεπίτηδες τὰ τῶν θεῶν εἴδη βουπρόσωπα καὶ ὀρνιθοπρόσωπα καὶ τῶν ἄλλων ποιοὐντες, ὅπως αὐτῶν ἐξ ἴσου καὶ τῶν ἀνθρώπων ἀπέχοιντο, εἴτε καὶ διʼ ἄλλας αἰτίας μυστικωτέρας. οὕτω δὴ καὶ οἱ Ἕλληνες τῷ μὲν τοῦ Διὸς ἀγάλματι κριοῦ προσῆψαν κέρατα, ταύρου δὲ τῷ Διονύσου τὸν δὲ Πᾶνα ἐξ ἀνθρώπου καὶ αἰγὸς συνέθηκαν, τὰς δὲ Μούσας ἐπτέρωσαν καὶ τὰς Σειρῆνας, κατὰ τὰ αὐτὰ δὲ τήν τε Νίκην καὶ τὴν Ἶριν καὶ τὸν Ἔρωτα καὶ τὸν Ἑρμῆν. Πίνδαρος δὲ ἐν προσοδίοις πάντας τούς θεούς ἐποίησεν, ὁπότε ὑπὸ Τυφῶνος ἐδιώκοντο, οὐκ ἀνθρώποις ὁμοιωθέντας, ἀλλὰ τοῖς ἀλόγοις ζῴοις· ἐρασθέντα δὲ Πασιφάης Δία γενέσθαι μὲν ταῦρον, νῦν δὲ ἀετὸν καὶ κύκνον. διʼ ὧν τὴν πρὸς τὰ ζῷα τιμὴν οἱ παλαιοὶ ἐνεδείκνυντο· καὶ ἔτι μᾶλλον, ὅταν τὸν Δία θρέψαι λέγωσιν αἶγα. Κρησὶ δὲ νόμος ἦν Ῥαδαμάνθυος, ὅρκον ἐπάγεσθαι πάντα τὰ ζῷα. οὐδὲ Σωκράτης τὸν κύνα καὶ τὸν χῆνα ὀμνύς ἔπαιζεν, ἀλλὰ κατὰ τὸν τοῦ Διὸς καὶ Δίκης παῖδα ἐποιεῖτο τὸν ὅρκον, οὐδὲ παίζων ὁμοδούλους αὐτοῦ ἔλεγεν τοὺς κύκνους. αἰνίσσεται δὲ καὶ ὁ μῦθος ὡς ὁμόψυχά ἐστιν ἡμῖν, καὶ χόλῳ μὲν θεῶν μεταβαλεῖν ἐξ ἀνθρώπων εἰς ζῴα, μεταβαλόντας δὲ λοιπὸν ἐλεεῖσθαι καὶ φιλεῖσθαι. τοιαῦτα γὰρ τὰ περὶ δελφίνων λεγόμενα καὶ τὰ περὶ ἀλκυόνων ἀηδόνων τε καὶ χελιδόνων.
3.17Eskilerden hayvanlar tarafından büyütülme bahtına erenlerin her biri, babalarıyla değil kendilerini büyütenlerle övünür: biri dişi kurtla, biri geyikle, biri keçiyle, biri arıyla; Semiramis güvercinlerle, Kyros köpekle, bir Trakyalı da kuğuyla övünür ve kendisini besleyenin adını taşırdı. Tanrıların lakapları da buradan gelir: Dionysos'a Eiraphiōtēs, Apollon'a Lykeios ve Delphinios, Poseidon'a Hippios, Athena'ya Hippia denir. Hekate de kendisine boğa, köpek, dişi aslan diye seslenildiğinde daha çabuk icabet eder. Hayvanları kurban edip yedikleri için, sanki kendilerini teselli etmek ister gibi onlara akıldan yoksun diyorlarsa, babalarını sofrada yiyen İskitler de babalarının akıldan yoksun olduğunu söyleyebilirdi.
αὐχεῖ δὲ καὶ τῶν παλαιῶν ἕκαστος, ὅστις εὐτύχησεν τῆς ἐκ ζῴων ἀνατροφῆς, οὐχ οὕτως τούς πατέρας ὡς τούς 'ανθρεψαμ;ενους, ὁ μὲν λύκαιναν, ὁ δὲ ἔλαφον, ἄλλος αἶγα, ἄλλος μέλιτταν, Σεμίραμις δὲ τὰς περιστεράς, Κῦρος δὲ κύνα, κύκνον δὲ Θρᾷξ, καὶ τοὔνομα τοῦ θρέψαντος ἔφερεν. ὅθεν καὶ θεοῖς ἐπωνυμίαι, Διονύσῳ μὲν Εἰραφιώτης, Ἀπόλλωνι δὲ Λύκειος καὶ Δελφίνιος, Ποσειδῶνι δὲ Ἵππιος, καὶ Ἀθηνᾷ Ἵππία. ἡ δʼ Ἑκάτη ταῦρος, κύων, λέαινα ἀκούουσα μᾶλλον ὑπακούει. εἱ δʼ ὅτι θύοντες αὐτὰ κατεσθίουσι, διὰ τοῦτο ὥσπερ αὐτοὺς παραμυθούμενοι ἄλογα λέγουσιν, εἴποιεν ἂν καὶ οἱ τοὺς πατέρας ἑστιώμενοι Σκύθαι ἀλόγους εἶναι τοὺς πατέρας.
3.18İşte bunlarla ve eskilerin sözlerinin üzerinden geçerek birazdan anacağımız başka şeylerle, hayvanların logos sahibi olduğu gösterilmiş olur: logos çoğunda kusurludur, ama büsbütün yok değildir. Karşı çıkanların dediği gibi adalet logos sahibi varlıklara karşı gözetiliyorsa, bu hayvanlara karşı da adil davranmamız nasıl gerekmesin? Adaleti bitkilere uzatmıyoruz, çünkü onların logos ile pek bağdaşmadığı açıktır. Gerçi orada da meyveleri kullanırız, ama meyvelerle birlikte gövdeleri de kesip doğramayız; tahıl ve baklagil ürünlerini de kuruyup yere düşmüş ve ölmüş olarak toplarız. Hayvanların ise kendiliğinden ölmüş olanını kimse ağzına sürmez; demek ki bu işte büyük bir haksızlık vardır. Plutarkhos'un da dediği gibi, tabiatımız bazı şeylere muhtaç olduğu ve onları kullandığımız için haksızlığı her şeye ve herkese yaymamız gerekmez. Tabiat zorunlu ihtiyaçlar için bir yere kadar zarara izin verir —bitkilerden bir şey almak zarar sayılırsa; hâlbuki bitkiler yaşamaya devam eder—; ama gereğinden fazlası için ve haz uğruna başka varlıkları yok etmek ve mahvetmek büsbütün vahşet ve haksızlıktır. Bunlardan uzak durmak da ne yaşamamızdan ne de iyi yaşamamızdan bir şey eksiltir. Onlarsız yaşanamayan hava ve su, bitkiler ve meyveler gibi, hayvan öldürmeye ve et yemeye de hayatımız için muhtaç olsaydık, tabiatımız bu haksızlığa zorunlu olarak bağlanmış olurdu. Ama tanrıların birçok rahibi, barbarların birçok kralı arınmak için, hayvanların sayısız türü de bu tür yiyeceğe hiç dokunmadan yaşıyor ve tabiata uygun gayelerine erişiyorsa, bazılarıyla savaşmak zorunda kaldık diye barış içinde bir arada yaşayabileceğimiz varlıklarla da savaşmamızı, yani ya hiç kimseye karşı adalet gözetmeden yaşamamızı ya da herkese karşı adalet gözetip yaşamaktan vazgeçmemizi buyuran kişi saçmalamıyor mu? İnsanlar arasında, kendini, çocuklarını ve vatanını kurtarmak için birinin malını alan ya da bir ülkeyi ve şehri yakıp yıkan kişi, haksızlığına zorunluluğu bahane edebilir; ama bunları servet için, doyumsuzluktan, sefahat hazları için, zorunlu olmayan arzularını doyurmak için yapan kişi insanlıktan nasipsiz, nefsine hâkim olamayan ve kötü biri sayılır. Bunun gibi tanrı da bitkilere verilen zararları, ateşin ve suların tüketilmesini, koyunların kırkılmasını, ineklerin sütünü, sığırların evcilleştirilip boyunduruğa koşulmasını, bunları kullananların hayatta kalması ve varlığını sürdürmesi için bağışlar. Ama hayvanları boğazlamaya götürüp kana bulanarak pişirmek, hem de bunu beslenmek ya da doymak için değil, hazzı ve oburluğu gaye edinerek yapmak, akıl almaz derecede kanunsuz ve korkunç bir şeydir. Hiç çalışmaya ihtiyaçları olmadığı hâlde bizim için yorulup emek veren varlıkları kullanmamız yeter; Aiskhylos'un dediği gibi atların ve eşeklerin binek soyunu, boğaların soyunu, kul yerine geçsinler, emeğimizi yüklensinler diye boyun eğdirip boyunduruğa koştuk.
διὰ μὲν τούτων καὶ ἄλλων, ὧν ἐξῆς μνησθησόμεθα τὰ τῶν παλαιῶν ἐπιτρέχοντες, δείκνυται λογικὰ ὄντα τὰ ζῷα, τοῦ λόγου ἐν τοῖς πλείστοις ἀτελοῦς μὲν ὄντος, οὐ μὴν παντελῶς ἐστερημένου. τῆς δὲ δικαιοσύνης πρὸς τὰ λογικὰ οὕσης, καθάπερ φασὶν οἱ ἀντιλέγοντες, πῶς οὐχὶ καὶ πρὸς ταῦτα εἴη ἂν ἡμῖν τὸ δέκαιον; οὐ γὰρ καὶ πρὸς τὰ φυτὰ παρατενοῦμεν τὸ τῆς δικαιοσύνης, διὰ. τὸ φαίνεσθαι πολὺ τὸ πρὸς τὸν λόγον ἀσύγκλωστον. καίτοι κἀνταῦθα τοῖς καρποῖς χρῆσθαι εἰώθαμεν, οὐ μὴν σὺν τοῖς καρποῖς κατακόπτειν καὶ τὰ πρέμνα· τὸν δὲ σιτικὸν καρπὸν καὶ τὸν τῶν χεδρόπων αὐανθέντα καὶ εἰς γῆν πίπτοντα καὶ τεθνηκότα συλλέγομεν. ζῴων δὲ τὰ θνησείδια οὐκ ἄν τις προσενέγκαιτο· ὥστε πολύ τὸ ἄδικον ἐν τούτοις. ἀρχὴν δέ, ὡς καὶ Πλούταρχός φησιν, οὐκ ἐπεὶ δεῖταί τινων ἡμῶν ἡ φύσις καὶ χρώμεθα τούτοις, ἤδη ἐπὶ πᾶν προακτέον καὶ πρὸς πάντα τὴν ἀδικίαν. δίδωσι μὲν γὰρ καὶ παρέχει τοῖς ἀναγκαίοις τὴν ἄχρι τινὸς βλάβην, εἴ γε βλάβη τὸ λαμβάνειν τι παρὰ τῶν φυτῶν, καίτοι ζώντων μενόντων· τὸ δʼ ἐκ περιουσίας καὶ πρὸς ἡδονὴν ἀπολλύειν ἕτερα καὶ φθείρειν τῆς παντελοῦς ἦν ἀγριότητος καὶ ἀδικίας· καὶ ἡ τούτων ἀποχὴ οὔτε πρὸς τὸ ζῆν οὔτε πρὸς τὸ εὖ ζῆν ἡμᾶς ἠλάττου. εἰ μὲν γὰρ ὡς ἀέρος καὶ ὕδατος φυτῶν τε καὶ καρπῶν, ὧν ἄνευ ζῆν ἀδύνατόν ἐστιν, οὕτω φόνου ζῴων καὶ βρώσεως σαρκῶν ἐτυγχάνομεν δεόμενοι πρὸς τὸν βίον, ἀναγκαίαν ἡ φύσις συμπλοκὴν εἶχεν ἂν πρὸς ταύτην τὴν ἀδικίαν· εἰ δὲ πολλοὶ μὲν ἱερεῖς θεῶν, πολλοὶ δὲ βασιλεῖς βαρβάρων ἁγνεύοντες, ἄπειρα δὲ γένη ζῴων τὸ παράπαν οὐ θιγγάνοντα τῆς τοιαύτης τροφῆς ζῶσιν καὶ τυγχάνουσι τοῦ κατὰ φύσιν τέλους, πῶς οὐκ ἔστιν ἄτοπος ὁ κελεύων, εἴ τισιν ἀναγκαζοίμεθα πολεμεῖν, μηδὲ οἷς ἔξεστιν εἰρηνικῶς ὁμιλεῖν, ἀλλὰ ἢ πρὸς μηθὲν τῇ δικαιοσύνῃ χρωμένους ζῆν, ἢ πρὸς πάντα χρωμένους μὴ ζῆν; ὥσπερ οὖν ἐπʼ ἀνθρώπων ὁ μὲν αὐτοῦ σωεηρίας ἕνεκα καὶ παίδων καὶ πατρίδος ἢ χρήματά τινων παραιρούμενος ἢ χώραν ἐπιτρίβων καὶ πόλιν ἔχει πρόσχημα τῆς ἀδικίας τὴν ἀνάγκην, ὅστις δὲ ταῦτα δρᾷ διὰ πλοῦτον ἢ κόρον ἢ ἡδονὰς τρυφώσας καὶ ἀποπληρώσεις οὐκ ἀναγκαίων ποριζόμενος ἐπιθυμιῶν, ἄμικτος εἶναι δοκεῖ καὶ ἀκρατὴς καὶ πονηρός, οὕτως τὰς μὲν εἰς φυτὰ βλάβας καὶ πυρὸς καὶ ναμάτων ἀναλώσεις κουράς τε προβάτων καὶ γάλα βοῶν τε ἐξημέρωσιν καὶ κατάζευξιν ἐπὶ σωτηρίᾳ καὶ διαμονῇ τοῖς χρωμένοις ὁ θεὸς δίδωσι συγγνώμην. ζῷα δὲ ὑπάγειν σφαγαῖς καὶ μαγειρεύειν ἀναπιμπλαμένους φόνου, μὴ τροφῆς ἢ πληρώσεως χάριν, ἀλλʼ ἡδονῆς καὶ λαιμαργίας ποι- ουμένους τέλος, ὑπερφυὲς ὡς ἄνομον καὶ δεινόν. ἀρκεῖ γάρ, ὅτι μηδὲν πονεῖν δεομένοις χρώμεθα προκάμνουσι καὶ μοχθοῦσιν, ἵππων ὄνων τʼ ὀχεῖα καὶ ταύρων γονάς, ὡς Αἰσχύλος φησίν, ἀντίδουλα καὶ πόνων ἐκδέκτορα χειρωσάμενοι καὶ καταζεύξαντες.
3.19Bizden sığırı katık olarak kullanmamamızı, nefesi ve hayatı yok edip mahvederek tıka basa doymak için çeşniler ve sofra süsleri edinmememizi isteyen kişi, hayatımızdan, kurtuluşumuz için zorunlu ya da aretē için güzel olan neyi alıp götürüyor? Üstelik bitkileri hayvanlara benzetmek de pek zorlamadır. Hayvanlar tabiatları gereği hisseder, acı çeker, korkar ve zarar görür; bu yüzden onlara haksızlık da edilebilir. Bitkiler ise hiçbir şey hissetmez; bu yüzden onlar için ne yabancı bir şey vardır, ne kötü bir şey, ne zarar, ne de haksızlık. Çünkü her türlü benimsemenin ve yabancılaşmanın ilkesi hissetmektir; Zenon'un takipçileri de benimsemeyi (oikeiōsis) adaletin ilkesi sayar. Birçok insanın yalnız his ile yaşadığını, nous'tan ve logos'tan yoksun olduğunu; birçoğunun da gaddarlıkta, thymosta ve açgözlülükte en korkunç yırtıcıları bile geçtiğini —çocuk katillerini, baba katillerini, tiranları ve kralların zulüm uşaklarını— görürüz. Bunlara karşı bir adalet borcumuz olduğunu düşünüp de çift süren öküze, birlikte büyüdüğümüz köpeğe, bizi sütleriyle besleyen, yünleriyle süsleyen davarlara karşı hiçbir borcumuz olmadığını sanmak nasıl akla aykırı olmaz? Bundan daha akılsızca ne olabilir?
ὁ δὲ ἀξιῶν ἡμᾶς ὄψῳ μὴ χρῆσθαι βοΐ, μηδὲ πνεῦμα καὶ ζωὴν διολλύντας καὶ διαφθείροντας ἡδύσματα πλησμονῆς καὶ καλλωπίσματα προστίθεσθαι τραπέζης, τίνος ἀναγκαίου πρὸς σωτηρίαν ἢ καλοῦ πρὸς ἀρετὴν ἀφαιρεῖται τὸν βίον; οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῖς ζῴοις τὰ φυτὰ παραβάλλειν κομιδῇ βίαιον. τὰ μὲν γὰρ αἰσθάνεσθαι πέφυκε καὶ ἀλγεῖν καὶ φοβεῖσθαι καὶ βλάπτεσθαι, διʼ ὃ καὶ ἀδικεῖσθαι· τοῖς δὲ οὐθέν ἐστιν αἰσθητόν, οὕτως δὲ οὐδὲ ἀλλότριον οὐδὲ κακὸν οὐδὲ βλάβη τις οὐδὲ ἀδικία. καὶ γὰρ οἰκειώσεως πάσης καὶ ἀλλοτριώσεως ἀρχὴ τὸ αἰσθάνεσθαι. τὴν δὲ οἰκείωσιν ἀρχὴν τίθενται δικαιοσύνης οἱ ἀπὸ Ζήνωνος. πῶς δὲ οὐκ ἄλογον, πολλούς τῶν ἀνθρώπων ἐπʼ αἰσθήσει μόνον ζῶντας ὁρῶντας, νοῦν δὲ καὶ λόγον οὐκ ἔχοντας, πολλούς δὲ πάλιν ὠμότητι καὶ θυμῷ καὶ πλεονεξίᾳ τὰ φοβερώτατα τῶν θηρίων ὑπερβεβληκότας, παιδοφόνους καὶ πατροκτόνους, τυράννους καὶ βασιλέων ὑπουργούς, πρὸς μὲν τούτους οἴεσθαι δίκαιόν τι εἶναι ἡμῖν, πρὸς δὲ τὸν ἀροτῆρα βοῦν καὶ τὸν σύντροφον κύνα καὶ τὰ γάλακτι μὲν τρέφοντα, κουρᾷ δὲ κοσμοῦντα θρέμματα μηδὲν εἶναι, πῶς οὐ παραλογώτατόν ἐστιν;
3.20Ama vallahi Khrysippos'un şu sözü pek inandırıcıydı! Tanrılar bizi kendileri ve birbirimiz için, hayvanları da bizim için yaratmışlar: atları savaşta yanımızda dövüşsün, köpekleri avda yanımızda avlansın diye; parsları, ayıları ve aslanları da cesaret idmanımız olsun diye. Domuz ise —lütufların en tatlısı burada— kurban edilmekten başka bir şey için yaratılmamıştır; tanrı, bize lezzetli yemek sağlamak için onun etine psykhēyi tuz gibi katmıştır. Bol çorbamız ve mezemiz olsun diye de her türlü istiridyeyi, mor salyangozları, deniz anemonlarını ve türlü türlü kuşları hazırlamıştır; hem de başka bir yerden değil, sanki kendi varlığının büyük bir kısmını buraya, tatlı keyiflere çevirmiş, dadıları bile geride bırakıp yeryüzünü hazlarla ve zevklerle doldurmuştur. Bu sözlerde inandırıcı ve tanrıya yakışır bir şey bulan, Karneades'in şu sözüne ne cevap vereceğini düşünsün: Tabiatça var olan her şey, yaratılıp var olduğu gayeye erişince fayda görür. Faydayı da bunların "yararlılık" dediği daha genel anlamda anlamak gerekir. Domuz tabiatça boğazlanmak ve yenmek için var olmuştur; bu başına gelince yaratıldığı gayeye erişir ve fayda görür. Hem tanrı hayvanları insanların kullanması için düzenlediyse, sinekleri, sivrisinekleri, yarasaları, bokböceklerini, akrepleri, engerekleri ne yapacağız? Bunların kimini görmek iğrenç, kimine dokunmak pis, kiminin kokusu çekilmez, kimi korkunç ve tatsız sesler çıkarır, kimi de karşılaşanlar için düpedüz ölümcüldür. Balinaların, testere balıklarının ve Homeros'un, gürleyen Amphitrite'nin sayısız beslediğini söylediği öbür deniz canavarlarının tabiatta ne işe yaradığını yaratıcı neden bize öğretmedi? Her şeyin bizim için ve bizim yüzümüzden var olmadığını söylerlerse, bu ayrım pek karışık ve belirsiz olmakla kalmaz, haksızlıktan da kurtulamayız: çünkü bizim için değil, bizim gibi tabiata uygun olarak var olmuş varlıklara saldırır ve onları zararlarına kullanırız. Bize ait olanı ihtiyaca göre belirlersek, kendimizin de timsahlar, balinalar ve yılanlar gibi en ölümcül hayvanlar için var olduğumuzu kabul etmekte gecikmeyeceğimizi söylemeyi geçiyorum. Biz onlardan hiç fayda görmeyiz; onlar ise önlerine çıkan insanları kapıp parçalar ve yiyecek olarak kullanırlar. Bunu yaparken bizden daha zalimce bir şey de yapmazlar; şu farkla ki onları bu haksızlığa yoksulluk ve açlık sürükler, biz ise çoğu kez tiyatrolarda ve av gösterilerinde azgınlıktan ve keyif için eğlenerek hayvanların çoğunu öldürürüz. Bu yüzden içimizdeki kan dökücülük ve vahşilik güçlendi, merhamete karşı hissizliğimiz arttı; buna ilk cüret edenler de yumuşak huyumuzu büyük ölçüde köreltti. Pythagorasçılar ise vahşi hayvanlara karşı yumuşaklığı, insan sevgisi ve merhamet için bir alıştırma yaptılar. Öyleyse insanları adalete, bundan dolayı alışılmış adaletin bozulacağını söyleyenlerden daha çok onlar yöneltmedi mi? Çünkü alışkanlık, azar azar insana yerleşen hâllerle onu çok uzaklara sürüklemekte müthiştir.
ἀλλʼ ἐκεῖνο νὴ Δία τοῦ Χρυσίππου πιθανὸν ἦν, ὡς ἡμὰς αὐτῶν καὶ ἀλλήλων οἱ θεοὶ χάριν ἐποιήσαντο, ἡμῶν δὲ τὰ ζῷα, συμπολεμεῖν μὲν ἵππους καὶ συνθηρεύειν κύ- νας, ἀνδρείας δὲ γυμνάσια παρδάλεις καὶ ἄρκτους καὶ λέοντας. ἡ δὲ ὗς, ἐνταῦθα γάρ ἐστιν τῶν χαρίτων τὸ ἥδιστον, οὐ διʼ ἄλλο τι πλὴν θύεσθαι ἐγεγόνει, καὶ τῇ σαρκὶ τὴν ψυχὴν ὁ θεὸς οἷον ἄλας ἐνέμιξεν, εὐοψίαν ἡμῖν μηχανώμενος. ὅπως δὲ ζωμοῦ καὶ παραδειπνίων ἀφθονίαν ἔχωμεν, ὄστρεα τε παντοδαπὰ καὶ πορφύρας καὶ ἀκαλήφας καὶ γένη πτηνῶν ποικίλα παρεσκεύασεν, οὐκ ἀλλαχόθεν, ἀλλʼ ὡς αὐτοῦ μέγα μέρος ἐνταῦθα τρέψας εἰς γλυκυθυμίας, τὰς τιτθὰς ὑπερβαλόμενος καὶ καταπυκνώσας ταῖς ἡδοναῖς καὶ ἀπολαύσεσιν τὸν περίγειον τόπον. ὅτῳ δὴ ταῦτα δοκεῖ τι τοῦ πιθανοῦ καὶ θεῷ πρέποντος μετέχειν, σκοπείτω, τί πρὸς ἐκεῖνον ἐρεῖ τὸν λόγον, ὅν Καρνεάδης ἔλεγεν· ἕκαστον τῶν φύσει γεγονότων ὅταν τοῦ πρὸς ὃ πέφυκε καὶ γέγονε τυγχάνῃ τέλους, ὡφελεῖται. κοινότερον δὲ τὸ τῆς ὠφελείας, ἣν εὐχρηστίαν οὗτοι λέγουσιν, 'ἀκουστέον. ἡ δὲ ὗς φύσει γέγονε πρὸς τὸ σφαγῆναι καὶ καταβρωθῆναι· καὶ τοῦτο πάσχουσα τυγχάνει τοῦ πρὸς ὃ πέφυκε, καὶ ὠφελεῖται. καὶ μὴν εἰ πρὸς ἀνθρώπων χρῆσιν ὁ θεὸς μεμηχάνηται τὰ ζῷα, τί χρησόμεθα μυίαις, ἐμπίσι, νυκτερίσιν, κανθάροις, σκορπίοις, ἐχίδναις; ὧν τὰ μὲν ὁρᾶν εἰδεχθῆ καὶ θιγγάνειν μιαρὰ καὶ κατʼ ὀδμὰς δυσανάσχετα καὶ φθέγγεται δεινὸν καὶ ἀτερπές, τὰ δʼ ἄντικρυς ὀλέθρια τοῖς ἐντυγχάνουσι· φαλαίνας τε καὶ πρίστεις καὶ τὰ ἄλλα κήτη, ἃ μυρία βόσκειν Ὅμηρός φησιν ἀγάστοννον Ἀμφιτρίτην, τί οὐκ ἐδίδαξεν ἡμᾶς ὁ δημιουργός, ὅπῃ χρήσιμα τῇ φύσει γέγονεν; εἰ δὲ οὐ πάντα φασὶν ἡμῖν καὶ διʼ ἡμᾶς γεγονέναι, πρὸς τῷ σύγχυσιν ἔχειν πολλὴν καὶ ἀσάφειαν τὸν διορισμὸν οὐδὲ ἐκφεύγομεν τὸ ἀδικεῖν, ἐπιτιθέμενοι καὶ χρώ- μενοι βλαβερῶς τοῖς οὐ διʼ ἡμᾶς, ἀλλʼ ὥσπερ ἡμεῖς κατὰ φύσιν γεγενημένοις. ἐῶ λέγειν ὅτι τῇ χρείᾳ τὸ πρὸς ἡμὰς ὁρίζοντες οὐκ ἄν φθάνοιμεν ἑαυτούς ἕνεκα τῶν ὀλεθριωτάτων ζῴων, οἷα κροκόδειλοι καὶ φάλαιναι καὶ δράκοντες, γεγονέναι συγχωροῦντες. ἡμῖν μὲν γὰρ οὐθὲν ἀπʼ ἐκείνων ὑπάρχει τὸ παράπαν ὠφελεῖσθαι τὰ δὲ ἁρπάζοντα καὶ διαφθείροντα τούς παραπίπτοντας ἀνθρώπους, βορᾷ χρῆται, μηδὲν ἡμῶν κατὰ τοῦτο δρῶντα χαλεπώτερον, πλὴν ὅτι τὰ μὲν ἔνδεια καὶ λιμὸς ἐπὶ ταύτην ἄγει τὴν ἀδικίαν, ἡμεῖς δὲ ὕβρει καὶ τρυφῆς ἕνεκα παίζοντες πολλάκις ἐν θεάτροις καὶ κυνηγεσίοις τὰ πλεῖστα τῶν ζῴων φονεύομεν. ἐξ ὧν δὴ καὶ τὸ μὲν φονικὸν καὶ θηριῶδες ἡμῶν ἐπερρώσθη καὶ τὸ πρὸς οἶκτον ἀπαθές, τοῦ δʼ ἡμέρου τὸ πλεῖστον ἀπήμβλυναν οἱ πρῶτοι τοῦτο τολμήσαντες. οἱ δὲ Πυθαγόρειοι τὴν πρὸς τὰ θηρία πραότητα μελέτην ἐποιήσαντο τοῦ φιλανθρώπου καὶ φιλοικτίρμονος. ὥστε πῶς οὐχ οὗτοι πρὸς δικαιοσύνην μᾶλλον ἤγειραν ἢ οἱ φθείρεσθαι λέγοντες ἐκ τούτων τὴν συνήθη δικαιοσύνην; ἡ γὰρ συνήθεια δεινὴ τοῖς κατὰ μικρὸν ἐνοικειουμιένοις πάθεσι πόρρω προαγαγεῖν τὸν ἄνθρωπον.
3.21"Evet," derler, "ama ölümlüye ölümsüz, bozulana bozulmaz, cisme cisimsiz nasıl karşıtsa, logos sahibi olan var olduğuna göre, ona karşıt olarak akıldan yoksun bir şeyin de bulunması gerekir; bu kadar çok çift arasında yalnız bu çift eksik ve sakat kalmamalıdır." Sanki biz bunu kabul etmiyormuşuz ya da var olanlar arasında akıldan yoksun olanın bol olduğunu göstermiyormuşuz gibi! Psykhēden payı olmayan her şeyde akıldan yoksun olan elbette pek çok ve boldur; logos sahibi olana başka bir karşıt aramamıza gerek yoktur: cansız olan her şey, akıldan ve anlayıştan yoksun olduğu için, psykhē ile birlikte logos'a ve düşünceye sahip olanın doğrudan karşıtıdır. Biri, tabiat kesik kalmasın diye canlı tabiatın bir kısmının logos sahibi, bir kısmının akıldan yoksun olması gerektiğini ileri sürerse, bir başkası da canlı tabiatın bir kısmının tasavvur sahibi, bir kısmının tasavvursuz, bir kısmının hisseden, bir kısmının hissetmeyen olması gerektiğini ileri sürer; tabiat bu karşılıklı ve karşıt melekeleri ve yoksunlukları aynı cins içinde, terazinin kefeleri gibi denk olarak barındırsın diye. Ama bu saçmadır. Canlının bir kısmının hisseden, bir kısmının hissetmeyen, bir kısmının tasavvur eden, bir kısmının tasavvursuz olmasını isteyen kişi saçmalıyorsa —çünkü her canlı tabiatı gereği doğrudan hem hisseder hem tasavvur eder—, canlının bir kısmının logos sahibi, bir kısmının akıldan yoksun olmasını istemesi de makul olmaz; hele anlayıştan pay almayan hiçbir şeyin histen de pay almadığını, his ve tabiî dürtü gibi bir kanaati ve akıl yürütmesi de bulunmayan hiçbir hayvan olmadığını düşünen insanlarla tartışırken. Çünkü tabiat —ki her şeyi bir şey için ve bir gaye uğruna yaptığını haklı olarak söylerler— hayvanı yalnızca etkilensin ve hissetsin diye hisseden bir varlık yapmamıştır. Hayvan için yakın olan birçok şey, yabancı olan birçok şey vardır; bunlardan kimilerinden sakınmayı, kimileriyle bir arada olmayı öğrenmeden bir an bile hayatta kalamazdı. His, her birine bu iki şeyin bilgisini aynı şekilde verir; ama histen sonra gelen davranışların —faydalı şeyleri yakalamanın ve kovalamanın, ölümcül ve acı veren şeyleri savuşturmanın ve onlardan kaçmanın— tabiatça bir şekilde akıl yürütemeyen, hükmedemeyen, hatırlayamayan ve dikkat edemeyen varlıklarda bulunmasının hiçbir yolu yoktur. Bir varlıktan beklentiyi, hafızayı, niyeti, hazırlığı, ummayı, korkmayı, arzulamayı, üzülmeyi tamamen alırsan, gözlerinin ve kulaklarının olması ona hiçbir fayda sağlamaz; bütün hislerini ve tasavvurlarını kullanacak bir şeyi olmayan bir varlık için de, bunları savuşturacak şey yokken eziyet çekmek, üzülmek ve acı çekmektense bunlardan kurtulmak daha iyidir. Hatta tabiat filozofu Straton'un, düşünmeden hissetmenin bile hiç mümkün olmadığını ispat eden bir sözü vardır. Gözümüzün önünden geçen yazılar, kulağımıza gelen sözler, aklımız başka şeylerdeyken çoğu kez bizden kaçar, farkına varmayız; sonra nous geri gelir ve önce söylenenlerin her birini toplamak için peşlerinden koşar. Bu yüzden şöyle denmiştir: "Nous görür, nous işitir; geri kalan her şey sağır ve kördür." Çünkü düşünen kısım orada olmadıkça, gözlerde ve kulaklarda olan etkilenme his meydana getirmez. Bu yüzden kral Kleomenes, bir içki sofrasında beğenilen bir gösteri sırasında, ona da değerli görünüp görünmediği sorulunca, "Siz karar verin; benim nous'um Peloponnesos'ta" demişti. Demek ki hissetmenin bulunduğu her varlıkta düşünmenin de bulunması zorunludur.
ναί, φασίν, ἀλλʼ ὡς τῷ θνητῷ τὸ ἀθάνατον ἀντίκειται καὶ τῷ φθαρτῷ τὸ ἄφθαρτον καὶ σώματί γε τὸ ἀσώματον, οὕτως ὑπάρχοντί γε τῷ λογικῷ χρῆναι τὸ ἄλογον ἀντικεῖσθαι καὶ ἀνθυπάρχειν, καὶ μὴ μόνην ἐν τοσοῖσδε συζυγίαις ἀτελῆ τήνδε λείπεσθαι καὶ πεπηρωμένην, ὥσπερ ἡμῶν μὴ τοῦτο συγχωρούντων ἢ πολύ τὸ ἄλογον ἐπιδεικνύντων ἐν τοῖς οὖσιν. πολύ γὰρ δήπου καὶ ἄφθονον ἐν πᾶσι τοῖς ψυχῆς ἀμοιροῦσι, καὶ οὐδὲν ἑτέρας δεόμεθα πρὸς τὸ λογικὸν ἀντιθέσεως· ἀλλὰ πᾶν εὐ- θὺς τὸ ἄψυχον, ἄλογον ὂν καὶ ἀνόητον, ἀντίκειται τῷ μετὰ ψυχῆς λόγον ἔχοντι καὶ διάνοιαν. εἰ δέ τις ἀξιοῖ μὴ κολοβὸν εἶναι τὴν φύσιν, ἀλλὰ τὴν ἔμψυχον φύσιν ἔχειν τὸ μὲν λογικόν, τὸ δὲ ἄλογον, ἕτερος ἀξιώσει τὴν ἔμψυχον φύσιν ἔχειν τὸ μὲν φανταστικόν, τὸ δὲ ἀφαντασίωτον, καὶ τὸ μὲν αἰσθητικόν, τὸ δὲ ἀναίσθητον, ἵνα δὴ τὰς ἀντιζύγους ταύτας καὶ ἀντιθέτους ἕξεις καὶ στερήσεις περὶ ταὐτὸν ἡ φύσις ἔχῃ γένος, οἷον ἰσορρόπους. ἀλλʼ ἄτοπον τοῦτό γε. εἰ δὲ ἄτοπος ὁ ζητῶν τοῦ ἐμψύχου τὸ μὲν αἰσθανόμενον, τὸ δὲ ἀναίσθητον εἶναι, καὶ τὸ μὲν φαντασιούμενον, τὸ δὲ ἀφαντασίωτον, ὅτι πᾶν ἔμψυχον αἰσθητικὸν εὐθὺς εἶναι καὶ φανταστικὸν πέφυκεν, οὐδʼ οὕτως ἐπιεικῶς ἀπαιτήσει τὸ μὲν λογικὸν εἶναι τοῦ ἐμψύχου, τὸ δὲ ἄλογον, πρὸς ἀνθρώπους διαλεγόμενος μηθὲν οἰομένους αἰσθήσεως μετέχειν ὃ μὴ καὶ συνέσεως, μηδʼ εἶναι ζῷον ᾧ μὴ δόξα τις καὶ λογισμὸς ὥσπερ αἴσθησις καὶ ὁρμὴ κατὰ φύσιν πάρεστιν. ἡ γὰρ φύσις, ἣν ἕνεκά του καὶ πρός τι πάντα ποιεῖν ὀρθῶς λέγουσιν, οὐκ ἐπὶ ψιλῷ τῷ πάσχειν καὶ αἰσθάνεσθαι τὸ ζῷον αἰσθητικὸν ἐποίησεν, ἀλλὰ ὄντων μὲν οἰκείων πρὸς αὐτὸ πολλῶν, ὄντων δὲ ἀλλοτρίων, οὐδὲ ἀκαρὲς ἦν περιεῖναι μὴ μαθόντι τὰ μὲν φυλάττεσθαι, τοῖς δὲ συμφέρεσθαι. τὴν μὲν οἦν γνῶσιν ἀμφοῖν ὁμοίως ἡ αἴσθησις ἑκάστῳ παρέχει, τὰς δὲ ἑπομένας τῇ αἰσθήσει τῶν μὲν ὠφελίμων λήψεις καὶ διώξεις, διακρούσεις δὲ καὶ φυγὰς τῶν ὀλεθρίων καὶ λυπηρῶν, οὐδεμία μηχανὴ παρεῖναι τοῖς μὴ λογίζεσθαί τι καὶ κρίνειν καὶ μνημονεύειν καὶ προσέχειν πεφυκόσιν. ὧν γὰρ ἂν ἀφέλῃς παντάπασι προσδοκίαν, μνήμη, πρόθεσιν, παρασκευήν, τὸ ἐλπίζειν, τὸ δεδοικέναι, τὸ ἐπιθυμεῖν, τὸ ἀσχάλλειν, οὔτε ὀμμάτων ὄφελος παρόντων οὔτε ὤτων, αἰσθήσεως τε πάσης καὶ φαντασίας τὸ χρώμενον οὐκ ἐχούσης ἀπηλλάχθαι βέλτιον ἢ πονεῖν καὶ λυπεῖσθαι καὶ ἀλγεῖν, ᾧ διακρούσεται ταῦτα μὴ παρόντος. καίτοι Στράτωνός γε τοῦ φυσικοῦ λόγος ἐστὶν ἀποδεικνύων, ὡς οὐδὲ αἰσθάνεσθαι τὸ παράπαν ἄνευ τοῦ νοεῖν ὑπάρχει. καὶ γὰρ γράμματα πολλάκις ἐπιπορευομένους τῇ ὄψει καὶ λόγοι προσπίπτοντες τῇ ἀκοῇ διαλανθάνουσιν ἡμᾶς καὶ διαφεύγουσι πρὸς ἑτέροις τὸν νοῦν ἔχοντας· εἶτʼ αὖθις ἐπανῆλθεν καὶ μεταθεῖ καὶ διώκει τῶν προειρημένων ἕκαστον ἀναλεγόμενος· ᾗ καὶ λέλεκται, νοῦς ὁρᾷ, νοῦς ἀκούει, τὰ δʼ ἄλλα κωφὰ καὶ τυφλά ὡς τοῦ περὶ τὰ ὄμματα καὶ τὰ ὦτα πάθους, ἂν μὴ παρῇ τὸ φρονοῦν, αἴσθησιν οὐ ποιοῦντος. διʼ ὃ καὶ Κλεομένης ὁ βασιλεὺς παρὰ πότον εὐδοκιμοῦντος ἀκροάματος, ἐρωτηθεὶς εἴ οἱ φαίνεται σπουδαῖον, ἐκέλευεν ἐκείνους σκοπεῖν, αὐτὸς γὰρ ἐν Πελοποννήσῳ τὸν νοῦν ἔχειν. ὅθεν ἀνάγκη πᾶσιν οἷς τὸ αἰσθάνεσθαι, καὶ τὸ νοεῖν ὑπάρχειν.
3.22Ama diyelim ki his kendi işini görmek için nous'a muhtaç değildir. His, hayvanda yakın olanla yabancı olan arasındaki farkı meydana getirip çekildikten sonra, artık hatırlayan, acı verenlerden korkan, faydalı olanları özleyen, ellerinde olmayınca onları nasıl ele geçireceklerini tasarlayan, saldırı yerleri, sığınaklar, tuzaklar, yakalananlar için de saldırganlardan kaçış yolları hazırlayan nedir? Hâlbuki o kimseler de giriş kitaplarında her defasında tarifler yaparak bizi bıktırırlar: niyet, bir şeyin tamamlanacağını haber veren işarettir; girişim, dürtüden önceki dürtüdür; hazırlık, eylemden önceki eylemdir; hafıza da, şimdiki hâli his yoluyla kavranmış geçmiş bir önermenin kavranmasıdır. Bunların hiçbiri logos'a dayanmayan bir şey değildir ve hepsi bütün hayvanlarda vardır. Düşünceler de öyledir: zihinde saklı durduklarında onlara kavram, harekete geçtiklerinde düşünme derler. Bütün hâllerin genel olarak kötü hükümler ve kanaatler olduğunu kabul ettikleri hâlde, yırtıcı hayvanlarda bunca öfke, bunca korku, hatta vallahi bunca haset ve kıskançlık işini ve hareketini görmezden gelmeleri şaşılacak şeydir. Kendileri de kusur işleyen köpekleri ve atları cezalandırırlar; boş yere değil, onları uslandırmak için; acı vererek onlarda pişmanlık dediğimiz üzüntüyü uyandırırlar. Kulak yoluyla gelen hazzın adı efsunlanma, göz yoluyla gelenin adı büyülenmedir. İkisini de hayvanlara karşı kullanırlar: geyikler ve atlar kavallarla ve aulos'larla efsunlanır; kavalla ezgi çalarak yengeçleri deliklerinden çıkarırlar; tirsi balığının da şarkı söyleyenlere doğru suyun yüzüne çıkıp ilerlediğini söylerler. Bu konuda ahmakça konuşup hayvanların ne haz duyduğunu, ne öfkelendiğini, ne korktuğunu, ne hazırlandığını, ne hatırladığını; arının hatırlar gibi, bülbülün hazırlanır gibi, aslanın öfkelenir gibi, geyiğin korkar gibi yaptığını söyleyenler, hayvanların ne gördüğünü ne işittiğini, yalnızca görür ve işitir gibi yaptığını; ses çıkarmadığını, ses çıkarır gibi yaptığını; hiç yaşamadığını, yaşar gibi yaptığını söyleyenlere ne cevap verecekler, bilmiyorum. Çünkü insaflı biri kabul eder ki bu sözler öbürlerinden daha fazla apaçık olana aykırı değildir; ikisi de aynı ölçüde aykırıdır. Hayvanların huylarını, hayatlarını, davranışlarını ve yaşayış tarzlarını insanlarınkiyle karşılaştırdığımda onlarda pek çok kötülük görüyorum; logos'un uğruna var olduğu aretēye doğru da hiçbir hayvanda açık bir yöneliş, ilerleme ya da istek göremiyorum. Bu yüzden tabiatın, gayeye ulaşamayacak varlıklara ilkeyi nasıl verdiğine şaşırıp kalabilirim. Ama bu, o kimselere de saçma gelmez. Yavrulara duyulan sevgiyi bizde birlikteliğin ve adaletin ilkesi sayarlar; hayvanlarda da bunun güçlü ve bol olduğunu görürler; yine de onların adaletten pay aldığını söylemez, buna layık görmezler. Katırların da üreme organlarından hiçbir eksiği yoktur: tenasül uzuvları ve rahimleri vardır, onları hazla da kullanırlar; ama doğurmanın gayesine ulaşamazlar. Bir de başka açıdan bak: Sokratesleri, Platonları, Zenonları sıradan bir köleden hiç de hafif olmayan bir kötülük içinde sayıp hepsinin aynı ölçüde akılsız, taşkın ve adaletsiz olduğunu söylemek, sonra da yırtıcı hayvanları aretē bakımından arınmamış ve kusursuzlaşmamış oldukları için kınamak gülünç değil mi? Hem de onlarda logos'un kusurlu ve zayıf olduğunu değil, büsbütün yok olduğunu ileri sürerek; üstelik her hayvanın dolup taştığı kötülüğün logos'a dayalı olduğunu kabul ettikleri hâlde! Çünkü birçoğunda korkaklık, taşkınlık, haksızlık ve kötü niyet bulunduğunu görürüz.
ἀλλʼ ἔστω μὴ δεῖσθαι τοῦ νοῦ τὴν αἴσθησιν πρὸς τὸ αὐτῆς ἔργον· ἀλλʼ ὅταν γε τῷ ζῴῳ πρὸς τὸ οἰκεῖον καὶ τὸ ἀλλότριον ἡ αἴσθησις ἐνεργασαμένη διαφορὰν ἀπέλθῃ, τί τὸ μνημονεῦόν ἐστιν ἤδη καὶ δεδιὸς τὰ λυποῦντα καὶ ποθοῦν τὰ ὠφέλιμα καὶ μὴ παρόντων ὅπως παρέσται μηχανώμενον ἐν αὐτοῖς, καὶ παρασκευαζόμενον ὁρμητήρια καὶ καταφυγὰς καὶ θήρατρα καὶ πάλιν οὖ τοῖς ἀλοῦσιν ἀποδράσεις τῶν ἐπιτιθεμένων; καίτοιγε κἀκεῖνοι λέγοντες ἀποκναίουσιν ἐν ταῖς εἰσαγωγαῖς ἑκάστοτε τὴν πρόθεσιν ὁριζόμενοι σημείωσιν ἐπιτελειώσεως, τὴν δʼ ἐπιβολὴν ὁρμὴν πρὸ ὁρμῆς, παρασκευὴν δὲ πρᾶξιν πρὸ πράξεως, μνήμην δὲ κατάληψιν ἀξιώματος παρεληλυθότος, οὐ τὸ παρὸν ἐξ αἰσθήσεως κατελήφθη. τούτων γὰρ οὐδὲν ὅ τι μὴ λογικόν ἐστι, καὶ πάντα τοῖς ζῴοις ὑπάρχει πᾶσιν· ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὰ περὶ τὰς νοήσεις, ἃς ἐναποκειμένας μὲν ἐννοίας καλοῦσιν, κινουμένας δὲ διανοήσεις. τὰ δὲ πάθη σύμπαντα κοινῶς κρίσεις φαύλας καὶ δόξας ὁμολογοῦντες εἶναι, θαυμαστὸν ὅτι δὴ παρορῶσιν ἐν τοῖς θηρίοις ἔργα καὶ κινήματα, πολλὰ μὲν θυμῶν, πολλὰ δὲ φόβων καὶ νὴ Δία φθόνων καὶ ζηλοτυπιῶν. αὐτοὶ δὲ κύνας ἁμαρτόντας καὶ ἵππους κολάζουσιν, οὐ διὰ κενῆς, ἀλλʼ ἐπὶ σωφρονισμῷ, λύπην διʼ ἀλγηδόνος ἐμποιοῦντες αὐτοῖς, ἣν μετάνοιαν ὀνομάζομεν. ἡδο νῆς δὲ τῆς μὲν διʼ ὤτων ὄνομα κήλησίς ἐστιν, τῆς δὲ διʼ ὀμμάτων γοητεία. χρῶνται δὲ ἑκατέραις ἐπὶ τὰ θηρία· κηλοῦνται μὲν ἔλαφοι καὶ ἵπποι σύριγξι καὶ αὐλοῖς, καὶ τούς παγούρους ἐκ τῶν χηραμῶν ἀνακαλοῦνται μελιζόμενοι ταῖς σύριγξι, καὶ τὴν θρίσσαν ᾀδόντων ἀναδύεσθαι καὶ προιέναι λέγουσιν. οἱ δὲ περὶ τούτων ἀβελτέρως λέγοντες μήτε ἥδεσθαι μήτε θυμοῦσθαι μήτε φοβεῖσθαι μήτε παρασκευάζεσθαι μήτε μνημονεύειν, ἀλλʼ ὡσανεὶ μνημονεύειν τὴν μέλιτταν καὶ ὡσανεὶ παρασκευάζεσθαι τὴν ἀηδόνα καὶ ὡσανεὶ θυμοῦσθαι τὸν λέοντα καὶ ὡσανεὶ φοβεῖσθαι τὸν ἔλαφον, οὐκ οἶδα τί χρήσονται. τοῖς λέγουσι μηδὲ βλέπειν μηδὲ ἀκούειν, ἀλλʼ ὡσανεὶ βλέπειν αὐτὰ καὶ ὡσανεὶ ἀκούειν, μηδὲ φωνεῖν ἀλλʼ ὡσανεὶ φωνεῖν, μηδὲ ὅλως ζῆν ἀλλʼ ὡσανεὶ ζῆν. ταῦτα γὰρ ἐκείνων οὐ μᾶλλόν ἐστι λεγό- μένα παρὰ τὴν ἐνάργειαν ὁμοίως, ὡς ὁ εὐγνώμων ἂν πεισθείη. ὅταν δὲ τοῖς ἀνθρωπίνοις ἤθεσιν καὶ βίοις καὶ πράξεσιν καὶ διαίταις τὰ τῶν ζῴων παρατιθεὶς πολλὴν ἐνορῶ φαυλότητα, καὶ τῆς ἀρετῆς, πρὸς ἣν ὁ λόγος γέγονεν, μηδένα τῶν ζῴων ἔμφανῆ στοχασμὸν μηδὲ προκοπὴν μηδὲ ὄρεξιν, ἀποροίην ἂν πῶς ἡ φύσις δέδωκε τὴν ἀρχὴν τοῖς ἐπὶ τὸ τέλος ἐξικέσθαι μὴ δυναμένοις· ἡ τοῦτο μὲν οὐδʼ ἐκείνοις ἄτοπον εἶναι δοκεῖ. τὴν γοῦν πρὸς τὰ ἔκγονα φιλοστοργίαν, ἀρχὴν μὲν ἡμῖν κοινωνίας καὶ δικαιοσύνης τιθέμενοι, πολλὴν δὲ τοῖς ζῴοις καὶ ἰσχυρὰν ὁρῶντες παροῦσαν, οὐ φασὶν αὐτοῖς οὐδʼ ἀξιοῦσι μετεῖναι δικαιοσύνης· ἡμιόνοις δὲ τῶν γεννητικῶν μορίων οὐδὲν ἐνδεῖ καὶ γὰρ αἰδοῖα καὶ μήτρας καὶ τὸ χρῆσθαι μεθʼ ἡδονῆς τούτοις ἔχουσαι, πρὸς τὸ τέλος οὐκ ἐξικνοῦνται τῆς γενέσεως. σκόπει δὲ ἄλλως μὴ καταγέλαστόν ἐστι τοὺς Σωκράτεις καὶ τούς Πλάτωνας καὶ τούς Ζήνωνας οὐδὲν ἐλαφροτέρᾳ κακίᾳ τοῦ τυχόντος ἀνδραπόδου συνεῖναι φάσκειν, ἀλλʼ ὁμοίως ἄφρονας εἶναι καὶ ἀκολάστους καὶ ἀδίκους, εἶτα τῶν θηρίων αἰτιᾶσθαι τὸ μὴ καθαρὸν μηδʼ ἀπηκριβωμένον πρὸς ἀρετήν, ὡς στέρησιν οὐχὶ φαυλότητα λόγου καὶ ἀσθένειαν προσεῖναι, καὶ ταῦτα τὴν κακίαν ὁμολογοῦντας εἶναι λογικήν, ἧς πᾶν θηρίον ἀναπέπλησται. καὶ γὰρ δειλίαν πολλοῖς καὶ ἀκολασίαν ἀδικίαν τε καὶ κακόνοιαν ὁρῶμεν ὑπάρχουσαν.
3.23Tabiatça doğru logos'a yatkın olmayanın tabiatça logos'a da yatkın olmadığını ileri süren kişi, önce, maymun güzelliğe, kaplumbağa hıza yatkın olmadığı için maymunun tabiatça çirkinlikten, kaplumbağanın da yavaşlıktan pay almadığını ileri süren kişiden farksızdır. Sonra, göz önündeki farkı görmez: logos tabiatça içimizde oluşur, ama iyi ve kusursuz logos özen ve öğretimle oluşur. Bu yüzden logos sahibi olmaktan bütün canlıların payı vardır; ama doğruluğu ve bilgeliği edinmiş tek bir insan bile gösteremezler, insanlar on binlerce olsa da. Görme ile görme, uçuş ile uçuş arasında nasıl fark varsa —şahinlerle ağustosböcekleri aynı şekilde görmez, kartallarla keklikler aynı şekilde uçmaz—, her logos sahibi de en yüksek dereceye ulaşabilen çeviklikten ve keskinlikten aynı ölçüde pay almaz. Hayvanlarda birlikte yaşamanın, cesaretin, geçimini sağlamakta ve evini çekip çevirmekte kurnazlığın pek çok örneği vardır; aynı şekilde bunların zıtlarının, haksızlığın, korkaklığın ve ahmaklığın örnekleri de. Bu yüzden bazı tartışmalar da çıkmıştır: kimisi kara hayvanlarının, kimisi deniz hayvanlarının daha üstün olduğunu söyler. Bu, kara atlarıyla su aygırlarını karşılaştırınca açıkça görülür: birileri babalarını besler, öbürleri annelerine binmek için babalarını öldürür. Güvercinlerle keklikleri karşılaştırınca da: keklikler, dişi kuluçkaya yatarken çiftleşmeyi kabul etmediği için yumurtaları ortadan kaldırıp kırarlar; güvercinlerde ise erkek sırayla kuluçkaya yatarak bakımı üstlenir, yavruları önce o besler; dişi uzun süre uzaklaşırsa onu gagalayarak yumurtalara ve yavrulara geri sürer. Antipatros eşekleri ve koyunları temizliği ihmal ettikleri için kınar, ama vaşaklarla kırlangıçları nasıl gözden kaçırdı bilmiyorum: vaşaklar sidiklerinden oluşan vaşak taşını gizleyip yok ederek büsbütün ortadan kaldırırlar; kırlangıçlar da yavrularına dışa dönüp pisliklerini dışarı bırakmayı öğretirler. Hem bir ağaca öbüründen daha cahil demeyiz, oysa koyuna köpekten daha cahil deriz; bir sebzeye öbüründen daha korkak demeyiz, oysa geyiğe aslandan daha korkak deriz. Hareketsiz şeyler arasında biri öbüründen daha yavaş, sessiz şeyler arasında biri öbüründen daha cılız sesli olmadığı gibi, düşünme yetisi tabiatça bulunmayan şeyler arasında da biri öbüründen daha korkak, daha uyuşuk ya da nefsine daha az hâkim olmaz. Hayvanlarda ise bu yeti tabiatça hepsinde vardır, ama kiminde daha çok, kiminde daha az bulunarak gördüğümüz farkları meydana getirmiştir. İnsanın kolay öğrenmede, zihin keskinliğinde, adalet ve birliktelikle ilgili şeylerde hayvanlardan ne kadar üstün olduğu ise şaşılacak bir şey değildir. Hayvanların birçoğu da kimi büyüklükte ve hızda, kimi görme gücünde ve işitme keskinliğinde bütün insanları geride bırakmıştır; ama bu yüzden insan sağır, kör ya da güçsüz değildir. Geyiklerden yavaş da olsak koşarız; şahinlerden kötü de olsak görürüz. Tabiat bizi güçten ve büyüklükten de yoksun bırakmamıştır, oysa bunlarda file ve deveye göre hiçbir şeyiz. Öyleyse aynı şekilde, yırtıcı hayvanlar daha uyuşuk düşünüyor, daha kötü akıl yürütüyor diye onların hiç düşünmediğini, akıl yürütmediğini, logos'a sahip olmadığını söylemeyelim; onların logos'u zayıf ve bulanıktır, tıpkı iyi göremeyen ve bulanık gören bir göz gibi.
ὁ δὲ ἀξιῶν τὸ μὴ πεφυκὸς ὀρθότητα λόγου δέχεσθαι μηδὲ λόγον δέχεσθαι φύσει, πρῶτον μὲν οὐδὲν διαφέρει τοῦ μήτε πίθηκον αἴσχους φύσει μετέχειν μήτε χελώνην βραδυτῆτος ἀξιοῦντος, ὅτι μηδὲ κάλλους ἐπιδεκτικὰ μηδὲ τάχους ἐστίν. ἔπειτα τὴν διαφορὰν ἐμποδών οὖσαν οὐ συνορᾷ. λόγος μὲν γὰρ ἐγγίνεται φύσει, σπουδαῖος δὲ ὁ λόγος καὶ τέλειος ἐξ ἐπιμελείας καὶ διδασκαλίας. διʼ τοῦ λογικοῦ πᾶσι τοῖς ἐμψύχοις μέτεστι, τὴν δὲ ὀρθότητα καὶ σοφίαν οὐδὲ ἄνθρωπον εἰπεῖν κεκτημένον ἔχουσι, κἂν μυρίοι δὲ ὦσιν. ὥσπερ ὄψεώς ἐστιν πρὸς ὄψιν διαφορὰ καὶ πτήσεως πρὸς πτῆσιν· οὐ γὰρ ὁμοίως ἑέρακες βλέπουσι καὶ τέττιγες, οὐδὲ ἀετοὶ πέτονται καὶ πέρδικες· οὕτως οὐδὲ παντὶ λογικῷ μέτεστιν ὡσαύτως τῆς δεχομένης τὸ ἄκρον εὐστροφίας καὶ ὀξύτητος. ἐπιδείγματά γε πολλὰ κοινωνίας καὶ ἀνδρείας καὶ τοῦ πανούργου περὶ τούς πορισμούς καὶ τὰς οἰκονομίας, ὥσπερ᾿ αὖ καὶ τῶν ἐναντίων, ἀδικίας, δειλίας, ἀβελτερίας, ἔνεστιν αὐτοῖς. ὅθεν καὶ ζητήσεις τινὲς συνίστανεαι, τῶν μὲν τὰ χερσαῖα προῆχθαι λεγόντων, τῶν δὲ τὰ θαλάττια. καὶ δῆλόν ἐστι παραβαλλομένων ἵππων χερσαίων τοῖς ποταμίοις· οἱ μὲν γὰρ τρέφουσι τούς πατέρας, οἱ δὲ κτείνουσιν, ἵνα τὰς μητέρας ὀχεύωσι· καὶ περιστεραῖς πάλιν περδίκων· οἱ μὲν γὰρ ἀφανίζουσι τὰ ᾠὰ καὶ διαφθείρουσι, τῆς θηλείας, ὅταν ἐπῳάζῃ, μὴ προσδεχομένης τὴν ὀχείαν οἱ δὲ καὶ διαδέχονται τὴν ἐπιμέλειαν ἐν μέρει θάλποντες, καὶ ψωμίζουσι πρότεροι τὰ νεόττια, καὶ τὴν θήλειαν, ἂν πλείονα χρόνον ἀποπλανηθῇ, κόπτων ὁ ἄρρην εἰσελαύνει πρὸς τὰ ᾠὰ καὶ τούς νεοττούς. ὄνοις δὲ καὶ προβάτοις Ἀντίπατρος ἐγκαλῶν ὀλιγωρίαν καθαριότητος, οὐλ οἶδ᾿ ὅπως παρεῖδε τὰς λύγκας καὶ τὰς χελιδόνας· ὧν αἱ μὲν ἐκτοπίζουσι παντάπασι κρύπτουσαι καὶ ἀφανίζουσαι τὸ λυγκούριον, αἱ δὲ χελιδόνες ἔξω στρεφομένους διδάσκουσαι τούς νεοττούς ἀφιέναι τὸ περίττωμα. καὶ μὴν δένδρον δένδρου οὐ λέγομεν ἀμαθέστερον, ὡς κυνὸς πρόβατον, οὐδὲ λαχάνου λάχανον ἀνανδρότερον, ὡς ἔλαφον λέοντος· ἢ καθάπερ ἐν τοῖς ἀκινήτοις ἕτερον ἑτέρου βραδύτερον οὐκ ἔστιν, οὐδὲ μικροφωνότερον ἐν τοῖς ἀναύδοις, οὕτως οὐδὲ δειλότερον οὐδὲ νωθρότερον οὐδὲ ἀκρατέστερον, ὅπου μὴ φύσει πᾶσιν ἡ τοῦ φρονεῖν δύναμις, ἄλλοις δὲ ἄλλως κατὰ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον παροῦσα τὰς ὁρωμένας διαφορὰς πεποίηκεν. ἀλλʼ οὐ θαυμαστὸν ὅσον ἄνθρωπος εὐμαθείᾳ καὶ ἀγχινοίᾳ καὶ τοῖς περὶ δικαιοσύνην καὶ κοινωνίαν διαφέρει τῶν ζῴων. καὶ γὰρ ἐκείνων πολλὰ τοῦτο μὲν μεγέθει καὶ ποδωκείᾳ, τοῦτο δὲ ὄψεως ῥώμῃ καὶ ἀκοῆς ἀκριβείᾳ πάντας ἀνθρώπους ἀπολέλοιπεν ἀλλʼ οὐ διὰ τοῦτο κωφὸς οὐδὲ τυφλὸς οὐδὲ ἀδύνατος ὁ ἄνθρωπός ἐστιν ἀλλὰ καὶ θέομεν, εἰ καὶ βραδύτερον ἐλάφων, καὶ βλέπομεν, εἰ καὶ χεῖρον ἱεράκων· ἰσχύος τε καὶ μεγέθους ἡ φύσις ἡμᾶς οὐκ ἀπεστέρησεν, καίτοι τὸ μηδὲν ἐν τούτοις πρὸς ἐλέφαντα καὶ κάμηλον ὄντας. οὐκοῦν ὁμοίως μηδὲ τὰ θηρία λέγωμεν, εἰ νωθρότερον φρονεῖ καὶ κάκιον διανοεῖται, μὴ διανοεῖσθαι μηδὲ φρονεῖν ὅλως μηδὲ κεκτῆσθαι λόγον, ἀσθενῆ δὲ κεκτῆσθαι καὶ θολερόν, ὥσπερ ὀφθαλμὸν ἀμβλυώττοντα καὶ τεταραγμένον.
3.24Bunlar pek çok kişi tarafından derlenip söylenmemiş olsaydı, hayvanların zekâsını göstermek için sayısız örnek getirirdik. Ama şunu da incelemek gerekir. Tabiatça bir şeyi almaya yatkın olan uzvun ya da yetinin, sakatlanınca ya da hastalanınca tabiata aykırı bir duruma düşmesi de ona özgü görünür: gözün körlüğe, bacağın topallığa, dilin kekemeliğe düşmesi gibi; başka hiçbir şeyin değil. Tabiatça görmeye yatkın olmayanda körlük, yürümeye yatkın olmayanda topallık olmaz; dili olmayanlara kekeme, dilsiz ya da peltek denmez; tabiatça düşünme, akıl yürütme ve hesap etme yetisi olmayana da şaşkın, aklını yitirmiş ya da deli diyemezsin. Çünkü bir hâl, bir yetinin yoksunluğu, sakatlığı ya da başka bir bozukluğuysa, o yetiye sahip olmayan bu hâle düşemez. Ama kuduz köpeklerle, hatta kuduz atlarla karşılaşmışsındır; bazıları sığırların ve tilkilerin de delirdiğini söyler. Köpekler örneği yeter, çünkü tartışma götürmez: bu hayvanın logos'a ve hiç de fena olmayan bir düşünceye sahip olduğuna tanıklık eder; kuduz ve delilik denen hâl de bu düşüncenin bulanması ve karışmasıdır. Çünkü onlarda ne görmenin ne de işitmenin değiştiğini görürüz. Kara safradan muzdarip ya da aklı karışmış bir insanda düşünen, akıl yürüten ve hatırlayan kısmın yerinden oynadığını ve bozulduğunu söylemeyen nasıl saçmalıyorsa —gündelik dil de aklını yitirenler için "kendinde değil", "aklı başından gitmiş" der—, kuduz köpeklerin başka bir şeye uğradığını sanan, tabiatça düşünmeye, akıl yürütmeye ve hatırlamaya yatkın kısımlarının karışıklıkla dolup yolundan çıktığını, bu yüzden en sevdikleri yüzleri tanımadıklarını ve alıştıkları yerlerden kaçtıklarını kabul etmeyen kişi de ya apaçık olanı görmüyor ya da olup biteni gördüğü hâlde hakikatle inatlaşıyor demektir. Plutarkhos'un Stoacılara ve Peripatetiklere cevap olarak birçok kitapta söyledikleri bunlardır. Theophrastos ise şöyle bir akıl yürütmeye başvurur.
εἰ δὲ μὴ πολλὰ ἦν πολλοῖς συνηγμένα καὶ εἰρημένα, μυρία ἂν παρηγάγομεν εἰς ἐπίδειξιν τῆς τῶν ζῴων εὐφυΐας. ἐκεῖνο δʼ ἔτι σκεπτέον. ἔοικεν γὰρ τοῦ πεφυκότος ἢ μέρους ἢ δυνάμεως κατὰ φύσιν τι δέχεσθαι, τοῦ αὐτοῦ εἶναι καὶ εἰς τὸ παρὰ φύσιν ἐμπίπτειν πηρωθὲν ἢ νοσῆσαν, ὥσπερ ὀφθαλμοῦ μὲν εἰς τυφλότητα ἐμπίπτειν, σκέλους δὲ εἰς χωλότητα, καὶ γλώττης εἰς ψελλότητα, ἄλλου δὲ μηδενός. οὐ γὰρ ἔστι τυφλότης μὴ πεφυκότος ὁρᾶν, οὐδὲ χωλότης μὴ πεφυκότος βαδίζειν, ψελλόν τε καὶ ἄναυδον καὶ τραυλὸν μὴ γλῶσσαν ἐχόντων οὐδʼ ἂν παραπαίοντα ἢ παράφρονα εἴποις οὐδὲ μαινόμενον, ᾧ μὴ τὸ φρονεῖν καὶ διανοεῖσθαι καὶ λογίζεσθαι κατὰ φύσιν ὑπῆρχεν. οὐ γὰρ ἔστιν ἐν πάθει γενέσθαι μὴ κεκτημένον δύναμιν, ἧς τὸ πάθος ἢ στέρησις ἢ πήρωσις ἤ τις ἄλλη κάκωσίς ἔστιν. ἀλλὰ μὴν ἐντετύχηκάς γε λυττώσαις κυσίν, ἔτι δὲ καὶ ἵπποις· ἔνιοι δὲ καὶ βοῦς φασὶ μαίνεσθαι καὶ ἀλώπεκας. ἀρκεῖ δὲ τὸ τῶν κυνῶν ἀναμφισβήτητον γάρ ἐστι, καὶ μαρτυρεῖ λόγον καὶ διάνοιαν ἔχειν οὐ φαύλην τὸ ζῷον, ἧς ταραττομένης καὶ συγχεομένης ἡ λεγομένη λύσσα καὶ μανία πάθος ἐστίν. οὕτε γὰρ ὄψιν ἀλλοιουμένην αὐτοῖς οὔτε ἀκοὴν ὁρῶμεν, ἀλλʼ ὥσπερ ἀνθρώπου μελαγχολῶντος ἢ παρακόπτοντος ὁ μὴ λέγων ἐξεστάναι καὶ διεφθορέναι τὸ φρονοῦν καὶ λογιζόμενον καὶ μνημονεῦον ἄτοπός ἐστιν· καὶ γὰρ ἡ συνήθεια ταῦτά τε κατηγορεῖ τῶν παραφρονούντων, μὴ εἶναι παρʼ αὐτοῖς ἀλλὰ ἐκπεπτωκέναι τῶν λογισμῶν· οὕτως ὁ τούς λυττῶντας κύνας ἄλλο τι πεπονθέναι νομίζων, ἀλλʼ οὐχὶ τοῦ φρονεῖν πεφυκότος καὶ λογίζεσθαι καὶ μνημονεύειν ἀναπεπλησμένου ταραχῆς καὶ παραπεπτωκότος, ἀγνοεἰν τὰ φίλτατα πρόσωπα καὶ φεύγειν τὰς συντρόφους διαίτας, ἢ παρορᾶν τὸ φαινόμενον ἔοικεν ἢ συνορῶν τὸ γιγνόμενον ἔξ αὐτοῦ φιλονεικεῖν πρὸς τὴν ἀλήθειαν. τὰ μὲν δὴ τοῦ Πλουτάρχου ἐν πολλοῖς βιβλίοις πρὸς τούς ἀπὸ τῆς στοὰς καὶ τοῦ περιπάτου εἰς ἀπάντησιν εἰρημένα ἐστὶν τοιαῦτα. Θεόφραστος δὲ καὶ τοιούτῳ κέχρηται λόγῳ.
3.25Aynı kişilerden, yani aynı babadan ve anneden doğanların tabiatça birbirinin yakını olduğunu söyleriz. Aynı atalardan türeyenleri de birbirinin yakını sayarız; hatta kendi vatandaşlarımızı da, toprağı ve birbirleriyle ilişkiyi paylaştıkları için yakınımız sayarız. Çünkü bunları, aynı kişilerden doğdukları için birbirinin yakını saymıyoruz; meğer ki ilk atalarından bazıları soyun ortak kurucuları olsun ya da aynı kişilerden gelsin. Sanırım aynı şekilde Yunanı Yunana, barbarı barbara, bütün insanları da birbirine şu iki sebepten biriyle yakın ve akraba sayarız: ya aynı atalardan geldikleri için ya da beslenmeyi, âdetleri ve aynı soyu paylaştıkları için. Bütün insanları birbirine akraba saymamız da böyledir. Bütün hayvanların bedenlerinin ilkeleri de tabiatça aynıdır. İlk unsurlara çıkarak söylemiyorum, çünkü bitkiler de onlardan oluşur; tohumdan, etten ve hayvanlarda doğuştan bulunan sıvılardan söz ediyorum. Ama asıl, hayvanların psykhēleri tabiatça hiç farklı olmadığı için akrabayız: arzularında ve öfkelerinde, ayrıca akıl yürütmelerinde, hepsinden çok da hislerinde. Bedenler nasıl kiminde daha kusursuz, kiminde daha az kusursuzsa, psykhēler de hayvanların kiminde kusursuz, kiminde daha az öyledir; ama hepsinde ilkeler tabiatça aynıdır. Bunu hâllerin yakınlığı gösterir. Huyların oluşumu hakkında söylenen doğruysa —bütün türler düşünür, ama yetiştirilme biçimlerinde ve ilk unsurlarının karışımında farklılaşırlar—, öbür hayvanların türü bize büsbütün yakın ve akraba olur. Çünkü Euripides'in dediği gibi hepsinin besinleri de nefesleri de aynıdır, bütün hayvanların damarlarında kızıl kan akar ve hepsi gökle yeri ortak ataları olarak gösterir.
τοὺς ἐκ τῶν αὐτῶν γεννηθέντας, λέγω δὲ πατρὸς καὶ μητρός, οἰκείους εἶναι φύσει φαμὲν ἀλλήλων καὶ τοίνυν καὶ τούς ἀπὸ τῶν αὐτῶν προπατόρων σπαρέντας οἰκείους ἀλλήλων εἶναι νομίζομεν, καὶ μέντοι καὶ τοὺς ἑαυτῶν πολίτας τῷ τῆς τε γῆς καὶ τῆς πρὸς ἀλλήλους ὁμιλίας κοινωνεῖν. οὐ γὰρ ἐκ τῶν αὐτῶν ἔτι τούς τοιούτους ἀλλήλοις φύντας οἰκείους αὐτοῖς εἶναι κρίνομεν, εἰ μὴ ἄρα τινὲς τῶν πρώτων αὐτοῖς προγόνων οἱ αὐτοὶ τοῦ γένους ἀρχηγοὶ πεφύκασιν ἢ ἀπὸ τῶν αὐτῶν. οὕτω δέ, οἶμαι, καὶ τὸν Ἐλληνα μὲν τῷ Ἕλληνι, τὸν δὲ βάρβαρον τῷ βαρβάρῳ, πάντας δὲ τούς ἀνθρώπους ἀλλήλοις φαμεὲν οἰκείους τε καὶ συγγενεῖς εἶναι δυοῖν θάτερον, ἢ τῷ προγόνων εἶναι τῶν αὐτῶν, ἢ τῷ τροφῆς καὶ ἠθῶν καὶ ταὐτοῦ γένους κοινωνεῖν. οὕτως δὲ καὶ τούς πάντας ἀνθρώπους ἀλλήλοις τίθεμεν καὶ συγγενεῖς. καὶ μὴν πᾶσι τοῖς ζῴοις αἵ γε τῶν σωμάτων ἀρχαὶ πεφύκασιν αἱ αὐταί. λέγω δὲ οὐκ ἐπὶ τὰ στοιχεῖα ἀναφέρων τὰ πρῶτα· ἐκ τούτων μὲν γὰρ καὶ τὰ φυτά ἀλλʼ οἷον σπέρμα, σάρκας καὶ τὸ τῶν ὑγρῶν τοῖς ζῴοις σύμφυτον γένος. πολύ δὲ μᾶλλον τῷ τὰς ἐν αὐτοῖς ψυχὰς ἀδιαφόρους πεφυκέναι, λέγω δὴ ταῖς ἐπιθυμίαις καὶ ταῖς ὀργαῖς, ἔτι δὲ τοῖς λογισμοῖς, καὶ μάλιστα πάντων ταῖς αἰσθήσεσιν. ἀλλʼ ὥσπερ τὰ σώματα, οὕτω καὶ τὰς ψυχὰς τὰ μὲν ἀπηκριβωμένας ἔχει τῶν ζῴων, τὰ δὲ ἧττον τοιαύτας, πᾶσί γε μὴν αὐτοῖς αἱ αὐταὶ πεφύκασιν ἀρχαί. δηλοῖ δὲ ἡ τῶν παθῶν οἰκειότης· εἰ δὲ ἀληθές ἐστι τὸ λεγόμενον, ὡς ἡ τῶν ἠθὼν γένεσίς ἐστι τοιαύτη, φρονοῦσι μὲν ἅπαντα φῦλα, διαφέρουσι δὲ ταῖς ἀγωγαῖς τε καὶ ταῖς τῶν πρώτων κράσεσι, παντάπασιν ἂν οἰκεῖον εἴη καὶ συγγενὲς ἡμῖν τὸ τῶν λοιπῶν ζῴων γένος. καὶ γὰρ τροφαὶ αἱ αὐταὶ πᾶσιν αὐτοῖς καὶ πνεύμιατα, ὡς Κὐριπίδης, καὶ φοινίους ἔχει ῥοὰς τὰ ζῷα πάντα καὶ κοινοὺς ἀπάντων δείκνυσι γονεῖς οῦρανὸν καὶ γῆν.
3.26Öyleyse hayvanlar bizim akrabamızsa, hele Pythagoras'ın dediği gibi bizimle aynı psykhēyi almış oldukları da ortaya çıkarsa, akrabalarına karşı haksızlıktan uzak durmayan biri haklı olarak dinsiz sayılır. Bazıları vahşi diye bu yakınlık kopmuş olmaz. Çünkü insanların bazıları da, onlardan aşağı kalmaksızın, hatta daha çok, çevrelerindekilere kötülük eder; sanki kendi tabiatlarının ve alçaklıklarının estirdiği bir rüzgâra kapılmış gibi karşılarına çıkana zarar vermeye yönelirler. Bu yüzden onları öldürürüz, ama ehli olanlarla bağımızı koparmayız. Aynı şekilde hayvanlardan bazıları vahşiyse, onları da böyle insanlar gibi, vahşi oldukları için öldürmek gerekir; ama öbür, daha ehli hayvanlarla bağımızdan vazgeçmemeliyiz. Her iki durumda da hiçbirini yememeliyiz, tıpkı adaletsiz insanları da yemediğimiz gibi. Ama şimdi büyük bir haksızlık ediyoruz: vahşi ve zararlı olanlar var diye ehli olanları da öldürüyor, üstelik ehli olanları yiyoruz. İki bakımdan da haksızız: hem ehli oldukları hâlde onları öldürüyoruz hem de onlarla ziyafet çekiyoruz; onların ölümü düpedüz sofraya hizmet ediyor. Bunlara şu da eklenebilir: Adaleti hayvanlara kadar uzatanın adaleti bozduğunu söyleyen kişi, kendisinin adaleti korumadığını, adaletin düşmanı olan hazzı artırdığını bilmez. Haz gaye olunca adaletin ortadan kalktığı ispat edilmiştir. Perhizle adaletin büyüdüğü ise kime açık değildir ki? Bütün canlılardan, hatta kendisiyle birlikte yaşamaya hiçbir katkısı olmayanlardan bile uzak duran kişi, kendi soyundan olanlara zarar vermekten haydi haydi uzak duracaktır. Cinsi seven türden nefret etmez; tersine, hayvanların cinsi ne kadar genişse, onun parçası ve yakını olan türe karşı da bu sevgiyi o kadar çok koruyacaktır. Canlıyı benimsemiş olan kişi, herhangi bir canlıya da haksızlık etmez; adaleti yalnız insanla sınırlayan ise, sanki dar bir alana sıkışmış gibi, haksızlığa vurduğu dizgini atıp atmaya hazırdır. Bu yüzden Pythagoras'ın katığı Sokrates'inkinden daha lezzetlidir. Sokrates yemeğin katığının açlık olduğunu söylerdi; Pythagoras'a göre ise katık, kimseye haksızlık etmemek ve yemeği adaletle tatlandırmaktır. Çünkü canlı yiyecekten kaçınmak, beslenmeyle ilgili haksızlıklardan kaçınmaktı. Tanrı, başkasına zarar vermeden kendimizi korumamızı imkânsız kılmamıştır; öyle olsaydı tabiatımıza haksızlığın ilkesini katmış olurdu. Adaleti insanlara karşı duyulan yakınlıktan türetebileceğini sananlar, belki adaletin ayırıcı özelliğini de bilmiyorlar; o yakınlık olsa olsa bir tür insan sevgisidir. Adalet ise zarar vermeyen her şeye karşı kendini tutmada ve zararsız olmada yatar. Adil insan böyle anlaşılır, öteki türlü değil; öyle ki zararsızlıkta yatan adalet canlılara kadar uzanır. Bu yüzden adaletin özü, akıl yürüten kısmın akıldan yoksun kısma hükmetmesinde, akıldan yoksun kısmın da ona uymasındadır. Biri hükmedip öbürü uyunca, insanın her şeye karşı zararsız olması kaçınılmazdır. Hâller dizginlenip arzular ve öfkeler sönünce, akıl yürütme de kendine yaraşan hükmü elinde tutunca, hemen ardından daha üstün olana benzeme gelir. Evrende daha üstün olan ise tamamen zararsızdı: o, kudreti sayesinde her şeyi koruyan, her şeye iyilik eden ve hiçbir şeye muhtaç olmayandır; biz ise adalet sayesinde hiçbir şeye zarar vermeyiz, ölümlü olduğumuz için de zorunlu şeylere muhtacız. Zorunlu şeyleri almak ise ne bitkilere zarar verir —onların döktüklerini aldığımızda—, ne ürünlere —ölmüş ürünleri kullandığımızda—, ne de koyunlara —onları kırkarak kendilerine fayda sağladığımızda ve onlara bakımımızı sunarak sütlerinden pay aldığımızda—. Bu yüzden adil insan beden işlerinde kendinden kısıyor gibi görünür, ama kendine haksızlık etmez; çünkü bedeni bu şekilde terbiye etmesi ve kendine hâkim olması sayesinde içteki iyi, yani tanrıya benzeme büyür.
ὥστε συγγενῶν ὄντων, εἰ φαίνοιτο κατὰ Πυθαγόραν καὶ ψυχὴν τὴν αὐτὴν εἰληχότα, δικαίως ἄν τις ἀσεβὴς κρίνοιτο τῶν οἰκείων τῆς ἀδικίας μὴ ἀπεχόμενος. οὐ μὴν ὅτι τινὰ ἄγρια αὐτῶν, διὰ τοῦτο τὸ οἰκεῖον ἀποκέκοπται. οὐθὲν γὰρ ἧττον, ἀλλὰ καὶ μᾶλλον τῶν ἀνθρώπων ἔνιοι κακοποιοί τε τῶν πλησίον εἰσὶ καὶ φέρονται πρὸς τὸ βλάπτειν τὸν ἐντυχόντα καθάπερ ὑπό τινος πνοῆς τῆς ἰδίας φύσεως καὶ μοχθηρίας· διʼ ὃ καὶ ἀναιροῦμεν τούτους, οὐ μέντοι ἀποκόπτομεν τὴν πρὸς τὸ ἥμερον σχέσιν. οὕτως οὖν, εἰ κα τῶν ζῴων τινὰ ἄγρια, ἐκεῖνα μὲν ὡς τοιαῦτα ἀνανρετέον καθάπερ καὶ τούς τοιούτους ἀνθρώπους, τῆς δὲ πρὸς τὰ λοιπὰ καὶ ἡμερώτερα σχέσεως οὐκ ἀποστατέον· ἑκατέρως δὲ οὐδέτερα βρωτέον, ὡς οὐδὲ τοὺς ἀδίκους τῶν ἀνθρώπων. νῦν δὲ πολύ τὸ ἄδικον ποιοῦμεν ἀναιροῦντες μὲν καὶ τὰ ἥμερα, ὅτι καὶ τὰ ἄγρια καὶ τὰ ἄδικα, ἐσθίοντες δὲ τὰ ἥμερα· κατʼ ἄμφω γὰρ ἄδικοι, ὅτι ἥμερα ὄντα ἀναιροῦμεν καὶ ὅτι ταῦτα θοινώμεθα, καὶ ψιλῶς ὁ τούτων θάνατος εἰς τὴν βορὰν ἔχει τὴν ἀναφοράν. προσθείη δʼ ἄν τις τούτοις καὶ τὰ τοιαῦτα. ὁ γὰρ λέγων ὅτι. ὁ παρεκτείνων τὸ δίκαιον ἄχρι τῶν ζῴων φθείρει τὸ δίκαιον, ἀγνοεῖ ὡς αὐτὸς οὐ τὴν δικαιοσύνην διασώζει, ἀλλʼ ἡδονὴν ἐπαύξει, ἥ ἐστι δικαιοσύνῃ πολέμιον. ἡδονῆς γοῦν οὔσης τέλους, δείκνυται δικαιοσύνη ἀναιρουμένη. ἐπεὶ ὅτι τὸ δίκαιον συναύξεται διὰ τῆς ἀποχῆς τίνι οὐ δῆλον; ὁ γὰρ ἀπεχόμενος παντὸς ἐμψύχου, κὰν μὴ τῶν συμβαλλόντων αὐτῷ εἰς κοινωνίαν, πολλῷ μᾶλλον πρὸς τὸ ὁμογενὲς τῆς βλάβης ἀφέξεται. οὐ γὰρ ὁ τὸ γένος φι- λῶν τὸ εἶδος μισήσει, ἀλλὰ μᾶλλον ὅσῳ μεῖζον τὸ γένος τὸ τῶν ζῴων, τοσούτῳ καὶ πρὸς τὸ μέρος καὶ τὸ οἰκεῖον ταύτην διασώσει. ὁ τοίνυν τὴν οἰκείωσιν πεποιημένος πρὸς τὸ ζῷον, οὗτος καὶ τό τι ζῷον οὐκ ἀδικήσει· ὁ δὲ μόνον περιγράψας ἐν ἀνθρώπῳ τὸ δίκαιον ἕτοιμός ἐστιν ὡς ἐν στενῷ ἀπορρῖψαι τὴν ἔφεξιν τῆς ἀδικίας. ὥστε καὶ τοῦ Σωκρατικοῦ ὄψου ἥδιον τὸ Πυθαγόρειον. ὁ μὲν γὰρ ὄψον τροφῆς τὸ πεινῆν ἔλεγε, Πυθαγόρας δὲ τὸ μηθένα ἀδικεῖν καὶ ἐφηδύνειν δικαιοσύνῃ τὸ ὄψον. ἡ γὰρ φυγὴ τῆς ἐμψύχου τροφῆς φυγὴ ἦν τῶν περὶ τὴν τροφὴν ἀδικημάτων. οὐ γὰρ δὴ μὴ μετὰ κακώσεως ἑτέρου τὴν ἑαυτῶν σωτηρίαν ἀμήχανον ἡμῖν ὁ θεὸς ἐποίησεν· ἐπεὶ οὕτω γε τὴν φύσιν ἡμῖν ἀρχὴν ἀδικίας προσετίθει· μήποτε δὲ καὶ ἀγνοεῖν οὗτοι ἐοίκασι τὸ ἰδίωμα τῆς δικαιοσύνης, ὅσοι ἐκ τῆς πρὸς ἀνθρώπους οἰκειώσεως εἰσάγειν ταύτην ᾠήθησαν· αὕτη μὲν γὰρ φιλανθρωπία τις ἂν εἴη. ἡ δὲ δικαιοσύνη ἐν τῷ ἀφεκτικῷ καὶ ἀβλαβεῖ κεῖται παντὸς ὅτου οὖν τοῦ μὴ βλάπτοντος. καὶ οὕτως γε νοεῖται ὁ δίκαιος, οὐκ ἐκείνως· ὡς διατείνειν τὴν δικαιοσύνην καὶ ἄχρι τῶν ἐμψύχων κειμένην ἐν τῷ ἀβλαβεῖ. διʼ ὃ καὶ ἡ οὐσία αὐτῆς ἐν τῷ τὸ λογιστικὸν ἄρχειν τοῦ ἀλόγου, ἕπεσθαι δὲ τὸ ἄλογον. ἄρχοντος γὰρ τούτου, τοῦ δʼ ἑπομένου, πᾶσα ἀνάγκη ἀβλαβῆ εἶναι πρὸς πᾶν ὅτι οὖν ἄνθρωπον. συνεσταλμένων γὰρ τῶν παθῶν καὶ τῶν ἐπιθυμιῶν καὶ ὀργῶν μεμαρασμένων, τοῦ δὲ λογισμοῦ τὴν οἰκείαν ἔχοντος ἀρχήν, εὐθύς ἡ ὁμοίωσις ἕπεται ἡ πρὸς τὸ κρεῖττον. τὸ δὲ ἐν τῷ παντὶ κρεῖττον πάντως ἦν ἀβλαβές, καὶ αὐτὸ μὲν διὰ δύναμιν καὶ σωστικὸν πάντων καὶ εὐποιητικὸν πάντων καὶ ἀπροσδεὲς πάν- των· ἡμεῖς δὲ διὰ μὲν δικαιοσύνην ἀβλαβεῖς πάντων, διὰ δὲ τὸ θνητὸν ἐνδεεῖς τῶν ἀναγκαίων. ἡ δὲ τῶν ἀναγκαίων λῆψις οὐ βλάπτει οὔτε φυτά, ὅταν ἃ ἀποβάλλουσι λἅβωμεν, οὔτε καρπούς, ὅταν τεθνηκότων χρησώμεθα τοῖς καρποῖς, οὔτε πρόβατα, ὅταν διὰ τῆς κουρᾶς αὐτὰ μᾶλλον ὀνήσωμεν καὶ τοῦ γάλακτος κοινωνήσωμεν παρέχοντες αὐτοῖς τὴν ἐξ ἡμῶν ἐπιμέλειαν. διʼ ὃ προσπίπτει ὁ δίκαιος οἷον ἐλαττωτικὸς ἑαυτοῦ τῶν κατὰ σῶμα, οὐκ ἀδικεῖ δὲ ἑαυτόν· αὔξεται γὰρ τῇ τούτου παιδαγωγίᾳ καὶ ἐγκρατείᾳ τὸ ἐντὸς ἀγαθόν, τοῦτʼ ἔστιν ἡ πρὸς θεὸν ὁμοίωσις.
3.27Öyleyse ne haz gaye olduğunda gerçek adalet korunur, ne de saadeti tabiata uygun şeylerin ya da bunların hepsinin tamamladığı kabul edildiğinde. Çünkü birçok durumda akıldan yoksun tabiatın hareketleri ve ihtiyaçları haksızlığı başlatır. Örneğin, dedikleri gibi, tabiatlarını acı çekmekten ve istediği şeylerden yoksun kalmaktan korumak için hayvan eti yemeye ihtiyaç duydular. Ama gaye mümkün olduğu kadar tanrıya benzemekse, her şeye karşı zararsızlık korunur. Hâllerin sürüklediği kişi yalnız çocuklarına ve karısına karşı zararsızdır, öbürlerini ise küçümser ve onlara karşı açgözlüdür; çünkü onda akıldan yoksun olan hâkimdir; ölümlü şeyler karşısında heyecanlanır ve onlara hayran kalır. Logos'un yönettiği kişi ise vatandaşına karşı da zararsızlığı korur, yabancılara ve bütün insanlara karşı daha da çok; akılsızlığı kendine boyun eğdirmiş olduğu için ötekilerden daha akıllı, bu yüzden de daha ilahîdir. Bunun gibi zararsızlığı yalnız insanlarda bırakmayıp öbür hayvanlara da uzatan kişi tanrıya daha çok benzer; mümkünse bitkilere kadar uzatırsa, tanrının suretini daha da iyi korur. Bu mümkün değilse, işte tabiatımızın eksikliği buradadır; eskilerin ağıt yaktığı şey de buradadır: "Öyle kavgalardan, öyle çekişmelerden doğduk ki!" Çünkü ilahî olanı lekesiz ve her şeyde zararsız koruyamayız; zira her şeyde ihtiyaçsız değiliz. Bunun sebebi oluştur, bir de Poros (Bolluk) akıp gidince bizim Penia'nın (Yoksulluk) içinde doğmuş olmamızdır. Yoksulluk ise kurtuluşunu ve varlığını borçlu olduğu düzeni başkalarının malından edindi. Dışarıdan daha çok şeye muhtaç olan yoksulluğa daha sıkı çivilenmiştir; ne kadar çok şeye muhtaçsa, tanrıdan o kadar nasipsiz, yoksullukla o kadar iç içedir. Çünkü tanrıya benzeyen, bu benzerlik sayesinde hemen gerçek zenginliğe sahip olur. Zengin olup hiçbir şeye muhtaç olmayan kimse haksızlık etmez; haksızlık ettiği sürece ise, bütün paralara, yeryüzünün bütün tarlalarına sahip olsa da yoksuldur, yoksullukla bir evde yaşar. Bu yüzden adaletsizdir, tanrısızdır, dinsizdir ve her türlü kötülükle yüklüdür; bu kötülüğü de psykhēnin maddeye düşüşü, iyiden yoksun kalarak var etmiştir. İnsan ilkeden saptığı sürece her şey boş lakırdıdır; Poros'a bakmadığı sürece her şeye muhtaçtır; gerçek benliğini tanımadığı sürece de tabiatının ölümlü kısmına boyun eğer. Haksızlık, kendisine tutsak olanları ikna etmekte ve rüşvetle kandırmakta müthiştir; çünkü beslediklerine hazla yaklaşır. Hayat tarzlarının seçiminde, ikisini de denemiş olan yalnız birini denemiş olandan daha isabetli bir hakemse, seçilecek ve kaçınılacak ödevler konusunda da, daha yüksekten bakarak aşağıdakini de gözeten kişi, aşağıdan bakarak önündekiler hakkında hüküm verenden daha güvenilir bir hakemdir. Bu yüzden nous'a göre yaşayan, neyin seçilip neyin seçilmeyeceğini, akılsızlığa göre yaşayandan daha kesin belirler; çünkü o, başından beri akılsızlıkla haşır neşir olduğu için akılsızlıktan da geçmiştir. Nous'a göre yaşamayı hiç denememiş olan ise kendisi gibi olanları ikna eder; çocuklar arasında saçmalayan bir çocuk gibi. "Ama herkes bu sözlere ikna olsa, bize ne olur?" derler. Mesut olacağımız açık değil mi? Haksızlık insanlar arasından sürülür, adalet gökte olduğu gibi bizim aramızda da yurttaşlık eder. Bu soruyu soranlar, delik küpe kalburla su taşıma kulluğundan kurtulunca nasıl bir hayat süreceklerini bilemeyen Danaos kızlarına benzer. Hâllerimize ve arzularımıza su taşımayı bıraksak ne olacağını soruyorlar; oysa onlara dökülen her şey akıp gider; çünkü güzel şeyleri tanımadığımızdan, zorunlu şeylere dayanan ve zorunlu şeyler uğruna yaşanan bir hayata razıyız. Ne yapacağız, diye mi soruyorsun, ey insan? Altın soyu taklit edelim; azat edilmiş köleleri taklit edelim. Aidōs, Nemesis ve Dikē altın soyla bir arada yaşardı, çünkü onlar topraktan gelen ürünle yetinirlerdi: "bereketli toprak onlara kendiliğinden bol bol, cömertçe ürün verirdi." Azat edilmiş köleler de eskiden efendilerine hizmet ederken sağladıkları şeyleri şimdi kendilerine sağlarlar. Sen de böyle yap: Bedenin köleliğinden ve beden yüzünden gelen hâllere kulluk etmekten kurtulunca, eskiden onları dışarıdan gelen her türlü şeyle beslediğin gibi, şimdi kendini içeriden gelen her türlü şeyle besleyeceksin; kendine ait olanı haklı olarak alacak, başkasınınkini artık zorla almayacaksın.
οὔτε τοίνυν ἡδονῆς οὔσης τέλους ἡ ὄντως σώζεται δικαιοσύνη, οὔτε τῶν ἃ κατὰ φύσιν συμπληρούντων τὴν εὐδαιμονίαν, ἢ ἐκκειμένων γε πάντων. ἐν πολλοῖς γὰρ τὰ τῆς ἀλόγου κινήματα φύσεως καὶ αἰ χρεῖαἱ ἀδικίας κατάρχει. αὐτίκα τῆς ζῳοφαγίας ἐδεήθησαν, ἵνα τὴν φύσιν, ὡς φασίν, διαφυλάξωσιν ἀλύπητον καὶ ἀνενδεᾶ ὧν ὀρέγεται. τοῦ δʼ ὁμοιοῦσθαι θεῷ ὄντος τέλους ὡς ἔνι μάλιστα, σώζεταιτὸ ἀβλαβὲς ἐν ἅποσιν. ὅνπερ τοίνυν τρόπον ὁ πάθεσιν ἀγόμενος πρὸς μόνα τέκνα καὶ γυναῖκα ἀβλαβής, τῶν δὲ ἄλλων καταφρονητικὸς καὶ πλεονέκτης, ὡς ἂν τοῦ ἀλόγου κρατοῦντος ἐν αὐτῷ, πρὸς τὰ θνητὰ ἐγείρεται καὶ ταῦτα ἐκπλήττεται ὁ δὲ λόγῳ ἀγόμενος καὶ πρὸς πολίτην τηρεῖ τὸ ἀβλαβὲς καὶ ἔτι μᾶλλον πρὸς ξένους καὶ πρὸς πάντας ἀνθρώπους, ὁ τὴν ἀλογίαν ἔχων ὑπήκοον, καὶ αὐτὸς παρʼ ἐκείνους λογικώτερος, διὰ ταῦτα δὲ καὶ θειότερος· οὕτως ὁ μὴ μόνον στήσας τὸ ἀβλαβὲς ἐν ἀνθρώποις, παρατείνας δὲ καὶ εἰς τὰ ἄλλα ζῷα μᾶλλον ὅμοιος θεῷ, καὶ εἰ ἄχρι φυτῶν δυνατόν, ἔτι μᾶλλον σώζει τὴν εἰκόνα. εἰ δὲ μή, ἀλλʼ ἐντεῦθέν γε τὸ τῆς φύ- σεως ἡμῶν ἐλάττωμα, ἐντεῦθεν τὸ θρηνούμενον πρὸς τῶν παλαιῶν, ὡς τοίων ἔκ τʼ ἐρίδων ἔκ τε νεικέων γενόμεσθα, ὅτι τὸ θεῖον ἀκήρατον καὶ ἐν πᾶσιν ἀβλαβὲς σώζειν οὐ δυνάμεθα· οὐ γὰρ ἐν πᾶσιν ἦμεν ἀπροσδεεῖς· αἰτία δὲ ἡ γένεσις καὶ τὸ ἐν τῇ πενίᾳ ἡμὰς γενέσθαι, τοῦ πόρου ἀπορρυέντος. ἡ δὲ πενία ἐξ ἀλλοτρίων τὴν σωτηρίαν καὶ τὸν κόσμον, διʼ οὗ τὸ εἶναι ἐλάμβανεν, ἐκτᾶτο. ὅστις οὖν πλειόνων δεῖται τῶν ἔξωθεν, ἐπὶ πλέον τῇ πενίᾳ προσήλωται· καὶ ὅσῳ πλεόνων ἐνδεής, τοσούτῳ θεοῦ μὲν ἄμοιρος, πενίᾳ δὲ σύνοικος. τὸ γὰρ θεῷ ὅμοιον τῇ ὁμοιώσει εὐθύς πλοῦτον ἔχει τὸν ἀληθινόν. πλουτῶν δὲ οὐδεὶς καὶ χρῄζων μηδενὸς ἀδικεῖ ἕως γὰρ ἀδικεῖ, κἂν πάντα ἔχῃ χρήματα κἂν πάντα τῆς γῆς πλέθρα, πένης ἐστὶν πενίᾳὑπάρχων σύνοικος. διὰ ταῦτα δὴ καὶ ἄδικος καὶ ἄθεος καὶ ἀσεβὴς καὶ πάσῃ κακίᾳ ἔνοχος, ἧς τὴν ὑπάστασινἡ πρὸς τήν ὕλην τῆς ψυχῆς πτῶσις κατὰ στέρησιν τοῦ ἀγαθοῦ παρήγαγεν. λῆρος οὖν πάντα, ἕως τις τῆς ἀρχῆς ἀπέσφαλται, καὶ ἐνδεὴς πάντων, ἕως οὐ πρὸς τὸν πόρον οὐ βλέπει, εἴκει τε τῷ θνητῷ τῆς φύσεως αὐτοῦ, ἕως τὸν ὄντως ἑαυτὸν οὐκ ἐγνώρισεν. δεινὴ δὲ ἡ ἀδικία πείθειν ἑαυτὴν καὶ δεκάζειν τοὺς ὑπʼ αὐτῆς συνεχομένους, διότι σύν ἡδονῇ προσομιλεῖ τοῖς τροφίμοις. ὥσπερ δὲ ἐν βίων αἱρέσεσιν ἀκριβέστερος κριτὴς ὁ πεῖραν ἀμφοῖν εἰληφὼς τοῦ θατέρου πειραθέντος μόνου, οὅτως ἐν αἱρέσεσι καὶ φυγαῖς καθηκόντων ἀσφαλέστερος κριτὴς ὁ ἐκ τοῦ ἐπαναβεβηκότος κρίνων καὶ τὸ ἧττον τοῦ κάτωθεν κρίνοντος τὰ προκείμενα. ὥστε ὁ κατὰ νοῦν ζῶν τοῦ κατὰ τὴν ἀλογίαν ἀκριβέστερος ὁριστὴς ὧν τε αἱρετέον καὶ ὧν μή· διῆλθεν γὰρ καὶ διʼ ἀλογίας, ἅτε ἐξ ἀρχῆς ταύτῃ προσομιλήσας ὁ δὲ ἄπειρος ὢν τῶν κατὰ νοῦν πείθει τούς ὁμοίους, παῖς ἐν παισὶ φλυαρῶν. ἀλλʼ εἰ πάντες, φασί, τούτοις πεισθεῖεν τοῖς λόγοις, τί ἡμῖν ἔσται; ἠ δῆλον ὡς εὐδαιμονήσομεν, ἀδικίας μὲν ἐξορισθείσης ἀπʼ ἀνθρώπων, δικαιοσύνης δὲ πολιτευομένης καὶ παρʼ ἡμῖν, καθάπερ καὶ ἐν οὐρανῷ. νῦν δʼ ὅμοιον, ὡς εἰ αἱ Δαναΐδες ἠπόρουν τίνα βίον βιώσονται ἀπαλλαγεῖσσαι τῆς περὶ τὸν τετρημένον πίθον διὰ τοῦ κοσκίνου λατρείας. τί γὰρ ἔσται ἀποροῦσιν, εἰ παυσαίμεθα ἐπιφοροῦντες εἰς τὰ πάθη ἡμῶν καὶ τὰς ἐπιθυμίας, ὧν τὸ πᾶν διαρρεῖ ἀπειρίᾳ τῶν καλῶν τὸν ἐπὶ τοῖς ἀναγκαίοις καὶ ὑπὲρ τῶν ἀναγκαίων στεργόντων ἡμῶν βίον. τί τοίνυν πράξομεν, ἐρωτᾷς, ὦ ἄνθρωπε; μιμησώμεθα τὸ χρυσοῦν γένος, μιμησώμεθα τοὺς ἐλευθερωθέντας. μεθʼ ὧν μὲν γὰρ Αἰδὼς καὶ Νέμεσις ἥ τε Δίκη ὁμιλεῖ, ὅτι ἠρκοῦντο τῷ ἐκ γῆς καρπῷ· καρπὸν γάρ σφισιν ἔφερεν ζείδωρος ἄρουρα αὐτομάτη πολλόν τε καὶ ἄφθονον. οἱ δέ γε ἐλευθερωθέντες ἃ πάλαι τοῖς δεσπόταις ὑπηρετοῦντες ἐπόριζον, ταῦτα ἑαυτοῖς πορίζουσιν. οὐκ ἄλλως καὶ σύ τοίνυν ἀπαλλαγεὶς τῆς τοῦ σώματος δουλείας καὶ τῆς τοῖς πάθεσι τοῖς διὰ τὸ σῶμα λατρείας, ὡς ἐκεῖνα ἔτρεφες παντοίως τοῖς ἔξωθεν, οὕτως αὐτὸν θρέψεις παντοίως τοῖς ἔνδοθεν, δικαίως ἀπολαμβάνων τὰ ἴδια καὶ οὐκ ἔτι τὰ ἀλλότρια βίᾳ ἀφαιρούμενος.