İçeriğe geç
Hayvan Etinden Perhiz Üzerine

Porphyrios · Hayvan Etinden Perhiz Üzerine

IV. Kitap

4.1Ey Castricius, gerçekte nefislerine hâkim olamadıkları ve taşkınlıkları yüzünden et yemeyi benimseyen, ama tabiata gerektiğinden fazla yükledikleri bir ihtiyaçtan kendilerine utanmazca savunmalar uyduranların hemen bütün bahanelerine buraya kadar söylediklerimizle cevap verdik. Geriye bazı ayrıntılı meseleler kalıyor: bunlardan en çok faydalı olma vaadi, hazların rüşvetiyle baştan çıkmış olanları aldatır. Bilgelerden de kavimlerden de hiçbirinin et yemeyi reddetmediği yolundaki tanıklık da, gerçek tarihi bilmediklerinden, dinleyenleri büyük bir haksızlığa sürüklemeye yetiyor. Bunları çürütmeye girişeceğimiz için, faydayla ve öbür meselelerle ilgili çözümleri ortaya koymaya çalışacağız.

4.1

Πρὸς μὲν ἁπάσας σχεδὸν τὰς σκήψεις τῶν τῇ μὲν ἀληθείᾳ ἀκρασίας ἕνεκα καὶ ἀκολασίας τὴν σαρκοφαγίαν προσεμένων, ἀπολογίας δὲ αὐτοῖς ἀναισχύντους πεπορικότων τὰς ἐκ τῆς ἐνδείας, ἣν πλέον ἢ χρῆν τῇ φύσει προσάπτουσι, διὰ τῶν εἰρημένων, ὦ Καστρίκιε, ἀπηντήσαμεν. λειπομένων δʼ ἔτι μερικῶν ζητήσεων, ὧν μάλιστα ἡ τοῦ συμφέροντος ἐπαγγελία ἐξαπατᾶ τούς ὑπὸ τῶν ἡδονῶν δεδεκασμένους, καὶ μὴν καὶ τῆς μαρτυρίας τοῦ μηδὲν μήτε τῶν σοφῶν μήτε τι ἔθνος παραιτήσασθαι τὴν βρῶσιν ἱκανῶς εἰς μέγεθος τῆς ἀδικίας τούς ἀκούοντας προαγούσης ὑπʼ ἀπειρίας τῆς ἀληθινῆς ἱστορίας, τὸν ἔλεγχον τούτων ποιεῖσθαι μέλλοντες, τὰς περὶ τοῦ συμφέροντος καὶ τῶν ἄλλων ζητημάτων λύσεις ἐκβαλεῖν πειρασόμεθα.

4.2Bazı kavimlerin perhizinden başlayalım; tanıklar arasında bize en yakın olanlar oldukları için sözün başını Yunanlar çeksin. Yunan geçmişini hem kısaca hem titizlikle derleyenlerden biri de Peripatetik Dikaiarkhos'tur. O, Yunanistan'ın eski hayatını anlatırken der ki: Eskiler tanrılara yakın doğmuş, tabiatça çok iyi insanlardı ve en iyi hayatı yaşamışlardı; öyle ki bugünkülerle, kalp ve en bayağı maddeden yapılmış olanlarla karşılaştırıldıklarında altın soy sayılırlardı; hiçbir canlıyı öldürmezlerdi. Şairler de bunu dile getirerek onlara altın soy der ve şöyle söylerler:

Her iyi şey onlarındı; bereketli toprak kendiliğinden bol bol, cömertçe ürün verirdi; onlar da gönüllerince, huzur içinde, nice nimet arasında işlerini görürlerdi.

Dikaiarkhos bunları açıklarken Kronos zamanındaki hayatın böyle olduğunu söyler; yeter ki bu hayatı gerçekten yaşanmış ve adı boşuna anılmamış bir şey olarak kabul edelim, fazla efsanevi yanını bir kenara bırakıp akla uygun, tabiî bir açıklamaya bağlayalım. Her şey kendiliğinden yetişiyordu; bu da akla yatkındır. Çünkü kendileri hiçbir şey üretmiyorlardı; henüz ne tarım tekhnēsine ne de başka herhangi bir tekhnēye sahiptiler. Boş vakitlerinin olmasının, zahmetsiz ve kaygısız yaşamalarının sebebi de buydu; en usta hekimlerin düşüncesine uymak gerekirse, hastalanmamalarının sebebi de. Çünkü sağlık için, artık madde biriktirmemekten daha önemli bir öğüt bulunamaz; onlar da bedenlerini bunlardan her zaman arınmış tutarlardı. Tabiatlarından daha güçlü bir yiyecek değil, tabiatlarının baş edebileceği bir yiyecek yerlerdi; yiyecek kolayca elde edildiği için ölçüyü aşanını değil, kıt olduğu için çoğu zaman yetecek olandan azını yerlerdi. Aralarında ne savaş vardı ne de ayaklanma; çünkü ortada, uğruna böyle bir anlaşmazlığa girişilecek değerli bir ödül yoktu. Böylece hayatlarının özü boş vakit, zorunlu işlerden uzak bir rahatlık, sağlık, barış ve dostluk oldu. Büyük şeylere göz diken ve birçok kötülüğe düşen sonraki insanlar da haklı olarak o hayatı özler oldular. İlk insanların yiyeceğinin sadeliğini ve el altında ne varsa onunla yetindiklerini sonradan söylenen "Yeter artık meşe!" sözü gösterir; bunu muhtemelen hayat tarzını ilk değiştiren kişi söylemişti. Sonra göçebe hayatı geldi; bu hayatta artık fazladan mal edindiler ve hayvanlara el sürdüler. Bazılarının zararsız, bazılarının kötülük yapıcı ve tehlikeli olduğunu fark edince kimini evcilleştirdiler, kimine saldırdılar; aynı hayatla birlikte savaş da girdi. Bunları biz değil, eski zamanları araştırıp anlatanlar söylemiştir, der. Artık kayda değer mallar olduğundan, kimileri birbirini toplayıp kışkırtarak bunları ele geçirmek için hırsla uğraştı, kimileri de korumak için. Zaman böyle azar azar ilerledikçe, işe yarar görünen şeyleri hep gözeterek üçüncü hayat tarzına, tarıma düştüler. Bunlar, Yunanların eski tarihini anlatan ve en eski insanların bahtiyar hayatını tasvir eden Dikaiarkhos'un sözleridir; bu hayatı, başka şeylerden aşağı kalmayarak, canlılardan perhiz de tamamlıyordu. Bu yüzden savaş yoktu, çünkü haksızlık kovulmuştu; savaş da, birbirine karşı açgözlülük de sonradan, hayvanlara karşı haksızlıkla birlikte girdi. Bu yüzden hayvanlardan perhizin haksızlığın anası olduğunu söylemeye cüret edenlere şaşmamak elde değil; çünkü tarih de tecrübe de sefahatin, savaşın ve haksızlığın hayvanların öldürülmesiyle birlikte girdiğini gösteriyor.

4.2

ἀρξώμεθα δʼ ἀπὸ τῆς κατὰ ἔθνη τινῶν ἀποχῆς, ὧν ἡγήσονται τοῦ λόγου οἱ Ἕλληνες, ὡς ἂν τῶν μαρτυρούντων ὄντες οἰκειότατοι. τῶν τοίνυν συντόμως τε ὁμοῦ καὶ ἀκριβῶς τὰ Ἑλληνικὰ συναγαγόντων ἐστὶν καὶ ὁ περιπατητικὸς Δικαίαρχος, ὃς τὸν ἀρχαῖον βίον τῆς Ἑλλάδος ἀφηγούμενος, τούς παλαιοὺς καὶ ἐγγύς θεῶν φησὶ γεγονότας, βελτίστους τε ὄντας φύσει καὶ τὸν ἄριστον ἐζηκότας βίον, ὡς χρυσοῦν γένος νομίζεσθαι παραβαλλομένους πρὸς τοὺς νῦν, κιβδήλους καὶ φαυλοτάτης ὑπάρχοντας ὕλης, μηδὲν φονεύειν ἔμιψυχον. ὃ δὴ καὶ τοὺς ποιητὰς παριστάντας χρυσοῦν μὲν ἐπονομάζειν γένος, ἐσθλὰ δὲ πάντα, λέγειν, τοῖσιν ἔην· καρπὸν δʼ ἔφερε ζείδωρος ἄρουρα αὐτομάτη πολλόν τε καὶ ἄφθονον· οἱ δʼ ἐθελημοὶ ἥσυχοι ἔργʼ ἐνέμοντο σύν ἐσθλοῖσιν πολέεσσιν. ἃ δὴ καὶ ἐξηγούμενος ὁ Δικαίαρχος τὸν ἐπὶ Κρόνου βίον τοιοῦτον εἶναι φησίν· εἰ δεῖ λαμβάνειν μὲν αὐτὸν ὡς γεγονότα καὶ μὴ μάτην ἐπιπεφημισμένον, τὸ δὲ λίαν μυθικὸν ἀφέντας, εἰς τὸ διὰ τοῦ λόγου φυσικὸν ἀνάγειν. αὐτόματα μὲν γὰρ πάντα ἐφύετο· εἰκότως. οὐ γὰρ αὐτοί γε κατεσκεύαζον οὐθὲν διὰ τὸ μήτε τὴν γεωργικὴν ἔχειν πω τέχνην μήθʼ ἑτέραν μηδεμίαν ἀπλῶς. τὸ δʼ αὐτὸ καὶ τοῦ σχολὴν ἄγειν αἴτιον ἐγίγνετο αὐτοῖς καὶ τοῦ διάγειν ἄνευ πόνων καὶ μερίμνης, εἰ δὲ τῇ τῶν γλαφυρωτάτων ἰατρῶν ἐπακολουθῆσαι δεῖ διανοίᾳ, καὶ τοῦ μὴ νοσεῖν. οὐθὲν γὰρ εἰς ὑγίειαν αὐτῶν μεῖζον παράγγελμα εὕροι τις ἂν ἢ τὸ μὴ ποιεῖν περιττώματα, ὧν διὰ παυτὸς ἐκεῖνοι καθαρὰ τὰ σώματα ἐφύλαττον. οὔτε γὰρ τῆς φύσεως ἰσχυροτέραν τροφήν, ἀλλ᾿ ἧς ἡ φύσις ἰσχυροτέρα, προσεφέροντο, οὔτε τὴν πλείω τῆς μετρίας διὰ τὴν ἑτοιμότητα, ἀλλʼ ὡς τὰ πολλὰ τὴν ἐλάττω τῇς ἱκανῆς διὰ τὴν σπάνιν. ἀλλὰ μην οὐδὲ πόλεμοι αὐτοῖς ἦσαν οὐδὲ στάσεις πρὸς ἀλλήλους. ἆθλον γὰρ οὐθὲν ἀξιόλογον ἐν τῷ μέσῳ προκείμενον ὑπῆρχεν, ὑπὲρ ὅτου τις ἂν διαφορὰν τοσαύτην ἐνεστήσατο. ὥστε τὸ κεφάλαιον εἶναι τοῦ βίου συνέβαινεν σχολήν, ῥᾳθυμίαν ἀπὸ τῶν ἀναγκαίων, ὑγίειαν, εἰρήνην, φιλίαν. τοῖς δὲ ὑστέροις ἐφιεμένοις μεγάλων καὶ πολλοῖς περιπίπτουσι κακοῖς ποθεινὸς εἰκότως ἐκεῖνος ὁ βίος ἐγίγνετο. δηλοῖ δὲ τὸ λιτὸν τῶν πρώτων καὶ αὐτοσχέδιον τῆς τροφῆς τὸ μεθύστερον ῥηθὲν ἅλις δρυός, τοῦ μεταβάλλοντος πρώτου, οἷα εἰκός, τοῦτο φθεγξαμένου. ὕστερον ὁ νομαδικὸς εἰσῆλθεν βίος, καθʼ ὅν περιττοτέραν ἤδη κτῆσιν προσπεριεβάλοντο καὶ ζῴων ἥψαντο, κατανοήσαντες ὅτι τὰ μὲν ἀσινῆ ἐτύγχανεν ὄντα, τὰ δὲ κακοῦργα καὶ χαλεπά· καὶ οὕτω δὴ τὰ μὲν ἐτιθάσευσαν, τοῖς δὲ ἐπέθεντο, καὶ ἅμα ἐν τῷ αὐτῷ βίῳ συνεισῆλθε πόλεμος. καὶ ταῦτα, φησίν, οὐχ ἡμεῖς, ἀλλʼ οἱ τὰ παλαιὰ ἱστορίᾳ διεξελθόντες εἰρήκασιν. ἤδη γὰρ ἀξιόλογα κτήματα ἦν ὑπάρχοντα, οἱ μὲν ἐπὶ τὸ παρελέσθαι φιλοτιμίαν ἐποιοῦντο, ἀθροιζόμενοί τε καὶ παρακαλοῦντες ἀλλήλους, οἱ δʼ ἐπὶ τὸ διαφυλάξαι. προϊόντος δὲ κατὰ μικρὸν οὕτω τοῦ χρόνου, κατανοοῦντες ἀεὶ τῶν χρησίμων εἶναι δοκούντων, εἰς τὸ τρίτον τε καὶ γεωργικὸν ἐνέπεσον εἶδος. ταυτὶ μὲν Δικαιάρχου τὰ παλαιὰ τῶν Ἑλληνικῶν διεξιόντος μακάριόν τε τὸν βίον ἀφηγουμένου τῶν παλαιοτάτων, ὄν οὐχ ἧττον τῶν ἄλλων καὶ ἡ ἀποχὴ τῶν ἐμψύχων συνεπλήρου. διʼ ὃ πόλεμος οὐκ ἦν, ὡς ἂν ἀδικίας ἐξεληλαμένης· συνεισῆλθεν δὲ ὕστερον καὶ πόλεμος καὶ εἰς ἀλλήλους πλεονεξία ἅμα τῇ τῶν ζῴων ἀδικίᾳ. ὃ καὶ θαυμαστὸν τῶν τολμησάντων τὴν ἀποχὴν τῶν ζῴων ἀδικίας μητέρα εἰπεῖν, τῆς ἱστορίας καὶ τῆς πείρας ἅμα τῷ φόνῳ αὐτῶν τρυφήν τε καὶ πόλεμον καὶ ἀδικίαν συνεισελθεῖν μηνυούσης.

4.3Daha sonra Lakedaimonlu Lykurgos da bunu gördü ve canlıları tatma âdeti yerleşmiş olsa da devlet düzenini bu tür yiyeceğe en az ihtiyaç duyulacak biçimde kurdu. Herkesin payını sığır, koyun, keçi ve at sürülerinde ya da bol parada değil, erkeğe yetmiş medimnos arpa, kadına on iki medimnos getiren bir toprakta ve buna oranla şarap ve zeytinyağı gibi sıvı ürünlerde belirledi. Başka hiçbir şeye ihtiyaç duymayacak olanlar için bu kadar yiyeceğin sağlam bir bünyeye ve sağlığa yeteceğini düşünüyordu. Anlatıldığına göre, bir süre sonra yolculuktan dönerken yeni biçilmiş toprakları, yan yana duran eşit büyüklükteki harman yığınlarını görünce gülümsemiş ve yanındakilere, "Bütün Lakonia, mirası yeni bölüşmüş birçok kardeşin malı gibi görünüyor" demiş. Böylece sefahati Sparta'dan kovarak altın ve gümüş paranın hepsini geçersiz kılabildi ve yalnız demir para kullanılmasını sağladı; bu paranın da ağırlığı ve hacmi büyük, değeri küçüktü; öyle ki on mina değerinde bir alışveriş için evde büyük bir depo, taşımak için de bir çift koşum hayvanı gerekiyordu. Bu kanun yürürlüğe girince birçok haksızlık türü Lakedaimon'dan çıkıp gitti. Ne gizlenebilen, ne edinmeye değer görülen, hatta parçalamanın bile kâr getirmediği bir şeyi kim çalacak, kim rüşvet alacak, kim zimmetine geçirecek ya da gasp edecekti? Bununla birlikte işe yaramaz tekhnēler de kovulacaktı, çünkü ürünlerinin alıcısı kalmayacaktı. Demir para öbür Yunanlara götürülemezdi, alay konusu olduğundan değeri de yoktu; bu yüzden ne yabancı mallar ne de ıvır zıvır satın alınabiliyordu; limanlara ticaret yükü gelmiyordu; Lakonia'ya ne söz sofisti, ne dilenci kâhin, ne fahişe besleyen, ne de altın ya da tunç süs eşyası yapan zanaatkâr ayak basıyordu; çünkü para yoktu. Böylece sefahat, onu alevlendirenlerden ve besleyenlerden azar azar yoksun kalarak kendi kendine söndü; çok mal sahibi olanların da bir üstünlüğü kalmadı, çünkü bolluğun ortaya çıkacak bir yolu yoktu, kapalı ve atıl kalıyordu. Bu yüzden sedirler, iskemleler ve masalar gibi el altındaki zorunlu eşyalar onlarda en iyi şekilde yapılırdı; Kritias'ın dediğine göre Lakon matarası seferlerde pek beğenilirdi. Çünkü zorunluluktan içilen ve görünüşüyle insanı iğrendiren suyu rengiyle gizler, bulanık kısım kenarlarına takılıp kaldığından su ağza daha temiz gelirdi. Plutarkhos'un dediğine göre bunun sebebi de kanun koyucuydu; çünkü zanaatkârlar işe yaramaz şeylerden kurtulunca ustalıklarını zorunlu şeylerde gösterirlerdi.

4.3

ὃ δὴ καὶ ὕστερον Λυκοῦργον τὸν Λακεδαιμόνιον συνιδόντα, καίπερ κεκρατηκότος τοῦ γεύεσθαι ἐμψύχων, οὕτως τὴν πολιτείαν συντάξαι, ὡς ἥκιστα τῆς ἐκ τούτων τροφῆς δεῖσθαι. τὸν γὰρ κλῆρον ἑκάστων οὐκ ἐν ἀγέλαις βοῶν καὶ προβάτων αἰγῶν τε καὶ ἵππων ἡ χρημάτων περιουσίᾳ ἀφορίσαι, ἀλλʼ ἐν γῆς κτήσει φερούσης ἀποφορὰν ἀνδρὶ ἑβδομήκοντα κριθῶν μεδίμνους, γυναικὶ δὲ δώδεκα, καὶ τῶν ὑγρῶν καρπῶν ἀναλόγως τὸ πλῆθος. ἀρκέσειν γὰρ ᾤετο τοσοῦτον τροφῆς πρὸς εὐεξίαν καὶ ὑγείαν ἱκανήν, ἄλλου μηδενὸς δεησομένοις. ὅθεν καὶ φασὶν ὡς ὕστερόν ποτε χρόνῳ τὴν χώραν διερχόμενος ἐξ ἀποδημίας ἄρτι τεθερισμένην ὁρῶν τὴν γῆν καὶ τὰς ἅλωνας παραλλήλους καὶ ὁμιαλεῖς, ἐμειδίασέν τε καὶ εἶπε πρὸς τούς παρόντας, ὡς ἡ Λακωνικὴ φαίνεται πᾶσα πολλῶν ἀδελφῶν εἶναι νεωστὶ νενεμημένων. τοιγὰρ οὖν ἐξῆν αὐτῷ τρυφὴν ἐξελάσαντι τῆς Σπόρτης ἀκυρῶσαι πᾶν νόμισμα χρυσοῦν καὶ ἀργυροῦν, μόνῳ δὲ χρῆσθαι τῷ σιδηρῷ, καὶ τούτῳ ἀπὸ πολλοῦ σταθμοῦ καὶ ὄγκου δύναμιν ὀλίγην ἔχοντι· ὥστε δέκα μνῶν ἀμοιβὴν ἀποθήκης μεγάλης ἐν οἰκίᾳ δεῖσθαι καὶ ζεύγους ἄγοντος. οὐ κυρωθέντος ἐξέπεσεν ἀδικημάτων γένη πολλὰ τῆς Λακεδαίμονος. τίς γὰρ ἢ κλέπτειν ἔμελλεν ἢ δωροδοκεῖν ἢ ἀποστερεῖν ἢ ἁρπάζειν ὃ μήτε κατακρύψαι δυνατὸν ἦν μήτε κεκτῆσθαι ζἢλωτόν, ἀλλὰ μηδὲ κατακόψαι λυσιτελές; ἔμελλον δὲ καὶ τέχναι ἄχρηστοι ἐξελαθήσεσθαι σύν τούτοις, διάθεσιν τῶν ἔργων οὐκ ἐχόντων. τὸ γὰρ σιδηροῦν ἀγώγιμον οὐκ ἦν πρὸς τούς ἄλλους Ἕλληνας οὐδὲ εἶχε τιμὴν καταγελώμενον, ὥστε οὐδὲ πρίασθαί τι τῶν ξενικῶν καὶ ῥωπικῶν ὑπῆρχεν, οὐδὲ εἰσέπλει φόρτος ἐμπορικὸς εἰς τούς λιμένας, οὐδʼ ἐπέβαινε τῆς Λακωνικῆς οὐ σοφιστὴς λόγων, οὐ μάντις ἀγυρτικός, οὐχ ἑταιρῶν τροφεύς, οὐ χρυσῶν τις, οὐ χαλκῶν καλλωπισμάτων δημιουργός, ἅτε δὴ νομίσμιατος οὐκ ὄντος. ἀλλʼ οὕτως ἀπερημωθεῖσα κατὰ μικρὸν ἡ τρυφὴ τῶν ζωπυρούντων καὶ τρεφόντων αὐτὴ διʼ ἑαυτῆς ἐμαραίνετο· καὶ πλέον οὐδὲν ἦν τοῖς πολλὰ κεκτημένοις ὀδὸν οὐκ ἐχούσης εἰς μέσον τῆς εὐπορίας, ἀλλʼ ἐγκατῳκοδομμεημένης καὶ ἀργούσης. διʼ ὅ καὶ τὰ πρόχειρα τῶν σκευῶν καὶ ἀναγκαῖα ταῦτα, κλιντῆρες καὶ δίφροι καὶ τράπεζαι, βέλτιστα παρʼ αὐτοῖς ἐδημιουργεῖτο, καὶ κώθων, ὡς φησὶ Κριτίας, ὁ Λακωνικὸς εὐδοκίμει μάλιστα πρὸς τὰς στρατείας. τὰ γὰρ ἀναγκαίως πινόμενα τῶν ὑδάτων καὶ δυσωποῦντα τὴν ὄψιν ἀπεκρύπτετο τῇ χρόᾳ, καὶ τοῦ θολεροῦ προσκόπτοντος καὶ προσισχομένου τοῖς ἄμβωσι, καθαρώτερον ἐπλησίαζε τῷ στόματι τὸ πινόμενον. αἴτιος δὲ καὶ τούτων ὁ νομοθέτης, ὡς φησὶν ὁ Πλούταρχος. ἀπηλλαγμένοι γὰρ οἱ δημιουργοὶ τῶν ἀχρήστων ἐν τοῖς ἀναγκαίοις ἐπεδείκνυντο τὴν καλλιτεχνίαν.

4.4Lykurgos sefahate daha da sıkı saldırmak ve servete duyulan imreniyi ortadan kaldırmak için üçüncü ve en güzel düzenlemeyi getirdi: ortak sofraları kurdu. Böylece insanlar bir araya gelip ortak ve belirlenmiş katıklarla ve yiyeceklerle birlikte yemek yiyecek; evlerde pahalı döşeklere ve sofralara uzanıp, zanaatkârların ve aşçıların elinde, karanlıkta, obur hayvanlar gibi semirmeyecek, huylarıyla birlikte bedenlerini de mahvetmeyeceklerdi; çünkü böyle bedenler her türlü arzuya ve doymaya kendini koyverir, uzun uykulara, sıcak banyolara, bol istirahate, bir bakıma her gün hasta bakımına muhtaç olur. Bu da büyük bir şeydi; ama Theophrastos'un dediği gibi, yemeklerin ortaklığı ve yaşayıştaki sadelik sayesinde serveti imrenilmez ve zenginliğe yaramaz kılmak bundan da büyüktü. Çünkü zengin yoksulla aynı sofraya gittiğinden, büyük hazırlıkların ne kullanılması, ne tadının çıkarılması, ne de görülüp gösterilmesi mümkündü. Böylece dillere destan olan söz, Plutos'un kör olduğu, yalnız Sparta'da gerçekten görülürdü: Plutos orada cansız ve hareketsiz bir resim gibi yatıyordu. Evde önceden yemek yiyip tok karınla ortak sofraya gitmek de mümkün değildi; öbürleri, kendileriyle birlikte içmeyen ve yemeyeni dikkatle gözler, onu nefsine hâkim olamayan ve ortak yaşayışa göre fazla yumuşak biri diye ayıplarlardı. Bu yüzden bu sofralara phiditia derlerdi: ya lambda yerine delta koyarak, dostluğun ve sevginin sofraları (philitia) oldukları için, ya da insanları sadeliğe ve tutumluluğa (pheidō) alıştırdıkları için. On beşer kişilik, biraz daha az ya da çok, gruplar hâlinde toplanırlardı. Sofra arkadaşlarından her biri ayda bir medimnos arpa unu, sekiz khous şarap, beş mina peynir, beş yarım mina incir, bunların yanında katık almak için de çok az bir para getirirdi.

4.4

ἔτι δὲ μᾶλλον ἐπιθέσθαι τῇ τρυφῇ καὶ τὸν ζῆλον ἀφελέσθαι τοῦ πλούτου διανοηθεὶς τὸ τρίτον πολίτευμα καὶ κάλλιστον ἐπῆγεν, τὴν τῶν συσσιτίων κατασκευήν, ὥστε δειπνεῖν μετʼ ἀλλήλων συνιόντας ἐπὶ κοινοῖς καὶ τεταγμένοις ὄψοις καὶ σιτίοις, οἴκοι δὲ μὴ διαιτᾶσθαι κατακλίναντας εἰς στρωμνὰς πολυτελεῖς καὶ τραπέζας, χερσὶν δημιουργῶν καὶ μαγείρων ὑπὸ σκότος, ὥσπερ ἀδηφάγα ζῷα, πιαινομένους καὶ διαφθείροντας ἅμα τοῖς ἤθεσι τὰ σώματα πρὸς πᾶσαν ἐπιθυμίαν ἀνειμένα καὶ πλησμονήν, μακρῶν μὲν ὕπνων, θερμῶν δὲ λουτρῶν, πολλῆς δὲ ἡσυχίας· καὶ τρόπον τινὰ νοσηλείας καθημερινῆς δεομένην. μέγα μὲν οὖν καὶ τοῦτο ἦν, μεῖζον δὲ τούτου τὸ τὸν πλοῦτον ἄζηλον, ὡς φησὶν Θεόφραστος, καὶ ἄπλουτον ἀπεργάσασθαι τῇ κοινό- τητι τῶν δείπνων καὶ τῇ περὶ τὴν δίαιταν εὐτελείᾳ. χρῆσις γὰρ οὐκ ἦν οὐδὲ ἀπόλαυσις οὐδὲ ὄψις ὅλως ἢ ἐπίδειφις τῆς πολλῆς παρασκευῆς, ἐπὶ τὸ αὐτὸ δεῖπνον τῷ πένητι τοῦ πλουσίου βαδίζοντος· ὥστε τοῦτο δὴ τὸ. θρυλλούμενον ἐν μόνῃ τῇ Σπτάρτῃ βλέπεσθαι τυφλὸν ὄντα τὸν Πλοῦτον καὶ κείμενον ὥσπερ γραφὴν ἄψυχον καὶ ἀκίνητον. οὐδὲ γὰρ οἴκοι προδειπνήσαντας ἐξῆν βαδίζειν ἐπὶ τὰ συσσίτια πεπληρωμένους, ἀλλʼ ἐπιμελῶς οἱ λοιποὶ φυλάττοντες τὸν μὴ πίνοντα μηδὲ ἐσθίοντα μετʼ αὐτῶν ἐκάκιζον ὡς ἀκρατῆ καὶ πρὸς τὴν κοινὴν μαλθακιζόμενον δίαιταν. διʼ ὃ καὶ φιδίτια προσηγόρευον ταῦτα, εἴτε ὡς φιλίας καὶ φιλοφροσύνης ὑπάρχοντα σἴτια, ἀντὶ τοῦ λάβδα τὸ δέλτα λαμβάνοντες, εἴτε ὡς πρὸς εὐτέλειαν καὶ φειδὼ συνεθιζόντων. συνήρχοντο δὲ ἀνὰ πεντεκαίδεκα καὶ βραχεῖ τούτων ἐλάττους ἢ, πλείους. ἔφερε δὲ ἕκαστος κατὰ μῆνα τῶν συσσίτων ἀλφίτων μέδιμνον, οἴνου χόας ὀκτώ, τυροῦ πέντε μνᾶς, σύκων ἡμίμνεα πέντε· πρὸς δὲ τούτοις, εἰς ὀψωνίαν μικρόν τι κομιδῇ νομίσματος.

4.5Bu kadar sade ve ölçülü yemek yedikleri için çocukların da ortak sofralara itidal okullarına gider gibi götürülmesi yerindeydi. Orada devlet işlerine dair konuşmaları dinler, özgür insana yakışır terbiyenin öğretmenlerini görürlerdi; kendileri de soytarılığa kaçmadan şakalaşmaya, alay edilince de kızmamaya alışırlardı. Çünkü alaya katlanmak da pek Lakonca bir şey sayılırdı; ama katlanamayan, bırakılmasını isteyebilirdi ve alay eden de susardı. Lakedaimonluların yaşayıştaki sadeliği, kalabalık bir halk için kanunla konmuş olsa da, işte böyleydi. Bu yüzden bu devlet düzeninde yetişenlerin, hem psykhēleri hem bedenleri bozulmuş başka şehirlerde yetişenlerden daha cesur, daha itidalli ve doğruyu daha çok gözeten insanlar oldukları rivayet edilir. Tam bir perhizin böyle bir devlet düzenine, et yemenin ise bozulmuş düzenlere yakıştığı açıktır. İyi kanunlara, yumuşak huya ve ilahî olana karşı dindarlığa yönelmiş öbür kavimlere geçersek, şehirlerin kurtuluşu ve yararı için, herkese değilse de bazı kimselere perhizin buyrulduğu görülecektir. Şehir adına tanrılara kurban sunan ve hizmet eden bu kişiler, çokluğun günahlarına karşılık tanrıları yatıştırırlardı. Gizem törenlerinde "ocaktan çocuk" denen çocuk buyrukları titizlikle yerine getirerek bütün inisiye adayları adına tanrıyı nasıl yatıştırıyorsa, kavimlerde ve şehirlerde de rahipler, herkes adına kurban sunarak ve dindarlıklarıyla tanrıyı halkı korumaya yönelterek aynı şeyi yapabilirler. Yunan âdetine de baksan barbar âdetine de, rahiplerin kimine bütün hayvanları, kimine bazı hayvanları yemekten uzak durmak kesinlikle buyrulmuştur; bu da yerden yere değişir; öyle ki her yerdeki rahipler bir arada, tek bir kişi gibi düşünülürse, hepsinden uzak duruyormuş gibi görünürler. Şehirlerin kurtuluşunun başında olan ve şehirlerin tanrılara karşı dindarlığı kendilerine emanet edilmiş kişiler hayvanlardan uzak duruyorsa, perhizi şehirler için zararlı diye suçlamaya kim cüret edebilir?

4.5

εἰκότως ἄρα οὕτω λιτῶς καὶ σωφρόνως δειπνούντων καὶ οἱ παῖδες ἐφοίτων εἰς τὰ συσσίτια ὥσπερ εἰς διδασκαλεῖα σωφροσύνης ἀγόμενοι, καὶ λόγων ἠκροῶντο πολιτικῶν καὶ παιδευτὰς ἐλευθερίας ἑώρων, αὐτοί τε παίζειν εἰθίζοντο καὶ σκώπτειν ἄνευ βωμολοχίας καὶ σκωπτόμενοι μὴ δυσχεραίνειν. σφόδρα γὰρ ἐδόκει καὶ τοῦτο Λακωνικὸν εἶναι, σκώμματος ἀνασχέσθαι· μὴ φέροντα δὲ ἐξῆν παραιτεῖσθαι, καὶ ὁ σκώπτων ἐπέπαυτο. τοιαύτη μὲν ἡ τῶν Λακεδαι- μιονίων περὶ τὴν δίαιταν λιτότης, καίπερ εἰς πλῆθος νενομοθετημένη. διʼ ὃ καὶ ἀνδρικώτεροι καὶ σωφρονέστεροι καὶ τοῦ ὀρθοῦ μᾶλλον φροντίζοντες οἱ ἐκ ταύτης τῆς πολιτείας ἀναβαίνοντες παραδέδονται τῶν ἐκ τῶν ἄλλων, διεφθαρμένων καὶ ταῖς ψυχαῖς καὶ τοῖς σώμασιν· καὶ δῆλον ὡς τοιαύτῃ πολιτείᾳ οἰκεῖον τὸ τῆς ἀποχῆς τῆς παντελοῦς, ταῖς δὲ διεφθαρμέναις τὸ τῆς βρώσεως. μεταβάντι δὲ εἰς τὰ ἄλλα ἔθνη, ὅσα εὐνομίας τε καὶ ἡμερότητος τῆς τε πρὸς τὸ θεῖον εὐσεβείας ἐπεστράφη, φανερὸν ἔσται ὡς πρός τε τὴν σωτηρίαν τῶν πόλεων καὶ τὸ συμφέρον αὐταῖς εἰ καὶ μὴ ἐπὶ πάντας, ἀλλὰ γοῦν εἴς τινας τὸ τῆς ἀποχῆς προσετέτακτο· οἱ δὲ ὑπὲρ τῆς πόλεως θύοντες τοῖς θεοῖς καὶ θεραπεύοντες ἀπεμειλίττοντο τὰς τῶν πολλῶν ἁμαρτίας. ὅπερ γὰρ ἐν τοῖς μυστηρίοις ὁ ἀφʼ ἑστίας λεγόμενος παῖς ἀντὶ πάντων τῶν μυουμένων ἀπομειλίσσεται τὸ θεῖον, ἀκριβῶς δρῶν τὰ προστεταγμένα, τοῦτο κατὰ τὰ ἔθνη καὶ τὰς πόλεις οἱ ἱερεῖς δύνανται ἀντὶ πάντων θύοντες καὶ τὸ θεῖον προσαγόμενοι διὰ τῆς εὐσεβείας εἰς τὴν σφῶν κηδεμονίαν. τοῖς τοίνυν ἱερεῦσι τοῖς μὲν τῶν ζῴων πάντων, τοῖς δέ τινων πάντως προστέτακται ἀπέχεσθαι τῆς βορὰς, ἄν τε Ἑλληνικὸν ἔθος σκοπῇς ἄν τε βάρβαρον, καὶ μέντοι παρʼ ἄλλοις ἄλλως· ὥστ· τοὺς πανταχοῦ παραληφθέντας φαίνεσθαι πάντων ἀπεχομένους, εἴ τις τούς πάντας ὡς ἕνα ὑπολάβοι. εἰ τοίνυν οἱ τῆς σωτηρίας τῶν πόλεων προεστῶτες καὶ τὴν εὐσέβειαν αὐτῶν τὴν πρὸς τούς θεούς πεπιστευμέννοι τῶν ζῴων ἀπέχονται, πῶς ἄν τις τολμήσειεν ὡς ἀσύμφορον ταῖς πόλεσι τὴν ἀποχὴν αἰτιᾶσθαι;

4.6Stoacı Khairemon, Mısırlıların filozof saydığını söylediği Mısırlı rahipleri anlatırken, onların felsefe yapmak için tapınakları yer olarak seçtiklerini açıklar. Çünkü tanrıların barınaklarının yanında yaşamak, temaşaya duydukları bütün isteğe uygun düşüyordu; tanrılara duyulan saygı da onlara güvenlik sağlıyordu, zira herkes filozoflara kutsal hayvanlarmış gibi saygı gösterirdi. Sessiz bir hayat da sürerlerdi, çünkü öbür insanlarla karışma yalnız bayramlarda ve şenliklerde olurdu; geri kalan zamanlarda tapınaklara başkaları neredeyse giremezdi: oraya arınmış ve birçok şeyden uzak durmuş olarak yaklaşmak gerekirdi. Bu, Mısır tapınaklarının adeta ortak bir kanunudur. Onlar başka her işten ve insanî uğraştan vazgeçip bütün hayatlarını ilahî şeylerin temaşasına ve seyrine vermişlerdi. Seyir sayesinde saygınlık, güvenlik ve dindarlık, temaşa sayesinde epistēmē, ikisi sayesinde de gizli ve eskilere yaraşır bir ahlak alıştırması elde ediyorlardı. Çünkü ilahî bilgiyle ve ilhamla her zaman bir arada olmak insanı her türlü açgözlülüğün dışına çıkarır, hâlleri yatıştırır, hayatı anlayışa doğru uyandırır. Sadeliği, ağırbaşlılığı, kendine hâkim olmayı, dayanıklılığı, her konuda adaleti ve açgözlülükten uzaklığı benimsemişlerdi. Kolay kolay kimseyle karışmamaları da onları saygın kılıyordu: arınma denen dönemde en yakın akrabalarıyla ve soydaşlarıyla bile karışmaz, zorunlu ihtiyaçlar için birlikte arınanlar dışında kimseye neredeyse görünmezlerdi; ya da arınmamış olanlara kapalı arınma yerlerini ve törenler için ayrılmış kutsal yerleri paylaşırlardı. Geri kalan zamanlarda kendileri gibi olanlarla daha serbestçe görüşürler, ama dinlerine yabancı olan hiç kimseyle bir arada yaşamazlardı. Her zaman tanrıların ya da heykellerin yanında görünürlerdi; ya onları taşır ya da önlerinde yürüyüp alayı düzenli ve ağırbaşlı bir şekilde düzenlerlerdi; bunların her biri bir gösteriş değil, tabiata dair bir açıklamanın işaretiydi. Ağırbaşlılıkları duruşlarından da belli olurdu: yürüyüşleri düzenliydi, bakışlarını sabit tutmaya özen gösterirlerdi, öyle ki istediklerinde gözlerini kırpmazlardı; seyrek gülerlerdi, güldüklerinde de gülümsemekten öteye geçmezdi; elleri her zaman giysilerinin içindeydi. Her birinin tapınaklarda kendisine düşen rütbeyi gösteren bir nişanı vardı; çünkü rütbeler birçoktu. Yaşayışları sade ve gösterişsizdi: kimi hiç şarap içmez, kimi pek az içerdi; şarabın sinirlere zarar verdiğini, başı doldurarak buluşa engel olduğunu, ayrıca cinsel istekler uyandırdığını söylerlerdi. Öbür yiyeceklere karşı da aynı şekilde dikkatliydiler: arınma dönemlerinde ekmeği hiç yemezler, arınma döneminde değillerse de onu zufa otuyla doğrayıp yerlerdi; çünkü zufa otunun ekmeğin kuvvetinin büyük kısmını giderdiğini söylerlerdi. Zeytinyağından çoğunlukla, çoğu da büsbütün uzak dururdu; sebzelerle birlikte kullandıklarında da pek az, ancak tadı yumuşatacak kadar kullanırlardı.

4.6

τὰ γοῦν κατὰ τοὺς Αἰγυπτίους ἱερέας Χαι- ρήμων ὁ στωικὸς ἀφηγούμενος, οὓς καὶ φιλοσόφους ὑπειλῆφθαί φησι παρʼ Αἰγυπτίοις, ἐξηγεῖται ὡς τόπον μὲν ἐξελέξαντο ἐμφιλοσοφῆσαι τὰ ἱερά. πρός τε γὰρ τὴν ὅλην ὄρεξιν τῆς θεωρίας συγγενὲς ἦν παρὰ τοῖς ἐκείνων ἀφιδρύμασι διαιτᾶσθαι, παρεῖχέν τε αὐτοῖς ἀσφάλειαν μὲν ἐκ τοῦ θείου σεβασμοῦ καθάπερ τινὰ ἱερὰ ζῷα πάντων τιμώντων τούς φιλοσόφους, ἠρεμαίοις δὲ εἶναι, ἅτε τῆς ἐπιμιξίας κατὰ τὰς πανηγύρεις καὶ τὰς ἑορτὰς συντελουμένης μόνον, τὸ δὲ λοιπὸν σχεδὸν ἀβάτων ὄντων τοῖς ἄλλοις τῶν ἱερῶν· ἁγνεύσαντας γὰρ ἔδει προσιέναι καὶ πολλῶν ἀποσχομένους. καὶ τοῦτο ὥσπερ κοινὸς τῶν κατʼ Αἴγυπτον ἱερῶν θεσμός ἐστιν. ἀπειπάμενοι δὲ πᾶσαν τὴν ἄλλην ἐργασίαν καὶ πόνους ἀνθρωπίνους, ἀπέδοσαν ὅλον τὸν βίον τῇ τῶν θείων θεωρίᾳ καὶ θεάσει, διὰ μὲν ταύτης τό τε τίμιον καὶ ἀσφαλὲς καὶ εὐσεβὲς ποριζόμενοι, διὰ δὲ τῆς θεωρίας τὴν ἐπιστήμην, διʼ ἀμφοῖν δὲ ἄσκησιν ἠθῶν κεκρυμμένην τινὰ καὶ ἀρχαιοπρεπῆ. τὸ γὰρ ἀεὶ συνεῖναι τῇ θείᾳ γνώσει καὶ ἐπιπνοίᾳ πάσης μὲν ἔξω τίθησιν πλεονεξίας, καταστέλλει δὲ τὰ πάθη, διεγείρει δὲ πρὸς σύνεσιν τὸν βίον. λιτότητα δὲ ἐπετήδευσαν καὶ καταστολὴν ἐγκράτειάν τε καὶ καρτερίαν τό τε ἐν παντὶ δίκαιον καὶ ἀπλεονέκτητον. σεμινοὺς δὲ αὐτούς παρεῖχεν καὶ τὸ δυσεπίμικτον, οἵ γε παρὰ μὲν αὐτὸν τῶν λεγομένων ἁγνειῶν τὸν καιρὸν οὐδὲ τοῖς συγγενεστάτοις καὶ ὁμοφύλοις ἐπεμίγνυντο σχεδὸν οὐδὲ ἄλλων τῳ θεωρούμενοι, ὅτι μὴ πρὸς τὰς ἀναγκαίας συναγνεύουσι χρείας, ἢ ἁγνευτήρια τοῖς μὴ καθαρεύουσιν ἄδυτα καὶ πρὸς ἱερουργίας ἅγια κατανεμόμενοι. τὸν δὲ ἄλλον χρόνον ἁπλούστερον μὲν τοῖς ὁμοίοις ἐπεμίγνυντο, τῶν δὲ ἐξωτικῶν τῆς θρησκείας οὐδενὶ συνεβίουν· ἐφαίνοντο δὲ ἀεὶ θεῶν ἢ ἀγαλμάτων ἐγγύς, ἤτοι φέροντες ἢ προηγούμενοι καὶ τάσσοντες μετὰ κόσμου τε καὶ σεμνότητος· ὧν ἕκαστον οὐ τῦφος ἦν, ἀλλά τινος ἔνδειξις φυσικοῦ λόγου. τὸ δὲ σεμνὸν κἀκ τοῦ καταστήματος ἑωρᾶτο. πορεία τε γὰρ ἦν εὔτακτος καὶ βλέμμα καθεστηκὸς ἐπετηδεύετο, ὡς ὅτε βουληθεῖεν μὴ σκαρδαμύττειν· γέλως δὲ σπάνιος· εἰ δέ που γένοιτο, μέχρι μειδιάσεως· ἀεὶ δὲ ἐντὸς τοῦ σχήματος αἱ χεῖρες. καὶ σύμβολόν γε ἦν ἑκάστῳ τῆς τάξεως ἐμφαντικόν, ἣν ἔλαχεν ἐν τοῖς ἱεροῖς· πλείους γὰρ ἦσαν αἱ τάξεις. δίαιτα δὲ λιτὴ καὶ ἀφελής· οἴνου γὰρ οἱ μὲν οὐδʼ ὅλως, οἱ δὲ ὀλίγιστα ἐγεύοντο, νεύρων αἰτιώμενοι βλάβας καὶ πλήρωσιν κεφαλῆς ἐμπόδιον εἰς εὕρεσιν, ἀφροδισίων τε ἔφασαν αὐτὸν ὀρέξεις ἐπιφέρειν. ταύτῃ δὲ καὶ τῶν ἄλλων εὐλαβῶς εἶχον, ἄρτοις μὲν οὐδὲ ὅλως ἐν ταῖς ἁγνείαις χρώμενοι· εἰ δέ ποτε μὴ ἁγνεύοιεν, σὺν ὑσσώπῳ κόπτοντες ἤσθιον· τὸ πολὺ γὰρ αὐτοῦ τῆς δυνάμεως καθαιρεῖν ἔφασαν τὸν ὕσσωπον. ἐλαίου δʼ ἀπείχοντο μὲν ὡς τὸ πολύ, οἱ πλεῖστοι δὲ καὶ παντελῶς· εἰ δέ που μετὰ λαχάνων χρήσαιντο, παντελῶς ὀλίγῳ καὶ ὅσον παρηγορῆσαι τὴν αἴσθησιν.

4.7Mısır dışında yetişen yiyeceklere ve içeceklere dokunmaları dine aykırıydı; böylece sefahatin büyük bir yolu kapanmıştı. Mısır'ın kendi ürünlerinden de bütün balıklardan; dört ayaklılardan tek toynaklı, çok parmaklı ya da boynuzsuz olanlardan; kuşlardan da etçil olanlardan uzak dururlardı. Birçoğu canlılardan büsbütün uzak dururdu; arınma dönemlerinde ise hepsi; o zaman yumurta bile yemezlerdi. Öbür hayvanları da kılı kırk yaran bir titizlikle reddederlerdi. Örneğin sığırlardan dişileri reddederlerdi; erkeklerden de ikiz doğanları, benekli olanları, alacalı olanları, biçimi farklı olanları, evcilleştirilmiş olanları —çünkü bunlar emekleriyle kutsanmış ve saygı gösterilen hayvanlara benzerdi—, herhangi bir şeye benzetilebilecek olanları, tek gözlüleri ya da insana benzer görünenleri. Buzağı mühürleyicileri denenlerin bu konudaki tekhnēsinin sayısız başka gözlemi de vardır; bunlar kitaplar dolduracak kadar çoktur. Kuşlar konusunda daha da titizdiler; örneğin kumru yemezlerdi. Çünkü dediklerine göre şahin çoğu zaman bu hayvanı yakalar ama bırakır, çiftleşmenin karşılığı olarak ona canını bağışlarmış. Farkında olmadan böyle bir kumruya rastlamamak için bütün kumru türünden kaçınırlardı. Bunlar ortak dinî kurallardı; rahiplerin sınıflarına göre farklılık gösteren ve her tanrıya özgü olanlar da vardı; ama arınma dönemlerinde hepsi arı yaşardı. Bu dönem şöyleydi: kutsal törenlerden birini yerine getirecekleri zaman önceden bir gün sayısı ayırırlardı; kimi kırk iki gün, kimi daha çok, kimi daha az, ama hiçbir zaman yedi günden az değil. Bu süre boyunca her canlıdan, her sebzeden ve baklagilden, hepsinden önce de kadınla birleşmekten uzak dururlardı; erkekle birleşmeye ise başka zamanlarda da asla yanaşmazlardı. Günde üç kez soğuk suyla yıkanırlardı: yataktan kalkınca, öğle yemeğinden önce ve yatmadan önce. Rüyada boşaldıkları olursa bedenlerini hemen yıkanarak arındırırlardı. Hayatlarının geri kalanında da soğuk su kullanırlardı, ama bu kadar sık değil. Yatakları, bais dedikleri hurma dallarından örülürdü; başlarının altına da iyice düzeltilmiş, yarım silindir biçiminde tahta bir yastık koyarlardı. Bütün hayatları boyunca susuzluğa, açlığa ve az yemeye alışırlardı.

4.7

τῶν μὲν οὖν ἐκτὸς Αἰγύπτου γινομένων βρωμάτων τε καὶ ποτῶν οὐ θέμις ἦν ἅπτεσθαι. πολύς τις οὕτως τρυφῆς ἀπεκέκλειστο πόρος. τῶν δὲ κατʼ αὐτὴν τὴν Αἴγυπτον ἰχθύων τε ἀπείχοντο πάντων καὶ τετραπόδων ὅσα μώνυχα ἢ πολυσχιδῆ ἢ μὴ κερασφόρα· πτηνῶν δὲ ὅσα σαρκοφάγα· πολλοὶ δὲ καὶ καθάπαξ τῶν ἐμψύχων· καὶ ἔν γε ταῖς ἁγνείαις ἅπαντες, ὁπότε μηδʼ ᾠὸν προσίεντο. καὶ μέντοι καὶ τῶν ἄλλων οὐκ ἀσυκοφάντητον ἐποιοῦντο παραίτησιν, οἷον τῶν βοῶν τὰς θηλείας παρῃτοῦντο, τῶν δʼ ἀρρένων ὅσα δίδυμα κατάσπιλα ἢ ἑτερόχροα ἢ παραλλάσσοντα τῇ μορφῇ δεδαμασμένα, ὡς ἤδη καθωσιωμένα τοῖς πόνοις καὶ τιμωμένοις ἐμφερῆ, ἢ καθʼ ὅντινʼ οὖν οἷον ἀπεικασμὸν ἐξείη ἢ ἑτερόφθαλμα ἢ πρὸς ἀνθρωπείαν ἐμφέρειαν νεύοντα. μυρίαι δʼ ἄλλαι παρατηρήσεις τῆς περὶ αὐτὰ τέχνης τῶν καλουμένων μοσχοσφραγιστῶν ἄχρι συντάξεων προάγουσαι βιβλιακῶν. περιεργότερον δʼ ἔτι περὶ τὰ πτηνά, οἷον τρυγόνα μὴ ἐσθίειν· ἱέραξ γάρ, ἔφασαν, πολλαχῇ τὸ ζῷον συλλαβὼν ἀφίησιν, μισθὸν ἀποδιδοὺς μίξεως σωτηρίαν. ὡς οὖν μὴ λάθοιεν τοιούτῳ περιπεσόντες, ἅπαν αὐτῶν περιίσταντο τὸ γένος. κοιναὶ μὲν δὴ θρησκεῖαέ τινες αὗται, κατὰ γένη δὲ τῶν ἱερέων διάφοροι, καὶ οἰκεῖαι καθʼ ἕκαστον θεόν· αἱ δὲ ἁγνεῖαι πάντων ἐκαθάρευον. ὁ δὲ χρόνος οὗτος, ὁπότε συντελεῖν τι τῶν περὶ τὴν ἱερὰν μέλλοιεν θρησκείαν, προλαμβάνων ἡμερῶν ἀριθμόν, οἱ μὲν δυεῖν καὶ τετταράκοντα, οἱ δὲ τούτων πλείους, οἱ δὲ ἐλάσσους, οὐδέποτε μέντοι τῶν ἑπτὰ λειπομένας, παντὸς μὲν ἐμψύχου ἀπείχοντο, παντὸς δὲ λαχάνου τε καὶ ὀσπρίου, πρὸ δὲ πάντων ὁμιλίας γυναικείας· ἄρρενος μὲν γὰρ οὐδὲ τὸν ἄλλον χρόνον μετεῖχον. τρὶς δὲ τῆς ἡμέρας ἀπελούοντο ψυχρῷ, ἀπό τε κοίτης καὶ πρὸ ἀρίστου καὶ πρὸς ὕπνον. εἰ δέ ποτε συμβαίη καὶ ὀνειρώττειν, παραχρῆμα ἀπεκάθαιρον λουτρῷ τὸ σῶμα. ψυχρῷ μὲν οὖν καὶ κατὰ τὸν ἄλλον ἐχρῶντο βίον, οὐ μὴν οὑτωσὶ πλεονάζοντι. κοίτη δὲ αὐτοῖς ἐκ τῶν σπαδίκων τοῦ φοίνικος, ἃς καλοῦσι βάις, ἐπέπλεκτο· ξύλινον δὲ ἡμικυλίνδριον εὖ λελεασμένον ὑπόθημα τῆς κεφαλῆς· ἤσκουν δὲ δίψαν καὶ πεῖναν καὶ ὀλιγοσιτίαν παρὰ πάντα τὸν βίον.

4.8Kendilerine hâkim olmalarının kanıtı şudur: ne muska ne de büyülü söz kullandıkları hâlde hastalıksız yaşar, ölçülü bir güçle dinç kalırlardı. Nitekim törenlerde birçok yükü ve sıradan insanın gücünü aşan hizmetleri üstlenirlerdi. Geceyi gök cisimlerini gözlemeye, bazen de kutsal törenlere; gündüzü tanrılara hizmete ayırırlardı: gün içinde üç ya da dört kez, sabah ve akşam, güneş göğün ortasındayken ve batıya inerken ona ilahiler söylerlerdi. Geri kalan vakitlerini aritmetik ve geometri incelemelerine verir, durmadan bir şeyler üzerinde çalışıp yeni şeyler bulur, kısacası tecrübe biriktirmekle uğraşırlardı. Kış gecelerinde de aynı şeyi yapar, ilimle uğraşarak uykusuz kalırlardı; çünkü ne geçim kaygısı taşıyorlardı ne de kötü bir efendi olan israfın kulu idiler. Yorulmak bilmeyen ve kesintisiz çalışmaları bu insanların dayanıklılığına, hiçbir şeyi arzulamamaları da kendilerine hâkim olmalarına tanıklık eder. Yabancı sefahatlerden ve alışkanlıklardan sakındıkları için Mısır'dan gemiyle ayrılmayı en büyük dinsizliklerden sayarlardı; bu ancak kralın işleri için zorunlu kalanlara dine uygun görülürdü. Onlar da atalarının âdetlerine bağlı kalmaya büyük önem verirlerdi; küçük bir ihlalde bulundukları anlaşılırsa kovulurlardı. Gerçekten felsefe yapanlar, prophētēsler, kutsal giysi bekçileri, kutsal yazıcılar ve saat gözlemcileri arasındaydı. Rahiplerin, pastophorosların, tapınak bekçilerinin ve tanrıların öbür hizmetkârlarının kalabalığı da aynı şekilde arı yaşar, ama bu kadar titizlik ve kendine hâkim olmayla değil. Mısırlılar hakkında, hakikati seven, titiz ve Stoacılar arasında en ciddi biçimde felsefe yapmış bir adamın tanıklığı bunlardır.

4.8

μαρτυρία δʼ αὐτῶν τῆς ἐγκρατείας, ὅτι περιάπτοις μήτʼ ἐπῳδαῖς χρώμενοι διῆγον ἄνοσοι καὶ πρὸς μετρίαν ἰσχὺν εὔτονοι. πολλὰ γοῦν κατὰ τὰς ἱερουργίας ἀνεδέχοντο βάρη καὶ ὑπηρετήματα τῆς κοινῆς ἰσχύος μείζω. διῄρουν δὲ νύκτα μὲν εἰς ἐπιτήρησιν οὐρανίων, ἐνίοτε δὲ καὶ ἁγιστείαν, ἡμέραν δὲ εἰς θεραπείαν τῶν θεῶν, καθʼ ἣν τρὶς ἢ τετράκις, κατὰ τὴν ἕω καὶ τὴν ἑσπέραν μεσουρανοῦντά τε τὸν ἥλιον καὶ πρὸς δύσιν καταφερόμενον, τούτους ὑμνοῦντες· τὸν δὲ ἄλλον χρόνον πρὸς θεωρήμασιν ἦσαν ἀριθμητικοῖς τε καὶ γεωμετρικοῖς, ἐκπονοῦντες ἀεί τι καὶ προσεξευρίσκοντες, συνόλως τε περὶ τὴν ἐμπειρίαν καταγιγνόμενοι. τὸ δʼ αὐτὸ καὶ ἐν ταῖς χειμερίοις ἐπετήδευον νυξί, φιλολογίᾳ προσαγρυπνοῦντες, ἅτε μήτε πορισμοῦ ποιούμενοι φροντίδα δεσπότου τε κακοῦ τῆς πολυτελείας ἐλευθεριάζοντες. ὁ μὲν δὴ πόνος ὁ ἄτρυτός τε καὶ διηνεκὴς καρτερίαν ἀπομαρτυρεῖ τοῖς ἀνδράσι, τὸ δὲ ἀνεπιθύμητον ἐγκράτειαν· οἵ γε ἐν τοῖς ἀσεβεστάτοις ἐτίθεντο πλεῖν ἀπʼ Αἰγύπτου, διευλαβούμενοι ξενικὰς τρυφὰς καὶ ἐπιτηδεύματα· μόνοις γὰρ ὅσιον ἐδόκει τοῖς κατὰ τὰς βασιλικὰς χρείας ἀπηναγκασμένοις. πολύς δὲ καὶ τούτοις ἦν λόγος ἐμμεῖναι τοῖς πατρίοις· μικρὰ δʼ εἰ καταγνωσθεῖεν παραβαίνοντες, ἀπηλαύνοντο. καὶ τὸ μὲν κατʼ ἀλήθειαν φιλοσοφοῦν ἔν τε τοῖς προφήταις ἦν καὶ ἱεροστολισταῖς καὶ ἱερογραμματεῦσιν, ἔτι δὲ ὡρολόγοις. τὸ δὲ λοιπὸν τῶν ἱερέων τε καὶ παστοφόρων καὶ νεωκόρων πλῆθος καὶ ὑπουργῶν τοῖς θεοῖς καθαρεύει μὲν ὁμοίως, οὔτι γε μὴν μετʼ ἀκριβείας καὶ ἐγκρατείας τοσῆσδε. τοιαῦτα μὲν τὰ κατʼ Αἰγυπτίους ὑπʼ ἀνδρὸς φιλαλήθους τε καὶ ἀκριβοῦς ἔν τε τοῖς στωικοῖς πραγματικώτατα φιλοσοφήσαντος μεμαρτυρημένα:

4.9Bu alıştırmadan ve ilahî olanla kurdukları yakınlıktan yola çıkarak, ilahî olanın yalnız insanın içinden geçmediğini, psykhēnin yeryüzünde yalnız insana yerleşmediğini, hemen hemen aynı psykhēnin bütün hayvanların içinden geçtiğini anladılar. Bu yüzden tanrı suretleri yaparken her hayvana başvurdular; aynı şekilde yabani hayvanlarla insanları, kuş bedenleriyle insan bedenlerini birbirine kattılar. Onlarda boynuna kadar insan biçiminde, ama yüzü bir kuşun, bir aslanın ya da başka bir hayvanın yüzü olan bir suret vardır; bir de insan başlı, başka hayvanların uzuvları kimi zaman altında kimi zaman üstünde bulunan suretler. Bununla, tanrıların iradesiyle bunların da birbiriyle ortaklığı olduğunu, yabani hayvanlardan bazılarının bizimle birlikte büyüyüp ehlileşmesinin de ilahî bir istek olmadan gerçekleşmediğini gösterirler. Bu yüzden aslana tanrı gibi tapılır; Mısır'ın nomos dedikleri bölgelerinden biri Leontopolis, bir başkası Busiris, bir başkası Lykopolis adını taşır. Çünkü tanrının her şeye yayılan kuvvetine, tanrıların her birinin yanına verdiği hayvanlar aracılığıyla taptılar. Unsurlardan en çok suya ve ateşe saygı gösterirler, çünkü kurtuluşumuzun en büyük sebebi bunlardır; bunları tapınaklarda da gösterirler. Nitekim bugün bile kutsal Serapis'in tapınağı açılırken hizmet ateş ve suyla yapılır: ilahi okuyucu, eşikte durup Mısırlıların atalarından kalma dilinde tanrıyı uyandırırken suyu döker ve ateşi gösterir. Bunlardan pay alan şeylere de saygı gösterirler; kutsallıktan daha çok pay alanlara ise daha da çok. Bunlardan sonra da bütün hayvanlara; nitekim Anabis köyünde insana da taparlar: orada ona kurban sunulur ve kurbanlıklar sunaklarda yakılır; bu insan da biraz sonra kendisi için insana yaraşır şekilde hazırlanmış yemeği yer. Demek ki insandan nasıl uzak durmak gerekiyorsa, öbür hayvanlardan da öyle. Üstelik üstün bilgelikleri ve ilahî olanla haşır neşir olmaları sayesinde, bazı hayvanların bazı tanrılara insanlardan daha sevgili olduğunu da kavradılar. Örneğin şahin Güneş'e sevgilidir: bütün tabiatını kandan ve pneuma'dan alır; insana acır, yerde yatan bir ölü için feryat eder ve onun gözlerine toprak serper; Mısırlılar güneş ışığının gözlerde oturduğuna inanırlar. Şahinin uzun yıllar yaşadığını, hayatından sonra kâhinlik gücüne sahip olduğunu, bedenden kurtulunca logos'ta en üstün ve geleceği en iyi bilen varlık olduğunu, heykelleri kutsadığını ve tapınakları yürüttüğünü de kavradılar. İlahî şeylerden anlamayan cahil biri bokböceğinden tiksinir; Mısırlılar ise ona güneşin canlı bir sureti olarak saygı gösterdiler. Çünkü her bokböceği erkektir: tohumunu bir bataklığa bırakıp küre biçimine getirdikten sonra, güneşin göğü döndürdüğü gibi arka ayaklarıyla onu yuvarlar ve ayın devri kadar bir süre bekler. Koç hakkında da, timsah hakkında da, akbaba ve ibis hakkında da, kısacası hayvanların her biri hakkında böyle felsefi açıklamalar yaparlar; böylece phronēsis'ten ve derin bir tanrı bilgisinden yola çıkarak hayvanlara saygıya varmışlardır. Cahil insan ise şundan bile şüphelenmez: onlar, hiçbir şey bilmeyen genel akıma kapılıp sürüklenmemişlerdir; elbette kendileri de cahillikten geçerek yol almışlardır, ama herkesin ilk karşılaştığı çokluğun bilgisizliğini aşarak, çokluğun hiçbir değer vermediği şeyleri saygıya layık görmüşlerdir.

4.9

ἀπὸ δὲ ταύτης ὁρμώμενοι τῆς ἀσκήσεως καὶ τῆς πρὸς τὸ θεῖον οἰκειώσεως ἔγνωσαν ὡς οὐ διʼ ἀνθρώπου μόνου τὸ θεῖον διῆλθεν, οὔτε ψυχὴ ἐν μόνῳ ἀνθρώπῳ ἐπὶ γῆς κατεσκήνωσεν, ἀλλὰ σχεδὸν ἡ αὐτὴ διὰ πάντων διῆλθεν τῶν ζῴων. διʼ ὃ εἰς τὴν θεοποιίαν παρέλαβον πᾶν ζῷον καὶ ὁμοίως που ἀνέμιξαν θηρία καὶ ἀνθρώπους καὶ πάλιν ὀρνέων σώματα καὶ ἀνθρώπων· εἴκασται γὰρ παρʼ αὐτοῖς τις μέχρι τραχήλου ἀνθρωποειδής, τὸ δὲ πρόσωπον ὀρνέου ἢ λέοντος ἢ ἄλλου τινὸς ζῴου κεκτημένος· καὶ πάλιν αὖ κεφαλὴ ἀνθρώπειος καὶ ἄλλων τινῶν ζῴων μέρη, πῇ μὲν ὑποκείμενα, πῇ δὲ ἐπικείμενα. διʼ ὧν δηλοῦσιν ὅτι κατὰ γνώμην θεῶν καὶ ταῦτα ἀλλήλοις κοινωνεῖ, καὶ σύντροφα ἡμῖν καὶ τιθασά ἐστιν τῶν θηρίων τὰ ἄγρια οὐκ ἄνευ τινὸς θείας βουλήσεως. ὅθεν καὶ ὁ λέων ὡς θεὸς θρησκεύεται, καὶ μέρος τι τῆς Αἰγύπτου, ὃ καλοῦσι νομόν, ἐπώνυμον ἔχει Λεοντοπολίτην, ἄλλο δὲ Βουσιρίτην, ἄλλο Λυκοπολίτην. τὴν γὰρ ἐπὶ πάντα δύναμιν τοῦ θεοῦ διὰ τῶν συννόμων ζῴων ὧν ἕκαστος τῶν θεῶν παρέσχεν ἐθρήσκευσαν. ὕδωρ δὲ καὶ πῦρ σέβονται μάλιστα τῶν στοιχείων, ὡς ταῦτα αἰτιώτατα τῆς σωτηρίας ἡμῶν, καὶ ταῦτα δεικνύντες ἐν τοῖς ἱεροῖς, ὥς που ἔτι καὶ νῦν ἐν τῇ ἀνοίξει τοῦ ἁγίου Σαράπιδος ἡ θεραπεία διὰ πυρὸς καὶ ὕδατος γίνεται, λείβοντος τοῦ ὑμνῳδοῦ τὸ ὕδωρ καὶ τὸ πῦρ φαίνοντος, ὁπηνίκα ἑστὼς ἐπὶ τοῦ οὐδοῦ τῇ πατρίῳ τῶν Αἰγυπτίων φωνῇ ἐγείρει τὸν θεόν. ταῦτʼ οὖν σέβονται τὰ μέτοχα καὶ μάλιστα πλέον τούτων ἐσέφθησαν τὰ ὡς ἐπὶ πλέον τῶν ἱερῶν μετ- έχοντα· μετὰ ταῦτα δὲ πάντα τὰ ζῷα, ἐπεὶ καὶ ἄνθρωπον σέβονται κατὰ Ἄναβιν κώμην, ἐν ᾗ καὶ τούτῳ θύεται καὶ ἐπὶ τῶν βωμῶν τὰ ἱερεῖα κάεται. ὁ δὲ μετʼ ὀλίγον φάγοι ἂν τὰ ἴδια αὐτῷ ὡς ἀνθρώπῳ παρεσκευασμένα. ὡς οὖν ἀνθρώπου· ἀφεκτέον, οὕτω καὶ τῶν ἄλλων. ἔτι δʼ ἐκ περιττῆς σοφίας καὶ τῆς περὶ τὸ θεῖον συντροφίας κατέλαβόν τισι τῶν θεῶν προσφιλῆ τῶν ζῴων τινὰ μᾶλλον ἀνθρώπων, ὡς Ἡλίῳ ἱέρακα, σύμπασαν μὲν τὴν φύσιν ἐξ αἵματος ἔχοντα καὶ πνεύματος, οἰκτείροντα δὲ καὶ ἄνθρωπον καὶ κωκύοντα ἐπὶ νεκρῷ κειμένῳ γῆν τε ἐπαμώμενον εἰς τοὺς ὀφθαλμούς, ἐν οἷς τὸ ἡλιακὸν κατοικεῖν πεπιστεύκασι φῶς, καὶ ζῆν μὲν ἐπὶ πλείονα ἔτη κατειληφότες, μετὰ δὲ τὸν βίον ἰσχὺν ἔχειν μαντικὴν καὶ εἶναι λογικώτατον ἀπολυθέντα τοῦ σώματος καὶ προγνωστικώτατον, τελεῖν τε ἀγάλματα καὶ ναοὺς κινεῖν. κάνθαρον δὲ ἀμαθὴς μὲν βδελυχθείη ἂν ἀγνώμων ὑπάρχων τῶν θείων, Αἰγύπτιοι δὲ ἐσέφθησαν ὡς εἰκόνα ἡλίου ἔμψυχον. κάνθαρος γὰρ πᾶς ἄρρην καὶ ἀφιεὶς τὸν θορὸν ἐν τέλματι καὶ ποιήσας σφαιροειδῆ τοῖς ὀπισθίοις ἀνταναφέρει ποσὶν ὡς ἥλιος οὐρανόν, καὶ περίοδον ἡμερῶν ἐκδέχεται σεληνιακήν. οὕτως δὲ καὶ περὶ κριοῦ τι φιλοσοφοῦσι καὶ ἄλλο τι περὶ κροκοδείλου, περί τε γυπὸς καὶ ἴβεως καὶ ὅλως καθʼ ἕκαστον τῶν ζῴων, ὡς ἐκ φρονήσεως καὶ τῆς ἄγαν θεοσοφίας ἐπὶ τὸ σέβας ἐλθεῖν καὶ τῶν ζῴων. ἀμαθὴς δὲ ἄνθρωπος οὐδὲ αὐτὸ τοῦτο ὑπώπτευσεν, ὅπως οὐ τῇ κοινῇ φορᾷ καὶ μηδὲν γινωσκούσῃ παρηνέχθησαν δηλονότι καὶ αὐτοὶ διʼ ἀμαθίας ὁδεύσαντες, ὑπερβάντες δὲ τὴν τῶν πολλῶν ἄγνοιαν, ᾗ πρώτῃ πᾶς ἐντυγχάνει, τὰ τοῖς πολλοῖς οὐδενὸς ἄξια αὐτοὶ εἰς σέβας 0. κατηξίωσαν.

4.10Hayvanlara saygılarını pekiştiren, söylenenlerden aşağı kalmayan bir şey daha vardı: Her hayvanın psykhēsinin, bedenden kurtulunca logos sahibi olduğunu, geleceği önceden bildiğini, kehanet verdiğini ve bedenden kurtulmuş insanın yapabildiği her şeyi yapabildiğini kavradılar. Bu yüzden onlara haklı olarak saygı gösterdiler ve mümkün olduğunca onlardan uzak durdular. Mısırlıların tanrılara hangi sebeple hayvanlar aracılığıyla taptığı uzun bir konudur ve bu çalışmanın sınırlarını aşar; onlar hakkında açıkladıklarımız yeter. Yine de şunu geçmemek gerekir: soylu insanlardan ölenleri mumyalarken karınlarını ayrıca çıkarıp bir sandığa koyarlar; ölü için yaptıkları öbür işlerin yanında sandığı güneşe doğru tutarak onu tanık çağırırlar; mumyacılardan biri de ölü adına bir konuşma yapar. Ekphantos'un onların ata dilinden çevirdiği bu konuşma şöyledir: "Ey efendim Güneş ve insanlara hayat veren bütün tanrılar, beni kabul edin ve ebedî tanrılara ev arkadaşı olarak teslim edin. Çünkü ben, onların çağında yaşadığım bütün zaman boyunca, anne babamın bana gösterdiği tanrılara dindarca saygı gösterdim; bedenimi doğuranlara da her zaman saygı gösterdim; öbür insanlardan kimseyi öldürmedim, kimsenin emanetini zimmetime geçirmedim, onarılmaz başka hiçbir kötülük de işlemedim. Hayatım boyunca, yenmesi ya da içilmesi dine aykırı bir şeyi yiyip içerek bir günah işlediysem, o günahı kendim yüzünden değil, bunlar yüzünden işledim." Bunu söylerken içinde mide bulunan sandığı gösterir. Sonra sandığı ırmağa atar, bedenin geri kalanını ise arınmış sayarak mumyalar. Yiyip içtikleri şeyler ve bunlar yüzünden işledikleri saygısızlık için ilahî olanın önünde savunma yapmaları gerektiğini böylece düşündüler.

4.10

προσγέγονε δʼ αὐτοῖς οὐχ ἧττον τῶν εἰρημένων κἀκεῖνο εἰς πίστιν τοῦ σεβάσματος καὶ τὰ ζῷα. τὴν γὰρ ψυχὴν ἀπολυθεῖσαν τοῦ σώματος κατέλαβον παντὸς ζῴου λογικήν τε οὖσαν καὶ προγνωστικὴν τοῦ μέλλοντος καὶ χρηματιστικὴν δραστνκήν τε πάντων, ὧν καὶ ἄνθρωπος ἀπολυθείς. διʼ ὃ εἰκότως ἐτίμησαν καὶ ὡς οἷόν τέ ἐστιν ἀπέσχοντο αὐτῶν. πολλοῦ δὲ ὄντος λόγου διʼ ἣν αἰτίαν διὰ τῶν ζῴων οἱ Αἰγύπτιοι τοὺς θεοὺς ἐσέφθησαν καὶ μείζονος τῆς παρούσης πραγματείας, ἀρκεῖ τὰ δεδηλωμένα περὶ αὐτῶν. ἐκεῖνο μέντοι οὐ παραπεμπτέον, ὅτι τοὺς ἀποθανόντας τῶν εὖ γεγονότων ὅταν ταριχεύωσιν, ἰδίᾳ τὴν κοιλίαν ἐξελόντες καὶ εἰς κιβωτὸν ἐνθέντες, μετὰ τῶν ἄλλων ὧν διαπράττονται ὑπὲρ τοῦ νεκροῦ, καὶ τὴν κιβωτὸν κρατοῦντες πρὸς τὸν ἤλιον μαρτύρονται; ἑνὸς τῶν ὑπὲρ τοῦ νεκροῦ ποιουμένου λόγον τῶν ταριχευτῶν. ἔστι δὲ καὶ ὁ λόγος, ὃν ἡρμήνευσεν Ἔκφαντος ἐκ τῆς πατρίου διαλέκτου, τοιοῦτος “ὦ δέσποτα ἥλιε καὶ θεοὶ πάντες οἱ τὴν ζωὴν τοῖς ἀνθρώποις δόντες, προσδέξασθέ με καὶ παράδοτε τοῖς ἀιδίοις θεοῖς σύνοικον. ἐγὼ γὰρ τοὺς θεούς, οὓς οἱ γονεῖς μοι παρέδειξαν, εὐσεβῶν διετέλουν ὅσον χρόνον ἐν τῷ ἐκείνων αἰῶνι τὸν βίον εἶχον, τούς τε τὸ σῶμιά μου γεννήσαντας ἐτίμων ἀεί· τῶν τε ἄλλων ἀνθρώπων οὐδένα οὔτε ἀπέκτεινα οὔτε παρακαταθήκην ἀπεστέρησα οὔτε ἄλλο οὐδὲν ἀνήκεστον διεπραξάμην. εἰ δέ τι ἄρα κατὰ τὸν ἐμαυτοῦ βίον ἥμαρτον ἢ φαγὼν ἢ πιὼν ὧν μὴ θεμιτὸν ἦν, οὐ διʼ ἐμαυτὸν ἥμαρτον, ἀλλὰ διὰ ταῦτα” δείξας τὴν κιβωτόν, ἐν ἡ γαστὴρ ἦν. καὶ ταῦτα εἰπὼν εἰς τὸν ποταμὸν ἀφίησι, τὸ δὲ ἄλλο σῶμα ὡς καθαρὸν ταριχεύει. οὕτως ἀπολογίας δεῖσθαι ᾠήθησαν πρὸς τὸ θεῖον ὑπὲρ ὧν ἔφαγον καὶ ἔπιον, καὶ διὰ ταῦτα ὑβρίσαι.

4.11Tanıdığımız kavimlerden Yahudiler, kanunları önce Antiokhos'un, sonra da Romalıların elinden onarılmaz zararlar görmeden önce —Romalılar Kudüs'teki tapınağı ele geçirdiğinde, girilmesi yasak olan bu tapınak herkese açılmış, şehrin kendisi de yerle bir olmuştu— birçok hayvandan uzak dururlardı; domuzdan ise bugün bile özellikle uzak dururlar. Aralarında üç tür felsefe vardı: birinin başında Ferisiler, birinin başında Sadukiler, en saygın sayılan üçüncüsünün başında da Essenler bulunuyordu. Bu üçüncüler, Iosephos'un eserlerinin birçok yerinde anlattığı gibi bir hayat düzeni sürerlerdi: yedi kitapta tamamladığı Yahudi Tarihi'nin ikinci kitabında, yirmi kitapta işlediği Eski Tarih'in on sekizinci kitabında ve iki kitaptan oluşan Yunanlara Karşı'nın ikincisinde. Essenler soyca Yahudidir, ama birbirlerini öbürlerinden daha çok severler. Hazlardan bir kötülük olarak yüz çevirirler; kendine hâkim olmayı ve hâllere yenik düşmemeyi aretē sayarlar. Evliliği küçümserler; başkalarının çocuklarını, öğrenmeye elverişli küçük yaşta alıp akrabaları sayar ve onları kendi huylarına göre biçimlendirirler. Evliliği ve ondan gelen nesil devamını ortadan kaldırmazlar, ama kadınların şehvet düşkünlüğünden sakınırlar. Serveti küçümserler; aralarındaki paylaşma hayranlık uyandırır: aralarında malca öbürlerinden üstün olan birini bulamazsın. Çünkü tarikata girenlerin mallarını topluluğa bırakması bir kanundur; böylece hiçbirinde ne yoksulluğun düşkünlüğü ne de zenginliğin üstünlüğü görülür; herkesin malı birbirine karışmış olduğundan, kardeşlerde olduğu gibi hepsinin tek bir malı vardır. Zeytinyağını bir leke sayarlar; biri istemeden yağ sürünse bedenini silip temizler; çünkü kuru ve bakımsız görünmeyi iyi bir şey sayarlar ve her zaman beyaz giyerler. Ortak işlerin gözetmenleri oyla seçilir; görevlerin her biri için de herkes tarafından ayrı ayrı kişiler seçilir. Tek bir şehirleri yoktur; her şehirde birçoğu oturur. Başka yerden gelen tarikat üyelerine her şeylerini açarlar; daha önce hiç görmedikleri kimselerin yanına da tanıdıklarının yanına girer gibi girerler. Bu yüzden yolculuğa çıkarken masraf için yanlarına hiçbir şey almazlar. Elbiselerini ve ayakkabılarını büsbütün yırtılmadan ya da zamanla eskiyip gitmeden değiştirmezler. Hiçbir şey alıp satmazlar; her biri kendisinde olanı muhtaç olana verir, karşılığında da onun yanında işine yarayanı alır. Karşılık vermeden de istedikleri kimseden pay almaları serbesttir.

4.11

τῶν δὲ γινωσκομένων ἡμῖν Ἰουδαῖοι, πρὶν ὑπʼ Ἀντιόχου τὸ πρότερον τὰ ἀνήκεστα παθεῖν εἰς τὰ νόμιμα τὰ ἑαυτῶν, ὑπό τε Ῥωμαίων ὕστερον, ὅτε καὶ τὸ ἱερὸν τὸ ἐν Ἱεροσολύμοις ἑάλω καὶ πᾶσι βατὸν γέγονεν οἷς ἄβατον ἦν, αὐτή τε ἡ πόλις διεφθάρη, διετέλουν πολλῶν μὲν ἀπεχόμενοι ζῴων, ἰδίως δὲ ἔτι καὶ νῦν τῶν χοιρίων. τῶν δὲ παρʼ αὐτοῖς φιλοσοφιῶν τριτταὶ ἰδέαι ἦσαν, καὶ τῆς μὲν προΐσταντο Φαρισαῖοι, τῆς δὲ Σαδδουοκαῖοι, τῆς δὲ τρίτης, ἣ καὶ ἐδόκει σεμνοτάτη εἶναι, Ἐσσαῖοι. οἱ οὖν τρίτοι τοιοῦτον ἐποιοῦντο τὸ πολίτευμα, ὡς πολλαχοῦ Ἰώσηπος τῶν πραγματειῶν ἀνέγραψεν, καὶ γὰρ ἐν τῷ δευτέρῳ τῆς Ἰουδαῖκῆς ἱστορίας, ἣν διʼ ἑπτὰ βιβλίων συνεπλήρωσεν, καὶ ἐν τῷ ὀκτωκαιδεκάτῳ τῆς ἀρχαιολογίας, ἣν διὰ εἴκοσι βιβλίων ἐπραγματεύσατο, καὶ ἐν τῷ δευτέρῳ τῷ πρὸς τοὺς Ἓλληνας, εἰσὶ δὲ δύο τὰ βιβλία. εἰσὶ τοίνυν οἱ Ἐσσαῖοι Ἰουδαῖοι μὲν τὸ γένος, φιλάλληλοι δὲ καὶ τῶν ἄλλων πλεον. οὗτοι τὰς μὲν ἡδονὰς ὡς κακίαν ἀποστρέφονται, τὴν δὲ ἐγκράτειαν καὶ τὸ μὴ τοῖς πάθεσιν ὑποπίπτειν ἀρετὴν ὑπολαμβάνουσι. καὶ γάμου μὲν παρʼ αὐτοῖς ὑπεροψία, τοὺς δὲ ἀλλοτρίους παῖδας ἐκλαμβάνοντες ἁπαλοὺς ἔτι πρὸς τὰ μαθήματα, συγγενεῖς ἡγοῦνται καὶ τοῖς ἤθεσιν ἑαυτῶν ἐντυποῦσι, τὸν μὲν γάμον καὶ τὴν ἐξ αὐτοῦ διαδοχὴν οὐκ ἀναιροῦντες, τὰς δὲ τῶν γυναικῶν ἀσελγείας φυλαττόμενοι· καταφρονηταὶ δὲ πλούτου, καὶ θαυμάσιον παρʼ αὐτοῖς τὸ κοινωνικόν, οὐδʼ ἔστιν εὑρεῖν κτήσει τινὰ παρʼ αὐτοῖς ὑπερέχοντα. νόμος γὰρ τοὺς εἰς τὴν αἵρεσιν εἰσιόντας δημεύειν τῷ τάγματι τὴν οὐσίαν, ὥστε ἐν ἅπασι μήτε πενίας ταπεινότητα φαίνεσθαι μήθʼ ὑπεροχὴν πλούτου, τῶν δʼ ἑκάστου κτημάτων ἀναμεμιγμιένων μίαν ὥσπερ ἀδελφοῖς ἅπασιν οὐσίαν εἶναι. κηλῖδα δὲ ὑπολαμβάνουσι τοὔλαιον, κἂν ἀλιφῇ τις ἄκων, σμήχεται τὸ σῶμα· τὸ γὰρ αὐχμεῖν ἐν καλῷ τίθενται, λευχειμονεῖν τε διὰ παντός. χειροτονητοὶ δὲ οἱ τῶν κοινῶν ἐπιμεληταί, καὶ αἱρετοὶ πρὸς ἀπάντων εἰς τὰς χρείας ἕκαστοι. μία δὲ οὐκ ἔστιν αὐτῶν πόλις, ἀλλʼ ἐν ἑκάστῃ κατοικοῦσι πολλοί. καὶ τοῖς ἑτέρωθεν ἥκουσιν αἱρετισταῖς ἀναπέπταται τὰ παρʼ αὐτοῖς, παὶ οἱ πρῶτον ἰδόντες εἰσίασιν ὡς πρὸς συνήθεις. διʼ ὃ οὐδὲν ἐπικομιζόμενοι ἀποδημοῦσιν ἀναλωμάτων ἕνεκα. οὔτε δὲ ἐσθῆτα οὔτε ὑποδήματα ἀμείβουσι πρὶν διαρραγῆναι πρότερον παντάπασιν ἢ δαπανηθῆναι τῷ χρόνῳ. οὐδʼ ἀγοράζουσίν τι οὐδὲ πωλοῦσιν, ἀλλὰ τῷ χρῄζοντι διδοὺς ἕκαστος τὸ παρʼ ἑαυτοῦ τὸ παρʼ ἐκείνου χρήσιμον ἀντικομίζεται. καὶ χωρὶς δὲ τῆς ἀντιδόσεως ἀκώλυτος ἡ μετάληψις αὐτοῖς παρʼ ὧν ἂν ἐθέλωσιν.

4.12İlahî olana karşı da kendilerine özgü bir dindarlıkları vardır. Güneş doğmadan önce dünya işlerine dair tek söz söylemezler; yalnız ona, sanki doğması için yalvarıyormuş gibi, atalarından kalma bazı dualar okurlar. Bundan sonra gözetmenler her birini bildiği tekhnēnin başına gönderir; beşinci saate kadar sıkı sıkı çalıştıktan sonra yine bir yerde toplanırlar; belden keten örtüler kuşanarak bedenlerini soğuk suyla yıkarlar. Bu arınmadan sonra, başka inançtan hiç kimsenin girmesine izin verilmeyen kendilerine ait bir binada toplanırlar ve arınmış olarak yemekhaneye, kutsal bir alana girer gibi girerler. Sessizce oturduklarında fırıncı ekmekleri sırayla önlerine koyar, aşçı da her birine tek bir yemekten tek bir kap verir. Rahip yemekten önce dua eder, çünkü yiyecek arı ve temizdir; duadan önce bir şey tatmak dine aykırıdır. Yemekten sonra yine dua eder; başlarken de bitirirken de tanrıyı yüceltirler. Sonra giysilerini kutsal giysiler gibi çıkarıp akşama kadar yine işlerine dönerler. Dönünce akşam yemeğini de aynı şekilde yerler; yanlarında konuk varsa onlar da birlikte otururlar. Evi ne bağırış ne gürültü kirletir; sözü sırayla birbirlerine bırakırlar; dışarıdakilere içerideki sessizlik ürpertici bir gizem gibi görünür. Bunun sebebi sürekli ayıklıkları, yiyeceklerinin ve içeceklerinin ancak doyacak kadarla ölçülmesidir. Tarikata girmeye heveslenen biri hemen içeri alınmaz; bir yıl dışarıda kalır ve o süre boyunca ona aynı yaşayışı uygularlar; eline küçük bir kazma, bir peştamal ve beyaz bir giysi verirler. Bu süre içinde kendine hâkim olduğunu kanıtlarsa yaşayışlarına daha da yaklaşır ve arınma için kullanılan daha temiz sulardan pay alır; ama ortak yaşama henüz kabul edilmez. Dayanıklılığını gösterdikten sonra iki yıl daha huyu sınanır; layık görülürse ancak o zaman topluluğa kabul edilir.

4.12

πρός γε μὴν τὸ θεῖον ἰδίως εὐσεβεῖς. πρὶν γὰρ ἀνασχεῖν τὸν ἣλιον οὐδὲν φθέγγονται τῶν βεβήλων, πατρίους δέ τινας εἰς αὐτὸν εὐχάς, ὥσπερ ἱκετεύοντες ἀνατεῖλαι. μετὰ ταῦτα πρὸς ἅς ἕκαστοι τέχνας ἴσασιν ὑπὸ τῶν ἐπιμελητῶν ἀφίενται, καὶ μέχρι πέμπτης ὥρας ἐργασάμενοι συντόνως ἔπειτα πάλιν εἰς ἕν ἀθροίζονται χωρίον, ζωσάμενοί τε σκεπάσμασι λινοῖς οὕτως ἀπολούονται τὸ σῶμα ψυχροῖς ὕδασι, καὶ μετὰ ταύτην τὴν ἁγνείαν εἰς ἴδιον οἴκημα συνίασιν, ἔνθα μηδενὶ τῶν ἑτεροδόξων ἐπιτέτραπται παρελθεῖν· αὐτοί τε καθαροὶ καθάπερ εἰς ἅγιόν τι τέμενος παραγίνονται τὸ δειπνητήριον. καθισάντων δὲ μεθʼ ἡσυχίας ὁ μὲν σιτοποιὸς ἐν τάξει παρατίθησιν ἄρτους, ὁ δὲ μάγειρος ἓν ἀγγεῖον ἐξ ἑνὸς ἐδέ- σματος ἑκάστῳ. προκατεύχεται δʼ ὁ ἱερεὺς τῆς τροφῆς ἁγνῆς οὔσης καὶ καθαρᾶς, καὶ γεύσασθαί τινα πρὶν τῆς εὐχῆς ἀθέμιτον· ἀριστοποιησάμενος δʼ ἐπεύχεται πάλιν, ἀρχόμενοί τε καὶ παυόμενοι γεραίρουσι τὸν θεόν. ἔπειθʼ ὡς ἱερὰς καταθέμενοι τὰς ἐσθῆτας πάλιν ἐπʼ ἔργα μέχρι δείλης τρέπονται. δειπνοῦσι δʼ ὑποστρέψαντες ὁμοίως, συγκαθεζομένων τῶν ξένων, εἰ τύχοιεν αὐτοῖς παρόντες. οὔτε δὲ κραυγή ποτε τὸν οἶκον οὔτε θόρυβος μιαίνει, τὰς δὲ λαλιὰς ἐν τάξει παραχωροῦσιν ἀλλήλοις, καὶ τοῖς ἔξωθεν ὡς μυστήριόν τι φρικτὸν ἡ τῶν ἔνδον σιωπὴ καταφαίνεται. τούτου δʼ σἴτιον ἡ διηνεκὴς νῆψις καὶ τὸ μετρεῖσθαι παρʼ αὐτοῖς τροφὴν καὶ ποτὸν μέχρι κόρου. τῷ δὲ ζηλοῦντι τὴν αἵρεσιν οὐκ εὐθὺς ἡ πάροδος, ἀλλʼ ἐπʼ ἐνιαυτὸν ἔξω μένοντι τὴν αὐτὴν ὑποτίθενται δίαιταν, ἀξινάριόν τε καὶ περίζωμα δόντες καὶ λευκὴν ἐσθῆτα. ἐπειδὰν δὲ τούτῳ τῷ χρόνῳ πεῖραν ἐγκρατείας δῷ, πρόσεισι μὲν ἔγγιον τῇ διαίτῃ καὶ καθαρώτερον τῶν πρὸς ἁγνείαν ὑδάτων μεταλαμβάνει, παραλαμβάνεται δὲ εἰς τὰς συμβιώσεις οὐδέπω μετὰ γὰρ τὴν τῆς καρτερίας ἐπίδειξιν δυσὶν ἄλλοις ἔτεσι τὸ ἦθος δοκιμάζεται, καὶ φανεὶς ἄξιος οὕτως εἰς τὸν ὅμιλον ἐγκρίνεται·

4.13Ortak yemeğe dokunmadan önce onlara korkunç yeminler eder: önce ilahî olana karşı dindar olacağına; sonra insanlara karşı adaleti gözeteceğine, ne kendi isteğiyle ne de emirle kimseye zarar vermeyeceğine; adaletsizlerden daima nefret edip adillerin yanında mücadele edeceğine; herkese, en çok da iktidarda olanlara karşı sadık kalacağına —çünkü tanrı dilemeden kimse iktidara gelmez—; kendisi iktidara gelirse yetkisini asla kötüye kullanmayacağına, giysisiyle ya da daha gösterişli bir süsle maiyetindekilerin önüne geçip parlamaya çalışmayacağına; hakikati daima seveceğine ve yalancıları teşhir edeceğine; ellerini hırsızlıktan, psykhēsini dine aykırı kazançtan arı tutacağına; tarikat üyelerinden hiçbir şey gizlemeyeceğine, ölümüne zorlansa bile onların sırlarından hiçbirini başkalarına açmayacağına. Bunlara ek olarak, öğretileri kimseye kendisinin aldığından başka türlü aktarmayacağına, haydutluktan uzak duracağına, tarikatın kitaplarını ve meleklerin adlarını aynı titizlikle koruyacağına yemin eder. Yeminler bunlardır. Suç işlerken yakalanıp kovulanlar kötü bir şekilde can verirler. Çünkü yeminlere ve âdetlere bağlı oldukları için başkalarının yanındaki yiyeceklerden de pay alamazlar; ot yiyerek, bedenleri açlıktan eriyerek ölürler. Bu yüzden onlara acıyıp birçoğunu son nefeslerindeyken geri aldılar; ölümün eşiğine varan bu işkencenin günahları için yeterli ceza olduğunu düşündüler. Tarikata girecek olanlara küçük bir kazma verirler; çünkü kendileri de bir ayak derinliğinde bir çukur kazıp, tanrının ışınlarını kirletmemek için abalarıyla örtünmeden def-i hacet etmezler. Yaşayışlarındaki sadelik ve azlık o kadar büyüktür ki, tanrıya ilahiler söylemek ve dinlenmek için ayırdıkları yedinci günde boşalmaya ihtiyaç duymazlar. Bu alıştırmayla öyle bir dayanıklılık kazanmışlardır ki, kanun koyucuya küfretsinler ya da alışık olmadıkları bir şeyi yesinler diye işkence edilseler, bükülseler, yakılsalar ve bütün işkence aletlerinden geçirilseler bile ikisinden birine bile razı olmazlar. Bunu Romalılara karşı savaşta gösterdiler: işkencecilerine dalkavukluk etmeye ya da ağlamaya bile yanaşmadılar; acılar içinde gülümseyerek ve işkence edenlerle alay ederek, psykhēlerini yeniden geri alacaklarmış gibi neşe içinde teslim ettiler. Çünkü aralarında şu kanaat sağlam bir yer edinmiştir: bedenler bozulur, maddeleri kalıcı değildir; psykhēler ise ölümsüzdür ve ebediyen kalır; en ince aitherden gelip tabiî bir çekimle aşağı çekilerek bedenlere bağlanırlar; ten bağlarından kurtulunca da, sanki uzun bir kölelikten azat olmuş gibi sevinir ve yükseklere doğru yol alırlar. Böyle bir yaşayışın, hakikat ve dindarlık uğruna yapılan bu alıştırmanın sonucu olarak aralarında geleceği önceden bilen pek çok kişinin bulunması doğaldır; çünkü kutsal kitaplarla, türlü arınmalarla ve peygamberlerin sözleriyle yetiştirilirler. Kehanetlerinde yanıldıkları pek nadirdir. Yahudiler arasındaki Essen tarikatı işte böyledir.

4.13

πρὶν δὲ τῆς κοινῆς ἅψασθαι τροφῆς, ὅρκους αὐτοῖς ὄμνυσι φρικώδεις, πρῶτον μὲν εὐσεβήσειν τὸ θεῖον, ἔπειτα τὰ πρὸς ἀνθρώπους δίκαια φυλάξειν καὶ μήτε κατὰ γνώμην βλάψειν τινὰ μήτʼ ἐξ ἐπιτάγματος, μισήσειν δὲ ἀεὶ τοὺς ἀδίκους καὶ συναγωνιεῖσθαι τοῖς δικαίοις, τὸ πιστὸν πᾶσι μὲν παρέξειν, μάλιστα δὲ τοῖς κρατοῦσιν· οὐ γὰρ δίχα θεοῦ περιγίνεσθαί τινι τὸ ἄρχειν. κἂν αὐτὸς ἄρχῃ, μηδεπώποτε ἐξυβρίσαι εἰς τὴν ἐξουσίαν, μηδὲ ἐσθῆτι ἢ τινι πλείονι κόσμῳ τοὺς ὑποτεταγμέ- νους ὑπερλαμπρύνεσθαι, τὴν ἀλήθειαν ἀγαπᾶν ἀεὲ καὶ τοὺς ψευδομένους προβάλλεσθαι· χεῖρας κλοπῆς καὶ ψυχὴν ἀνοσίου κέρδους καθαρὰν φυλάξειν καὶ μήτε κρύψειν τι τοὺς αἱρετιστὰς μήθʼ ἑτέροις αὐτῶν τι μηνύσειν, κἂν μέχρι θανάτόυ τις βιάζηται. πρὸς δὲ τούτοις ὄμνυσι μηδενὶ μὲν μεταδοῦναι τῶν δογμιάτων ἑτέρως ἢ ὡς αὐτὸς παρέλαβεν, ἀφέξεσθαι δὲ λῃστείας, καὶ συντηρήσειν ὁμοίως τά τε τῆς αἱρέσεως αὐτῶν βιβλία καὶ τὰ τῶν ἀγγέλων ὀνόματα. τοιοῦτοι μὲν οἱ ὅρκοι· οἱ δʼ ἁλόντες καὶ οἱ ἐκβληθέντες κακῷ μόρῳ φθείρονται. τοῖς γὰρ ὅρκοις καὶ τοῖς ἔθεσιν ἐνδεδεμένοι οὐδὲ τῆς παρὰ τοῖς ἄλλοις τροφῆς δύνανται μεταλαμβάνειν, ποηφαγοῦντες δὲ καὶ λιμῷ τὸ σῶμα διαφθειρόμενοι ἀπόλλυνται. διʼ ὃ δὴ πολλοὺς ἐλεήσαντες ἐν ταῖς ἐσχάταις ἀνάγκαις ἀνέλαβον, ἱκανὴν τιμωρίαν δεδωκέναι νομίζοντες ἐπὶ τοῖς ἁμαρτήμασι τὴν μέχρι θανάτου βάσανον. τὴν δὲ σκαλίδα διδόασι τοῖς μέλλουσιν αἱρετισταῖς, ἐπεὶ καὶ αὐτοὶ ἄλλως οὐ θακεύουσιν ἢ βόθρον ὀρύξαντες εἰς βάθος ποδιαῖον, περικαλύψαντές τε θοἱματίῳ, ὡς μὴ ταῖς αὐγαῖς ἐνυβρίζειν τοῦ θεοῦ. τοσαύτη δʼ ἐστὶν αὐτῶν ἡ λιτότης ἡ περὶ τὴν δίαιταν καὶ ὀλιγότης, ὡς τῇ ἑβδομάδι μὴ δεῖσθαι κενώσεως, ἣν τηρεῖν εἰώθασιν εἰς ὕμνους τῷ θεῷ καὶ εἰς ἀνάπαυσιν. ἐκ δὲ τῆς ἀσκήσεως ταύτης τοσαύτην πεποίηνται τὴν καρτερίαν, ὡς στρεβλούμενοι καὶ λυγιζόμενοι καὶ καόμενοι καὶ διὰ πάντων ὁδεύοντες τῶν βασανιστηρίων ὀργάνων, ἵνʼ ἢ βλασφημήσωσι τὸν νομοθέτην ἢ φάγωσί τι τῶν ἀσυνήθων, οὐδέτερον ὑπομένειν. διέδειξαν δὲ τοῦτο ἐν τῷ πρὸς Ῥωμαίους πολέμῳ, ἐπεὶ οὐδὲ κολακεῦσαι τοὺς αἰκιζομένους ἢ δακρῦσαι ὑπομένουσι, μειδιῶντες δʼ ἐν ταῖς ἀλγηδόσι καὶ κατειρωνευόμενοι τῶν τὰς βασάνους προσφερόντων εὔθυμοι τὰς ψυχὰς ἠφίεσαν, ὡς πάλιν κομιούμενοι· καὶ γὰρ ἔρρωται παρʼ αὐτοῖς ἥδε ἡ δόξα, φθαρτὰ μὲν εἶναι τὰ σώματα καὶ τὴν ὕλην οὐ μόνιμον αὐτῶν, τὰς δὲ ψυχὰς ἀθανάτους ἀεὶ διαμένειν, καὶ συμπλέκεσθαι μὲν ἐκ τοῦ λεπτοτάτου φοιτώσας αἰθέρος, ῥύμῃ φυσικῇ κατασπωμένας· ἐπειδὰν δὲ ἀνεθῶσι τῶν κατὰ σάρκα δεσμῶν, οἷον δὴ μακρᾶς δουλείας ἀπηλλαγμένας, τότε χαίρειν καὶ μετεώρους φέρεσθαι. ἀπὸ δὴ τῆς τοιαύτης διαίτης καὶ τῆς πρὸς ἀλήθειαν καὶ τὴν εὐσέβειαν ἀσκήσεως εἰκότως ἐν αὐτοῖς πολλοί, οἵ καὶ τὰ μέλλοντα προγινώσκουσιν, ὡς ἄν βίβλοις ἱεραῖς καὶ διαφόροις ἁγνείαις καὶ προφητῶν ἀποφθέγμασιν ἐμπαιδοτριβούμενοι. σπάνιον δέ, εἴ ποτε ἐν ταῖς προαγορεύσεσιν ἀστοχοῦσι. τοιοῦτο μὲν τὸ τῶν Ἐσσαίων παρὰ τοῖς Ἰουδαίοις τάγμα.

4.14Hepsine domuz eti yemek, Yunanlıların selakhia dediği pulsuz balıkları yemek ve tek tırnaklı hayvanlardan herhangi birini yemek yasaktı. Evlere sığınan, adeta yalvarırcasına kapıya gelen hayvanları öldürmek de yasaktı; yemek şöyle dursun. Kanun koyucu, yavrularla birlikte anne babalarının da yuvadan alınmasına izin vermedi; düşman topraklarında bile insanla birlikte çalışan hayvanların esirgenmesini, öldürülmemesini emreder. Kurban edilmeyen hayvanların soyu çoğalıp insanları kıtlığa sürükler diye de korkmadı. Çünkü biliyordu ki önce, çok doğuran hayvanlar kısa ömürlüdür; sonra, insanın bakımından yoksun kalınca bunların çoğu telef olur; üstelik çoğalan türe saldıran başka hayvanlar da vardır. Bunun kanıtı şudur: Biz pek çok hayvandan uzak dururuz, kertenkeleden, kurttan, fareden, yılandan, köpekten; yine de bunlardan uzak durduğumuz için onlar çoğalacak da biz açlıktan öleceğiz diye korkmayız. Sonra, yemek ile öldürmek aynı şey değildir; bu hayvanların çoğunu öldürdüğümüz halde hiçbirinin tadına bakmayız.

4.14

πᾶσί γε μὴν ἀπηγόρευτο ὑὸς ἐσθίειν ἢ ἰχθύων τῶν ἀφολιδώτων, ἃ σελάχια καλοῦσιν Ἕλληνες, τι τῶν μωνύχων ζῴων. ἀπηγόρευτο δὲ καὶ μηδὲ τὰ ἱκετεύοντα καὶ οἷον προσφεύγοντα ταῖς οἰκίαις ἀναιρεῖν, οὐχ ὅτι μὴ ἐσθίειν. οὐδὲ νεοττοῖς ἐπέτρεψεν ὁ νομοθέτης τοὺς γονέας συνεξαιρεῖν, φείδεσθαι δὲ κελεύει κἀν τῇ πολεμίᾳ τῶν συνεργαζομένων ζῴων καὶ μὴ φονεύειν. καὶ οὐκ ἐφοβήθη μὴ πληθῦναν τὸ γένος τῶν μὴ θυομένων ζῴων λιμὸν ἐργάσηται τοῖς ἀνθρώποις· ᾔδει γὰρ πρῶτον μὲν ὅτι τὰ πολύτοκα ὀλιγοχρόνια, ἔπειτα ὡς πολὺ τὸ ἀπολλύμενον, ὅταν μὴ τύχῃ τῆς ἐξ ἀνθρώπων ἐπιμελείας, καὶ μὴν καὶ ὅτι ἔστιν ἄλλα ζῷα, ἃ τῷ πλη- θύνοντι ἐπιτίθεται. τεκμήριον δέ, ὅτι πολλῶν ἀπεχόμεθα, οἷον σαυρῶν, σκωλήκων, μυῶν, ὄφεων, κυνῶν, καὶ ὅμως οὐ δέος μὴ ἐκ τῆς ἀποχῆς λιμώττοντες διαφθαρῶμεν πληθυνόντων. ἔπειτα οὐ ταὐτὸν τὸ ἐσθίειν τῷ φονεύειν, ἐπεὶ καὶ τούτων ἀναιροῦντες τὰ πολλὰ οὐδενὸς ἔτι γευόμεθα.

4.15Anlatıldığına göre Suriyeliler de eskiden hayvanlardan uzak dururlarmış ve bu yüzden tanrılara da kurban sunmazlarmış; sonradan bazı kötülükleri savmak için kurban sunmuşlar, ama kendileri et yemeyi hiçbir şekilde kabul etmemişler. Kyzikoslu Neanthes ile Kıbrıslı Asklepiades'in söylediğine göre, zaman ilerledikçe, soyca Fenikeli olup Kıbrıs'ta krallık eden Pygmalion zamanında et yemek, şöyle bir kanunsuzluğun ardından benimsenmiş. Asklepiades Kıbrıs ve Fenike Üzerine adlı eserinde şunları anlatır: Başlangıçta tanrılara canlı hiçbir şey kurban edilmezdi; bu konuda bir kanun da yoktu, çünkü tabiat kanunu bunu zaten yasaklıyordu. Rivayete göre bir gün, sıkıntılı zamanlarda, cana karşılık can dileyerek ilk kez bir kurbanlık kesmişler ve bunu yaptıktan sonra kesilen hayvanı bütünüyle yakmışlar. Daha sonra bir kez, kurban yanarken bir et parçası yere düşmüş. Rahip onu yerden almış, eli yanınca, yanığı dindirmek için farkında olmadan parmaklarını ağzına götürmüş. Kızarmış etin tadını alınca canı çekmiş, kendini tutamamış, karısına da vermiş. Pygmalion bunu öğrenince onu da karısını da uçurumdan atmış, rahipliği başka birine vermiş. Bu adam da çok geçmeden aynı kurbanı sunarken aynı etten yemiş ve onun başına gelen felaketlerin aynısına uğramış. Ama iş giderek yayılınca, insanlar kurbanı bu şekilde sunup iştahlarından ötürü kendilerini tutamayınca ve ete el uzatınca, sonunda cezalandırmaktan vazgeçilmiş. Yine de balıktan uzak durma âdeti komedi yazarı Menandros'un zamanına kadar sürdü. Nitekim o şöyle der:

Suriyelileri al örnek:
ne zaman balık yeseler,
nefislerine hâkim olamadıklarından, ayakları, karınları
şişer; hemen bir çul alırlar, sonra yola çıkıp
otururlar bir gübre yığınının üstüne, tanrıçayı da
yatıştırırlar kendilerini iyice alçaltarak.

4.15

καὶ μὴν καὶ τοὺς Σύρους ἱστοροῦσι τὸ παλαιὸν ἀπέχεσθαι τῶν ζῴων καὶ διὰ τοῦτο μηδὲ τοῖς θεοῖς θύειν, ὕστερον δὲ θῦσαι μὲν εἰς ἀποτροπήν τινων κακῶν, αὐτοὺς δὲ μηδὲ ὅλως προσίεσθαι τὴν σαρκοφαγίαν. προἴόντος δὲ τοῦ χρόνου, ὡς φησὶ Νεάνθης ὁ Κυζικηνὸς καὶ Ἀσκληπιάδης ὁ Κύπριος, κατὰ Πυγμαλίωνα τὸν γένει μὲν Φοίνικα, βασιλεύσαντα δὲ Κυπρίων τὴν σαρκοφαγίαν παραδεχθῆναι ἐκ τοιαύτης παρανομίας. λέγει δὲ ὁ Ἀσκληπιάδης ἐν τῷ περὶ Κύπρου καὶ Φοινίκης ταῦτα. τὸ μὲν γὰρ πρῶτον οὐκ ἐθύετο τοῖς θεοῖς οὐδὲν ἔμψυχον, ἀλλʼ οὐδὲ νόμος ἦν περὶ τούτου διὰ τὸ νόμῳ φυσικῷ κεκωλῦσθαι· ὑπὸ δέ τινας καιροὺς πρῶτον ἱερεῖον θῦσαι μυθεύονται, ψυχὴν ἀντὶ ψυχῆς αἰτουμένους. εἶτα τούτου γενομένου ὁλοκαυτίζειν τὸ τυθέν. ὕστερον δέ ποτε φλεγομένου τοῦ ἱερείου πεσεῖν σάρκα εἰς γῆν, ἥν ἀνελόντα τὸν ἱερέα καὶ κατακαιόμενον ἀβουλήτως προσαγαγεῖν τῷ στόματι τοὺς δακτύλους, ἀκούμενον τὴν κατάκαυσιν. γευσάμενον δὲ τῆς κνίσσης ἐπιθυμῆσαι καὶ μὴ ἀποσχέσθαι, ἀλλὰ καὶ τῇ γυναικὶ μεταδοῦναι. γνόντα δὲ τοῦτο τὸν Πυγμαλίωνα αὐτόν τε καὶ τὴν γυναῖκα κατὰ κρημνῶν ἀφεῖναι, ἑτέρῳ δὲ τὴν ἱερωσύνην παραδοῦναι, ὅς οὐ πολλοῦ χρόνου διαλιπόντος τὴν μὲν αὐτὴν θυσίαν ἔτυχε ποιούμενος, ὅτι δὲ τῶν αὐτῶν κρεῶν ἔφαγε, ταῖς αὐταῖς ἐκείνῳ συμφοραῖς περιέπιπτεν. ἐπὶ πλέον δὲ τοῦ πράγματος προβαίνοντος καὶ τῶν ἀνθρώπων τῇ θυσίᾳ χρωμένων καὶ διὰ τὴν ἐπιθυμίαν οὐκ ἀπεχομένων, ἀλλὰ τῆς σαρκὸς ἁπτομένων, οὕτω δὴ ἀποστῆναι τοῦ κολάζειν. τὸ μέντοι τῶν ἰχθύων ἀπέχεσθαι ἄχρι τῶν Μενάνδρου χρόνων τοῦ κωμικοῦ διέμεινεν· λέγει γάρ· παράδειγμα τοὺς Σύρους λάβε· ὅταν φάγωσʼ ἰχθὺν ἐκεῖνοι διά τινα αὑτῶν ἀκρασίαν, τοὺς πόδας καὶ τὴν γαστέρα οἰδοῦσιν, ἔλαβον σακίον, εἶτʼ εἰς τὴν ὁδὸν ἐκάθισαν αὐτοὺς ἐπὶ κόπρου καὶ τὴν θεὸν ἐξιλάσαντο τοῦ ταπεινῶσαι σφόδρα.

4.16Perslerde ise ilahî olanda bilge olan ve ona hizmet edenlere mágos denir; yerli dilde mágos sözü bunu anlatır. Bu zümre Perslerde öylesine büyük ve saygıdeğer sayılır ki Hystaspes oğlu Dareios bile mezar yazıtına, başka şeylerin yanında, mágosların bilgisinde öğretmen olduğunu yazdırmıştır. Mithras tarihini birçok kitapta yazmış olan Eubulos'un söylediğine göre bunlar üç zümreye ayrılırdı. Birinciler, yani en bilgili olanlar, canlı bir şey ne yer ne öldürür; hayvanlardan uzak durmaya dair eski âdete bağlı kalırlar. İkinciler hayvanları kullanır, ama evcil hayvanlardan hiçbirini öldürmezler. Üçüncüler de başka insanlar gibi her şeye el sürmezler. Çünkü birinci zümrenin hepsinin öğretisi ruh göçüdür; bunu Mithras mysterialarında da dile getiriyor görünürler. Hayvanlarla aramızdaki ortaklığa üstü kapalı işaret ederek bizi hayvan adlarıyla anmayı âdet edinmişlerdir: Ayinlerine katılmış mystesleri aslan, kadınları dişi aslan, hizmet edenleri kuzgun diye çağırırlar. Babalara gelince ... bunlara da kartal ve şahin denir. Aslan mertebesine kabul edilen kişi de türlü türlü hayvan biçimlerine bürünür. Pallas Mithras Üzerine adlı eserinde bunun sebebini açıklarken şöyle der: Yaygın kanaate göre bu, zodyak çemberine işaret eder; ama gerçek ve isabetli kavrayışa göre insan psykhēlerine dair bir şeyi ima eder, çünkü onların türlü türlü bedenlere büründüğünü söylerler. Nitekim Latinlerden bazıları da kendi dillerinde insanlara aper (yaban domuzu), scorpio (akrep), lacertus (kertenkele) ve merula (karatavuk) der. Yaratıcı tanrıları da aynı şekilde adlandırmışlardır: Artemis'e dişi kurt, Helios'a kertenkele, aslan, ejder, şahin; Hekate'ye at, boğa, dişi aslan, köpek derler. Theologların çoğu, Pherrephatta adının güvercinden (phatta) ve beslemek (pherbein) fiilinden geldiğini söyler; çünkü güvercin ona kutsaldır. Bu yüzden Maia'nın rahibeleri de güvercini ona adar. Maia, Phersephone ile aynıdır; çünkü o bir ebe (maia) ve süt annedir. Bu tanrıça yeraltına aittir ve Demeter ile de aynıdır. Horozu da ona adamışlardır; bu yüzden onun mystesleri evde beslenen kuşlardan uzak dururlar. Eleusis'te de kümes kuşlarından, balıktan, baklalardan, nardan ve elmadan uzak durmak emredilir; lohusaya dokunmak da leşe dokunmak da insanı aynı derecede kirletir. Hayaletlerin tabiatını araştırmış olan, bütün kuşlardan ne sebeple uzak durmak gerektiğini bilir, hele kişi yeraltı güçlerinden kurtulup gök tanrılarının yanına yerleşmeye çabalıyorsa.

Ama sık sık söylediğimiz gibi kötülük kendini savunmakta ustadır, özellikle de bilmeyenler arasında konuştuğunda. Bu yüzden kötülerin ılımlı olanları böyle bir çekinmeyi boş laf, deyim yerindeyse kocakarı masalı sayar, bir kısmı da batıl inanç. Kötülükte ilerlemiş olanlarsa bunları öğütleyip gösterenlere sövmekle kalmaz, saflığı bile büyücülük ve kibir diye karalamaya hazırdır. Ama bunlar işledikleri suçların cezasını hem tanrılar hem insanlar katında öderler; daha baştan, içinde bulundukları bu hâl bile kendilerine yeterli bir cezadır. Biz ise yabancı milletlerden ünlü, adil ve ilahî işlerde dindar diye bilinen bir tanesini daha anıp başka konulara geçeceğiz.

4.16

παρὰ γε μὴν τοῖς Πέρσαις οἱ περὶ τὸ θεῖον σοφοὶ καὶ τούτου θεράποντες μάγοι μὲν προσαγορεύονται· τοῦτο γὰρ δηλοῖ κατὰ τὴν ἐπιχώριον διάλεκτον ὁ μάγος· οὕτω δὲ μέγα καὶ σεβάσμιον γένος τοῦτο παρὰ Πέρσαις νενόμισται, ὥστε καὶ Δαρεῖον τὸν Ὑστάσπου ἐπιγράψαι τῷ μνήματι πρὸς τοῖς ἄλλοις ὅτι καὶ μαγικῶν γένοιτο διδάσκαλος. διῄρηντο δὲ οὗτοι εἰς γένη τρία, ὡς φησὶν Εὒβουλος ὁ περὶ τὴν τοῦ Μίθρα ἱστορίαν ἐν πολλοῖς βιβλίοις ἀναγράψας, ὧν οἱ πρῶτοι καὶ λογιώτατοι οὔτʼ ἐσθίουσιν ἔμψυχον οὔτε φονεύουσιν, ἐμμένουσι δὲ τῇ παλαιᾷ τῶν ζῴων ἀποχῇ· οἱ δὲ δεύτεροι χρῶνται μέν, οὐ μέντοι τῶν ἡμέρων ζῴων τι κτείνουσιν· οὐδʼ οἱ τρίτοι ὁμοίως τοῖς ἄλλοις ἐφάπτονται πάντων· καὶ γὰρ δόγμα πάντων ἐστὶ τῶν πρώτων τὴν μετεμψύχωσιν εἶναι, ὅ καὶ ἐμφαίνειν ἐοίκασιν ἐν τοῖς τοῦ Μίθρα μυστηρίοις. τὴν γὰρ κοινότητα ἡμῶν τὴν πρὸς τὰ ζῷα αἰνιττόμενοι διὰ τῶν ζῴων ἡμᾶς μηνύειν εἰώθασιν· ὡς τοὺς μὲν μετέχοντας τῶν μὐιῶν ὀργίων μύστας λέοντας καλεῖν, τὰς δὲ γυναῖκας λεαίνας, τοὺς δὲ ὑπηρετοῦντας κόρακας. ἐπί τε τῶν πατέρων ... ἀετοὶ γὰρ οὗτοι καὶ ἱέρακες προσαγορεύονται. ὅ τε τὰ λεοντικὰ παραλαμβάνων περιτίθεται παντοδαπὰς ζῴων μορφάς· ὧν τὴν αἰτίαν ἀποδιδοὺς Πάλλας ἐν τοῖς περὶ τοῦ Μίθρα τὴν κοινὴν φησὶ φορὰν οἴεσθαι, ὡς πρὸς τὴν τοῦ ζωδιακοῦ κύκλου ἀποτείνειν· τὴν δὲ ἀληθινὴν ὑπόληψιν καὶ ἀκριβῆ περὶ τῶν ἀνθρωπίνων ψυχῶν αἰνίττεσθαι, ἅς παντοδαποῖς περιέχεσθαι σώμασι λέγουσι. καὶ γὰρ Δατίνων τινὰς τῇ σφῶν διαλέκτῳ ἄπρους καὶ σκώπρους λασούρους τε καὶ μερούλους καλεῖν. καὶ θεοὺς δὲ τούτους δημιουργοὺς οὕτω προσηγόρευσαν· τὴν μὲν Ἄρτεμιν λύκαιναν, τὸν δὲ Ἥλιον σαῦρον, λέοντα, δράκοντα, ἱέρακα, τὴν δʼ Ἑκάτην ἵππον, ταῦρον, λέαιναν, κύνα. τῆς δὲ Φερρεφάττης παρὰ τὸ φέρβειν τὴν φάτταν φασὶν οἱ πολλοὶ τοὔνομα τῶν θεολόγων· ἱερὸν γὰρ αὐτῆς ἡ φάττα. διʼ ὃ καὶ αἱ τῆς Μαίας ἱέρειαι ταύτην αὐτῇ ἀνατιθέασι. Μαῖα δὲ ἡ αὐτὴ τῇ Φερσεφόνῃ ὡς ἄν μαῖα καὶ τροφὸς οὖσα· χθονία γὰρ ἡ θεὸς καὶ Δημήτηρ ἡ αὐτή. καὶ τὸν ἀλεκτρυόνα δὲ ταύτῃ ἀφιέρωσαν. διʼ ὅ καὶ ἀπέχονται οἱ ταύτης μύσται ὀρνίθων ἐνοικιδίων. παραγγέλλεται γὰρ καὶ Ἐλευσἳνι ἀπέχεσθαι καὶ κατοικιδίων ὀρνίθων καὶ ἰχθύων καὶ κυάμων ῥοιᾶς τε καὶ μήλων, ·καὶ ἐπʼ ἴσης μεμίανται τό τε λεχοῦς ἅψασθαι καὶ τὸ θνησειδίων. ὅστις δὲ φασμάτων φύσιν ἱστόρησεν, οἶδε καθʼ ὅν λόγον ἀπέχεσθαι χρὴ πάντων ὀρνίθων, καὶ μάλιστα ὅταν σπεύδῃ τις ἐκ τῶν χθονίων ἀπαλλαγῆναι καὶ πρὸς τοὺς οὐρανίους θεοὺς ἱδρυνθῆναι. ἀλλʼ ἡ κακία, ὅπερ πολλάκις ἔφαμεν, ἱκανὴ συναγορεύειν ἑαυτῇ, καὶ μάλιστα ὅταν ἐν οὐκ εἰδόσι ποιῆται τοὺς λόγους. διὰ γὰρ τοῦτο οἱ μέτριοι τῶν κακῶν ματαιολογίαν ἡγοῦνται τὴν τοιαύτην παραίτησιν καὶ τὸ δὴ λεγόμενον γραῶν ὕθλον, οἱ δὲ δεισιδαιμονίαν· οἱ δʼ ἐπίδοσιν ἐν τῇ σφῶν πονηρίᾳ πεποιημένοι ἕτοιμοι οὐ μόνον βλασφημεῖν κατὰ τῶν ταῦτα παραινούντων τε καὶ ὑποδεικνύντων, ἀλλʼ ἤδη καὶ ἁγνὸν εἰς γοητείαν καὶ τῦφον διαβάλλειν. ἀλλʼ οὗτοι μὲν δίκας καὶ παρὰ θεοῖς καὶ παῤ ἀνθρώποις ὧν ἁμαρτάνουσιν ἐκτίνοντες αὐτῇ πρῶτον τῇ τοιαύτῃ διαθέσει ἱκανὴν τιμωρίαν διδόασιν. ἡμεῖς δʼ ἔτι τῶν ἀλλοφύλων ἐθνῶν ἑνὸς μνημονεύσαντες ἐνδόξου τε καὶ δικαίου περί τε τὰ θεῖα πεπιστευμένου εὐσεβοῦς, ἐπʼ ἄλλα μεταβησόμεθα.

4.17Hint devleti birçok sınıfa ayrılmıştır ve aralarında, Yunanlıların gymnosophistai (çıplak bilgeler) dediği, ilahî bilgelikle uğraşanlardan oluşan bir zümre vardır. Bunların iki kolu bulunur: Birinin başında Brahmanlar, ötekinin başında Samanaioslar durur. Brahmanlar bu ilahî bilgeliği bir rahiplik gibi soydan devralırlar; Samanaioslar ise seçilmiş kişilerdir, ilahî bilgelikle uğraşmak isteyenler arasından toplanırlar. Babalarımızın zamanında yaşamış Babilli Bardesanes, Dandamis'in çevresinden Kayser'e elçi olarak gönderilen Hintlilerle görüşüp onlar hakkında yazdıklarında durumu şöyle anlatır: Bütün Brahmanlar tek bir soydandır; hepsi tek bir babadan ve tek bir anneden gelir. Samanaioslar ise aynı soydan değildir; dediğimiz gibi bütün Hint milletinden toplanmışlardır. Brahman bir krala tâbi değildir, başkalarına vergi de vermez. Bunların filozoflarından bir kısmı dağda, bir kısmı Ganj ırmağının kıyısında yaşar. Dağdakiler meyveyle ve otlarla kesilmiş inek sütüyle beslenir; Ganj kıyısındakiler ise ırmağın çevresinde bolca yetişen meyvelerle. Toprak hemen her mevsim taze ürün verir; üstelik bol miktarda kendiliğinden biten pirinç de yetişir ve meyve tükenince onu yerler. Başka bir şeye el sürmek, hele canlıdan gelen bir yiyeceğe dokunmak, en büyük murdarlık ve dinsizlikle bir tutulur. Öğretileri budur. İlahî olana taparlar ve ona karşı dindar oldukları açıkça görülür. Gündüzün ve gecenin büyük kısmını tanrılara ilahiler ve dualar için ayırmışlardır; her birinin kendi kulübesi vardır ve mümkün olduğunca yalnız yaşar. Brahmanlar bir arada kalmaya da çok konuşmaya da katlanamaz; böyle bir şey olursa çekilip günlerce ağızlarını açmaz, çoğu zaman oruç da tutarlar.

Samanaioslar ise, dediğimiz gibi, seçilmiş kişilerdir. Biri bu zümreye yazılmak isteyince, hangi şehirde ya da köyde bulunuyorsa oranın yöneticilerine gider ve topraklarından da bütün öteki varlığından da vazgeçer. Bedenindeki fazla kılları tıraş ettirir, bir giysi alır ve Samanaiosların yanına gider. Karısı ya da çocukları varsa onlara bir daha dönüp bakmaz, onları hesaba katmaz, hiçbir şekilde kendisine ait saymaz. Çocukların zorunlu ihtiyaçlarıyla kral, karısınınkilerle akrabaları ilgilenir. Samanaiosların yaşayışı şöyledir: Şehrin dışında yaşar, bütün günlerini ilahî olana dair konuşmalarla geçirirler. Kralın yaptırdığı evleri ve kutsal alanları vardır; buralarda, bir araya gelenlerin beslenmesi için kraldan belli bir tahsisat alan kâhyalar bulunur. Hazırlanan yiyecek pirinç, ekmek, meyve ve sebzeden ibarettir. Bir çan çalınınca eve girerler; Samanaios olmayanlar dışarı çıkar, onlar da dua eder. Duadan sonra çan yeniden çalınır; hizmetkârlar her birine bir çanak verip (çünkü iki kişi aynı kaptan yemez) onları pirinçle doyurur, çeşit isteyene biraz sebze ya da meyve eklenir. Kısa sürede yemeklerini bitirip yine aynı uğraşlarına dönerler. Hepsi bekârdır ve mülk edinmez. Başkaları hem onlara hem Brahmanlara öylesine saygı duyar ki kral bile yanlarına gelip ülkenin başına gelen belalar için dua etmelerini, yalvarmalarını, ne yapılması gerektiğini öğütlemelerini diler.

4.17

Ἰνδῶν γὰρ τῆς πολιτείας εἰς πολλὰ νενεμημένης, ἔστι τι γένος παῤ αὐτοῖς τὸ τῶν θεοσόφων, οὓς γυμνοσοφιστὰς καλεῖν εἰώθασιν Ἕλληνες. τούτων δὲ δύο αἱρέσεις· ὧν τῆς μὲν Βραχμᾶνες προΐστανται, τῆς δὲ Σαμαναῖοι. ἀλλʼ οἱ μὲν Βραχμᾶνες ἐκ γένους διαδέχονται ὥσπερ ἱερατείαν τὴν τοιαύτην θεοσοφίαν, Σαμαναῖοι δὲ λογάδες εἰσὶν κὰκ τῶν βουληθέντων θεοσοφεῖν συμπληρούμενοι. ἔχει δὲ τὰ κατʼ αὐτοὺς τοῦτον τὸν τρόπον, ὡς Βαρδησάνης ἀνὴρ Βαβυλώνιος ἐπὶ τῶν πατέρων ἡμῶν γεγονὼς καὶ ἐντυχὼν τοῖς περὶ Δάνδαμιν πεπεμμένοις Ἰνδοῖς πρὸς τὸν Καίσαρα ἀνέγραψεν. πάντες γὰρ Βραχμᾶνες ἑνός εἰσι γένους· ἐξ ἑνὸς γὰρ πατρὸς καὶ μιᾶς μητρὸς πάντες κατάγουσι· Σαμαναῖοι δὲ οὐκ εἰσὶ τοῦ αὐτοῦ γένους, ἀλλʼ ἐκ παντὸς τοῦ τῶν Ἰνδῶν ἔθνους, ὡς ἔφαμεν, συνειλεγμένοι· οὔτε δὲ βασιλεύεται Βραχμὰν οὔτε συντελεῖ τι τοῖς ἄλλοις. τούτων δὲ οἱ φιλόσοφοι οἱ μὲν ἐν ὄρει οἰκοῦσιν, οἱ δὲ περὶ Γάγγην ποταμόν. σιτοῦνται δὲ οἱ μὲν ὄρειοι τήν τε ὀπώραν καὶ γάλα βόειον βοτάναις παγέν, οἱ δὲ περὶ τὸν Γάγγην ἐκ τῆς ὀπώρας, ἣ πολλὴ περὶ τὸν ποταμὸν γεννᾶται. φέρει δὲ ἡ γῆ σχεδὸν καρπὸν ἀεὶ νέον καὶ μέντοι καὶ τὴν ὄρυζαν πολλήν τε καὶ αὐτόματον, ᾗ χρῶνται ὅταν τὸ τῆς ὀπώρας ἐπιλίπῃ. τὸ δʼ ἄλλου τινὸς ἅψασθαι ἢ ὅλως θιγεῖν ἐμψύχου τροφῆς ἴσον καὶ τῇ ἐσχάτῃ ἀκαθαρσίᾳ τε καὶ ἀσεβείᾳ νενόμισται. καὶ τοῦτο αὐτοῖς τὸ δόγμα· θρησκεύουσί τε τὸ θεῖον καὶ εὐσεβοῦσι περὶ αὐτὸ καθορῶνται. τὸν τοίνυν χρόνον τῆς ἡμέρας καὶ τῆς νυκτὸς τὸν πλεῖστον εἰς ὕμνους τῶν θεῶν ἀπένειμαν καὶ εὐχάς, ἑκάστου ἰδίαν καλύβην ἔχοντος καὶ ὡς ἔνι μάλιστα ἰδιάζοντος. κοινῇ γὰρ Βραχμᾶνες μέν ειν οὐκ ἀνέχονται οἰ δὲ πολλὰ διαλέγεσθαι· ἀλλʼ ὅταν συμβῇ τοῦτο, ἀναχωρήσαντες ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας οὐ φθέγγονται, πολλάκις δὲ καὶ νηστεύουσι. Σαμαναῖοι δὲ εἰσὶ μέν, ὡς ἔφαμεν, λογάδες. ὅταν δὲ μέλλῃ εἰς τὸ τάγμα τις ἐγγράφεσθαι, πρόσεισι τοῖς ἄρχουσι τῆς πόλεως, ὅπου δʼ ἂν τύχῃ τῆς πόλεως ἢ τῆς κώμης, καὶ τῶν κτημάτων ἐξίσταται πάσης τε τῆς ἄλλης οὐσίας, ξυράμενος δὲ τοῦ σώματος τὰ περιττὰ λαμβάνει στολὴν ἄπεισί τε πρὸς Σαμαναίους, οὔτε πρὸς γυναῖκα οὔτε πρὸς τέκνα, εἰ τύχοι κεκτημένος, ἐπιστροφὴν ἤ τινα λόγον ἔτι ποιούμενος ἠ πρὸς αὑτὸν ὅλως νομίζων. καὶ τῶν μὲν τέκνων ὁ βασιλεὺς κήδεται, ὅπως ἔχωσι τὰ ἀναγκαῖα, τῆς δὲ γυναικὸς οἱ οἰκεῖοι. ὁ δὲ βίος τοῖς Σαμαναίοις ἐστὶ τοιοῦτος. ἔξω τῆς πόλεως διατρίβουσι διημερεύοντες ἐν τοῖς περὶ τοῦ θείου λόγοις, ἔχουσι δὲ οἴκους καὶ τεμένη ὑπὸ τοῦ βασιλέως οἰκοδομηθέντα, ἐν οἷς οἰκονόμοι εἰσὶν ἀπότακτόν τι λαμβάνοντες παρὰ τοὐ βασιλέως εἰς τροφὴν τῶν συνιόντων. ἡ δὲ παρασκευὴ γίνεται ὀρύζης καὶ ἄρτων καὶ ὀπώρας καὶ λαχάνων. καὶ εἰσελθόντων εἰς τὸν οἶκον ὑπὸ σημαίνοντι κώδωνι οἱ μὴ Σαμαναῖοι ἐξίασιν, οἱ δὲ προσεύχονται. εὐξαμένων δὲ πάλιν διακωδωνίζει καὶ οἱ ὑπηρέται ἑκάστῳ τρυβλίον δόντες (δύο γὰρ ἐκ ταὐτοῦ οὐκ ἐσθίουσι) τρέφουσιν αὐτοὺς τῇ ὀρύζῃ· τῷ δὲ δεομένῳ ποικιλίας προστίθεται λάχανον ἢ τῆς ὀπώρας τι. τραφέντες δὲ συντόμως ἐπὶ τὰς αὐτὰς διατριβὰς ἐξίασιν. ἀγύναιοι δʼ εἰσὶ πάντες καὶ ἀκτήμονες, καὶ τοσοῦτον αὐτῶν τε καὶ τῶν Βραχμάνων σέβας ἔχουσιν οἱ ἄλλοι, ὥστε καὶ τὸν βασιλέα ἀφικνεῖσθαι παρʼ αὐτοὺς καὶ ἱκετεύειν εὔξασθαί τι καὶ δεηθῆναι ὑπὲρ τῶν καταλαμβανόντων τὴν χώραν συμβουλεῦσαι τὸ πρακτέον.

4.18Ölüme karşı tutumları öyledir ki hayat süresine, tabiata karşı yerine getirilmesi zorunlu bir hizmet gibi istemeyerek katlanır, psykhēlerini bedenlerinden kurtarmaya can atarlar. Çoğu zaman da, durumlarının iyi olduğunu gördükleri bir sırada, hiçbir kötülük onları sıkıştırmadığı ya da hayattan sürüp çıkarmadığı halde hayattan ayrılırlar; ama önce ötekilere haber verirler. Kimse onları engellemeye kalkmaz; tersine herkes onları mesut sayar ve ölmüş yakınlarına iletilmek üzere onlara bazı haberler emanet eder. Kendileri de halk da psykhēlerin öbür dünyada birbirleriyle süreceği hayatın o kadar sağlam ve gerçek olduğuna inanmıştır. Onlar da kendilerine emanet edilen haberleri dinledikten sonra, psykhēyi bedenden olabildiğince arınmış olarak ayırmak için bedenlerini ateşe teslim eder ve ilahiler eşliğinde ölürler. En sevdikleri onları ölüme, başka insanların hemşerilerini en uzun yolculuklara uğurladığından daha kolay uğurlar. Hayatta kalakaldıkları için kendilerine ağlar, ölümsüz nasibe kavuştukları için ötekileri kutlu sayarlar. Ne bunlar arasında ne de andığımız öbür milletler arasında, bugün Yunanlılar arasında görülen ve Homeros'un deyişiyle "şimdiki ölümlüler" cinsinden bir sofist çıkıp da "Herkes sizi taklit ederse bizim hâlimiz ne olur?" diye bir güçlük ortaya atmış değildir. Bunlar yüzünden insanların işleri altüst de olmamıştır; çünkü ne herkes onları taklit etmiştir ne de taklit edenler milletlerine kargaşa getirmiştir, tersine iyi bir düzene sebep olmuşlardır. Üstelik kanun onları zorlamamıştır: Başkalarının et yemesine izin verirken onları kendi kanunlarına bırakmış, kendinden üstün sayıp onlara saygı göstermiştir. Adaletsizliği ilk başlatanlar olarak kendi cezasına tâbi kıldığı kişiler onlar değil, ötekilerdir.

"Herkes böylelerini taklit ederse ne olur?" diye soranlara Pythagoras'ın sözüyle cevap vermek gerekir: "Herkes kral olsa," der, "hayatı düzene koymak zor olurdu; ama bu yüzden krallıktan kaçınılacak değildir." Herkes erdemli olsa, erdemliliğin hak ettiği saygınlığı koruyan bir devlet düzeni bulunamaz; yine de kimse herkesin erdemli olmaya can atması gerektiğini düşünmeyecek kadar çıldırmaz. Kanun, sıradan insana daha birçok şeye göz yummuş, ama aynı şeylere filozofa şöyle dursun, iyi bir vatandaşa bile izin vermemiştir. Her tekhnēden insanı şehrin yönetimine kabul etmez, gerçi tekhnēlerle uğraşmayı yasaklamamıştır; her meslekten insanı da kabul etmez. Yine de el emeğiyle geçinenleri yöneticilikten uzak tutar ve genel olarak adaletin ve öteki aretēnin gerektiği işlerin başına geçmelerini yasaklar. Nitekim kanun çoğunluğa fahişelerle düşüp kalkmayı yasaklamaz, hatta fahişelerden vergi alır; ama ölçülü insanlar için onlarla ilişkiyi ayıp ve utanç verici sayar. Meyhanelerde vakit geçirmeyi de kanun yasaklamamıştır, yine de bu ölçülü insan için ayıptır. Beslenme meselesi de böyle görünüyor: Çoğunluğa izin verilen beslenme tarzına en iyilerin de izin verildiği söylenemez. Felsefeyle uğraşan bir adam ise en çok, tanrıların koyduğu ve tanrılara uyan insanların belirlediği kutsal kanunları kendine kural edinecektir. Kutsal kanunlar ise milletten millete, şehirden şehre değişse de, her yerde arınmayı emreder, kutsal kişilere canlıları yemeyi yasaklar, hatta çok içmeyi de men eder; ya dindarlık gereği ya da beslenmeden gelen birtakım zararlar yüzünden. Öyleyse ya rahipleri taklit etmeli ya da bütün kanun koyuculara uymalıdır. Her iki durumda da tam anlamıyla kanuna uyan ve dindar olan kişi bunların hepsinden uzak durmalıdır. Çünkü bazıları dindarlık gereği kısmen, bazı şeylerden uzak duruyorsa, her bakımdan dindar olan kişi her şeyden uzak duracaktır.

4.18

αὐτοὶ δὲ οὕτω πρὸς θάνατον διάκεινται, ὡς τὸν μὲν τοῦ ζῆν χρόνον ὥσπερ ἀναγκαίαν τινὰ τῇ φύσει λειτουργίαν ἀκουσίως ὑπομένειν, σπεύδειν δὲ τὰς ψυχὰς ἀπολῦσαι τῶν σωμάτων. καὶ πολλάκις, ὅταν εὖ ἔχειν σκέψωνται, μηδενὸς αὐτοὺς ἐπείγοντος κακοῦ μηδὲ ἐξελαύνοντος ἐξίασι τοῦ βίου, προειπόντες μέντοι τοῖς ἄλλοις· καὶ ἔστιν οὐδεὶς ὁ κωλύσων, ἀλλὰ πάντες αὐτοὺς εὐδαιμονίζοντες πρὸς τοὺς οἰκείους τῶν τεθνηκότων ἐπισκήπτουσί τινα. οὕτως βεβαίαν καὶ ἀληθεστάτην αὐτοί τε καὶ οἱ πολλοὶ ταῖς ψυχαῖς τὴν μετʼ ἀλλήλων εἶναι δίαιταν πεπιστεύκασιν. οἱ δʼ ἐπειδὰν ὑπακούσωσι τῶν ἐντεταλμένων αὐτοῖς, πυρὶ τὸ σῶμα παραδόντες, ὅπως δὴ καθαρωτάτην ἀποκρίνωσι τοῦ σώματος τὴν ψυχήν, ὑμνούμενοι τελευτῶσι· ῥᾷον γὰρ ἐκείνους εἰς τὸν θάνατον οἱ φίλτατοι ἀποπέμπουσιν ἢ τῶν ἄλλων ἀνθρώπων ἕκαστοι τοὺς πολίτας εἰς μηκίστας ἀποδημίας. καὶ σφᾶς μὲν αὐτοὺς δακρύουσιν ἐν τῷ ζῆν διαμείναντας, ἐκείνους δὲ μακαρίζουσι τὴν ἀθάνατον λῆξιν ἀπολαμβάνοντας, καὶ οὐδεὶς οὔτε παρὰ τούτοις οὔτε παρὰ τοῖς ἄλλοις τοῖς εἰρημένοις σοφιστὴς προελθών, οἷοι βροτοὶ νῦν παρʼ Ἕλλησιν, ἀπορεῖν ἔδοξε λέγων, ἐὰν ὑμᾶς πάντες μιμήσωνται, τί ἡμῖν ἔσται; οὐδὲ διὰ τούτους συν- εχύθη τὰ τῶν ἀνθρώπων· οὔτε γὰρ ἐμιμήσαντο πάντες, οἵ τε μιμούμενοι εὐνομίας μᾶλλον, οὐ συγχύσεως τοῖς ἔθνεσι γεγόνασιν αἴτιοι. καὶ μὴν οὐδὲ ὁ νόμος τούτους ἠνάγκασεν, ἀλλὰ τοῖς ἄλλοις ἐπιτρέψας σιτεῖσθαι κρέασι τούτους αὐτονόμους εἴασε καὶ ἐσέφθη ὡς αὐτοῦ κρείττονας, οὐ μὴν ὡς ἀδικίας κατάρχοντας ὑπήγαγε τῇ παρʼ αὐτοῦ δίκῃ, ἀλλὰ τοὺς ἑτέρους. πρὸς μέντοι τοὺς ἐρωτῶντας “τί ἔσται μιμησαμένων πάντων τοὺς τοιούτους;ʼʼ ῥητέον τὸ τοῦ Πυθαγόρου· καὶ γὰρ βασιλέων πάντων γενομένων δυσδιέξακτος ὁ βίος, φησίν, ἔσται, καὶ οὐ δήπου φευκτέον τὸ τῆς βασιλείας· καὶ σπουδαίων ἁπάντων οὐκ ἔστιν εὑρεῖν πολιτείας διέξοδον τηρούσας τὴν ἀξίαν τῇ σπουδαιότητι, καὶ οὐ δήπου τοσοῦτον ἄν τις μανείη, ὡς μὴ πᾶσιν ἐπιβάλλειν ἡγεῖσθαι σπουδαίοις εἶναι προθυμεῖσθαι. πολλὰ μέντοι καὶ ἄλλα ὁ νόμος τῷ μὲν χυδαίῳ συνεχώρησεν, οὐχ ὅτι δὲ φιλοσόφῳ, ἀλλʼ οὐδὲ τῷ καλῶς πολιτευομένῳ ἐπέτρεψεν. οὐδὲ γὰρ ἐκ πάσης τέχνης παραδέξαιτʼ ἂν εἰς τὸ πολίτευμα, καίτοι οὐκ ἐκώλυσε μὴ μετιέναι τὰς τέχνας, οὐδʼ ἐκ παντὸς ἐπιτηδεύματος, καὶ ὅμως τοὺς ἐκ τῶν βαναύσων ἄρχειν ἀπείργει, ὅλως τε ἐν αἷς δικαιοσύνης χρεία καὶ τῆς ἄλλης ἀρετῆς, τῆς προστατείας κωλύει. ἐπεὶ οὐδʼ ἑταίραις ὁμιλεῖν ἀπαγορεύει τοῖς πολλοῖς, ἀλλὰ καὶ πραττόμενος τὰς ἑταίρας τὸ μίσθωμα, ἐπονείδιστον ἡγεῖται μετρίοις ἀνδράσι καὶ αἰσχρὰν τὴν πρὸς ταύτας ὁμιλίαν· τό τʼ ἐν καπηλείοις διαζῆν οὐ κεκώλυκεν ὁ νόμος, καὶ ὅμως ἐπονείδιστον τῷ μετρίῳ. τοιοῦτον οὖν τι καὶ τὸ τῆς διαίτης φαίνεται· καὶ οὐχ ἥτις τοῖς πολλοῖς συγκεχώρηται, ταύτην ἄν τις καὶ τοῖς βελτίστοις συγχωρήσειε. φιλοσοφῶν δὲ ἀνὴρ μάλιστʼ ἄν τοὺς ἱεροὺς ἑαυτῷ ὑπογράψειε νό- μους, οὓς θεοί τε καὶ ἄνθρωποι ἀφώρισαν θεοἵς ἑπόμενοι. οἱ δʼ ἱεροὶ πεφήνασι νόμοι κατὰ ἔθνη καὶ κατὰ πόλεις ἁγνείαν μὲν προστάττοντες, ἐμψύχων δὲ βρῶσιν ἀπαγορεύοντες τοῖς ἱεροῖς ἤδη καὶ εἰς πλῆθος πίνειν κωλύοντες ἢ διʼ εὐσέβειαν ἢ διά τινας βλάβας ἐκ τῆς τροφῆς· ὥστε ἢ τοὺς ἱερέας μιμητέον πᾶσι πειστέον τοῖς νομοθέταις. ἑκατέρως γὰρ πάντων ἀφεκτέον τὸν νόμιμόν τε τελείως καὶ εὐσεβῶς· εἰ γὰρ κατὰ μέρος τινὲς διʼ εὐσέβειάν τινων ἀπέχονται, ὁ πρὸς πάντα εὐσεβὴς πάντων ἀφέξεται.

4.19Euripides'in sözlerini anmayı az kalsın unutuyordum. O, Girit'te Zeus'un kâhinlerinin canlılardan uzak durduğunu şu dizelerle anlatır; koro Minos'a şöyle seslenir:

Ey Fenike soylu Tyroslu Europa'nın evladı,
ulu Zeus'un oğlu, yüz şehirli
Girit'in hükümdarı!
Bırakıp geldim en kutsal tapınakları;
yerli ağaçtan kesilmiş kirişler örter onları,
Khalybs baltasıyla yontulmuş, boğa tutkalıyla
sımsıkı birleştirilmiş servi eklemleriyle.
Arı bir hayat sürüyorum,
İdalı Zeus'un mystesi olduğum,
geceleri gezen Zagreus'un gök gürültülerini,
çiğ et şölenlerini yerine getirdiğim,
dağların Anası'na meşaleler kaldırıp
kutsanarak Kuretlerin bakkhosu diye anıldığım günden beri.
Bembeyaz giysiler içinde kaçarım
ölümlülerin doğumundan, mezara
yaklaşmam, canlı etleri
yemekten de sakınırım.

4.19

μικροῦ με παρῆλθε καὶ τὸ Εὐριπίδειον παραθέσθαι, ὅς τοὺς ἐν Κρήτῃ τοῦ Διὸς προφήτας ἀπέχεσθαι φησὶ διὰ τούτων· λέγουσι δʼ οἱ κατὰ τὸν χορὸν πρὸς τὸν Μίνω· Φοινικογενοῦς παῖ τῆς Τυρίας τέκνον Εὐρώπας καὶ τοῦ μεγάλου Ζανός, ἀνάσσων Κρήτης ἑκατομπτολιέθρου· ἥκω ζαθέους ναοὺς προλιπών, οὕς αὐθιγενὴς τμηθεῖσα δοκὸς στεγανοὺς παρέχει Χαλύβῳ πελέκει καὶ ταυροδέτῳ κόλλῃ κραθεῖσʼ ἀτρεκεῖς ἁρμοὺς κυπαρίσσου. ἁγνὸν δὲ βίον τείνομεν ἐξ οὗ Διὸς Ἰδαίου μύστης γενόμην, καὶ νυκτιπόλου Ζαγρέως βροντὰς τάς τʼ ὠμοφάγους δαίτας τελέσας μητρί τʼ ὀρείῳ δᾷδας ἀνασχὼν καὶ Κουρήτων βάκχος ἐκλήθην ὁσιωθείς. πάλλευκα δʼ ἔχων εἵματα φεύγω γένεσίν τε βροτῶν καὶ νεκροθήκης οὐ χριμπτόμενος τήν τʼ ἐμψύχων βρῶσιν ἐδεστῶν πεφύλαγμαι.

4.20Kutsal kişiler arınmışlığı zıt olanla karışmamak, kirlenmeyi ise karışmak sayıyorlardı. Bu yüzden ölülerden alınmamış, canlı da olmayan meyveleri besin olarak alarak tabiatın yönettiği şeyi kirletmediklerini düşünürlerdi. Hayvanlar ise his sahibi olduğundan, onları boğazlamayı ve psykhēlerini almayı yaşayanları kirleten şeyler sayarlardı; his sahibi olmuş bir bedeni, hissinden yoksun kalıp ölmüşken yaşayanın hissiyle karıştırmayı ise çok daha fazla. Bu yüzden her durumda arınmışlık, çok sayıda ve zıt olan şeyi bir kenara koymak ve onlardan uzak durmak, kendine ait ve kendisiyle kaynaşmış olanla yalnız kalıp onu almaktır. Cinsel birleşme de bu yüzden kirletir, çünkü dişi ile erkeğin bir araya gelmesidir. Tohum tutarsa, psykhēyi bedenle birliktelik yoluyla kirletir; tutmazsa, bırakılan şeyin ölmesiyle. Erkeklerin erkeklerle birleşmesi ise hem ölüme yönelik hem de tabiata aykırı olduğu için kirletir. Kısacası cinsel ilişkiler ve ihtilamlar, psykhē bedene karışmış ve hazza doğru aşağı çekilmiş olduğu için kirletir. Psykhēnin hâlleri de onu, logostan yoksun kısımla iç içe geçirip içimizdeki erkeği kadınlaştırarak kirletir. Gerçekten de bulaşma da kirlenme de bir cinsin başka bir cinsle karışmasını anlatır, hele karışım zor yıkanıp çıkacak türdense. Bu yüzden karışımla oluşan boyalar için de, bir türün başka bir türle iç içe geçmesinden ötürü "kirletmek" derler: "Bir kadının fildişini kırmızıya bulaması gibi." Ressamlar da karışımlara tersinden "bozulma" der; gündelik dil de karışmamış ve saf olana bozulmamış, katışıksız ve el değmemiş der. Nitekim toprağa karışan su bozulmuştur ve artık katışıksız değildir. Akıp kaçan su ise, Hesiodos'un dediği gibi "durmadan akan, taşıp giden ve bulanmayan bir pınardan" çıktığında, kendisine karışmak isteyen toprağı çarpıp geri atar. Böyle bir su sağlıklı bir içecektir de, çünkü bozulmamıştır ve karışmamıştır. İçine tohumun buğusunu almamış kadına da bozulmamış denir. Demek ki bozulma da kirlenme de zıt olanın karışmasıdır. Öyleyse ölülerin canlılara, his sahibi olarak yaşamış olanların yaşayanlara konması, ölü etlerin canlı etlere katılması haklı olarak bulaşma getirir ve tabiatımızı kirletir; tıpkı psykhēnin de bedene girdiğinde kirlenmesi gibi. Bu yüzden doğan kişi, psykhē bedenle karıştığı için kirlenir; ölen kişi de yaşayana yabancı ve ilgisiz bir ölü beden geride bıraktığında kirlenir. Psykhē öfkelerle, arzularla ve hâllerin çokluğuyla da kirlenir; beslenme tarzı da bir bakıma bunların sebeplerinden biridir. Kayaların arasından akan su, çok balçık sürüklemediği için bataklıklardan geçen sudan daha temiz kalır. Aynı şekilde kuru ve yabancı etlerin suyuyla sulanmayan bir bedende kendi işlerini yöneten psykhē de daha üstün, daha bozulmamış ve kavrayışa daha hazırdır. Derler ki arılar da en güzel balı en kuru ve en keskin kekikten yapar. Düşünce de, daha doğrusu düşünen kişi, hayal gücüne ya da kanaat yetisine karıştığında ve kendi işleyişini onlarınkiyle kattığında kirlenir. Arınma bütün bunlardan ayrılmak, arınmışlık yalnız kalmaktır; besin ise her şeyi varlığında koruyandır. Nitekim taşın besinine de onu bir arada tutan ve hâlini sürdürmesini sağlayan sebep diyebilirsin; bitkininkine, onu büyümede ve meyve vermede koruyan şey; hayvan bedenininkine, onun yapısını koruyan şey. Ama beslemek başka, semirtmek başkadır; zorunlu olanı vermek başka, keyif ve lüks sağlamak başka. Demek ki beslenen şeyler farklı oldukça besinler de farklıdır. Her şeyi beslemek gerekir, ama semirtmeye çalışmamız gereken, içimizdeki en asıl olanlardır. Logos sahibi psykhēnin besini, onu logos sahibi olarak koruyan şeydir; bu da noustur. Öyleyse nousla beslenmeli ve psykhēyi, eti yiyeceklerle semirtmekten çok, nousla semirtmeye çalışmalıyız. Çünkü nous bizde ebedî hayatı ayakta tutar; semirtilen beden ise psykhēyi mesut hayattan yoksun bırakıp aç koyar, ölümlü olanı büyütür, ölümsüz hayattan alıkoyar ve ona engel olur; psykhēyi bedenleştirip kendine yabancı olana doğru çekerek kirletir.

Mıknatıs taşı yakınına gelen demire adeta bir psykhē verir; en ağır demir bile taşın soluğuna doğru koşarak hafifler. Cisimsiz ve nous ile kavranan tanrıya bağlanmış biri, nousa engel olan bedeni semirten besinin peşine mi düşecek? Tersine, etin zorunlu ihtiyacını az ve kolay bulunur bir şeye indirip kendisi, demirin mıknatısa yapışmasından daha sıkı tanrıya yapışarak beslenmeyecek mi? Keşke tabiatımızdaki şu ölümlü yan olmasaydı da meyvelerden gelen besinden bile zahmetsizce vazgeçmek mümkün olsaydı! Homeros'un dediği gibi, ne yiyeceğe ne içeceğe ihtiyaç duysaydık, gerçekten ölümsüz olurduk. Şair burada besinin yalnız yaşamanın değil, ölmenin de azığı olduğunu güzelce göstermiştir. Ona da ihtiyaç duymasaydık, ölümsüzlüğe ne kadar yakın olursak o kadar mesut olurduk. Şimdiyse ölümlü bir şeyin içindeyken, deyim yerindeyse, ona bağlanarak kendimizi daha da ölümlü kıldığımızın farkında değiliz. Çünkü Theophrastos'un bir yerde dediği gibi, psykhē bedende oturmasının karşılığında ona az bir kira ödemez, kendini bütünüyle ona verir. Keşke masallarda anlatılan, açlığı ve susuzluğu gideren o şeye sahip olabilseydik! Böylece insan bedenin akıp giden yanını durdurur, kısa sürede en iyi şeylere, yanında tanrının da bulunduğu ve yanında bulunanı tanrı kılan şeylere kavuşurdu. Ama kendi kötülüklerine sarılacak, önce kendilerinden ve onları gerçekten doğurandan, sonra da onlara bunu hatırlatıp sarhoşluklarından ayılmaya çağıranlardan nefret edecek kadar karanlığa gömülmüş insanlar için neden bunlara ağlamalı? Bu yüzden belki de onları bırakıp araştırmanın geri kalan konularına geçmek gerekir.

4.20

ἁγνείαν γὰρ ἐτίθεντο οἱ ἱεροὶ τὴν πρὸς τοὐναντίον ἀμιξίαν, μολυσμὸν δὲ τὴν μῖξιν. ὅθεν τὴν μὲν τῶν καρπῶν τροφὴν οὐκ ἐκ νεκρῶν ληφθεῖσαν οὐδὲ οὖσαν ἔμψυχον τῇ φύσει προσφέροντες τὰ ὑπὸ τῆς φύσεως διοικούμενα μὴ μιαίνεσθαι ᾤοντο, τῶν δὲ ζῴων αἰσθητικῶν ὄντων τὰς σφαγὰς καὶ ἀφαιρέσεις τῶν ψυχῶν ὡς. πρὸς τοὺς ζῶντας μιασμοὺς ἡγοῦντο, καὶ πολλῷ μᾶλλον τὸ αἰσθητικὸν γενόμενσν σῶμα ἀφῃρημένον τῆς αἰσθήσεως καὶ νεκρὸν μιγνύειν τῇ αἰσθήσει τοῦ ζῶντος. διʼ ὅ ἐν πᾶσιν ἡ ἁγνεία ἐν ἀποθέσει μὲν καὶ ἀφέξει τῶν πολλῶν καὶ ἐναντίων, μονώσει δὲ καὶ λήψει τῶν οἰκείων καὶ προσφυῶν. διʼ ὅ καὶ τὰ ἀφροδίσια μιαίνει· σύνοδος γὰρ θήλεος καὶ ἄρρενος. καὶ κρατηθὲν μὲν τὸ σπέρμα ψυχῆς παρέσχε μίανσιν τῇ πρὸς τὸ σῶμα ὁμιλίᾳ, μὴ κρατηθὲν δὲ τῇ νεκρώσει τοῦ παρατεθέντος. ἡ δὲ πρὸς ἄρσενας ἀρσένων, καὶ ὅτι εἰς νεκρὸν καὶ ὅτι παρὰ φύσιν· καὶ καθάπαξ ἀφροδίσια καὶ ὀνειρώξεις, ὅτι ψυχῆς σώματι μεμιγμένης καὶ πρὸς τὴν ἡδονὴν κατασπωμένης. μιαίνει δὲ καὶ τὰ πάθη τῆς ψυχῆς τῇ συμπλοκῇ τοῦ ἀλόγου, θηλυνομένου τοῦ ἐντὸς ἄρρενος. καὶ γάρ πως καὶ ὁ μολυσμὸς καὶ ἡ μίανσις δηλοῖ τὴν μῖξιν τὴν ἑτερογενοῦς πρὸς ἕτερον, καὶ μάλισθʼ ὅταν δυσέκνιπτον γένηται. ὅθεν καὶ ἐπὶ τῶν βαμμάτων, ἃ δὴ διὰ μίξεων συνίσταται, εἴδους ἄλλου ἂλλῳ συμπλεκομένου, μιαίνειν φασίν· ὡς δʼ ὅτε τίς τʼ ἐλέφαντα γυνὴ φοίνικι μιήνῃ. καὶ ἔμπαλιν τὰς μίξεις φθορὰς οἱ ζωγράφοι λέγουσιν, ἡ δὲ συνήθεια τὸ ἄμικτον καὶ καθαρὸν ἄφθαρτον καὶ ἀκραιφνὲς καὶ ἀκήρατον. καὶ γὰρ ὕδωρ γῇ ἀναμι- χθὲν ἔφθαρται καὶ οὐκ ἔστιν ἀκραιφνές, τὸ δὲ διαρρέον καὶ διαφεῦγον διακρούεται τὴν προσφερομένην γῆν, ὅταν, φησὶν ὁ Ἡσίοδος, ἀπὸ κρήνης ῥέῃ ἀενάου καὶ ἀπορρύτου, ἥτʼ ἀθόλωτος. καὶ ὑγιεινόν γε τὸ πῶμα, ὅτι ἀδιάφθορον καὶ ἄμικτον. καὶ θήλεια μὴ ἀναδεξαμένη εἰς ἑαυτὴν ἀναθυμίασιν σπέρματος ἄφθορος λέγεται· ὥστε καὶ φθορὰ καὶ μίανσις ἡ τοῦ ἐναντίου μῖξις, εἰ δὴ πρὸς τὰ ζῷα ἡ νεκρῶν καὶ ἡ πρὸς αἴσθησιν ζησάντων εἰς τὰ ζῶντα ἔνθεσις καὶ σαρκῶν νεκρῶν εἰς ζώσας εἰκότως φέρει μόλυσμα καὶ τῇ φυσικῇ ἡμῶν μίανσιν, ὥσπερ οὐ καὶ ψυχὴ ὅταν ἐνσωματῶται, μεμόλυνται. διʼ ὅ καὶ ὁ γενόμενος μιαίνεται μίξει τῆς ψυχῆς τῇ πρὸς τὸ σῶμα, καὶ ὁ ἀποθανών, ὅταν σῶμα καταλίπῃ νεκρόν, ἀλλόφφυλον τῷ ζῶντι καὶ ἀλλότριον. μιαίνεται δὲ καὶ ἡ ψυχὴ ὀργαῖς, ἐπιθυμίαις, πλήθει παθῶν, ὧν συναιτία πως καὶ ἡ δίαιτα. ὡς δὲ ὕδωρ διὰ πέτρας ἀπορρέον ἀδιάφθορον τοῦ διʼ ἐλῶν ἰόντος τῷ μὴ πολλὴν ἰλὺν ἀποσπᾶν, οὕτω καὶ ψυχὴ διὰ ξηροῦ σώματος καὶ μὴ χυμοῖς ἀλλοτρίων σαρκῶν ἀρδομένου τὰ ἑαυτῆς διοικοῦσα κρείττων καὶ ἀδιάφθορος καὶ πρὸς σύνεσιν ἑτοιμοτέρα. ἐπεὶ καὶ ταῖς μελίτταις τὸ καλὸν μέλι φασὶ φέρειν τὸ ξηρότατον καὶ δριμύτατον θύμον. μιαίνεται τοίνυν ἡ διάνοια, μᾶλλον δὲ ὁ διανοούμενος, ὅταν ἢ φανταστικῇ ἢ δοξαστικῇ ἀναμίγνυται καὶ ταῖς τούτων ἐνεργείαις τὰς ταύτης συγκεράσηται· καθαρμὸς δὲ ὁ πάντων τούτων χωρισμὸς καὶ ἁγνεία ἡ μόνωσις καὶ τροφὴ τὸ τηροῦν ἕκαστον ἐν τῷ εἶναι. οὕτως γὰρ καὶ λίθου τροφὴν τὸ αἴτιον τοῦ συμμένειν εἴποις ἄν καὶ τοῦ ἑκτικῶς διαμένειν, καὶ φυτοῦ τὴν διατηροῦσαν ἐν τῷ αὔξειν καὶ καρπογονεῖν, καὶ ζῴου σώματος τὴν τηροῦσαν αὐτοῦ τὴν σύστασιν. ἄλλο δʼ ἦν τρέφειν, ἄλλο πιαίνειν, καὶ ἄλλο τὸ ἀναγκαῖον διδόναι, ἄλλο τὸ τρυφὰς πορίζειν. διάφοροι τοίνυν αἰ τροφαὶ κατὰ τὸ διάφορον τῶν τρεφομένων. καὶ δεῖ πάντα μὲν τρέφειν, σπουδάζειν δὲ πιαίνειν τὰ ἐν ἡμῖν κυριώτατα. ψυχῆς οὖν λογικῆς τροφὴ ἡ τηροῦσα λογικήν. νοῦς δὲ αὕτη· ὥστε νῷ θρεπτέον καὶ σπουδαστέον πιαίνειν ἀπὸ τούτου ἢ ἀπὸ τῶν βρωτῶν τὴν σάρκα. ὁ μὲν γὰρ τὴν αἰώνιον ἡμῖν ζωὴν συνέχει, τὸ δὲ σῶμα πιαινόμενον λιμώττειν τὴν ψυχὴν ποιεῖ τῆς μακαρίας ζωῆς καὶ τὸ θνητὸν αὔξει, παραιροῦν καὶ ἐμποδίζον πρὸς τὸν ἀθάνατον βίον, μιαίνει τε ἐνσωματοῦν τὴν ψυχὴν καὶ κατασπῶν πρὸς τὸ ἀλλότριον. ὁ δὲ μάγνης λίθος σιδήρῳ ψυχὴν δίδωσι πλησίον γενομένῳ, καὶ ὁ βαρύτατος ἀνακουφίζεται σίδηρος πνεύματι προσανατρέχων λίθου. πρὸς θεὸν δὲ τίς ἀναρτηθεὶς ἀσώματόν τε καὶ νοερὸν τροφὴν πολυπραγμονήσει τὴν πιαίνουσαν τὸ ἐμπόδιον πρὸς νοῦν σῶμα, οὐχὶ δὲ εἰς ὀλίγον καὶ εὐπόριριστον συστείλας τῆς σαρκὸς τὸ ἀναγκαῖον αὐτὸς θρέψεται προσπεφυκὼς τῷ θεῷ μᾶλλον ἢ σίδηρος τῷ μάγνητι; εἰ γὰρ καὶ τῆς ἐκ τῶν καρπῶν οἷόν τʼ ἦν ἄνευ πραγμάτων τροφῆς ἀποστῆναι, εἰ μὴ τοῦτʼ ἦν ἡμῶν τῆς φύσεως τὸ φθαρτόν. εἰ γάρ, καθάπερ φησὶν Ὅμηρος, μηδὲ σίτου ἐδεήθημεν μηδὲ ποτοῦ, ἳνʼ ὄντως ἦμεν ἀθάνατοι· καλῶς τοῦτο τοῦ ποιητοῦ παραστήσαντος, ὡς οὐ μόνον τοῦ ζῆν, ἀλλὰ καὶ τοῦ ἀποθνήσκειν ἡ τροφὴ ὑπῆρχεν ἐφόδιον. εἰ οὖν μηδὲ ταύτης ἐδεήθημεν, τόσῳ ἂν ἦμεν μακαριώτεροι, ὅσῳ καὶ ἀθανατώτεροι. νῦν δʼ ἐν θνητῷ ὄντες ἔτι θνητοτέρους, εἰ χρὴ οὕτως εἰπεῖν, ἀγνοοῦμεν ἑαυτοὺς ποιοῦντες τῇ τούτου προσέσει, οὐ πολὺ τὸ ἐνοίκιον, ὡς φησί που Θεόφραστος, τῷ σώματι διδούσης τῆς ψυχῆς τῆς ἐν αὐτῷ κατοικήσεως, ἀλλʼ ὅλην ἑαυτὴν προστιθείσης. ὡς εἴθε τὴν μυθευομένην ἄλιμον καὶ ἄδιψον ἦν κεκτῆσθαι, ἵνα τις τὸ διαρρέον τοῦ σώματος ἐπισχὼν διʼ ὀλίγου πρὸς τοῖς ἀρίστοις ἦν, πρὸς οἷσπερ ὤν καὶ θεός· ἐστι θεός. ἀλλὰ ταῦτα μὲν τί ἄν τις ἀποκλαύσαιτο πρὸς ἀνθρώπους τοσοῦτον ἐσκοτωμένους, ὡς τὸ ἑαυτῶν κακὸν περιέπειν, μισεῖν δὲ πρῶτον μὲν ἑαυτοὺς καὶ τὸν ὄντως αὐτοὺς τεκόντα, ἔπειτα καὶ τοὺς ὑπομιμνήσκοντας κἀκ τῆς μέθης ἀνανῆψαι παρακαλοῦντας; διʼ ὅ μήποτε τῶν τοιούτων ἀφεμένους χρὴ ἐπὶ τὰ λειπόμενα τῶν ζητημάτων μεταβαίνειν·

4.21Milletlerden aktardığımız âdetlere karşı Göçebeleri, Troglodytleri ya da Balıkyiyenleri öne sürenler bilmiyorlar ki bu milletler zorunluluktan böyle beslenmeye mahkûm olmuştur: Toprakları ot bile bitirmeyecek kadar çoraktır, yalnız kumsal ve kumdan ibarettir. Bunun zorunluluktan olduğunu, yakacak odun bulamadıkları için ateş bile kullanamamaları ve balıkları kayaların ya da kumun üzerinde kurutmaları gösterir. Bunlar zorunluluktan böyledir. Bazı milletler ise vahşileşmiştir ve tabiatça yırtıcıdır; aklı başında olanların onlara bakıp insan tabiatına iftira etmesi yakışmaz. Yoksa yalnız hayvan eti yemek değil, insan eti yemek ve geri kalan bütün uysallık da tartışmalı hâle gelir. Nitekim anlatıldığına göre Massagetler ve Derbikler, yakınlarından kendi eceliyle ölenleri en bahtsız kişiler sayarlar; bu yüzden en sevdiklerinden yaşlananları ecelleri gelmeden kesip yerler. Tibarenler en yakınlarından yaşlıları canlı canlı uçurumdan atar. Hyrkanlılar ve Kaspiyanlar insanları kuşlara ve köpeklere atar; biri canlıyken, öteki öldükten sonra. İskitler, ölenlerin en çok sevdiği kişileri onlarla birlikte canlı canlı gömer ya da odun yığınlarının başında boğazlar. Baktrialılar da yaşlıları canlı canlı köpeklere atar; İskender'in valisi Stasanor bu âdeti kaldırmaya kalkışınca az kalsın valiliğini kaybediyordu. Ama nasıl bunlar yüzünden insanlara karşı uysallığımızdan vazgeçmediysek, zorunluluktan et yiyen milletleri de taklit etmeyeceğiz; dindar olanları, tanrılara daha çok adanmış olanları taklit edeceğiz. Demokrates kötü, yani phronēsisten, itidalden ve dindarlıktan yoksun yaşamanın kötü yaşamak değil, uzun süre ölmek olduğunu söylerdi.

4.21

οἱ γὰρ δὴ πρὸς τὰ ἐκ τῶν ἐθνῶν ἡμῖν παρατεθέντα νόμιμα ἀντιπαράγοντες Νομάδας ἢ Τρωγλοδύτας ἢ Ἰχθυοφάγους ἀγνοοῦσιν ὡς διʼ ἀνάγκην, τῆς χώρας ἀκάρπου οὔσης ἐπὶ τοσοῦτον ὡς μηδὲ βοτάνας φέρειν, θῖνας δὲ μόνον καὶ ψάμμον, ἐπὶ τοῦτο περιέστησαν τῆς τροφῆς τὸ ἀναγκαῖον. τεκμηριοῖ δὲ τὸ τῆς ἀνάγκης τὸ μηδὲ τῷ πυρὶ χρἦσθαι δύνασθαι ἀπορίᾳ καυσίμου ὕλης, ἐπὶ δὲ τῶν πετρῶν ἀφαυαίνειν ἢ τῆς θινὸς τοὺς ἰχθῦς. καὶ οὗτοι μὲν διʼ ἀνάγκην. τινὰ δὲ τῶν ἐθνῶν ἐξηγρίωται καὶ ἔστι φύσει θηριώδη, ἐξ ὧν οὐ προσήκει τοὺς εὐγνώμονας τῆς ἀνθρωπίνης καταψεύδεσθαι φύσεως· ἐπεὶ οὕτω γε ἀμφισβητήσιμον ἔσται οὐ μόνον τὸ τῆς ζῳοφαγίας, ἀλλὰ καὶ τὸ τῆς ἀνθρωποφαγίας καὶ τῆς ἄλλης ἡμερότητος. ἱστοροῦνται γοῦν Μασσαγέται καὶ Δέρβικες ἀθλιωτάτους ἡγεῖσθαι τῶν οἰκείων τοὺς αὐτομάτως τελευτήσαντας. διʼ ὃ καὶ φθάσαντες καταθύουσιν καὶ ἑστιῶνται τῶν φιλτάτων τοὺς γεγηρακότας. Γιβαρηνοὶ δὲ ζῶντας κατακρημνίζουσι τοὺς ἐγγυτάτω γέροντας· Ὑρκάνιοι δὲ καὶ Κάσπιοι οἱ μὲν οἰωνοῖς καὶ κυσὶ παραβάλλουσι ζῶντας, οἱ δὲ τεθνεῶτας· Σκύ- θαι δὲ συγκατορύττουσι ζῶντας καὶ ἐπισφάττουσι ταῖς πυραῖς οὓς ἠγάπων οἱ τεθνεῶτες μάλιστα· καὶ Βάκτριοι μέντοι κυσὶ παραβάλλουσι ζῶντας τοὺς γεγηρακότας. καὶ τοῦτʼ ἐπιχειρήσας καταλῦσαι Στασάνωρ ὁ Ἀλεξάνδρου ὕπαρχος μικροῦ τὴν ἀρχὴν ἀπέβαλεν. ἀλλʼ ὥσπερ οὐ διὰ τούτους τὴν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους ἡμερότητα κατελύσαμεν, οὕτως οὐδὲ τὰ διʼ ἀνάγκην σαρκοφαγοῦντα ἔθνη μιμησόμεθα, τὰ δὲ εὐσεβῆ καὶ θεοῖς μᾶλλον ἀνακείμενα. τὸ γὰρ κακῶς ζῆν καὶ μὴ φρονίμως καὶ σωφρόνως καὶ ὁσίως Δημοκράτης ἔλεγεν οὐ κακῶς ζῆν εἶναι, ἀλλὰ πολὺν χρόνον ἀποθνήσκειν.

4.22Son olarak, perhize dair tek tek kişilerden de birkaç tanıklık aktaralım; çünkü bize yöneltilen suçlamalardan biri de buydu. Atina'nın kanun koyucularından en eskisi olarak Triptolemos'u biliyoruz. Hermippos Kanun Koyucular Üzerine adlı eserinin ikinci kitabında onun hakkında şunları yazar: Triptolemos'un da Atinalılara kanun koyduğu söylenir; filozof Ksenokrates de onun kanunlarından üçünün Eleusis'te hâlâ yürürlükte olduğunu söyler: "Anne babana saygı göster", "Tanrıları meyvelerle onurlandır", "Hayvanlara zarar verme." Ksenokrates'e göre ilk ikisi yerinde bir öğüttür; çünkü bize iyilik etmiş olan anne babaya elden geldiğince iyilikle karşılık vermek, tanrılara da hayatımız için verdikleri faydalı şeylerin turfandasını sunmak gerekir. Üçüncüsü hakkında ise kararsızdır, Triptolemos'un hayvanlardan uzak durmayı ne düşünerek emrettiğini kestiremez: "Hemcinsini öldürmeyi kendi başına korkunç bir şey mi saydı, yoksa hayvanların en faydalılarının insanlar tarafından yemek için öldürüldüğünü mü fark etti?" Belki de hayatı uysallaştırmak isteyerek insanlarla birlikte yaşayan ve hayvanların en evcili olanları korumaya çalışmıştır. Meğer ki tanrıları meyvelerle onurlandırmayı emrettiği için, tanrılara hayvan kurbanı sunulmazsa bu onurlandırmanın daha kalıcı olacağını düşünmüş olsun. Ksenokrates daha başka, pek de isabetli olmayan birçok sebep sayar; ama söylenenlerden bize şu kadarı yeter: Bu, Triptolemos tarafından kanun olarak konmuştu. Demek ki insanlar sonradan, gösterdiğimiz gibi, büyük bir zorunluluk altında ve istemeyerek işlenmiş hatalar yüzünden hayvanlara el uzattıklarında, kanunu çiğneyerek bu duruma düşmüşlerdir. Nitekim Drakon'un da şöyle bir kanunu anılır: "Attika'da oturanlar için ebedî ve her zaman geçerli hüküm: Tanrılar ve yerli kahramanlar, toplu olarak atalardan kalma kanunlara uyularak, kişisel olarak da herkesin gücü yettiğince, hayırlı sözlerle, meyvelerin turfandasıyla ve her yıl sunulan pelanos pideleriyle onurlandırılacaktır." Kanun, ilahî olanın insanın kullandığı meyvelerin turfandasıyla ve pidelerle onurlandırılmasını emrediyor...

4.22

λοιπὸν δὲ καὶ κατὰ ἄνδρα ὀλίγας μαρτυρίας τῆς ἀποχῆς παραφέρωμεν· ἕν γὰρ καὶ τοῦτʼ ἦν τῶν ἐγκλημάτων. τῶν τοίνυν Ἀθήνησι νομοθετῶν Τριπτόλεμον παλαιότατον παρειλήφαμεν· περὶ οὐ Ἕρμιππος ἐν δευτέρῳ περὶ τῶν νομοθετῶν γράφει ταῦτα· φασὶ δὲ καὶ Τριπτόλεμον Ἀθηναίοις νομοθετῆσαι, καὶ τῶν νόμων αὐτοῦ τρεῖς ἔτι Ξενοκράτης ὁ φιλόσοφος λέγει διαμένειν Ἐλευσῖνι τούσδε· γονεῖς τιμᾶν, θεοὺς καρποῖς ἀγάλλειν, ζῷα μὴ σίνεσθαι. τοὺς μὲν οὖν δύο καλῶς παραδοθῆναι· δεῖ γὰρ τοὺς μὲν γονεῖς εὐεργέτας ἡμῶν γεγενημένους ἀντευποιεῖν ἐφʼ ὅσον ἐνδέχεται, τοῖς θεοῖς δὲ ἀφʼ ὧν ἔδωκαν ἡμῖν ὠφελίμων εἰς τὸν βίον ἀπαρχὰς ποιεῖσθαι· περὶ δὲ τοῦ τρίτου διαπορεῖ, τί ποτε διανοηθεὶς ὁ Τριπτόλεμος παρήγγειλεν ἀπέχεσθαι τῶν ζῴων πότερον γάρ, φησίν, ὅλως οἰόμενος εἶναι δεινὸν τὸ ὁμογενὲς κτείνειν ἢ συνιδὼν ὅτι συνέβαινεν ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων τὰ χρησιμώτατα τῶν ζῴων εἰς τροφὴν ἀναιρεῖσθαι; βουλόμενον οὖν ἥμερον ποιῆσαι τὸν βίον πειραθῆναι καὶ τὰ συνανθρωπεύοντα καὶ μάλιστα τῶν ζῴων ἥμερα διασώζειν. εἰ μὴ ἄρα διὰ τὸ προστάξαι τοῖς καρποῖς τοὺς θεοὺς τιμᾶν ὑπολαβὼν μᾶλλον ἄν διαμεῖναι τὴν τιμὴν ταύτην, εἰ μὴ γίγνοιντο τοῖς θεοῖς διὰ τῶν ζῴων θυσίαι. πολλὰς δὲ αἰτίας τοῦ Ξενοκράτους καὶ ἄλλας οὐ πάνυ ἀκριβεῖς ἀποδιδόντος ἡμῖν αὔταρκες τοσοῦτον ἐκ τῶν εἰρημένων, ὅτι τοῦτο νενομοθέτητο ἐκ τοῦ Τριπτολέμου. ὅθεν ὕστερον παρανομοῦντες, ὅτε ἥψαντο τῶν ζῴων μετὰ πολλῆς ἀνάγκης καὶ ἁμαρτημάτων ἀκουσίων, ὥσπερ ἐπεδείξαμεν, ἐπὶ τοῦτο πεπτώκασιν. ἐπεὶ καὶ Δράκοντος νόμος μνημονεύεται τοιοῦτος, θεσμὸς αἰώνιος τοῖς Ἀτθίδα νεμομένοις, κύριος τὸν ἅπαντα χρόνον, θεοὺς τιμᾶν καὶ ἥρωας ἐγχωρίους ἐν κοινῷ ἑπομένοις νόμοις πατρίοις, ἰδία κατὰ δύναμιν, σὺν εὐφημίᾳ καὶ ἀπαρχαῖς καρπῶν καὶ πελάνοις ἐπετείοις· τοῦ νόμου ἀπαρχαῖς καρπῶν, οἷς χρῆται ὁ ἄνθρωπος, τιμᾶν τὸ θεῖον προστάττοντος καὶ πελάνοις.......

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…