İçeriğe geç
Hayvan Etinden Perhiz Üzerine

Porphyrios · Hayvan Etinden Perhiz Üzerine

II. Kitap

2.1Ey Kastrikios, sadelik ve temizlik meselelerini incelerken kurbanlar konusuna geldik. Bu konuda hem doğruya uygun hem de tanrıların hoşuna gidecek bir hüküm vereceksek, mesele hem çözülmesi güç hem de uzun açıklamalar gerektiriyor. Bu yüzden konunun bütününü ayrı bir incelemeye bırakıp şimdilik bize doğru görünenleri ve açıkça söylenebilecek olanları söyleyeceğiz; ama önce baştan ortaya koyduğumuz konuyla ilgili gözden kaçan bir noktayı düzelteceğiz.

2.1

Τῶν περὶ λιτότητος καὶ ἁγνείας ζητημάτων ἐχόμενοι εἰς τὸν περὶ τῶν θυσιῶν, ὦ Καστρίκιε, λόγον ἀφικόμεθα δυσδιαίτητόν τε ὁμοῦ καὶ πολλῆς ἐξηγήσεως δεόμενον, εἰ μέλλοιμεν ἀληθῶς τε ἅμα καὶ τοῖς θεοῖς εὐαρέστως τὴν περὶ αὐτοῦ κρίσιν διαθήσειν. διʼ ὃ εἰς ἴδιον σκέμμα τὸν τόπον ὑπερβαλλόμενοι, νῦν τὰ φαινόμενα ἡμῖν καὶ ὅσα δυνατὸν ἐξαγορεύειν ἐροῦμεν, τὸ παρορώμενον πρότερον εἰς τὴν ἐξ ἀρχῆς προκειμένην ὑπόθεσιν εὐθύναντες.

2.2İlk olarak şunu söylüyoruz: hayvanları öldürmekten, onları zorunlu olarak yemek gerektiği sonucu çıkmaz; birini, yani kesmeyi kabul eden, ötekini, yani yemeyi de mutlaka kabul etmiş olmaz. Sözgelimi kanunlar saldıran düşmanlara karşı kendimizi savunmamıza izin vermiştir, ama onları yememize değil; bu insanlığa yakışmaz sayılmıştır. İkinci olarak, daimōnlara, tanrılara ya da bazı kuvvetlere, insanların bildiği ya da bilmediği bazı sebeplerle canlı bir şey kurban etmek uygunsa, bundan hayvanlarla ziyafet çekmenin de zorunlu olduğu sonucu çıkmaz. Çünkü kurbanlarda, et yemeye alışkın insanlardan bile hiç kimsenin tatmaya katlanamayacağı hayvanların, hatta insanların sunulduğu gösterilecektir. Hayvan öldürme konusunda da aynı hata gözden kaçırılır: bazılarını öldürmek gerekiyorsa hepsini öldürmek gerekmez; tıpkı akılsız hayvanları öldürmek gerekiyorsa insanları da öldürmenin mutlaka gerekmediği gibi.

2.2

πρῶτον μὲν γὰρ οὐ φαμὲν εἶναι ἀκόλουθον τῷ ἀναιρεῖν τὰ ζῷα τὸ δεῖν ἐξ ἀνάγκης αὐτὰ καὶ ἐσθίειν, οὐδʼ ὁ τὸ ἕτερον διδούς, λέγω δὲ τὸ σφάττειν, τίθησι πάντως καὶ τὸ ἐσθίειν. αὐτίκα πολεμίους μὲν ἐπιόντας οἱ νόμοι ἀμύνεσθαι συνεχώρησαν, ἐσθίειν δʼ οὐ - τοὺς οὐκέτʼ εἶναι κατʼ ἄνθρωπον δέδοκται. δεύτερον οὐκ εἰ δαίμοσιν ἢ θεοῖς ἢ τισι δυνάμεσιν θῦσαί τι τῶν ἐμψύχων προσήκει διά τινας αἰτίας εἴτε γνωστὰς εἴτε καὶ ἀγνώστους ἀνθρώποις, διὰ τοῦτο παὶ θοινᾶσθαι ἐξ ἀνάγκης δεῖ τὰ ζῷα. δειχθήσεται γὰρ ἄνθρωπος παραλαμβανόμενος ἐν θύμασι καὶ ζῷα, ὧν οὐκ ἄν τις οὐδὲ τῶν εἰωθότων σαρκοφαγεῖν ἀνθρώπων ὑπομείνειεν ἂν γεύσασθαι. καὶ μὴν ἐπὶ τοῦ φονεύειν ζῷα τὸ αὐτὸ παρορᾶται πλημμέλημα. οὐ γὰρ εἴ τινα δεῖ, καὶ πάντα, ὡς οὐδʼ εἰ τὰ ἄλογα ζῷα, πάντως καὶ ἀνθρώπους.

2.3Canlılardan uzak durmak, birinci kitapta da dediğimiz gibi, bütün insanlara toptan değil, filozoflara, onlardan da en çok saadetlerini tanrıya ve onu taklit etmeye bağlamış olanlara emredilir. Şehir hayatında da kanun koyucular sıradan insanlara ve rahiplere aynı yükümlülükleri koymamışlardır; halka beslenmede ve hayatın geri kalanında izin verdikleri bazı şeyleri rahiplere yasaklamışlar, cezasını da ölüm ya da ağır yaptırımlar olarak belirlemişlerdir.

2.3

ἣ τε ἀποχὴ τῶν ἐμψύχων, καθάπερ κἀν τῷ πρώτῳ ἐλέγομεν, οὐχ ἀπλῶς πᾶσιν ἀνθρώποις παραγγέλλεται, ἀλλὰ τοῖς φιλοσόφοις, καὶ τούτων μᾶλλον τοῖς ἐκ τοῦ θεοῦ καὶ τῆς τούτου μιμήσεως τὴν σφῶν εὐδαιμονίαν ἀνάψασιν. οὐδὲ γὰρ ἐν τῷ πόλεως βίῳ τὰ αὐτὰ οἱ νομοθέται τοῖς τε ἰδιώταις καὶ τοῖς ἱερεῦσιν ἀφωρίσαντο πρακτέα, ἀλλʼ ἔστιν ἐν οἷς συγχωρήσαντες τοἵς πολλοῖς τὰ κατὰ τὴν τροφὴν καὶ τὸν ἄλλον βίον, τοὺς ἱερέας χρῆσθαι τοῖς αὐτοῖς διεκώλυσαν, θάνατον ἢ ζημίας μεγάλας θέντες τὰ ἐπιτίμια.

2.4Bunlar birbirine karıştırılmayıp gerektiği gibi ayırt edilince, öne sürülen itirazların çoğunun boş olduğu görülür. Çünkü bunların çoğu ya hayvanların verdiği zararlar yüzünden onları öldürmek gerektiğini gösterip yemeyi de bundan çıkan bir sonuç olarak alır, ya da kurbanlarda hayvanlar da kullanıldığı için insanların da bunları yemesi gerektiği sonucuna varır. Yine bazılarını vahşi oldukları için öldürmek gerekiyorsa, evcil olanları da öldürmenin bundan çıktığını sanırlar; bazıları için, sözgelimi atletler, askerler ve bedeniyle çalışanlar için et yemek gerekiyorsa, filozoflar için de gerektiğini; bunlardan bazıları için gerekiyorsa herkes için de gerektiğini. Oysa bu çıkarımların hepsi çürüktür ve tezin hiçbir zorunluluğunu gösteremez. Hepsinin çürük olduğu, kavgacı olmayanlara hemen apaçık görünür. Biz bunların bir kısmını zaten düzelttik, bir kısmını da söz ilerledikçe çürüteceğiz; şimdi ise kurbanlar meselesini açıklığa kavuşturacağız. Kurbanların nereden başladığını, ilk kurbanların hangileri ve ne türden olduğunu, nasıl ve ne zaman değiştiğini, filozofun her şeyi kurban etmesi gerekip gerekmediğini ve hayvan kurbanlarının kimlere sunulduğunu anlatacağız. Kısacası konuyla ilgili her şeyi, bir kısmını kendimiz bularak, bir kısmını da eskilerden alarak yazacak ve elimizden geldiğince ölçülü olanı ve konuya uygun düşeni gözeteceğiz. Durum şöyledir.

2.4

μὴ συγχεομένων ἄρα τούτων, ἀλλ’ ὃν προσήκει τρόπον διακρινομένων, τὰ πλεῖστα τῶν ἀντιλεγομένων εὑρίσκεται μάταια. τὰ γὰρ πλεῖστα ἢ ὅτι φονεύειν δεῖ διὰ τὰς βλάβας τὰς ἀπʼ αὐτῶν μηνύσαντα καὶ τὸ ὅτι ἐσθίειν ὡς ἀκόλουθον λαμβάνει, ἢ ὅτι ἐν ταῖς θυσίαις καὶ ζῷα παρελήφθη, συλλογίζεται ὡς καὶ ἀνθρώποις ἄρα βρωτέον ταῦτα. καὶ πάλιν εἴ τινα διὰ τὸ ἄγριον ἀναιρετέον, ἀξιοῦσιν ὡς ἀκόλουθον τὸ δεῖν φονεύειν καὶ τὰ ἥμερα· καὶ εἴ τισι βρωτέον, οἷον ἀθληταῖς καὶ στρατιώταις καὶ τοῖς διὰ σώματος τὴν ἐργασίαν ποιουμένοις, ὅτι καὶ φιλοσόφοις· καὶ εἴ τισι τούτων, καὶ πᾶσι· πασῶν τῶν ἀκολουθιῶν τούτων μοχθηρῶν τε οὐσῶν καὶ οὐδεμίαν ἀνάγκην τῆς θέσεως παραστῆσαι δυναμένων. καὶ ὅτι μὲν πᾶσαι μοχθηραί, ἐναργῶς αὐτόθεν τοῖς μὴ ἐριστικοῖς προσπίπτει. ἡμεῖς μέντοι τὰς μὲν ἤδη εὐθύναντες, τὰς δὲ προῖόντος τοῦ λόγου ἐλέγξειν μέλλοντες, νῦν τὸ περὶ τῶν θυσιῶν σκέμμα διευκρινήσομεν, τάς τε ἀρχὰς ὅθεν γεγόνασιν ἀφηγούμενοι, καὶ τίνες καὶ ποῖαι ἦσαν αἱ πρῶται, πῶς τε μετέβρλλον καὶ πότε, καὶ εἰ πάντα θυτέον τῷ φιλοσόφῳ, τίσιν τε θυσίαι αἱ διὰ τῶν ζῴων γίγνονται· καὶ ὅλως πᾶν τὸ παρακείμενον, τὰ μὲν αὐτοὶ ἐφευρίσκοντες, τὰ δὲ παρὰ τῶν παλαιῶν λαμβάνοντες ἀναγράψομεν, τοῦ συμμέτρου καὶ οἰκείου τῇ ὑποθέσει στοχαζόμενοι κατὰ δύναμιν. ἔχει δὲ οὕτως.

2.5Theophrastos'un dediği gibi, insanların en bilgili soyu, yani Nil'in meydana getirdiği o çok kutsal ülkede oturanlar, gök tanrılarına ocak ateşiyle kurban sunmaya başlayalı sayısız zaman geçmiş gibidir. Ama bunlar mür, tarçın ya da safranla karıştırılmış günlükten yapılmış sunular değildi. Bunlar çok kuşaklar sonra benimsendi: insan zorunlu geçimini aramak için diyar diyar dolaşıp çok zahmet ve gözyaşıyla bunların damlalarını bulunca, onları tanrılara turfanda olarak sundu. Yani önceleri bunları değil, yeşil otu kurban ediyorlardı; sanki doğurgan tabiatın tüyünü elleriyle koparıyorlardı. Çünkü toprak hayvanlardan önce ağaçları, ağaçlardan da çok önce her yıl yeniden biten otu çıkardı. İnsanlar bu otun yapraklarını, köklerini ve bütün filizlerini toplayıp yakıyorlar, görünen gök tanrılarını bu kurbanla ağırlıyor ve ateş aracılığıyla onlara sundukları onuru ölümsüzleştiriyorlardı. Bu tanrılar için tapınaklarda sönmeyen ateşi de koruyorlardı, çünkü ateş onlara en çok benzeyen şeydi. Topraktan çıkanları tüttürmekten (thymiasis) ötürü buhurdanlara thymiatēria, kurban etmeye thyein, kurbanlara da thysiai dediler. Biz bu kelimeleri sonradan yerleşen yanlışı ifade ediyormuş gibi yanlış anlıyoruz ve hayvanlarla yapıldığı sanılan ibadete thysia diyoruz. Eskiler âdeti çiğnememeye o kadar önem veriyorlardı ki, eski usulü bırakıp yerine başka bir şey getirenlere beddua ettiler ve tüttürülen şeylere de bu beddualardan (ara) ötürü arōmata adını verdiler. Söz konusu tütsülerin ne kadar eski olduğunu, bugün bile pek çok kişinin güzel kokulu ağaçlardan doğranmış parçaları kurban olarak yaktığına bakarak görebiliriz. İlk otlardan sonra toprak artık ağaç yetiştirmeye başlayınca, insanlar önce meşe palamudunu yediler; yiyecek kıt olduğundan kurbanlarda tanrılara ondan az, yapraklarından ise daha çok yaktılar. Bundan sonra hayat ekilip biçilen gıdaya geçince, kurbanlarda da ürünler sunulmaya başlandı ve “Meşe artık yeter!” denildi.

2.5

ἀνάριθμος μέν τις ἔοικεν εἶναι χρόνος, ἀφʼ οὗ τό γε πάντων λογιώτατον γένος, ὡς φησὶν Θεόφραστος, καὶ τὴν ἱερωτάτην ὑπὸ τοῦ Νείλου κτισθεῖσαν χώραν κατοικοῦν ἤρξατο πρῶτον ἁφοʼ Ἑστίας τοῖς οὐρανίοις θεοῖς θύειν οὐ σμύρνης οὐδὲ κασίας καὶ λιβανωτοῦ κρόκῳ μιχθέντων ἀπαρχάς· πολλαῖς γὰρ γενεαῖς ὕστερον παρελήφθη ταῦτα, καὶ πλάνης καὶ μαστὴρ ὁ ἄνθρωπος γιγνόμενος τῆς ἀναγκαίας ζωῆς μετὰ πολλῶν πόνων καὶ δακρύων σταγόνας τούτων ἀπήρξατο τοῖς θεοῖς· οὐ τούτων οὖν ἔθυον πρότερον, ἀλλὰ χλόης, οίονεί τινα τῆς γονίμου φύσεως χνοῦν ταῖς χερσὶν ἀράμενοι. δένδρα μὲν γὰρ δὴ πρὸ ζῴων ἀνέδωκεν ἡ γῆ,τῶν δένδρων δὲ πολὺ πρόσθεν τὴν ἐπέτειον γεννωμένην πόαν, ἧς δρεπόμενοι φύλλα καὶ ῥίζας καὶ τοὺς ὅλους τῆς φύσεως αὐτῶν βλαστοὺς κατέκαιον, ταύτῃ τοὺς φαινομένους οὐρανίους θεοὺς τῇ θυσία δεξιούμενοι καὶ διὰ τοῦ πυρὸς ἀπαθανατίζοντες αὐτοῖς τὰς τιμάς. τούτοις γὰρ καὶ τὸ πῦρ ἀθάνατον ἐφύλαττον ἐν τοῖς ἱεροῖς, ὡς ὄν μάλιστα αὐτοῖς ὁμοιότατον. ἐκ δὲ τῆς θυμιάσεως τῶν ἀπὸ γῆς θυμιατήριά τε ἐκάλουν καὶ τὸ θύειν καὶ θυσίας· ἃ δὴ ἡμεῖς ὡς τὴν ὑστέραν πλημμέλειαν σημαίνοντα οὐκ ὀρθῶς ἐξακούομεν, τὴν διὰ τῶν ζῴων δοκοῦσαν θεραπείαν καλοῦντες θυσίαν. τοσοῦτον δὲ τοῖς παλαιοἵς τοῦ μὴ παραβαίνειν τὸ ἔθος ἔμελεν, ὡς κατὰ τῶν ἐκλειπόντων τὸ ἀρχαῖον, ἐπεισαγόντων δὲ ἕτερον ἀρασαμένους, ἀρώματα τὰ θυμιώμενα προσαγορεύσοι. τὴν δὲ ἀρχαιότητα τῶν εἰρημένων θυμιαμάτων κατίδοι τις ἂν, ἐπιβλέψας ὅτι πολλοὶ καὶ νῦν ἔτι θύουσι συγκεκομμένα τῶν εὐωδῶν ξύλων τινά. ὅθεν μετὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς πόαν δενδροφυούσης ἤδη τῆς γῆς, πρώτης δρυὸς καρποφαγήσαντες, τῆς μὲν τροφῆς διὰ τὴν σπάνιν μικρά, τῶν δὲ φύλλων αὐτῆς πλείω τοῖς θεοἵς εἰς τὰς θυσίας ἀνὴπτον. μετὰ δὲ ταῦτα ὁ βίος ἐπὶ τὴν ἥμερον ἢδη τροφὴν μεταβαίνων καὶ θύματα τὰ ἐκ τῶν καρπῶν “ἅλις δρυὸςʼʼ ἔφη.

2.6Demeter'in ürünü baklagillerden sonra ilk olarak arpa biçiminde ortaya çıkınca, insan soyu ilk kurbanlarda önce bütün arpa taneleri saçtı. Sonra arpayı ezip gıdasını öğütmeye başlayınca, işine yarayan ve hayatına tanrısal bir yardım sağlayan aletleri gizli bir yere saklayıp onlara kutsal bir şeye yaklaşır gibi yaklaştılar. Öğütülmüş unla geçen hayat öncekine göre mutlu sayılınca, un hâline getirilmiş gıdanın turfandasını önce ateşe atarak tanrılara sundular. Bu yüzden bugün de kurbanların sonunda öğütülmüş arpadan yapılmış sunular kullanırız; böylece yaptığımız işle kurbanların başlangıçtan beri nasıl çoğaldığına tanıklık ederiz, ama bunların her birini neden yaptığımızı göremeyiz. Buradan ilerleyince, hem meyveler hem de buğday bollaşınca, kurbanlarda tanrılara kekler ve öteki her şeyin turfandası da sunulmaya başlandı. Bol bol çiçek topluyor, bunlara hayatlarında güzel ve kokusuyla tanrıların hissine yakışan ne varsa ondan da az olmayan miktarda katıyorlardı. Bir kısmıyla taç örüyor, ateşe de tanrısal başka damlalar, şarap ve bal sunuyorlardı. Zeytinyağının kullanılışını da bulunca, bunun da turfandasını, bu nimetlerin sebebi olan tanrılara sundular.

2.6

τοῦ δὲ Δημητρίου καρποῦ μετὰ τὸν χέδροπα πρώτου φανέντος κριθῶν, ταύταις ἀπʼ ἀρχῆς μὲν οὐλοχυτεῖτο κατὰ τὰς πρώτας θυσίας τὸ τῶν ἀνθρώπων γένος· ὕστερον δὲ ἐρεξαμένων τε αὐτὰς καὶ τὴν τροφὴν ψαισαμένων τὰ μὲν τῆς ἐργασίας ὄργανα θείαν τοῖς βίοις ἐπικουρίαν παρασχόντα κρύψαντες εἰς ἀπόρρητον, ὡς ἱεροἵς αὐτοῖς ἀπήντων. τοῦ δʼ ἀληλεμένου βίου παρὰ τὸν πρόσθεν μακαρισθέντος, ἀπήρξαντο τῆς ψαισθείσης τροφῆς πρῶτον εἰς πῦρ τοῖς θεοῖς. ὅθεν ἔτι καὶ νῦν πρὸς τῷ τέλει τῶν θυσιῶν τοῖς ψαισθεἵσι θυλήμασι χρώμεθα, μαρτυροῦντες μὲν τῷ πραττομένῳ τὴν ἐξ ἀρχῆς τῶν θυμάτων αὔξησιν, οὐ συνορῶντες δὲ τί- νων χάριν τούτων ἕκαστα δρῶμεν. ἀφʼ ὧν ὁρμωμένοις ἡμἴν, καὶ τῶν καρπῶν ἀλλὰ καὶ τῶν πυρῶν ἀφθονωτέρων γιγνομένων, προσετίθεντο πελάνων ἤδη καὶ τῶν λοιπῶν ἀπάντων ἀπαρχαὶ τοῖς θεοἴς εἰς τὰς θυσίας· πολλὰ μὲν ἀνθολογούντων, οὐκ ἐλάττω δὲ τούτων μιγνύντων τόκε, εἰ τι καλὸν εἶχον ἐν βίῳ καὶ πρέπον ὀσμῇ πρὸς θείαν αἴσθησιν. καὶ τὰ μὲν στέφοντες, τὰς δʼ εἰς πῦρ δωρούμενοι θείας ἑτέρας σταγόνας οἴνου καὶ μέλιτος· ἔτι δʼ ἐλαίου ταἵς χρείαις ἀνευρίσκοντες ἀπήρχοντο καὶ τούτων τοῖς αἰτίοις θεοῖς.

2.7Atina'da bugün hâlâ düzenlenen Helios ve Horalar alayı da buna tanıklık ediyor gibidir. Bu alayda zeytin çekirdeklerinin üstünde sürünen ayrık otu, baklagiller, meşe palamudu, kocayemiş meyveleri, arpa, buğday, alayın başında giden incir pastası, buğday ve arpa unundan yuvarlak kekler, dikine bir somun ve bir çömlek taşınır. İnsanlar kurbanlarda sunulan turfandalardan kanunsuzluğa doğru çok ilerleyince, en korkunç kurbanları sunma âdeti girdi; bu âdet zalimlikle doluydu. Öyle ki daha önce bize yöneltilen beddualar şimdi gerçekleşmiş gibi oldu: insanlar kurban kesip sunakları kanla ıslattılar, çünkü kıtlıklara ve savaşlara uğrayınca kana el sürmüşlerdi. Bu yüzden ilahî güç, Theophrastos'un dediği gibi, iki kesime de öfkelenip yakışan cezayı vermiş görünüyor. Nasıl ki insanların bir kısmı tanrıtanımaz olmuştur, bir kısmına ise, tanrıları kötü ve tabiatça bizden hiç üstün olmayan varlıklar saydıkları için, “kötü inançlı” demekten çok “kötü düşünceli” demek daha doğru olur; aynı şekilde bazıları ellerindekinden tanrılara hiçbir turfanda ayırmayan, hiç kurban sunmayan kimseler oldu, bazıları da kötü kurban sunan ve kanunsuz kurbanlara el süren kimseler.

2.7

οἷς μαρτυρεῖν ἔοικεν καὶ ἡ Ἀθήνησιν ἔτι καὶ νῦν δρωμένη πομπὴ Ἡλίου τε καὶ Ὡρῶν. πομπεύει γὰρ εἰλυσπόα ἄγρωστις ἐπὶ πυρηνίων ἡγηρίας, ὄσπρια, δρῦς, μιμαίκυλα, κριθαί, πυροί, παλάθη ἡγητηρία, ἀλεύρων πυρίνων καὶ κριθίνων φθοῖς, ὀρθοστάτης, χύτρος. πόρρω δὲ τῶν περὶ τὰς θυσίας ἀπαρχῶν τοἵς ἀνθρώποις προιουσῶν παρανομίας, ἡ τῶν δεινοτάτων θυμάτων παράληψις ἐπεισήχθη, ὠμότητος πλήρης, ὡς δοκεῖν τὰς πρόσθεν λεχθείσας καθʼ ἡμῶν ἀρὰς νῦν τέλος εἰληφέναι, σφαξάντων τῶν ἀνθρώπων καὶ τοὺς βωμοὺς αἰμιαξάντων, ἀφʼ οὗ λιμῶν τε καὶ πολέμων πειραθέντες αἱμάτων ἥψαντο. τοιγὰρ οὖν τὸ δαιμόνιον, ὡς φησὶν ὁ Θεόφραστος, τούτων ἐκατέρων νεμεσῆσαν ἐπιθεῖναι τὴν πρέπουσαν ἔοικε τιμωρίαν. καθʼ ὃ οἱ μὲν ἄθεοι γεγόνασι τῶν ἀνθρώπων, οἱ δὲ κακόφρονες μᾶλλον ἢ κακόθεοι λεχθέντες ἂν ἐν δίκῃ, διὰ τὸ φαύλους καὶ μηθὲν ἡμῶνβελτίους ἡγεἵσθαι τὴν φύσιν εἶναι τοὺς θεούς· οὕτως οἱ μὲν ἄθυτοι φαίνονται γενέσθαι τινές, οὐδεμίαν ἀπαρχὴν τῶν ὑπαρχόντων ποιούμενοι τοἵς θεοἵς· οἱ δὲ κακόθυτοι καὶ παρανόμων ἁψάμενοι θυμάτων.

2.8Bu yüzden Trakya sınırlarında oturan ve hiçbir turfanda ayırmayan, kurban da sunmayan Thoaslar o zaman insanlar arasından kapılıp götürüldüler; ne oturanlarını, ne şehirlerini, ne de evlerinin temelini kimse birden bulamaz oldu:

Çünkü birbirlerine karşı azgın kibirlerini dizginlemek istemezlerdi, ölümsüzlere hizmet etmek, mutlu tanrıların kutsal sunaklarında kurban kesmek istemezlerdi, ölümsüzlerin hakkı olduğu üzere. Bu yüzden onları Kronosoğlu Zeus öfkelenip gizledi, çünkü mutlu tanrılara onur vermiyorlardı;

hak olduğu üzere onlara turfanda da sunmuyorlardı. Bassaralar ise eskiden Tauroi'nin kurbanlarına özenmekle kalmayıp insan kurbanlarının çılgın coşkusu içinde kurbanların etini de yemeye başlamışlardı (tıpkı bugün bizim hayvanlarla yaptığımız gibi: turfandayı ayırdıktan sonra geri kalanı ziyafet olarak sofraya koyarız). Bunların bir çılgınlıkla birbirlerine saldırıp ısırdıklarını, gerçekten kanla beslenerek, aralarında böyle bir kurbana ilk el sürenlerin soyunu tüketinceye kadar durmadıklarını kim duymamıştır?

2.8

διʼ ὃ Θῶες μὲν οἱ ἐν μεθορίοις Θρᾴκης οίκήσαντες μηδενὸς ἀπαρχόμενοι μηδὲ θύοντες, ἀνάρπαστοι κατʼ ἐκεῖνον ἐγένοντο τὸν χρόνον ἐξ ἀνθρώπων, καὶ οὔτε τοὺς οἰκοῦντας οὔτε τὴν πόλιν οὔτε τὸν τῶν οἰκήσεων θεμέλιον ἐξαίφνης οὐδεὶς εὑρεῖν ἐδύνατο· ὕβριν γὰρ ἀτάσθαλον οὐκ ἐθέλεσκον ἀλλήλων ἴσχειν, οὐδʼ ἀθανάτους θεραπεύειν ἤθελον, οὐδʼ ἔρδειν μακάρων ἱεροῖς ἐπὶ βωμοῖς, ἣ θέμις ἀθανάτοις. τοιγὰρ οὖν αὐτοὺς Ζεὺς Κρονίδης ἔκρυψε χολούμενος, οὕνεκα τιμὰς οὐκ ἐδίδουν μακάρεσσιν οὐδʼ ἀπήρχοντο τούτοις, καθάπερ ἦν δίκαιον. Βασσάρων δὲ δὴ τῶν τὸ πάλαι τὰς Ταύρων θυσίας οὐ μόνον ζηλωσάντων, ἀλλὰ καὶ τῇ τῶν ἀνθρωποθυσιῶν βακχείᾳ βορὰν τούτων προσθεμένων (καθάπερ ἡμεῖς νῦν ἐπὶ τῶν ζῴων· ἀπαρξάμενοι γὰρ τὰ λοιπὰ δαῖτα τιθέμεθα), τίς οὐκ ἀκήκοεν ὅτι μετὰ μανίας προσπίπτοντές τε καὶ δάκνοντες ἀλλήλους, ἔτι δὲ πρὸς ἀλήθειαν αἱμοδαιτοῦντες οὐκ ἐπαύσαντο πρὶν τὸ γένος ἐξαναλῶσαι τῶν πρώτων παρʼ αὐτοῖς τῆς τοιαύτης ἁψαμένων θυσίας;

2.9Demek ki hayvanlarla yapılan kurban sonradan çıkmış, en yeni kurbandır; sebebi de ürünlerle yapılan kurbandaki gibi bir şükran değil, kıtlığın ya da başka bir felaketin sıkıştırmasıdır. Sözgelimi Atinalılardaki tek tek hayvan öldürmelerin sebepleri bilgisizliğe, öfkeye ya da korkuya dayanır. Domuz kesilmesini Klymene'nin istemeden işlediği bir hataya bağlarlar: hayvana kasıt olmadan bir şey atmış, ama onu öldürmüştü. Bu yüzden kocası, kanuna aykırı bir iş yaptığı için kaygılanıp Pytho'ya gitmiş ve tanrının kehanetine danışmış. Tanrı olana göz yumunca, olan şeyi bundan sonra önemsiz saymışlar. Kâhinlerin soyundan gelen Episkopos koyun kurban etmek isteyince, kehanetin buna izin verdiğini, ama büyük bir ihtiyatla izin verdiğini anlatırlar. Kehanet şöyledir:

Koyun soyunu öldürmek sana yasaktır, bu kesindir, ey kâhinler soyundan gelen; ama el suyuna isteyerek başını eğeni kurban etmeni, ey Episkopos, hak olarak bildiriyorum.

2.9

ὑστέρα μὲν τοίνυν καὶ νεωτάτη ἡ διὰτῶν ζῴων θυσία, τὴν δὲ αἰτίανλαβοῦσα οὐκ εὐχάριστον ὡς ἡ ἐκ τῶν καρπῶν, ἀλλὰ λιμοῦ ἢτινος ἄλλης δυστυχίας περίστασιν. αὐτίκα τῶν κατὰ μέρος παρʼ Ἀθηναίοις ἀναιρέσεων αἱ αἰτίαι ἢ ἀγνοίας ἢ ὀργὰς ἢ φόβουςτὰς ἀρχὰς ἔχουσιν.τὴν μὲν γὰρ τῶν συῶν σφα-, γὴν ἀκουσίῳ ἁμαρτίᾳ Κλυμένης προσάπτουσιν, ἀπρο- αιρέτως μὲν βαλούσης, ἀνελούσης δὲ τὸ ζῷον. διʼ ὃ καὶ εὐλαβηθέντα αὐτῆς τὸν ἄνδρα, ὡς παράνομον διαπεπραγμένης, Πυθῶδε ἀφικόμενον χρήσασθαι τῷ τοῦ θεοῦ μαντείῳ. τοῦ δὲ θεοῦ τῷ συμβάντι ἐπιτρέψαντος, ἀδιάφορον λοιπὸν νομίσαι τὸ γιγνόμενον. ἐπισκόπῳ δέ, ὃς ἦν ἔκγονος τῶν θεοπρόπων, βουληθέντι προβάτων ἀπάρξασθαι, ἐπιτρέψαι μὲν φασὶ τὸ λόγιον, σὺν πολλῇ δὲ εὐλαβείᾳ. ἔχει γὰρ οὕτως· οὔ σε θέμις κτείνειν ὀίων γένος ἐστὶ βέβαιον, ἔγγονε θειοπρόπων· ὓ δʼ ἑκούσιον ἄν κατανεύσῃ χέρνιβʼ ἐπιθύειν τὸ δʼ, ἐπίσκοπε, φημὶ δικαίως.

2.10Attika'daki İkarion'da keçiyi ilk kez asmayı kemirdiği için öldürdüler. Öküzü ise ilk kez Polieus Zeus'un rahibi Diomos kesti; çünkü Dipolieia bayramı kutlanırken ve ürünler eski âdete göre hazırlanmışken öküz gelip kutsal kekten tatmıştı. Diomos orada bulunan herkesi yardıma çağırarak onu öldürdü. Atinalılar arasında tek tek bu tür sebepler gösterilir, başka halklarda başka sebepler anlatılır; ama hepsi temiz olmayan savunmalarla doludur. Çoğu ise sebep olarak kıtlığı ve onun yol açtığı adaletsizliği gösterir. İnsanlar canlıların etini tattıktan sonra, yediklerinden turfanda ayırmaya alışkın oldukları için bunlardan da turfanda ayırdılar. Bu yüzden kurban âdeti zorunlu gıdadan daha eski olmadığından, insanların ne yemesi gerektiğini bu âdete bakarak belirleyemeyiz; kurban, insanların tattıkları ve turfandasını sundukları şeylerin ardından geldiğine göre, tanrılara dindarca sunulmamış bir şeyi dindarlıkmış gibi kabul etmeye de bizi zorlayamaz.

2.10

αἶγα δʼ ἐν Ἰκορίῳ τῆς Ἀττικῆς ἐχειρώσαντο πρῶτον, ὅτι ἄμπελον ἀπέθρισεν· βοῦν δὲ Δίομος ἔσφαξε πρῶτος,ἰερεύς ὢν τοῦ Πολιῶς Διός, ὅτι τῶν Διπολείων ἀγομένων καὶ παρεσκευασμένων κατὰ τὸ πάλαι ἔθος τῶν καρπῶν ὁ βοῦς προσελθὼν ἀπεγεύσατο τοῦ ἱεροῦ πελάνου· συνεργοὺς γὰρ λαβὼν τοὺς ἄλλους ὅσοι παρῆσαν, ἀπέκτεινε τοῦτον. καὶ παρὰ μὲν Ἀθηναίοις τοιαῦται κατὰ μέρος ἀποδίδονται αἰτίαι, ἄλλαι δὲ παρʼ ἄλλοις λέγονται· πλήρεις δὲ πᾶσαι οὐκ εὐαγῶν ἀπολογιῶν. λιμὸν δὲ οἱ πλεῖστοι αἰτιῶνται καὶ τὴν ἐκ τούτου ἀδικίαν. διʼ ὃ γευσάμενοι τῶν ἐμψύχων ἀπήρξαντο καὶ τούτων, εἰωθότες τῆς τροφῆς ἀπέχεσθαι. ὅθεν οὐδὲ πρεσβύτερον τὸ θυσιῶν ὑπάρχον τῆς ἀναγκαίας τροφῆς ἐκ τούτου ἀφορίζοι ἄν τοἵς ἀνθρώποις τὸ βρωτέον, ἑπόμενον δὲ οἷς ἐγεύσαντο καὶ ἀπήρξαντο, οὐκ ἀναγκάζοι προσίεσθαι ὡς εὐσεβές, οὗ μὴ εὐσεβῶς τοῖς θεοῖς ἀπήρξαντο.

2.11Bütün bu âdetin adaletsizlikten başladığını en iyi gösteren şeylerden biri de, her kavmin aynı şeyleri kurban etmemesi ya da yememesi, neyin uygun olduğunu kendi ihtiyacına göre belirlemesidir. Sözgelimi Mısırlılar ve Fenikeliler arasında biri bir inekten tatmaktansa insan etinden tatmayı yeğler. Sebebi, bu yararlı hayvanın onlarda az bulunmasıdır. Bu yüzden boğaların etini hem tattılar hem de turfanda olarak sundular; dişileri ise yavru verdikleri için esirgeyip onlara dokunmayı kanunla murdar saydılar. Böylece ihtiyaca bakarak bir ve aynı sığır cinsinde dindarlığı ve dinsizliği birbirinden ayırmış oldular. Durum böyle olunca, Theophrastos haklı olarak gerçekten dindar olmak isteyenlerin canlı kurban etmesini yasaklar ve buna şu sebepleri de ekler.

2.11

μηνύει δὲ οὐχ ἥκιστα ἐξ ἀδικίας πᾶν τὸ τοιοῦτο λαβεῖν τὴν ἀρχὴν τὸ μὴ ἐν παντὶ ἔθνει τὰ αὐτὰ ἢ θύειν ἢ ἐσθίειν, ἐκ δὲ τῆς χρείας τῆς πρὸς αὐτοὺς στοχάζεσθαι τοῦ καθήκοντος. παρὰ γοῦν Αἰγυπτίοις καὶ οίνιξι θᾶττον ἄν τις ἀνθρωπείων κρεῶν γεύσαιτο ἢ θηλείας βοός. αἴτιον δὲ ὅτι χρήσιμον τὸ ζῷων ὄν τοῦτο ἐσπάνιζεν παρʼ αὐτοἵς. διʼ ὃ ταύρων μὲν καὶ ἐγεύσαντο καὶ ἀπήρξαντο, τῶν δὲ θηλειῶν φειδόμενοι τῆς γονῆς ἕνεκα, ἐν μύσει τὸ ἅψασθαι ἐνομοθέτησαν· καίτοι γε τῆς χρείας ἐφʼ ἑνὸς καὶ ταὐτοῦ γένους τῶν βοῶν τό τε εὐσεβὲς καὶ τὸ ἀσεβὲς διώρισαν. ὧν δὴ τοῦτον ἐχόντων τὸν τρόπον, εἰκότως ὁ Θεόφραστος ἀπαγορεύει μὴ θύειν τὰ ἔμιψυχα τοὺς τῷ ὄντι εὐσεβεῖνἐθέλοντας, χρώμενος καὶ τοιαύταις ἄλλαις αἰτίαις.

2.12Birincisi, dediğimiz gibi, hayvan kurbanına üstümüze çöken daha büyük bir zorunluluk yüzünden başlandı: sebebi, et tatmayı da zorunlu kılan kıtlıklar ve savaşlardı. Ürünler varken bu zorunluluk kurbanına ne gerek var? Sonra, iyiliklere karşılık ve şükran, iyiliğin değerine göre herkese ayrı ayrı ödenmelidir; bize en büyük iyilikleri yapanlara en büyük şükran en değerli şeylerden ödenmelidir, özellikle de bu şeyleri bize verenler onlarsa. Tanrıların bize iyilik olarak verdiklerinin en güzeli ve en değerlisi ise ürünlerdir; çünkü bizi bunlarla kurtarır ve kanuna uygun yaşamamızı bunlarla sağlarlar. Öyleyse onları bunlarla onurlandırmalıyız. Üstelik kurban ederken kimseye zarar vermeyeceğimiz şeyleri kurban etmeliyiz; çünkü hiçbir şey kurban kadar herkese karşı zararsız olmak zorunda değildir. Biri, tanrının hayvanları da ürünlerden aşağı kalmayacak şekilde kullanalım diye bize verdiğini söylese bile, hayvanlar kurban edildiklerinde psykhēlerinden yoksun bırakıldıkları için onlara yine de bir zarar verilmiş olur. Öyleyse bunlar kurban edilmemelidir; çünkü kurban (thysia), adının da gösterdiği gibi, dine uygun (hosia) bir iştir. Başkasına ait olandan, sahibi istemediği hâlde, ister ürün ister bitki alarak şükran ödeyen hiç kimse dine uygun davranmış olmaz. Elinden alınanlara haksızlık edilirken bu nasıl dine uygun olabilir? Başkalarının ürünlerini elinden alan kişi bile dine uygun bir şekilde kurban sunamıyorsa, bundan daha değerli şeyleri birilerinin elinden alıp kurban etmek hiç dine uygun olamaz; çünkü kötülük böylece daha da büyür. Psykhē ise topraktan biten şeylerden çok daha değerlidir; hayvanları kurban ederken onu elinden almak yakışmaz.

2.12

πρῶτον μὲν ὅτι ἐξ ἀνάγκης μείζονος, ὡς ἔφαμεν,ἡμᾶς καταλαβούσης κατήρξαντο αὐτῶν· λιμοὶ γὰρ αἴτιοι καὶ πόλεμοι, οἵ καὶ τοῦ γεύσασθαι ἀνάγκην ἐπήγαγον. ὄντων οὦν τῶν καρπῶν, τίς χρεία τῷ τῆς ἀνάγκης χρῆσθαι θύματι; ἔπειτα τῶν εὐεργεσιῶν τὰς ἀμοιβὰς καὶ τὰς χάριτας ἄλλοις μὲν ἄλλας ἀποδοτέον κατὰ τὴν ἀξίαν τῆς εὐποιίας, τοἵς δὲ εἰς τὰ μέγιστα ἡμᾶς εὖ πεποιηκόσιν τὰς μεγίστας καὶ ἀπὸ τῶν τιμιωτάτων, καὶ μάλιστα εἰ αὐτοὶ εἶεν τούτων πάροχοι. κάλλιστα δὲ καὶ τιμιώτατα ὧν ἡμᾶς οἱ θεοὶ εὖ ποιοῦσιν, οἱ καρποί· διὰ γὰρ τούτων ἡμᾶς σώζουσιν καὶ νομίμιως ζῆν παρέχουσιν· ὥστε ἀπὸ τούτων αὐτοὺς τιμητέον. καὶ μὴν θύειν δεἵ ἐκεῖνα, ἃ θύοντες οὐδένα πημανοῦμεν· οὐθὲν γὰρ ὡς τὸ θῦμα ἀβλαβὲς εἶναι χρὴ πᾶσιν. εἰ δὲ λέγοι τις ὅτι οὐχ ἧττον τῶν καρπῶν καὶ τὰ ζῷα ἡμῖν ὁ θεὸς εἰς χρῆσιν δέδωκεν, ἀλλ’ οὖν γε ἐπιθυομένων τῶν ζῴων φέρει τινὰ βλάβην αὐτοῖς, ἅτε τῆς ψυχῆς νοσφιζομένων. οὐ θυτέον οὖν ταῦτα· ἡ γὰρ θυσία ὁσία τίς ἐστι κατὰ τοὔνομα. ὅσιος δὲ οὐδεὶς ὅς ἐκ τῶν ἀλλοτρίων ἀποδίδωσι χάριτας, κἂν καρποὺς λάβη κἂν φυτά, μὴ ἐθέλοντος. πῶς γὰρ ὅσιον ἀδικουμένων τῶν ἀφαιρεθέντων; εἰ δὲ οὐδὲ καρπούς ὁ ἀφελόμε- νος ἄλλων ὁσίως θύει, τά γε τούτων τιμιώότερα παντελῶς οὐχ ὅσιον ἀφαιρουμένους τινῶν θύειν· τὸ γὰρ δεινὸν οὕτω γίγνεται μεῖζον· ψυχὴ δὲ πολλῷ τιμιώτερον τῶν ἐκ γῆς φυομένων, ἣν ἀφαιρεῖσθαι θύοντα τὰ ζῷα οὐ προσῆκεν.

2.13Belki biri, bitkilerden de bir şey aldığımızı söyleyecektir. Ama bu alış aynı değildir, çünkü onların isteği dışında olmaz. Biz onları kendi hâllerine bıraksak da ürünlerini salıverirler; ürünlerin alınması da, hayvanların psykhēlerini bırakması gibi bitkilerin ölümüyle olmaz. Arılardan aldığımız ürün ise bizim emeğimizle elde edildiğinden, faydanın da ortak olması uygundur: arılar balı bitkilerden toplar, biz de onlara bakarız. Bu yüzden paylaşım arılara hiçbir zarar gelmeyecek şekilde yapılmalıdır; onlara yaramayıp bize yarayan kısım da onlardan aldığımız ücret olur. Öyleyse kurbanlarda hayvanlardan uzak durmak gerekir. Hem zaten her şey tanrılarındır, ama ürünler bizimmiş gibi görünür; çünkü onları biz eker, biz diker ve öteki bakımlarla biz yetiştiririz. Öyleyse başkasına ait olandan değil, bize ait olandan kurban sunmalıyız. Ayrıca az masraflı ve kolay bulunan şey, güç bulunandan daha dine uygundur ve tanrıların hoşuna gider; en kolay olan da kurban sunanların sürekli dindarlığı için her an hazırdır. Demek ki ne dine uygun ne de az masraflı olan şey, elde bulunsa bile, asla kurban edilmemelidir.

2.13

ἀλλʼ ἴσως τις ἂν εἴποι ὅτι καὶ τῶν φυτῶν ἀφαιροῦμέν τι· οὔ; οὐχ ὁμοία ἡ ἀφαίρεσις· οὐ γὰρ παρὰ ἀκόντων. καὶ γὰρ ἡμῶν ἐασάντων αὐτά, μεθίει τοὺς καρπούς· καὶ ἡ τῶν καρπῶν λῆψις οὐ μετʼ ἀπωλείας αὐτῶν, καθάπερ ὅταν τὰ ζῷα τὴν ψυχὴν πρόηται. καὶ τὴν παρὰ τῶν μελιττῶν δὲ τοῦ καρποῦ παραληψιν ἐκ τῶν πόνων ἡμῶν γιγνομένην, κοινὴν ἔχειν προσήκει καὶ τὴν ὄνησιν. συνάγουσι γὰρ αἱ μέλιτται ἐκ τῶν φυτῶν τὸ μέλι, ἡμεῖς δὲ αὐτῶν ἐπιμελούμεθα. διʼ ὃ καὶ δεῖ οὕτω μερίζεσθαι, ὡς μηδεμίαν αὐταῖς γίγνεσθαι βλάβην. τὸ δʼ ἄχρηστον μὲν ἐκείναις, ἡμῖν δὲ χρήσιμον εἴη ἂν μισθὸς ὁ παρʼ ἐκείνων. ἀφεκτέον ἄρα τῶν ζῴων ἐν ταῖς θυσίαις. καὶ γὰρ ἄλλως πάντα μὲν τῶν θεῶν ἐστίν, ἡμῶν δὲ δοκοῦσιν εἶναι οἱ καρποί· ἡμεῖς γὰρ καὶ σπείρομεν αὐτοὺς καὶ φυτεύομεν κοί ταῖς ἄλλαις ἐπιμελείαις ἀνατρέφομεν. θυτέον οὖν ἑκ τῶν ἡμετέρων, οὐ τῶν ἀλλοτρίων· ἐπεὶ καὶ τὸ εὐδάπανον καὶ εὐπόριστον τοῦ δυσπορίστου ὁσιώτερον καὶ θεοῖς κεχαρισμένον, καὶ τὸ ῥᾷστον τοῖς θύουσιν πρὸς συνεχῆ εὐσέβειαν ἕτοιμον. τὸ τοίνυν μήθʼ ὅσιον μήτʼ εὐδάπανον οὐ πάνυ θυτέον, εἰ καὶ παρείη.

2.14Hayvanların kolay bulunan ve az masraflı şeylerden olmadığını görmek için soyumuzun çoğunluğuna bakmalıyız. İnsanlardan bazılarının “sürü sürü koyunu” ve “sürü sürü sığırı” olup olmadığına bakılmamalı. Birincisi, birçok kavim, değersiz sayılanları hesaba katmazsak, kurban edilebilecek hayvanlardan hiçbirine sahip değildir; ikincisi, şehirlerin içinde oturanların çoğu bunlardan yoksundur. Biri ekili ürünlerden de yoksun olduklarını söylese bile, topraktan biten öteki şeylerden yoksun değildirler; ürünleri tedarik etmek de hayvanları tedarik etmek kadar güç değildir. Çünkü ürünleri ve topraktan çıkanları bulmak hayvanları bulmaktan daha kolaydır. Az masraflı ve kolay bulunan şey ise hem sürekli dindarlığa hem de herkesin dindarlığına katkıda bulunur.

2.14

ὅτι δʼ οὐ τῶν εὐπορίστων καὶ εὐδαπάνων τὰ ζῷα, θεωρητέον, εἰς τὸ πολὺ τοῦ γένους ἡμῶν ὁρῶντας. οὐ γὰρ εἴ τινές εἰσι “πολύρρηνες” καὶ “πολυβοῦται” τῶν ἀνθρώπων, τοῦτο σκεπτέον· πρῶτον μὲν ὅτι πολλὰ τῶν ἐθνῶν οὐκ ἔκτηται τῶν θυσίμων ζῴων οὐθέν, εἰ μή τις τῶν ἀτίμων λέγοι· δεύτερον δὲ ὅτι τῶν ἐν αὐταῖς ταῖς πόλεσιν οἰ- κούντων οἱ πλεῖστοι σπανίζουσι τούτων. εἰ δὲ καὶ τῶν ἡμέρων τις καρπῶν λέγοι σπανίζειν, ἀλλʼοὐ τῶν γε λοιπῶν τῶν ἐκ γῆς φυομένων· οὐδʼ οὕτω χαλεπὸν τοὺς καρποὺς ὡς τὰ ζῷα πορίσασθαι. ῥᾴων γὰρ ὁ πόρος τῶν καρπῶν καὶ τῶν ἀπὸ γῆς ἢ ὁ τῶν ζῴων. τὸ δὲ εὐδάπανον καὶ εὐπόριστον πρὸς συνεχῆ εὐσέβειαν συντελεῖ καὶ πρὸς τὴν ἀπάντων.

2.15Tecrübe de tanrıların bundan, çok masraflı olandan daha çok hoşlandığına tanıklık eder. Yoksa meşhur Thessalyalı Pythia'daki tanrıya altın boynuzlu öküzlerini ve yüzerli kurbanlarını sunarken, Pythia, heybeciğinden üç parmağıyla öğütülmüş arpa kurban eden Hermioneli adamın tanrıya daha hoş geldiğini söylemezdi. Hermioneli bu söz üzerine heybesinde kalan her şeyi de sunağa dökünce Pythia, bunu yaptığı için önceden ne kadar hoş geldiyse şimdi iki katı nefret uyandırdığını söyledi. Demek ki az masraflı olan tanrıların sevdiği şeydir; ilahî güç kurban edilenlerin çokluğundan çok kurban edenlerin karakterine bakar.

2.15

καὶ μαρτυρεῖ γε ἡ πεῖρα ὅτι χαίρουσιν τούτῳ οἱ θεοὶ ἢ τῷ πολυδαπάνῳ. οὐ γὰρ ἄν ποτε τοῦ Θετταλοῦ ἐκείνου τοὺς χρυσόκερως βοῦς καὶ τὰς ἑκατόμβας τῷ Πυθίῳ προσἀγοντος μᾶλλον ἔφησεν ἡ Πυθία τὸν Ἑρμιονέα κεχαρίσθαι θύσαντα τῶν ψαιστῶν ἐκ τοῦ πηριδίου τοῖς τρισὶ δακτύλοις. προσεπιβαλόντι δὲ διὰ τὸ ῥηθὲν τὰ λοιπὰ πάντα τῆς πήρας ἐπὶ τὰν βωμόν, εἶπε πάλιν ὅτι δὶς τόσον ἀπέχθοιτο τοῦτο δράσας ἢ πρότερον ἦν κεχαρισμένος. οὕτω τὸ εὐδάπανον φίλον θεοῖς, καὶ μὰλλον τὸ δαιμόνιον πρὸς τὸ τῶν θυόντων ἦθος ἢ πρὸς τὸ τῶν θυομένων πλῆθος βλέπει.

2.16Theopompos da buna benzer bir olay anlatır. Asya'daki Magnesia'dan, çok zengin ve pek çok sürüsü olan bir adamın Delphoi'ye geldiğini söyler. Bu adam her yıl tanrılara pek çok ve görkemli kurban sunmayı âdet edinmişti; bunu bir yandan servetinin bolluğundan, bir yandan da dindarlığından ve tanrıları hoşnut etmek istemesinden yapıyordu. İlahî güç karşısında bu duygularla Delphoi'ye gelmiş, tanrı için yüz hayvanlık bir kurban alayı düzenleyip Apollon'u görkemle onurlandırdıktan sonra kehanet almak için kâhinlik yerine girmiş. Tanrılara bütün insanlardan daha güzel hizmet ettiğini sandığından, birinciliğin kendisine verileceğini düşünerek Pythia'dan, ilahî gücü en iyi ve en büyük istekle onurlandıranın ve en makbul kurbanları sunanın kim olduğunu bildirmesini istemiş. Kâhin kadın ise, tanrılara herkesten iyi hizmet edenin Arkadya'daki Methydrion'da oturan Klearkhos olduğunu cevap vermiş. Adam buna son derece şaşırmış ve bu adamı görüp onunla buluşarak kurbanlarını nasıl yerine getirdiğini öğrenmek istemiş. Hemen Methydrion'a gitmiş; önce yerin küçüklüğünü ve sıradanlığını küçümsemiş, oradaki sıradan birinin şöyle dursun, şehrin kendisinin bile tanrıları kendisinden daha görkemli ve daha güzel onurlandıramayacağını düşünmüş. Yine de adamla buluşup ona tanrıları nasıl onurlandırdığını anlatmasını rica etmiş. Klearkhos da kurbanlarını uygun zamanlarda özenle yerine getirdiğini söylemiş: her ayın başında, yeni ayda, atalarından kalan Hermes'i, Hekate'yi ve öteki kutsal heykelleri çelenklerle süsleyip parlatıyor, onları günlükle, öğütülmüş arpayla ve keklerle onurlandırıyormuş; her yıl da hiçbir bayramı atlamadan halkın ortak kurbanlarına katılıyormuş. Ama bu bayramlarda tanrılara öküz keserek ya da kurbanlık hayvan parçalayarak değil, eline ne geçerse onu sunarak hizmet ediyormuş; yetişen bütün ürünlerden ve topraktan alınan mevsim meyvelerinden tanrılara turfanda ayırmaya özen gösteriyormuş; bunların bir kısmını onların önüne koyuyor, bir kısmını da onlar için yakıyormuş. Kendisi yetinmeye bağlandığı için öküz kurban etmeyi bir kenara bırakmış.

2.16

τὰ παραπλήσια δὲ καὶ Θεόπομπος ίστόρηκεν, εἰς Δελφοὺς ἀφικέσθαι ἄνδρα Μδάγνητα ἐκ τῆς Ἀσίας φάμενος, πλούσιον σφόδρα, κεκτημένον συχνὰ βοσκήματα. τοῦτον δʼ εἰθίσθαι τοἵς θεοῖς καθʼ ἕκαστον ἐνιαυτὸν θυσίας ποιεἴσθαι πολλὰς καὶ μεγαλοπρεπεῖς· τὰ μὲν διʼ εὐπορίαν τῶν ὑπαρχόντων, τὰ δὲ διʼ εὐσέβειαν καὶ τὸ βούλεσθαι τοῖς θεοῖς ἀρέσκειν. οὕτω δὲ διακείμενον πρὸς τὸ δαιμόνιον ἐλθεῖν εἰς Δελφούς, πομπεύσαντα δὲ ἑκατόμβην τῷ θεῷ καὶ τιμήσαντα μεγαλοπρεπῶς τὸν Ἀπόλλωνα παρελθεῖν εἰς τὸ μαντεῖον χρηστηριασόμενον· οἰόμενον δὲ κάλλιστα πάντων ἀνθρώπων θεραπεύειν τούς θεούς ἐρέσθαι τὴν Πυθίαν, τὸν ἄριστα καὶ προθυμότατα Ιὸ δαιμόνιον γεραίροντα θεσπίσαι καὶ τὸν ποιοῦντα τὰς θυσίας προσφιλεστάτας, ὑπολαμβάνοντα δοθήσεσθαι αὑτῷ τὸ πρωτεῖον. τὴ δὲ ίέρειαν ἀποκρίνασθαι, πάντων ἄριστα θεραπεύειν τοὺς θεούς Κλέαρχον κατοικοῦντα ἐν Μεθυδρίῳ τῆς Ἀρκαδίας. τὸν δʼ ἐκπλαγέντα ἐκτόπως ἐπιθυμῆσαι τὸν ἄνθρωπον ἰδεῖν καὶ ἐντυχόντα μαθεἵν, τίνα τρόπον τὰς θυσίας ἐπιτελεῖ. ἀφικόμενον οὖν ταχέως εἰς τὸ Μεθύδριον πρῶτον μὲν καταφρονἦσοι μικροῦ καὶ ταπεινοῦ ὄντος τὸ μέγεθος τοῦ χωρίου, ἡγούμενον οὐχ ὅπως ἄν τινα τῶν ἰδιωτῶν, ἀλλʼ οὐδʼ ἂν αὐτὴν τὴν πόλιν δύνασθαι μεγαλοπρεπέστερον αὐτοῦ καὶ κάλλιον τιμῆσαι τοὺς θεούς. ὅμως δʼ οὖν συντυχόντα τῷ ἀνδρὶ ἀξιῶσαι φράσαι αὐτῷ, ὅντινα τρόπον τοὺς θεοὺς τιμᾷ. τὸν δὲ Κλέαρχον φάναι ἐπιτελεῖν καὶ σπουδαίως θύειν ἐν τοῖς προσήκουσι χρόνοις, κατὰ μιῆνα ἕκαστον ταῖς νουμηνίαις στεφανοῦντα καὶ φαιδρύνοντα τὸν Ἑρμῆν καὶ τὴν Ἑκάτην καὶ τὰ λοιπὰ τῶν ίερῶν, ἅ δὴ τοὺς προγόνους καταλιπεἵν, καὶ τιμᾶν λιβανωτοῖς καὶ ψαιστοῖς καὶ ποπάνοις· κατʼ ἐνιαυτὸν δὲ θυσίας δημοτελεῖς ποιεῖσθαι, παραλείποντα οὐδεμίαν ἑορτήν· ἐν αὐταῖς δὲ ταύταις θεραπεύειν τοὺς θεοὺς οὐ βουθυτοῦντα οὐδὲ ίερεῖα κατακόπτοντα, ἀλλʼ ὅ τι ἂν παρατύχῃ ἐπιθύοντα, σπουδάζειν μέντοι ἀπὸ πάντων τῶν περιγιγνομένων καρπῶν καὶ τῶν ὡραίων,ἃ ἑκ τῆς γῆς λαμβάνεται, τοῖς θεοῖς τὰς ἀπαρχὰς ἀπονέμειν· καὶ τὰ μὲν παρατιθέναι, τὰ δὲ καθαγιζειν αὐτοῖς· αὐτὸν δὲ τῇ αὐταρκείᾳ προσεσχηκότα τοῦ θὔσαι βοῦς προνοεῖσθαι.

2.17Bazı tarihçiler şunu anlatır: Tyrrhenler Kartacalıları yendikten sonra birbirleriyle büyük bir yarışa girerek Apollon'a göz alıcı yüzerli kurbanlar sunmuşlar, sonra tanrıya en çok hangisinden hoşlandığını sormuşlar; tanrı da hiç beklenmedik bir şekilde Dokimos'un öğütülmüş arpasından diye cevap vermiş. Bu Dokimos Delphoili idi ve sert, taşlık bir toprağı işlerdi. O gün tarlasından inerken belindeki heybeden birkaç avuç arpa unu kurban etmiş ve tanrıyı görkemli kurbanlar sunanlardan daha çok sevindirmişti. Bu herkesçe bilindiği için bazı şairler de bu tür düşünceleri dile getirmeyi uygun bulmuşlardır. Nitekim Antiphanes'in Mystis'inde şöyle denir:

Çünkü tanrılar ucuz sunulardan hoşlanır. Kanıtı da şu: biri yüzerli kurban sunduğunda, bütün bunların üstüne, hepsinden sonra bir de günlük konur. Demek ki bol bol harcanan öteki şeyler onlar uğruna yapılmış boş bir masraftır; tanrıları hoşnut eden ise bu küçük şeyin kendisidir.

Menandros da Huysuz'da şöyle der:

Dindarca olan günlüktür, bir de kek: ateşin üstüne konan bu şeyin hepsini tanrı alır.

2.17

παρʼ ἐνίοις δʼ ἱστορεῖται τῶν συγγραφέων, τῶν Τυρρηνῶν μετὰ τὸ κρατῆσαι Καρχηδονίων ἑκατόμβας κατὰ πολλὴν ἔριν τὴν πρὸς ἀλλήλους ἐκπρεπεῖς παραστησάντων τᾷ Ἀπόλλωνι, εἶτα πυνθανομένων αἷς ἡσθείη μάλιστα, παρʼ ἐλπίδα πᾶσαν αὐτὸν ἀποκρίνασθαι, διότι τοῖς Δοκίμου ψαιστοῖς. Δελφὸς δὲ ἦν οὗτος, σκληρὰ γεωργῶν πετρίδια· κατιών δὲ ἀπὸ τοὔ χωρίου ἐκείνης τῆς ἡμέρας, ἐκ τῆς περικειμένης πήρας τῶν ἀλφίτων ὀλίγας δράκας ἐθυλήσατο, πλέον τέρψας τὸν θεὸν τῶν μεγαλοπρεπεῖς θυσίας συντελεσάντων. ὅθεν καὶ τῶν ποιητῶν τισὶ διὰ τὸ γνώριμον ἀποφαίνεσθαι ἐδόκει τὰ τοιαῦτα, ὡς Ἀντιφάνει ἐν Μύστιδι λέγεται, ταῖς εὐτελείαις οἱ θεοὶ χαίρουσι γάρ· τεκμήριον δʼ· ὅταν γὰρ ἑκατόμβας τινὲς θύωσιν, ἐπὶ τούτοις ἅπασιν ὕστατος πάντων καὶ λιβανωτὸς ἐπετέθη. ὡς τἄλλα μὲν τὰ πολλὰ παραναλούμενα δαπάνην ματαίαν οὖσαν αὐτῶν οὕνεκα, τὸ δὲ μικρὸν αὐτὸ τοῦτʼ ἀρεστὸν τοῖς θεοῖς. καὶ Μένανδρος δʼ ἐν Δυσκόλῳ φησίν· ὁ λιβανωτὸς εὐσεβὴς καὶ τὸ πόπανον· τοῦτʼ ἔλαβεν ὁ θεὸς ἐπὶ τὸ πῦρ ἅπαν τεθέν.

2.18Bu yüzden eskiler, özellikle halkın ortak ayinlerinde, ilahî olanın bunlardan hoşlandığına inanarak toprak, tahta ve örme kaplar kullanırlardı. Yine bu yüzden en eski toprak ve tahta eşyalar, hem malzemeleri hem de işçiliklerinin sadeliği yüzünden daha ilahî sayılmıştır. Söylendiğine göre Delphoililer Aiskhylos'tan tanrı için bir paian yazmasını istediklerinde, o en iyi paianı Tynnikhos'un yazdığını söylemiş; kendi paianı onunkiyle karşılaştırılırsa, yeni heykellerin eski heykeller karşısındaki durumuna düşeceğini eklemiş: eski heykeller sade yapılmış olsalar da ilahî sayılır, yeni heykeller ise özenle işlendikleri için hayranlık uyandırır, ama tanrıya yakışırlık bakımından daha az itibar görürler. Hesiodos da eski kurbanların kanununu överken haklı olarak şöyle demiştir:

Şehir nasıl kurban ediyorsa öyle et; eski kanun en iyisidir.

2.18

διὰ τοῦτο καὶ τοῖς κεραμεοῖς ἀγγείοις καὶ τοῖς ξυλίνοις καὶ πλεκτοῖς ἐχρῶντο καὶ μᾶλλον πρὸς τὰς δημοτελεῖς ἱεροποιίας, τοιούτοις χαίρειν πεπεισμένοι τὸ θεῖον. ὅθεν καὶ τὰ παλαιότατα ἤδη κεραμεᾶ καὶ ξύλινα ὑπάρχοντα μᾶλλον θεῖα νενόμισται διά τε τὴν ὕλην καὶ τὴν ἀφέλειαν τῆς τέχνης. τὸν γοῦν Αίσχύλον φασί, τῶν Δελφῶν ἀξιούντων εἰς τὸν θεὸν γράψαι παιᾶνα, εἰπεῖν ὅτι βέλτιστα Τυννίχῳ πεποίηται· παραβαλλόμενον δὲ τὸν αὑτοῦ πρὸς τὸν ἐκείνου ταὐτὸν πείσεσθαι τοῖς ἀγάλμασιν τοῖς καινοῖς προς τὰ ἀρχαῖα· ταῦτα γὰρ καίπερ ἀφελῶς πεποιημένα, θεῖα νομίζεσθαι, τὰ δὲ καινὰ περιέργως εἰργασμένα θαυμάζεσθαι μέν, θεοῦ δὲ δόξαν ἧττον ἔχειν. καὶ τὸν Ἡσίοδον οὖν εἰκότως τὸν τῶν ἀρχαίων θυσιῶν νόμον ἐπαινοῦντα εἰπεῖν, ὥς κε πόλις ῥέζῃσι, νόμος δʼ ἀρχαῖος ἄριστος.

2.19Ayinlere dair yazanlar da kurbanlarda keklere gösterilen titizliğin korunmasını öğütlerler, çünkü bunun tanrılara hayvan kurbanından daha hoş geldiğini düşünürler. Sophokles de Polyidos'ta tanrıların sevdiği kurbanı şöyle anlatır:

Bir koyun yünü vardı, bir de asmadan sunulan şarap ve iyice saklanmış üzüm salkımı; arpa tanelerine karışmış türlü türlü meyveler, zeytinyağı ve sarı arının mumdan yoğrulmuş o rengârenk eseri.

Delos'ta da Hyperborelilerin başak demetleri içinde gelen sunuları, eski zamanların saygıdeğer hatıralarıydı. Öyleyse kurban sunmaya karakterimizi arındırarak gitmeli, tanrılara pahalı değil, onların sevdiği kurbanları sunmalıyız. Şimdi ise insanlar temiz olmayan bir bedene parlak bir elbise giymenin kurbanların temizliği için yetmediğini düşünüyorlar; ama bazıları bedenlerini elbiseleriyle birlikte parlatıp psykhēleri kötülüklerden arınmamış hâlde kurbanlara gittiklerinde, bunun hiçbir fark yaratmadığını sanıyorlar. Sanki tanrı en çok içimizdeki en ilahî şeyin, yani tabiatça kendisiyle aynı soydan olan şeyin temiz bir hâlde bulunmasından hoşlanmıyormuş gibi! Nitekim Epidauros'ta şu yazı yazılıydı:

Güzel kokulu tapınağa giren kişi temiz olmalı; temizlik ise dine uygun düşünmektir.

2.19

οἱ δὲ τὰ περὶ τῶν ἱερουργιῶν γεγραφότες θυσιῶν τὴν περὶ τὰ πόπανα ἀκρίβειαν φυλάττειν παραγγέλλουσιν, ὡς ἀρεστὴν τοῖς θεοῖς ταύτην ἢ τὴν διὰ τῶν ζῴων θυσίαν. καὶ Σοφοκλῆς διαγράφων τὴν θεοφιλῆ θυσίαν φησὶν ἐν τῷ Πολυΐδῳ, ἦν μὲν γὰρ οἰὸς μαλλός, ἦν δʼ ἀμπέλου σπονδή τε καὶ ῥὰξ εὖ τεθησαυρισμένη· ἐνῆν δὲ παγκάρπεια συμμιγὴς ὀλαῖς λίπος τʼ ἐλαίας καὶ τὸ ποικιλώτατον ξουθῆς μελίσσης κηρόπλαστον ὄργανον. σεμνὰ δʼ ἦν τῶν πρὶνὑπομνήματα ἐν Δήλῳ ἐξ Ὑπερ– βορέων ἀμαλλοφόρων. δεῖ τοίνυν καθηραμένους τὸ ἦθος ἰέναι θύσοντας, τοῖς θεοῖς θεοφιλεῖς τὰς θυσίας προσάγοντας, ἀλλὰ μὴ πολυτελεῖς. νῦν δὲ ἐσθῆτα μὲν λαμπρὰν περὶ σῶμα μὴ καθαρὸν ἀμφιεσαμένοις οὐκ ἀρκεῖν νομίζουσι πρὸς τὸ τῶν θυσιῶν ἁγνόν ὅταν δὲ τὸ σῶμα μετὰ τῆς ἐσθῆτός τινες λαμπρυνάμενοι, μὴ καθαρὰν κακῶν τὴν ψυχὴν ἔχοντες ἴωσι πρὸς τὰς θυσίας, οὐδὲν διαφέρειν νομίζουσιν, ὥσπερ οὐ τῷ θειοτάτῳ γε τῶν ἐν ἡμῖν χαίροντα μάλιστα τὸν θεὸν διακειμένῳ καθαρῶς, ἅτε συγγενεῖ πεφυκϲτι. ἐν γοῦν Ἐπιδαύρῳ προεγέγραπτο, ἁγνὸν χρὴ ναοῖο θυώδεος ἐντὸς ἰόντα ἔμμεναι· ἁγνείη δʼ ἔστι φρονεῖν ὅσια.

2.20Tanrının kurbanların gösterişlisinden değil, rastgele olanından hoşlandığı, gündelik gıdamızdan da bellidir: önümüze ne konursa konsun, herkes yemeden önce ondan bir turfanda ayırır; ayrılan şey azdır, ama bu azla gösterilen saygı her şeyden büyüktür. Theophrastos, her halkın atalardan kalma âdetlerinden pek çok örnekle, eskiden kurbanların önce otla, sonra her yıl yetişen ürünlerle yapıldığını gösterdikten sonra, sunu içkilerini de şöyle açıklar. Pek çok halkta eski ayinler nēphalia idi (nēphalia su sunularıdır); bunlardan sonra bal sunuları geldi, çünkü bu sıvı ürünü ilk kez arılardan hazır olarak aldık; sonra zeytinyağı sunuları; en sonunda da hepsinden sonra ortaya çıkan şarap sunuları.

2.20

ὅτι δὲ οὐ τῷ εὐόγκῳ χαίρει ὁ θεὸς τῶν θυσιῶν, ἀλλὰ τῷ τυχόντι, δῆλον ἐκ τοῦ τῆς καθʼ ἡμέραν τροφῆς, κἂν ὁποία τις οὖν αὕτη παρατεθῇ, ταύτης πρὸ τῶν ἀπολαύσεων πάντας ἀπάρχεσθαι μικρὸν μέν, ἀλλὰ τῷ μικρῷ τούτῳ παντὸς μᾶλλον μεγάλη τίς ἐστι τιμή. διὰ πολλῶν δὲ ὁ Θεόφραστος ἐκ τῶν παρʼ ἑκάστοις πατρίων ἐπιδείξας, ὅτι τὸ παλαιὸν τῶν θυσιῶν διὰ τῶν καρπῶν ἦν τῶν ἐπετείων πρότερον τῆς πόας λαμβανομένης, καὶ τὰ τῶν σπονδῶν ἐξηγεῖται τοῦτον τὸν τρόπον. τὰ μὲν ἀρχαῖα τῶν ἱερῶν νηφάλια παρὰ πολλοῖς ἦν (νηφάλια δʼ ἐστὶν τὰ ὑδρόσπονδα), τὰ δὲ μετὰ ταῦτα μελίσπονδα· τοῦτον γὰρ ἕτοιμον παρὰ μελιττῶν πρῶτον ἐλάβομεν τὸν ὑγρὸν καρπόν· εἶτʼ ἐλαιόσπονδα · τέλος δʼ ἐπὶ πᾶσιν τὰ ὕστερον γεγονότα οἰνόσπονδα.

2.21Buna yalnız Kyrbeis, yani Girit'teki Korybantes ayinlerinin aslına sadık birer kopyası sayılan levhalar tanıklık etmez; Empedokles de kurbanlardan ve tanrıların doğuşundan söz ederken bunu ima ederek şöyle der:

Onların ne Ares diye bir tanrısı vardı ne Savaş Uğultusu, ne kral Zeus, ne Kronos, ne de Poseidon; yalnız kraliçe Kypris vardı (yani Sevgi). Onu dindarca sunularla yatıştırırlardı, resmedilmiş canlılarla, ustaca karılmış kokulu yağlarla, saf mür ve güzel kokulu günlük kurbanlarıyla, sarı balın sunularını toprağa dökerek

(bunlar hakikatin izleri gibi bugün de bazı yerlerde sürmektedir);

ama sunak boğaların ağza alınmaz kanıyla ıslanmazdı.

2.21

μαρτυρεῖται δὲ ταῦτα οὐ μόνον ὑπὸ τῶν κύρβεων, αἳ τῶν Κρήτηθέν εἰσι Κορυβαντικῶν ἱερῶν οἷον ἀντίγραφα ἄττα πρὸς ἀλήθειαν, ἀλλὰ καὶ παρʼ Ἐμπεδοκλέους, ὃς περί τε τῶν θυμάτων καὶ περὶ τῆς θεογονίας διεξιὼν παρεμφαίνει λέγων· οὐδέ τις ἦν κείνοισιν Ἄρης θεὸς οὐδὲ Κυδοιμὸς οὐδὲ Ζεὺς βασιλεὺς οὐδʼ ὁ Κρόνος οὐδ’ ὁΠὸσειδῶν, ἀλλὰ Κύπρις βασίλεια, ἣ ἐστιν ἡ φιλία τὴν οἵ γʼ εὐσεβέεσσιν ἀγάλμασιν ίλάσκοντο γραπτοῖς τε ζῴοισι μύροισί τε δαιδαλεόσμοις σμύρνης τʼ ἀκράτου θυσίαις λιβάνου τε θυώδους ξουθῶν τε σπονδὰς μελίτων ῥιπτοῦντες ἐς οὖδας, (ἅπερ καὶ νῦν ἔτι σώζεται παρʼ ἐνίοις οἷον ἴχνη τινὰ τῆς ἀληθείας ὄντα ) ταύρων δʼ ἀρρήτοισι φόνοις οὐ δεύετο βωμός.

2.22Sanırım Sevgi ve akrabalık duygusu her şeye hâkimken kimse hiçbir canlıyı öldürmüyordu, çünkü öteki hayvanları kendi yakını sayıyordu. Ama Ares, Savaş Uğultusu, her türlü çatışma ve savaşların başlangıcı her yeri kaplayınca, işte o zaman ilk kez kimse kendi yakınlarından hiçbirini gerçekten esirgemez oldu. Şunu da incelemek gerekir. İnsanlarla aramızda bir yakınlık bulunduğu hâlde, kötülük yapanları ve sanki kendi tabiatlarının ve kötülüklerinin estirdiği bir rüzgârla karşılaştıkları kişiye zarar vermeye sürüklenenleri istisnasız öldürmemiz ve cezalandırmamız gerektiğini düşünürüz. Aynı şekilde akılsız hayvanlardan da tabiatça haksız ve kötülük yapıcı olanları, yaklaşanlara zarar vermeye tabiatça yönelmiş olanları öldürmek belki uygundur; ama öteki hayvanlardan hiçbir haksızlık etmeyenleri ve tabiatça zarar vermeye yönelmemiş olanları öldürüp katletmek elbette adaletsizliktir, tıpkı insanlardan böyle olanları öldürmenin adaletsizlik olduğu gibi. Öteki hayvanlara karşı hiçbir adalet yükümlülüğümüz olmadığı düşüncesi de, bazı hayvanların zararlı ve tabiatça kötülük yapıcı, bazılarının ise böyle olmamasından doğmuş gibidir; oysa insanlarda da durum aynıdır.

2.22

τῆς γὰρ οἶμαι φιλίας καὶ τῆς περὶ τὸ συγγενὲς αἰσθήσεως πάντα κατεχούσης, οὐδεὶς οὐθὲν ἐφόνευεν, οἰκεῖα εἶναι νομίζων τὰ λοιπὰ τῶν ζῴων. ἐπεὶ δὲ Ἄρης καὶ Κυδοιμὸς καὶ πᾶσα μάχη καὶ πολέμων ἀρχὴ κατέσχε, τότε πρῶτον οὐθεὶς οὐθενὸς ὄντως ἐφοείδετο τῶν οἰκείων. σκεπτέον δʼ ἔτι καὶ ταῦτα. ὥσπερ γὰρ οἰκειότητος οὕσης ἡμῖν πρὸς τοὺς ἀνθρώπους, τούς κακοποιοὺς καὶ καθάπερ ὑπό τινος πνοῆς τῆς ἰδίας φύσεως καὶ μοχθηρίας φερομένους πρὸς τὸ βλάπτειν τὸν ἐντυγχάνοντα ἀναιρεῖν ἡγούμεθα δεῖν καὶ κολάζειν ἅπαντας· οὕτως καὶ τῶν ἀλόγων ζῴων τὰ ἄδικα τὴν φύσιν καὶ κακοποιὰ πρός τε τὸ βλάπτειν ὡρμημένα τῇ φύσει τοὺς ἐμπελάζοντας ἀναιρεῖν ἴσως προσήκει, τὰ δὲ μηθὲν ἀδικοῦντα τῶν λοιπῶν ζῴων μηδὲ τῇ φύσει πρὸς τὸ βλάπτειν ὡρμημένα ἀναιρεῖν τε καὶ φονεύειν ἄδικον δήπου, ὥσπερ καὶ τῶν ἀνθρώπων τοὺς τοιούτους. ὃ δὴ καὶ ἐμφαίνειν ἔοικεν δίκαιον ἡμῖν μηδὲν εἶναι πρὸς τὰ λοιπὰ τῶν ζῴων, διὰ τὸ βλαβερὰ ἄττα τούτων εἶναι καὶ κακοποιὰ τὴν φύσιν, τὰ δὲ μὴ τοιαῦτα, καθάπερ καὶ τῶν ἀνθρώπων.

2.23Öyleyse kesilmeyi hak eden hayvanları tanrılara kurban etmeli miyiz? Tabiatça kötüyseler bu nasıl olur? Bunları kurban etmek, sakat hayvanları kurban etmekten daha uygun değildir; böylece kurbanları onurlandırmak için değil, kötülüklerin turfandası olarak sunmuş oluruz. Eğer tanrılara hayvan kurban etmek gerekiyorsa, bunlardan bize hiçbir haksızlık etmeyenleri kurban etmeliyiz. Ama öteki hayvanlardan bize hiçbir haksızlık etmeyenleri öldürmemek gerektiğini kabul ettik; demek ki onları tanrılara da kurban etmemeliyiz. Ne bunlar ne de kötülük yapanlar kurban edilmeyeceğine göre, bazılarını öldürmek uygun olsa bile, öteki hayvanlardan hiçbirini kurban etmemek ve onlardan büsbütün uzak durmak gerektiği apaçık ortada değil mi?

2.23

ἆρʼ οὖν θυτέον τὰ τοῦ σφάττεσθαιτοῖς θεοῖς; καὶ πῶς, εἴ γε φαῦλα τὴν φύσιν ἐστίν; οὐθὲν γὰρ μᾶλλον ταῦτα ἢ τὰ ἀνάπηρα θυτέον. κακῶν δὲ οὕτως ἀπαρχὴν καὶ οὐ τιμῆς ἕνεκα τὰς θυσίας ποιήσομεν. εἰ δʼ ἄρα θυτέον τοῖς θεοῖς τὰ ζῷα, τὰμηθὲν ἀδικοῦντα τούτων ἡμᾶς θυτέον. οὐκ ἀναιρετέον δὲ ὡμολογηκότες μηθὲν ἡμᾶς ἀδικοῦντα τῶν λοιπῶν ζῴων, ὥστε οὐδὲ θυτέον αὐτὰ τοῖς θεοῖς. εἰ οὖν οὔτε ταῦτα θυτέον οὔτε τὰ κακοποιά, πῶς οὐ φανερὸν ὅτι παντὸς μᾶλλον ἀφεκτέον καὶ οὐ θυτέον ἐστὶ τῶν λοιπῶν ζῴων οὐδέν, ἀναιρεῖν γε μέντοι τούτων ἕτερ’ ἄττα προσήκει;

2.24Bir de, tanrılara üç sebepten kurban sunulmalıdır: ya onları onurlandırmak, ya şükranımızı göstermek, ya da iyiliklere ihtiyacımız olduğu için. Nasıl iyi insanlara turfanda ayırmamız gerektiğini düşünüyorsak, tanrılara da öyle ayırmamız gerektiğini düşünürüz. Tanrıları ya kötülüklerin bizden uzak tutulmasını ve iyiliklerin bize hazırlanmasını isteyerek, ya önceden bir iyilik gördüğümüz için, ya bir fayda elde etmek için, ya da yalnız onların iyi melekelerine duyduğumuz saygıdan ötürü onurlandırırız. Öyleyse tanrılara hayvanlardan turfanda sunmak gerekiyorsa, bu sebeplerden biri için kurban edilmelidir; çünkü kurban ettiklerimizi de bunlardan biri için kurban ederiz. Peki tanrı, turfanda sunarken daha işin başında haksızlık ettiğimizi gördüğünde bizden onur gördüğünü mü düşünür, yoksa böyle bir şey yapmayı daha çok onursuzluk mu sayar? Kurban ederken hiçbir haksızlığı olmayan hayvanları öldürmekle haksızlık edeceğimizi kabul ediyoruz; öyleyse onurlandırmak için öteki hayvanlardan hiçbiri kurban edilmemelidir. İyiliklerine karşılık şükran ödemek için de olmaz. Çünkü iyiliğe adil bir karşılık ve iyi davranışa denk bir şey ödeyen kişi bunu birilerine kötülük ederek sağlamamalıdır; yoksa komşusunun malını kapıp bununla birilerine şükran ve onur göstermek için taç giydiren biri kadar karşılık vermiş sayılır, yani hiç sayılmaz. İyiliklere duyulan bir ihtiyaç için de olmaz. Çünkü haksız bir işle iyilik görmenin peşine düşen kişiden, iyilik gördüğünde de şükran duymayacağı şüphelenilir. Demek ki beklenen bir iyilik için de tanrılara hayvan kurban edilmemelidir. Hem böyle yapan biri belki insanlardan birinin gözünden kaçabilir, ama tanrının gözünden kaçması imkânsızdır. Öyleyse kurban bu sebeplerden biri için yapılmalıysa ve hayvan kurbanı bunlardan hiçbiri için yapılamıyorsa, tanrılara hiçbir şekilde hayvan kurban edilmemesi gerektiği açıktır.

2.24

καὶ γὰρ ἄλλως τριῶν ἕνεκα θυτέον τοῖς θεοῖς· ἢ γὰρ διὰ τιμὴν ἢ διὰ χάριν ἢ διὰ χρείαν τῶν ἀγαθῶν. καθάπερ γὰρ τοῖς ἀγαθοῖς ἀνδράσιν, οὕτω κἀκείνοις ἡγούμεθα δεῖν ποιεῖσθαι τὰς ἀπαρχάς· τιμῶμεν δὲ τοὺς θεοὺς ἢ κακῶν μὲν ἀποτροπήν, ἀγαθῶν δὲ παρασκευὴν ἡμῖν γενέσθαι ζητοῦντες, ἢ προπεπονθότες εὑ ἢ ἵνα τύχωμεν ὡφελείας τινὸς ἢ κατὰ ψιλὴν τὴν τῆς ἀγαθῆς αὐτῶν ἕξεως ἐκτίμησιν. ὥστε καὶ τῶν ζῴων, εἰ ἀπαρκτέον αὐτὰ θεοῖς, τούτων τινὸς ἕνεκα θυτέον. καὶ γὰρ ἃ θύομεν, τούτων τινὸς ἕνεκα θύομεν. ἆρʼ οὖν τιμῆς ἡγήσαιτʼ ἂν τυγχάνειν ἡμῶν ὁ θεός, ὅταν ἀδικοῦντες εὐθὺς θεὰ τῆς ἀπαρχῆς φαινώμεθα, ἢ μᾶλλον ἀτιμίαν οἰήσαιτʼ ἂν τὸ τοιοῦτο δρᾶν; ἐν τῷ δέ γε θύειν ἀναιροῦντες τὰ μηδὲν ἐδικοῦντα τῶν ζῴων, ἀδικήσειν ὁμολογοῦμεν· ὥστε τιμῆς μὲν ἕνεκα οὐ θυτέον τῶν λοιπῶν ζῴων οὐθέν. οὐ μὴν οὐδὲ τῶν εὐεργεσιῶν χάριν αὐτοῖς ἀποδιδόντας. ὁ γὰρ τὴν δικαίαν ἀμοιβὴν τῆς εὐεργεσίας καὶ τῆς εὐποιίας τὸ ἀντάξιον ἀποδιδοὺς οὐκ ἐκ τοῦ κακῶς τινὰς δρᾶν ὀφείλει ταῦτα παρέχειν· οὐδὲν γὰρ μᾶλλον ἀμείβεσθαι δόξει ἢ κἂν εἰ τὰ τοῦ πέλας ἁρπάσας τις στεφανοίη τινὰς ὡς χάριν ἀποδιδούς καὶ τιμήν. ἀλλʼ οὐδὲ χρείας τινὸς ἕνεκα τῶν ἀγαθῶν. ὁ γὰρ ἀδίκῳ πράξει τὸ παθεῖν εὖ θηρεύων ὕποπτός ἐστι μηδὲ εὖ παθὼν χάριν ἕξειν. ὥστʼ οὐδʼ ἐλπιζομένης εὐεργεσίας, θυτέον ἐστὶ τοῖς θεοῖς ζῷα. καὶ γὰρ δὴ τῶν μὲν ἀνθρώπων λάθοι τις ἂν ἴσως τινὰ τοῦτο πράττων, τὸν δὲ θεὸν ἀμήχανον καὶ λαθεῖν. εἰ τοίνυν θυτέον μὲν τούτων τινὸς ἕνεκα, οὐδενὸς δὲ τούτων χάριν αὐτὸ πρακτέον, δῆλον ὡς οὐ θυτέον ἐστὶν ζῷα τὸ παράπαν τοῖς θεοῖς.

2.25Kurbanlardan aldığımız zevklerle bu konudaki hakikati silmeye çalışırken tanrıyı değil, kendimizi aldatıyoruz. Hayatımıza hiçbir faydası olmayan değersiz hayvanlardan ve hiçbir zevk vermeyenlerden hiçbirini tanrılara kurban etmiyoruz. Kim yılan, akrep, maymun ya da bu türden bir hayvan kurban etmiştir? Ama hayatımıza bir fayda sağlayan ya da bize bir zevk veren hayvanların hiçbirini esirgemiyoruz; onları ilahî olanın himayesi altında düpedüz boğazlıyor ve derilerini yüzüyoruz. Öküzleri ve koyunları, bunların yanında geyikleri ve kuşları, hatta temizlikle hiçbir alakası olmayan ama bize zevk veren besili domuzları tanrılara kesiyoruz. Bunların bir kısmı bizimle birlikte çalışarak hayatımıza yardım eder, bir kısmı da gıda ya da başka ihtiyaçlar için işimize yarar. Bunların hiçbirini yapmayanlar ise verdikleri zevk yüzünden, yararlı olanlar gibi insanlar tarafından kurbanlarda yok edilir. Ama eşekleri, filleri ya da bizimle birlikte çalışan ama zevk vermeyen başka bir hayvanı kurban etmiyoruz. Oysa zevk veren hayvanlardan kurban dışında da uzak durmuyor, onları zevk için kesiyoruz; kurbanlık hayvanlardan da tanrıların değil, çok daha fazla insanların arzularının hoşuna gidenleri kurban ediyoruz. Böylece bu tür kurbanlara zevk uğruna bağlı kaldığımıza kendi aleyhimize tanıklık etmiş oluyoruz.

2.25

ταῖς γὰρ ἐκ τῶν θυμάτων ἀπολαύσεσι τὸ περὶ τούτων ἀληθὲς ἐξαλείφειν πειρώμενοι λανθάνομεν ἡμᾶς αὐτούς, οὐ γὰρ δὴ τὸν θεόν. τῶν μὲν οὖν ἀτίμων ζῴων, ἃ μηδεμίαν εἰς τὸν βίον ἡμῖν παρέχεται χρείαν, καὶ τῶν οὐδεμίαν ἀπόλαυσιν ἐχόντων οὐθὲν θύομεν τοῖς θεοῖς. τίς γὰρ δὴ πώποτε ἔθυσεν ὄφεις καὶ σκορπίους ὒ πιθήκους ἢ τι τῶν τοιούτων ζῴων; τῶν δὲ τοῖς βίοις ἡμῶν χρείαν τινὰ παρεχομένων ἢ καί τι εἰς ἀπόλαυσιν ἐν αὐτοῖς ἐχόντων οὐθενὸς ἀπεχόμεθα, σφάττοντες ὡς ἀληθῶς καὶ δέροντες ἐπὶ προστασίας τοῦ θείου. βοῦς γὰρ καὶ πρόβατα, πρός τε τούτοις ἐλάφους καὶ ὄρνιθας, αὐτούς τε τοὺς καθαριότητος μὲν οὐδὲν κοινωνοῦντας, ἀπόλαυσιν δὲ ἡμῖν παρέχοντας σιάλους σφάττομεν τοῖς θεοῖς ὧν τὰ μὲν τοῖς βίοις ἡμῶν ἐπικουρεῖ συμπονοῦντα, τὰ δὲ εἰς τροφὴν ἤ τινας ἄλλας χρείας ἔχει βοήθειαν. τὰ δὲ οὐθὲν τούτων δρῶντα διὰ τὴν ἐξ αὐτῶν ἀπόλαυσιν ὁμοίως τοῖς ἔχουσι τὸ χρήσιμον ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων ἀπόλλυται ταῖς θυσίαις. ἀλλʼ οὐκ ὄνους οὐδʼ ἐλέφαντας οὐδὲ ἄλλο τῶν συμπονούντων μέν, οὐκ ἐχόντων δὲ ἀπόλαυσιν θύομεν. καίτοι καὶ χωρίς γε τοῦ θύειν οὐκ ἀπεχόμεθα τῶν τοιούτων, σφάττοντες διὰ τὰς ἀπολαύσεις, καὶ θύομεν αὐτῶν τῶν θυσίμων οὐ τὰ τοῖς θεοῖς, πολὺ δὲ μᾶλλον τὰ ταῖς τῶν ἀνθρώπων ἐπιθυμίαις κεχαρισμένα, καταμαρτυροῦντες ἡμῶν αὐτῶν, ὅτι τῆς ἀπολαύσεως χάριν ἐμμένομεν τοῖς τοιούτοις θύμασιν.

2.26Oysa Theophrastos'a göre, Suriyelilerden olan Yahudiler baştaki kurban usulü yüzünden bugün de hayvan kurban ediyorlar; ama bize de aynı şekilde kurban etmemizi buyursalar, bu işten vazgeçerdik. Çünkü onlar kurbanların etiyle ziyafet çekmezler; bunları geceleyin bütünüyle yakar, üzerlerine bol bal ve şarap dökerek kurbanı çabucak tüketirlerdi ki her şeyi gören bu korkunç işin seyircisi olmasın. Bunu yaparken aradaki günlerde oruç tutarlar. Bütün bu süre boyunca, soyca filozof oldukları için birbirleriyle ilahî olan üzerine konuşur, geceleyin de yıldızları temaşa eder, onlara bakarak dualarla tanrıya seslenirler. Çünkü hem öteki hayvanları hem de kendilerini kurban etmeye ilk başlayanlar bunlardı; bunu da arzuyla değil, zorunlulukla yaptılar. Bunu, insanların en bilgilisi olan Mısırlılara bakarak da öğrenebiliriz: bunlar öteki hayvanlardan herhangi birini öldürmekten o kadar uzaktılar ki, onların suretlerini tanrıların timsalleri olarak yaptılar. Bu hayvanları hem tanrılara hem de insanlara o kadar yakın ve akraba sayıyorlardı.

2.26

καίτοι Σύρων μὲν Ἰουδαῖοι διὰ τὴν ἐξ ἀρχῆς θυσίαν ἔτι καὶ νῦν, φησὶν ὁ Θεόφραστος, ζῳοθυτοῦντες εἰ τὸν αὐτὸν ἡμᾶς τρόπον κε- λεύοιεν θύειν, ἀποσταίημεν ἂν τῆς πράξεως. oὐ γὰρ ἑστιώμενοι τῶν τυθέντων, ὁλοκαυτοῦντες δὲ ταῦτα νυκτὸς καὶ κατʼ αὐτῶν πολὺ μέλι καὶ οἶνον λείβοντες ἀνήλισκον τὴν θυσίαν θᾶττον, ἕνα τοῦ δεινοῦ μὴ ὁ πανόπτης γένοιτο θεατής. καὶ τοῦτο δρῶσιν νηστεύοντες τὰς ἀνὰ μέσον τούτων ἡμέρας· κατὰ δὲ πάντα τοῦτον τὸν χρόνον, ἅτε φιλόσοφοι τὸ γένος ὄντες, περὶ τοῦ θείου μὲν ἀλλήλοις λαλοῦσι, τῆς δὲ νυκτὸς τῶν ἄστρων ποιοῦνται τὴνθεωρίαν, βλέποντες εἰς αὐτὰ καὶ διὰ τῶν εὐχῶν θεοκλυτοῦντες. κατήρξαντο γὰρ οὗτοι πρῶτοι τῶν τε λοιπῶν ζῴων καὶ σφῶν αὐτῶν, ἀνάγκᾐ καὶ οὐκ ἐπιθτνμίᾳ τοῦτο πράξαντες. μάθοι δʼ ἄν τις ἐπιβλέψας τοὺς λογιωτάτους πάντων Αἰγυπτίους, οἳ τοσοῦτον ἀπεῖχον τοῦ φονεύειν τι τῶν λοιπῶν ζῴων, ὥστε τὰς τούτων εἰκόνας μιμήματα τῶν θεῶν ἐποιοῦντο. οὕτως οἰκεῖα καὶ συγγενῆ ταῦτα τοῖς θεοῖς ἐνόμιζον εἶναι καὶ τοῖς ἀνθρώποις.

2.27Başlangıçta tanrılara ürünlerle kurban sunulurdu. Zamanla dine uygun olanı ihmal ettik; ürünler de kıtlaşınca ve kanuna uygun gıdanın yokluğu yüzünden insanlar birbirlerinin etini yemeye saldırınca, işte o zaman ilahî güce çok yakarışlarla yalvararak tanrılara ilk kez kendi soylarından turfanda sundular. Yalnız kendilerinde en güzel olanı tanrılara adamakla kalmayıp, en güzellerin ötesinde soylarından başkalarını da eklediler. O zamandan bugüne kadar yalnız Arkadya'da Lykaia bayramında ve Kartaca'da Kronos için herkes birlikte insan kurban etmekle kalmaz; başka yerlerde de bu kanunun hatırasını korumak için belli aralıklarla kendi soylarının kanını sunaklara serperler. Oysa onların dinî kuralları, insan kanına bulaşan herkesi, kutsal su kaplarının yanında yapılan bir ilanla tapınaklardan uzak tutar. Sonra buradan bir adım öteye geçerek kendi bedenlerinin yerine öteki hayvanların bedenlerini koydular. Kanuna uygun gıdaya doyunca dindarlığı unutup açgözlülüğe kapıldılar ve tatmadık, yemedik hiçbir şey bırakmadılar. Bugün ürünlerden yapılan gıda konusunda da herkesin başına gelen budur: zorunlu ihtiyaçlarını yediklerle giderince doymanın fazlasını aramaya başlarlar ve itidalin dışında kalan pek çok şeyi yemek için zahmete girerler. Bu yüzden, tanrılara sunulan kurbanları değersiz şeyler saymadıklarından, onlardan tatmaya yöneldiler; bu işin başlangıcı yüzünden de hayvan eti yemek, insanların ürünlerden yapılan gıdasına bir ek hâline geldi. Eskiden tanrılara ürünlerden turfanda sunup, ayin tamamlandıktan sonra sunulanlardan seve seve tattıkları gibi, hayvanları kurban etmeye başlayınca da aynı şeyi yapmak gerektiğini düşündüler. Oysa başlangıçta dine uygunluk bunu böyle belirlememişti; insanlar ilahî varlıkların her birini ürünlerle onurlandırıyorlardı. Bu ayinlerden hem tabiat hem de insan psykhēsinin bütün hissi hoşnuttu:

ama sunak boğaların ağza alınmaz kanıyla ıslanmazdı; insanlar arasında en büyük murdarlık buydu: canını söküp aldıktan sonra güzelim uzuvları yemek.

2.27

ἀπʼ ἀρχῆς μὲν γὰρ αἱ τῶν καρπῶν ἐγίνοντο τοῖς θεοῖς θυσίαι· χρόνῳ δὲ τῆς ὁσιότητος ἡμῶν ἐξαμελησάντων, ἐπεὶ καὶ τῶν καρπῶν ἐσπάνισαν, καὶ διὰ τὴν τῆς νομίμου τροφῆς ἔνδειαν εἰς τὸ σαρκοφαγεῖν ἀλλήλων ὥρμησακ, τότε μετὰ πολλῶν λιτῶν ίκετεύοντες τὸ δαιμόνιον, σφῶν αὐτῶν ἀπήρξαντο τοῖς θεοῖς πρῶτον, οὐ μόνον ὅ τι κάλλιστον ἐνῆν αὐτοῖς καὶ τοῦτο τοῖς θεοῖς καθοσιοῦντες, ἀλλὰ καὶ πέρα τῶν καλλίστων προσεπιλαμιβάνοντες τοῦ γένους· ἀφʼ οὗ μέχρι τοῦ νῦν οὐκ ἐν Ἀρκαδίᾳ μόνον τοῖς Αυκαίοις, οὐδʼ ἐν Καρχηδόνι τῷ Κρόνῳ κοινῇ πάντες ἀνθρωποθυτοῦσιν, ἀλλὰ κατὰ περίοδον τῆς τοῦ νομίμου χάριν μνήμης ἐμφύλιον αἷμα ῥαίνουσι πρὸς τοὺς βωμούς, καίπερ τῆς παρʼ αὐτοῖς ὁσίας ἐξειργούσης τῶν ἱερῶν, τοῖς κεριρραντηρίοις κηρύγματι, εἴ τις αἵματος ἀνθρωπείου μεταίτιος. ἐντεῦθεν οὖν μεταβαίνοντες ὑπάλλαγμα [πρὸς τὰς θυσίας] τῶν ἰδίων ἐποιοῦντο σωμάτων τὰ τῶν λοιπῶν ζῴων σώματα, καὶ πάλιν κόρῳ τῆς νομίμου τροφῆς εἰς τὴν περὶ εὐσεβείας λήθην ἰόντες, ἐπιβαίνοντες ἀπληστίᾳ καὶ οὐθὲν ἄγευστον οὐδὲ ἄβρωτον περιλείποντες. ὅπερ καὶ περὶ τὴν ἐκ τῶν καρπῶν τροφὴν νῦν συμβαίνει περὶ πάντας. ὅταν γὰρ τῇ προσφορᾷ τὴν ἀναγκαίαν ἔνδειαν κουφίσωνται, ζητοῦντες τοῦ κόρου τὸ περιττὸν ἐκπονοῦσι πρὸς βρῶσιν πολλὰ τῶν σωφροσύνης ἔξω κειμένων. ὅθεν ὡς οὐκ ἄτιμα ποιούμενοι τὰ θεοῖς θύματα, γεύσασθαι τούτων προήχθησαν, καὶ διὰ τὴν ἀρχὴν τῆς πράξεως ταύτης προσθήκη ἡ ζῳοφαγία γέγονεν τῇ ἀπὸ τῶν καρπῶν τροφῇ τοῖς ἀνθρώποις. καθάπερ οὖν τὸ παλαιὸν ἀπήρξαντό τε τοῖς θεοῖς τῶν καρπῶν, καὶ τῶν ἀπαρχθέντων ἀσπαστῶς μετὰ τὴν ὁσίαν ἐγεύσαντο, οὕτω τῶν ζῴων καταρξάμενοι ταὐτὸν ἡγοῦντο δεῖν τοῦτο δρᾶν, καίπερ τὸ ἀρχαῖον οὐχ οὕτως τῆς ὁσίας ταῦτα βραβευσάσης, ἀλλʼ ἐκ τῶν καρπῶν ἕκαστον τῶν θείων τιμῶντες. τοῖς μὲν γὰρ ἥ τε φύσις καὶ πᾶσα τῶν ἀνθρώπων ἡ τῆς ψυχῆς αἴσθησις δρωμένοις συνηρέσκετο, ταύρων δʼ ἀρρήτοισι φόνοις οὐ δεύετο βωμός, ἀλλὰ μύσος τοῦτʼ ἔσκεν ἐν ἀνθρώποισι μέγιστον, θυμὸν ἀπορραίσαντας ἐέδμεναι ἤια γυῖα.

2.28Bunu Delos'ta hâlâ duran bir sunaktan da görmek mümkündür: oralılar bu sunağa hiçbir hayvan getirmez, üzerinde hiçbir hayvan kurban etmezler; adı da “Dindarların Sunağı”dır. Böylece hem kurban sunarken hayvanlardan uzak durdular, hem de onu kuranlara ve kullananlara aynı ölçüde dindarlık payı verdiler. Bu yüzden Pythagorasçılar bunu benimseyerek bütün hayatları boyunca hayvan eti yemekten uzak durdular; tanrılara kendi yerlerine turfanda olarak bir hayvan ayırdıklarında yalnız ondan tadıyor, geri kalanlara ise gerçekten hiç dokunmadan yaşıyorlardı. Ama biz öyle değiliz: tıka basa doyarak bu konuda hayat boyunca kanunsuzluğun en uç noktalarına vardık. Oysa ne tanrıların sunaklarını kanla kirletmeli, ne de insanlar kendi bedenlerine dokunmadıkları gibi bu tür bir gıdaya dokunmalıdır; Atina'da hâlâ korunan öğüt bütün hayatımıza kural yapılmalıdır.

2.28

θεωρῆσαι δὲ ἔστιν ἐκ τοῦ περὶ Δῆλον ἔτι σωζομένου βωμοῦ, πρὸς ὃν οὐθενὸς προσαγομένου παρʼ αὐτοῖς οὐδὲ θυομένου ἐπʼ αὐτοῦ ζῴου, εὐσεβῶν κέκληται βωμός. οὕτως οὐ μόνον ἀπείχοντο τῶν ζῴων θύοντες, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἱδρυσαμένοις τοῦ- τον ὁμοίως καὶ τοῖς χρωμένοις αὐτῷ μετέδοσαν τῆς εὐσεβείας. διʼ ὅπερ οἱ Πυθαγόρειοι τοῦτο παραδεξάμενοι κατὰ μὲν τὸν πάντα βίον ἀπείχοντο τῆς ζῳοφαγίας, ὅτε δὲ εἰς ἀπαρχήν τι τῶν ζῴων ἀνθʼ ἑαυτῶν μερίσειαν τοῖς θεοῖς, τούτου γευσάμενοι μόνον, πρὸς ἀλήθειαν ἄθικτοι τῶν λοιπῶν ὄντες ἔζων. ἀλλʼ οὐχ ἡμεῖς· ἐμπιπλάμενοι δὲ εἰς πολλοστὸν ἀφικόμεθα τῆς ἐν τούτοις παρὰ τὸν βίον παρανομίας. καὶ γὰρ οὔτε φόνῳ τοὺς τῶν θεῶν βωμούς χραίνειν δεῖ, οὔτε ἁπτέον τοῖς ἀνθρώποις τῆς τοιαύτης τροψῆς, ὡς οὐδὲ τῶν ἰδίων σωμάτων, ἀλλὰ ποιητέον παράγγελμα τῷ παντὶ βίῳ τὸ ἐν Ἀθήναις ἔτι σωζόμενον.

2.29Daha önce de söylediğimiz gibi, eskiden insanlar tanrılara hayvan değil ürün kurban eder, hayvanları kendi gıdaları için de kullanmazlardı. Söylendiğine göre Atina'da halkın ortak bir kurbanı sırasında, Diomos ya da Sopatros adında, aslen oralı olmayan ama Attika'da çiftçilik yapan bir adam varmış. Kek ve öteki sunular tanrılara kurban edilmek üzere masanın üstünde açıkça dururken, öküzlerden biri işten dönüp içeri girmiş, bunların bir kısmını yemiş, bir kısmını da ayaklarıyla çiğnemiş. Olana çok öfkelenen adam, yakında bilenmekte olan bir baltayı kapıp öküze vurmuş. Öküz ölünce öfkesi geçmiş ve ne yaptığını anlamış; öküzü gömmüş, dine karşı suç işlediği için de kendi isteğiyle sürgüne gidip Girit'e kaçmış. Kuraklıklar baş gösterip korkunç bir kıtlık olunca, Atinalılar hep birlikte tanrıya danışmışlar. Pythia şu cevabı vermiş: bu felaketi Girit'teki sürgün çözecekti; katili cezalandırır, ölüyü öldüğü kurbanda yeniden ayağa kaldırır, ölünün etinden tadar ve kendilerini tutmazlarsa durumları daha iyi olacaktı. Bunun üzerine bir arama yapılmış ve Sopatros işlediği suçla birlikte bulunmuş. Sopatros, herkes bunu hep birlikte yaparsa murdar biri olarak içinde bulunduğu sıkıntıdan kurtulacağını düşünüp kendisini aramaya gelenlere, şehrin bir öküz kesmesi gerektiğini söylemiş. Kimin vuracağı konusunda kararsız kalınca da, onu vatandaş yapıp cinayete ortak olurlarsa bu işi kendisinin üstleneceğini söylemiş. Bu kabul edilince şehre döndüler ve töreni, bugün de onlarda sürdüğü şekilde düzenlediler.

2.29

τὸ γὰρ παλαιόν, ὡς καὶ πρόσθεν ἐλέγομεν, καρποὺς τοῖς θεοῖς τῶν ἀνθρώπων θυόντων, ζῷα δὲ οὔ, οὐδὲ εἰς τὴν ἰδίαν τροφὴν καταχρωμένων, λέγεται κοινῆς θυσίας οὔσης Ἀθήνησιν Δίομον ἢ Σώπατρόν τινα, τῷ γένει οὐκ ἐγχώριον, γεωργοῦντα δὲ κατὰ τὴν Ἀττικήν, ἐπεὶ πελάνου τε καὶ τῶν θυλημάτων ἐπὶ τῆς τραπέζης ἐναργῶς κειμένων, ἵνα τοῖς θεοῖς ταῦτα θύοι, τῶν βοῶν τις εἰσιὼν ἀπʼ ἔργου τὰ μὲν κατέφαγεν, τὰ δὲ συνεπάτησεν· αὐτὸν δʼ ὑπεραγανακτήσαντα τῷ συμβάντι, πελέκεως τινος πλησίον ἀκονωμένου, τοῦτον ἁρπάξαντα, πατάξαι τὸν βοῦν. τελευτήσαντος δὲ τοῦ βοός, ὡς ἔξω τῆς ὀργῆς καταστὰς συνεφρόνησεν οἷον ἔργον ἦν εἰργασμένος, τὸν μὲν βοῦν θάπτει, φυγὴν δὲ ἑκούσιον ἀράμενος ὡς ἠσεβηκώς, ἔφυγεν εἰς Κρήτην. αὐχμῶν δὲ κατεχόντων καὶ δεινῆς ἀκαρπίας γενομένης, ἐπερωτῶσι κοινῇ τὸν θεόν. ἀνεῖλεν ἡ Πυθία, τὸν ἐν Κρήτῃ φυγάδα ταῦτα λύσειν, τόν τε φονέα τιμωρησαμένων καὶ τὸν τεθνεῶτα ἀναστησάντων ἐν ᾗπερ ἀπέθανε θυσίᾳ λῷον ἔσεσθαι γευσαμένοις τε τοῦ τεθνεῶτος καὶ μὴ κα- τασχοῦσιν. ὅθεν ζητήσεως γενομένης καὶ τοῦ Σωπάτρου μετὰ τῆς πράξεως ἀνευρεθέντος, Σώπατρος νομίσας τῆς περὶ αὐτὸν δυσκολίας ἀπαλλαγήσεσθαι ὡς ἐναγοῦς ὄντος, εἰ κοινῇ τοῦτο πράξειαν πάντες, ἔφη πρὸς τοὸς αὐτὸν μετελθόντας, δεῖν κατακοπῆναι βοῦν ὑπὸ τῆς πόλεως. ἀπορούντων δὲ τίς ὁ πατάξων ἔσται, παρασχεῖν αὐτοῖς τοῦτο, εἰ πολίτην αὐτὸν ποιησάμενοι κοινωνήσουσι τοῦ φόνου. συγχωρηθέντων οὖν τούτων, ὡς ἐπανῆλθον ἐπὶ τὴν πόλιν, συνέταξαν οὕτω τὴν πρᾶξιν, ἥπερ καὶ νύν διαμένει παρʼ αὐτοῖς.

2.30Su taşıyan kızlar seçtiler; bunlar balta ile bıçağın bilenmesi için su getirirler. Bilendikten sonra biri baltayı verdi, bir başkası öküze vurdu, bir başkası boğazladı; ardından derisini yüzenler oldu ve hepsi öküzün etinden tattı. Bunlar yapılınca öküzün derisini dikip içini otla doldurarak hayvanı, canlıyken nasıl görünüyorsa öyle ayağa diktiler; sanki çalışıyormuş gibi de bir sabana koştular. Sonra cinayet için bir yargılama yapıp işe katılan herkesi savunma yapmaya çağırdılar. Su taşıyan kızlar suçu daha çok bileyenlere attı, bileyenler baltayı verene, o boğazlayana, boğazlayan da bıçağa; bıçak dilsiz olduğundan cinayetten onu mahkûm ettiler. O zamandan bugüne Atina'da Dipolieia bayramında, akropoliste, adı geçen kişiler öküz kurbanını hep aynı şekilde yapar. Tunç masanın üzerine kek ve öğütülmüş arpa koyup ayrılmış öküzleri etrafında dolaştırırlar; bunlardan tadan öküz kesilir. Bugün bu işi yapanların soyları da vardır: vuran Sopatros'tan gelenlerin hepsine boutypoi (öküz vurucular), öküzleri dolaştırandan gelenlere kentriadai (üvendireciler), boğazlayandan gelenlere de etin paylaştırılmasından doğan ziyafet (dais) yüzünden daitroi denir. Deriyi doldurup yargılamaya getirdikten sonra bıçağı denize attılar.

2.30

ὑδροφόρους παρθένους κατέλεξαν· αἱ δʼ ὕδωρ κομίζουσιν, ὅπως τὸν πέλεκυν καὶ τὴν μάχαιραν ἀκονήσουσιν. ἀκονησάντων δὲ ἐπώδωκεν μὲν τὸν πέλεκυν ἕτερος, ὁ δʼ ἐπάταξε τὸν βοῦν, ἄλλος δʼ ἔσφαξε· τῶν δὲ μετὰ ταῦτα δειράντων, ἐγεύσαντο τοῦ βοὸς πάντες. τούτων δὲ πραχθέντων τὴν μὲν δορὰν τοῦ βοὸς ῥάψαντες καὶ χόρτῳ ἐπογκώσαντες ἐξανέστησαν, ἔχοντα ταὐτὸν ὅπερ καὶ ζῶν ἔσχε σχῆμα, καὶ προσέζευξαν ἄροτρον ὡς ἐργαζομένῳ. κρίσιν δὲ ποιούμενοι τοῦ φόνου πάντας ἐκάλουν εἰς ἀπολογίαν τοὺς τῆς πράξεως κοινωνήσαντας. ὡς δὲ αἰ μὲν ὑδροφόροι τοὺς ἀκονήσαντας αὐτῶν ῇτιῶντο μᾶλλον, οἱ δὲ ἀκονήσαντες τὸν ἐπιδόντα τὸν πέλεκυν, οὗτος δὲ τὸν ἐπισφάξαντα, καὶ ὁ τοῦτο δράσας τὴν μάχαιραν, καθʼ ἧς οὔσης ἀφώνου τὸν φόνον κατέγνωσαν. ἀπὸ δʼ ἐκείνου μέχρι τοῦ νῦν ἀεὶ τοῖς Διπολείοις Ἀθήνησιν ἐν ἀκροπόλει οἱ εἰρημένοι τὸν αὐτὸν τρόπον ποιοῦνται τὴν τοῦ βοὸς θυσίαν. θέντες γὰρ ἐπὶ τῆς χαλκῆς τραπέζης πέλανον καὶ ψαιστά, περιελαύνουσι τοὺς κατανεμηθέντας βοῦς, ὧν ὁ γευσάμενος κόπτεται. καὶ γένη τῶν ταῦτα δρώντων ἔστιν νῦν· οἱ μὲν ἀπὸ τοῦ πατάξαντος Σωπάτρου βουτύποι καλούμενοι πάντες, οἱ δʼ ἀπὸ τοῦ περιελάσαντος κεντριάδαι· τοὺς δʼ ἀπὸ τοῦ ἐπισφάξαντος δαιτροὺς ὀνομάζουσιν διὰ τὴν ἐκ τῆς κρεανομίας γιγνομένην δαῖτα. πληρώσαντες δὲ τὴν βύρσαν, ὅταν πρὸς τὴν κρίσιν ἀχθῶσι, κατεπόντωσαν τὴν μάχαιραν.

2.31Görüldüğü gibi, eskiden hayatımızda bize yardımcı olan hayvanları öldürmek dine uygun değildi; şimdi de bunu yapmaktan sakınmak gerekir. Eskiden insanların bunlara el sürmesi dine uygun sayılmadığı gibi, şimdi de gıda için hayvanlara el sürmenin dine uygun olmadığını düşünmeliyiz. Bunu ilahî olana yönelik bir ayin uğruna değil, bedenlerden gelen bu duyguyu kendi başına tamamen dışarı atmak gerektiği için yapmalıyız; ta ki gıdamızı edinmememiz gereken şeylerden edinip murdarlığı kendi hayatımızda ev arkadaşı edinmeyelim. Başka hiçbir şey olmasa bile, birbirimize karşı bir ateşkes bakımından hepimiz bundan büyük fayda görürdük. Çünkü hisleri başka türden hayvanlara dokunmaktan kaçınan kimselerin nous'unun kendi türünden olanlardan da uzak duracağı apaçıktır. Hepsinden iyisi belki hemen uzak durmaktı; ama hiç kimse kusursuz olmadığından, geriye, gıda konusunda önceden işlenmiş hataları sonradan arınmalarla gidermek kalıyor. Bu da, korkunç olanı gözümüzün önüne getirip Empedokles'le birlikte şöyle feryat edersek olur:

Eyvah, acımasız gün beni daha önce yok etmedi, dudaklarımla yemeğin uğursuz işlerini tasarlamadan önce!

Çünkü kendi hissimizin hatalarımıza ortak olup acı duyması, mevcut kötülüklere bir çare arayanların bulabileceği bir şeydir; böylece insanların her biri, ilahî olana temiz kurbanlar sunar gibi turfanda sunarak dine uygunluğa ve tanrılardan gelen faydaya kavuşur.

2.31

οὕτως οὔτε τὸ παλαιὸν ὅσιον ἦν κτείνειν τὰ συνεργὰ τοῖς βίοις ἡμῶν ζῷα, νῦν τε τοῦτο φυλακτέον ἐστὶ πράττειν. καὶ καθάπερ πρότερον οὐχ ὅσιον ἦν τοῖς ἀνθρώποις ἅπτεσθαι τούτων, οὕτως νῦν τροφῆς χάριν ἅπτεσθαι τῶν ζῴων οὐχ ὅσιον ἡγητέον. οὐδʼ ἄρα τοῦτο διὰ τὴν πρὸς τὸ θεῖον ἁγιστείαν ποιητέον, ἀλλʼ ὅτι γε τὸ πάθος ἐκ τῶν σωμάτων καθʼ ἑαυτὸ πᾶν ἐκπεμπτέον τοῦτο, ἵνα μὴ τῆς τροφῆς ἐξ ὧν οὐ προσήκει ποριζομένης, σύνοικον ἔχωμεν τὸ μίασμα τοῖς ἰδίοις βίοις. καὶ γὰρ εἰ μηθὲν ἄλλο, πρός γε τὴν κατʼ ἀλλήλων ἐκεχειρίαν μεγάλα πάντες ὀνηθείημεν ἄν. οἷς γοῦν ἡ αἴσθησις τοῦ τῶν ἀλλοφύλων ἅπτεσθαι ζῴων ἀπέκλινεν, τούτων ὁ νοῦς πρόδηλός ἐστιν ὁμοφύλων ἀφεξόμενος. πάντων μὲν οὖν ἴσως ἦν κράτιστον εὐθὺς ἀποσχέσθαι ἐπεὶ δʼ ἀναμάρτητος οὐδείς, λοιπὸν ἀκεῖσθαι τοῖς ὕστερον διὰ τῶν καθαρμῶν τὰς πρόσθε περὶ τὴν τροφὴν ἁμαρτίας. τοῦτο δὲ ὁμοίως γένοιτʼ ἄν, εἰ πρὸ ὀμμάτων ποιησάμενοι τὸ δεινὸν ἀνευφημήσαιμεν κατὰ τὸν Ἐμπεδοκλέα λέγοντες οἴμοι, ὅτʼ οὐ πρόσθεν με διώλεσε νηλεὲς ἦμαρ, πρὶν σχέτλιʼ ἔργα βορᾶς περὶ χείλεσι μητίσασθαι. τὸ γὰρ τοῖς ἁμαρτήμασι συναλγεῖν τὴν οἰκείαν αἲσθησιν, εὕρασθαί τι τοῖς ὑπάρχουσι κακοῖς ἄκος ζητούντων βίον, ἵνα καθάπερ ἁγνὰ θύματα τῷ δαιμονίῳ τῶν ἀνθρώπων ἕκαστος ἀπαρχόμενος τύχῃ τῆς ὁσίας καὶ τῆς παρὰ θεῶν ὡφελείας.

2.32Her şeyin üstünde ve ilk sırada ürünlerden yapılan kurban gelir; tanrılara ve ürünleri bize veren toprağa yalnız bundan turfanda sunulmalıdır. Çünkü toprak tanrıların ve insanların ortak ocağıdır; hepimiz onun üzerine bizi besleyen bir dadıya ve anneye yaslanır gibi yaslanarak onu övmeli ve bizi doğuran olarak sevmeliyiz. Böylece hayatımızın sonuna vardığımızda, gök tanrılarının bütün soyunu yeniden görmeye layık görülürüz. Şimdi onları görerek, bize sebep oldukları nimetlerle, yani elimizdeki ürünlerden turfanda sunarak onurlandırmalıyız; ama hepimizin tanrılara kurban sunmaya layık olduğunu da düşünmemeliyiz. Çünkü her şeyin onlara kurban edilmemesi gerektiği gibi, belki herkesin sunduğu kurban da tanrıların hoşuna gitmez.

2.32

πάντων δὲ μάλιστα καὶ πρώτη ἡ τῶν καρπῶν ἐστίν, ἧς καὶ ἀπαρκτέον μόνης τοῖς θεοῖς καὶ τῇ γῇ τῇ τούτους ἀναδούσῃ. κοινὴ γάρ ἐστιν αὕτη καὶ θεῶν καὶ ἀνθρώπων ἑστία, καὶ δεῖ πάντας ἐπὶ ταύτης ὡς τροφοῦ καὶ μητρὸς ἡμῶν κλινομένους ὑμνεῖν καὶ φιλοστοργεῖν ὡς τεκοῦσαν· οὕτως γὰρ τῆς τοῦ βίου καταστροφῆς τυχόντες πάλιν ἀξιωθείημεν ἄν εἰσορᾶν τὸ σύμπαν γένος τῶν ἐν οὐρανῷ θεῶν, οὕς νῦν ὁρῶντας τιμὰν τούτοις ὧν συναίτιοι ἡμῖν εἰσίν, ἀπαρχομένους μὲν τῶν ὑπαρχόντων καρπῶν καὶ πάντας, οὐκ ἀξιόχρεως δʼ εἰς τὸ θύειν θεοῖς πάντας ἡμᾶς ἡγουμένους. καθάπερ γὰρ οὐ πᾶν θυτέον αὐτοῖς, οὕτως οὐδʼ ὑπὸ παντὸς ἴσως κεχάρισται τοῖς θεοῖς. ὰ μὲν δὴ κεφάλαια τοῦ μὴ δεῖν θύειν ζῷα χωρὶς τῶν ἐμιβεβλημένων μύθων ὀλίγων τε τῶν ὑφʼ ἡμῶν προσκειμένων καὶ συντετμημένων ἐστὶν τῶν Θεοφράστου ταῦτα.

2.33Ben her halkta yerleşmiş kanuni âdetleri ortadan kaldırmaya gelmiyorum; çünkü şimdi devlet düzeni hakkında konuşmak niyetinde değilim. Ama altında yaşadığımız kanunlar ilahî olanı en sade ve cansız şeylerle onurlandırmamıza da izin verdiğine göre, en sadeyi seçerek hem şehrin kanununa göre kurban sunacağız hem de kendimiz, tanrılara her yönden temiz olarak yaklaşıp uygun kurbanı sunmaya çalışacağız. Genel olarak kurban, tanrılardan ihtiyaçlarımız için aldığımız şeylerin turfandası ve onlara şükranımız değerini taşıyorsa, kendimiz canlılardan uzak dururken tanrılara bunlardan turfanda sunmak akla en aykırı şey olurdu. Çünkü ne tanrılar bizden aşağıdır ki biz ihtiyaç duymazken onlar bunlara ihtiyaç duysunlar, ne de bizim uzak durduğumuz bir gıdadan turfanda sunmak dine uygundur. Nitekim insanlarda yerleşmiş olan âdetin de böyle olduğunu gördük: canlı etine dokunmadıkları zaman hayvanlardan turfanda da sunmuyorlardı; onu tattıktan sonra tanrılara da sundular. Öyleyse şimdi de, o gıdadan uzak duran kişinin, el sürdüğü şeylerden turfanda sunması elbette uygundur.

2.33

ἐγὼ δὲ τὰ μὲν κεκρατηκότα παρʼ ἑκάστοις νόμιμα λύσων οὐκ ἔρχομαι· οὐ γάρ μοι περὶ πολιτείας νῦν πρόκειται λέγειν· δεδωκότων δὲ τῶν νόμων, ἐν οἷς πολιτευόμεθα, καὶ διὰ τῶν λιτοτάτων καὶ ἀψύχων γεραίρειν τὸ θεῖον, τὸ λιτότατον αἱρούμενοι νόμῳ τε πόλεως θύσομεν καὶ αὐτοὶ σπουδάσομεν τὴν προσήκουσαν θυσίαν ποιεῖσθαι, καθαροὶ πανταχόθεν τοῖς θεοῖς προσιόντες. ὅλως δʼ εἰ τὸ τῆς θυσίας ἀπαρχῆς ἔχει ἀξίαν καὶ εὐχαριστίαν ὧν παρὰ θεῶν ἔχομεν εἰς τὰς χρείας, ἀλογώτατον ἂν εἴη αὐτοὺς ἀπεχομένους τῶν ἐμψύχων τοῖς θεοῖς τούτων ἀπάρχεσθαι. οὔτε γὰρ χείρους ἡμῶν οἱ θεοί, ἵνα τούτων αὐτοὶ δέωνται, ἡμῶν μὴ δεομένων, οὔτε ὅσιον ἀπαρχὴν διδόναι ἧς ἡμεῖς ἀπεχόμεθα τροφῆς. ἐπεὶ καὶ τὸ ἔθος τοιοῦτο κατειλή- φαμεν τῶν ἀνθρώπων ὅτε μὲν οὐχ ἥπτοντο ἐμιψύχου βορᾶς οὐδʼ ἀπαρξαμένων ἀπὸ τῶν ζῴων, ἀφʼ οὗ δʼ ἐγεύσαντο καὶ θεοῖς ἀπαρξαμένων· ὥστε καὶ νῦν καθήκει δήπου τὸν ἀποσχόμενον ἐκείνων ἀπάρχεσθαι ὧν καὶ θιγγάνει.

2.34Demek ki biz de kurban sunacağız; ama yakışan şekilde, farklı kuvvetlere sunar gibi farklı kurbanlar sunacağız. Bilge bir adamın dediği gibi, her şeyin üstündeki tanrıya duyulur şeylerden hiçbirini ne tüttüreceğiz ne de adıyla anacağız; çünkü maddeye bağlı olan her şey, maddeden arınmış olana göre hemen kirli sayılır. Bu yüzden ona sesle söylenen logos da yakışmaz; içimizdeki logos da, psykhēnin bir duygusuyla kirlenmişse yakışmaz. Ona temiz bir sessizlikle ve onun hakkındaki temiz düşüncelerle ibadet ederiz. Öyleyse ona bağlanıp ona benzemiş olarak, kendi yükselişimizi tanrıya kutsal bir kurban olarak sunmalıyız; bu kurban aynı zamanda ona bir ilahi ve bizim için bir kurtuluştur. Bu kurban, psykhēnin duygudan azade oluşunda ve tanrının temaşasında yerine getirilir. Onun soyundan gelenlere, yani düşünülür tanrılara ise logos'tan doğan ilahiyi de eklemek gerekir. Çünkü kurban, her birinin bize verdiği şeylerin, varlığımızı besleyip ayakta tuttuğu şeylerin turfandasıdır. Nasıl çiftçi başak demetlerinden ve ağaç meyvelerinden turfanda ayırıyorsa, biz de onlara, onlar hakkındaki güzel düşüncelerimizden turfanda sunacağız. Bize bahşettikleri temaşa için ve bize kendilerini seyrettirerek bizi gerçekten besledikleri, bizimle birlikte bulunup göründükleri ve kurtuluşumuzu aydınlattıkları için onlara şükredeceğiz.

2.34

θύσομεν τοίνυν καὶ ἡμεῖς· ἀλλὰ θύσομεν, ὡς προσήκει, διαφόρους τὰς θυσίας ὡς ἂν διαφόροις δυνάμεσι προσάγοντες· θεῷ μὲν τῷ ἐπὶ πᾶσιν, ὥς τις ἀνὴρ σοφὸς ἔφη, μηδὲν τῶν αἰσθητῶν μήτε θυμιῶντες μήτε ἐπονομάζοντες· οὐδὲν γὰρ ἔστιν ἔνυλον, ὃ μὴ τῷ ἀύλῳ εὐθύς ἐστιν ἀκάθαρτον. διʼ ὃ οὐδὲ λόγος τούτῳ ὁ κατὰ φωνὴν οἰκεῖος, οὐδʼ ὁ ἔνδὸν, ὅταν πάθει ψυχῆς ᾖ μεμολυσμένος, διὰ δὲ σιγῆς καθαρᾶς καὶ τῶν περὶ αὐτοῦ καθαρῶν ἐννοιῶν θρησκεύομεν αὐτόν. δσῖ ἄρα συναφθέντας καὶ ὁμοιωθέντας αὐτῷ τὴν αὑτῶν ἀναγωγὴν θυσίαν ἱερὰν προσάγειν τῷ θεῷ, τὴν αὐτὴν δὲ καὶ ὕμνον οὖσαν καὶ ἡμῶν σωτηρίαν. ἐν ἀπαθείᾳ ἄρα τῆς ψυχῆς, τοῦ δὲ θεοῦ θεωρίᾳ ἡ θυσία αὕτη τελεῖται. τοῖς δὲ αὐτοῦ ἐκγόνοις, νοητοῖς δὲ θεοῖς ἤδη καὶ τὴν ἐκ τοῦλόγου ὑμνῳδίαν προσθετέον. ἀπαρχὴ γὰρ ἑκάστῳ ὧν δέδωκεν ἡ θυσία, καὶ διʼ ὧν ἡμῶν τρέφει καὶ εἰς τὸ εἶναι συνέχει τὴν οὐσίαν. ὡς οὖν γεωργὸς δραγμάτων ἀπάρχεται καὶ τῶν ἀκροδρύων, οὕτως ἡμεῖς ἀπαρξόμεθα αὐτοῖς ἐννοιῶν τῶν περὶ αὐτῶν καλῶν, εὐχαριστοῦντες ὧν ἡμῖν δεδώκασιν τὴν θεωρίαν, καὶ ὅτι ἡμᾶς διὰ τῆς αὐτῶν θέας ἀληθινῶς τρέφουσι, συνόντες καὶ φαινόμενοι καὶ τῇ ἡμετέρᾳ σωτηρίᾳ ἐπιλάμποντες.

2.35Oysa şimdi felsefe yapmaya can atanların çoğu bile bunu yapmaya üşeniyor; ilahî olanı onurlandırmaktan çok şöhret peşinde koşarak heykellerin etrafında dönüp duruyorlar. Onlara nasıl yaklaşılıp nasıl yaklaşılmayacağını incelemedikleri gibi, bu konuda da nereye kadar ve ne ölçüde gidilmesi gerektiğini tanrı bilgisine sahip olanlardan öğrenmeye çaba göstermiyorlar. Ama biz onlarla tartışmayacağız, bu meseleyi ayrıntısıyla ayırt etmeye de kendimiz girişmeyeceğiz. Dine bağlı eskileri taklit edecek ve daha çok, tanrıların bize bahşettiği ve hakiki kurtuluş için muhtaç olduğumuz temaşadan turfanda sunacağız.

2.35

νῦν δὲ τοῦτο μὲν ποιεῖν ὀκνοῦσι καὶ πολλοὶ τῶν φιλοσοφεῖν ἐσπουδακότων, δοξοκοποῦντες δὲ μᾶλλον ἢ τὸ θεῖον τιμῶντες περὶ τὰ ἀφιδρύματα στρέφονται, οὐδὲ πῇ ἀπαντητέον ἢ μὴ ἐπεσκεμμένοι, οὐδὲ παρὰ τῶν θεοσόφων μαθεῖν σπουδάσαντες, ἄχρι τίνος καὶ πόσου κἀνταῦθα παραβλητέον. ἀλλʼ ἡμεῖς οὐδὲν διοισόμεθα τούτοις, μή πῃ δὲ καὶ αὐτοὶ τοιοῦτον σπουδάσομεν διαγιγνώσκειν, καὶ τοὺς ὁσίους καὶ παλαιοὺς ἐκμιμησόμεθα, τὸ πλέον ἀπαρχόμενοι ἐκ τῆς θεωρίας, ἧς ἡμῖν αὐτοὶ δεδώκασι, καὶ ἧς ἐν χρείᾳ πρὸς τὴν ὄντως σωτηρίαν καθεστήκαμεν.

2.36Nitekim Pythagorasçılar sayılar ve çizgilerle uğraştıkları için tanrılara turfandalarını daha çok bunlardan sunarlardı: bir sayıya Athena, bir başkasına Artemis, bir başkasına Apollon, bir başkasına adalet, bir başkasına da itidal derlerdi; geometrik şekillerde de böyle yaparlardı. Tanrıları bu tür turfandalarla o kadar hoşnut ederlerdi ki, her birini bu adaklarla çağırdıklarında karşılık bulur, kehanet için de, bir şeyi araştırmaya ihtiyaç duyduklarında da çoğu kez onların yardımına başvururlardı. Gökyüzünün içindeki gezen ve sabit tanrılara gelince —bunların hepsinin önderi olarak güneşi, ikinci olarak da ayı saymak gerekir—, onlar için kendileriyle aynı soydan olan ateşi yakabilir ve tanrıbilimcinin söylediklerini yapabiliriz. O, hiçbir canlıyı kurban etmemeyi, arpa unu, bal, topraktan biten meyveler ve öteki çiçeklerle yetinip bunlardan turfanda sunmayı söyler; ateş de kana bulanmış bir ocaktan yakılmasın der, daha başka şeyler de söyler; bunları buraya aktarmaya ne gerek var? Dindarlığa önem veren kişi bilir ki tanrılara hiçbir canlı kurban edilmez; canlı kurban daimōnlara sunulur, ister iyi ister kötü daimōnlar olsunlar. Kimlerin onlara kurban sunması gerektiğini ve onların bu kurbanlara ne ölçüde ihtiyaç duyduğunu da bilir. Öteki meseleler hakkında susmayı yeğlerim; ama Platoncuların bazılarının herkese açıkladığı şeyleri anlayışlı okurlara sunarak konumuzu açıklamamda bir sakınca yoktur. Şöyle derler:

2.36

οἱ γοῦν Πυθαγόρειοι περὶ τοὺς ἀριθμοὺς καὶ τὰς γραμμὰς σπουδάζοντες ἀπὸ τούτων τὸ πλέον τοῖς θεοῖς ἀπήρχοντο, τὸν μέν τινα ἀριθμὸν Ἀθηνᾶν καλοῦντες, τὸν δέ τινα Ἄρτεμιν, ὥσπερ οὖ ἄλλον Ἀπόλλωνα, καὶ πάλιν ἄλλον μὲν δικαιοσύνην, ἄλλον δὲ σωφροσύνην· καὶ ἐπὶ τῶν διαγραμμάτων ὁμοίως. καὶ οὕτως ἠρέσκοντὀ τοὺς θεοὺς ταῖς τοιαύταις ἀπαρχαῖς, ὡς καὶ τυγχάνειν αὐτῶν καλοῦντας ἕκαστον τοῖς ἀναθήμασι καὶ κεχρῆσθαι πολλάκις πρὸς μαντείαν καὶ εἴ τινος πρὸς ἐξέτασιν δέοιντο. θεοῖς γε μὴν τοῖς ἐντὸς οὐρανοῦ πλανωμένοις τε καὶ ἀπλανέσιν, ὧν ἡγεῖσθαι θετέον ἥλιον πάντων σελήνην τε δευτέραν, πῦρ τε ἤδη ξυγγενὲς ἀνάπτοιμεν ἂν ἅ τε φησὶν ὁ θεολόγος ποιήσωμεν. φησὶ δὲ ἔμψυχον οὗτος θύειν μηδὲ ἕν, ἀλλʼ ἄχρις ἀλφίτων καὶ μέλιτος καὶ τῶν ἐκ γῆς ἀκροδρύων τῶν τε ἄλλων ἀνθέων ἀπάρχεσθαι· μηδὲ ἀφʼ ᾑμαγμένης ἐσχάρας ἔστω τὸ πῦρ, καὶ ὅσα φησὶν ἐκεῖνος· τί γὰρ δεῖ μεταγράφειν ταῦτα; οἶδεν δὲ ὁ τῆς εὐσεβείας φροντίζων ὡς θεοῖς μὲν οὐ θύεται ἔμψυχον οὐδέν, δαίμοσι δέ, ἀλλʼ ἤτοι ἀγαθοῖς ἢ καὶ φαύλοις, καὶ τίνων ἐστὶ τὸ θύειν τούτοις, καὶ ἄχρι τίνος αὐτῶν δεομένων. ἐμοὶ δὲ τὰ μὲν ἄλλα εὔστομα κείσθω, ἅ δʼ οὖν τῶν Πλατωνικῶν τινὲς ἐδημοσίευσαν, ταῦτα ἀνεμέσητον παρατιθέντα τοῖς εὐξυνέτοις μηνύειν τὰ προκείμενα· λέγουσι δὲ ὧδε.

2.37İlk tanrı cisimsiz, hareketsiz ve bölünmezdir; ne bir şeyin içinde bulunur ne de kendi içine bağlanmıştır; bu yüzden, söylendiği gibi, dışarıdan hiçbir şeye ihtiyaç duymaz. Kâinatın psykhēsi de ihtiyaç duymaz: tabiatça üç boyuta yayılmış ve kendi kendini hareket ettiren bir varlıktır; güzel ve düzenli bir şekilde hareket etmeyi ve kâinatın bedenini en iyi oranlara göre hareket ettirmeyi tabiatı gereği seçer. Cisimsiz ve her türlü duygudan azade olduğu hâlde bedeni kendi içine bağlamış ve kuşatmıştır. Öteki tanrılara, yani kâinata, sabit ve gezen yıldızlara —psykhē ile bedenden oluşan bu görünür tanrılara— ise söylenen şekilde cansız kurbanlarla şükranımızı göstermeliyiz. Geriye görünmeyenlerin kalabalığı kalıyor; Platon bunlara ayrım yapmadan daimōnlar der. Bunların bir kısmına insanlar ad vermiştir; bunlar her halkta tanrılara denk onurlar ve başka hizmetler görür. Bir kısmına ise çoğunlukla hiç ad verilmemiştir; ama bazı köylerde ya da şehirlerde bazı kimselerden gizlice bir ad ve ibadet görürler. Geri kalan kalabalık ise ortak olarak daimōn adıyla anılır. Hepsi hakkında şöyle bir inanç vardır: göz ardı edilir ve âdet olan hizmeti görmezlerse öfkelenip zarar verebilirler; buna karşılık kendilerini dualarla, yakarışlarla, kurbanlarla ve bunlara eşlik eden şeylerle yatıştıranlara iyilik ederler.

2.37

ὁ μὲν πρῶτος θεὸς ἀσώματός τε ὢν καὶ ἀκίνητος καὶ ἀμέριστος καὶ οὔτε ἔν τινι ὤν οὔτʼ ἐνδεδεμένος εἰς ἑαυτόν, χρῄζει οὐδενὸς τῶν ἔξωθεν, ὥσπερ εἴρηται, οὐ μὴν οὐδʼ ἡ τοῦ κόσμου ψυχὴ ἔχουσα μὲν τὸ τριχῇ διαστατὸν καὶ αὐτοκίνητον ἐκ φύσεως, προαιρεῖσθαι δὲ πεφυκυῖα τὸ καλῶς καὶ εὐτάκτως κινεῖσθαι καὶ κινεῖν τὸ σῶμα τοῦ κόσμου κατὰ τοὺς ἀρίστους λόγους. δέδεκται δὲ τὸ σῶμα εἰς ἑαυτὴν καὶ περιείληφεν, καίπερ ἀσώματος οὖσα καὶ παντὸς πάθους ἀμέτοχος. τοῖς δὲ λοιποῖς θεοῖς, τῷ τε κόσμῳ καὶ τοῖς ἀπλανέσι καὶ πλανωμένοις, ἔκ τε ψυχῆς καὶ σώμιατος οὖσιν ὁρατοῖς θεοῖς, ἀντευχαριστητέον τὸν εἰρημένον τρόπον διὰ τῶν θυσιῶν τῶν ἀψύχων. λοιπὸν οὖν ἡμῖν ἐστὶ τὸ τῶν ἀοράτων πλῆθος, οὓς δαίμονας ἀδιαστόλως εἴρηκε Πλάτων. τούτων δὲ οἱ μὲν κατονομασθέντες ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων παρʼ ἑκάστοις τυγχάνουσι τιμῶν τʼ ἰσοθέων καὶ τῆς ἄλλης θεραπείας, οἱ δὲ ὡς τὸ πολὺ μὲν οὐ πάνυ τι κατωνομάσθησαν, ὑπʼ ἐνίων δὲ κατὰ κώμας ἢ τινας πόλεις ὀνόματός τε καὶ θρησκείας ἀφανῶς τυγχάνουσιν. τὸ δὲ ἄλλο πλῆθος οὕτω μὲν κοινῶς προσαγορεύεται τῷ τῶν δαιμόνων ὀνόματι, πεῖσμα δὲ περὶ πάντων τοιοῦτόν ἐστιν, ὡς ἄρα καὶ βλάπτοιεν ἂν εἰ χολωθεῖεν ἐπὶ τῷ παρορᾶσθαι καὶ μὴ τυγχάνειν τῆς νενομισμένης θεραπείας, καὶ πάλιν εὐεργετοῖεν ἂν τοὺς εὐχαῖς τε αὐτοὺς καὶ λιτανείαις θυσίαις τε καὶ τοῖς ἀκολούθοις ἐξευμενιζομένους.

2.38Bunlar hakkındaki düşünce karmakarışık olup büyük bir iftiraya yol açtığından, tabiatlarını akıl yoluyla birbirinden ayırmak zorunludur. Çünkü, derler, insanların onlar hakkındaki yanılgısının nereden doğduğunu göstermek belki de zorunludur. Ayrımı şöyle yapmalıyız. Bütün'ün psykhēsinden doğup ay altındaki bölgelerin büyük kısımlarını yöneten, bir pneumaya dayanan ama ona akla uygun biçimde hâkim olan psykhēleri iyi daimōnlar saymalıyız; bunlar her şeyi, yönettikleri varlıkların faydası için yaparlar: ister bazı hayvanlara önderlik etsinler, ister kendilerine verilmiş ürünlere, ister bunlar için var olan şeylere, yani yağmurlara, ılımlı rüzgârlara, açık havaya, bunlara yardım eden öteki şeylere ve mevsimlerin iyi karışımına; ya da bizim için zanaatlara, musikiye, bütün terbiyeye, hekimliğe, beden eğitimine ve bunlara benzer şeylere. Bunların hem faydaları sağlayıp hem de aynı konularda zararlara sebep olmaları imkânsızdır. Platon'un dediği gibi, insanlardan tanrılara ve tanrılardan insanlara giden şeyleri taşıyıp haber verenler de bunlar arasında sayılmalıdır: bizim dualarımızı yargıçlara götürür gibi tanrılara götürürler, onların öğütlerini ve uyarılarını da kehanetlerle bize getirirler. Ama kendilerine bitişik olan pneumaya hâkim olamayan, çoğunlukla ona yenik düşen psykhēler, tam da bu yüzden, pneumanın öfkeleri ve arzuları atılıma geçince fazlasıyla sürüklenip savrulurlar. Bu psykhēler de daimōndur, ama haklı olarak kötülük yapıcı diye adlandırılabilirler.

2.38

συγκεχυμένης δὲ τῆς περὶ αὐτῶν ἐννοίας καὶ εἰς πολλὴν διαβολὴν χωρούσης, ἀναγκαῖον διαστεῖλαι λόγῳ τὴν φύσιν αὐτῶν. ἴσως γὰρ ἀναγκαῖον φασὶν ὅθεν ἡ πλάνη γέγονεν τοἵς ἀνθρώποις περὶ αὐτῶν ἀναφαίνειν. διαιρετέον οὖν τὸν τρόπον τοῦτον. ὅσαι μὲν ψυχαὶ τῆς ὅλης ἐκπεφυκυῖαι μεγάλα μέρη διοικοῦσι τῶν ὑπὸ σελήνην τόπων, ἐπερειδόμεναι μὲν πνεύματι, κρατοῦσαι δὲ αὐτοῦ κατὰ λόγον, ταύτας δαίμονάς τε ἀγαθοὺς νομιστέον καὶ ἐπʼ ὠφελείᾳ τῶν ἐρχομένων πάντα πραγματεύεσθαι, εἴτε τινῶν ἀφηγοῖντο ζῴων, εἴτε καρπῶν ἀποτεταγμένων, εἴτε καὶ τῶν ἕνεκα τούτων, οἷον ὄμβρων, πνευμάτων μετρίων, εὐδίας, τῶν. τε ἄλλων ἃ τούτοις συνεργεῖ, εὐκρασίας τε ὡρῶν τοῦ ἔτους, ἡμῖν οὖ τεχνῶν τε καὶ τῶν κατὰ μουσικὴν παιδείας τε συναπάσης ἰατρικῆς τε καὶ γυμναστικῆς τινος τούτοις ὁμοίας. τούτους γὰρ ἀδύνατόν ἐστι καὶ τὰς ὡφελείας ἐκπορίζειν καὶ πάλιν οὖ βλάβης ἐν τοῖς αὐτοῖς αἰτίους γίγνεσθαι. ἐν δὲ τούτοις ἀριθμητέον καὶ τοὺς πορθμεύοντας, ὡς φησὶ Πλάτων, καὶ διαγγέλλοντας τὰ παρʼ ἀνθρώπων θεοῖς καὶ τὰ παρὰ θεῶν ἀνθρώποις, τὰς μὲν παρʼ ἡμῶν εὐχὰς ὡς πρὸς δικαστὰς ἀναφέροντας τοὺς θεούς, τὰς δὲ ἐκείνων παραινέσεις καὶ νουθεσίας μετὰ μαντειῶν ἐκφέροντας ἡμῖν. ὅσαι δὲ ψυχαὶ τοῦ συνεχοῦς πνεύματος οὐ κρατοῦσιν, ἀλλʼ ὡς τὸ πολὺ καὶ κρατοῦνται, διʼ αὐτὸ τοῦτο ἄγονταί τε καὶ φέρονται λίαν, ὅταν αἱ τοῦ πνεύματος ὀργαί τε καὶ ἐπιθυμίαι τὴν ὁρμὴν λάβωσιν. αὗται δʼ αἱ ψυχαὶ δαίμονες μὲν καὶ αὐταί, κακοεργοὶ δʼ ἂν εἰκότως λέγοιντο.

2.39Bunların hepsi, hem iyiler hem de karşıt kuvvetten olanlar, görünmezdir ve insan hisleriyle hiç algılanmazlar. Çünkü katı bir bedene bürünmemişlerdir, hepsinin tek bir biçimi de yoktur. Pneumalarına damgasını vuran biçimler birçok şekle girerek kimi zaman görünür, kimi zaman görünmez olur; kötü olanlar ise bazen biçimlerini de değiştirir. Pneuma cismanîdir, etkilenir ve yok olur; psykhēler tarafından, şekli uzun süre korunacak biçimde bağlanmıştır, ama yine de ebedî değildir. Çünkü ondan sürekli bir şeylerin akıp gitmesi ve onun değişmesi akla yatkındır. İyi daimōnların pneuması, görünen varlıkların bedenleri gibi ölçülüdür; kötülük yapıcılarınki ise ölçüsüzdür. Bunlar daha çok etkilenebilir yanlarına uyarak yeryüzüne yakın bölgeye yerleşmişlerdir ve kalkışmadıkları hiçbir kötülük yoktur. Karakterleri büsbütün zorba ve sinsidir, daha üstün daimōnların korumasından da yoksundurlar; bu yüzden saldırılarını çoğunlukla şiddetli ve ani bir pusu gibi yaparlar, bazen gizlenmeye çalışarak, bazen de zor kullanarak. Bu yüzden onlardan gelen acılar birden ve şiddetle gelir; daha üstün daimōnlardan gelen şifalar ve düzeltmeler ise daha yavaş görünür. Çünkü iyi olan her şey dizgine uysal ve dengeli olduğundan düzen içinde ilerler ve gereken sınırı aşmaz. Böyle düşünürsen, iyilere kötülükleri, kötülere de iyilikleri yakıştırmak gibi en saçma yanılgıya asla düşmezsin. Çünkü bu görüş yalnız bu bakımdan saçma değildir; çoğunluk tanrılar hakkında en kötü kanaatleri edinip bunları öteki insanlara da yayar.

2.39

καὶ εἰσὶν οἱ σύμπαντες οὗτοί τε καὶ οἱ τῆς ἐναντίας δυνάμεως ἀόρατοί τε καὶ τελέως ἀναίσθητοι αἰσθήσεσιν ἀνθρωπίναις. οὐ γὰρ στερεὸν σῶμα περιβέβληνται οὐδὲ μορφὴν πάντες μίαν, ἀλλʼ ἐν σχήμασι πλείοσιν ἐκτυπούμεναι αἰ χαρακτηρίζουσαι τὸ πνεῦμα αὐτῶν μορφαὶ τοτὲ μὲν ἐπιφαίνονται, τοτὲ δὲ ἀφανεῖς εἰσίν ἐνίοτε δὲ καὶ μεταβάλλουσι τὰς μορφὰς οἵ γε χείρους. τὸ δὲ πνεῦμα μέν ἐστι σωματικόν, παθητικόν ἐστι καὶ φθαρτόν· τῷ δὲ ὑπὸ τῶν ψυχῶν οὕτως δεδέσθαι, ὥστε τὸεἶδος αὐτῶν διαμένειν πλείω χρόνον, οὐ μήν ἐστιν αἰώνιον. καὶ γὰρ ἀπορρεἴν αὐτοῦ τι συνεχῶς εἰκός ἐστι καὶ τρέπεσθαι. ἐν συμμετρίᾳ μὲν οὖν τὸ τῶν ἀγαθῶν ὡς καὶ τὰ σώμιατα τῶν φαινομένων, τῶν δὲ κακοποιῶν ἀσύμμετρα, οἳ πλέον τῷ παθητικῷ νέμοντες τὸν περόγειον τόπον, οὐδὲν ὅ τι τῶν κακῶν οὐκ ἐπιχειροῦσι δρᾶν. βίαιον γὰρ ὅλως καὶ ὕπουλον ἔχοντες ἦθος ἐστερημένον τε τῆς φυλακῆς τῆς ἀπὸ τοῦ κρείττονος δαιμονίου, σφοδρὰς καὶ αἰφνιδίους οἷον ἐνέδρας ὡς τὸ πολὺ ποιοῦνται τὰς ἐμπτώσεις, πῇ μὲν λανθάνειν πειρώμενοι, πῇ δὲ βιαζόμενοι. ὅθεν ὀξέα μὲν τὰ ἀπʼ ἐκείνων πάθη· αἱ δʼ ἀκέσεις καὶ κατορθώσεις αἰ ἀπὸ τῶν κρειττόνων δαιμόνων βραδύτεραι δοκοῦσιν. πᾶν γὰρ τὸ ἀγαθὸν εὐήνιόν τε ὂν καὶ ὁμαλὸν τάξει πρόεισιν καὶ τὸ δέον οὐχ ὑπερβαίνει. οὕτως δέ σοι δοξάζοντι οὐδέποτʼ ἂν εἰς τὸ ἀτοπώτατον ἐμπίπτειν ἐνέσται, τὸ περὶ τῶν ἀγαθῶν τὰ κακὰ ὑπολαμβάνειν καὶ περὶ τῶν κακῶν τὰ ἀγαθά· οὐ γὰρ ταύτῃ μόνον ὁ λόγος ἄτοπός ἐστιν, ἀλλὰ καὶ τὰς περὶ τῶν θεῶν φαυλοτάτας ὑπολήψεις λαμιβάνοντες οἱ πολλοί, διαδιδόασιν καὶ εἰς τοὺς λοιποὺς ἀνθρώπους.

2.40Kötülük yapıcı daimōnlardan gelen en büyük zararlardan biri de şudur: yeryüzündeki felaketlerin, yani salgınların, kıtlıkların, depremlerin, kuraklıkların ve benzerlerinin sebebi kendileri olduğu hâlde, bizi bunların sebebinin tam tersi olan şeylerin [yani bolluğun] sebebi olanlar olduğuna inandırırlar; kendilerini suçtan sıyırırlar, ilk uğraştıkları şey de haksızlık ederken fark edilmemektir. Ardından bizi, iyilik yapan tanrılara sanki öfkelenmişler gibi yakarmaya ve kurban sunmaya yöneltirler. Bunu ve buna benzer şeyleri, bizi tanrılar hakkındaki doğru düşünceden uzaklaştırıp kendilerine çevirmek için yaparlar. Çünkü böyle tutarsız ve uyumsuz bir şekilde olan her şeyden hoşlanırlar; sanki öteki tanrıların maskelerini takarak bizim akılsızlığımızdan zevk alırlar. İnsanların arzularını servete, iktidara ve hazlara duyulan aşk ve özlemle, boş şöhret düşkünlüğüyle tutuşturarak kalabalıkları kendilerine bağlarlar; ayaklanmalar, savaşlar ve bunlara benzer şeyler de bunlardan doğar. Hepsinden korkuncu da, buradan daha yükseğe çıkıp en büyük tanrılar hakkında da benzer şeylere inandırmalarıdır; öyle ki en iyi tanrıyı bile bu suçlamaların altına sokarlar ve her şeyin onun yüzünden altüst olduğunu söylerler. Bu, yalnız sıradan insanların değil, felsefeyle uğraşanlardan da pek çoğunun başına gelmiştir. Sebebi de karşılıklıdır: felsefe yapanlardan genel akıma kapılanlar kalabalıklarla aynı kanaatlere vardılar; kalabalıklar da bilge sanılanlardan kendi kanaatlerine uygun şeyler duyunca, tanrılar hakkında bu tür şeyleri düşünmekte daha da güç buldular.

2.40

ἓν γὰρ δὴ καὶ τοῦτο τῆς μεγίστης βλάβης τῆς ἀπὸ τῶν κακοεργῶν δαιμόνων θετέον, ὅτι αὐτοὶ αἄτιοι γιγνόμενοι τῶν περὶ τὴν γῆν παθημάτων, οἷον λοιμῶν, ἀφοριῶν, σεισμῶν, αὐχμιῶν καὶ τῶν ὁμοίων, ἀναπείθουσιν ἡμᾶς, ὡς ἄρα τούτων αἴτιοί εἰσιν οἵπερ καὶ τῶν ἐναντιωτάτων [τουτέστιν τῶν εὐφο- ριῶν], ἑαυτοὺς ἐξαιροῦντες τῆς αἰτίας καὶ αὐτὸ τοῦτο πραγματευόμενοι πρῶτον, τὸ λανθάνειν ἀδικοῦντες. τρέπουσίν τε μετὰ τοῦτο ἐπὶ λιτανείας ἡμὰς καὶ θυσίας τῶν ἀγαθοεργῶν θεῶν ὡς ὠργισμένων. ταῦτα δὲ καὶ τὰ ὅμοια ποιοῦσιν, μεταστῆσαι ἡμᾶς ἐθέλοντες ἀπὸ τῆς ὀρθῆς ἐννοίας τῶν θεῶν καὶ ἐφʼ ἑαυτοὺς ἐπιστρέψαι. πᾶσι γὰρ τοῖς οὕτως ἀνομολόγως καὶ ἀκαταλλήλως γινομένοις αὐτοὶ χαίρουσι, καὶ ὥσπερ ὑποδύντες τὰ τῶν ἄλλων θεῶν πρόσωπα, τῆς ἡμετέρας ἀβουλίας ἀπολαύουσι, προσεταιριζόμενοι τὰ πλήθη διὰ τοῦ τὰς ἐπιθυμίας τῶν ἀνθρώπων ἐκκαίειν ἔρωσιν καὶ πόθοις πλούτων καὶ δυναστειῶν καὶ ἡδονῶν, κενοδοξίαις τε οὖ, ἐξ ὧν στάσεις καὶ πόλεμοι φύονται καὶ τὰ συγγενὴ τούτων. τὸ δὲ πάντων δεινότατον, ἐπαναβαίνουσιν ἐκ τῶνδε καὶ τὰ ὅμοια ἀναπείθουσι καὶ περὶ τῶν μεγίστων θεῶν, μέχρι τοῦ καὶ τὸν ἄριστον θεὸν τούτοις τοῖς ἐγκλήμασιν ὑπάγειν, ᾧ δὴ καὶ τεταράχθαι φασὶν πάντʼ ἄνω κάτω. πεπόνθασι δὲ τοῦτο οὐκ ἰδιῶται μόνον, ἀλλὰ καὶ τῶν ἐν φιλοσοφίᾳ διατριβόντων οὐκ ὀλίγοι. ἡ δʼ αἰτία διʼ ἀλλήλων γέγονεν. καὶ γὰρ τῶν φιλοσοφούντων οἱ μὴ ἀποστάντες τῆς κοινῆς φορᾶς εἰς τὰ αὐτὰ τοῖς πλήθεσι συνέβησαν, καὶ πάλιν οὐ τὰ πλήθη σύμφωνα ταῖς ἑαυτῶν δόξαις παρὰ τῶν δοκούντων σοφῶν ἀκούοντα, ἐπερρώσθη φρονεῖν ἔτι μᾶλλον περὶ τῶν θεῶν τ᾿ὰ τοιαῦτα.

2.41Şiir de, insanı sarsmak ve büyülemek için kurulmuş, insanı efsunlayıp en olmayacak şeylere bile inandırabilen bir dil kullanarak insanların bu sanılarını daha da alevlendirdi. Hâlbuki şuna sağlam biçimde inanmak gerekir: iyi olan hiçbir zaman zarar vermez, kötü olan da hiçbir zaman fayda vermez. Platon'un dediği gibi soğutmak sıcaklığın işi değil, zıddının işidir; aynı şekilde zarar vermek de adil olanın işi değildir. Tabiatça her şeyin en adili de elbette ilahî olandır; öyle olmasaydı ilahî olmazdı. Öyleyse bu kuvvet ve bu pay, iyilik yapan daimōnlardan ayrı tutulmalıdır. Çünkü tabiatça zarar vermeye yatkın olan ve zarar vermek isteyen kuvvet, iyilik yapan kuvvetin zıddıdır; zıtlar ise hiçbir zaman aynı şeyde bir arada bulunamaz. Kötülük yapanlar ölümlü varlığa pek çok bakımdan, bazen de büyük ölçüde zarar verirken, iyiler kendilerine düşen işi hiçbir zaman gevşetmezler; hatta kötülük yapanlardan gelecek, başımızın üstünde asılı duran tehlikeleri ellerinden geldiğince önceden haber verirler: bunları rüyalarla, tanrının içine girdiği bir psykhē aracılığıyla ve daha birçok yolla gösterirler. Bu işaretleri ayırt edebilecek biri olsaydı, herkes tehlikeyi bilir ve önlemini alırdı. Çünkü işareti herkese verirler, ama herkes verilen işaretleri anlamaz; tıpkı yazılanları herkesin değil, ancak okuma yazma öğrenmiş olanın okuyabilmesi gibi. Bütün büyücülük ise bunların zıddı olan daimōnlar aracılığıyla yapılır. Kötülüklerini büyüyle işleyenler en çok bunlara ve bunların başındakine saygı gösterirler.

2.41

τὸ μὲν γὰρ ποιητικὸν καὶ προσεξέκαυσεν τὰς ὑπολήψεις τῶν ἀνθρώπων τῷ χρῆσθαι φράσει πρὸς ἔκπληξιν καὶ γοητείαν πεποιημένῃ κήλησίν τε ἐμποιῆσαι καὶ πίστιν περὶ τῶν ἀδυνατωτάτων δυναμένῃ· δέον ἐμπέδως πεπεῖσθαι ὅτι οὔτε τὸ ἀγαθὸν βλάπτει ποτὲ οὔτε τὸ κακὸν ὠφελεῖ· οὐ γὰρ θερμότητος, ὡς φη- σὶν Πλάτων, τὸ ψύχειν, ἀλλὰ τοῦ ἐναντίου· οὕτως οὐδὲ τοῦ δικαίου τὸ βλάπτειν. δικαιότατον δὲ δή― που φύσει πάντων τὸ θεῖον, ἐπεὶ οὐδʼ ἂν ἦν θεῖον. οὐκοῦν ἀποτετμῆσθαι δεῖ ταύτην τὴν δύναμιν καὶ μοῖραν τῶν δαιμόνων τῶν ἀγαθοεργῶν. ἡ γὰρ βλάπτειν πεφυκυῖά τε καὶ βουλομένη ἐναντία τῇ ἀγαθοεργῷ· τὰ δʼ ἐναντία περὶ τὸ αὐτὸ οὐκ ἄν ποτε γένοιτο. τούτων δὲ κατὰ πολλὰ μέρη λυμαινομένων τὸ θνητόν, ἐνίοτε δὲ καὶ κατὰ μεγάλα, καθʼ ἕνα μὲν γὰρ οὐκ ἔσθʼ ὅτε οὐχὶ οἱ ἀγαθοὶ οὐκ ἀνιᾶσι τὰ καθʼ ἑαυτούς, ἀλλὰ καὶ προσημαίνουσιν εἰς δύναμιν τοὺς ἐπηρτημένους ἀπὸ τῶν κακοεργῶν κινδύνους, καὶ διʼ ὀνειράτων ἐμφαίνοντες καὶ διὰ ἐνθέου ψυχῆς ἄλλων τε πολλῶν. καὶ εἰ ἱκανός τις εἴη τὰ σημαινόμενα διαιρεῖσθαι, πᾶς ἂν γιγνώσκοι καὶ προφυλάττοιτο. πᾶσι γὰρ σημαίνουσιν, οὐ πᾶς δὲ ξυνίησι τὰ σημαινόμενα, οὐδὲ πᾶς τὰ γεγραμμένα δύναται ἀναγινώσκειν, ἀλλʼ ὁ μαθὼν γράμματα. διὰ μέντοι τῶν ἐναντίων καὶ ἡ πᾶσα γοητεία ἐκτελεῖται. τούτους γὰρ μάλιστα καὶ τὸν προεστῶτα αὐτῶν ἐκτιμῶσιν οἱ τὰ κακὰ διὰ τῶν γοητειῶν διαπραττόμενοι.

2.42Çünkü bunlar her türlü hayalle doludur ve harikalar göstererek aldatmaya ehildirler. Bedbahtlar aşk iksirlerini ve sevdirme büyülerini bunların eliyle hazırlar. Her türlü azgınlık, servet ve şöhret umudu bunlardan gelir; en çok da aldatma. Çünkü yalan onların öz malıdır: tanrı olmak isterler, başlarındaki kuvvet de en büyük tanrı sanılmak ister. "Şarap sunusuna ve kurban dumanına" sevinenler bunlardır; çünkü pneuma'dan ibaret bedenleri bunlarla beslenip semirir. Bu beden buharlarla, türlü türlü şeylerden yükselen türlü dumanlarla yaşar ve kandan, etten yükselen kokulu dumanlarla güçlenir.

2.42

πλήρεις γὰρ πάσης φαντασίας οὗτοι καὶ ἀπατῆσαι ἱκανοὶ διὰ τῆς τερατουργίας. διὰ τού των φίλτρα καὶ ἐρωτικὰ κατασκευάζουσιν οἱ κακοδαίμονες. πᾶσα γὰρ ἀκολασία καὶ πλούτων ἐλπὶς καὶ δόξης διὰ τούτων΄, καὶ μάλιστα ἡ ἀπάτη. τὸ γὰρ ψεῦδος τούτοις οἰκεῖον· βούλονται γὰρ εἶναι θεοὶ καὶ ἡ προεστῶσα αὐτῶν δύναμις δοκεῖν θεὸς εἶναι ὁ μέγιστος. οὗτοι οἱ χαίροντες “λοιβῇ τε κνίσῃ τε”, διʼ ὧν αὐτῶν τὸ πνευματικὸν καὶ σωματικὸν πιαίνεται. ζῇ γὰρ τοῦτο ἀτμοῖς καὶ ἀναθυμιάσεσι ποικίλως διὰ τῶν ποικίλων, καὶ δυναμοῦται ταῖς ἐκ τῶν αἱμάτων καὶ σαρκῶν κνίσαις.

2.43Bu yüzden akıllı ve ölçülü bir insan, bu türden varlıkları kendine çekecek böyle kurbanlar sunmaktan sakınır; psykhēsini her yönden arındırmaya çalışır, çünkü arınmış bir psykhēye, kendilerine benzemediği için saldırmazlar. Şehirlerin bunları da yatıştırması gerekiyorsa, bu bizi ilgilendirmez. Çünkü şehirlerde servet, dış şeyler ve bedene ait şeyler iyi, bunların zıtları da kötü sayılır; psykhēyle ilgilenen ise pek azdır. Biz ise bunların sağladığı şeylere elimizden geldiğince muhtaç olmayacağız. Bütün gayretimizi, hem psykhēmizle hem dış şeylerle, bir yandan tanrıya ve onun çevresindekilere benzemeye harcıyoruz —bu da hâllerden azade olmakla, gerçekten var olan şeyleri açık seçik kavramakla ve onlara göre yaşamakla olur—; öbür yandan kötü insanlara, daimōnlara ve genel olarak ölümlü ve maddi olandan hoşlanan her şeye benzememeye çalışıyoruz. Böylece biz de Theophrastos'un söylediği gibi kurban sunacağız. Tanrıbilimciler de bu konuda onunla aynı fikirdedir. Çünkü bilirler ki psykhēnin hâllerden kurtarılmasını ne kadar ihmal edersek kötü kuvvete o kadar bağlanırız ve onu da yatıştırmak zorunda kalırız. Tanrıbilimcilerin dediği gibi, dış şeylere bağlanmış olan ve hâllerine henüz hâkim olamayanlar bu kuvveti de savuşturmak zorundadır; yoksa sıkıntıları hiç bitmez.

2.43

διʼ ὃ συνετὸς ἀνὴρ καὶ σώφρων εὐλαβηθήσεται τοιαύταις χρῆσθαι θυσίαις, διʼ ὧν ἐπισπάσεται πρὸς ἑαυτὸν τοὺς τοιούτους· σπουδάσει δὲ καθαίρειν τὴν ψυχὴν παντοίως καθαρᾷ γὰρ ψυχῇ οὐκ ἐπιτίθενται διὰ τὸ αὐτοῖς ἀνόμιοιον. εἰ δὲ ταῖς πόλεσιν ἀναγκαῖον καὶ τούτους ἀπομειλίττεσθαι, οὐδὲν πρὸς ἡμᾶς. ταύταις γὰρ καὶ πλοῦτος καὶ τὰ ἐκτὸς καὶ τὰ σωματικὰ ἀγαθὰ εἶναι νενόμισται καὶ τὰ ἐναντία κακά, ὀλιγοστὸν δʼ ἐν αὐταῖς τὸ τῆς ψυχῆς ἐπιμελούμενον. ἡμεῖς δὲ κατὰ δύναμιν οὐ δεησόμεθα ὧν οὗτοι παρέχουσιν, ἀλλʼ ἔκ τε ψυχῆς ἔκ τε τῶν ἐκτὸς πᾶσαν σπουδὴν ποιούμεθα, θεῷ μὲν καὶ τοῖς ἀμφʼ αὐτὸν ὁμοιοῦσθαι (ὃ γίνεται διʼ ἀπαθ είας καὶ τῆς περὶ τῶν ὄντως ὄντων διηρθρωμένης διαλήψεως καὶ τῆς πρὸς αὐτὰ ταῦτα ζωῆς), πονηροῖς δὲ ἀνθρώποις καὶ δαίμοσιν καὶ ὅλως παντὶ τῷ χαίροντι τῷ θνητῷ τε καὶ ὑλικῷ ἀνομοιοῦσθαι ὥστε κατὰ τὰ εἰρημένα τῷ Θεοφράστῳ θύσομεν καὶ ἡμεῖς. οἷς καὶ οἱ θεολόγοι συνεφώνησαν, εἰδότες ὡς καθʼ ὅσον τῆς τῶν παθῶν ἐξαιρέσεως ἀμελοῦμεν τῆς ψυχῆς, κατὰ τοσοῦτον τῇ πονηρᾷ δυνάμει συναπτόμεθα, καὶ δεήσει καὶ ταύτην ἀπομειλίττεσθαι. ὡς γὰρ φασὶν οἱ θεολόγοι, τοῖς δεδεμένοις ὑπὸ τῶν ἐκτὸς καὶ μηδέπω κρατοῦσιν τῶν παθῶν ἀναγκαῖον ἀποτρέπεσθαι καὶ ταύτην τὴν δύναμιν· εἰ δὲ μή γε, πόνων οὐ λήξουσι.

2.44Kurbanlar hakkında bu kadarını açıklamış olalım. Yalnız şunu da belirtelim: Başta söylediğimiz gibi, hayvan kurban etmek gerekiyorsa onları yemek de mutlaka gerekmez; şimdi ise, bazen kurban sunmak zorunlu olsa bile, yememek gerektiği zorunlu olarak ortaya konmuş oluyor. Çünkü bütün tanrıbilimciler şu noktada birleşir: kötülüğü savuşturmak için sunulan kurbanlarda kurban edilene dokunulmamalı, arındırıcı törenlere başvurulmalıdır. Derler ki: Kimse, önce elbisesini ve bedenini bir ırmakta ya da pınarda yıkayıp arındırmadan şehre de kendi evine de girmesin. Bu yüzden kurban sunmasına izin verdikleri kimselere bile kurban edilenden uzak durmalarını, önceden oruç tutarak, özellikle de canlı yiyeceklerden perhiz ederek arınmalarını buyurdular. Onlara göre arınmışlık bir sakınma kalkanıdır; insanın, yaklaştığı ve yatıştırdığı varlıklardan hiçbir zarar görmemesi için bir nişan, ilahî bir mühür gibidir. Çünkü kişi, karşısında durduğu varlıkların zıddı bir hâlde, onlardan daha ilahî —çünkü daha arı— bir hâlde bulunduğundan, hem bedence hem psykhēsinin hâlleri bakımından zarar görmeden kalır; arınmışlığı bir sur gibi kuşanmıştır.

2.44

μέχρι δὴ τούτων τὰ περὶ τῶν θυσιῶν δεδηλώσθω. πλὴν ὅπερ ἐξ ἀρχῆς ἐλέγομεν, μὴ εἶναι ἀναγκαῖον ὡς, εἰ θυτέον ζῷα, καὶ βρωτέον πάντως, νῦν ἐξ ἀνάγκης τὸ μὴ δεῖν ἐσθίειν, εἴπερ καὶ θύειν ἀνάγκη ποτέ, ἐπιδείκνυται. πάντες γὰρ ἐν τούτῳ ὡμολόγησαν οἱ θεολόγοι ὡς οὔτε ἁπτέον ἐν ταῖς ἀποτρο- παίοις θυσίαις τῶν θυομένων, καθαρσίοις τε χρηστέον. μὴ γὰρ ἴοι τις εἰς ἄστυ μηδʼ εἰς οἶκον ἴδιον, μὴ πρότερον ἐσθῆτα καὶ σῶμα ποταμοῖς ἢ πηγῇ ἀποκαθήρας, φασίν. ὥστε καὶ οἷς ἐπέτρεψαν θύειν, ἀπέχεσθαι τῶν θυομένων τούτοις παρήγγειλαν, προαγνεύειν τε ἀποσιτίαις καὶ μάλιστα ταῖς ἀποχαῖς τῶν ἐμψύχων. εἶναι γὰρ τὴν ἁγνείαν φυλακὴν πρὸς εὐλάβειαν, οἷον σύμβολον ἢ σφραγῖδα θείαν περὶ τοῦ μηδὲν παθεῖν ὑπʼ ἐκείνων, οἷς πρόσεισι καὶ ἀπομειλίττεται. ἐναντίως γὰρ διακείμενος οἷς δρᾷ καὶ θειοτέρως, ὅτι καὶ καθαρωτέρως, καὶ κατὰ σῶμα καὶ κατὰ τὰ πάθη τῆς ψυχῆς μένει ἀβλαβής, οἷον ἔρυμα περιβεβλημένος τὴν ἁγνείαν.

2.45Bu yüzden böyle bir korunma büyücüler için bile zorunlu görüldü; ama onları her zaman koruyamaz, çünkü kötü daimōnları şehvetleri uğruna rahatsız ederler. Demek ki arınma büyücülerin değil, ilahî insanların, tanrı bilgisine ermiş bilgelerin işiydi; ona başvuranları ilahî olanla yakınlaştırarak her yerde korur. Keşke büyücüler de ona her zaman başvursalardı! O zaman büyü yapmaya heves etmezlerdi; çünkü arınma, uğruna dinsizlik ettikleri şeylerin tadını çıkarmalarının önünü keserdi. Ama onlar hâllerle doludurlar; murdar yiyeceklerden kısa bir süre uzak dursalar da murdarlıkla dolu kalırlar ve bütün âleme karşı işledikleri kanunsuzluğun cezasını çekerler: kimi zaman kışkırttıkları varlıkların elinden, kimi zaman da ölümlülerin bütün işlerini ve düşüncelerini gözeten Adalet'in elinden. Demek ki içteki ve dıştaki arınmışlık ilahî bir insana yakışır. Böyle biri hem psykhēnin hâllerinden hem de hâlleri harekete geçiren yiyeceklerden oruç tutmaya çalışır; tanrı bilgisiyle beslenir, ilahî olan hakkındaki doğru düşüncelere benzemeye çalışır, akla ait kurbanla kutsanır; tanrıya beyaz bir giysiyle, yani psykhēnin hâllerden gerçekten arınmış saf durumuyla ve bedenin hafifliğiyle yaklaşır; yabancı, eğreti özsularla ve psykhēnin hâlleriyle ağırlaşmış olarak değil.

2.45

διʼ ὅ καὶ ἄχρι τῶν γοήτων ἀναγκαία ἔδοξεν ἡ τοιαύτη προφυλακή, οὐ δύναται μέντοι διὰ παντός· ἀσελγείας γὰρ ἕνεκα ἐνοχλοῦσι δαίμονας πονηρούς· ὥστε οὐ γοήτων ἦν ἡ ἁγνεία, ἀλλὰ θείων καὶ θεοσόφων ἀνδρῶν, φυλακὴν δὲ φέρουσα πανταχοῦ τοῖς χρωμένοις τὴν πρὸς τὸ θεῖον οἰκείωσιν. ὡς εἴθε διὰ παντὸς αὐτῇ καὶ γόητες ἐχρῶντο, καὶ οὐκ ἄν γοητεύειν προυθυμήθησαν, ἀποκεκλεισμένοι ὑπὸ ταύτης ἀπολαύειν ὧν ἕνεκα ἀσεβοῦσιν. ὅθεν παθῶν ὄντες πλήρεις καὶ πρὸς ὀλίγον ἀπεχόμενοι τῶν ἀκαθάρτων βρώσεων, μεστοὶ ὄντες ἀκαθαρσίας, δίκας τίνουσι τῆς εἰς τὰ ὅλα παρανομίας, τὰ μὲν ὑπʼ αὐτῶν ὧν ἐρεθίζουσι, τὰ δὲ καὶ ὑπὸ τῆς πάντʼ ἐφορώσης τὰ θνητὰ καὶ ἔργα καὶ διανοήματα δίκης. ἀνδρὸς ἄρα θείου ἡ ἔσω καὶ ἡ ἐκτὸς ἁγνεία, ἀποσίτου μὲν παθῶν ψυχῆς σπουδάζοντος εἶναι, ἀποσίτου δὲ καὶ βρώσεων αἳ τὰ πάθη κινοὑσιν, σιτουμένου δὲ θεοσοφίαν καὶ ὁμοιουμένου ταῖς περὶ τοῦ θείου ὀρθαῖς διανοίαις καὶ ἰερωμένου τῇ νοερᾷ θυσίᾳ καὶ μετὰ λευκῆς ἐσθῆ- τος καὶ καθαρᾶς τῷ ὄντι τῆς ψυχικῆς ἀπαθείας καὶ τῆς κουφότητος τοῦ σώματος προσιόντος τῷ θεῷ, οὐκ ἐξ ἀλλοτρίων καὶ ὀθνείων χυμῶν καὶ παθῶν ψυχικῶν βεβαρημένου.

2.46İnsanların tanrılara ayırdığı tapınaklarda ayaktakilerin bile temiz, çarıkların lekesiz olması gerekirken, babanın tapınağında, yani bu kozmosta, en dıştaki deri gömleğimizi arı tutmamız ve babanın tapınağında onunla arı olarak yaşamamız gerekmesin; bu olacak şey değildir. Tehlike yalnız bu gömleğin kirlenmesinde olsaydı, belki görmezden gelip umursamamak mümkündü. Ama her hissedilir beden maddi daimōnlardan gelen sızıntılar taşıdığı için, etten ve kandan gelen murdarlıkla birlikte, benzerlik ve yakınlık yüzünden bu murdarlığı seven ve ona yatkın olan kuvvet de gelip yanımızda bitiverir.

2.46

οὐ γὰρ δὴ ἐν μὲν ἱεροῖς ὑπʼ ἀνθρώπων θεοῖς ἀφωρισμένοις καὶ τὰ ἐν ποσὶ καθαρὰ δεῖ εἶναι καὶ ἀκηλίδωτα πέδιλα, ἐν δὲ τῷ ναῷ τοῦ πατρός, τῷ κόσμῳ τούτῳ, τὸν ἔσχατον καὶ ἐκτὸς ἡμῶν χιτῶνα τὸν δερμάτινον οὐχ ἁγνὸν προσήκει διατηρεῖν καὶ μεθʼ ἀγνοῦ διατρίβειν ἐν τῷ ναῷ τοῦ πατρός. εἰ μὲν γὰρ ἐν τῷ μεμολύνθαι αὐτὸν μόνον ὁ κίνδυνος ἔκειτο, ἐνῆν παριδεῖν ἴσως καὶ καταρρᾳθυμῆσαι. νῦν δὲ παντὸς τοῦ αἰσθητοῦ σώμιατος ἀπορροίας φέροντος δαιμονίων ὑλικῶν, ἅμα τῇ ἀκαθαρσίᾳ τῇ ἔκ σαρκῶν καὶ αἱμάτων πάρεστιν ἡ ταύτῃ φίλη καὶ προσήγορος δύναμις διʼ ὁμοιότητα καὶ οἰκειότητα.

2.47Bu yüzden tanrıbilimciler perhize haklı olarak önem verdiler. Mısırlı da bize bunu bildirdi ve tecrübeyle sınadığı, tabiata pek uygun bir sebep gösterdi. Kötü ve akıldan yoksun bir psykhē, bedenden zorla koparılıp onu terk ettiğinde, onun yanından ayrılmaz; nitekim insanlarda da zorla ölenlerin psykhēleri bedenin yanında alıkonur —kişinin kendini zorla hayattan çıkarmasını yasaklayan da bu olmuştur—. Hayvanları zorla boğazlamak da psykhēlerini terk ettikleri bedenlere bağlanıp kalmaya zorlar; psykhē ise akrabası olan şeyin onu aşağı çektiği yerde bulunmaktan hiçbir şekilde alıkonmaz. Bu yüzden birçok psykhē ağlarken görülmüştür; gömülmemiş olanların psykhēleri de bedenlerinin yanından ayrılmaz. Büyücüler de bedeni ya da bedenin bir parçasını ellerinde tutarak bunları zorlar ve kendi hizmetlerinde kullanırlar. İşte tanrıbilimciler bunları araştırıp kötü psykhēnin tabiatını, kendisinden koparıldığı bedenlere duyduğu yakınlığı ve hazzı öğrendikleri için et ziyafetinden haklı olarak sakındılar: akrabasına doğru çekilen yabancı, zorla koparılmış ve murdar psykhēler onları rahatsız etmesin, daimōnlar da gelip musallat olarak, tanrıya tek başlarına yaklaşmalarına engel olmasın diye.

2.47

ὅθεν ὀρθῶς οἱ θεολόγοι τῆς ἀποχῆς ἐπεμέλοντο, καὶ ὁ Αἰγύπτιος ταῦθʼ ἡμῖν ἐμήνυσεν αἰτίαν ἀποδιδοὺς φυσικωτάτην, ἣν ἐκ τῆς πείρας ἐδοκίμασεν. ἐπεὶ γὰρ ψυχὴ φαύλη καὶ ἄλογος, ἣ τὸ σῶμα ἀπέλιπε βίᾳ συληθεῖσα, προσμένει τούτῳ, ὅπου γε καὶ τῶν ἀνθρώπων αἱ τῶν βίᾳ ἀποθανόντων κατέχονται πρὸς τῷ σώματι, ὃ καὶ τοῦ μὴ βίᾳ ἑαυτὸν ἐξάγειν ἦν κωλυτικόν, ἐπεὶ οὖν τῶν ζῴων αἱ βίαιοι σφαγαὶ ἐμφιληδεῖν τὰς ψυχὰς οἷς ἀπολείπουσιν ἀναγκάζουσιν, διείργεται δὲ οὐδαμῶς ψυχὴ ἐκεῖ εἶναι, ὅποι τὸ συγγενὲς καθέλκει αὐτήν, ὅθεν καὶ ὀδυρόμεναι ὤφθησαν πολλαί, καὶ αἱ τῶν ἀτάφων παραμένουσι τοῖς σώμασιν, αἷς καὶ οἱ γόητες καταχρῶνται πρὸς αὑτῶν ὑπηρεσίαν, βιαζόμενοι τῇ τοῦ σώματος ἢ μέρους τοῦ σώματος κατοχῇ· ἐπεὶ οὖν ταῦτα ἱστόρησαν καὶ φύσιν ψυχῆς φαύλης καὶ συγγένειαν καὶ ἡδονήν, ἣν ἔχει πρὸς τὰ σώματα ἐξ ὧν ἀπεσπάσθη, εἰκότως ἐφυλάξαντο τὴν τῶν σαρκῶν θοίνην, ἵνα ἀλλοτρίαις ψυχαῖς βιαίοις καὶ ἀκαθάρτοις πρὸς τὸ συγγενὲς ἑλκομέναις μὴ ἐνοχλοῖντο μηδὲ ἐμποδίζοιντο προσέρχεσθαι μόνοι τῷ θεῷ, δαιμόνων τῇ παρουσίᾳ ἐνοχλούντων.

2.48Akraba bedenin tabiatının psykhēyi kendine çektiğini tecrübe onlara pek çok yoldan öğretmiştir. Örneğin kâhinlik gücü olan hayvanların psykhēlerini kendi içlerine almak isteyenler, bu hayvanların en hayati organlarını, mesela kuzgunların, köstebeklerin ya da şahinlerin yüreklerini yutarlar; böylece psykhē yanlarında hazır bulunur, bir tanrı gibi kehanette bulunur ve bedenin içlerine konmasıyla birlikte onlara girer.

2.48

ὅτι γὰρ ὁλκὸν τῆς ψυχῆς ἡ τοῦ συγγενοῦς σώματος φύσις, ἡ πεῖρα τούτους ἐδίδαξεν διὰ πλειόνων. οἱ γοῦν ζῴων μαντικῶν ψυχὰς δέξασθαι βουλόμενοι εἰς ἑαυτούς, τὰ κυριώτατα μόρια καταπιόντες, οἷον. καρδίας κοράκων ἢ ἀσπαλάκων ἢ ἱεράκων, ἔχουσι παροῦσαν τὴν ψυχὴν καὶ χρηματίζουσαν ὡς θεὸν καὶ εἰσιοῦσαν εἰς αὐτοὺς ἅμα τῇ ἐνθέσει τῇ τοῦ σώματος.

2.49Demek ki filozof, yani her şeyin üstündeki tanrının rahibi, haklı olarak her türlü canlı yiyecekten uzak durur. Çünkü yalnız olana yalnız başına, kendi gücüyle, peşine takılan varlıkların rahatsızlığı olmadan yaklaşmaya çalışır; tabiatın zorunluluklarını iyice araştırdığı için de sakınır. Gerçek filozof çok şey bilen, tabiattaki olayları gözleyip kavrayan, akıllı, terbiyeli ve ölçülü bir insandır ve kendini her yönden korur. Belirli bir tanrının rahibi nasıl o tanrının heykellerini dikmeyi, ayinlerini, gizem törenlerini, arınma törenlerini ve benzerlerini iyi bilirse, her şeyin üstündeki tanrının rahibi de onun heykelini nasıl yapacağını, arınmaları ve tanrıyla birleşmesini sağlayan öbür şeyleri iyi bilir.

2.49

εἰκότως ἄρα ὁ φιλόσοφος καὶ θεοῦ τοῦ ἐπὶ πᾶσιν ίερεὺς πάσης ἀπέχεται ἐμψύχου βορᾶς, μόνος μόνῳ διʼ ἑαυτοῦ θεῷ προσιέναι σπουδάζων ἄνευ τῆς τῶν παρομαρτούντων ἐνοχλήσεως, καὶ ἔστιν εὐλαβὴς τὰς τῆς φύσεως ἀνάγκας ἐξιστορηκώς. ἵστωρ γὰρ πολλῶν ὁ ὄντως φιλόσοφος καὶ σημειωτικὸς καὶ καταληπτικὸς τῶν τῆς φύσεως πραγμάτων καὶ συνετὸς καὶ κόσμιος καὶ μέτριος, πανταχόθεν σώζων ἑαυτόν· καὶ ὥσπερ ὅ τινος τῶν κατὰ μέρος ἱερεὺς ἔμπειρος τῆς ἱδρύσεως τῶν ἀγαλμάτων αὐτοῦ τῶν τε ὀργιασμιῶν καὶ τελετῶν καθάρσεών τε καὶ τῶν ὁμοίων, οὕτως ὁ τοῦ ἐπὶ πᾶσιν θεοῦ ἱερεὺς ἔμπειρος τῆς αὐτοῦ ἀγαλματοποιίας καθάρσεών τε καὶ τῶν ἄλλων διʼ ὧν συνάπτεται τῷ θεῷ.

2.50Bu dünyanın rahipleri ve kurban falcıları, hem kendilerine hem başkalarına mezarlardan, dinsiz insanlardan, aybaşı kanamasından ve cinsel birleşmeden, hatta çirkin ve yas uyandıran manzaralardan ve insanın içini kabartan sözlerden uzak durmayı emrediyorlarsa —çünkü çoğu zaman, orada bulunan murdar kişiler yüzünden kurban falcısının şaşırdığı görülür; bu yüzden vakitsiz kurban sunmanın faydadan çok zarar getirdiğini söylerler—, babanın rahibi, daha üstün olanla yakınlık kurmaya çalışırken, kendisi kirlerle dolu olarak ölü bedenlere mezar olmaya katlanır mı? Hayatımızı sürdürmek için meyvelerde ölümün payını almamız yeter. Ama bu konuya henüz geçmeyelim; önce kurbanlarla ilgili kalan meseleleri ayırt etmemiz gerekiyor.

2.50

εἰ δὲ οἱ τῶν τῇδε ἱερεῖς καὶ ἱεροσκόποι καὶ τάφων ἀπέχεσθαι κελεύουσιν ἑαυτοῖς τε καὶ τοῖς ἄλλοις, καὶ ἀνδρῶν, ἀνοσίων καὶ ἐμμήνων καὶ συνουσιῶν καὶ θέας ἤδη, αἰσχρᾶς καὶ πενθικῆς καὶ ἀκροάσεως πάθος ἐγει- ρούσης (ἐπεὶ πολλάκις φαίνεται διὰ τοὺς παρόντας ἀκαθάρτους ταράττει τὸν ἱεροσκόπον διʼ ὃ καὶ τὸ θύειν ἀκαίρως καὶ βλάβην μείζονα φέρειν ἢ κέρδος φασίν), ἦ που γε ὁ τοῦ πατρὸς ἱερεὺς αὐτὸς τάφος γίγνεσθαι νεκρῶν σωμάτων ὑπομενεῖ αὐτὸς μιασμάτων πλήρης, ὁμιλητὴς σπουδάζων γενέσθαι τῷ κρείττονι; ἀρκεῖ ὅτι τὰ τοῦ θανάτου μέρη ἐπὶ τῶν καρπῶν εἰς τὴν ἐνταῦθα ἡμῶν ζωὴν παραλαμβάνομεν. ἀλλὰ μήπω περὶ τούτων· ἔτι δὲ τὰ περτῶν θυσιῶν διακριτέον.

2.51Biri şöyle diyebilir: Hayvanları öldürmekten uzak durursak, iç organlara bakılarak yapılan kâhinliğin büyük bir kısmını ortadan kaldırmış oluruz. Öyleyse böyle diyen insanları da öldürsün; çünkü söylendiğine göre gelecek, insanların iç organlarında daha açık görünür; barbarlardan birçoğu da insanların iç organlarına bakarak fal açar. Ama kâhinlik uğruna kendi soyundan birini öldürmek nasıl haksızlık ve açgözlülükse, kâhinlik uğruna akıldan yoksun bir hayvanı boğazlamak da öyle haksızlıktır. İşaretleri tanrılar mı gösterir, daimōnlar mı, yoksa hayvandan ayrılan psykhē mi soruya iç organlardaki işaretlerle cevap verir, bunu araştırmak şimdiki konuşmanın işi değildir.

2.51

φαίη γὰρ ἄν τις ὅτι πολύ μέρος ἀναιροῦμεν μαντείας τῆς διὰ σπλάγχνων ἀπεχόμενοι τῆς τῶν ζῴων ἀναιρέσεως. οὐκοῦν ὁ τοιοῦτος ἀναιρείτω καὶ τοὺς ἀνθρώπους· ἐπιφαίνεται γὰρ μᾶλλον, ὡς φασίν, τοῖς τούτων σπλάγχνοις τὰ μέλλοντα· καὶ πολλοί γε τῶν βαρβάρων διʼ ἀνθρώπων σπλαγχνεύονται. ἀλλʼ ὥσπερ ἀδικίας καὶ πλεονεξίας ἦν τὸ ἕνεκα μαντείας ἀναιρεῖν τὸν ὁμόφυλον, οὕτω καὶ τὸ ἄλογον ζῷον σφάττειν μαντείας ἕνεκα ἄδικον. πότερα δὲ τὰ σημεῖα οἱ θεοὶ ἐπιφαίνουσιν ἢ δαίμονες ἢ ἡ ψυχὴ ἀπαλλαττομένη τοῦ ζῴου πρὸς τὴν πεῦσιν ἀποκρίνεται διὰ τῶν ἐν τοῖς σπλάγχνοις σημείων, οὐκ ἔστιν τοῦ παρόντος λόγου ἐρευνῆσαι.

2.52Hayatı dışarıda dönüp dolaşanlar bir kere kendilerine karşı dinsizlik etmişlerdir; onları nereye sürükleniyorlarsa oraya sürüklenmeye bırakıyoruz. Ama bizim çizdiğimiz, dış şeylerden uzaklaşan filozof, haklı olarak diyoruz ki, daimōnları rahatsız etmeyecek, ne kâhinlere ne de hayvanların iç organlarına muhtaç olacaktır. Çünkü insanlar kâhinliğe hangi şeyler için başvuruyorsa, o bunlardan uzak durmayı öğrenmiştir. Evlenmeye girişmez ki evlilik hakkında kâhini rahatsız etsin; ticarete atılmaz; köle hakkında, mevkide yükselmek hakkında ya da insanlar arasındaki öbür şöhret avcılığı hakkında soru sormaz. Araştırdığı şeyler hakkında ise ne bir kâhin ne de hayvanların iç organları açık bir şey bildirebilir. O, dediğimiz gibi, kendi gerçek iç organlarına yerleşmiş olan tanrıya kendi başına yaklaşarak ebedî hayata dair öğütleri ondan alacak; bütün varlığıyla oraya akıp toplanacak ve kâhin olmak yerine "yüce Zeus'un sırdaşı" olmayı dileyecektir.

2.52

οἷς μέντοι ὁ βίος ἔξω κυλίεται, τούτοις ἐπιτρέπομεν ἅπαξ ἀσεβήσασιν εἰς ἑαυτούς φέρεσθαι ᾗπερ καὶ φέρονται. ὃν δʼ ἡμεῖς ὑπογράφομεν φιλόσοφον ἀφιστάμενον τῶν ἐκτός, εἰκότως φαμὲν μὴ ἐνοχλήσειν δαίμοσι, μηδὲ μάντεων δεήσεσθαι μηδὲ σπλάγχνων ζῴων. ὧν γὰρ ἕνεκα αἱ μαντεῖαι, τούτων οὗτος μεμελέτηκεν ἀφίστασθαι. οὐ γὰρ εἰς γάμον καθίησιν, ἵνα περὶ γάμου τὸν μάντιν ἐνοχλήσῃ, οὐκ εἰς ἐμ πορίαν, οὐ περὶ οἰκέτου, οὐ περὶ προκοπῆς καὶ τῆς ἄλλης παῤ ἀνθρώποις δοξοκοπίας. περὶ ὧν δὲ ζητεῖ, μάντις μὲν οὐδεὶς οὐδὲ σπλάγχνα ζῴων μηνύσει τὸ σαφές· αὐτὸς δὲ διʼ ἑαυτοῦ, ὡς λέγομεν, προσιών τῷ θεῷ, ὃς ἐν τοῖς ἀληθινοῖς αὐτοῦ σπλάγχνοις ἵδρυται, περὶ τοῦ αἰωνίου βίου λήψεται τὰς ὑποθήκας, ὅλος ἐκεῖ συρρεύσας, καὶ ἀντὶ μάντεως “Διὸς μεγάλου ὀαριστὴς” εὐχόμενος γενέσθαι.

2.53Zorunlu bir iş sıkıştıracak olursa, böyle yaşayan tanrı kuluna rüyalarla, işaretlerle ve kehanet sesleriyle yol gösteren, ne olacağını ve nelerden sakınmak gerektiğini bildiren iyi daimōnlar vardır. Çünkü yapılacak tek şey, kötülükten uzaklaşmak ve bütün âlemde en değerli olanı tanımaktır; bütünde iyi olan her şey bize dost ve yakındır. Ama kötülük, ilahî şeylerdeki cahillik korkunç bir şeydir: bilmediğini küçümser ve yerer, çünkü tabiat bu gerçekleri kulağa gelen seslerle haykırmaz; akla ait olduğu için, kendine saygı gösterenleri nous aracılığıyla sırlara erdirir. Biri geleceği önceden bilmek için kurban falcılığını kabul etse bile, bundan zorunlu olarak et yemek ve et kabul etmek gerektiği çıkmaz; nitekim tanrılara ya da daimōnlara nasıl olursa olsun kurban sunmak da yemeyi beraberinde getirmez. Tarih, Theophrastos'un andıklarının yanında daha birçok halkın da eskiden insan kurban ettiğini kaydeder; ama bu yüzden insan da yememiz gerekmez elbette.

2.53

εἰ δʼ ἄρα καὶ ἐπείξειέ τι τῶν τῆς ἀνάγκης, εἰσίν οἱ τῷ οὕτω ζῶντι τῷ οἰκέτῃ τοῦ θεοῦ καὶ διʼ ὀνειράτων καὶ συμβόλων καὶ διʼ ὄττης ἀγαθοὶ δαίμονες προτρέποντες καὶ μηνύοντες τὸ ἀποβησόμενον καὶ ὃ ἀναγκαῖον φυλάξασθαι. μόνον γὰρ ἀποστῆναι δεῖ τοῦ κακοῦ καὶ ἐπιγνῶναι τὸ ἐν τοῖς ὅλοις τιμιώτατον καὶ πᾶν τὸ ἐν τῷ ὅλῳ ἀγαθὸν φίλον καὶ προσήγορον. ἀλλὰ δεινή τις ἡ κακία καὶ τῶν θείων ἀμσθία καταφρονεῖν ὧν οὐκ οἶδεν καὶ ἐπισύρειν, ἐπειδὴ ταῦτα οὐ φωναῖς ἐξακούστοις ἡ φύσις βοᾷ, νοερὰ δὲ οὖσα διὰ νοῦ μυσταγωγεῖ τούς ταύτην σέβοντας. κἂν μέντοι τις θυτικὴν παραδέξηται προγνώσεως ἕνεκα τοῦ μέλλοντος, οὐχ ἕπεται ταύτῃ καὶ τὸ ἐσθίειν δεῖν ἐξ ἀνάγκης καὶ σάρκας παραδέχεσθαι, καθάπερ οὐδὲ τὸ θύειν ὁπωσοῦν ἢ θεοῖς ἢ δαίμοσιν εἰσηγεῖται τὴν βρῶσιν. ἡ γοῦν ἱστορία οὐ μόνον ὧν Θεόφραστος ἐμνήσθη, ἀλλὰ καὶ ἄλλων πλειόνων τὴν μενήμην παρέδωκεν ὡς καὶ ἀνθρώπους θυόντων τῶν πάλαι, καὶ οὐ δήπου διὰ τοῦτο καὶ βρωτέον ἀνθρώπους.

2.54Bunları gelişigüzel değil, tarih bu tür örneklerle dolu olduğu için söylediğimizi göstermeye şunlar da yeter. Rodos'ta Metageitnion ayının altıncı günü Kronos'a bir insan kurban edilirdi. Uzun süre hüküm süren bu âdet sonradan değişti: halk önünde ölüme mahkûm edilmiş biri Kronos bayramına kadar tutulur, bayram gelince şehir kapılarının dışına, Aristobule'nin heykelinin karşısına çıkarılır, ona şarap içirilir ve boğazlanırdı. Bugün Salamis denen, önceleri Koronis adını taşıyan şehirde de, Kıbrıslıların Aphrodisios dediği ayda, Kekrops ile su perisi Agraulis'in kızı Agraulos'a bir insan kurban edilirdi. Bu âdet Diomedes'in zamanına kadar sürdü; sonra insan Diomedes'e kurban edilecek biçimde değişti. Athena'nın, Agraulos'un ve Diomedes'in tapınakları aynı kutsal duvarın içindedir. Kurban edilecek adam, delikanlıların önünde sunağın çevresinde üç kez koşturulur, sonra rahip onun midesine mızrak saplar ve onu yığılmış odun yığınının üstünde bütünüyle yakardı.

2.54

καὶ ὅτι ταῦτα οὐχ ἀπλῶς, ἀλλὰ πλήρους οὔσης τῆς ἱστορίας λέγομεν, αὐτάρκη καὶ ταῦτα παραστῆσαι. ἐθύετο γὰρ καὶ ἐν Ῥόδῳ μηνὶ Μεταγειτνιῶνι ἕκτῃ ἱσταμένου ἄνθρωπος τῷ Κρόνῳ. ὃ δὴ ἐπὶ πολὺ κρατῆσαν ἔθος μετεβλήθη· ἕνα γὰρ τῶν ἐπὶ θανάτῳ δημοσίᾳ κατακριθέντων μέχρι μὲν τῶν Κρονίων συνεῖχον, ἐνστάσης δὲ τῆς ἑορτῆς προαγαγόντες τὸν ἄνθρωπον ἔξω πυλῶν ἄντικρυς τοῦ Ἀριστοβούλης ἕδους, οἴνου ποτίσαντες ἔσφαττον. ἐν δὲ τῇ νῦν Σαλαμῖνι, πρότερον δὲ Κορωνίδι ὀνομαζομένῃ, μηνὶ κατὰ Κυπρίους Ἀφροδισίῳ ἐθύετο ἄνθρωπος τῇ Ἀγραύλῳ τῇ Κέκροπος καὶ νύμφης Ἀγραυλίδος. καὶ διέμενε τὸ ἔθος ἄχρι τῶν Διομήδους χρόνων· εἶτα μετέβαλεν, ὥστε τῷ Διομήδει τὸν ἄνθρωπον θύεσθαι ὑφʼ ἕνα δὲ περίβολον ὅ τε τῆς Ἀθηνᾶς νεὼς καὶ ὁ τῆς Ἀγραύλου καὶ Διομήδους. ὁ δὲ σφαγιαζόμενος ὑπὸ τῶν ἐφήβων ἀγόμενος τρὶς περιέθει τὸν βωμόν· ἔπειτα ὁ ἱερεὺς αὐτὸν λόγχῃ ἔπαιεν κατὰ τοῦ στομιάχου, καὶ οὕτως αὐτὸν ἐπὶ τὴν νησθεῖσαν πυρὰν ὡλοκαύτιζεν.

2.55Bu âdeti, ilahiyatçı Seleukos'un zamanında yaşamış olan Kıbrıs kralı Diphilos kaldırdı ve yerine sığır kurban etmeyi getirdi. Daimōn da insan yerine sığırı kabul etti; yapılan şey o kadar denk görülür. Mısır'ın Heliopolis şehrinde de insan öldürme âdetini Amosis kaldırdı; Manethon, Eski Usuller ve Dindarlık Üzerine adlı eserinde buna tanıklık eder. Bu insanlar Hera'ya kurban edilirdi; kurban edilmeden önce de, aranıp bulunan ve mühürlenen lekesiz buzağılar gibi muayeneden geçirilirlerdi. Günde üç kişi kurban edilirdi; Amosis bunların yerine aynı sayıda balmumu suretin sunağa konmasını emretti. Khios'ta da Omadios Dionysos'a bir insanı parçalayarak kurban ederlerdi; Karystoslu Euelpis'in söylediğine göre Tenedos'ta da. Apollodoros da Lakedaimonluların Ares'e insan kurban ettiğini söyler.

2.55

τοῦτον δὲ τὸν θεσμὸν Δίφιλος ὁ τῆς Κύπρου βασιλεὺς κατέλυσε, κατὰ τούς Σελεύκου χρόνους τοῦ θεολόγου γενόμενος, τὸ ἔθος εἰς βουθυσίαν μεταστήσας. προσήκατο δʼ ὁ δαίμων ἀντὶ ἀνθρώπου τὸν βοῦν οὕτως ἰσάξιόν ἐστιν τὸ δρώμενον. κατέλυσε δὲ καὶ ἐν Ἡλίου πόλει τῆς Αἰγύπτου τὸν τῆς ἀνθρωποκτονίας νόμον Ἄμωσις, ὡς μαρτυρεῖ Μανεθὼς ἐν τῷ περὶ ἀρχαϊσμοῦ καὶ εὐσεβείας. ἐθύοντο δὲ τῇ Ἥρᾳ καὶ ἐδοκιμάζοντο, καθάπερ οἱ ζητούμενοι καθαροὶ μόσχοι καὶ συσφραγιζόμενοι. ἐθύοντο δὲ τῆς ἡμέρας τρεῖς, ἀνθʼ ὧν κηρίνους ἐκέλευσεν ὁ Ἄμωσις τούς ἴσους ἐπιτίθεσθαι. ἔθυον δὲ καὶ ἐν Χίῳ τῷ Ὠμαδίῳ Διονύσῳ ἄνθρωπον διασπῶντες, καὶ ἐν Τενώδῳ, ὡς φησὶν Κὔελπις ὁ Καρύστιος· ἐπεὶ καὶ Λακεδαιμονίους φησὶν ὁ Ἀπολλόδωρος τῷ Ἄρει θύειν ἄνθρωπον.

2.56Fenikeliler de savaş, salgın ya da kuraklık gibi büyük felaketlerde en sevdiklerinden birini Kronos'a adayıp kurban ederlerdi. Sankhuniathon'un Fenike dilinde yazdığı, Byblos'lu Philon'un da sekiz kitapta Yunancaya çevirdiği Fenike tarihi bu tür kurban sunanlarla doludur. Istros da Girit kurbanları derlemesinde Kuretlerin eskiden Kronos'a çocuk kurban ettiğini söyler. Mithras gizemleri hakkındaki bilgileri en iyi derlemiş olan Pallas, insan kurbanlarının hemen her yerde imparator Hadrianus zamanında kaldırıldığını söyler. Suriye'deki Laodikeia'da da Athena'ya her yıl bir genç kız kurban edilirdi; şimdi ise bir geyik kurban ediliyor. Libya'daki Kartacalılar da bu kurbanı sunarlardı; Iphikrates buna son verdi. Arabistan'daki Dumathalılar da her yıl bir çocuk kurban eder ve onu, tanrı heykeli yerine kullandıkları sunağın altına gömerlerdi. Phylarkhos, bütün Yunanların düşmana karşı sefere çıkmadan önce insan öldürdüğünü anlatır. Trakları, İskitleri, Atinalıların Erekhtheus ile Praksithea'nın kızını öldürdüklerini de geçiyorum. Ama büyük şehirde, Latiaris Zeus'un bayramında bugün bile bir insanın boğazlandığını kim bilmez? Yine de bir zorunluluk yüzünden insan kurban edildi diye insan eti de yememiz gerekmez elbette. Nitekim kuşatma altında kıtlık çeken bazı kimseler birbirlerinin etini tatmıştır; ama yine de bunlar lanetli sayılmış, yaptıkları da dinsizlik kabul edilmiştir.

2.56

Φοίνικες δὲ ἐν ταῖς μεγάλαις συμφοραῖς πολέμων ἢ λοιμῶν ἢ αὐχμῶν ἔθυον τῶν φιλ- τάτων τινὰ ἐπιφημίζοντες Κρόνῳ, καὶ πλήρης γε ἡ Φοινικικὴ ἱστορία τῶν θυσάντων, ἣν Σαγχουνιάθων μὲν τῇ Φοινίκων γλώττῃ συνέγραψεν, Φίλων δὲ ὁ Βύβλιος εἰς τὴν Ἐλλάδα γλῶσσαν διʼ ὀκτὼ βιβλίων ἡρμήνευσεν. Ἴστρος δὲ ἐν τῇ συναγωγῇ τῶν Κρητικῶν θυσιῶν φησὶν τούς Κουρῆτας τὸ παλαιὸν τῷ Κρόνῳ θύειν παῖδας. καταλυθῆναι δὲ τὰς ἀνθρωποθυσίας σχεδὸν τὰς παρὰ πᾶσιν φησὶ Πάλλας ὁ ἄριστα τὰ περὶ τῶν τοῦ Μίθρα συναγαγὼν μυστηρίων ἐπὶ Ἀδριανοῦ τοῦ αὐτοκράτορος. ἐθύετο γὰρ καὶ ἐν Λαοδικείᾳ τῇ κατὰ Συρίαν τῇ Ἀθηνᾷ κατʼ ἔτος παρθένος, νῦν δὲ ἔλαφος. καὶ μὴν καὶ οἱ ἐν Λιβύῃ Καρχηδόνιοι ἐποίουν τὴν θυσίαν, ἣν Ἰφικράτης ἔπαυσεν, καὶ Δουμαθηνοὶ δὲ τῆς Ἀραβίας κατʼ ἔτος ἕκαστον ἔθυον παῖδα, ὄν ὑπὸ βωμὸν ἔθαπτον, ᾧ χρῶνται ὡς ξοάνῳ. Φύλαρχος δὲ κοινῶς πάντας τούς Ἕλληνας πρὶν ἐπὶ πολεμίους ἐξιέναι ἀνθρωποκτονεῖν ἱστορεῖ. καὶ παρίημι Θρᾷκας καὶ Σκύθας, καὶ ὡς Ἀθηναῖοι τὴν Ἐρεχθέως καὶ Πραξιθέας θυγατέρα ἀνεῖλον. ἀλλʼ ἔτι γε νῦν τίς ἀγνοεῖ κατὰ τὴν μεγάλην πόλιν τῇ τοῦ Αατιαρίου Διὸς ἑορτῇ σφαζόμενον ἄνθρωπον; καὶ οὐ δήπου τούτου ἕνεκα βρωτέον καὶ σάρκας ἀνθρώπων, ἐπείπερ διά τινα ἀνάγκην εἰς θυσίαν ἄνθρωπος παρελήφθη. καὶ γὰρ ἐν λιμοῖς πολιορκούμενοί τινες ἀλλήλων ἐγεύσαντο, καὶ ὅμως ἐναγεῖς οὗτοι ἐνομίσθησαν καὶ τὸ πρᾶγμα ἀσεβές.

2.57Romalıların Sicilya için Kartacalılarla yaptıkları birinci savaştan sonra Fenikeli paralı askerler ayaklanıp Libyalıları da isyana sürükleyince, Barkas lakaplı Hamilkar onlara karşı sefere çıktı ve onları öyle bir kıtlığa düşürdü ki, her şey tükenince önce savaşta düşenleri, sonra esirleri, sonra köleleri yediler; en sonunda birbirlerine saldırıp kura çekerek silah arkadaşlarını yemeye başladılar. Hamilkar onları ele geçirince, artık başka insanlarla karışmaları dine aykırı olur diye fillere çiğnetti. Bazılarının insan eti yemeye cüret etmesi yüzünden ne kendisi bunu kabul etti ne de oğlu Hannibal: İtalya'ya sefere çıkarken biri ona, yiyecek sıkıntısı çekmesinler diye ordusunu insan eti yemeye alıştırmasını öğütlemişti. Öyleyse kıtlıklar ve savaşlar öbür hayvanların yenmesine sebep oldu diye bunu haz için de kabul etmemiz gerekmez; tıpkı insan eti yemeyi kabul etmediğimiz gibi. Bazı kuvvetlere hayvan kurban edildi diye onları yememiz de gerekmez; çünkü insan kurban edenler de bu yüzden insan eti tatmadılar. Kurban etmekten hayvanları mutlaka yemenin de çıkmadığı böylece ispat edilmiş oldu.

2.57

καὶ μετά γε τὸν πρῶτον πόλεμον τὸν γενόμενον Ῥωμαίοις περὶ Σικελίας πρὸς Καρχηδονίους ἀποστάντων τῶν Φοινίκων μισθοφόρων καὶ συναποστησάντων τοὺς Λίβυας, Ἀμίλκας ὁ Βάρκας ἐπικαλούμενος, ἐπιστρατεύσας αὐτοῖς εἰς λιμὸν οὕτως περιέστησεν, ὡς τὸ μὲν πρῶτον τούς πίπτοντας ἐν ταῖς μάχαις ἐσθίειν ἐπιλειπόντων πάντων, δεύτερον τούς αἰχμαλώτους, τρίτον τούς οἰκέτας, ὕστερον δὲ καὶ ἐπʼ ἀλλήλους ὁρμῆσαι καὶ κλήρῳ τούς συστρατιώτας ἐσθίειν. ἀλλʼ ὅ γε Ἀμίλκας λαβὼν ὑποχειρίους διὰ τῶν ἐλεφάντων συνεπάτησεν, ὡς οὐχ ὅσιον ἔτι τοῖς ἄλλοις ἀνθρώποις αὐτούς ἐπιμίγνυσθαι, καὶ οὔτε αὐτὸς παρεδέξατο διὰ τὸ τολμῆσαί τινας τὴν ἀνθρωποφαγίαν οὔθ᾿ ὁ υἱὸς αὐτοῦ Ἀννίβας, ᾧ συνεβούλευέ τις εἰς τὴν ταλίαν στρατεύοντι ἐθίσαι ἀνθρωποφαγεῖν τὸν στρατόν, ὡς μὴ τροφῆς ἀποροῖεν. οὐ τοίνυν ἐπεὶ λιμοὶ καὶ πόλεμοι αἴτιοι τῆς τῶν ἄλλων ζῴων βρώσεως γεγόνασιν, ἐχρῆν ταύτην καὶ διʼ ἡδονὴν παραδέξασθαι, καθάπερ οὐδὲ τὴν ἀνθρωποφαγίαν προσηκάμεθα· οὐδὲ ἐπεὶ ἔθυσάν τισι δυνάμεσιν ζῷα, ἐχρῆν καὶ ἐσθίειν αὐτά. οὐδὲ γὰρ ἀνθρώπους θύσαντες ἐγεύσαντο τούτου γε ἕνεκα σαρκῶν ἀνθρωπίνων. ἀλλʼ ὅτι μὲν τῷ θύειν οὐχ ἕπεται τὸ καὶ ἐσθίειν πάντως τὰ ζῷα, διὰ τούτων ἀποδέδεικται.

2.58Evrendeki kuvvetleri iyice öğrenmiş olanların kanlı kurbanları tanrılara değil daimōnlara sunduklarını tanrıbilimciler de doğrulamıştır. Bu daimōnlardan kimilerinin kötülük yapıcı, kimilerinin iyi olduğunu; iyilerin, biz yalnızca bedenimizi ya da psykhēmizi beslediğimiz ve yediğimiz şeylerden turfanda sunduğumuzda bizi rahatsız etmeyeceklerini de anmışlardır. Biraz daha ekleyip, çokluğun bozulmamış kavrayışlarının da tanrılar hakkındaki doğru düşünceye eriştiğini gösterdikten sonra kitabı bitireceğiz. Şairlerden azıcık aklı başında olanlar bile şöyle der:

Hangi insan bu kadar budala, bu kadar saf ve kolay inanır ki tanrıların, aç köpeklerin bile yemeyeceği etsiz kemiklerden, ateşte yanan ödden turfanda diye hoşlanacağını, bunu pay diye alacağını umsun?

Bir başkası da şöyle der:

Kurban çöreği, günlük, kurabiye: bunları alacağım. Çünkü bugün dostlarıma değil, tanrılara kurban sunuyorum.

2.58

ὅτι δὲ οὐ θεοῖς, ἀλλὰ δαίμοσι τὰς θυσίας τὰς διὰ τῶν αἱμάτων προσῆγον οἱ τὰς ἐν τῷ παντὶ δυνάμεις καταμαθόντες, καὶ τοῦτο πεπίστωται παρʼ αὐτῶν τῶν θεολόγων. καὶ μὴν ὅτι τούτων οἱ μὲν κακοποιοί, οἱ δὲ ἀγαθοί, οἵ οὐκ ἐνοχλήσουσιν ἡμῖν ἀπαρχομένοις ἐκ μόνων ὧν ἐσθίομεν καὶ τρέφομεν ἤ τὸ σῶμα ἤ τὴν ψυχήν, καὶ τούτου μέμνηνται. ὀλίγα δʼ ἔτι προσθέντες, ὡς καὶ αἱ ἀδιάστροφοι ἔννοιαι τῶν πολλῶν ἐπιβάλλουσι τῇ ὀρθῇ περὶ τῶν θεῶν ὑπολήψει, τὸ βιβλίον περιγράψομεν. λέγουσι γοῦν καὶ τῶν ποιητῶν οἱ ἐπʼ ὀλίγον σωφρονοῦντες· τίς ὧδε μῶρος καὶ λίαν ἀνειμένως εὔπιστος ἀνδρῶν, ὅστις ἐλπίζει θεοὺς ὀστῶν ἀσάρκων καὶ χολῆς πυρουμένης, ἃ καὶ κυσὶν πεινῶσιν οὐχὶ βρώσιμα, χαίρειν ἀπαρχαῖς καὶ γέρας λαχεῖν τόδε; ἄλλος δὲ φησίν ψαιστά, λιβανωτόν, πόπανα· ταῦτʼ ὠνήσομαι. οὐ τοῖς φίλοις θύω γάρ, ἀλλὰ τοῖς θεοῖς τὰ νῦν.

2.59Apollon da atalardan kalma usule göre, yani babaların âdetine göre kurban sunmayı öğütlerken eski âdete geri dönmeyi buyuruyor gibidir. Eski âdet ise, gösterdiğimiz gibi, kurban çörekleri ve toprağın ürünleriyle yapılırdı. Bu yüzden kurbanlara thysia, thyēla ve thymelē denmiştir; thyein (kurban sunmak) da thymian (tütsü yakmak) ile ve bugün bizim epithyein dediğimiz şeyle ilgiliydi. Bizim şimdi thyein dediğimize onlar herdein derlerdi:

Apollon'a boğalardan ve keçilerden kusursuz hekatombalar sunarlardı.

2.59

ἐπεὶ καὶ Ἀπόλλων παραινῶν θύειν κατὰ τὰ πάτρια, τοῦτʼ ἔστιν κατὰ τὸ ἔθος τῶν πατέρων, ἐπανάγειν ἔοικεν εἰς τὸ παλαιὸν ἔθος. τὸ δὲ παλαιὸν διὰ ποπάνων καὶ τῶν καρπῶν ἦν, ὡς ἀπεδείξαμεν. ὅθεν καὶ θυσίαι καὶ θυηλαὶ καὶ θυμέλαι ἐκαλοῦντο, καὶ αὐτὸ τὸ θύειν τοῦ θυμιᾶν εἴχετο καὶ τοῦ νῦν παρʼ ἡμῖν λεγομένου ἐπιθύειν. ὃ γὰρ ἡμεῖς νῦν θύειν λέγομεν ἕρδειν ἔλεγον. ἔρδον δʼ Ἀπόλλωνι τεληέσσας ἑκατόμβας ταύρων ἡδ᾿ αἰγῶν.

2.60Kurbanlara gösterişli masrafı sokanlar, bununla birlikte bir kötülükler sürüsünü de soktuklarını bilmezler: batıl inancı, sefahati, tanrının rüşvetle kazanılabileceği ve haksızlığın kurbanlarla telafi edilebileceği sanısını. Yoksa kimi altın boynuzlu üçlü kurbanlar, kimi hekatombalar sundu da, İskender'in annesi Olympias her şeyden biner tane kurban etti, bu nereden çıktı? Gösterişli masraf bir kez insanları batıl inanca sürükleyince böyle oldu. Bir genç, tanrıların gösterişli masraflardan ve —söylendiği gibi— sığır ve öbür hayvanların etiyle kurulan ziyafetlerden hoşlandığını öğrenince, isteyerek itidalli olmayı ne zaman seçer? Bu kurbanları tanrıları memnun etmek için sunduğuna inanan biri, günahını kurbanlarla satın alabileceğini düşünerek haksızlık etmenin kendisine serbest olduğunu nasıl sanmaz? Ama tanrıların bunlara ihtiyacı olmadığına, kendilerine yaklaşanların ahlakına baktıklarına, kendileri ve her şey hakkındaki doğru kavrayışı en büyük kurban olarak kabul ettiklerine inanmışsa, nasıl olur da itidalli, dindar ve adil olmaz?

2.60

ἀγνοοῦσιν δὲ οἱ τὴν πολυτέλειαν εἰσαγαγόντες εἰς τὰς θυσίας, ὅπως ἄμα ταύτῃ ἑσμὸν κακῶν εἰσήγαγον, δεισιδαιμονίαν, τρυφήν, ὑπόληψιν τοῦ δεκάζειν δύνασθαι τὸ θεῖον καὶ θυσίαις ἀκεῖσθαι τὴν ἀδικίαν. πόθεν οἱ μὲν τριττύας χρυσόκερως, οἱ δʼ ἑκατόμβας, Ὀλυμπιὰς δʼ ἡ Ἀλεξάνδρου μήτηρ πάντα χίλια ἔθυεν, ἅπαξ τῆς πολυτελείας ἐπὶ τὴν δεισιδαιμονίαν προαγούσης; ὅταν δὲ νέος θεούς χαίρειν πολυτελείαις γνῷ καί, ὡς φασίν, ταῖς τῶν βοῶν καὶ τῶν ἄλλων ζῴων θοίναις, πότʼ ἂν ἑκὼν σωφρονήσειεν; πῶς δὲ κεχαρισμένα θύειν ἡγούμενος τοῖς θεοῖς ταῦτα, οὐκ ἐξεῖναι ἀδικεῖν οἰήσεται αὐτῷ μέλλοντι διὰ τῶν θυσιῶν ἐξωνεῖσθαι τὴν ἁμαρτίαν; πεισθεὶς δὲ ὅτι τούτων χρείαν οὐκ ἔχουσιν οἱ θεοί, εἰς δὲ τὸ ἦθος ἀποβλέπουσι τῶν προσιόντων, μεγίστην θυσίαν λαμβάνοντες τὴν ὀρθὴν περὶ αὐτῶν τε καὶ τῶν πραγμάτων διάληψιν, πῶς οὐ σώφρων καὶ ὅσιος καὶ δίκαιος ἔσται;

2.61Tanrılara sunulacak en iyi turfanda, arı bir nous ve hâllerden azade bir psykhēdir. Öbür şeylerden ölçülü turfandalar sunmak da yakışır; ama bunu üstünkörü değil, bütün gönülle yapmak gerekir. Tanrılara gösterilen saygılar, iyi insanlara gösterilen saygılara benzemelidir: onlara ön sırada yer vermek, geldiklerinde ayağa kalkmak, yer göstermek gibi; vergi öder gibi değil. Bir insan bile şöyle diyebilir:

Gördüğün iyiliği anıyor ve beni seviyorsan, Philinos, karşılığını senden çoktan aldım; çünkü o iyiliği sana bunun için emanet etmiştim.

Bir insan bununla yetinirken tanrının yetinmemesi olacak şey değildir. Bu yüzden Platon şöyle der: İyi insana kurban sunmak ve dualarla, adaklarla, kurbanlarla, her türlü hizmetle tanrılarla daima yakınlık kurmak yakışır; kötü insanın ise tanrılar için harcadığı bütün emek boşunadır. Çünkü iyi insan neyin kurban edilmesi, nelerden uzak durulması, neyin sunulması, nelerden turfanda verilmesi gerektiğini bilir; kötü insan ise kendi yaratılışına ve kendi düşkün olduğu şeylere göre tanrılara saygı sunarak dindarlıktan çok dinsizlik eder. Bu yüzden Platon, filozofun kötü alışkanlıklara uymasını da doğru bulmaz; çünkü bu ne tanrıların hoşuna gider ne de insanların işine yarar. Filozof bu alışkanlıkları daha iyiye çevirmeye çalışmalı, gücü yetmezse kendisi onlara uyup değişmemeli; doğru yolda yürüyerek onu izlemeli, ne çokluktan gelecek tehlikelerden ne de çıkabilecek başka bir iftiradan çekinmelidir. Gerçekten de, Suriyeliler balık tatmazken, İbraniler domuz eti yemezken, Fenikelilerin ve Mısırlıların çoğu inek eti yemezken, hatta birçok kral onları bundan döndürmeye çalıştığında kanunlarını çiğnemektense ölüme katlanırken, bizim insanlardan korktuğumuz ya da onlardan gelecek bir iftiradan çekindiğimiz için tabiatın kanunlarını ve ilahî buyrukları çiğnemeyi seçmemiz korkunç olurdu. Ölmeyi hayatımızda her gün yaptığımız bir alıştırma hâline getirmişken kötü insanların kanaatlerine ağzımız açık bakakaldığımızı ve onlardan gelecek korkudan çekindiğimizi görse, tanrıların ve ilahî insanların ilahî korosu buna pek öfkelenirdi.

2.61

θεοῖς δὲ ἀρίστη μὲν ἀπαρχὴ νοῦς καθαρὸς καὶ ψυχὴ ἀπαθής, οἰκεῖον δὲ καὶ τὸ μετρίων μὲν ἀπάρχεσθαι τῶν ἄλλων, μὴ παρέργως δέ, ἀλλὰ σύν πάσῃ προθυμίᾳ. ἐοικέναι γὰρ δεῖ τὰς τιμὰς ταῖς ἐπὶ τῶν ἀγαθῶν προεδρίαις, ὑπαναστάσεσίν τε καὶ κατακλίσεσιν, οὐ συντάξεων δόσεσιν. οὐ γὰρ δὴ ἄνθρωπος μὲν ἐρεῖ· εἰ μνημονεύεις εὖ παθὼν φιλεῖς τέ με, ἀπέχω πάλαι, Φιλῖνε, παρὰ σοῦ τὴν χάριν· τούτου γὰρ αὐτὴν ἕνεκα πρὸς σὲ κατεθέμην· θεὸς δὲ οὐκ ἀρκεῖται τούτοις. διʼ ὅπερ ὁ Πλάτων, τῷ μὲν ἀγαθῷ θύειν, φησί, προσήκει καὶ προσομιλεῖν ἀεὶ τοῖς θεοῖς εὐχαῖς καὶ ἀναθήμασι καὶ θυσίαις καὶ τῇ πάσῃ θεραπείᾳ, τῷ δὲ κακῷ μάτην περὶ θεοὺς τὸν πολύν εἶναι πόνον. ὁ γὰρ ἀγαθὸς οἶδεν ἃ θυτέον καὶ ὧν ἀφεκτέον καὶ τίνα προσενεκτέον καὶ τίνων ἀπαρκτέον, ὁ δὲ φαῦλος ἐκ τῆς οἰκείας διαθέσεως καὶ ὧν αὐτὸς ἐσπούδακεν, προσάγων τοῖς θεοῖς τὰς τιμὰς ἀσεβεῖ μᾶλλον ἢ εὐσεβεῖ. διʼ ὅ οὐδʼ οἴται δεῖν τοῖς φαύλοις ὁ Πλάτων ἐθισμοῖς συμπεριφέρεσθαι τὸν φιλόσοφον· οὕτε γὰρ τοῖς θεοῖς εἶναι φίλον οὕτε τοῖς ἀνθρώποις συμφέρον, ἀλλὰ μεταβάλλειν μὲν πειρᾶσθαι εἰς τὸ ἄμεινον, εἰ δὲ μή, αὐτὸν πρὸς αὐτὰ μὴ μεταβάλλεσθαι, μετιέναι δὲ τὴν ὀρθὴν ὀδὸν αὐτὸν πορευόμενον μήτε κινδύνους τούς ἀπὸ τῶν πολλῶν εὐλαβούμενον μήτε τὴν ἄλλην, εἴ τις γίγνοιτο βλασφημία. καὶ γὰρ δεινὸν ἂν εἴη, Σύρους μὲν τῶν ἰχθύων μὴ ἂν γεύσασθαι μηδὲ τούς Ἕβραίους συῶν, Φοινίκων τε τούς πολλούς καὶ Αἰγυπτίων βοῶν θηλειῶν, ἀλλὰ καὶ βασιλέων πολλῶν μεταβαλεῖν αὐτούς σπουδασάντων θάνατον ὑπομεῖναι μᾶλλον ἢ τὴν τοῦ νόμου παράβασιν, ἡμᾶς δὲ τούς τῆς φύσεως νόμους καὶ τὰς θείας παραγγελίας φόβων ἕνεκα ἀνθρωπίνων ἤ τινος βλασφημίας τῆς ἀπὸ τούτων αἱρεῖσθαι παραβαίνειν. ἡ μέγα ὁ θεῖος χορὸς σχετλιάσειεν ἂν θεῶν τε ὁμοῦ καὶ ἀνδρῶν θείων πρὸς ἀνθρώπων φαύλων δόξας ὁρῶν ἡμὰς κεχηνότας καὶ τὸν παρὰ τούτων φόβον ὑφορωμένους, οἵ καθʼ ἡμέραν μελέτην ἐν τῷ βίῳ τὸ ἀποθνήσκειν τοῖς ἄλλοις πεποιήμεθα.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…