İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Timaios'ta Ruhun Doğuşu Üzerine

Περὶ τῆς ἐν Τιμαίῳ ψυχογονίας

1Platon'un psykhē hakkındaki görüşünü bizim anladığımız biçimde açıklarken çeşitli yerlerde dağınık olarak defalarca söylenmiş ve yazılmış olanların bir araya toplanmasını ve bu konunun ayrı bir yazıyla ele alınmasını gerekli görüyorsunuz. Konu zaten kolay değildir, üstelik Platonculuğa bağlı olanların çoğuna ters düştüğü için savunulmaya da muhtaçtır. Önce Timaios'ta yazılı olan metni vereceğim:

"Bölünmez ve hep aynı durumda kalan ousia ile bedenlerde meydana gelen bölünebilir ousiadan, ikisinin ortasında üçüncü bir ousia türü karıştırdı; Aynı'nın ve Başka'nın tabiatı için de aynısını yaptı ve onu bu şekilde bölünmez olanla bedenlerde bölünebilir olanın ortasına kurdu. Bu üçünü alıp hepsini tek bir ideada karıştırdı; karışmaya yatkın olmayan Başka'nın tabiatını zorla Aynı'ya uydurdu. Bunları ousiayla karıştırıp üç şeyden tek bir şey yapınca, bu bütünü yine gerektiği kadar parçaya böldü; her biri Aynı'dan, Başka'dan ve ousiadan karışmıştı. Bölmeye şöyle başladı..."

Bu sözlerin yorumcular arasında yol açtığı bütün ayrılıkları burada anlatmak uçsuz bucaksız bir iştir; üstelik çoğunu okumuş olan sizin için gereksizdir. Yalnız, en itibarlı kişilerin bir kısmını Ksenokrates kendine çekmiş, psykhēnin ousiasının kendi kendisini hareket ettiren sayı olduğunu ileri sürmüştür; ötekiler ise psykhēyi düşünülür tabiatla hissedilir şeylere ilişkin kanaat tabiatından karıştıran Soloili Krantor'a bağlanmıştır. Bu ikisinin açıklığa kavuşturulması, sanırım, bize ilk notayı verecektir.

1

ἐπεὶ τὰ πολλάκις εἰρημένα καὶ γεγραμμένα σποράδην ἐν ἑτέροις ἕτερα, τὴν Πλάτωνος ἐξηγουμένοις δόξαν ἣν εἶχεν ὑπὲρ ψυχῆς, ὡς ὑπενοοῦμεν ἡμεῖς, οἴεσθε δεῖν εἰς ἓν συναχθῆναι καὶ τυχεῖν ἰδίας ἀναγραφῆς τὸν λόγον τοῦτον, οὔτʼ ἄλλως; εὐμεταχείριστον ὄντα καὶ διὰ τὸ τοῖς πλείστοις τῶν ἀπὸ Πλάτωνος ὑπεναντιοῦσθαι δεόμενον παραμυθίας, προεκθήσομαι τὴν λέξιν, ὡς ἐν Τιμαίῳ γέγραπται. τῆς ἀμεροῦς καὶ ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ ἐχούσης οὐσίας καὶ τῆς αὖ περὶ τὰ σώματα γιγνομένης μεριστῆς τρίτον ἐξ ἀμφοῖν ἐν μέσῳ συνεκεράσατο οὐσίας εἶδος, τῆς τε ταὐτοῦ φύσεως αὖ πέρι καὶ τῆς θατέρου· καὶ κατὰ ταῦτα συνέστησεν ἐν μέσῳ τοῦ τʼ ἀμεροῦς αὐτὴν καὶ τοῦ κατὰ τὰ σώματα μεριστοῦ. καὶ τρία λαβὼν αὐτὰ ὄντα συνεκεράσατο εἰς μίαν πάντα ἰδέαν, τὴν θατέρου φύσιν δύσμικτον οὖσαν δε ἀνιμαε προξρεατιονε ἰν τιμαεο. εἰς ταὐτὸ συναρμόττων βίᾳ· μιγνὺς δὲ μετὰ τῆς οὐσίας, καὶ ἐκ τριῶν ποιησάμενος ἓν πάλιν ὅλον τοῦτο μοίρας εἰς ἃς προσῆκε διένειμεν· ἑκάστην δὲ τούτων ἔκ τε ταὐτοῦ καὶ θατέρου καὶ τῆς οὐσίας μεμιγμένην ἤρχετο δὲ διαιρεῖν ὧδε ταῦτα πρῶτον ὅσας παρέσχηκε τοῖς ἐξηγουμένοις διαφοράς, ἄπλετον ἔργον ἐστὶ διελθεῖν ἐν τῷ παρόντι, πρὸς δʼ ὑμᾶς ἐντετυχηκότας ὁμοῦ ταῖς πλείσταις καὶ περιττόν. ἐπεὶ δὲ τῶν δοκιμωτάτων ἀνδρῶν τοὺς μὲν Ξενοκράτης προσηγάγετο, τῆς ψυχῆς τὴν οὐσίαν ἀριθμὸν αὐτὸν ὑφʼ ἑαυτοῦ κινούμενον ἀποφηνάμενος οἱ δὲ Κράντορι τῷ Σολεῖ προσέθεντο, μιγνύντι τὴν ψυχὴν ἔκ τε τῆς νοητῆς καὶ τῆς περὶ τὰ αἰσθητὰ δοξαστῆς φύσεως· οἶμαί τι τὴν τούτων ἀνακαλυφθέντων σαφήνειαν ὥσπερ ἐνδόσιμον ἡμῖν παρέξειν.

2İkisi hakkında da söylenecek söz kısadır. Birinciler, bölünmez ve bölünebilir ousianın karıştırılmasıyla sayının doğuşundan başka bir şeyin anlatılmadığını düşünürler. Çünkü bölünmez olan Bir, bölünebilir olan çokluktur; sayı da Bir'in çokluğu sınırlamasıyla ve sonsuzluğa sınır koymasıyla bunlardan oluşur. Bu sonsuzluğa belirsiz ikilik de derler. Pythagoras'ın öğretmeni Zaratas ona sayının annesi, Bir'e ise babası derdi; birime ne kadar benziyorsa sayıların o kadar iyi olması da bundandır. Ama bu sayı henüz psykhē değildir, çünkü hareket ettiricilik ve hareket edebilirlik ondan yoksundur. Biri hareketin ve değişimin, öteki durağanlığın ilkesi olan Aynı ile Başka birbirine karışınca psykhē meydana gelmiştir; onun kudreti, hareket etmek ve ettirmek kadar durdurmak ve durmaktır da.

Krantor'un yolunu izleyenler ise psykhēnin kendine has işinin en çok düşünülür şeyler ile hissedilir şeyleri, bunların kendi içlerindeki ve birbirlerine göre aralarındaki farkları ve benzerlikleri ayırt etmek olduğunu kabul ederler. Bu yüzden her şeyi bilsin diye psykhēnin her şeyden karıştırıldığını söylerler. Bunlar dört tanedir: Hep aynı durumda kalan düşünülür tabiat; bedenlere ilişkin, hâlden etkilenen ve değişen tabiat; bir de Aynı'nın ve Başka'nın tabiatı, çünkü önceki ikisi de başkalıktan ve aynılıktan pay alır.

2

ἔστι δὲ βραχὺς ὑπὲρ ἀμφοῖν ὁ λόγος. οἱ μὲν γὰρ οὐδὲν ἢ γένεσιν ἀριθμοῦ δηλοῦσθαι νομίζουσι τῇ μίξει τῆς ἀμερίστου καὶ μεριστῆς οὐσίας· ἀμέριστον μὲν γὰρ εἶναι τὸ ἓν μεριστὸν δὲ τὸ πλῆθος, ἐκ δὲ τούτων γίγνεσθαι τὸν ἀριθμὸν τοῦ ἑνὸς ὁρίζοντος τὸ πλῆθος καὶ τῇ ἀπειρίᾳ πέρας ἐπιτιθέντος, ἣν καὶ δυάδα καλοῦσιν ἀόριστον. καὶ Ζαράτας ὁ Πυθαγόρου διδάσκαλος ταύτην μὲν ἐκάλει τοῦ ἀριθμοῦ μητέρα τὸ δʼ ἓν πατέρα· διὸ καὶ βελτίονας εἶναι τῶν ἀριθμῶν ὅσοι τῇ μονάδι προσεοίκασι, τοῦτον δὲ μήπω ψυχὴν τὸν ἀριθμὸν εἶναι· τὸ γὰρ κινητικὸν καὶ τὸ κινητὸν ἐνδεῖν αὐτῷ. τοῦ δὲ ταὐτοῦ καὶ τοῦ ἑτέρου συμμιγέντων, ὧν τὸ μέν ἐστι κινήσεως ἀρχὴ καὶ μεταβολῆς τὸ δὲ μονῆς, ψυχὴν γεγονέναι, μηδὲν ἧττον τοῦ ἱστάναι καὶ ἵστασθαι δύναμιν ἢ τοῦ κινεῖσθαι καὶ κινεῖν οὖσαν. οἱ δὲ περὶ τὸν Κράντορα μάλιστα τῆς ψυχῆς ἴδιον ὑπολαμβάνοντες ἔργον εἶναι τὸ κρίνειν τά τε νοητὰ καὶ τὰ αἰσθητὰ τάς τε τούτων ἐν αὑτοῖς καὶ πρὸς ἄλληλα γιγνομένας διαφορὰς καὶ ὁμοιότητας, ἐκ πάντων φασίν, ἵνα πάντα γιγνώσκῃ, συγκεκρᾶσθαι τὴν ψυχήν· ταῦτα δʼ εἶναι τέτταρα, τὴν νοητὴν φύσιν ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχουσαν καὶ τὴν περὶ τὰ σώματα παθητικὴν καὶ μεταβλητήν, ἔτι δὲ τὴν ταὐτοῦ καὶ τοῦ ἑτέρου διὰ τὸ κἀκείνων ἑκατέραν μετέχειν ἑτερότητος καὶ ταὐτότητος.

3Bunların hepsi de aynı biçimde, psykhēnin zamanda doğmadığını, doğmuş bir şey olmadığını düşünür. Ona göre psykhēnin birçok yetisi vardır; Platon, teorik amaçla onun ousiasını bunlara ayırarak sözde doğuyor ve karışıyor gibi anlatır. Evren konusunda da aynı şeyi düşünür: Onun ezeli ve doğmamış olduğunu bilir, ama nasıl düzenlenip yönetildiğini, onun bir doğuşunu ve bileşenlerinin başta bir araya gelişini varsaymayanların kolayca öğrenemeyeceğini görerek bu yola başvurmuştur. Genel olarak söyledikleri bunlardır. Eudoros iki tarafın da makul olandan pay aldığını düşünür; bana ise inandırıcı olanı ölçü alacaksak, ikisi de Platon'un görüşünü kaçırıyor gibi görünür. Çünkü kendi öğretilerini geliştirmiyor, ona uygun bir şey söylemek istiyorlar.

Düşünülür ve hissedilir ousianın karışımı denen şeyin, neden başka şeylerden, ne olursa olsun, çok psykhēnin doğuşu olduğu açıklanmıyor. Bu evrenin kendisi de, onun her bir kısmı da cismani ousia ile düşünülür ousiadan oluşmuştur; biri doğan şeye madde ve dayanak, öteki biçim ve eidos vermiştir. Maddenin düşünülürden pay alarak ve ona benzeyerek biçimlenmiş kısmı hemen dokunulur ve görünür olur; oysa psykhē bütün histen kaçar. Ayrıca Platon psykhēye hiçbir yerde sayı dememiştir; onun için kendi kendini hareket ettiren, ebedî hareket ve hareketin kaynağı ve ilkesi demiştir. Sayıyla, oranla ve armoniyle düzenlediği şey ise onun dayanak olan ve bunlardan meydana gelen en güzel eidosu kabul eden ousiasıdır. Sanırım psykhēnin sayıya göre kurulmuş olmasıyla ousiasının sayı olması aynı şey değildir; nitekim armoniye göre kurulmuştur ama armoni değildir. Platon bunu Psykhē Üzerine'de ispat etmiştir.

Aynı ve Başka konusunda bu adamlar açıkça yanılmıştır. Birinin durağanlığın, ötekinin hareketin kudretini psykhēnin doğuşuna kattığını söylüyorlar; oysa Platon'un kendisi Sofist'te Varlık, Aynı ve Başka ile bunlara ek olarak Durağanlık ve Hareket'i, her biri ötekinden farklı olan ayrı ayrı beş şey olarak koyar ve ayırır.

3

ὁμαλῶς δὲ πάντες οὗτοι χρόνῳ μὲν οἴονται τὴν ψυχὴν μὴ γεγονέναι μηδʼ εἶναι γενητήν, πλείονας δὲ δυνάμεις ἔχειν, εἰς ἃς ἀναλύοντα θεωρίας ἕνεκα τὴν οὐσίαν αὐτῆς λόγῳ τὸν Πλάτωνα γιγνομένην ὑποτίθεσθαι καὶ συγκεραννυμένην τὰ δʼ αὐτὰ καὶ περὶ τοῦ κόσμου διανοούμενον ἐπίστασθαι μὲν ἀίδιον ὄντα καὶ ἀγένητον, τὸ δʼ ᾧ τρόπῳ συντέτακται καὶ διοικεῖται καταμαθεῖν οὐ ῥᾴδιον ὁρῶντα τοῖς μήτε γένεσιν αὐτοῦ μήτε τῶν γενητικῶν σύνοδον ἐξ ἀρχῆς προϋποθεμένοις ταύτην τὴν ὁδὸν Ἰν τιμαεο πλατονις. τραπέσθαι. τοιούτων δὲ τῶν καθόλου λεγομένων, ὁ μὲν Εὔδωρος οὐδετέρους ἀμοιρεῖν οἴεται τοῦ εἰκότος· ἐμοὶ δὲ δοκοῦσι τῆς Πλάτωνος ἀμφότεροι διαμαρτάνειν δόξης, εἰ κανόνι τῷ πιθανῷ χρηστέον, οὐκ ἴδια δόγματα περαίνοντας ἀλλʼ ἐκείνῳ τι βουλομένους λέγειν ὁμολογούμενον. ἡ μὲν γὰρ ἐκ τῆς νοητῆς καὶ τῆς αἰσθητῆς οὐσίας λεγομένη μῖξις οὐ διασαφεῖται πῆ ποτε ψυχῆς μᾶλλον ἢ τῶν ἄλλων, ὅ τι ἄν τις εἴπῃ, γένεσίς ἐστιν. αὐτός τε γὰρ ὁ κόσμος οὗτος καὶ τῶν μερῶν ἕκαστον αὐτοῦ συνέστηκεν ἔκ τε σωματικῆς οὐσίας καὶ νοητῆς, ὧν ἡ μὲν ὕλην καὶ ὑποκείμενον ἡ δὲ μορφὴν καὶ εἶδος τῷ γενομένῳ παρέσχε· καὶ τῆς μὲν ὕλης τὸ μετοχῇ καὶ εἰκασίᾳ τοῦ νοητοῦ μορφωθὲν εὐθὺς; ἁπτὸν καὶ ὁρατόν ἐστιν, ἡ ψυχὴ δὲ πᾶσαν αἴσθησιν ἐκπέφευγεν. ἀριθμὸν γε μὴν ὁ Πλάτων οὐδέποτε τὴν ψυχὴν προσεῖπεν, ἀλλὰ κίνησιν αὐτοκίνητον ἀεὶ καὶ κινήσεως πηγὴν καὶ ἀρχήν· ἀριθμῷ δὲ καὶ λόγῳ καὶ ἁρμονίᾳ διακεκόσμηκε τὴν οὐσίαν αὐτῆς ὑποκειμένην καὶ δεχομένην τὸ κάλλιστον εἶδος ὑπὸ τούτων ἐγγιγνόμενον. οἶμαι δὲ μὴ ταὐτὸν εἶναι τῷ κατʼ ἀριθμὸν συνεστάναι τὴν ψυχὴν τὸ τὴν οὐσίαν αὐτῆς ἀριθμὸν ὑπάρχειν· ἐπεὶ καθʼ ἁρμονίαν συνέστηκεν, ἁρμονία δʼ οὔκ ἐστιν, ὡς αὐτὸς ἐν τῷ περὶ Ψυχῆς ἀπέδειξεν. ἐκφανῶς δὲ τούτοις ἠγνόηται τὸ περὶ τοῦ ταὐτοῦ καὶ τοῦ ἑτέρου· λέγουσι γὰρ ὡς τὸ μὲν στάσεως τὸ δὲ κινήσεως συμβάλλεται δύναμιν εἰς τὴν τῆς ψυχῆς γένεσιν, αὐτοῦ Πλάτωνος ἐν τῷ Σοφιστῇ τὸ ὂν καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ ἕτερον, πρὸς δὲ τούτοις στάσιν καὶ κίνησιν, ὡς ἕκαστον ἑκάστου διαφέρον καὶ πέντε ὄντα χωρὶς ἀλλήλων τιθεμένου καὶ διορίζοντος

4Bu adamların hep birlikte, Platon'a bağlı olanların çoğunun da korkup yatıştırmaya çalıştığı, her şeyi deneyerek, zorlayarak, çevirerek korkunç ve söylenemez bir şey gibi örtmek ve inkâr etmek gerektiğini düşündükleri şey, evrenin ve psykhēsinin doğuşu ve kuruluşudur: Bunlar ezelden beri kurulmuş değildir, sonsuz zamandan beri böyle durmamaktadır. Bu konuda ayrı bir yazı yazılmıştır. Şimdilik şunu söylemek yeter: Bu adamlar, Platon'un büyük bir hırsla ve yaşının üstünde çabayla ateistlere karşı yürüttüğünü kabul ettiği tanrılar hakkındaki mücadeleyi ve logosu karıştırıyor, daha doğrusu büsbütün ortadan kaldırıyorlar. Çünkü evren doğmamışsa, Platon'un psykhēnin bedenden daha yaşlı olduğu, her türlü değişimi ve hareketi başlattığı, kendi deyişiyle onun önderi ve ilk işçisi olarak yerleştiği görüşü geçersiz kalır. Psykhē neymiş, beden neymiş ki psykhē ondan önce, ondan daha yaşlı doğmuş olsun, bunu ilerleyen konuşma gösterecektir. Doğru görüşe yönelik güçlüğün ve inanmazlığın çoğu, görünüşe göre, bunun bilinmemesinden kaynaklanmaktadır.

4

ὅ γε μὴν οὗτοί τε κοινῇ καὶ οἱ πλεῖστοι τῶν χρωμένων Πλάτωνι φοβούμενοι καὶ παραμυθούμενοι πάντα μηχανῶνται καὶ παραβιάζονται καὶ στρέφουσιν, ὥς τι δεινὸν καὶ ἄρρητον οἰόμενοι δεῖν περικαλύπτειν καὶ ἀρνεῖσθαι, τήν τε τοῦ κόσμου τήν τε τῆς ψυχῆς αὐτοῦ γένεσιν καὶ σύστασιν, οὐκ ἐξ ἀιδίου συνεστώτων οὐδὲ τὸν ἄπειρον χρόνον οὕτως ἐχόντων, ἰδίᾳ τε λόγου τέτευχε καὶ νῦν ἀρκέσει ῥηθέν, ὅτι τὸν περὶ θεῶν ἀγῶνα καὶ λόγον, ᾧ Πλάτων ὁμολογεῖ φιλοτιμότατα καὶ παρʼ ἡλικίαν πρὸς τοὺς ἀθέους κεχρῆσθαι, συγχέουσι, μᾶλλον δʼ ὅλως ἀναιροῦσιν. εἰ γὰρ ἀγένητος ὁ κόσμος ἐστίν, οἴχεται τῷ Πλάτωνι τὸ πρεσβύτερον τοῦ σώματος τὴν ψυχὴν οὖσαν ἐξάρχειν μεταβολῆς καὶ κινήσεως πάσης, ἡγεμόνα καὶ πρωτουργόν, ὡς αὐτὸς εἴρηκεν, ἐγκαθεστῶσαν. τίς δʼ οὖσα καὶ τίνος ὄντος ἡ ψυχὴ τοῦ σώματος προτέρα καὶ πρεσβυτέρα λέγεται γεγονέναι, προϊὼν ὁ λόγος ἐνδείξεται τοῦτο γὰρ ἠγνοημένον ἔοικε τὴν πλείστην ἀπορίαν καὶ ἀπιστίαν παρέχειν τῆς ἀληθοῦς δόξης.

5Önce bu konudaki düşüncemi ortaya koyacağım; görüşün alışılmamışlığını ve şaşırtıcılığını makul olanla destekleyip yatıştırmaya çalışacağım. Sonra metnin kendisine dönüp yorumu ve ispatı onunla birleştireceğim. Bana göre durum şudur:

Herakleitos, "bu evreni tanrılardan da insanlardan da kimse yapmadı" der. Sanki tanrıdan vazgeçip evrenin yapıcısının bir insan olduğunu sanacağımızdan korkmuş gibidir. Platon'a uyup evrenin bir tanrı tarafından meydana getirildiğini söylemek ve ilahilerle anmak daha iyidir; çünkü o doğanların en güzelidir, bu da sebeplerin en iyisi. Evrenin ondan meydana geldiği ousia ve madde ise doğmamıştır, her zaman yapıcının önünde durmuş, onun kendisini düzenlemesine, sıraya koymasına ve mümkün olduğunca kendisine benzetmesine sunulmuştur. Çünkü doğuş yokluktan değil, güzel ve yeterli olmayan bir durumdan meydana gelir; ev, giysi ve heykelde olduğu gibi. Evrenin doğuşundan önce olan şey düzensizlikti. Ama düzensizlik bedensiz, hareketsiz ve psykhēsiz değildi; cismani olan biçimsiz ve dağınık, hareket ettirici olan ise çılgın ve akılsızdı. Bu, logostan yoksun bir psykhēnin uyumsuzluğuydu. Tanrı, bedensiz olana beden, psykhēsiz olana psykhē yapmamıştır. Armoni ve ritim bilen bir adamdan ses ya da hareket değil, ahenkli ses ve ritimli hareket beklediğimiz gibi, tanrı da bedenin dokunulur ve direnen yanını, psykhēnin tasavvur edici ve hareket ettirici yanını kendisi yapmamıştır. İki ilkeyi de hazır bulmuştur: Biri silik ve karanlıktı, öteki karmaşık ve akılsızdı, ikisi de eksik ve belirsizdi. Onları sıraya koymuş, düzenlemiş ve uyumlu kılarak onlardan en güzel ve en yetkin canlıyı meydana getirmiştir. Bedenin ousiası, onun her şeyi kabul eden tabiat, doğan şeylerin yeri ve dadısı dediği şeyden başka bir şey değildir.

5

πρῶτον οὖν ἣν ἔχω περὶ τούτων διάνοιαν ἐκθήσομαι, πιστούμενος; τῷ εἰκότι καὶ παραμυθούμενος, ὡς ἔνεστι, τὸ ἄηθες τοῦ λόγου καὶ παράδοξον· ἔπειτʼ αὐταῖς λέξεσιν ἐπάξω συνοικειῶν ἅμα τὴν ἐξήγησιν καὶ τὴν ἀπόδειξιν. ἔχει γὰρ οὕτω κατά γε τὴν ἐμὴν τὰ πράγματα δόξαν. κόσμον τόνδε φησὶν Ἡράκλειτος οὔτε τις θεῶν οὔτε ἀνθρώπων ἐποίησεν ὥσπερ φοβηθεὶς μὴ θεοῦ ἀπογνόντες; ἄνθρωπόν τινα γεγονέναι τοῦ κόσμου δημιουργὸν ὑπονοήσωμεν. βέλτιον οὖν Πλάτωνι πειθομένους τὸν μὲν κόσμον ὑπὸ θεοῦ γεγονέναι λέγειν καὶ ᾅδειν· ὁ μὲν γὰρ κάλλιστος τῶν γεγονότων ὁ δʼ ἄριστος τῶν αἰτίων· τὴν δʼ οὐσίαν καὶ ὕλην, ἐξ ἡ γέγονεν, οὐ γενομένην ἀλλʼ ὑποκειμένην ἀεὶ τῷ δημιουργῷ εἰς διάθεσιν καὶ τάξιν αὑτῆς καὶ πρὸς αὐτὸν ἐξομοίωσιν ὡς δυνατὸν ἦν ἐμπαρασχεῖν. οὐ γὰρ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἡ γένεσις ἀλλʼ ἐκ τοῦ μὴ καλῶς μηδʼ ἱκανῶς ἔχοντος, ὡς οἰκίας καὶ ἱματίου καὶ ἀνδριάντος. ἀκοσμία γὰρ ἦν τὰ πρὸ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως· ἀκοσμία δʼ οὐκ ἀσώματος οὐδʼ ἀκίνητος οὐδʼ ἄψυχος ἀλλʼ ἄμορφον μὲν καὶ ἀσύστατον τὸ σωματικὸν ἔμπληκτον δὲ καὶ ἄλογον τὸ κινητικὸν ἔχουσα τοῦτο δʼ ἦν ἀναρμοστία ψυχῆς οὐκ ἐχούσης λόγον. ὁ γὰρ θεὸς οὔτε σῶμα τὸ ἀσώματον οὔτε ψυχὴν τὸ ἄψυχον ἐποίησεν, ἀλλʼ ὥσπερ ἁρμονικὸν ἄνδρα καὶ ῥυθμικὸν οὐ φωνὴν ποιεῖν οὐδὲ κίνησιν ἐμμελῆ δὲ φωνὴν καὶ κίνησιν εὔρυθμον ἀξιοῦμεν, οὕτως ὁ θεὸς οὔτε τοῦ σώματος τὸ ἁπτὸν καὶ ἀντίτυπον οὔτε τῆς ψυχῆς τὸ φανταστικὸν καὶ κινητικὸν αὐτὸς ἐποίησεν· ἀμφοτέρας δὲ τὰς ἀρχὰς παραλαβών, τὴν μὲν ἀμυδρὰν καὶ σκοτεινὴν τὴν δὲ ταραχώδη καὶ ἀνόητον ἀτελεῖς δὲ τοῦ προσήκοντος ἀμφοτέρας καὶ ἀορίστους, ἔταξε καὶ διεκόσμησε καὶ συνήρμοσε, τὸ κάλλιστον ἀπεργασάμενος καὶ τελειότατον ἐξ αὐτῶν ζῷον. ἡ μὲν οὖν σώματος οὐσία τῆς λεγομένης ὑπʼ αὐτοῦ πανδεχοῦς φύσεως ἕδρας τε καὶ τιθήνης τῶν γενητῶν οὐχ ἑτέρα τίς ἐστιν.

6Psykhēnin ousiasına gelince, Platon Philebos'ta buna "sonsuzluk" der: Bu, sayıdan ve orandan yoksunluktur; kendisinde eksikliğin, aşırılığın, farkın ve benzemezliğin sınırı da ölçüsü de yoktur. Timaios'ta ise bölünmez tabiatla karışan ve "bedenler çevresinde bölünebilir hâle gelen" denilen şeyin birimlerdeki ve noktalardaki çokluk, yahut bedenlere yaraşan, psykhēden çok bedenlere ait olan uzunluklar ve genişlikler olduğu düşünülmemelidir. Bu, o düzensiz, belirsiz, ama kendi kendini hareket ettiren ve hareket ettirici ilkedir. Platon birçok yerde buna zorunluluk, Kanunlar'da ise açıkça düzensiz ve kötülük yapan psykhē der. Kendi başına psykhē buydu; evrenin psykhēsi olmak için nousa, akıl yürütmeye ve akıllı armoniye sahip oldu.

Nitekim o her şeyi kabul eden maddi şey de büyüklüğe, aralığa ve mekâna sahipti, ama güzellikten, biçimden, şekillerin ölçülülüğünden yoksundu. Bunları aldı ki düzenlenerek yerin, denizin, göğün, yıldızların, bitkilerin ve canlıların her türlü cisim ve organı olsun.

Timaios'ta söylenen zorunluluğu ve Philebos'taki daha çok ve daha azda eksiklik ve aşırılığın ölçüsüzlüğünü, sonsuzluğunu psykhēye değil de maddeye atfedenler, Platon'un maddeyi hep biçimsiz, şekilsiz, her türlü keyfiyetten ve kendine özgü kudretten yoksun olarak anlatmasını, parfümcülerin boyamak için aldığı kokusuz yağlara benzetmesini nereye koyacaklar? Platon'un kendinden keyfiyetsiz, atıl ve eğilimsiz olanı kötülüğün sebebi ve ilkesi saymış, ona çirkin ve kötülük yapan sonsuzluk, sonra da tanrıya karşı çok direnen, gem almayan zorunluluk demiş olması mümkün değildir. Devlet Adamı'nda söylendiği gibi göğü ters çeviren, zıt yöne çözen zorunluluk ve doğuştan gelen arzu, şimdiki evrene ulaşmadan önce çok düzensizlik içeren eski tabiatla büyümüş şey, dayanak keyfiyetsiz ve hiçbir sebepten pay almamış madde ise, yapıcı iyiyse ve her şeyi elinden geldiğince kendisine benzetmek istiyorsa, bunların dışında üçüncü bir şey de yoksa, şeylere nereden girmiştir?

Çünkü o zaman Stoacıların çıkmazlarına düşeriz: Kötülüğü yokluktan, sebepsiz ve doğumsuz olarak içeri sokmuş oluruz. Var olanlar içinde ne iyinin ne de keyfiyetsiz olanın kötülüğe ousia ve doğuş vermesi makuldür. Ama Platon sonrakilerin başına gelene düşmedi. Onlar gibi madde ile tanrı arasındaki üçüncü ilkeyi ve kudreti gözden kaçırıp, kötülüklerin tabiatını nedense kendiliğinden, tesadüfen sonradan ortaya çıkan bir şey sayan en saçma görüşe katlanmadı. Stoacılar Epikuros'a, yokluktan sebepsiz hareket getirdiği için, atomun zerre kadar sapmasına bile izin vermezler; ama kendileri bunca kötülüğün, mutsuzluğun, bedene ilişkin sayısız saçmalık ve sıkıntının, ilkelerde sebebi olmaksızın, bir sonuç olarak meydana geldiğini söylerler.

6

τὴν δὲ τῆς ψυχῆς ἐν Φιλήβῳ μὲν ἀπειρίαν κέκληκεν, ἀριθμοῦ καὶ λόγου στέρησιν οὖσαν, ἐλλείψεώς τε καὶ ὑπερβολῆς καὶ διαφορᾶς καὶ ἀνομοιότητος ἐν αὑτῇ πέρας οὐδὲν οὐδὲ μέτρον ἔχουσαν· ἐν δὲ Τιμαίῳ τὴν τῇ ἀμερίστῳ συγκεραννυμένην φύσει καὶ περὶ τὰ σώματα γίγνεσθαι λεγομένην μεριστὴν οὔτε πλῆθος ἐν μονάσι καὶ στιγμαῖς οὔτε μήκη καὶ πλάτη λέγεσθαι νομιστέον, ἃ σώμασι προσήκει καὶ σωμάτων μᾶλλον ἢ τῆς ψυχῆς ἐστιν, ἀλλὰ τὴν ἄτακτον καὶ ἀόριστον αὐτοκίνητον δὲ καὶ κινητικὴν ἀρχὴν ἐκείνην, ἣν πολλαχοῦ μὲν ἀνάγκην ἐν δὲ τοῖς Νόμοις ἄντικρυς ψυχὴν ἄτακτον εἴρηκε καὶ κακοποιόν· αὕτη γὰρ ἦν ψυχὴ καθʼ ἑαυτήν, νοῦ δὲ καὶ λογισμοῦ καὶ ἁρμονίας ἔμφρονος μετέσχεν, ἵνα κόσμου ψυχὴ γένηται. καὶ γὰρ τὸ πανδεχὲς καὶ ὑλικὸν ἐκεῖνο μέγεθος μὲν ἐκέκτητο καὶ διάστημα καὶ χώραν, κάλλους δὲ καὶ μορφῆς καὶ σχημάτων μετριότητος ἐνδεῶς εἶχεν· ἔλαχε δὲ τούτων, ἵνα γῆς καὶ θαλάττης καὶ οὐρανοῦ καὶ ἀστέρων φυτῶν τε καὶ ζῴων παντοδαπὰ σώματα καὶ ὄργανα γίγνηται κοσμηθέν. οἱ δὲ τὴν ἐν Τιμαίῳ λεγομένην ἀνάγκην, ἐν δὲ Φιλήβῳ περὶ τὸ μᾶλλον καὶ ἧττον ἐλλείψεως καὶ ὑπερβολῆς ἀμετρίαν καὶ ἀπειρίαν τῇ ὕλῃ προστιθέντες ἀλλὰ μὴ τῇ ψυχῇ, ποῦ θήσονται τὸ τὴν ὕλην ἀεὶ μὲν ἄμορφον καὶ ἀσχημάτιστον ὑπʼ αὐτοῦ λέγεσθαι καὶ πάσης ποιότητος καὶ δυνάμεως οἰκείας ἔρημον, εἰκάζεσθαι δʼ ἀώδεσιν ἐλαίοις, ἃ πρὸς τὰς βαφὰς οἱ μυρεψοὶ λαμβάνουσιν; οὐ γὰρ οἷόν τε τὸ ἄποιον καὶ ἀργὸν ἐξ αὑτοῦ καὶ ἀρρεπὲς αἰτίαν κακοῦ καὶ ἀρχὴν ὑποτίθεσθαι τὸν Πλάτωνα καὶ καλεῖν ἀπειρίαν αἰσχρὰν καὶ κακοποιόν, αὖθις δʼ ἀνάγκην πολλὰ τῷ θεῷ δυσμαχοῦσαν καὶ ἀφηνιάζουσαν. ἡ γάρ ἀναστρέφουσα τὸν οὐρανόν, ὥσπερ ἐν Πολιτικῷ λέγεται, καὶ ἀνελίττουσα πρὸς τοὐναντίον ἀνάγκη καὶ σύμφυτος ἐπιθυμία καὶ τὸ τῆς πάλαι ποτὲ φύσεως σύντροφον πολλῆς μετέχον ἀταξίας, πρὶν εἰς τὸν νῦν κόσμον ἀφικέσθαι, πόθεν ἐγγέγονε τοῖς πράγμασιν, εἰ τὸ μὲν ὑποκείμενον ἄποιος ἦν ὕλη καὶ ἄμοιρος αἰτίας ἁπάσης, ὁ δὲ δημιουργὸς ἀγαθὸς καὶ πάντα βουλόμενος αὑτῷ κατὰ δύναμιν ἐξομοιῶσαι, τρίτον δὲ παρὰ ταῦτα μηδέν; αἱ γὰρ Στωικαὶ καταλαμβάνουσιν ἡμᾶς ἀπορίαι, τὸ κακὸν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος ἀναιτίως καὶ ἀγενήτως ἐπεισάγοντας ἐπεὶ τῶν γʼ ὄντων οὔτε τἀγαθὸν οὔτε τὸ ἄποιον εἰκός ἐστιν οὐσίαν κακοῦ καὶ γένεσιν παρασχεῖν ἀλλὰ ταὐτὸ Πλάτων οὐκ ἔπαθε τοῖς ὕστερον, οὐδὲ παριδὼν ὡς ἐκεῖνοι τὴν μεταξὺ τῆς ὕλης καὶ τοῦ θεοῦ τρίτην ἀρχὴν καὶ δύναμιν ὑπέμεινε τῶν λόγων τὸν ἀτοπώτατον, ἐπεισόδιον οὐκ οἶδʼ ὅπως ποιοῦντα τὴν τῶν κακῶν φύσιν ἀπʼ αὐτομάτου κατὰ συμβεβηκός. Ἐπικούρῳ μὲν γὰρ οὐδʼ ἀκαρὲς ἐγκλῖναι τὴν ἄτομον συγχωροῦσιν, ὡς ἀναίτιον ἐπεισάγοντι κίνησιν ἐκ τοῦ μὴ ὄντος· αὐτοὶ δὲ κακίαν καὶ κακοδαιμονίαν τοσαύτην ἑτέρας τε περὶ σῶμα μυρίας ἀτοπίας καὶ δυσχερείας, αἰτίαν ἐν ταῖς ἀρχαῖς οὐκ ἐχούσας, κατʼ ἐπακολούθησιν γεγονέναι λέγουσιν.

7Platon böyle demez. Maddeyi her türlü farktan arındırır, kötülüklerin sebebini de tanrıdan olabildiğince uzağa koyar. Devlet Adamı'nda evren hakkında şunları yazar: "Bütün güzel şeyleri kendisini kurandan almıştır; önceki durumundan ise gökte olan her türlü sert ve haksız şeyi hem kendisi taşır hem de canlılarda meydana getirir." Biraz sonra da: "Zaman ilerleyip içinde unutkanlık oluştukça, eski uyumsuzluğun hâli daha çok üstün gelir; evren dağılıp yeniden benzemezliğin sonsuz yerine dalma tehlikesine girer." Oysa keyfiyetsiz ve farksız olan maddede benzemezlik yoktur.

Bunu bilmeyen Eudemos da, başka birçokları gibi, Platon'la alay eder: Birçok kez "anne" ve "dadı" dediği şeyi kötülüklerin sebebi ve ilkesi yapmasını yanlış bulur. Oysa Platon maddeye anne ve dadı der; kötülüğün sebebi ise maddeyi hareket ettiren, bedenler çevresinde bölünebilir hâle gelen, düzensiz ve akılsız, ama psykhēsiz olmayan harekettir. Kanunlar'da, söylediğimiz gibi, buna iyilik yapan psykhēye zıt ve rakip psykhē der. Çünkü psykhē hareketin sebebi ve ilkesidir; nous ise harekette düzenin ve uyumun sebebidir. Tanrı atıl maddeyi ayağa kaldırmadı, akılsız sebep tarafından karıştırılan maddeyi durdurdu. Tabiata değişimin ve hâllerin ilkelerini vermedi; onda her türlü hâl ve düzensiz değişim varken, armoniyi, orantıyı ve sayıyı alet olarak kullanıp büyük belirsizliği ve ahenksizliği giderdi. Bunların işi, başkalığın değişimi ve hareketiyle şeylere hâller ve farklar vermek değil, tersine, onları sapmaz, durağan, hep aynı durumda kalan şeylere benzer kılmaktır. Bana göre Platon'un düşüncesi işte budur.

7

ὁ δὲ Πλάτων οὐχ οὕτως, ἀλλὰ τὴν γʼ ὕλην διαφορᾶς ἁπάσης ἀπαλλάττων καὶ τοῦ θεοῦ τὴν τῶν κακῶν αἰτίαν ἀπωτάτω τιθέμενος ταῦτα περὶ τοῦ κόσμου γέγραφεν ἐν τῷ Πολιτικῷ παρὰ μὲν γὰρ τοῦ ξυνθέντος πάντα τὰ καλὰ κέκτηται παρὰ δὲ τῆς ἔμπροσθεν ἕξεως ὅσα χαλεπὰ καὶ ἄδικα ἐν οὐρανῷ γίγνεται, ταῦτʼ ἐξ ἐκείνης αὐτός τε ἔχει καὶ τοῖς ζῴοις ἐναπεργάζεται. καὶ μικρὸν ἔτι προελθὼν προϊόντος δέ φησι τοῦ χρόνου καὶ λήθης ἐγγιγνομένης ἐν αὐτῷ, μᾶλλον δυναστεύει τὸ τῆς παλαιᾶς ἀναρμοστίας πάθος καὶ κινδυνεύει διαλυθεὶς εἰς τὸν τῆς ἀνομοιότητος ἄπειρον ὄντα τόπον δῦναι πάλιν ἀνομοιότης δὲ περὶ τὴν ὕλην, ἄποιον καὶ ἀδιάφορον οὖσαν, οὐκ ἔστιν. ἀλλὰ μετὰ πολλῶν ἄλλων καὶ Εὔδημος ἀγνοήσας κατειρωνεύεται τοῦ Πλάτωνος, ὡς οὐκ εὖ τὴν πολλάκις ὑπʼ αὐτοῦ μητέρα καὶ τιθήνην προσαγορευομένην αἰτίαν κακῶν καὶ ἀρχὴν ἀποφαίνοντος. ὁ γὰρ Πλάτων μητέρα μὲν καὶ τιθήνην καλεῖ τὴν ὕλην, αἰτίαν δὲ κακοῦ τὴν κινητικὴν τῆς ὕλης καὶ περὶ τὰ σώματα γιγνομένην μεριστὴν ἄτακτον καὶ ἄλογον οὐκ ἄψυχον δὲ κίνησιν, ἣν ἐν Νόμοις ὥσπερ εἴρηται ψυχὴν ἐναντίαν καὶ ἀντίπαλον τῇ ἀγαθουργῷ προσεῖπε. ψυχὴ γὰρ αἰτία κινήσεως καὶ ἀρχή, νοῦς δὲ τάξεως καὶ συμφωνίας περὶ κίνησιν. ὁ γὰρ θεὸς οὐκ ἀνέστησε τὴν ὕλην ἀργοῦσαν ἀλλʼ ἔστησεν ὑπὸ τῆς ἀνοήτου ταραττομένην αἰτίας· οὐδʼ ἀρχὰς τῇ φύσει μεταβολῆς καὶ παθῶν παρέσχεν, ἀλλʼ οὔσης ἐν πάθεσι παντοδαποῖς καὶ μεταβολαῖς ἀτάκτοις ἐξεῖλε τὴν πολλὴν ἀοριστίαν καὶ πλημμέλειαν, ἁρμονίᾳ καὶ ἀναλογίᾳ καὶ ἀριθμῷ χρώμενος ὀργάνοις· ὧν ἔργον ἐστὶν οὐ μεταβολῇ καὶ κινήσει ἑτερότητος πάθη καὶ διαφορὰς παρέχειν τοῖς πράγμασιν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀπλανῆ καὶ στάσιμα καὶ τοῖς κατὰ ταὐτὰ ὡσαύτως ἔχουσιν ὅμοια ποιεῖν. ἡ μὲν οὖν διάνοια τοιαύτη, κατά γε τὴν ἐμὴν δόξαν, τοῦ Πλάτωνος.

8İlk ispat, onun kendi kendisiyle çeliştiği, tutarsız olduğu söylenen ve öyle görünen yerin çözülmesidir. Çünkü sarhoş bir sofiste bile, kaldı ki Platon'a, en çok ciddiye aldığı konularda böyle bir karışıklık ve tutarsızlık yakıştırılamaz: Aynı tabiatı hem doğmamış hem doğmuş olarak gösterdiği, psykhēyi Phaidros'ta doğmamış, Timaios'ta doğmuş saydığı ileri sürülemez. Phaidros'taki konuşma hemen herkesin ağzındadır: Psykhēnin ölümsüzlüğünü doğmamışlığıyla, doğmamışlığını kendi kendini hareket ettirmesiyle kanıtlar. Timaios'ta ise şöyle der: "Psykhēyi de, şimdi sonra anlatmaya kalkıştığımız gibi, tanrı daha genç olarak tasarlamadı; çünkü onları birleştirirken yaşlının genç tarafından yönetilmesine izin vermezdi. Biz rastlantıdan ve gelişigüzellikten çok pay aldığımız için böyle konuşuyoruz; o ise psykhēyi doğuşta ve erdemde bedenden önce ve yaşlı olarak, yönetilecek olanın hanımı ve yöneticisi olarak kurdu." Ve yine, psykhēnin kendi içinde dönerek durmayan, akıllı bir hayatın tanrısal başlangıcını başlattığını söyledikten sonra şöyle der: "Göğün görünür bedeni meydana geldi; psykhē ise görünmez, ama akıl yürütmeden ve armoniden pay alan, düşünülür ve hep var olan şeylerin en iyisi tarafından doğurulmuş şeylerin en iyisi olarak meydana geldi." Burada tanrıya hep var olanların en iyisi, psykhēye doğurulmuş şeylerin en iyisi diyerek, bu çok açık fark ve karşıtlıkla psykhēden ezeliliği ve doğmamışlığı kaldırmıştır.

8

ἀπόδειξις δὲ πρώτη μὲν ἡ τῆς λεγομένης καὶ δοκούσης αὐτοῦ πρὸς ἑαυτὸν ἀσυμφωνίας καὶ διαφορᾶς λύσις. οὐδὲ γὰρ σοφιστῇ κραιπαλῶντι, πόθεν γε δὴ Πλάτωνι, τοιαύτην ἄν τις ἀναθείη, περὶ οὓς ἐσπουδάκει μάλιστα τῶν λόγων, ταραχὴν καὶ ἀνωμαλίαν, ὥστε τὴν αὐτὴν φύσιν ὁμοῦ καὶ ἀγένητον ἀποφαίνειν καὶ γενομένην, ἀγένητον μὲν ἐν Φαίδρῳ τὴν ψυχὴν ἐν δὲ Τιμαίῳ γενομένην. ἡ μὲν οὖν ἐν Φαίδρῳ διάλεκτος ὀλίγου δεῖν ἅπασι διὰ στόματός ἐστι, τῷ ἀγενήτῳ τὸ ἀνώλεθρον τῷ δʼ αὐτοκινήτῳ πιστουμένη τὸ ἀγένητον αὐτῆς· ἐν δὲ Τιμαίῳ τὴν δὲ ψυχήν φησιν οὐχ ὡς νῦν ὑστέραν ἐπιχειροῦμεν λέγειν οὕτως ἐμηχανήσατο καὶ ὁ θεὸς νεωτέραν οὐ γὰρ ἂν ἄρχεσθαι πρεσβύτερον ὑπὸ νεωτέρου συνέρξας εἴασεν· ἀλλά πως ἡμεῖς πολὺ μετέχοντες τοῦ προστυχόντος τε καὶ εἰκῇ ταύτῃ πη καὶ λέγομεν ὁ δὲ καὶ γενέσει καὶ ἀρετῇ προτέραν καὶ πρεσβυτέραν τὴν ψυχὴν σώματος, ὡς δεσπότιν καὶ ἄρξουσαν ἀρξομένου, συνεστήσατο. καὶ πάλιν, εἰπὼν ὡς αὐτὴ ἐν ἑαυτῇ στρεφομένη θείαν ἀρχὴν ἤρξατο ἀπαύστου καὶ ἔμφρονος βίου, τὸ μὲν δὴ σῶμά φησιν ὁρατὸν οὐρανοῦ γέγονεν, αὐτὴ δʼ ἀόρατος μὲν λογισμοῦ δὲ μετέχουσα καὶ ἁρμονίας ψυχή, τῶν νοητῶν ἀεὶ τʼ ὄντων ὑπὸ τοῦ ἀρίστου ἀρίστη γενομένη τῶν γεννηθέντων ἐνταῦθα γὰρ τὸν μὲν θεὸν ἄριστον εἰπὼν τῶν ἀεὶ ὄντων, τὴν δὲ ψυχὴν ἀρίστην τῶν γεννηθέντων, σαφεστάτῃ ταύτῃ τῇ διαφορᾷ καὶ ἀντιθέσει τὸ ἀίδιον αὐτῆς καὶ τὸ ἀγένητον ἀφῄρηται.

9Peki bunun, onun kabul etmek isteyenlere sunduğu düzeltmeden başka ne düzeltmesi olabilir? Evrenin doğuşundan önce her şeyi ahenksiz ve düzensiz hareket ettiren psykhēyi doğmamış sayar. Tanrının hem bundan hem de o kalıcı ve en iyi ousiadan akıllı ve düzenli yaptığı, eidos gibi, duyumsayana düşünceyi, hareket ettiriciye düzeni kendinden vererek evrenin önderi olarak yerleştirdiği psykhēyi ise doğmuş ve doğabilen sayar. Evrenin bedenini de böyle bir açıdan doğmamış, bir açıdan doğmuş gösterir. "Görünür olan her şey sakin durmuyor, düzensizce hareket ediyordu, tanrı onu alıp düzene soktu" dediğinde; yine dört türün, ateşin, suyun, toprağın ve havanın, evren onlardan düzene sokulmadan önce maddeye sarsıntı verdiğini ve ondan da düzensizlikleri yüzünden sarsıldıklarını söylediğinde, bedenleri evrenin doğuşundan önce mevcut, dayanak olarak kabul eder. Oysa bedenin psykhēden genç doğduğunu, evrenin doğmuş olduğunu, "çünkü görünür, dokunulur ve bedenlidir, bu tür şeylerin ise doğan ve doğabilen şeyler olduğu görülmüştür" dediğinde, bedenin tabiatına bir doğuş verdiği herkesçe açıktır.

Ama en önemli konularda böyle açıkça zıt şeyler söylemekten, kendisiyle çelişmekten çok uzaktır. Çünkü aynı anlamda ve aynı bedenin hem tanrı tarafından doğduğunu hem de doğmadan önce var olduğunu söylemiyor; bu düpedüz delilik olurdu. Doğuştan ne anlaşılması gerektiğini de kendisi öğretir. "Bundan önce" der, "bütün bunlar akıldan ve ölçüden yoksun durumdaydı. Evren düzene sokulmaya başlandığında, ateş, su, toprak ve hava kendilerinden bazı izler taşıyorlardı, ama tanrının bulunmadığı bir şeyin nasıl olması beklenirse tam öyle bir durumdaydılar. Tanrı ilk olarak onları, bu hâlde iken, eidoslar ve sayılarla biçimlendirdi." Daha önce de, katı ve derin olan evren kütlesini bağlamanın bir değil iki orantının işi olduğunu söylemiş, tanrının ateşle toprağın arasına su ve havayı koyup bağladığını ve göğü kurduğunu anlatmış ve şöyle demiştir: "Bu dört şeyden, orantı sayesinde uyumlu olan evrenin bedeni doğdu; bunlardan öyle bir dostluk aldı ki kendi kendisiyle birleşip, kendisini bağlayan dışında kimsenin çözemeyeceği bir şey oldu." Böylece, tanrının sadece bedenin, kütlenin ve maddenin değil, bedendeki ölçülülüğün, güzelliğin ve benzerliğin babası ve yapıcısı olduğunu en açık biçimde öğretir.

Psykhē hakkında da aynısını düşünmek gerekir. Biri tanrı tarafından doğurulmamıştır ve evrenin psykhēsi değildir; tasavvur eden ve kanaat oluşturan, ama akılsız ve düzensiz, bir hareketin ve güdünün kendi kendini hareket ettiren, durmadan hareket eden kudretidir. Ötekini ise tanrının kendisi uygun sayılar ve oranlarla düzenleyip doğmuş evrenin önderi olarak yerleştirmiştir; bu doğmuştur.

9

τίς οὖν τούτων ἐπανόρθωσις ἑτέρα πλὴν ἧς αὐτὸς δίδωσι τοῖς δέχεσθαι βουλομένοις; ἀγένητον μὲν γὰρ ἀποφαίνει ψυχὴν τὴν πρὸ τῆς κόσμου γενέσεως πλημμελῶς πάντα καὶ ἀτάκτως κινοῦσαν γενομένην δὲ καὶ γενητὴν πάλιν, ἣν ὁ θεὸς ἔκ τε ταύτης καὶ τῆς μονίμου τε καὶ ἀρίστης οὐσίας ἐκείνης ἔμφρονα καὶ τεταγμένην ἀπεργασάμενος καθάπερ εἶδος, καὶ τῷ αἰσθητικῷ τὸ νοερὸν καὶ τῷ κινητικῷ τὸ τεταγμένον ἀφʼ αὑτοῦ παρασχὼν ἡγεμόνα τοῦ παντὸς ἐγκατέστησεν. οὕτω γὰρ καὶ τὸ σῶμα τοῦ κόσμου πῇ μὲν ἀγένητον ἀποφαίνει πῇ δὲ γενητόν· ὅταν μὲν γὰρ εἴπῃ πᾶν ὅσον ἦν ὁρατὸν οὐχ ἡσυχίαν ἄγον ἀλλὰ κινούμενον ἀτάκτως τὸν θεὸν παραλαβόντα διακοσμεῖν καὶ πάλιν τὰ τέτταρα γένη, πῦρ καὶ ὕδωρ καὶ γῆν καὶ ἀέρα, πρὶν ἢ τὸ πᾶν ὑπʼ αὐτῶν διακοσμηθὲν γενέσθαι, σεισμὸν ἐμποιεῖν τῇ ὕλῃ καὶ ὑπʼ ἐκείνης τινάσσεσθαι διὰ τὴν ἀνωμαλίαν· ὄντα που ποιεῖ καὶ ὑποκείμενα τὰ σώματα πρὸ τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως. ὅταν δὲ πάλιν λέγῃ τῆς ψυχῆς νεώτερον γεγονέναι τὸ σῶμα καὶ τὸν κόσμον εἶναι γενητόν, ὅτι ὁρατὸς καὶ ἁπτὸς καὶ σῶμα ἔχων ἐστὶ τὰ δὲ τοιαῦτα γιγνόμενα καὶ γενητὰ ἐφάνη παντὶ δῆλον ὡς γένεσιν τῇ φύσει τοῦ σώματος ἀποδίδωσιν. ἀλλὰ πολλοῦ δεῖ τἀναντία λέγειν καὶ διαφέρεσθαι πρὸς αὑτὸν οὕτως ἐκφανῶς ἐν τοῖς μεγίστοις. οὐ γὰρ ὡσαύτως οὐδὲ ταὐτὸ σῶμα γίγνεσθαὶ τέ φησιν ὑπὸ τοῦ θεοῦ καὶ εἶναι πρὶν ἢ γενέσθαι ταῦτα γὰρ ἄντικρυς φαρμακῶντός ἐστιν. ἀλλὰ τί δεῖ νοεῖν καὶ τὴν γένεσιν, αὐτὸς διδάσκει. τὸ μὲν γὰρ πρὸ τούτου φησὶ ταῦτα πάντα εἶχεν ἀλόγως καὶ ἀμέτρως· ὅτε δʼ ἐπεχειρεῖτο κοσμεῖσθαι τὸ πᾶν, πῦρ πρῶτον καὶ ὕδωρ καὶ γῆν καὶ ἀέρα, ἴχνη μὲν ἔχοντα ἄττα αὑτῶν, παντάπασι μὴν διακείμενα, ὥσπερ εἰκὸς ἔχειν ἅπαν, ὅταν ἀπῇ τινος θεός οὕτω δὴ τότε πεφυκότα ταῦτα πρῶτον διεσχηματίσατο εἴδεσι καὶ ἀριθμοῖς, ἔτι δὲ πρότερον εἰπὼν ὡς οὐ μιᾶς ἔργον ἦν ἀναλογίας ἀλλὰ δυεῖν τὸ συνδῆσαι στερεὸν ὄντα καὶ βάθος ἔχοντα τὸν τοῦ παντὸς ὄγκον καὶ διελθὼν ὅτι πυρὸς καὶ γῆς ὕδωρ ἀέρα τε ὁ θεὸς ἐν μέσῳ θεὶς συνέδησε καὶ συνεστήσατο τὸν οὐρανόν, ἔκ τε δὴ τούτων φησὶ τοιούτων καὶ τὸν ἀριθμὸν τεττάρων τὸ τοῦ κόσμου σῶμα ἐγεννήθη διʼ ἀναλογίας ὁμολογῆσαν, φιλίαν τʼ ἔσχεν ἐκ τούτων, ὥστʼ εἰς ταὐτὸν αὑτῷ συνελθὸν ἄλυτον ὑπὸ τῶν ἄλλων πλὴν ὑπὸ τοῦ συνδήσαντος γενέσθαι· σαφέστατα διδάσκων ὡς οὐχὶ σώματος ἁπλῶς οὐδʼ ὄγκου καὶ ὕλης, ἀλλὰ συμμετρίας περὶ σῶμα καὶ κάλλους καὶ ὁμοιότητος ἦν ὁ θεὸς πατὴρ καὶ δημιουργός. ταῦτα δὴ δεῖ διανοεῖσθαι καὶ περὶ ψυχῆς, ὡς τὴν μὲν οὔθʼ ὑπὸ τοῦ θεοῦ γενομένην οὔτε κόσμου ψυχὴν οὖσαν, ἀλλά τινα φανταστικῆς καὶ δοξαστικῆς ἀλόγου δὲ καὶ ἀτάκτου φορᾶς καὶ ὁρμῆς δύναμιν αὐτοκίνητον καὶ ἀεικίνητον· τὴν δʼ αὐτὸς ὁ θεὸς διαρμοσάμενος τοῖς προσήκουσιν ἀριθμοῖς καὶ λόγοις ἐγκατέστησεν ἡγεμόνα τοῦ κόσμου γεγονότος γενητὴν οὖσαν.

10Platon'un bu konularda gerçekten böyle düşündüğünün, evrenin doğmamış olduğunu varsayarak psykhēnin kuruluşunu ve doğuşunu sırf teori amacıyla öne sürmediğinin birçok kanıtından biri şudur [...]: Psykhēye, dediğimiz gibi, hem doğmamış hem doğmuş der; evrene ise hep doğmuş ve doğabilen der, asla doğmamış ya da ezeli demez. Timaios'taki yerleri aktarmaya ne gerek var? Bütün eser baştan sona evrenin doğuşuyla ilgilidir. Diğerlerine gelince, Atlantikos'ta dua eden Timaios, "çoktan fiilen doğmuş, şimdi logosla doğan tanrı"dan söz eder. Devlet Adamı'nda Parmenidesçi Yabancı, tanrı tarafından kurulan evrenin birçok iyi şey aldığını, ama kötü ve sert bir şey varsa bunu önceki uyumsuz ve akılsız durumundan karışık olarak taşıdığını söyler. Devlet'te Sokrates, bazılarının "evlilik" dediği sayıdan söz etmeye başlarken "Tanrısal doğmuş şeyin, tam bir sayının kapsadığı bir devri vardır" der; "tanrısal doğmuş şey" derken evrenden başka bir şeyi kastetmez. [...]

10

ὅτι δὲ περὶ τούτων διενοεῖτο ταῦτα καὶ οὐ θεωρίας ἕνεκα, τοῦ τε κόσμου μὴ γενομένου καὶ τῆς ψυχῆς ὅμως ὑπετίθετο σύστασιν καὶ γένεσιν, ἐκεῖνο πρὸς πολλοῖς τεκμήριόν ἐστι […] τὸ τὴν μὲν ψυχὴν ὑπʼ αὐτοῦ καὶ ἀγένητον ὥσπερ εἴρηται καὶ γενητὴν λέγεσθαι, τὸν δὲ κόσμον ἀεὶ μὲν γεγονότα καὶ γενητὸν ἀγένητον δὲ μηδέποτε μηδʼ ἀίδιον. τὰ μὲν οὖν ἐν Τιμαίῳ τί δεῖ προφέρειν; ὅλον γὰρ καὶ πᾶν τὸ σύγγραμμα περὶ κόσμου γενέσεως; ἄχρι τέλους ἀπʼ ἀρχῆς ἐστι. τῶν δʼ ἄλλων ἐν μὲν Ἀτλαντικῷ προσευχόμενος ὁ Τίμαιος ὀνομάζει τὸν πάλαι μὲν ἔργῳ γεγνονότα νῦν δὲ λόγῳ θεόν, ἐν Πολιτικῷ δʼ ὁ Παρμενίδειος ξένος τὸν κόσμον ὑπὸ τοῦ θεοῦ συντεθέντα φησὶ πολλῶν ἀγαθῶν μεταλαβεῖν, εἰ δέ τι φλαῦρόν ἐστιν ἢ χαλεπόν, ἐπ τῆς προτέρας ἕξεως ἀναρμόστου καὶ ἀλόγου συμμεμιγμένον ἔχειν· ἐν δὲ τῇ Πολιτείᾳ περὶ τοῦ ἀριθμοῦ, ὃν γάμον ἔνιοι καλοῦσιν, ὁ Σωκράτης ἀρχόμενος λέγειν ἔστι δέ φησι θείῳ μὲν γενητῷ περίοδος ἣν ἀριθμὸς περιλαμβάνει τέλειος, οὐκ ἄλλο καλῶν θεῖον γενητὸν ἢ τὸν κόσμον. […]

21[...] hep aynı kalanı biçim ve eidos gibi, bedenler çevresinde bölünebilir hâle geleni dayanak ve madde gibi, ikisinden oluşan karışımı da ortak ürün gibi anlamak gerekir. Bölünmez ve hep aynı durumda kalan ousianın, cisimlerin en küçükleri gibi, küçüklüğü yüzünden bölünmeden kaçtığı düşünülmemelidir. Ona "kısımsız" ve "bölünmez" denmesi yalın, hâlden etkilenmeyen, katıksız ve tek biçimli oluşundandır; bileşik, bölünebilir ve dağınık şeylere şöyle böyle dokunduğunda bununla onların çokluğunu durdurur ve benzerlikle tek bir melekeye getirir. Bedenler çevresinde bölünebilir hâle gelen tabiata ise, öncekine dayanak olduğu ve ondan pay aldığı için, biri eş adlılıkla madde demek isterse konumuz bakımından fark etmez. Ama bölünmez olanla cismani maddenin karıştığını söyleyenler yanılır. Birincisi, Platon burada onun adlarından hiçbirini kullanmıyor; ona hep "kap", "her şeyi kabul eden", "dadı" der, "bedenler çevresinde bölünebilir" demez. Hatta madde cüzî olarak bölünen beden olurdu. İkincisi, ikisinin de kuruluşu madde ile düşünülürlerden meydana geliyorsa, psykhēnin doğuşunun evrenin doğuşundan farkı ne olur? Platon ise psykhēnin bedenden doğuşunu reddedercesine, cismani olanın tanrı tarafından onun içine konduğunu, sonra dıştan onun tarafından sarıldığını söyler. Genel olarak, psykhēyi logosla kurup bitirdikten sonra madde varsayımını getirir; psykhēyi doğururken ona ihtiyaç duymamıştır, çünkü psykhē maddesiz doğmuştur.

21

κατὰ ταὐτὰ ἔχον ὡς μορφὴν καὶ εἶδος, τὸ δὲ περὶ τὰ σώματα γιγνόμενον μεριστὸν ὡς ὑποδοχὴν καὶ ὕλην, τὸ δὲ μῖγμα κοινὸν ἐξ ἀμφοῖν ἀποτετελεσμένον. ἡ μὲν οὖν ἀμέριστος οὐσία καὶ ἀεὶ κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχουσα μὴ μικρότητι, καθάπερ τὰ ἐλάχιστα τῶν σωμάτων, νοείσθω φεύγουσα τὸν μερισμόν· τὸ γὰρ ἁπλοῦν καὶ ἀπαθὲς καὶ καθαρὸν αὐτῆς καὶ μονοειδὲς ἀμερὲς εἴρηται καὶ ἀμέριστον ᾧ καὶ τῶν συνθέτων καὶ μεριστῶν καὶ διαφερομένων ἁμωσγέπως θιγοῦσα παύει τὸ πλῆθος καὶ καθίστησιν εἰς μίαν διʼ ὁμοιότητος ἕξιν. τὴν δὲ περὶ τὰ σώματα γιγνομένην μεριστὴν εἰ μέν τις ἐθέλοι καλεῖν ὕλην, ὡς καὶ ὑποκειμένην ἐκείνῃ καὶ μεταληπτικὴν ἐκείνης φύσιν, ὁμωνυμίᾳ χρώμενος, οὐ διαφέρει πρὸς τὸν λόγον· οἱ δὲ σωματικὴν ἀξιοῦντες ὕλην συμμίγνυσθαι τῇ ἀμερίστῳ διαμαρτάνουσι πρῶτον μὲν ὅτι τῶν ἐκείνης ὀνομάτων οὐδενὶ νῦν ὁ Πλάτων κέχρηται δεξαμενὴν γὰρ εἴωθε καὶ πανδεχῆ καὶ τιθήνην ἀεὶ καλεῖν ἐκείνην, οὐ περὶ τὰ σώματα μεριστήν, μᾶλλον δὲ σῶμα μεριζόμενον εἰς τὸ καθʼ ἕκαστον. ἔπειτα τί διοίσει τῆς τοῦ κόσμου γενέσεως ἡ τῆς ψυχῆς, εἴπερ ἀμφοτέροις ἔκ τε τῆς ὕλης καὶ τῶν νοητῶν γέγονεν ἡ σύστασις; αὐτός γε μὴν ὁ Πλάτων, ὥσπερ ἀπωθούμενος τῆς ψυχῆς τὴν ἐκ σώματος γένεσιν, ἐντὸς αὐτῆς φησιν ὑπὸ τοῦ θεοῦ τεθῆναι τὸ σωματικόν, εἶτʼ ἔξωθεν ὑπʼ ἐκείνης περικαλυφθῆναι· καὶ ὅλως, ἀπεργασάμενος τῷ λόγῳ τὴν ψυχὴν ὕστερον ἐπεισάγει τὴν περὶ τῆς ὕλης ὑπόθεσιν, μηδὲν αὐτῆς πρότερον, ὅτε τὴν ψυχὴν ἐγέννα, δεηθείς, ὡς χωρὶς ὕλης γενομένην.

22Poseidonios'un yolunu izleyenlere de benzer şeyler söylenebilir; onlar da maddeden pek uzaklaşmamışlardır. "Bedenler çevresinde bölünebilir" ifadesini sınırların ousiası olarak anlamış, bunları düşünülürle karıştırmış ve psykhēnin her yönde yayılan şeyin ideası olduğunu, sayıya göre kurulduğunu, armoniyi kapsadığını söylemişlerdir. Onlara göre matematiksel şeyler ilk düşünülürlerle hissedilirlerin arasında yer alır; psykhē de düşünülürlerin ezeliliğine, hissedilirlerin hâlden etkilenme özelliğine sahip olduğundan, ousiasının ortada bulunması uygundur. Ama bunlar da şunu fark etmemiştir: Tanrı bedenlerin sınırlarını sonradan, psykhē kurulduktan sonra, maddenin biçimlendirilmesi için kullanır; onun dağınık ve bağsız yanını üçgenlerden birleştirilen yüzeylerle sınırlar ve sarar. Daha da tuhafı psykhēyi idea saymaktır. Biri hep hareket eder, öteki hareketsizdir; biri hissedilirle karışmaz, öteki bedene kapatılmıştır. Üstelik tanrı ideanın, örnek olarak, taklitçisi, psykhēnin ise, bir eser olarak, yapıcısıdır. Platon'un psykhēnin ousiasını sayı saymadığını, onu sayıyla düzenlenen bir şey saydığını yukarıda söyledik.

22

ὅμοια δὲ τούτοις ἔστιν ἀντειπεῖν καὶ τοῖς περὶ Ποσειδώνιον οὐ γὰρ μακρὰν τῆς ὕλης ἀπέστησαν· ἀλλὰ δεξάμενοι τὴν τῶν περάτων οὐσίαν περὶ τὰ σώματα λέγεσθαι μεριστὴν καὶ ταῦτα τῷ νοητῷ μίξαντες ἀπεφήναντο τὴν ψυχὴν ἰδέαν εἶναι τοῦ πάντῃ διαστατοῦ κατʼ ἀριθμὸν συνεστῶσαν ἁρμονίαν περιέχοντα τά τε γὰρ μαθηματικὰ τῶν πρώτων νοητῶν μεταξὺ καὶ τῶν αἰσθητῶν τετάχθαι, τῆς τε ψυχῆς; τῶν νοητῶν τὸ ἀίδιον καὶ τῶν αἰσθητῶν τὸ παθητικὸν ἐχούσης, προσῆκον ἐν μέσῳ τὴν οὐσίαν ὑπάρχειν. ἔλαθε γὰρ καὶ τούτους ὁ θεὸς τοῖς τῶν σωμάτων πέρασιν ὕστερον, ἀπειργασμένης ἤδη τῆς ψυχῆς, χρώμενος ἐπὶ τὴν τῆς ὕλης διαμόρφωσιν, τὸ σκεδαστὸν αὐτῆς καὶ ἀσύνδετον ὁρίζων καὶ περιλαμβάνων ταῖς ἐκ τῶν τριγώνων συναρμοττομένων ἐπιφανείαις. ἀτοπώτερον δὲ τὸ τὴν ψυχὴν ἰδέαν ποιεῖν· ἡ μὲν γὰρ ἀεικίνητος ἡ δʼ ἀκίνητος, καὶ ἡ μὲν ἀμιγὴς πρὸς τὸ αἰσθητὸν ἡ δὲ τῷ σώματι συνειργμένη. πρὸς δὲ τούτοις ὁ θεὸς τῆς μὲν ἰδέας ὡς παραδείγματος γέγονε μιμητής, τῆς δὲ ψυχῆς ὥσπερ ἀποτελέσματος δημιουργός. ὅτι δʼ οὐδʼ ἀριθμὸν ὁ Πλάτων τὴν οὐσίαν τίθεται τῆς ψυχῆς ἀλλὰ ταττομένην ὑπʼ ἀριθμοῦ, προείρηται.

23Bu iki görüşe ortak itiraz şudur: Ne sınırlarda ne de sayılarda, psykhēnin tabiatça hissedilir şeyleri ayırt etmesini sağlayan kudretin hiçbir izi yoktur. Nous ve düşünme yetisini ona düşünülür ilkeden pay alması vermiştir. Kanaatleri, inançları, tasavvuru ve hâlden etkilenmeyi ise beden çevresindeki keyfiyetler verir; bunların birimlerden, çizgilerden ya da yüzeylerden meydana geldiği hiç düşünülemez. Hissedilir olanı bilme kudreti yalnız ölümlülerin psykhēlerinde yoktur; Platon evrenin psykhēsinin de kendi üzerine dönerken, dağınık ousiası olan bir şeye ya da bölünmez bir şeye dokunduğunda, bütün kendiliğiyle hareket ederek "bir şeyin neyle aynı, neyden başka olduğunu, oluşan şeylerde her bir şeyin tam olarak neyle ilişkili, nasıl ve ne yolla bulunduğunu ve neye uğradığını" söylediğini anlatır. Burada on kategorinin bir taslağını da verir ve sonrasında daha da açıklar: "Doğru logos hissedilir olanla ilgili olduğunda ve Başka'nın halkası dosdoğru ilerleyip bunu bütün psykhēsine duyurduğunda sağlam ve doğru kanaatler ve inançlar oluşur; akıl yürütmeye konu olanla ilgili olduğunda ve Aynı'nın halkası düzgünce dönüp bunları bildirdiğinde zorunlu olarak epistēmē meydana gelir. Bu ikisinin var olanlarda içinde oluştuğu şeye biri psykhē dışında bir ad verirse, her şeyi söylemiş olur ama doğruyu değil."

Peki psykhē, düşünen ve epistēmēde biten o hareketten başka olan, hissedilir olanı kavrayan ve kanaat oluşturan bu hareketi nereden almıştır? Şu kesin olarak kabul edilmezse bunu söylemek zordur: Platon burada sadece psykhēyi değil, evrenin psykhēsini, önceden var olan şeylerden kuruyor: Üstün ve bölünmez ousiadan, bir de "bedenler çevresinde bölünebilir" dediği, kanaat oluşturan, tasavvur eden ve hissedilirle birlikte etkilenen hareketten başka bir şey olmayan aşağı ousiadan. Bu hareket doğmamıştır, öteki gibi ezelden beri vardır. Çünkü tabiat, düşünen yetiye sahip olduğu gibi kanaat oluşturan yetiye de sahipti; ama biri hareketsiz, hâlden etkilenmez, hep kalan ousianın çevresinde yerleşikti, öteki ise bölünebilir ve gezgindi, çünkü akıp dağılan maddeye dokunuyordu. Hissedilir şey düzene kavuşmamış, biçimsiz ve belirsizdi; onunla ilgili kudretin de ne eklemli kanaatleri ne de bütün hareketleri düzenliydi. Çoğu rüya gibi, sapkın ve cisimsel olanı karıştırıcıydı; ancak rastlantıyla daha iyiye denk gelenler bunun dışındaydı. Çünkü ikisinin ortasındaydı ve ikisine de duygudaş ve akraba tabiatı vardı; his yönüyle maddeye, ayırt etme yönüyle düşünülürlere tutunuyordu.

23

πρὸς δʼ ἀμφοτέρους τούτους κοινόν ἐστι τὸ μήτε τοῖς πέρασι μήτε τοῖς ἀριθμοῖς μηθὲν ἴχνος ἐνυπάρχειν ἐκείνης τῆς δυνάμεως, ᾗ τὸ αἰσθητὸν ἡ ψυχὴ πέφυκε κρίνειν· νοῦν μὲν γὰρ αὐτῇ καὶ νοητικὸν ἡ τῆς νοητῆς μέθεξις ἀρχῆς; ἐμπεποίηκε· δόξας δὲ καὶ πίστεις καὶ τὸ φανταστικὸν καὶ τὸ παθητικὸν ὑπὸ τῶν περὶ τὸ σῶμα ποιοτήτων, ὃ οὐκ ἄν τις ἐκ μονάδων οὐδὲ γραμμῶν οὐδʼ ἐπιφανειῶν ἁπλῶς νοήσειεν ἐγγιγνόμενον. καὶ μὴν οὐ μόνον αἱ τῶν θνητῶν ψυχαὶ γνωστικὴν τοῦ αἰσθητοῦ δύναμιν ἔχουσιν, ἀλλὰ καὶ τὴν τοῦ κόσμου φησὶν ἀνακυκλουμένην αὐτὴν πρὸς ἑαυτήν, ὅταν οὐσίαν σκεδαστὴν ἔχοντός τινος ἐφάπτηται καὶ ὅταν ἀμέριστον, λέγειν κινουμένην διὰ πάσης ἑαυτῆς, ὅτῳ τʼ ἄν τι ταὐτὸν καὶ ὅτου ἂν ἓτερον, πρὸς ὅ τι τε μάλιστα καὶ ὅπη καὶ ὅπως συμβαίνει κατὰ τὰ γιγνόμενα πρὸς ἕκαστον ἕκαστα εἶναι καὶ πάσχειν ἐν τούτοις ἅμα καὶ τῶν δέκα κατηγοριῶν ποιούμενος ὑπογραφὴν ἔτι μᾶλλον τοῖς ἐφεξῆς διασαφεῖ. λόγος γάρ φησιν ἀληθής, ὅταν μὲν περὶ τὸ αἰσθητὸν γίγνηται καὶ ὁ τοῦ θατέρου κύκλος ὀρθὸς ἰὼν εἰς πᾶσαν αὐτοῦ τὴν ψυχὴν διαγγείλῃ, δόξαι καὶ πίστεις γίγνονται βέβαιοι καὶ ἀληθεῖς· ὅταν δʼ αὖ περὶ τὸ λογιστικὸν ᾖ καὶ ὁ τοῦ ταὐτοῦ κύκλος εὔτροχος ὢν αὐτὰ μηνύσῃ, ἐπιστήμη ἐξ ἀνάγκης ἀποτελεῖται τούτω δʼ ἐν ᾧ τῶν ὄντων ἐγγίγνεσθον, ἐὰν ποτέ τις αὐτὸ ἄλλο πλὴν ψυχὴν προσείπῃ, πᾶν μᾶλλον ἢ τὸ ἀληθὲς ἐρεῖ. πόθεν οὖν ἔσχεν ἡ ψυχὴ τὴν ἀντιληπτικὴν τοῦ αἰσθητοῦ καὶ δοξαστικὴν ταύτην κίνησιν, ἑτέραν τῆς νοητικῆς ἐκείνης καὶ τελευτώσης εἰς ἐπιστήμην, ἔργον εἰπεῖν, μὴ θεμένους βεβαίως, ὅτι νῦν οὐχ ἁπλῶς ψυχὴν ἀλλὰ κόσμου ψυχὴν συνίστησιν ἐξ ὑποκειμένων, τῆς τε κρείττονος. οὐσίας καὶ ἀμερίστου καὶ τῆς· χείρονος, ἣν περὶ τὰ σώματα μεριστὴν κέκληκεν, οὐχ ἑτέραν οὖσαν ἢ τὴν δοξαστικὴν καὶ φανταστικὴν καὶ συμπαθῆ τῷ αἰσθητῷ κίνησιν, οὐ γενομένην ἀλλʼ ὑφεστῶσαν ἀίδιον ὥσπερ ἡ ἑτέρα. τὸ γὰρ νοερὸν ἡ φύσις ἔχουσα καὶ τὸ δοξαστικὸν εἶχεν, ἀλλʼ ἐκεῖνο μὲν ἀκίνητον ἀπαθὲς καὶ περὶ τὴν ἀεὶ μένουσαν ἱδρυμένον οὐσίαν, τοῦτο δὲ μεριστὸν καὶ πλανητόν, ἅτε δὴ φερομένης καὶ σκεδαννυμένης ἐφαπτόμενον ὕλης. οὔτε γὰρ τὸ αἰσθητὸν εἰλήχει τάξεως ἀλλʼ ἦν ἄμορφον καὶ ἀόριστον, ἥ τε περὶ τοῦτο τεταγμένη δύναμις οὔτε δόξας ἐνάρθρους οὔτε κινήσεις ἁπάσας εἶχε τεταγμένας, ἀλλὰ τὰς πολλὰς ἐνυπνιώδεις καὶ παραφόρους καὶ ταραττούσας τὸ σωματοειδές, ὅσα μὴ κατὰ τύχην τῷ βελτίονι περιέπιπτεν· ἐν μέσῳ γὰρ ἦν ἀμφοῖν καὶ πρὸς ἀμφότερα συμπαθῆ καὶ συγγενῆ φύσιν εἶχε, τῷ μὲν αἰσθητικῷ τῆς ὕλης ἀντεχομένη τῷ δὲ κριτικῷ τῶν νοητῶν.

24Platon da adlarıyla bunu şöyle açıklar: "Benim oyumla hesaplanan şu özet söylensin: Varlık, mekân ve oluş, gök doğmadan önce üç ayrı şey olarak vardı." Maddeye mekân der, tıpkı bazen yer ve dayanak demesi gibi; düşünülüre varlık der; evren henüz doğmamışken oluş dediği de değişimler ve hareketler içindeki ousiadan başka bir şey değildir. Bu, damga vuran ile damga alan arasında yer alır ve oradaki suretleri buraya aktarır. Hem bu yüzden hem de duyumsayan şeyin hissedilirle, tasavvur edenin tasavvur edilenle birlikte dağılması ve yayılması gerektiği için ona bölünebilir denmiştir. Çünkü psykhēye özgü olan his hareketi, dışarıdaki hissedilire doğru hareket eder. Nous ise kendi başına kalıcı ve hareketsizdi; psykhēye girip ona hâkim olunca onu kendine döndürür ve hep kalanın çevresinde, varlığa en çok dokunan dairesel gidişi tamamlar. Bu yüzden ortaklıkları karışması güç olmuştur: Bölünebilir olanı bölünmez olanla, her yöne gideni hiçbir şekilde hareket etmeyenle karıştırıyor, Başka'yı Aynı ile birleşmeye zorluyordu.

Başka, hareket değildir, nasıl Aynı da durağanlık değilse; farkın ve benzemezliğin ilkesidir. Her biri bir ilkeden iner: Aynı Bir'den, Başka ikilikten. İlk olarak burada, psykhēde, sayılarla, oranlarla ve armonik ortalarla bağlanarak karışırlar. Başka, Aynı'ya girince fark, Aynı Başka'ya girince düzen yaratır. Bu, psykhēnin ilk yetilerinde bellidir; bunlar ayırt etme ve hareket ettirme yetileridir. Hareket gökte hemen gösterir: Aynılıkta başkalığı sabit yıldızların dönüşüyle, başkalıkta aynılığı gezegenlerin düzeniyle. Çünkü onlarda Aynı, yeryüzüne yakın olanlarda ise tersi üstündür. Ayırt etmenin iki ilkesi vardır: Aynı'dan küllîlere yönelen nous ve Başka'dan cüzîlere yönelen his. Logos ikisinden karışmıştır; düşünülürlerde düşünme, hissedilirlerde kanaat olur ve aletleri, aradaki tasavvurlar ve hatıralardır. Bunlardan birinciler aynıda başkayı, ikinciler başkada aynıyı meydana getirir. Düşünme, düşünenin kalıcı olan çevresindeki hareketidir; kanaat ise duyumsayanın hareket eden çevresindeki durmasıdır. Kanaatle hissin birleşimi olan tasavvuru Aynı hafızada durdurur; Başka ise önce ve şimdi farkında onu yine hareket ettirir, böylece başkalığa ve aynılığa aynı anda dokunur.

24

οὕτω δέ πως καὶ αὐτὸς διασαφεῖ τοῖς ὀνόμασιν· οὗτος γάρ φησι παρὰ τῆς ἐμῆς ψήφου λογισθεὶς ἐν κεφαλαίῳ δεδόσθω λόγος, ὄν τε καὶ χώραν καὶ γένεσιν εἶναι τρία τριχῆ καὶ πρὶν οὐρανὸν γενέσθαι. χώραν τε γὰρ καλεῖ τὴν ὕλην ὥσπερ ἕδραν ἔστιν ὅτε καὶ ὑποδοχήν, ὂν δὲ τὸ νοητόν, γένεσιν δὲ τοῦ κόσμου μήπω γεγονότος οὐδεμίαν ἄλλην ἢ τὴν ἐν μεταβολαῖς καὶ κινήσεσιν οὐσίαν, τοῦ τυποῦντος καὶ τοῦ τυπουμένου μεταξὺ τεταγμένην, διαδιδοῦσαν ἐνταῦθα τὰς ἐκεῖθεν εἰκόνας. διά τε δὴ ταῦτα · μεριστὴ προσηγορεύθη καὶ ὅτι τῷ αἰσθητῷ τὸ αἰσθανόμενον καὶ τῷ φανταστῷ τὸ φανταζόμενον ἀνάγκη συνδιανέμεσθαι καὶ συμπαρήκειν ἡ γὰρ αἰσθητικὴ κίνησις, ἰδία ψυχῆς οὖσα, κινεῖται πρὸς τὸ αἰσθητὸν ἐκτός ὁ δὲ νοῦς αὐτὸς μὲν ἐφʼ ἑαυτοῦ μόνιμος ἦν καὶ ἀκίνητος, ἐγγενόμενος δὲ τῇ ψυχῇ καὶ κρατήσας εἰς ἑαυτὸν ἐπιστρέφει καὶ συμπεραίνει τὴν ἐγκύκλιον φορὰν περὶ τὸ μένον ἀεὶ μάλιστα ψαύουσαν τοῦ ὄντος. διὸ καὶ δυσανάκρατος ἡ κοινωνία γέγονεν αὐτῶν, τῷ ἀμερίστῳ τὸ μεριστὸν καὶ τῷ· μηδαμῇ κινητῷ τὸ πάντῃ φορητὸν μιγνύουσα καὶ καταβιαζομένη θάτερον εἰς ταὐτὸν συνελθεῖν. ἦν δὲ τὸ θάτερον οὐ κίνησις ὥσπερ οὐδὲ ταὐτὸν στάσις, ἀλλʼ ἀρχὴ διαφορᾶς καὶ ἀνομοιότητος. ἑκάτερον γὰρ ἀπὸ τῆς ἑτέρας ἀρχῆς κάτεισι, τὸ μὲν ταὐτὸν ἀπὸ τοῦ ἑνὸς τὸ δὲ θάτερον ἀπὸ τῆς δυάδος· καὶ μέμικται πρῶτον ἐνταῦθα περὶ τὴν ψυχήν, ἀριθμοῖς καὶ λόγοις συνδεθέντα καὶ μεσότησιν ἐναρμονίοις, καὶ ποιεῖ θάτερον μὲν ἐγγενόμενον τῷ ταὐτῷ διαφοράν, τὸ δὲ ταὐτὸν ἐν τῷ ἑτέρῳ τάξιν, ὡς δῆλόν ἐστιν ἐν ταῖς πρώταις τῆς ψυχῆς δυνάμεσιν· εἰσὶ δʼ αὗται τὸ κριτικὸν καὶ τὸ κινητικόν. ἡ μὲν οὖν κίνησις εὐθὺς ἐπιδείκνυται περὶ τὸν οὐρανὸν ἐν μὲν τῇ ταὐτότητι τὴν ἑτερότητα τῇ περιφορᾷ τῶν ἀπλανῶν, ἐν δὲ τῇ ἑτερότητι τὴν ταὐτότητα τῇ τάξει τῶν πλανήτων ἐπικρατεῖ γὰρ ἐν ἐκείνοις τὸ ταὐτὸν ἐν δὲ τοῖς περὶ γῆν τοὐναντίον. ἡ δὲ κρίσις ἀρχὰς; μὲν ἔχει δύο, τόν τε νοῦν ἀπὸ τοῦ ταὐτοῦ πρὸς τὰ καθόλου καὶ τὴν αἴσθησιν ἀπὸ τοῦ ἑτέρου πρὸς τὰ καθʼ ἕκαστα. μέμικται δὲ λόγος ἐξ ἀμφοῖν, νόησις ἐν τοῖς νοητοῖς καὶ δόξα γιγνόμενος ἐν τοῖς αἰσθητοῖς· ὀργάνοις τε ταῖς μεταξὺ φαντασίαις τε καὶ μνήμαις χρώμενος, ὧν τὰ μὲν ἐν τῷ ταὐτῷ τὸ ἕτερον τὰ δʼ ἐν τῷ ἑτέρῳ ποιεῖ τὸ ταὐτόν. ἔστι γὰρ ἡ μὲν νόησις κίνησις τοῦ νοοῦντος περὶ τὸ μένον, ἡ δὲ δόξα μονὴ τοῦ αἰσθανομένου περὶ τὸ κινούμενον φαντασίαν δὲ συμπλοκὴν δόξης πρὸς αἴσθησιν οὖσαν ἵστησιν ἐν μνήμῃ τὸ ταὐτὸν δὲ θάτερον κινεῖ πάλιν ἐν διαφορᾷ τοῦ πρόσθεν καὶ νῦν, ἑτερότητος ἅμα καὶ ταὐτότητος; ἑφαπτὸμενον.

25Evrenin bedeninin birleşimini, psykhēyi düzenlediği orantının sureti olarak almalıyız. Orada uçlar ateş ve topraktı; birbirine karışması zor, daha doğrusu asla karışmayan ve birleşmeyen tabiatlardı. Bu yüzden aralarına, ateşin önüne havayı, toprağın önüne suyu koydu; önce bunları birbirine karıştırdı, sonra bunlar aracılığıyla ötekileri hem bunlarla hem birbiriyle karıştırıp uyumlu kıldı. Burada ise Aynı ile Başka'yı, zıt kuvvetleri, rakip uçları, doğrudan değil, aradaki başka ousialar aracılığıyla birleştirdi: Aynı'nın önüne bölünmezi, Başka'nın önüne bölünebiliri, her birini uygun olana göre koydu. Sonra onları karıştırıp bunlara ötekileri de ekleyerek, mümkün olduğu kadar, farklı şeylerden benzer, çoktan bir olan psykhēnin tek eidosunu dokudu.

Bazıları Platon'un Başka'nın tabiatına "karışması güç" demesini doğru bulmaz, çünkü o değişimi reddetmez, hatta sever; asıl Aynı'nın tabiatı kalıcı ve zor değişir olduğundan karışımı kolayca kabul etmez, yalın, saf ve değişmez kalmak için onu iter, ondan kaçar derler. Bu itirazı yapanlar şunu bilmiyor: Aynı, aynı durumda kalan şeylerin ideasıdır, Başka ise farklı durumda olanların. Başka'nın işi dokunduğu şeyleri ayırmak, değiştirmek ve çoğaltmaktır; Aynı'nın işi ise benzerlik yoluyla çoktan tek bir biçim ve kudret alıp bir araya getirmek ve birleştirmektir.

25

δεῖ δὲ τὴν περὶ τὸ σῶμα τοῦ κόσμου γενομένην σύντηξιν εἰκόνα λαβεῖν τῆς ἀναλογίας ἐν διηρμόσατο ψυχήν. ἐκεῖ μὲν γὰρ ἦν ἄκρα τὸ πῦρ καὶ ἡ γῆ,· χαλεπὴν πρὸς ἄλληλα κραθῆναι φύσιν ἔχοντα, μᾶλλον δʼ ὅλως ἄκρατον καὶ ἀσύστατον ὅθεν ἐν μέσῳ θέμενος αὐτῶν τὸν μὲν ἀέρα πρὸ τοῦ πυρὸς τὸ δʼ ὕδωρ πρὸ τῆς γῆς, ταῦτα πρῶτον ἀλλήλοις ἐκέρασεν, εἶτα διὰ τούτων ἐκεῖνα πρός τε ταῦτα καὶ πρὸς ἄλληλα συνέμιξε καὶ συνήρμοσεν. ἐνταῦθα δὲ πάλιν τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ θάτερον, ἐναντίας δυνάμεις καὶ ἀκρότητας ἀντιπάλους, συνήγαγεν, οὐ διʼ αὑτῶν, ἀλλʼ οὐσίας ἑτέρας μεταξύ, τὴν μὲν ἀμέριστον πρὸ τοῦ ταὐτοῦ πρὸ δὲ τοῦ θατέρου τὴν μεριστήν, ἔστιν προσήκουσαν ἑκατέραν ἑκατέρᾳ τάξας, εἶτα μιχθείσαις ἐκείναις ἐπεγκεραννύμενος, οὕτω τὸ πᾶν συνύφηνε ἓν τῆς ψυχῆς εἶδος, ὡς ἦν ἀνυστόν, ἐκ διαφόρων ὅμοιον ἔκ τε πολλῶν ἓν ἀπειργασμένος. οὐκ εὖ δέ τινες εἰρῆσθαι λέγουσι δύσμικτον ὑπὸ τοῦ Πλάτωνος τὴν θατέρου φύσιν, οὐκ ἄδεκτον οὖσαν ἀλλὰ καὶ φίλην μεταβολῆς μᾶλλον δὲ τὴν τοῦ ταὐτοῦ, μόνιμον καὶ δυσμετάβλητον οὖσαν, οὐ ῥᾳδίως προσίεσθαι μῖξιν ἀλλʼ ἀπωθεῖσθαι καὶ φεύγειν, ὅπως ἁπλῆ διαμείνῃ καὶ εἰλικρινὴς καὶ ἀναλλοίωτος. οἱ δὲ ταῦτʼ ἐγκαλοῦντες ἀγνοοῦσιν ὅτι τὸ μὲν ταὐτὸν ἰδέα τῶν ὡσαύτως ἐχόντων ἐστὶ τὸ δὲ θάτερον τῶν διαφόρως· καὶ τούτου μὲν ἔργον, ὧν ἂν ἅψηται, διιστάναι καὶ ἀλλοιοῦν καὶ πολλὰ ποιεῖν· ἐκείνου δὲ συνάγειν καὶ συνιστάναι διʼ ὁμοιότητος ἐκ πολλῶν μίαν ἀναλαμβάνοντα μορφὴν καὶ δύναμιν.

26Bunlar evrenin psykhēsinin kudretleridir. Ölümlü ve hâlden etkilenen organlara giren, kendileri yok olmayan ama yok olan bedenlere ait psykhēlerde ise, ikilikten gelen belirsiz kısmın eidosu daha çok görünür; yalın ve birlikten gelen kısmınki ise daha soluk biçimde gizlenir. Yine de insanda akıl yürütmeden büsbütün kurtulmuş bir hâl ya da arzudan, hırstan, sevinç ve kederden hiçbir şey taşımayan bir düşünce hareketi kolay bulunamaz. Bu yüzden filozofların kimi hâlleri akıl yürütmeler sayar, çünkü her arzu, her keder, her öfke bir yargıdır derler. Kimi de erdemleri hâllerden oluşmuş bir şey olarak gösterir: Cesarette korku, itidalde haz, adalette kazanç duygusu vardır derler. Dahası psykhē hem teorik hem pratiktir, hem küllîleri hem cüzîleri görür; birincileri düşünüyor, ikincileri hissediyor görünür. Ortak logos, sürekli Aynı'da Başka'ya, Başka'da Aynı'ya rastlayarak tarifler ve bölmelerle biri çoktan, kısımsızı bölünebilirden ayırmaya çalışır, ama hiçbirinde saf hâlde kalamaz; çünkü ilkeler de birbirine karışıp örülmüştür.

Bu yüzden tanrı, bölünmez ve bölünebilir ousiadan oluşan dayanağı Aynı ve Başka ile birlikte kurdu ki farkta düzen olsun. Çünkü doğmak buydu. Bunlar olmadan Aynı'nın farkı olmazdı, dolayısıyla ne hareketi ne doğuşu; Başka'nın düzeni olmazdı, dolayısıyla ne kuruluşu ne doğuşu. Aynı'nın Başka'dan başka olması, Başka'nın da kendisiyle aynı olması gerçekten de söz konusu olsa, böyle karşılıklı bir pay alma verimli bir şey doğurmaz; bunun için üçüncü bir şeye, ikisini de kabul eden ve ikisinden etkilenen madde gibi bir şeye ihtiyaç vardır. Bu da, bedenler çevresindeki hareket ettiricinin sonsuzluğunu düşünülürler çevresindeki kalıcılıkla sınırlayarak ilk kurduğu şeydir.

26

αὗται μὲν οὖν δυνάμεις τῆς τοῦ παντὸς εἰσι ψυχῆς αἳ δʼ εἰς θνητὰ καὶ παθητὰ παρεισίασιν ὄργανα ἄφθαρτοι φθαρτῶν αὐταὶ σωμάτων, ἐν ταύταις τὸ τῆς δυαδικῆς καὶ ἀορίστου μερίδος ἐπιφαίνεται μᾶλλον εἶδος, τὸ δὲ τῆς ἁπλῆς καὶ μοναδικῆς ἀμυδρότερον ὑποδέδυκεν. οὐ μὴν ῥᾳδίως ἄν τις οὔτε πάθος ἀνθρώπου παντάπασιν ἀπηλλαγμένον λογισμοῦ κατανοήσειεν οὔτε διανοίας κίνησιν, μηδὲν ἐπιθυμίας ἢ φιλοτιμίας ἢ τοῦ χαίροντος ἢ λυπουμένου πρόσεστι. διὸ τῶν φιλοσόφων οἱ μὲν τὰ πάθη λόγους. ποιοῦσιν, ὡς πᾶσαν ἐπιθυμίαν καὶ λύπην καὶ ὀργὴν κρίσεις οὔσας· οἱ δὲ τὰς ἀρετὰς ἀποφαίνουσι παθητικάς· καὶ γὰρ ἀνδρείᾳ τὸ φοβούμενον καὶ σωφροσύνῃ τὸ ἡδόμενον καὶ δικαιοσύνῃ τὸ κερδαλέον εἶναι. καὶ μὴν θεωρητικῆς γε τῆς ψυχῆς οὔσης ἅμα καὶ πρακτικῆς καὶ θεωρούσης δὲ τὰ καθόλου καὶ τὰ καθʼ ἕκαστα καὶ νοεῖν μὲν ἐκεῖνα ταῦτα δʼ αἰσθάνεσθαι δοκούσης, ὁ κοινὸς λόγος ἀεὶ περί τε ταὐτὸν ἐντυγχάνων τῷ θατέρῳ καὶ ταὐτῷ περὶ θάτερον ἐπιχειρεῖ μὲν ὅροις καὶ διαιρέσεσι χωρίζειν τὸ ἓν καὶ τὰ πολλὰ καὶ τὸ ἀμερὲς καὶ μεριστόν, οὐ δύναται δὲ καθαρῶς ἐν οὐδετέρῳ γενέσθαι διὰ τὸ καὶ τὰς ἀρχὰς ἐναλλὰξ ἐμπεπλέχθαι καὶ καταμεμῖχθαι διʼ ἀλλήλων. καὶ διὰ τοῦτο τῆς οὐσίας τὴν ἐκ τῆς ἀμερίστου καὶ τῆς μεριστῆς ὁ θεὸς ὑποδοχὴν τῷ ταὐτῷ καὶ τῷ θατέρῳ συνέστησεν, ἵνʼ ἐν διαφορᾷ τάξις γένηται τοῦτο γὰρ ἦν γενέσθαι ἐπεὶ χωρὶς τούτων τὸ μὲν ταὐτὸν οὐκ εἶχε διαφοράν, ὥστʼ οὐδὲ κίνησιν οὐδὲ γένεσιν· τὸ θάτερον δὲ τάξιν οὐκ εἶχεν, ὥστʼ οὐδὲ σύστασιν οὐδὲ γένεσιν. καὶ γὰρ εἰ τῷ ταὐτῷ συμβέβηκεν ἑτέρῳ εἶναι τοῦ ἑτέρου καὶ τῷ ἑτέρῳ πάλιν αὑτῷ ταὐτόν, οὐδὲν ἡ τοιαύτη μέθεξις ἀλλήλων ποιεῖ γόνιμον, ἀλλὰ δεῖται τρίτης τινὸς οἷον ὕλης ὑποδεχομένης καὶ διατιθεμένης ὑπʼ ἀμφοτέρων. αὕτη δʼ ἐστίν, ἣν πρώτην συνέστησε τῷ περὶ τὰ νοητὰ μονίμῳ τοῦ περὶ τὰ σώματα κινητικοῦ τὸ ἄπειρον ὁρίσας

27Ses akılsız ve anlamsız bir şeydir; logos ise anlam taşıyan seste düşüncenin ifadesidir. Armoni, seslerden ve aralıklardan oluşur; ses tek ve aynıdır, aralık sesler arasındaki başkalık ve farktır; bunlar karışınca şarkı ve ezgi olur. Psykhēnin hâlden etkilenen kısmı da böyle belirsiz ve kararsızdı; sonra hareketin bölünebilir ve çeşitli yanına sınır ve eidos girince belirlendi. Aynı'yı ve Başka'yı birleştirip sayıların benzerlikleri ve benzemezlikleriyle farktan uyum çıkaran bu psykhē, evrenin akıllı hayatı, armonisi ve zorunluluğu ikna ile karıştırıp yöneten logosudur. Çoğu insan buna kader der; Empedokles Sevgi ile Çekişme, Herakleitos "lir ve yay gibi evrenin geri dönen armonisi", Parmenides ışık ile karanlık, Anaksagoras nous ile sonsuzluk, Zerdüşt ise tanrı ile daimōn der, birine Oromasdes, ötekine Areimanios adını vererek. Euripides birleştirici bağlaç yerine ayırıcısını yanlış kullanır: "Zeus, ister tabiatın zorunluluğu ister ölümlülerin nousu olsun." Çünkü her şeye nüfuz eden kudret hem zorunluluk hem noustur. Mısırlılar da mitlerinde bunu örtülü olarak söyler: Horos davayı kaybedince solukla kan babasına, et ve yağ annesine verilmiştir.

Psykhēde ise hiçbir şey saf, katıksız ve ötekilerden ayrı kalmaz. Çünkü Herakleitos'a göre "görünmez armoni görünürden üstündür"; onda farkları ve başkalıkları, karıştıran tanrı gizleyip batırmıştır. Yine de psykhēnin akıl dışı kısmında karmaşa, akıllı kısmında düzenlilik, hislerde zorunluluk, nousta kendi kendini yönetme görünür. Tarif etme yetisi, akrabalıkla, küllîyi ve kısımsızı sever; tersine bölme yetisi bölünebilir olan yüzünden cüzîlere yönelir. Bütün ise Aynı sayesinde, Başka'nın getirdiği, istediği şeylere doğru değişimle sevinir. Psykhēnin ilahi ve hâlden etkilenmez kısımla, ölümlü ve bedenler çevresinde hâlden etkilenen kısımdan karışık olduğunu en çok şunlar gösterir: Güzel ile çirkin, hoş ile acı arasındaki fark; aşıkların coşkuları ve heyecanları, güzellik sevgisinin ölçüsüzlükle savaşı. Platon bunlardan birine "hazlara doğuştan gelen arzu", ötekine "dışarıdan gelen, en iyiyi hedefleyen kanaat" der. Çünkü psykhē hâlden etkilenme yanını kendinden çıkarır, nousa ise üstün ilkeden gelerek pay almıştır.

27

ὡς δὲ φωνὴ τίς ἐστιν ἄλογος καὶ ἀσήμαντος λόγος δὲ λέξις ἐν φωνῇ σημαντικῇ διανοίας, ἁρμονία δὲ τὸ ἐκ φθόγγων καὶ διαστημάτων, καὶ φθόγγος μὲν ἓν καὶ ταὐτὸν διάστημα δὲ φθόγγων ἑτερότης καὶ διαφορά, μιχθέντων δὲ τούτων ᾠδὴ γίγνεται καὶ μέλος· οὕτω τὸ παθητικὸν τῆς ψυχῆς ἀόριστον ἦν καὶ ἀστάθμητον, εἶθʼ ὡρίσθη πέρατος ἐγγενομένου καὶ εἴδους τῷ μεριστῷ καὶ παντοδαπῷ τῆς κινήσεως. συλλαβοῦσα δὲ τὸ ταὐτὸν καὶ τὸ θάτερον, ὁμοιότησι καὶ ἀνομοιότησιν ἀριθμῶν ἐκ διαφορᾶς ὁμολογίαν ἀπεργασαμένων ζωή τε τοῦ παντός ἐστιν ἔμφρων καὶ ἁρμονία καὶ λόγος ἄγων πειθοῖ μεμιγμένην ἀνάγκην, ἣν εἱμαρμένην οἱ πολλοὶ καλοῦσιν, Ἐμπεδοκλῆς δὲ φιλίαν ὁμοῦ καὶ Νεῖκος, Ἡράκλειτος δὲ παλίντονον ἁρμονίην κόσμου ὅκωσπερ λύρης καὶ τόξου Παρμενίδης δὲ φῶς καὶ σκότος, Ἀναξαγόρας δὲ νοῦν καὶ ἀπειρίαν, Ζωροάστρης δὲ θεὸν καὶ δαίμονα, τὸν μὲν Ὠρομάσδην καλῶν τὸν δʼ Ἀρειμάνιον. Εὐριπίδης δʼ οὐκ ὀρθῶς ἀντὶ τοῦ συμπλεκτικοῦ τῷ διαζευκτικῷ κέχρηται Ζεὺς εἴτʼ ἀνάγκη φύσεος εἴτε νοῦς βροτῶν· καὶ γὰρ ἀνάγκη καὶ νοῦς ἐστιν ἡ διήκουσα διὰ πάντων δύναμις. Αἰγύπτιοι μὲν οὖν μυθολογοῦντες αἰνίττονται, τοῦ Ὥρου δίκην ὀφλόντος, τῷ μὲν πατρὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ αἷμα τῇ δὲ μητρὶ τὴν σάρκα καὶ τὴν πιμελὴν προσνεμηθῆναι. τῆς δὲ ψυχῆς οὐδὲν μὲν εἰλικρινὲς οὐδʼ ἄκρατον οὐδὲ χωρὶς ἀπολείπεται τῶν ἄλλων ἁρμονίη γὰρ ἀφανὴς φανερῆς κρείττων καθʼ Ἡράκλειτον, ἐν ᾗ τὰς διαφορὰς καὶ τὰς ἑτερότητας ὁ μιγνύων θεὸς ἔκρυψε καὶ κατέδυσεν ἐμφαίνεται δʼ ὅμως αὐτῆς τῷ μὲν ἀλόγῳ τὸ ταραχῶδες, τῷ δὲ λογικῷ τὸ εὔτακτον, ταῖς δʼ αἰσθήσεσι τὸ κατηναγκασμένον, τῷ δὲ νῷ τὸ αὐτοκρατές. ἡ δʼ ὁριστικὴ δύναμις τὸ καθόλου καὶ τὸ ἀμερὲς διὰ συγγένειαν ἀγαπᾷ· καὶ τοὐναντίον ἡ διαιρετικὴ πρὸς τὰ καθʼ ἕκαστα φέρεται τῷ μεριστῷ· χαίρει δʼ ὅλον τῇ διὰ τὸ ταὐτὸν ἐφʼ ἃ δεῖται μεταβολῇ διὰ τὸ θάτερον. οὐχ ἥκιστα δʼ ἥ τε πρὸς τὸ καλὸν διαφορὰ καὶ τὸ αἰσχρὸν ἥ τε πρὸς τὸ ἡδὺ καὶ τὸ ἀλγεινὸν αὖθις οἵ τε τῶν ἐρώντων ἐνθουσιασμοὶ καὶ πτοήσεις καὶ διαμάχαι τοῦ φιλοκάλου πρὸς τὸ ἀκόλαστον ἐνδείκνυνται τὸ μικτὸν ἔκ τε τῆς θείας καὶ ἀπαθοῦς ἔκ τε τῆς θνητῆς καὶ περὶ τὰ σώματα παθητῆς μερίδος· ὧν καὶ αὐτὸς ὀνομάζει τὸ μὲν ἐπιθυμίαν ἔμφυτον ἡδονῶν, τὸ δʼ ἐπείσακτον δόξαν ἐφιεμένην τοῦ ἀρίστου. τὸ γὰρ παθητικὸν ἀναδίδωσιν ἐξ ἑαυτῆς ἡ ψυχή, τοῦ δὲ νοῦ μετέσχεν ἀπὸ τῆς κρείττονος ἀρχῆς ἐγγενομένου.

28Göğün tabiatı da bu çifte ortaklıktan kurtulmuş değildir. Başka yöne meylettiği için şimdi hâkim olan Aynı'nın devriyle doğrulur ve evreni yönetir. Ama bir zaman dilimi gelecek, nitekim daha önce de birçok kez gelmiştir ki aklı başındalık körelir ve uyur, kendine ait olanın unutuluşuyla dolar; baştan beri bedene yakın olan, onunla birlikte etkilenen kısım ise evrenin sağa doğru gidişini kendine çeker, ağırlaştırır ve geriye sarar. Ama onu büsbütün kıramaz; daha iyi olan yine toparlanır ve tanrı onu birlikte döndürüp doğrulturken örneğe doğru bakar. Böylece birçok yönden şu bize gösterilir: Psykhē bütünüyle tanrının eseri değildir. Kötülük payını kendinde doğal olarak taşır ve tanrı tarafından düzenlenmiştir. Tanrı sonsuzluğu Bir ile sınırlamış, ousia sınırdan pay alarak meydana gelsin diye; Aynı'nın ve Başka'nın kudretiyle düzeni, değişimi, farkı ve benzerliği karıştırmış; bütün bunlar arasında da, mümkün olduğu kadar, sayılar ve armoni aracılığıyla ortaklık ve dostluk kurmuştur.

28

τῆς δὲ διπλῆς κοινωνίας ταύτης οὐδʼ ἡ περὶ τὸν οὐρανὸν ἀπήλλακται φύσις, ἀλλʼ ἑτερορρεποῦσα νῦν μὲν ὀρθοῦται τῇ ταὐτοῦ περιόδῳ κράτος ἐχούσῃ καὶ διακυβερνᾷ τὸν κόσμον· ἔσται δέ τις χρόνου μοῖρα καὶ γέγονεν ἤδη πολλάκις, ἐν τὸ μὲν φρόνιμον ἀμβλύνεται καὶ καταδαρθάνει λήθης ἐμπιπλάμενον τοῦ οἰκείου, τὸ δὲ σώματι σύνηθες ἐξ ἀρχῆς καὶ συμπαθὲς ἐφέλκεται καὶ βαρύνει καὶ ἀνελίσσει τὴν ἐν δεξιᾷ τοῦ παντὸς πορείαν, ἀναρρῆξαι δʼ οὐ δύναται παντάπασιν, ἀλλʼ ἀνήνεγκεν αὖθις τὰ βελτίω καὶ ἀνέβλεψε πρὸς τὸ παράδειγμα θεοῦ συνεπιστρέφοντος καὶ συναπευθύνοντος. οὕτως ἐνδείκνυται πολλαχόθεν ἡμῖν τὸ μὴ πᾶν ἔργον εἶναι θεοῦ τὴν ψυχὴν ἀλλὰ σύμφυτον ἔχουσαν ἐν ἑαυτῇ τὴν τοῦ κακοῦ μοῖραν ὑπʼ ἐκείνου διακεκοσμῆσθαι, τῷ μὲν ἑνὶ τὴν ἀπειρίαν ὁρίσαντος, ἵνʼ οὐσία γένηται πέρατος μετασχοῦσα, τῇ δὲ ταὐτοῦ καὶ τῇ ἑτέρου δυνάμει τάξιν καὶ μεταβολὴν καὶ διαφορὰν καὶ ὁμοιότητα συμμίξαντος, πᾶσι δὲ τούτοις, ὡς ἀνυστὸν ἦν, κοινωνίαν πρὸς ἄλληλα καὶ φιλίαν ἐργασαμένου διʼ ἀριθμῶν καὶ ἁρμονίας.

29Bunları sık sık duymuş, birçok konuşma ve yazıda okumuş olsanız da, benim de Platon'un sözlerini aktarıp kısaca üzerinden geçmemde bir sakınca yoktur:

"Önce bütünden bir parça aldı. Sonra bunun iki katını aldı. Üçüncüsü, ikincinin bir buçuk katı, birincinin üç katıydı; dördüncüsü ikincinin iki katı, beşincisi üçüncünün üç katı, altıncısı birincinin sekiz katı, yedincisi birincinin yirmi yedi katıydı. Bundan sonra iki katlı ve üç katlı aralıkları doldurdu; yine oradan parçalar kesip bunların arasına koydu. Öyle ki her aralıkta iki orta oldu: Biri uçların her birini eşit sayıda aşıyor ve onlar tarafından eşit sayıda aşılıyordu; öteki uçları aynı kesirle aşıyor ve onlar tarafından aynı kesirle aşılıyordu. Bu bağlarla önceki aralıklarda 3/2, 4/3 ve 9/8 aralıkları oluşunca, bütün 4/3'leri 9/8 aralığıyla doldurdu, her birinden bir parça bıraktı; bu parçanın aralığı sayıdan sayıya, terimleri 256'ya 243 olan bir aralıktı."

Bu metinde önce sayıların kemiyeti, ikinci olarak sırası, üçüncü olarak kudreti sorgulanır. Kemiyet konusunda, iki katlı ve üç katlı aralıklarda aldığı sayıların hangileri olduğu sorulur. Sıra konusunda, hepsinin Theodoros'un yaptığı gibi tek sıraya mı, yoksa Krantor'un yaptığı gibi Λ şeklinde mi dizileceği sorulur: Birinci tepeye konur, iki katlılar ayrı, üç katlılar ayrı olmak üzere iki sıra hâlinde altına yerleştirilir. Kullanım ve kudret konusunda ise bunların psykhēnin kuruluşuna alınınca ne yaptıkları sorulur.

29

περὶ ὧν εἰ καὶ πολλάκις ἀκηκόατε καὶ πολλοῖς ἐντετυχήκατε λόγοις καὶ γράμμασιν, οὐ χεῖρὸν ἐστι κἀμὲ βραχέως διελθεῖν, προεκθέμενον τὸ τοῦ Πλάτωνος· μίαν ἀφεῖλε τὸ πρῶτον ἀπὸ παντὸς μοῖραν, μετὰ δὲ ταύτην ἀφῄρει διπλασίαν ταύτης· τὴν δʼ αὖ τρίτην, ἡμιολίαν μὲν τῆς δευτέρας τριπλασίαν δὲ τῆς πρώτης τετάρτην δὲ τῆς δευτέρας διπλῆν, πέμπτην δὲ τριπλῆν τῆς τρίτης, τὴν δʼ ἕκτην τῆς πρώτης ὀκταπλασίαν, ἑβδόμην δʼ ἑπτακαιεικοσαπλασίαν τῆς πρώτης. μετὰ δὲ ταῦτα συνεπληροῦτο τά τε διπλάσια καὶ τριπλάσια διαστήματα, μοίρας ἔτι ἐκεῖθεν ἀποτέμνων καὶ τιθεὶς εἰς τὸ μεταξὺ τούτων, ὥστʼ ἐν ἑκάστῳ διαστήματι δύο εἶναι μεσότητας, τὴν μὲν ἑκατέρῳ τῶν ἄκρων ἴσῳ τε ὑπερέχουσαν καὶ ὑπερεχομένην, τὴν δὲ ταὐτῷ μέρει τῶν ἄκρων αὐτῶν ὑπερέχουσαν καὶ ὑπερεχομένην· ἡμιολίων δὲ διαστάσεων καὶ ἐπιτρίτων καὶ ἐπογδόων γενομένων ἐκ τούτων τῶν δεσμῶν ἐν ταῖς πρόσθεν διαστάσεσι, τῷ τοῦ ἐπογδόου διαστήματι τὰ ἐπίτριτα πάντα συνεπληροῦτο, λείπων αὐτῶν ἑκάστου μόριον, τῆς τοῦ μορίου ταύτης διαστάσεως λειφθείσης ἀριθμοῦ πρὸς ἀριθμόν, ἐχούσης τοὺς ὅρους ἓξ καὶ πεντήκοντα καὶ διακοσίων πρὸς τρία καὶ τεσσαράκοντα καὶ διακόσια. ἐν τούτοις ζητεῖται πρῶτον περὶ τῆς ποσότητος τῶν ἀριθμῶν, δεύτερον περὶ τῆς τάξεως, τρίτον περὶ τῆς δυνάμεως· περὶ μὲν τῆς ποσότητος τίνες εἰσίν, οὓς ἐν τοῖς διπλασίοις καὶ τριπλασίοις διαστήμασι λαμβάνει περὶ δὲ τῆς τάξεως πότερον ἐφʼ ἑνὸς στίχου πάντας ἐκθετέον ὡς Θεόδωρος, ἢ μᾶλλον ὡς· Κράντωρ ἐν τῷ Λ σχήματι, τοῦ πρώτου κατὰ κορυφὴν τιθεμένου καὶ χωρὶς μὲν τῶν διπλασίων χωρὶς δὲ τῶν τριπλασίων ἐν δυσὶ στίχοις ὑποταττομένων. περὶ δὲ τῆς· χρείας καὶ τῆς δυνάμεως τί ποιοῦσι παραλαμβανόμενοι πρὸς τὴν σύστασιν τῆς ψυχῆς.

30Birinci konuda, şunu söyleyenlerden af dileriz: Onlara göre aralıkların ve onları dolduran ortaların tabiatını oranların kendisinde görmek yeterlidir; anlatılan orantıların arasında yer veren hangi sayılar varsayılırsa öğretim aynı şekilde yürür. Bu doğru olsa bile, örneksiz öğrenmeyi bulanıklaştırır ve felsefeye yabancı olmayan bir çekiciliği olan başka bir incelemeden alıkoyar.

Birimden başlayıp iki katlıları ve üç katlıları, kendisinin gösterdiği gibi, sırayla koyarsak, bir yanda 2, 4 ve 8, öte yanda 3, 9 ve 27 çıkar; toplam yedi sayı olur, birim ortak alındığında çarpma dörde kadar ilerler. Dörtlünün yediliyle yakınlığı yalnız burada değil, birçok yerde kendini gösterir. Pythagoras'çıların övdüğü tetraktys, yani 36, şaşırtıcı bir özelliğe sahip görünür: İlk dört çift sayı ile ilk dört tek sayıdan oluşur, ardışık sayıların dördüncü toplamıdır. Birinci çift 1 ile 2'dir, ikincisi

30

πρῶτον οὖν περὶ τοῦ πρώτου παραιτησόμεθα τοὺς λέγοντας, ὡς ἐπὶ τῶν λόγων αὐτῶν ἀπόχρη θεωρεῖν ἣν ἔχει τά τε διαστήματα φύσιν αἵ τε ταῦτα συμπληροῦσαι μεσότητες, ἐν οἷς ἄν τις ἀριθμοῖς ὑπόθηται χώρας ἔχουσι δεκτικὰς μεταξὺ τῶν εἰρημένων ἀναλογιῶν, ὁμοίως περαινομένης τῆς διδασκαλίας. κἂν γὰρ ἀληθὲς τὸ λεγόμενον, ἀμυδρὰν ποιεῖ τὴν μάθησιν ἄνευ παραδειγμάτων, ἄλλης; τε θεωρίας ἀπείργει χάριν ἐχούσης οὐκ ἀφιλόσοφον. ἂν οὖν ἀπὸ τῆς μονάδος ἀρξάμενοι τοὺς διπλασίους καὶ τριπλασίους ἐν μέρει τιθῶμεν, ὡς αὐτὸς ὑφηγεῖται, γενήσονται κατὰ τὸ ἑξῆς, ὅπου μὲν τὸ δεύτερον καὶ τὸ τέταρτον καὶ ὃγδοον ὅπου δὲ τρίτον καὶ ἔννατον καὶ εἰκοστοέβδομον, συνάπαντες μὲν ἑπτά, κοινῆς δὲ λαμβανομένης τῆς μονάδος, ἄχρι τεσσάρων τῷ πολλαπλασιασμῷ προιόντων. οὐ γὰρ ἐνταῦθα μόνον ἀλλὰ πολλαχόθι τῆς τετράδος ἡ πρὸς τὴν ἑβδομάδα συμπάθεια γίγνεται κατάδηλος. ἡ μὲν οὖν ὑπὸ τῶν Πυθαγορικῶν ὑμνουμένη τετρακτύς, τὰ ἓξ καὶ τὰ τριάκοντα, θαυμαστὸν ἔχειν δοκεῖ τὸ συγκεῖσθαι μὲν ἐκ πρώτων ἀρτίων τεσσάρων καὶ πρώτων περισσῶν τεσσάρων, γίγνεσθαι δὲ συζυγία τετάρτη τῶν ἐφεξῆς συντεθειμένων· πρώτη μὲν γάρ ἐστι συζυγία ἡ τοῦ ἑνὸς καὶ τῶν δυεῖν, δευτέρα.

113 ile 4, üçüncüsü 5 ile 6'dır. Bunlardan hiçbiri, ne tek başına ne ötekilerle birlikte kare yapar; ama dördüncü çift olan 7 ile 8, öncekilerle toplanınca 36 karesini verir. Platon'un koyduğu sayıların tetraktysi ise daha mükemmel bir doğuşa sahiptir; çiftler çift aralıklarla, tekler tek aralıklarla çarpılmıştır. Çift ve teklerin ortak ilkesi olan birimi içerir; altındakilerde 2 ve 3 ilk düzlem sayılar, 4 ve 9 ilk kareler, 8 ve 27, birim sayılmazsa, sayılarda ilk küplerdir. Buradan açıkça anlaşılır ki Platon bunların hepsinin tek doğru üzerinde değil, sırayla ve ayrı olarak dizilmesini ister: Çiftler kendi aralarında, tekler de kendi aralarında, yukarıda çizildiği gibi. Böylece benzerler benzerlerle eşleşir ve toplama ve birbiriyle çarpma yoluyla dikkate değer sayılar üretirler.

11

δʼ ἡ τῶν τριῶν καὶ τεττάρων, τρίτη δʼ ἡ τῶν εʼ καὶ σʼ ὧν οὐδεμία ποιεῖ τετράγωνον οὔτʼ αὐτὴ καθʼ ἑαυτὴν οὔτε μετὰ τῶν ἄλλων· ἡ δὲ τῶν ζʼ καὶ ηʼ τετάρτη μέν ἐστιν, συντιθεμένη δὲ ταῖς προτέραις τριακονταὲξ τετράγωνον παρέσχεν. ἡ δὲ τῶν ὑπὸ Πλάτωνος ἐκκειμένων ἀριθμῶν τετρακτὺς ἐντελεστέραν ἔσχηκε τὴν γένεσιν, τῶν μὲν ἀρτίων ἀρτίοις διαστήμασι τῶν δὲ περιττῶν περιττοῖς πολλαπλασιασθέντων· περιέχει δὲ τὴν μὲν μονάδα, κοινὴν οὖσαν ἀρχὴν ἀρτίων καὶ περιττῶν, τῶν δʼ ὑπʼ αὐτῇ τὰ μὲν δύο καὶ τρία πρώτους ἐπιπέδους, τὰ δὲ τέτταρα καὶ ἐννέα πρώτους τετραγώνους, τὰ δʼ ὀκτὼ καὶ εἰκοσιεπτὰ πρώτους κύβους ἐν ἀριθμοῖς, ἔξω λόγου τῆς μονάδος τιθεμένης ᾗ καὶ δῆλός ἐστι βουλόμενος οὐκ ἐπὶ μιᾶς εὐθείας ἅπαντας ἀλλʼ ἐναλλὰξ καὶ ἰδίᾳ τάσσεσθαι τοὺς ἀρτίους μετʼ ἀλλήλων καὶ πάλιν τοὺς περισσούς, ὡς ὑπογέγραπται. οὕτως αἱ συζυγίαι τῶν ὁμοίων ἔσονται πρὸς τοὺς ὁμοίους καὶ ποιήσουσιν ἀριθμοὺς ἐπιφανεῖς κατά τε σύνθεσιν καὶ πολλαπλασιασμὸν ἐξ ἀλλήλων.

12Toplamayla şöyle: 2 ile 3, 5 eder; 4 ile 9, 13 eder; 8 ile 27, 35 eder. Pythagoras'çılar bu sayılardan 5'e trophos, yani ses derlerdi, çünkü tonun aralıklarından ses verebilen ilkinin beşte bir olduğunu düşünürlerdi. Tonun eşit bölünmesini reddettikleri için 13'e, Platon gibi, leimma ("kalıntı") derlerdi. 35'e armoni derlerdi, çünkü biri çift, biri tek sayıdan doğan ilk iki küpten ve aritmetik ve armonik orantıyı içeren dört sayıdan, 6, 8, 9 ve 12'den oluşur.

Bu kudret bir çizimle daha açık olacaktır. ABGD dik açılı bir paralelkenar olsun; AB kenarı 5, AD kenarı 7. Küçük kenar K noktasında 2 ve 3'e, büyük kenar L noktasında 3 ve 4'e bölünsün. Kesim noktalarından birbirini kesen doğrular, KMN ve LMKS, çizilsin. Bunlar AKML'yi 6, KBKSM'yi 9, LMND'yi 8, MKSGN'yi 12 yapar. Bütün paralelkenar 35 olur ve bölündüğü alanların sayılarında ilk uyumların oranlarını içerir. 6 ile 8, dörtlünün bulunduğu 4/3 oranını; 6 ile 9, beşlinin bulunduğu 3/2 oranını; 6 ile 12, oktavın bulunduğu 2/1 oranını taşır. Tonun 9/8 oranı da 9 ile 8'dedir. Bu yüzden bu oranları kapsayan sayıya armoni demişlerdir. 35'in altı katı 210'dur; yedi aylık bebeklerin bu kadar günde tamamlandığı söylenir.

12

κατὰ σύνθεσιν οὕτως· τὰ δύο καὶ τὰ τρία πέντε γίγνεται, τὰ τέσσαρα καὶ τὰ ἐννέα τριακαίδεκα, τὰ δʼ ὀκτὼ καὶ εἰκοσιεπτὰ πέντε καὶ τριάκοντα. τούτων γὰρ τῶν ἀριθμῶν οἱ Πυθαγορικοὶ τὰ μὲν εʼ τροφόν, ὅπερ ἐστὶ φθόγγον, ἐκάλουν· οἰόμενοι τῶν τοῦ τόνου διαστημάτων πρῶτον εἶναι φθεγκτὸν τὸ πέμπτον· τὰ δὲ τρισκαίδεκα λεῖμμα, καθάπερ Πλάτων, τὴν εἰς ἴσα τοῦ, τόνου διανομὴν ἀπογιγνώσκοντες· τὰ δὲ πέντε καὶ τριάκοντα ἁρμονίαν, ὅτι συνέστηκεν ἐκ δυεῖν κύβων πρώτων ἀπʼ ἀρτίου καὶ περιττοῦ γεγονότων, ἐκ τεσσάρων δʼ ἀριθμῶν, τοῦ σʼ καὶ τοῦ ηʼ καὶ τοῦ θʼ καὶ ιβʼ, τὴν ἀριθμητικὴν καὶ τὴν ἁρμονικὴν ἀναλογίαν περιεχόντων. ἔσται δὲ μᾶλλον ἡ δύναμις ἐκφανὴς ἐπὶ διαγράμματος. ἔστω τὸ α β γ δ παραλληλόγραμμον ὀρθογώνιον, ἔχον τῶν πλευρῶν τὴν α β πέντε, τὴν δὲ α δ ἑπτά· καὶ τμηθείσης τῆς μὲν ἐλάττονος εἰς δύο καὶ τρία κατὰ τὸ· κ τῆς δὲ μείζονος εἰς τρία καὶ τέτταρα κατὰ τὸ λ, διήχθωσαν ἀπὸ τῶν τομῶν εὐθεῖαι τέμνουσαι, ἀλλήλας, κατὰ τὸ κ μ ν καὶ κατὰ τὸ λ μ ξ, καὶ ποιοῦσαι τὸ μὲν α κ μ λ ἓξ, τὸ δὲ κ β ξ μ ἐννέα, τὸ δὲ λ μ ν δ ὀκτώ, τὸ δὲ μ ξ γ ν δώδεκα τὸ δ̓, ὅλον παραλληλόγραμμον τριάκοντα καὶ πέντε τοὺς τῶν συμφωνιῶν τῶν πρώτων λόγους ἐν τοῖς τῶν χωρίων ἀριθμοῖς, εἰς ἃ διῄρηται, περιέχον. τὰ μὲν οὖν ἓξ καὶ ὀκτὼ τὸν ἐπίτριτον ἔχει; λόγον, ἐν ᾧ τὸ διὰ τεσσάρων τὰ δʼ ἓξ καὶ ἐννέα τὸν ἡμιόλιον, ἐν τὸ.. διὰ πέντε· τὰ δʼ ἓξ καὶ ιβʼ τὸν διπλάσιον, ἐν τὸ διὰ πασῶν. ἔνεστι δὲ καὶ ὁ τοῦ τόνου λόγος ἐπόγδοος ὢν ἐν τοῖς ἐννέα καὶ ὀκτώ· διὰ τοῦτο καὶ ἁρμονίαν τὸν περιέχοντα τοὺς λόγους τούτους ἀριθμὸν ἐκάλεσαν. ἑξάκις δὲ γενόμενος τὸν τῶν δέκα ποιεῖ καὶ διακοσίων ἀριθμόν, ἐν ὅσαις ἡμέραις λέγεται τὰ ἑπτάμηνα τῶν βρεφῶν τελεογονεῖσθαι.

13Bir de başka bir açıdan, çarpmayla: 2 kere 3, 6; 4 kere 9, 36; 8 kere 27, 216 eder. 6 yetkin sayıdır, kendi parçalarına eşittir; çiftle tekin karışımı olduğu için ona evlilik denir. Ayrıca ilkeden, ilk çiftten ve ilk tekten oluşur. 36 hem kare hem üçgen olan ilk sayıdır: 6'dan kare, 8'den üçgen. İki karenin çarpımıyla, 4 ile 9'un çarpımıyla, üç küpün toplamıyla meydana gelir; 1, 8 ve 27 toplanınca bu sayıyı verir. Ayrıca iki kenarlı dikdörtgen sayıdır: 12 kere 3, 9 kere 4. Şekillerin kenarları, karenin 6'sı, üçgenin 8'i ve dikdörtgenlerin 9 ve 12'si koyulursa, uyumların oranlarını verir. 12, 9'a dörtlüdür, nētēnin paramesēye oranı gibi; 8'e beşlidir, nētēnin mesēye oranı gibi; 6'ya oktavdır, nētēnin hypatēye oranı gibi. 216 ise 6'nın küpüdür ve kendi çevresine eşittir.

13

πάλιν δʼ ἀφʼ ἑτέρας ἀρχῆς, κατὰ πολλαπλασιασμὸν ὁ μὲν δὶς γʼ τὸν σʼ ποιεῖ, ὁ δὲ τετράκις ἐννέα τὸν τριακονταέξ, ὁ δʼ ὀκτάκις κζʼ τὸν σισʼ καὶ ἔστιν ὁ μὲν σʼ τέλειος, ἴσος ὢν τοῖς ἑαυτοῦ μέρεσι καὶ γάμος καλεῖται διὰ τὴν τοῦ ἀρτίου καὶ περιττοῦ σύμμιξιν ἔτι δὲ συνέστηκεν ἔκ τε τῆς ἀρχῆς καὶ τοῦ πρώτου ἀρτίου καὶ τοῦ πρώτου περιττοῦ. ὁ δὲ λσʼ πρῶτός ἐστι τετράγωνος ἅμα καὶ τρίγωνος, τετράγωνος μὲν ἀπὸ τῆς ἑξάδος τρίγωνος δʼ ἀπὸ τῆς ὀγδοάδος· καὶ γέγονε πολλαπλασιασμῷ μὲν τετραγώνων δυεῖν, τοῦ τέσσαρα τὸν ἐννέα πολλαπλασιάσαντος, συνθέσει δὲ τριῶν κύβων τὸ γὰρ ἓν καὶ τὰ ὀκτὼ καὶ τὰ εἰκοσιεπτὰ συντεθέντα ποιεῖ τὸν προγεγραμμένον ἀριθμόν. ἔτι δʼ ἑτερομήκης ἀπὸ δυεῖν πλευρῶν, τῶν μὲν δώδεκα τρὶς γινομένων τῶν δʼ ἐννέα τετράκις. ἂν οὖν ἐκτεθῶσιν αἱ τῶν σχημάτων πλευραί, τοῦ τετραγώνου τὰ σʼ καὶ τοῦ τριγώνου τὰ ὀκτὼ καὶ παραλληλογράμμων τοῦ μὲν ἑτέρου τὰ ἐννέα τοῦ δʼ ἑτέρου τὰ ιβʼ, τοὺς τῶν συμφωνιῶν ποιήσουσι λόγους. ἔσται γὰρ τὰ δώδεκα πρὸς μὲν τὰ ἐννέα διὰ τεσσάρων ὡς νήτη πρὸς παραμέσην, πρὸς δὲ τὰ ὀκτὼ διὰ πέντε ὡς νήτη πρὸς μέσην, πρὸς δὲ τὰ σʼ διὰ πασῶν ὡς νήτη πρὸς ὑπάτην. ὁ δὲ τῶν σισʼ κύβος ἐστὶν ἀπὸ ἑξάδος ἴσος τῇ ἑαυτοῦ περιμέτρῳ.

14Ortaya konan sayılar böyle kudretlere sahip olduğu gibi, sonuncusu olan 27'ye özgü bir özellik de vardır: Kendinden öncekilerin toplamına eşittir. Ayrıca ayın devir sayısıdır. Pythagoras'çılar ahenkli aralıklardan tonu bu sayıya yerleştirir; bu yüzden 13'e leimma derler, çünkü yarısından birimle eksiktir.

Bunların uyumların oranlarını da içerdiğini görmek kolaydır. 2'nin 1'e oranı oktavın bulunduğu ikiye-bir oranıdır; 3'ün 2'ye oranı beşlinin bulunduğu 3/2 oranıdır; 4'ün 3'e oranı dörtlünün bulunduğu 4/3 oranıdır; 9'un 3'e oranı oktav artı beşlinin bulunduğu üçe-bir oranıdır; 8'in 2'ye oranı çift oktavın bulunduğu dörde-bir oranıdır; 9'un 8'e oranı ise tonun bulunduğu 9/8 oranıdır.

Ortak olan birim hem çiftlerle hem teklerle sayılırsa, bütün sayı onluğun çokluğunu verir; çünkü birimden on'a kadar olanlar toplanınca [...] 15 eder, 5'in üçgeni. Tek taraf ise 40 eder: Toplamayla 13 ve 27'den doğar; matematikçiler ezgideki aralıkları bunlarla açıkça ölçer, birine diesis, ötekine ton der. Çarpmayla tetraktysin kudretinden doğar: İlk dört sayının her birini dörtle çarparsak 4, 8, 12 ve 16 çıkar. Bunlar 40 eder ve uyumların oranlarını içerir: 16, 12'nin 4/3'ü, 8'in iki katı, 4'ün dört katıdır; 12, 8'in 3/2'si, 4'ün üç katıdır. Bu oranlar dörtlüyü, beşliyi, oktavı ve çift oktavı içerir. 40 sayısı ayrıca iki karenin ve iki küpün toplamına eşittir: 1, 4, 8 ve 27, küpler ve kareler toplanınca 40 eder. Böylece Platon'un tetraktysi dizilişiyle Pythagoras'çılarınkinden çok daha çeşitli ve daha yetkindir.

14

τοιαύτας δὲ δυνάμεις τῶν ἐκκειμένων ἀριθμῶν ἐχόντων, ἴδιον τῷ τελευταίῳ συμβέβηκε, τῷ κζʼ, τὸ τοῖς πρὸ αὐτοῦ συντιθέμενον ἴσον εἶναι πᾶσιν, ἔστι δὲ καὶ περιοδικὸς σελήνης. καὶ τῶν ἐμμελῶν διαστημάτων οἱ Πυθαγορικοὶ τὸν τόνον ἐν τούτῳ τῷ ἀριθμῷ τάττουσι διὸ καὶ τὰ τρισκαίδεκα λεῖμμα καλοῦσιν ἀπολείπει γὰρ μονάδι τοῦ ἡμίσεος. ὅτι δʼ οὗτοι καὶ τοὺς τῶν συμφωνιῶν λόγους περιέχουσι, ῥᾴδιον καταμαθεῖν. καὶ γὰρ διπλάσιος λόγος ἐστὶν ὁ τῶν δύο πρὸς τὸ ἓν ἐν ᾧ τὸ διὰ πασῶν, καὶ ἡμιόλιος ὁ πρὸς τὰ δύο τῶν τριῶν ἐν ᾧ τὸ διὰ πέντε, καὶ ἐπίτριτος ὁ πρὸς; τὰ τρία τῶν τεσσάρων ἐν ᾧ τὸ διὰ τεσσάρων, καὶ τριπλάσιος ὁ πρὸς τὰ τρία τῶν ἐννέα ἐν ᾧ τὸ διὰ πασῶν καὶ διὰ πέντε, καὶ τετραπλάσιος ὁ πρὸς τὰ δύο τῶν ηʼ ἐν ᾧ τὸ δὶς διὰ πασῶν· ἔνεστι δὲ καὶ ἐπόγδοος ὁ πρὸς τὰ ὀκτὼ τῶν ἐννέα ἐν ᾧ τὸ τονιαῖον. ἂν τοίνυν ἡ μονὰς ἐπίκοινος οὖσα καὶ τοῖς ἀρτίοις συναριθμῆται καὶ τοῖς περιττοῖς, ὁ μὲν ἄπας ἀριθμὸς τὸ τῆς δεκάδος παρέχεται πλῆθος· οἱ γὰρ ἀπὸ μονάδος μέχρι τῶν δέκα συντιθέμενοι […] πεντεκαίδεκα, τρίγωνον ἀπὸ πεντάδος· ὁ δὲ περιττὸς τὸν τεσσαράκοντα κατὰ σύνθεσιν μὲν ἐκ τῶν δεκατριῶν καὶ τῶν κζʼ γεννώμενον, οἷς τὰ μελῳδούμενα μετροῦσιν εὐσήμως οἱ μαθηματικοὶ διαστήματα, τὸ μὲν δίεσιν τὸ δὲ τόνον καλοῦντες· κατὰ τὸν πολλαπλασιασμὸν δὲ τῇ τῆς τετρακτύος δυνάμει γιγνόμενον τῶν γὰρ πρώτων τεσσάρων καθʼ αὑτὸν ἑκάστου τετράκις λαμβανομένου γίγνεται τέσσαρα καὶ ηʼ καὶ ιβʼ καὶ ισʼ · ταῦτα τὸν μʼ συντίθησι, περιέχοντα τοὺς τῶν συμφωνιῶν λόγους· τὰ μὲν γὰρ ισʼ ἐπίτριτα τῶν δεκαδύο ἐστὶν τῶν δʼ ὀκτὼ διπλάσια, τῶν δὲ τεσσάρων τετραπλάσια· τὰ δὲ ιβʼ τῶν ὀκτὼ ἡμιόλια, τῶν δὲ τεσσάρων τριπλάσια οὗτοι δʼ οἱ λόγοι τὸ διὰ τεσσάρων καὶ τὸ διὰ πέντε καὶ τὸ διὰ πασῶν καὶ τὸ δὶς διὰ πασῶν περιέχουσιν. ἴσος γε μήν ἐστιν ὁ τῶν τεσσαράκοντα δυσὶ τετραγώνοις καὶ δυσὶ κύβοις ὁμοῦ λαμβανομένοις· τὸ γὰρ ἓν καὶ τὰ τέσσαρα καὶ τὰ ὀκτὼ καὶ τὰ κζʼ κύβοι καὶ τετράγωνοι μʼ γίγνονται συντεθέντες. ὥστε πολὺ τῆς Πυθαγορικῆς τὴν Πλατωνικὴν τετρακτὺν ποικιλωτέραν εἶναι τῇ διαθέσει καὶ τελειοτέραν.

15Ama eklenen ortalara alttaki sayılar yer vermediği için, aynı oranlarda daha büyük terimler almak gerekti; bunların hangileri olduğunu söylemeliyiz. Önce ortalar hakkında konuşalım. Sayıca eşit aşanı ve eşit aşılanı bugünkü yazarlar aritmetik orta, uçları aynı kesirle aşanı ve aşılanı ise ters orta diye adlandırır. Aritmetik ortanın terimleri 6, 9 ve 12'dir: 9, 6'yı aştığı kadar 12'den eksiktir. Ters ortanın terimleri 6, 8 ve 12'dir: 8, 6'yı 2 aşar, 12'den 4 eksiktir; 2, 6'nın, 4 de 12'nin üçte biridir. Demek ki aritmetik ortada orta, kendisinin aynı kesri kadar aşar ve aşılır; ters ortada ise uçların aynı kesri kadar birinden eksik kalır, ötekini aşar. Orada 3, ortanın üçte biridir; burada 4 ve 2, her biri kendi ucunun üçte biridir. Bu yüzden "ters" denmiştir. Buna armonik de derler, çünkü terimleriyle ilk uyumları verir: En büyüğün en küçüğe oranı oktav, en büyüğün ortaya oranı beşli, ortanın en küçüğe oranı dörtlüdür. En büyük terim nētēye, en küçük hypatēye konursa, orta terim mesēye gelir; mesē en büyüğe beşli, en küçüğe dörtlü yapar. Böylece 8 mesēye, 12 nētēye, 6 hypatēye karşılık gelir.

15

ἀλλὰ ταῖς εἰσαγομέναις μεσότησι τῶν ὑποκειμένων ἀριθμῶν χώρας οὐ διδόντων, ἐδέησε μείζονας ὅρους λαβεῖν ἐν τοῖς αὐτοῖς λόγοις· καὶ λεκτέον τίνες εἰσὶν οὗτοι. πρότερον δὲ περὶ τῶν μεσοτήτων· ὧν τὴν μὲν ἴσῳ κατʼ ἀριθμὸν ὑπερέχουσαν ἴσῳ δʼ ὑπερεχομένην ἀριθμητικὴν οἱ νῦν καλοῦσι, τὴν δὲ ταὐτῷ μέρει τῶν ἄκρων αὐτῶν ὑπερέχουσαν καὶ ὑπερεχομένην ὑπεναντίαν. ὅροι δʼ εἰσὶ τῆς μὲν ἀριθμητικῆς σʼ καὶ θʼ καὶ ιβʼ· τὰ γὰρ ἐννέα τῷ ἴσῳ κατʼ ἀριθμὸν τῶν ἓξ ὑπερέχει καὶ τῶν ιβʼ λείπεται· τῆς δʼ ὑπεναντίας σʼ ηʼ ιβʼ· τὰ γὰρ ὀκτὼ δυσὶ μὲν τῶν σʼ ὑπερέχει τέτταρσι δὲ τῶν ιβʼ λείπεται, ὧν τὰ μὲν δύο τῶν ἓξ τὰ δὲ τέσσαρα τῶν δώδεκα τριτημόριόν ἐστι. συμβέβηκεν οὖν ἐν μὲν τῇ ἀριθμητικῇ ταὐτῷ μέρει τῶν ἄκρων τὸ μέσον ὑπερέχεσθαι καὶ ὑπερέχειν, ἐν δὲ τῇ ὑπεναντίᾳ ταὐτῷ μέρει τῶν ἄκρων τοῦ μὲν ἀποδεῖν τὸ δʼ ὑπερβάλλειν ἐκεῖ μὲν γὰρ τὰ τρία τοῦ μέσου τρίτον ἐστὶ μέρος, ἐνταῦθα δὲ τὰ δʼ καὶ τὰ βʼ τῶν ἄκρων ἑκάτερον ἑκατέρου· ὅθεν ὑπεναντία κέκληται. ταύτην δʼ ἁρμονικὴν ὀνομάζουσιν, ὅτι τοῖς ὅροις τὰ πρῶτα σύμφωνα παρέχεται, τῷ μὲν μεγίστῳ πρὸς τὸν ἐλάχιστον τὸ διὰ πασῶν τῷ δὲ μεγίστῳ πρὸς τὸν μέσον τὸ διὰ πέντε, τῷ δὲ μέσῳ πρὸς τὸν ἐλάχιστον τὸ διὰ τεσσάρων ὅτι τοῦ μεγίστου τῶν ὅρων κατὰ νήτην τιθεμένου τοῦ δʼ ἐλαχίστου καθʼ ὑπάτην, ὁ μέσος γίγνεται ὁ κατὰ μέσην, πρὸς μὲν τὸν μέγιστον τὸ διὰ πέντε ποιοῦσαν πρὸς δὲ τὸν ἐλάχιστον τὸ διὰ τεσσάρων ὥστε γίγνεσθαι τὰ ὀκτὼ κατὰ τὴν μέσην τὰ δὲ δώδεκα κατὰ νήτην τὰ δʼ ἓξ καθʼ ὑπάτην.

16Söz konusu ortaların nasıl alındığını Eudoros basit ve açık bir şekilde gösterir. Önce aritmetik ortaya bakalım. Uçları koyup her birinin yarısını alır ve toplarsan, sonuç hem iki katlı hem üç katlı aralıklarda orta olur. Ters ortada ise iki katlı aralıklarda uçları koyup küçüğün üçte birini ve büyüğün yarısını alırsan, toplam orta olur. Üç katlı aralıklarda ise tersine, küçüğün yarısını, büyüğün üçte birini almak gerekir; böyle toplandığında orta çıkar. Örneğin üç katlı oranda 6 en küçük, 18 en büyük terim olsun. 6'nın yarısı olan 3'ü ve 18'in üçte biri olan 6'yı toplarsan, uçları aynı kesirle aşan ve aşılan 9'u elde edersin.

Ortalar böyle bulunur. Bunları iki katlı ve üç katlı aralıklara yerleştirip onları doldurmak gerekir. Ortaya konan sayılardan bazılarının arasında hiç yer yoktur, bazılarında yeterli yer yoktur. Bu yüzden oranları koruyarak büyütür ve söz konusu ortalara yetecek yer açarlar. Önce en küçük olarak 1 yerine 6'yı koyarlar, çünkü yarısı ve üçte biri olan ilk sayı 6'dır. Alttakilerin hepsini altı katına çıkarırlar; çizildiği gibi bunlar hem iki katlı hem üç katlı aralıklarda iki ortayı da kabul eder.

Platon, "3/2, 4/3 ve 9/8 aralıkları oluşunca, bu bağlarla önceki aralıklarda, bütün 4/3'leri 9/8 aralığıyla doldurdu, her birinden bir parça bıraktı; bu parçanın aralığı terimleri 256'ya 243 olan bir aralıktı" dediği için, bu ifade yüzünden sayıları yeniden büyütmek zorunda kaldılar. Çünkü art arda iki 9/8 olması gerekiyordu. 6'nın 9/8'i doğrudan yoktu; kesilse birimler parçalara bölünür, öğrenmek güçleşirdi. Bu yüzden işin kendisi çarpmayı dayattı; tıpkı armonik değişimde bütün dizinin ilk sayıyla birlikte tizleştirilmesi gibi. Eudoros, Krantor'u izleyerek ilk olarak 6'nın 64 ile çarpımından çıkan 384'ü aldı; onları buna yönelten, 9/8'i 72 olan 64 sayısıdır. Platon'un sözlerine ise bunun yarısını varsaymak daha uygundur: Çünkü 192 ilk sayı konursa, 9/8'lerin kalıntısı Platon'un söylediği sayılarla, 256'nın 243'e oranı olur. Bunun iki katı ilk konursa kalıntının oranı aynı, sayısı iki katı olur; bu da 512'nin 486'ya oranıdır. Çünkü 256, 192'nin, 512 de 384'ün 4/3'üdür. Bu sayıya götürmek akıl dışı da değildir, Krantor'un çevresine de makul bir gerekçe vermiştir: 64 hem ilk karenin küpü hem ilk küpün karesidir; ilk tek, ilk üçgen, ilk yetkin ve ilk 3/2'li sayı olan 3 ile çarpılınca da 192 eder. Bunun da, göstereceğimiz gibi, 9/8'i vardır.

16

τὸν δὲ τρόπον, ᾧ λαμβάνουσι τὰς εἰρημένας μεσότητας, ἁπλῶς καὶ σαφῶς Εὔδωρος ἀποδείκνυσι. σκόπει δὲ πρότερον ἐπὶ τῆς ἀριθμητικῆς. ἂν γὰρ ἐκθεὶς τοὺς ἄκρους λάβῃς ἑκατέρου τὸ ἥμισυ μέρος καὶ συνθῇς, ὁ συντεθεὶς ἔσται μέσος ἔν τε τοῖς διπλασίοις καὶ τοῖς τριπλασίοις ὁμοίως. ἐπὶ δὲ τῆς ὑπεναντίας, ἐν μὲν τοῖς διπλασίοις ἂν τοὺς ἄκρους ἐκθεὶς τοῦ μὲν ἐλάττονος τὸ τρίτον τοῦ δὲ μείζονος τὸ ἥμισυ λάβῃς, ὁ συντεθεὶς γίγνεται μέσος· ἐν δὲ τοῖς τριπλασίοις ἀνάπαλιν, τοῦ μὲν ἐλάττονος ἥμισυ δεῖ λαβεῖν τοῦ δὲ μείζονος τρίτον· ὁ γὰρ συντεθεὶς οὕτω γίγνεται μέσος. ἔστω γὰρ ἐν τριπλασίῳ λόγῳ τὰ σʼ ἐλάχιστος ὅρος τὰ δʼ ιηʼ μέγιστος· ὁὲν οὖν τῶν σʼ τὸ ἥμισυ λαβὼν τὰ τρία καὶ τῶν ὀκτὼ καὶ δέκα τὸ τρίτον τὰ σʼ συνθῇς, ἕξεις τὸν ἐννέα ταὐτῷ μέρει τῶν ἄκρων ὑπερέχοντα καὶ ὑπερεχόμενον. οὓτω μὲν αἱ μεσότητες λαμβάνονται. δεῖ δʼ αὐτὰς ἐκεῖ παρεντάξαι καὶ ἀναπληρῶσαι τὰ διπλάσια καὶ τριπλάσια διαστήματα. τῶν δʼ ἐκκειμένων ἀριθμῶν οἱ μὲν οὐδʼ ὅλως μεταξὺ χώραν ἔχουσιν οἱ δʼ οὐχ ἱκανὴν αὔξοντες οὖν αὐτούς, τῶν αὐτῶν λόγων διαμενόντων, ὑποδοχὰς ποιοῦσιν ἀρκούσας ταῖς εἰρημέναις μεσότησι. καὶ πρῶτον μὲν ἐλάχιστον ἀντὶ τοῦ ἑνὸς τὰ ἓξ θέντες, ἐπεὶ πρῶτος ἥμισύ τε καὶ τρίτον ἔχει μέρος, ἅπαντας ἑξαπλασίους τοὺς ὑποτεταγμένους ἐποίησαν, ὡς ὑπογέγραπται, δεχομένους τὰς μεσότητας ἀμφοτέρας καὶ τοῖς διπλασίοις καὶ τοῖς τριπλασίους διαστήμασιν. εἰρηκότος δὲ τοῦ Πλάτωνος ἡμιολίων δὲ διαστάσεων καὶ ἐπιτρίτων καὶ ἐπογδόων γενομένων, ἐκ τούτων τῶν δεσμῶν ἐν ταῖς πρόσθεν διαστάσεσι τῷ τοῦ ἐπογδόου διαστήματι τὰ ἐπίτριτα πάντα συνεπληροῦτο, λείπων αὐτῶν ἑκάστου μόριον, τῆς δὲ τοῦ μορίου ταύτης διαστάσεως λειφθείσης ἀριθμοῦ πρὸς ἀριθμὸν ἐχούσης τοὺς ὅρους σʼ καὶ νʼ καὶ σʼ πρὸς γʼ καὶ μʼ καὶ σʼ διὰ ταύτην τὴν λέξιν ἠναγκάζοντο πάλιν τοὺς ἀριθμοὺς ἐπανάγειν καὶ μείζονας ποιεῖν. ἔδει μὲν γὰρ ἐφεξῆς ἐπόγδοα γίγνεσθαι δύο· τῆς δʼ ἑξάδος οὔτʼ αὐτόθεν ἐπόγδοον ἐχούσης, εἴ τε τέμνοιτο, κερματιζομένων εἰς μόρια τῶν μονάδων, δυσθεωρήτου τῆς μαθήσεως ἐσομένης, αὐτὸ τὸ πρᾶγμα τὸν πολλαπλασιασμὸν ὑπηγόρευσεν, ὥσπερ ἐν ἁρμονικῇ μεταβολῇ τοῦ διαγράμματος ὅλου συνεπιτεινομένου τῷ πρώτῳ τῶν ἀριθμῶν. ὁ μὲν οὖν Εὔδωρος ἐπακολουθήσας Κράντορι πρῶτον ἔλαβε τὸν τπδʼ, ὃς γίγνεται τοῦ ἓξ ἐπὶ τὰ ξδʼ πολλαπλασιασθέντος ἐπηγάγετο δʼ αὐτοὺς ὁ τῶν ξδʼ ἀριθμὸς ἐπόγδοον ἔχων τὸν οβʼ. τοῖς δʼ ὑπὸ τοῦ Πλάτωνος λεγομένοις συμφωνότερόν ἐστιν ὑποθέσθαι τὸ ἥμισυ τούτου γὰρ τὸ λεῖμμα τὸ τῶν ἐπογδόων ἕξει λόγον ἐν ἀριθμοῖς, οὓς ὁ Πλάτων εἴρηκεν σʼ καὶ νʼ καὶ σʼ πρὸς τρία καὶ μʼ καὶ σʼ, τῶν ἑκατὸν ἐνενήκοντα δύο πρώτων τιθεμένων. ἂν δʼ ὁ τούτου διπλάσιος τεθῇ πρῶτος, ἔσται τὸ λεῖμμα λόγον μὲν ἔχον τὸν αὐτὸν ἀριθμὸν δὲ τὸν διπλάσιον, ὃν ἔχει τὰ φιβʼ πρὸς υπσʼ· γίγνεται γὰρ ἐπίτριτα τῶν μὲν ἑκατὸν ἐνενήκοντα δύο τὰ σνσʼ, τῶν δὲ τπδʼ τὰ φιβʼ. καὶ οὐκ ἄλογος ἡ ἐπὶ τοῦτον ἀναγωγὴ τὸν ἀριθμόν, ἀλλὰ καὶ τοῖς περὶ τὸν Κράντορα παρασχοῦσα τὸ εὔλογον τὰ γὰρ ξδʼ καὶ κύβος ἐστὶν ἀπὸ πρώτου τετραγώνου καὶ τετράγωνος ἀπὸ πρώτου κύβου· γενόμενος δʼ ἐπὶ τὸν γʼ, πρῶτον ὄντα περισσὸν καὶ πρῶτον τρίγωνον καὶ πρῶτον τέλειον ὄντα καὶ ἡμιόλιον, ἑκατὸν ἐνενήκοντα δύο πεποίηκεν, ἔχοντα καὶ αὐτὸν ἐπόγδοον, ὡς δείξομεν.

17Önce kalıntının ne olduğunu ve Platon'un ne demek istediğini, Pythagoras okullarında söylenegelenleri kısaca hatırlayarak daha iyi göreceksiniz. Ezgide aralık, gerilimleri farklı iki sesin arasındaki her şeydir. Bu aralıklardan biri, beşliyi dörtlüden büyük kılan tondur. Armonistler bunun ikiye bölününce iki aralık yaptığını düşünür ve her birine yarım ton derler. Pythagoras'çılar ise eşit bölünmeyi reddetmiştir; parçalar eşit olmadığı için küçüğüne, yarısından az olduğu için kalıntı derler. Bu yüzden uyumlardan dörtlüyü birileri iki ton ve yarım ton, ötekiler iki ton ve kalıntı sayar. Armonistlere his, matematikçilere ispat tanıklık eder gibidir. Bu ispat şöyledir:

Aletlerle gözlem sonucu şu bulunmuştur: Oktav iki kat, beşli 3/2, dörtlü 4/3, ton 9/8 oranındadır. Bunun doğruluğu şimdi de sınanabilir: Ya iki tele eşit olmayan ağırlıklar asılır ya da aynı oyuklukta iki aulostan biri ötekinin iki katı uzunlukta yapılır. Büyük aulos hypatēnin nētēye göre verdiği gibi daha pes, iki kat ağırlıkla gerilen tel ise nētēnin hypatēye göre verdiği gibi daha tiz ses verir; bu oktavdır. Aynı şekilde üçe iki alınan uzunluk ve ağırlıklar beşliyi, dörde üç dörtlüyü verir; bu 4/3, öteki 3/2 oranındadır. Ağırlıkların ya da uzunlukların eşitsizliği dokuza sekiz olursa ton aralığı çıkar; bu uyum değil ahenktir, kısacası sesler sırayla vurulursa hoş ve tatlı, birlikte vurulursa sert ve rahatsız edici gelir. Uyumlarda ise, birlikte de vurulsalar sırayla da, his bu birlikte tınlamayı zevkle kabul eder.

Bunu akılla da gösterirler. Armonide oktav beşli ile dörtlüden, sayılarda iki kat oranı 3/2 ile 4/3'ten oluşur. 12, 9'un 4/3'ü, 8'in 3/2'si, 6'nın iki katıdır. Demek ki iki kat oranı, oktavın beşli ile dörtlüden oluşması gibi, 3/2 ile 4/3'ten oluşur. Orada beşli dörtlüden bir ton, burada 3/2 oranı 4/3 oranından 9/8 kadar büyüktür. Böylece oktavın iki kat, beşlinin 3/2, dörtlünün 4/3, tonun 9/8 oranında olduğu görülür.

17

πρότερον δὲ τί τὸ λεῖμμά ἐστι καί τίς ἡ διάνοια τοῦ Πλάτωνος, μᾶλλον κατόψεσθε, τῶν εἰωθότων ἐν ταῖς Πυθαγορικαῖς σχολαῖς λέγεσθαι βραχέως ὑπομνησθέντες. ἔστι γὰρ διάστημα ἐν μελῳδίᾳ πᾶν τὸ περιεχόμενον ὑπὸ δυεῖν φθόγγων ἀνομοίων τῇ τάσει· τῶν δὲ διαστημάτων ἓν ὁ καλούμενος τόνος, ᾧ τὸ διὰ πέντε μεῖζόν ἐστι τοῦ διὰ τεσσάρων. τοῦτον οἱ μὲν ἁρμονικοὶ δίχα τεμνόμενον οἴονται δύο διαστήματα ποιεῖν, ὧν ἑκάτερον ἡμιτόνιον καλοῦσιν οἱ δὲ Πυθαγορικοὶ τὴν μὲν εἰς ἴσα τομὴν ἀπέγνωσαν αὐτοῦ, τῶν δὲ τμημάτων ἀνίσων ὄντων λεῖμμα τὸ ἔλαττον ὀνομάζουσιν, ὅτι τοῦ ἡμίσεος ἀπολείπει. · διὸ καὶ τῶν συμφωνιῶν τὴν διὰ τεσσάρων οἱ μὲν δυεῖν τόνων καὶ ἡμιτονίου ποιοῦσιν οἱ δὲ δυεῖν καὶ λείμματος. μαρτυρεῖν δὲ δοκεῖ τοῖς μὲν ἁρμονικοῖς ἡ αἴσθησις τοῖς δὲ μαθηματικοῖς ἡ ἀπόδειξις, ἧς τοιοῦτος ὁ τρόπος ἐστίν· ἐλήφθη διὰ τῶν ὀργάνων θεωρηθέν, ὅτι τὸ μὲν διὰ πασῶν τὸν διπλάσιον λόγον ἔχει, τὸ δὲ διὰ πέντε τὸν ἡμιόλιον, τὸ δὲ διὰ τεσσάρων τὸν ἐπίτριτον, ὁ δὲ τόνος τὸν ἐπόγδοον. ἔξεστι δὲ καὶ νῦν βασανίσαι τἀληθές, ἢ βάρη δυεῖν ἄνισα χορδῶν ἐξαρτήσαντας ἢ δυεῖν ἰσοκοίλων αὐλῶν τὸν ἕτερον μήκει διπλάσιον τοῦ ἑτέρου ποιήσαντας· τῶν μὲν γὰρ αὐλῶν ὁ μείζων βαρύτερον φθέγξεται ὡς ὑπάτη πρὸς νήτην, τῶν δὲ χορδῶν ἡ τῷ διπλασίῳ κατατεινομένη βάρει τῆς ἑτέρας ὀξύτερον ὡς νήτη πρὸς ὑπάτην τοῦτο δʼ ἐστὶ διὰ πασῶν. ὁμοίως δὲ καὶ τρία πρὸς δύο ληφθέντα μήκη καὶ βάρη τὸ διὰ πέντε ποιήσει καὶ τέσσαρα πρὸς τρία τὸ διὰ τεσσάρων, ὧν τοῦτο μὲν ἐπίτριτον ἔχει λόγον ἐκεῖνο δʼ ἡμιόλιον. ἐὰν δʼ ὡς ἐννέα πρὸς ὀκτὼ γένηται τῶν βαρῶν ἢ τῶν μηκῶν ἡ ἀνισότης, ποιήσει διάστημα τονιαῖον οὐ σύμφωνον ἀλλʼ ἐμμελὲς ὡς εἰπεῖν ἔμβραχυ, τῷ τοὺς φθόγγους, ἂν ἀνὰ μέρος κρουσθῶσι, παρέχειν ἡδὺ φωνοῦντας καὶ προσηνές ἂν δʼ ὁμοῦ, τραχὺ καὶ λυπηρόν· ἐν δὲ ταῖς συμφωνίαις κἂν ὁμοῦ κρούωνται κἂν ἐναλλάξ, ἡδέως προσίεται τὴν συνήχησιν ἡ αἴσθησις. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ διὰ λόγου τοῦτο δεικνύουσιν. ἐν μὲν γὰρ ἁρμονίᾳ τὸ διὰ πασῶν ἔκ τε τοῦ διὰ πέντε σύγκειται καὶ τοῦ διὰ τεσσάρων, ἐν δʼ ἀριθμοῖς τὸ διπλάσιον ἔκ τε τοῦ ἡμιολίου καὶ τοῦ ἐπιτρίτου· τὰ γὰρ δώδεκα τῶν μὲν ἐννέα ἐστὶν ἐπίτριτα τῶν δʼ ὀκτὼ ἡμιόλια τῶν δὲ σʼ διπλάσια. σύνθετος οὖν ὁ τοῦ διπλασίου λόγος ἐστὶν ἐκ τοῦ ἡμιολίου καὶ τοῦ ἐπιτρίτου, καθάπερ ὁ τοῦ διὰ πασῶν ἐκ τοῦ διὰ πέντε καὶ τοῦ διὰ τεσσάρων ἀλλὰ κἀκεῖ τὸ διὰ πέντε τοῦ διὰ τεσσάρων τόνῳ κἀνταῦθα τὸ ἡμιόλιον τοῦ ἐπιτρίτου τῷ ἐπογδόῳ μεῖζόν ἐστι. φαίνεται τοίνυν, ὅτι τὸ διὰ πασῶν τὸν διπλάσιον λόγον ἔχει καὶ τὸ διὰ πέντε τὸν ἡμιόλιον καὶ τὸ διὰ τεσσάρων τὸν ἐπίτριτον καὶ ὁ τόνος τὸν ἐπόγδοον.

18Bu gösterildiğine göre, 9/8'in ikiye tam bölünüp bölünemeyeceğine bakalım; bölünemiyorsa ton da bölünemez. 9/8 oranını yapan ilk sayılar olan 9 ile 8 arasında hiç aralık yoktur; ikisi iki katına çıkarılınca arada kalan sayı iki aralık yapar. Bunlar eşitse 9/8 ikiye tam bölünür. Ama 9'un iki katı 18, 8'in iki katı 16'dır; aralarına 17 girer ve aralıklardan biri büyük, öteki küçük olur. Çünkü birincisi 18/17, ikincisi 17/16'dır. Demek ki 9/8 eşit olmayan parçalara bölünür; bu böyleyse ton da öyle. Dolayısıyla bölününce parçalardan hiçbiri yarım ton olmaz, matematikçilerin ona kalıntı demesi doğrudur.

Platon'un, tanrı 4/3'leri 9/8'lerle doldururken her birinden bir parça bırakır demesi budur; bu parçanın oranı 256'nın 243'e oranıdır. Dörtlü, 4/3 oranını kapsayan iki sayıda, 256 ve 192'de alınsın. Küçüğü olan 192 tetrakordun en pes sesine, büyüğü olan 256 en tiz sesine konsun. Bu aralık iki 9/8 ile doldurulunca, sayılarda 256'nın 243'e oranı kadar bir aralığın kaldığını göstermeliyiz. Pes ses bir tonla, yani 9/8 ile tizleştirilince 216 olur. Bu da başka bir tonla tizleştirilince 243 olur. 243, 216'yı 27 aşar; 216, 192'yi 24 aşar. 27, 216'nın sekizde biridir, 24 de 192'nin. Bu yüzden bu üç sayının en büyüğü ortancanın, ortanca en küçüğün 9/8'idir. En küçükten en büyüğe aralık, yani 192'den 243'e, iki 9/8'den oluşan iki tondur. Bu çıkarılınca bütünün geri kalan aralığı 243 ile 256 arasındaki 13 olur; bu yüzden bu sayıya kalıntı demişlerdir. Bana kalırsa Platon'un görüşü bu sayılarda en açık biçimde gösterilir.

18

Ἀποδεδειγμένου δὲ τούτου, σκοπῶμεν εἰ δίχα τέμνεσθαι πέφυκε τὸ ἐπόγδοον· εἰ γὰρ μὴ πέφυκεν, οὐδʼ ὁ τόνος. ἐπεὶ δὲ πρῶτοι τὸν ἐπόγδοον λόγον ὁ θʼ καὶ ὁ ηʼ ποιοῦντες οὐδὲν διάστημα μέσον ἔχουσι, διπλασιασθέντων δʼ ἀμφοτέρων ὁ παρεμπίπτων μεταξὺ δύο ποιεῖ διαστήματα δῆλον ὅτι τούτων μὲν ἴσων ὄντων δίχα τέμνεται τὸ ἐπόγδοον. ἀλλὰ μὴν διπλάσια γίγνεται τῶν μὲν θʼ τὰ ιηʼ τῶν δʼ ηʼ τὰ ισʼ, δέχονται δʼ οὗτοι μεταξὺ τὰ ιζʼ καὶ γίγνεται τῶν διαστημάτων τὸ μὲν μεῖζον τὸ δʼ ἔλαττον· ἔστι γὰρ τὸ μὲν πρότερον ἐφεπτακαιδέκατον τὸ δὲ δεύτερον ἐφεξκαιδέκατον. εἰς ἄνισα τοίνυν τέμνεται τὸ ἐπόγδοον εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ὁ τόνος. οὐδέτερον ἄρα γίγνεται διαιρεθέντος αὐτοῦ τῶν τμημάτων ἡμιτόνιον, ἀλλʼ ὀρθῶς ὑπὸ τῶν μαθηματικῶν λεῖμμα προσηγόρευται. καὶ τοῦτʼ ἐστὶν ὅ φησιν ὁ Πλάτων τὰ ἐπίτριτα τοῖς ἐπογδόοις συμπληροῦντα τὸν θεὸν λείπειν ἑκάστου μόριον αὐτῶν, οὗ λόγος ἐστίν, ὃν ἔχει τὰ σʼ καὶ νʼ καὶ σʼ πρὸς τὰ γʼ καὶ μʼ καὶ σʼ. εἰλήφθω γὰρ τὸ διὰ τεσσάρων ἐν ἀριθμοῖς δυσὶ τὸν ἐπίτριτον λόγον περιέχουσι, τοῖς σνσʼ καὶ τοῖς ἑκατὸν ἐνενήκοντα δύο· ὧν ὁ μὲν ἐλάττων, τὰ ἑκατὸν ἐνενήκοντα δύο, κείσθω κατὰ τὸν βαρύτατον τοῦ τετραχόρδου φθόγγον ὁ δὲ μείζων, τὰ σνσʼ, κατὰ τὸν ὀξύτατον· ἀποδεικτέον ὅτι, τούτου συμπληρουμένου δυσὶν ἐπογδόοις, λείπεται διάστημα τηλικοῦτον, ἡλίκον ὡς ἐν ἀριθμοῖς τὰ σʼ καὶ νʼ καὶ σʼ ἔχει πρὸς τὰ γʼ καὶ μʼ καὶ σʼ. τοῦ γὰρ βαρυτέρου τόνῳ ἐπιταθέντος, ὅπερ ἐστὶν ἐπόγδοον, γίγνεται σισʼ· τούτου πάλιν τόνῳ ἄλλῳ ἐπιταθέντος, γίγνεται σμγʼ· ταῦτα μὲν γὰρ ὑπερέχει τῶν σισʼ τοῖς κζʼ, τὰ δὲ σισʼ τῶν ἑκατὸν ἐνενήκοντα δύο τοῖς εἴκοσι καὶ τέσσαρσιν ὧν τὰ μὲν κζʼ τῶν σισʼ ὄγδοά ἐστι, τὰ δὲ κζʼ τῶν ἑκατὸν ἐνενήκοντα δύο. διὸ γίγνεται τῶν τριῶν τούτων ἀριθμῶν ὅ τε μέγιστος ἐπόγδοος τοῦ μέσου καὶ ὁ μέσος τοῦ ἐλαχίστου· τὸ δʼ ἀπὸ τοῦ ἐλαχίστου διάστημα μέχρι τοῦ μεγίστου, τουτέστι τὸ ἀπὸ τῶν ἑκατὸν ἐνενήκοντα δύο μέχρι τῶν σμγʼ, δίτονον ἐκ δυεῖν συμπληρούμενον ἐπογδόων ἀφαιρουμένου δὲ τούτου, περίεστι τοῦ ὅλου διάστημα λοιπὸν τὸ μεταξὺ τῶν σμγʼ καὶ τῶν σνσʼ, τὰ τρισκαίδεκα διὸ καὶ λεῖμμα τοῦτον τὸν ἀριθμὸν ὠνόμαζον. ἐγὼ μὲν οὖν εὐσημότατα δηλοῦσθαι τὴν Πλάτωνος οἶμαι γνώμην ἐν τούτοις τοῖς ἀριθμοῖς.

19Başkaları dörtlünün terimlerini, tizi 288'e, pesi 216'ya koyarak, sonrasını da benzer şekilde yapar; yalnız kalıntıyı iki ton arasında alırlar. Pes ses bir ton tizleştirilince 243 olur; tiz ses bir ton pesleştirilince 256 olur. Çünkü 243, 216'nın, 288 de 256'nın 9/8'idir. Böylece aralıkların her biri bir ton olur, 243 ile 256 arası kalır; bu yarım ton değil, ondan küçüktür. Çünkü 288, 256'yı 32; 243, 216'yı 27; 256 ise 243'ü 13 aşar; bu da her iki aşımın yarısından azdır. Bu yüzden dörtlü, iki buçuk ton değil, iki ton ve kalıntıdan oluşmuş bulunur.

İspat işte böyledir. Şunu da yukarıdakilerden görmek pek zor değildir: Platon 3/2, 4/3 ve 9/8 aralıklarının oluştuğunu söylediği hâlde, 4/3'lerin 9/8'lerle doldurulması sırasında 3/2'lerden neden bahsetmemiş, onları atlamıştır? Çünkü 3/2, 4/3'ü 9/8 ile aştığından, 9/8 4/3'e eklenince 3/2 de dolmuş olur.

19

ἕτεροι δὲ τοῦ διὰ τεσσάρων ὅρους θέμενοι, τὸν μὲν ὀξὺν ἐν τοῖς σπηʼ τὸν δὲ βαρὺν ἐν τοῖς σισʼ, ἀναλόγως ἤδη τοῖς ἑξῆς περαίνουσιν· πλὴν ὅτι τὸ λεῖμμα τῶν δυεῖν τόνων μεταξὺ λαμβάνουσι τοῦ γὰρ βαρυτέρου τόνῳ ἐπιταθέντος, γίγνεται σμγʼ· τοῦ δʼ ὀξυτέρου τόνῳ ἀνεθέντος, γίγνεται σνσʼ· ἔστι γὰρ ἐπόγδοα τὰ μὲν σμγʼ τῶν σισʼ τὰ δὲ σπηʼ τῶν σνσʼ· ὥστε τονιαῖον εἶναι τῶν διαστημάτων ἑκάτερον, λείπεσθαι δὲ τὸ μεταξὺ τῶν σμγʼ καὶ τῶν σνσʼ, ὅπερ οὐκ ἔστιν ἡμιτόνιον ἀλλʼ ἔλαττον τὰ μὲν γὰρ σπηʼ τῶν σνσʼ ὑπερέχει τοῖς κζʼ καὶ δυσί, τὰ δὲ σμγʼ τῶν σισʼ ὑπερέχει τοῖς κζʼ, τὰ δὲ σνσʼ τῶν σμγʼ ὑπερέχει τοῖς ιγʼ· ταῦτα δὲ τῶν ὑπεροχῶν ἀμφοτέρων ἐλάττω ἢ ἡμίσεά ἐστι. διὸ δυεῖν τόνων καὶ λείμματος, οὐ δυεῖν καὶ ἡμίσεος, εὕρηται τὸ διὰ τεσσάρων. καὶ ταῦτα μὲν ἔχει τοιαύτην ἀπόδειξιν. ἐκεῖνο δʼ οὐ πάνυ χαλεπὸν ἐκ τῶν προειρημένων συνιδεῖν, τί δήποτε φήσας ὁ Πλάτων ἡμιολίους καὶ ἐπιτρίτους καὶ ἐπογδόοις γίγνεσθαι διαστάσεις ἐν τῷ συμπληροῦσθαι τὰς ἐπιτρίτους ταῖς ἐπογδόοις, οὐκ ἐμνήσθη τῶν ἡμιολίων ἀλλὰ παρέλιπε. τὸ γὰρ ἡμιόλιον, τοῦ ἐπιτρίτου τῷ ἐπογδόῳ τῷ ἐπιτρίτῳ προστιθεμένου, συμπληροῦσθαι καὶ τὸ ἡμιόλιον.

20Bunlar gösterildiğine göre, aralıkları doldurmayı ve ortaları yerleştirmeyi, daha önce kimse yapmamış olsa, alıştırma olsun diye size bırakırdım. Ama bunu birçok değerli kişi, özellikle de Krantor, Klearkhos ve Soloili Theodoros yaptığından, aralarındaki fark hakkında birkaç söz söylemek yararsız olmaz. Theodoros onlar gibi iki sıra yapmaz, iki katlıları ve üç katlıları tek bir doğru üzerinde art arda dizer. Önce, ousianın uzunlamasına yarılışı denen şeye dayanır: Bu, birden iki parça yapar, ikiden dört değil. Sonra ortaların yerleştirilmesinin ancak böyle yer bulacağını söyler; yoksa karışıklık olur, ilk iki katlı aralıktan, her birini doldurması gerekenler, hemen ilk üç katlı aralığa taşınır.

Krantor'un çevresine ise şunlar yardım eder: Sayıların konumları, düzlem sayılar düzlem sayılarla, kareler karelerle, küpler küplerle karşılıklı eşleşir; ayrıca sayıların sırayla değil, çift ve tek olarak dönüşümlü alınması. Platon, ikisine ortak olan birimi başa koyup 8'i, ardından 27'yi alır; adeta her türe verdiği yeri bize gösterir. Bunları kesin olarak belirlemek başkalarına daha uygun düşer; geri kalan ise ele aldığımız konuya aittir.

20

Ὑποδεδειγμένων δὲ τούτων, τὸ μὲν συμπληροῦν τὰ διαστήματα καὶ παρεντάττειν τὰς μεσότητας, εἰ καὶ μηδεὶς ἐτύγχανε πὲποιηκὼς πρότερον, ὑμῖν ἂν αὐτοῖς ἕνεκα γυμνασίας παρῆκα νῦν δὲ πολλοῖς κἀγαθοῖς ἀνδράσιν ἐξειργασμένου τούτου, μάλιστα δὲ Κράντορι καὶ Κλεάρχῳ καὶ Θεοδώρῳ τοῖς Σολεῦσι, μικρὰ περὶ τῆς τούτων διαφορᾶς εἰπεῖν οὐκ ἄχρηστόν ἐστιν. ὁ γὰρ Θεόδωρος οὐχ ὡς ἐκεῖνοι δύο στίχους ποιῶν, ἀλλʼ ἐπὶ μιᾶς εὐθείας ἐφεξῆς τούς τε διπλασίους ἐκτάττων καὶ τοὺς τριπλασίους, πρῶτον μὲν ἰσχυρίζεται τῇ λεγομένῃ κατὰ μῆκος σχίσει τῆς οὐσίας, δύο ποιούσῃ μοίρας ὡς ἐκ μιᾶς οὐ τέσσαρας ἐκ δυεῖν ἔπειτά φησι τὰς τῶν μεσοτήτων παρεντάξεις οὕτω λαμβάνειν προσήκειν χώραν· εἰ δὲ μή, ταραχὴν καὶ σύγχυσιν ἔσεσθαι καὶ μεταστάσεις εἰς τὸ πρῶτον εὐθὺς τριπλάσιον ἐκ τοῦ πρώτου διπλασίου τῶν συμπληροῦν ἑκάτερον ὀφειλόντων. τοῖς δὲ περὶ τὸν Κράντορα βοηθοῦσιν αἵ τε θέσεις τῶν ἀριθμῶν, ἐπιπέδων ἐπιπέδοις καὶ τετραγώνων τετραγώνοις καὶ κύβων κύβοις ἀντιθέτως συζυγούντων, τῇ τε μὴ κατὰ τάξιν αὐτῶν λήψει, ἀλλʼ ἐναλλὰξ ἀρτίων καὶ 30β περιττῶν. τὴν γὰρ μονάδα κοινὴν οὖσαν ἀμφοῖν προτάξας λαμβάνει τὰ ὀκτὼ καὶ ἐφεξῆς τὰ κζʼ μονονουχὶ δεικνύων ἡμῖν, ἣν ἑκατέρῳ γένει χώραν ἀποδίδωσι. ταῦτα μὲν οὖν ἑτέροις προσήκει μᾶλλον ἐξακριβοῦν, τὸ δʼ ἀπολειπόμενον οἰκεῖόν ἐστι τῆς ὑποκειμένης ἡμῖν πραγματείας.

31Platon matematik teorisi gösterisi yapmak için, onlara ihtiyacı olmayan bir tabiat konusuna aritmetik ve armonik ortaları sokmuş değildir; bu oran psykhēnin kuruluşuna en çok uyduğu için sokmuştur. Yine de kimileri bu orantıları gezegen kürelerinin hızlarında, kimileri uzaklıklarında, bazıları yıldızların büyüklüklerinde, aşırı titiz görünenler ise episikllerin çaplarında arar; sanki yapıcı psykhēyi yedi parçaya bölünmüş olarak bunlar için göktekilere uydurmuş gibi. Birçokları Pythagoras'çı görüşleri de buraya taşır; bedenlerin merkezden uzaklıklarını üç katına çıkarırlar: Ateş 1, karşı dünya 3, yer 9, ay 27, Hermes 81, Phosphoros 243, güneş 729 sayılır. 729 hem kare hem küptür; bu yüzden güneşe kimi zaman kare ve küp derler. Ötekileri de üç katlamalarla böyle yükseltirler. Geometrik ispatların bir değeri varsa bunlar orandan çok uzaklaşmakta, ve oradan yola çıkanları kendilerinden çok daha inandırıcı kılmaktadır.

Onlar da tam kesinlik sağlamaz, ama en yakın değerleri söyler: Güneşin çapının yerin çapına oranı on iki kat, yerin çapının ayın çapına oranı üç kattır. Görünen en küçük sabit yıldızın çapı yerin çapının üçte birinden az değildir. Yerin bütün küresinin ayın bütün küresine oranı yirmi yediye birdir. Phosphoros ile yerin çapları iki kat, küreleri sekiz kat oranındadır. Tutulma gölgesinin genişliği ayın çapının üç katıdır. Ayın burçlar kuşağının çapından her iki yana sapma genişliği on iki parçadır. Ayın güneşle ilişkileri, üçgen ve kare mesafelerde, yarım ve dışbükey şekiller alır; altı burç geçince, altı tonluk bir oktav uyumu gibi, dolunay yapar.

Güneşin hareketi, gündüzden alıp geceye eklediği ya da tersini yaptığı dönüm noktalarında en az, ekinokslarda en çoktur ve oranı şudur: Kış dönümünden sonraki ilk 30 günde, en uzun gecenin en kısa gündüzü aştığı farkın altıda birini gündüze ekler; sonraki 30 günde üçte birini, ekinoksa kadar kalan günlerde yarısını. Böylece zaman, altı katlı ve üç katlı aralıklarla düzensizliği dengeler. Keldaniler baharın sonbahara dörtlü, kışa beşli, yaza oktav oranında olduğunu söyler. Euripides de

dört ay yaz, dört ay kış, iki ay sevgili sonbahar, iki ay bahar

diye ayırırken haklıysa, mevsimler oktav oranında değişir. Bazıları yere proslambanomenos, aya hypatē yerini verir, Stilbon ile Phosphoros'u diatonoslar, parhypatēler ve likhanoslar arasında dolaştırır, güneşi ise mesē olarak oktavı bir arada tuttuğunu söyler; güneş yere beşli, sabit yıldızlara dörtlü uzaklıktadır.

31

οὐ γὰρ ἐπίδειξιν ὁ Πλάτων θεωρίας μαθηματικῆς ποιούμενος εἰς φυσικὴν ὑπόθεσιν μὴ δεομένην μεσότητας ἀριθμητικὰς καὶ ἁρμονικὰς παρεισήγαγεν, ἀλλὰ ὡς μάλιστα δὴ τῇ συστάσει τῆς ψυχῆς τοῦ λόγου τούτου προσήκοντος. καίτοι τινὲς μὲν ἐν τοῖς τάχεσι τῶν πλανωμένων σφαιρῶν τινὲς δὲ μᾶλλον ἐν τοῖς ἀποστήμασιν ἔνιοι δʼ ἐν τοῖς μεγέθεσι τῶν ἀστέρων, οἱ δʼ ἄγαν ἀκριβοῦν δοκοῦντες ἐν ταῖς τῶν ἐπικύκλων διαμέτροις ζητοῦσι τὰς εἰρημένας ἀναλογίας, ὡς τὴν ψυχὴν ἕνεκα τούτων τοῦ δημιουργοῦ τοῖς οὐρανίοις ἐναρμόσαντος, εἰς ἑπτὰ μοίρας νενεμημένην. πολλοὶ δὲ καὶ τὰ Πυθαγορικὰ δεῦρο μεταφέρουσιν, ἀπὸ τοῦ μέσου τὰς τῶν σωμάτων ἀποστάσεις τριπλασιάζοντες· γίγνεται δὲ τοῦτο κατὰ μὲν τὸ πῦρ μονάδος τιθεμένης, κατὰ δʼ ἀντίχθονα τριῶν, κατὰ δὲ γῆν ἐννέα καὶ κατὰ σελήνην εἰκοσιεπτά, καὶ κατὰ τὸν Ἑρμοῦ μιᾶς καὶ ὀγδοήκοντα, κατὰ δὲ Φωσφόρον τριῶν καὶ μʼ καὶ σʼ, κατʼ αὐτὸν δὲ τὸν ἥλιον θʼ καὶ κʼ καὶ ψʼ, ὅστις ἅμα τετράγωνός τε καὶ κύβος ἐστί διὸ καὶ τὸν ἥλιον ἔστιν ὅτε τετράγωνον καὶ κύβον προσαγορεύουσιν. οὕτω καὶ τοὺς ἄλλους ἐπανάγουσι τοῖς τριπλασιασμοῖς, πολὺ τοῦ κατὰ λόγον οὗτοί γε παραπαίοντες, εἴ τι τῶν γεωμετρικῶν ὄφελός ἐστιν ἀποδείξεων, καὶ μακρῷ πιθανωτέρους παραβαλεῖν αὐτοῖς ἀποδεικνύοντες τοὺς ὁρμωμένους ἐκεῖθεν, οὐδʼ αὐτοὺς παντάπασιν ἐξακριβοῦντας ἀλλʼ ὡς ἔγγιστα λέγοντας, ὅτι τῆς μὲν ἡλίου διαμέτρου πρὸς τὴν διάμετρον τῆς γῆς λόγος ἐστὶ δωδεκαπλάσιος, τῆς δὲ γῆς αὖ πάλιν διαμέτρου πρὸς τὴν σελήνης διάμετρον τριπλάσιος, ὁ δὲ φαινόμενος ἐλάχιστος τῶν ἀπλανῶν ἀστέρων οὐκ ἐλάττονα τῆς διαμέτρου τῆς γῆς ἢ τριτημόριον ἔχει τὴν διάμετρον τῇ δʼ ὅλῃ σφαίρᾳ τῆς γῆς πρὸς τὴν ὅλην σφαῖραν τῆς σελήνης ὡς ἑπτὰ καὶ εἴκοσι πρὸς ἕν ἐστι Φωσφόρου δὲ καὶ γῆς αἱ μὲν διάμετροι, τὸν διπλάσιον αἱ δὲ σφαῖραι τὸν ὀκταπλάσιον ἔχουσι λόγον, τὸ δὲ διάστημα τῆς ἐκλειπτικῆς σκιᾶς τῆς διαμέτρου τῆς σελήνης τριπλάσιον ὃ δʼ ἐκτρέπεται πλάτος ἡ σελήνη τῆς διαμέτρου τῶν ζῳδίων ἐφʼ ἑκάτερα δωδεκάμοιρον. αἱ δὲ πρὸς ἥλιον σχέσεις αὐτῆς ἐν τριγώνοις καὶ τετραγώνοις ἀποστήμασι διχοτόμους καὶ ἀμφικύρτους σχηματισμοὺς λαμβάνουσιν ἓξ δὲ ζῴδια διελθοῦσα τὴν πανσέληνον ὥσπερ τινὰ συμφωνίαν ἐν ἑξατόνῳ διὰ πασῶν ἀποδίδωσι. τοῦ δʼ ἡλίου περὶ τὰς τροπὰς ἐλάχιστα καὶ μέγιστα περὶ τὴν ἰσημερίαν ἔχοντος κινήματα, διʼ ὧν ἀφαιρεῖ τῆς ἡμέρας καὶ τῇ νυκτὶ προστίθησιν ἢ τοὐναντίον, οὗτος ὁ λόγος ἐστίν· ἐν γὰρ ταῖς πρώταις ἡμέραις λʼ μετὰ τὰς χειμερινὰς τροπὰς τῇ ἡμέρᾳ προστίθησι τὸ ἕκτον τῆς ὑπεροχῆς, ἣν ἡ μεγίστη νὺξ πρὸς τὴν βραχυτάτην ἡμέραν ἐμποιεῖ, ταῖς δʼ ἐφεξῆς τριάκοντα τὸ τρίτον, τὸ δʼ ἣμισυ ταῖς λοιπαῖς ἄχρι τῆς ἰσημερίας, ἐν ἑξαπλασίοις καὶ τριπλασίοις διαστήμασι τοῦ χρόνου τὴν ἀνωμαλίαν ἐπανισοῦντος. Χαλδαῖοι δὲ λέγουσι τὸ ἔαρ ἐν τῷ διὰ τεττάρων γίγνεσθαι πρὸς τὸ μετόπωρον, ἐν δὲ τῷ διὰ πέντε πρὸς τὸν χειμῶνα, πρὸς δὲ τὸ θέρος ἐν τῷ διὰ πασῶν. εἰ δʼ ὀρθῶς ὁ Εὐριπίδης διορίζεται θέρους τέσσαρας μῆνας καὶ χειμῶνος ἴσους φίλης τʼ ὀπώρας διπτύχους ἦρός τʼ ἴσους ἐν τῷ διὰ πασῶν αἱ ὧραι μεταβάλλουσιν. ἔνιοι δὲ γῇ μὲν τὴν τοῦ προσλαμβανομένου χώραν ἀποδιδόντες σελήνῃ δὲ τὴν ὑπάτην Στίλβωνα δὲ καὶ Φωσφόρον ἐν διατόνοις καὶ παρυπάταις καὶ λιχανοῖς κινοῦντες, αὐτὸν τὸν ἥλιον ὡς μέσην συνέχειν τὸ διὰ πασῶν ἀξιοῦσιν, ἀπέχοντα τῆς μὲν γῆς τὸ διὰ πέντε τῆς δὲ τῶν ἀπλανῶν τὸ διὰ τεσσάρων.

32Ama bunların inceliği de hakikatin bir yerine dokunmaz, ötekiler de tam bir kesinliğe ulaşmaz. Bunların Platon'un düşüncesinden kopuk olmadığını düşünenlere şunlar kesinlikle müzik oranlarına uygun görünecektir: Hypatai, mesai, synēmmenai, diezeugmenai ve hyperbolaiai olmak üzere beş tetrakord olduğuna göre gezegenler beş aralığa yerleştirilmiştir. Biri aydan güneşe ve güneşle aynı yolu izleyen Stilbon ile Phosphoros'a; öteki bunlardan Ares'in Pyroeis'ine; üçüncüsü bununla Phaethon arasına; sonra Phainon'a; beşincisi de bundan sabit küreye. Böylece tetrakordları sınırlayan sesler gezegenlerin oranına sahiptir. Eskilerin iki hypatē, üç nētē, bir mesē ve bir paramesē koyduğunu da biliyoruz; yani sabit sesler gezegenlerle sayıca eşittir.

Sonrakiler hypatēden bir ton farklı olan proslambanomenos'u pes tarafa koyarak bütün sistemi iki oktav yapmış, ama uyumların tabii sırasını korumamışlardır; çünkü ton hypatēye pes tarafta eklenince beşli dörtlüden önce gelir. Platon'un ise tiz tarafa eklediği açıktır. Devlet'te sekiz kürenin her birinin dönerken üzerinde bir Siren durduğunu, hepsinin tek bir ton verip şarkı söylediğini, hepsinden tek bir armoninin karıştığını söyler. Bunlar kendilerini bırakıp tanrısal şeyleri dile getirir ve kutsal devrin ve dansın sekiz telli ahengini söylerler. İki katlı ve üç katlı oranların ilk terimleri de, birim her iki tarafa sayılınca, sekizdir. Daha eskiler ise bize dokuz Musa aktarmıştır: Sekizi, Platon'un dediği gibi, gök işleriyle uğraşır; dokuzuncusu ise yeryüzündekileri büyüler, onları sapmadan ve düzensizlik ve karmaşa taşıyan farktan geri çağırıp yatıştırır.

32

ἀλλʼ οὔτε τούτων τὸ κομψὸν ἅπτεταί τινος ἀληθείας οὔτʼ ἐκεῖνοι παντάπασι τοῦ ἀκριβοῦς ἔχονται. οἷς δʼ οὖν οὐ δοκεῖ ταῦτα τῆς τοῦ Πλάτωνος ἀπηρτῆσθαι διανοίας, ἐκεῖνα κομιδῇ φανεῖται τῶν μουσικῶν λόγων ἔχεσθαι, τὸ εʼ τετραχόρδων ὄντων τῶν ὑπάτων καὶ μέσων καὶ συνημμένων καὶ διεζευγμένων καὶ ὑπερβολαίων ἐν πέντε διαστήμασι τετάχθαι τοὺς πλάνητας· ὧν τὸ μέν ἐστι τὸ ἀπὸ σελήνης ἐφʼ ἥλιον καὶ τοὺς ὁμοδρόμους ἡλίῳ, Στίλβωνα καὶ Φωσφόρον· ἕτερον τὸ ἀπὸ τούτων ἐπὶ τὸν Ἄρεος Πυρόεντα· τρίτον δὲ τὸ μεταξὺ τούτου καὶ Φαέθοντος· εἶθʼ ἑξῆς τὸ ἐπὶ Φαίνωνα καὶ πέμπτον ἤδη τὸ ἀπὸ τούτου πρὸς τὴν ἀπλανῆ σφαῖραν· ὥστε τοὺς ὁρίζοντας φθόγγους τὰ τετράχορδα τὸν τῶν πλανωμένων λόγον ἔχειν ἀστέρων. ἔτι τοίνυν τοὺς παλαιοὺς ἴσμεν ὑπάτας μὲν δύο τρεῖς δὲ νήτας μίαν δὲ μέσην καὶ μίαν παραμέσην τιθεμένους, ὥστε τοῖς πλάνησιν ἰσαρίθμους. εἶναι τοὺς ἑστῶτας. οἱ δὲ νεώτεροι τὸν προσλαμβανόμενον, τόνῳ διαφέροντα τῆς ὑπάτης, ἐπὶ τὸ βαρὺ τάξαντες τὸ μὲν ὅλον σύστημα δὶς διὰ πασῶν ἐποίησαν, τῶν δὲ συμφωνιῶν τὴν κατὰ φύσιν οὐκ ἐτήρησαν τάξιν· τὸ γὰρ διὰ πέντε πρότερον γίγνεται τοῦ διὰ τεσσάρων, ἐπὶ τὸ βαρὺ τῇ ὑπάτῃ τοῦ τόνου προσληφθέντος. ὁ δὲ Πλάτων δῆλός ἐστιν ἐπὶ τὸ ὀξὺ προσλαμβάνων· λέγει γὰρ ἐν τῇ Πολιτείᾳ τῶν ὀκτὼ σφαιρῶν ἑκάστην περιφέρειν εἶτʼ ἐπʼ αὐτῇ Σειρῆνα βεβηκυῖαν ᾄδειν δὲ πάσας ἕνα τόνον ἱείσας, ἐκ δὲ πασῶν κεράννυσθαι μίαν ἁρμονίαν αὗται δʼ ἀνιέμεναι τὰ θεῖα εἴρουσι καὶ κατᾴδουσι τῆς ἱερᾶς περιόδου καὶ χορείας ὀκτάχορδον ἐμμέλειαν ὀκτὼ γὰρ ἦσαν καὶ οἱ πρῶτοι τῶν διπλασίων καὶ τριπλασίων ὅροι λόγων, ἑκατέρᾳ προσαριθμουμένης μερίδι τῆς μονάδος. οἱ δὲ πρεσβύτεροι Μούσας παρέδωκαν καὶ ἡμῖν ἐννέα, τὰς μὲν ὀκτὼ καθάπερ ὁ Πλάτων περὶ τὰ οὐράνια, τὴν δʼ ἐνάτην τὰ περίγεια κηλεῖν ἀνακαλουμένην καὶ καθιστᾶσαν ἐκ πλάνης καὶ διαφορᾶς ἀνωμαλίαν καὶ ταραχὴν ἐχούσης.

33Bakın, göğü ve göktekileri çevresindeki ahenk ve hareketlerle psykhē yönetmiyor mu? Psykhē en akıllı ve en adil olmuştur; bu da armoniye uygun oranlarla olmuştur. Bu oranların bedensiz şeylere ilişkin suretleri evrenin görünen kısımlarında ve bedenlerde bulunur; ama ilk ve en hâkim kudret psykhēye görünmez biçimde karışmıştır ve onu uyumlu ve itaatkâr kılar, çünkü bütün öteki kısımlar en üstün ve en tanrısal kısımla hep aynı düşüncededir. Yapıcı, uyumsuz ve akılsız psykhēnin hareketlerinde kendisiyle çekişen düzensizliği ve ahenksizliği hazır bulunca bir kısmını ayırıp uzaklaştırdı, bir kısmını birbirine yaklaştırıp düzenledi, armoniler ve sayılar kullanarak. Bunlar sayesinde en dilsiz cisimler bile, taşlar, odunlar, bitki kabukları, hayvan kemikleri ve peynir mayası, karışıp uyumlanınca, heykellerin şaşırtıcı görünüşlerini, ilaçların ve aletlerin şaşırtıcı güçlerini verir. Kitionlu Zenon da bu yüzden gençleri aulos çalanları izlemeye çağırır, boynuzların, odunların, kamışların ve kemiklerin, oran ve uyumdan pay aldıklarında nasıl bir ses çıkardığını öğrenmelerini söylerdi.

Her şeyin sayıya benzediği şeklindeki Pythagoras'çı söz açıklama ister. Ama farktan ve benzemezlikten bir ortaklık ve uyum doğan her şeyde bunun sebebinin, sayıdan ve armoniden pay almış ölçülülük ve düzen olduğu şairlerin de gözünden kaçmamıştır: Dost ve uyumlu olana arthmia, düşmana ve hasıma anarsioi derler; farkın uyumsuzluk olduğunu düşündükleri için. Pindaros'un ağıtını yazan kişi de

Yabancılara uyumlu, yurttaşlarına dost bir adamdı bu

derken erdemi uyum saydığı açıktır. Pindaros da bir yerde tanrının "doğru müziği gösterdiğini" Kadmos'un duyduğunu söyler. Filozofların en yaşlıları olan eski teologlar da tanrı heykellerinin eline müzik aletleri verirlerdi; onların lir çaldığını ya da [...] aulos üflediğini düşündükleri için değil, armoni ve uyum gibi tanrılara yaraşır bir iş olmadığını düşündükleri için.

Lirin boyunduruğunda, kaplumbağasında, kulaklarında 4/3, 3/2 ve 2/1 oranlarını arayan kişi gülünçtür. Bunların da uzunluk ve kalınlıkça birbirine ölçülü olması gerekir elbette, ama armoniyi seslerde görmek gerekir. Aynı şekilde yıldızların cisimlerinin, halkaların aralıklarının ve dönüşlerin hızlarının da aletler gibi düzenli oranlarla birbirine ve bütüne ölçülü olması makuldür, ölçünün kemiyeti bizden kaçsa bile. Ama yapıcının kullandığı o oranların ve sayıların eserini, psykhēnin kendi kendisiyle ahengi ve armonisi saymak gerekir. Psykhē bununla göğe girip onu sayısız iyilikle doldurmuş, yeryüzündekileri ise ölçülü mevsimler ve değişimlerle, doğan şeylerin doğuşu ve korunması için en iyi ve en güzel biçimde düzenlemiştir.

33

σκοπεῖτε δὲ μὴ τὸν μὲν οὐρανὸν ἄγει καὶ τὰ οὐράνια ταῖς περὶ αὐτὴν ἐμμελείαις καὶ κινήσεσιν ἡ ψυχὴ φρονιμωτάτη καὶ δικαιοτάτη γεγονυῖα· γέγονε δὲ τοιαύτη τοῖς καθʼ ἁρμονίαν λόγοις, ὧν εἰκόνες μὲν ὑπάρχουσιν εἰς τὰ ἀσώματα ἐν τοῖς ὁρατοῖς καὶ ὁρωμένοις μέρεσι τοῦ κόσμου καὶ σώμασιν ἡ δὲ πρώτη καὶ κυριωτάτη δύναμις ὁρατῶς ἐγκέκραται τῇ ψυχῇ καὶ παρέχει σύμφωνον ἑαυτὴν καὶ πειθήνιον, ἀεὶ τῷ κρατίστῳ καὶ θειοτάτῳ μέρει τῶν ἄλλων ἁπάντων ὁμονοούντων. παραλαβὼν γὰρ ὁ δημιουργὸς ἀταξίαν καὶ πλημμέλειαν ἐν ταῖς κινήσεσι τῆς ἀναρμόστου καὶ ἀνοήτου ψυχῆς διαφερομένης πρὸς ἑαυτὴν τὰ μὲν διώρισε καὶ διέστησε τὰ δὲ συνήγαγε πρὸς ἄλληλα καὶ συνέταξεν, ἁρμονίαις καὶ ἀριθμοῖς χρησάμενος· οἷς καὶ τὰ κωφότατα σώματα, λίθοι καὶ ξύλα καὶ φλοιοὶ φυτῶν καὶ θηρίων ὀστᾶ καὶ πυτίαι, συγκεραννύμενα καὶ συναρμοττόμενα θαυμαστὰς μὲν ἀγαλμάτων ὄψεις, θαυμαστὰς δὲ παρέχει φαρμάκων καὶ ὀργάνων δυνάμεις ᾗ καὶ Ζήνων ὁ Κιτιεὺς ἐπὶ θέαν αὐλητῶν παρεκάλει τὰ μειράκια καταμανθάνειν, οἵαν κέρατα καὶ ξύλα καὶ κάλαμοι καὶ ὀστᾶ, λόγου μετέχοντα καὶ συμφωνίας, φωνὴν ἀφίησι. τὸ μὲν γὰρ ἀριθμῷ πάντα ἐπεοικέναι κατὰ τὴν Πυθαγορικὴν ἀπόφανσιν λόγου δεῖται· τὸ δὲ πᾶσιν, οἷς ἐκ διαφορᾶς καὶ ἀνομοιότητος ἐγγέγονε κοινωνία τις πρὸς ἄλληλα καὶ συμφωνία, ταύτης αἰτίαν εἶναι μετριότητα καὶ τάξιν, ἀριθμοῦ καὶ ἁρμονίας μετασχοῦσιν, οὐδὲ τοὺς ποιητὰς λέληθεν ἄρθμια μὲν τὰ φίλα καὶ προσηνῆ καλοῦντας ἀναρσίους δὲ τοὺς ἐχθροὺς καὶ τοὺς πολεμίους, ὡς ἀναρμοστίαν τὴν διαφορὰν οὖσαν. ὁ δὲ τῷ Πινδάρῳ ποιήσας τὸ ἐπικήδειον ἄρμενος ἦν ξείνοισιν ἀνὴρ ὅδε καὶ φίλος ἀστοῖς εὐαρμοστίαν δῆλός ἐστι τὴν ἀρετὴν ἡγούμενος· ὥς που καὶ αὐτὸς ὁ Πίνδαρος τοῦ θεοῦ φησιν ἐπα κοῦσαι μουσικὰν ὀρθὰν ἐπιδεικνυμένου τὸν Κάδμον οἵ τε πάλαι θεολόγοι, πρεσβύτατοι φιλοσόφων ὄντες, ὄργανα μουσικὰ θεῶν ἐνεχείριζον ἀγάλμασιν· οὐχ ὡς λύραν που […] καὶ αὐλοῦσιν, ἀλλʼ οὐδὲν ἔργον οἰόμενοι θεῶν οἷον ἁρμονίαν εἶναι καὶ συμφωνίαν. ὥσπερ οὖν ὁ τοὺς ἐπιτρίτους καὶ ἡμιολίους καὶ διπλασίους λόγους ζητῶν ἐν τῷ ζυγῷ τῆς λύρας καὶ τῇ χελώνῃ καὶ τοῖς κολλάβοις γελοῖός ἐστι δεῖ μὲν γὰρ ἀμέλει καὶ ταῦτα συμμέτρως γεγονέναι πρὸς ἄλληλα μήκεσι καὶ πάχεσι, τὴν δʼ ἁρμονίαν ἐκείνην ἐπὶ τῶν φθόγγων θεωρεῖν οὕτως εἰκὸς μέν ἐστι καὶ τὰ σώματα τῶν ἀστέρων καὶ τὰ διαστήματα τῶν κύκλων καὶ τὰ τάχη τῶν περιφορῶν, ὥσπερ ὄργανα ἐν τεταγμένοις λόγοις ἔχειν ἐμμέτρως πρὸς ἄλληλα καὶ πρὸς τὸ ὅλον, εἰ καὶ τὸ ποσὸν ἡμᾶς τοῦ μετρίου διαπέφευγε· τῶν μέντοι λόγων ἐκείνων, οἷς ὁ δημιουργὸς ἐχρήσατο, καὶ τῶν ἀριθμῶν ἔργον ἡγεῖσθαι τὴν αὐτῆς τῆς ψυχῆς ἐμμέλειαν καὶ ἁρμονίαν πρὸς αὑτήν, ὑφʼ ἧς καὶ τὸν οὐρανὸν ἐγγενομένη μυρίων ἀγαθῶν ἐμπέπληκε, καὶ τὰ περὶ γῆν ὥραις καὶ μεταβολαῖς μέτρον ἐχούσαις ἄριστα καὶ κάλλιστα πρός τε γένεσιν καὶ σωτηρίαν τῶν γιγνομένων διακεκόσμηκεν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…