İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Platoncu Sorular

Πλατωνικὰ ζητήματα

1.11. Soru: Tanrı neden Sokrates'e doğurmayı yasakladı?

Theaitetos'ta söylendiği gibi, tanrı neden Sokrates'e başkalarına ebelik etmesini buyurmuş, kendisinin doğurmasını ise yasaklamıştır? Çünkü alay ederek ve şaka yollu tanrının adını anmış olamaz. Theaitetos'ta Sokrates'e pek çok övüngen ve ağırbaşlı söz söyletir; şunlar da bu sözlerdendir: "Çünkü, ey şaşılacak adam, birçokları bana karşı öyle bir hâle geldi ki saçmalıklarından birini ellerinden aldığımda neredeyse ısırmaya hazır oluyorlar. Bunu iyi niyetle yaptığımı düşünmüyorlar; hiçbir tanrının insanlara kötü niyetli olmadığını bilmekten çok uzaklar. Ben de böyle bir şeyi kötü niyetle yapmam, ama yalana boyun eğmek, doğruyu yok etmek bana hiçbir şekilde yakışmaz."

Peki Platon, Menandros'un "Çünkü bizim nousumuz tanrıdır" ve Herakleitos'un "İnsanın huyu daimōnudur" demesi gibi, kendi tabiatının doğurganlıktan çok eleştirici olmasına mı tanrı demiştir? Yoksa gerçekten tanrısal ve daimōnca bir sebep Sokrates'e bu felsefe türünü göstermiş, o da bununla başkalarını sınayarak onları kibirden, yanılgıdan, gösterişten, önce kendilerine sonra da çevrelerine ağır gelmekten kurtarmış mıdır?

Çünkü o zamanlar Yunanistan'da, sanki talih eseri, bir sofist bolluğu olmuştu. Gençler onlara yüklü paralar ödüyor, kendini beğenmişlik ve sahte bilgelikle doluyor, sözle uğraşan boş zamanlara, kavgalar ve şan hırsıyla geçen sonuçsuz sohbetlere özeniyor, güzel ve yararlı hiçbir şey yapmıyorlardı. Sokrates elindeki çürütücü sözü bir arındırıcı ilaç gibi kullanıyor, kendisi hiçbir görüş ortaya koymadığı için başkalarını çürütürken güvenilir oluyordu. Kendi kanaatini savunmak için değil, gerçeği birlikte arıyor göründüğü için de onları daha çok etkiliyordu.

1.1

Τί δήποτε τὸν Σωκράτην ὁ θεὸς μαιοῦσθαι μὲν ἐκέλευσεν ἑτέρους, αὐτὸν δὲ γεννᾶν ἀπεκώλυσεν; ὡς ἐν Θεαιτήτῳ λέγεται. Οὐ γὰρ εἰρωνευόμενὸς γε καὶ παίζων προσεχρήσατο ἂν τῷ τοῦ θεοῦ ὀνόματι. καὶ ἄλλως ἐν τῷ Θεαιτήτῳ πολλὰ μεγάλαυχα καὶ σοβαρὰ Σωκράτει περιτέθεικεν, ὧν καὶ ταῦτʼ ἐστί· πολλοὶ γὰρ δή, ὦ θαυμάσιε, οὕτω πρός; με διετέθησαν, ὥστʼ ἀτεχνῶς δάκνειν ἕτοιμοι εἶναι, ἐπειδάν τινα λῆρον αὐτῶν ἀφαιρῶμαι· καὶ οὐκ οἴονταί εὐνοίᾳ τοῦτο ποιεῖν πόρρω ὄντες τοῦ εἰδέναι ὅτι οὐδεὶς θεὸς δύσνους ἀνθρώποις· οὐδʼ ἐγὼ δυσνοίᾳ τοιοῦτον οὐδὲν δρῶ, ἀλλά μοι ψεῦδὸς τε συγχωρῆσαι καὶ ἀληθὲς ἀφανίσαι οὐδαμῶς θέμις. πότερον οὖν τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ὡς κριτικωτέραν ἢ γονιμωτέραν οὖσαν θεὸν προσεῖπε, καθάπερ Μένανδρος ὁ νοῦς γὰρ ἡμῶν ὁ θεός καὶ Ἡράκλειτος ἦθος ἀνθρώπῳ δαίμων· ἢ θεῖόν τι καὶ δαιμόνιον ὡς ἀληθῶς αἴτιον ὑφηγήσατο Σωκράτει τοῦτο τῆς φιλοσοφίας τὸ γένος, ᾧ τοὺς ἄλλους ἐξετάζων ἀεὶ τύφου καὶ πλάνου καὶ ἀλαζονείας καὶ τοῦ βαρεῖς εἶναι πρῶτον μὲν αὑτοῖς εἶτα καὶ τοῖς συνοῦσιν ἀπήλλαττε; καὶ γὰρ ὥσπερ ἐκ τύχης τότε φορὰν γενέσθαι συνέβη σοφιστῶν ἐν τῇ Ἑλλάδι· καὶ τούτοις οἱ νέοι πολὺ τελοῦντες ἀργύριον οἰήματος ἐπληροῦντο καὶ δοξοσοφίας, καὶ λόγων ἐζήλουν σχολὴν καὶ διατριβὰς ἀπράκτους ἐν ἔρισι καὶ φιλοτιμίαις καλὸν δὲ καὶ χρήσιμον οὐδʼ ὁτιοῦν. τὸν οὖν ἐλεγκτικὸν λόγον ὥσπερ καθαρτικὸν ἔχων φάρμακον ὁ Σωκράτης ἀξιόπιστος ἦν ἑτέρους ἐλέγχων τῷ μηδὲν ἀποφαίνεσθαι, καὶ μᾶλλον ἥπτετο δοκῶν ζητεῖν κοινῇ τὴν ἀλήθειαν οὐκ αὐτὸς ἰδίᾳ δόξῃ βοηθεῖν.

1.2Ayrıca yargılama yararlıysa, doğurmak ona engeldir. Çünkü seven, sevdiği şeyde kör olur; kişinin kendine ait hiçbir şeyi, doğurduğu kanaat ve sözü kadar sevilmez. Çocuklar için söylenen o en adil paylaşım, sözlere uygulanınca en adaletsiz paylaşım olur. Orada kişi kendi malını almalıdır, burada ise başkasınınki de olsa en iyisini. Bu yüzden kendine ait şeyler doğuran kişi başkalarının kötü bir yargıcı olur.

Bilgelerden biri, Elisliler hakkında, Olimpiya oyunlarının daha iyi hakemleri olacaklarını söylemişti, eğer hiçbir Elisli yarışmacı olmasaydı. Bunun gibi, sözlerde doğru yönetmeyi ve hakemlik yapmayı üzerine alacak kişinin de kendisinin çelenk peşinde koşması ve yargıladıklarıyla yarışması doğru değildir. Yunan generaller en yiğit olan için oy verirken her biri kendine oy vermişti. Sokrates gibi, kendine ait hiçbir şey söylemediğini kabul edenler dışında, filozoflardan bu hâle düşmeyen yoktur. Yalnız bunlar kendilerini gerçeğin temiz ve rüşvet almaz yargıçları kılar.

Kulaktaki hava, sabit olmaz, kendi sesinden boş değil de uğultu ve çınlamayla dolu olursa konuşanları iyi işitmez. Bunun gibi felsefede sözleri yargılayan da içinden gürültü edip yankılanırsa dışarıdan söylenenleri zor kavrar. Çünkü kişinin kendisine ait, içinde yaşayan kanaati, kendisiyle uyuşmayanı kabul etmez. Felsefe okullarının çokluğu buna tanıktır: Felsefe en iyi durumda bile bunlardan yalnız birini doğru sayar, kalanların hepsi gerçeğe karşı savaşır ve doğru olduğunu sanır.

1.2

ἔπειτα τοῦ κρίνειν ὄντος ὠφελίμου, τὸ γεννᾶν ἐμπόδιόν ἐστι. τυφλοῦται γὰρ τὸ φιλοῦν περὶ τὸ φιλούμενον φιλεῖται δὲ τῶν ἰδίων οὐδὲν οὕτως ὡς δόξα καὶ λόγος ὑπὸ τοῦ τεκόντος. ἡ γὰρ λεγομένη τέκνων δικαιοτάτη διανομὴ πρὸς λόγους ἐστὶν ἀδικωτάτη δεῖ γὰρ ἐκεῖ μὲν λαβεῖν τὸ ἴδιον, ἐνταῦθα δέ, κἂν ἀλλότριον ᾖ, τὸ βέλτιστον. ὅθεν ὁ γεννῶν ἴδια γίγνεται φαυλότερος ἑτέρων κριτής. καὶ καθάπερ Ἠλείους τῶν σοφῶν τις ἔφη βελτίους ἂν εἶναι τῶν Ὀλυμπίων ἀγωνοθέτας, εἰ μηδὲ εἷς Ἠλείων ἦν ἀγωνιστής, οὕτως ὁ μέλλων ἐν λόγοις ὀρθῶς ἐπιστατήσειν καὶ βραβεύσειν οὐ δίκαιός; ἐστιν αὐτὸς φιλοστεφανεῖν οὐδʼ ἀνταγωνίζεσθαι τοῖς κρινομένοις. καὶ γὰρ οἱ τῶν Ἑλλήνων στρατηγοὶ τὴν περὶ τῶν ἀριστείων ψῆφον φέροντες αὑτοὺς ἀρίστους; ἔκριναν ἅπαντες· καὶ τῶν φιλοσόφων οὐδεὶς ἔστιν, ὃς οὐ τοῦτο πέπονθε δίχα τῶν ὥσπερ Σωκράτης ὁμολογούντων μηδὲν ἴδιον λέγειν· οὗτοι δὲ καθαροὺς μόνοι καὶ ἀδεκάστους τῆς ἀληθείας παρέχουσιν ἑαυτοὺς δικαστάς. ὥσπερ γὰρ ὁ ἐν τοῖς ὠσὶν ἀήρ, ἂν μὴ σταθερὸς μηδὲ φωνῆς ἰδίας ἔρημος ἀλλʼ ἤχου καὶ ῥοίζου μεστός, οὐκ ἀκριβῶς ἀντιλαμβάνεται τῶν φθεγγομένων· οὕτω τὸ τοὺς λόγους ἐν φιλοσοφίᾳ κρῖνον, ἂν ἔνδοθεν ἀντιπαταγῇ καὶ ἀντηχῇ, δυσξύνετον ἔσται τῶν λεγομένων ἔξωθεν. ἡ γὰρ οἰκεία δόξα καὶ σύνοικος οὐ προσδέξεται τὸ διαφωνοῦν πρὸς αὑτήν, ὡς μαρτυρεῖ τῶν αἱρέσεων τὸ πλῆθος, ὧν, ἂν ἄριστα πράττῃ φιλοσοφία, μίαν ἔχει κατορθοῦσαν, οἰομένας δὲ τὰς ἄλλας ἁπάσας καὶ μαχομένας πρὸς τὴν ἀλήθειαν.

1.3Üstelik insan için hiçbir şey kavranabilir ve bilinebilir değilse, tanrının onun rüzgâr yumurtası gibi boş, yalan ve sağlam olmayan şeyler doğurmasını engellemesi akla yatkındır. Tanrı onu, böyle kanaatler taşıyan başkalarını çürütmeye zorlamıştır. Kötülüklerin en büyüğünden, aldanıştan ve boş düşünceden kurtaran söz küçük bir yarar değil, en büyük yarardır: "Bunu Asklepiosoğullarına bile vermedi tanrı." Çünkü Sokrates'in tedavisi bedene yönelik değildi; içi çürük ve bozulmuş psykhēnin arınmasıydı.

Gerçeğin epistēmēsi varsa ve gerçek birse, bulandan öğrenen bulandan aşağı kalmaz. Hatta sahip olduğuna inanmayan daha çok alır ve her şeyin en iyisini alır; tıpkı doğurmayan birinin en iyi çocuğu evlat edinmesi gibi.

1.3

ἔτι τοίνυν, εἰ μὲν οὐδέν ἐστι καταληπτὸν ἀνθρώπῳ καὶ γνωστόν, εἰκότως ὁ θεὸς ἀπεκώλυσεν αὐτὸν ὑπηνέμια καὶ ψευδῆ καὶ ἀβέβαια γεννᾶν. ἐλέγχειν δὲ τοὺς ἄλλους ἠνάγκαζε τοιαῦτα δοξάζοντας. οὐ γὰρ μικρὸν ἦν ὄφελος ἀλλὰ μέγιστον ὁ τοῦ μεγίστου τῶν κακῶν, ἀπάτης καὶ κενοφροσύνης, ἀπαλλάττων λόγος οὐδʼ Ἀσκληπιάδαις τοῦτὸ γʼ ἔδωκε θεός. οὐ γὰρ σώματος ἡ Σωκράτους ἰατρεία, ψυχῆς δʼ ἦν ὑπούλου καὶ διεφθαρμένης καθαρμός. εἰ δʼ ἔστιν ἐπιστήμη τἀληθοῦς ἓν δὲ τἀληθές, οὐκ ἔλαττον ἔχει τοῦ εὑρόντος ὁ μαθὼν παρὰ τοῦ εὑρόντος· λαμβάνει δὲ μᾶλλον ὁ μὴ πεπεισμένος ἔχειν, καὶ λαμβάνει τὸ βέλτιστον ἐξ ἁπάντων, ὥσπερ ὁ μὴ τεκὼν παιδοποιεῖται τὸν ἄριστον.

1.4Bir de şuna bak: Daimōnun Sokrates'e doğurmayı yasakladığı öteki şeyler, şiirler, matematik dersleri, hatiplerin söylevleri ve sofistlerin görüşleri hiç değmiyordu. Sokrates'in tek bilgelik saydığı, tanrısal ve akılla kavranan olanla ilgili bilgelik, kendisinin aşk bilgisi dediği şey ise insanlar için doğurulan ya da bulunan bir şey değil, hatırlanan bir şeydir. Bu yüzden Sokrates hiçbir şey öğretmezdi. Gençlere doğum sancısının başlangıcı gibi aporialar verir, doğuştan kavrayışlarını uyandırır, harekete geçirir, ortaya çıkmalarına yardım ederdi. Buna ebelik tekhnēsi derdi: Başkalarının iddia ettiği gibi karşılaştığı kişilere dışarıdan nous koymaz, onlarda zaten bulunan, ama eksik, karışık, besleyip sağlamlaştırılmaya muhtaç nousu gösterirdi.

1.4

ὅρα δὲ μὴ τἄλλα μὲν οὐδεμιᾶς ἦν ἄξια σπουδῆς ποιήματα καὶ μαθήματα καὶ λόγοι ῥητόρων καὶ δόγματα σοφιστῶν, ἃ Σωκράτην γεννᾶν τὸ δαιμόνιον ἀπεκώλυσεν· ἣν δὲ μόνην ἡγεῖτο Σωκράτης σοφίαν περὶ τὸ θεῖον καὶ νοητόν, ἐρωτικὴν ὑπʼ αὐτοῦ προσαγορευομένην, ταύτης οὐ γένεσις ἔστιν ἀνθρώποις οὐδʼ εὕρεσις ἀλλʼ ἀνάμνησις. ὅθεν οὐδὲν ἐδίδασκε Σωκράτης, ἀλλʼ ἐνδιδοὺς ἀρχὰς ἀποριῶν ὥσπερ ὠδίνων τοῖς νέοις ἐπήγειρε καὶ ἀνεκίνει καὶ συνεξῆγε τὰς ἐμφύτους νοήσεις· καὶ τοῦτο μαιωτικὴν τέχνην ὠνόμαζεν, οὐκ ἐντιθεῖσαν ἔξωθεν, ὥσπερ ἕτεροι προσεποιοῦντο, νοῦν τοῖς ἐντυγχάνουσιν, ἀλλʼ ἔχοντας οἰκεῖον ἐν ἑαυτοῖς ἀτελῆ δὲ καὶ συγκεχυμένον καὶ δεόμενον τοῦ τρέφοντος καὶ βεβαιοῦντος ἐπιδεικνύουσαν.

2.12. Soru: Platon en yüce tanrıya neden hem baba hem yapıcı dedi?

Platon en yüce tanrıya neden her şeyin babası ve yapıcısı demiştir? Homeros'un dediği gibi doğmuş tanrıların ve insanların babası, akılsız ve cansız olanların yapıcısı olduğu için mi? Khrysippos'a göre, tohumdan oluşsa bile, tohumu veren kişiye plasentanın babası denmez.

Yoksa alışık olduğu gibi benzetme yaparak sebebi evrenin babası diye mi adlandırmıştır? Şölen'de Phaidros'a konuyu ortaya attığı için aşk sözlerinin babası demiş, onun adını taşıyan diyalogda ise "güzel evlatlar babası" demiştir, çünkü onun başlatmasıyla felsefede birçok güzel söz ortaya çıkmıştır.

Yoksa baba ile yapıcı, doğurma ile yapma birbirinden farklı mıdır? Doğmuş olan yapılmış da demektir, ama tersi doğru değildir; doğuran yapmış da olur, çünkü doğurma canlının yapılmasıdır. Yapıcının, örneğin mimarın, dokumacının, lir ustasının ya da heykelcinin işi bittiğinde ondan ayrılır. Doğurandan gelen ilke ve güç ise doğana karışır ve onun tabiatını bir arada tutar; doğurandan kopmuş bir parça, onun bir bölümüdür. Evren, şekillendirilmiş ve bir araya getirilmiş yapıtlara benzemez, içinde tanrının kendinden maddeye serpip karıştırdığı büyük bir hayat ve tanrısallık payı vardır. Bu yüzden canlı olarak doğan evrene tanrı hem baba hem yapıcı olarak adlandırılır.

2.1

Τί δήποτε τὸν ἀνωτάτω θεὸν πατέρα τῶν πάντων καὶ ποιητὴν προσεῖπεν; πότερον ὅτι τῶν μὲν θεῶν τῶν γεννητῶν καὶ τῶν ἀνθρώπων πατήρ ἐστιν, ὡς Ὅμηρος ἐπονομάζει, ποιητὴς δὲ τῶν ἀλόγων καὶ ἀψύχων; οὐδὲ γὰρ χορίου φησὶ Χρύσιππος πατέρα καλεῖσθαι τὸν παρασχόντα τὸ σπέρμα, καίπερ ἐκ τοῦ σπέρματος γεγονότος. ἢ τῇ μεταφορᾷ χρώμενος, ὥσπερ εἴωθε, τὸν αἴτιον πατέρα τοῦ κόσμου κέκληκεν; ὡς τῶν ἐρωτικῶν λόγων πατέρα Φαῖδρον ἐν Συμποσίῳ προσεῖπεν, εἰσηγητὴν αὐτῶν γενόμενον· ἐν δὲ τῷ ὁμωνύμῳ διαλόγῳ καλλίπαιδα πολλοὺς γὰρ καὶ καλοὺς λόγους ἐν φιλοσοφίᾳ γενέσθαι, τὴν ἀρχὴν ἐκείνου παρασχόντος. ἢ διαφέρει πατήρ τε ποιητοῦ καὶ γεννήσεως ποίησις; ὡς γὰρ τὸ γεγεννημένον καὶ πεποίηται, οὐ μὴν ἀνάπαλιν, οὕτως ὁ γεννήσας καὶ πεποίηκεν· ἐμψύχου γὰρ ποίησις ἡ γέννησίς ἐστι· καὶ ποιητοῦ μέν, οἷος οἰκοδόμος ἢ ὑφάντης ἢ λύρας δημιουργὸς ἢ ἀνδριάντος, ἀπήλλακται γενόμενον τοὔργον· ἡ δʼ ἀπὸ τοῦ γεννήσαντος ἀρχὴ καὶ δύναμις ἐγκέκραται τῷ τεκνωθέντι καὶ συνέχει τὴν φύσιν, ἀπόσπασμα καὶ μόριον οὖσαν τοῦ τεκνώσαντος. ἐπεὶ τοίνυν οὐ πεπλασμένοις ὁ κόσμος οὐδὲ συνηρμοσμένοις ποιήμασιν ἔοικεν, ἀλλʼ ἔνεστιν αὐτῷ μοῖρα πολλὴ ζωότητος καὶ θειότητος, ἣν ὁ θεὸς; ἐγκατέσπειρεν ἀφʼ ἑαυτοῦ τῇ ὕλῃ καὶ κατέμιξεν, εἰκότως ἅμα πατήρ τε τοῦ κόσμου, ζῴου γεγονότος, καὶ ποιητὴς ἐπονομάζεται.

2.2Bunlar Platon'un kanaatine en yakın olduğuna göre, şunun da inandırıcı söylenip söylenemeyeceğine bak: Evren iki şeyden oluşmuştur, beden ve psykhē. Bedeni tanrı doğurmamıştır; madde ortaya konunca onu biçimlendirmiş ve uyumlu kılmış, sınırsız olanı uygun sınırlarla ve biçimlerle bağlayıp tanımlamıştır. Psykhē ise nousa, akla ve uyuma ortak olduğu için yalnız tanrının işi değil, onun bir parçasıdır; yalnız onun tarafından değil, ondan ve onun içinden doğmuştur.

2.2

τούτων δὲ μάλιστα τῆς Πλάτωνος ἁπτομένων δόξης, ἐπίστησον εἰ κἀκεῖνο λεχθήσεται πιθανῶς· ὅτι, δυεῖν ὄντοιν ἐξ ὧν ὁ κόσμος συνέστηκε, σώματος καὶ ψυχῆς, τὸ μὲν οὐκ ἐγέννησε θεὸς ἀλλά, τῆς ὕλης παρασχομένης, ἐμόρφωσε καὶ συνήρμοσε, πέρασιν οἰκείοις καὶ σχήμασι δήσας καὶ ὁρίσας τὸ ἄπειρον ἡ δὲ ψυχή, νοῦ μετασχοῦσα καὶ λογισμοῦ καὶ ἁρμονίας, οὐκ ἔργον ἐστὶ τοῦ θεοῦ μόνον ἀλλὰ καὶ μέρος, οὐδʼ ὑπʼ αὐτοῦ ἀλλὰ καὶ ἀπʼ αὐτοῦ καὶ ἐξ αὐτοῦ γέγονεν.

3.13. Soru: Çizgi benzetmesinde hangi kesim daha büyüktür?

Devlet'te Platon evreni tek bir çizgi gibi eşit olmayan parçalara böler, sonra her parçayı aynı oranda ikiye keser. Evreni görülen ve akılla kavranan cinslere ayırdıktan sonra akılla kavrananın birinci kısmına ilk eidosları, ikinci kısmına matematiksel olanı koyar; duyulurun birinci kısmına katı bedenleri, ikinci kısmına bunların yansılarını ve görüntülerini. Dördünün her birine özel bir ölçüt verir: Birinciye nousu, matematiğe zihni, duyulur şeylere inancı, görüntüler ve yansılara tahmini. Peki neyi düşünerek evreni eşit olmayan parçalara ayırdı? Hangi parça, akılla kavranan mı duyulur mu, daha büyüktür? Çünkü kendisi bunu açıklamamıştır.

İlk bakışta duyulur daha büyük görünecektir. Çünkü akılla kavranan şeylerin bölünmez ve hep aynı kalan özü, dar ve temiz bir alanda toplanmıştır; bedenlere yayılmış, gezgin öz ise duyulur olanı oluşturmuştur. Ayrıca bedensiz olan sınıra aittir, beden ise maddesi bakımından sınırsız ve belirsizdir; akılla kavranana ortak olarak sınırlandığında duyulur olur.

Ayrıca duyulur şeylerin her birinin çok sayıda yansısı, gölgesi, görüntüsü vardır; genel olarak tek bir örnekten tabiatla da tekhnēyle de pek çok taklit çıkabilir. Bunun gibi, Platon'a göre buradaki şeyler oradakilerden sayıca fazla olmalıdır, çünkü o akılla kavrananları duyulurların örnekleri ve ideaları, duyulurları da onların yansıları sayar.

Ayrıca eidosların kavranışını beden soyutlanıp çıkarılarak sağlar: Bilimlerin sırasıyla aritmetikten geometriye, sonra astronomiye indirir, en sona da armoniyi koyar. Kemiyete büyüklük eklenince geometrik şeyler, büyüklüğe derinlik eklenince katılar, katıya hareket eklenince astronomik şeyler, hareket eden bedene ses eklenince armonik şeyler ortaya çıkar. Bu yüzden hareket edenlerden sesi, katılardan hareketi, yüzeylerden derinliği, kemiyetlerden büyüklüğü çıkarırsak akılla kavranan ideaların kendisine varırız. Bunların, tek ve yalnız olarak kavranma bakımından birbirinden farkı yoktur. Birlik, sınırsız ikilikle ilişki kurmadıkça sayı yapmaz. Sayıyı yaptıktan sonra noktalara, çizgilere, bunlardan da yüzeylere, derinliklere, bedenlere ve hâllerde oluşan bedenlerin keyfiyetlerine ilerler.

Ayrıca akılla kavranan şeylerin tek ölçütü nousdur; zihin de bir noustur, akılla kavranan şeyler aynadaki gibi matematikte görünür. Bedenlerin bilgisi için ise tabiat, çokluk yüzünden bize beş farklı duyu organı vermiştir, ama her şey bunlarla yakalanmaz, birçoğu küçüklüğü yüzünden histen kaçar.

Ayrıca her birimiz psykhē ve bedenden oluşuruz; yöneten ve düşünen küçük parça büyük bir et yığını içinde saklıdır. Evrende de akılla kavrananın duyulura oranı muhtemelen böyledir. Çünkü akılla kavrananlar bedensel olanların ilkesidir ve her ilkeden çıkan ondan daha çok ve daha büyüktür.

3.1

Ἐν τῇ Πολιτείᾳ, τοῦ παντὸς ὥσπερ μιᾶς γραμμῆς τετμημένης ἄνισα τμήματα, πάλιν τέμνων ἑκάτερον τμῆμα εἰς δύο ἀνὰ τὸν αὐτὸν λόγον, τὸ τε τοῦ ὁρωμένου γένος καὶ τὸ τοῦ νοουμένου περὶ τὰ πάντα ποιήσας τοῦ μὲν νοητοῦ πρῶτον ἀποφαίνει τὸ περὶ τὰ πρῶτα εἴδη, δεύτερον τὸ μαθηματικὸν τοῦ δʼ αἰσθητοῦ πρῶτον μὲν τὰ στερέμνια σώματα, δεύτερον δὲ τὰς εἰκόνας καὶ τὰ εἴδωλα τούτων καὶ κριτήριον ἑκάστῳ τῶν τεττάρων ἀποδίδωσιν ἴδιον, νοῦν μὲν τῷ πρώτῳ διάνοιαν δὲ τῷ μαθηματικῷ, τοῖς δʼ αἰσθητοῖς πίστιν, εἰκασίαν δὲ τοῖς περὶ τὰ εἴδωλα καὶ τὰς εἰκόνας. τί οὖν διανοηθεὶς εἰς ἄνισα τμήματα τὸ πᾶν ἔτεμε; καὶ πότερον τῶν τμημάτων, τὸ νοητὸν ἢ τὸ αἰσθητόν, μεῖζόν ἐστιν; αὐτὸς γὰρ οὐ δεδήλωκε. δόξει δʼ αὐτόθεν μὲν εἶναι μεῖζον τὸ αἰσθητόν· ἡ γὰρ ἀμέριστος οὐσία καὶ κατὰ ταὐτὸν ὡσαύτως ἔχουσα τῶν νοητῶν ἐστιν εἰς βραχὺ συνηγμένη καὶ καθαρόν, ἡ δὲ σκεδαστὴ περὶ τὰ σώματα καὶ περιπλανὴς τὸ αἰσθητὸν παρέσχεν. ἔτι τὸ μὲν ἀσώματον πέρατος οἰκεῖον, τὸ δὲ σῶμα τῇ ὕλῃ μὲν ἄπειρον καὶ ἀόριστον, αἰσθητὸν δὲ γιγνόμενον, ὅταν ὁρισθῇ μετοχῇ τοῦ νοητοῦ. ἔτι, καθάπερ αὐτῶν τῶν αἰσθητῶν ἕκαστον εἰκόνας ἔχει πλείους καὶ σκιὰς καὶ εἴδωλα καὶ ὅλως; ἀφʼ ἑνὸς παραδείγματος πάμπολλα μιμήματα γίγνεσθαι καὶ φύσει καὶ τέχνῃ δυνατόν ἐστιν, οὕτως ἀνάγκη τὰ ἐνταῦθα τῶν ἐκεῖ πλήθει διαφέρειν κατὰ τὸν Πλάτωνα παραδείγματα καὶ ἰδέας τὰ νοητὰ τῶν αἰσθητῶν ὥσπερ εἰκόνων ἢ ἐμφάσεων ὑποτιθέμενον. ἔτι τῶν εἰδῶν νόησιν ἐξ ἀφαιρέσεως καὶ περικοπῆς σώματος ἐπάγει, τῇ τῶν μαθημάτων τάξει καταβιβάζων ἀπὸ τῆς ἀριθμητικῆς ἐπὶ γεωμετρίαν, εἶτα μετὰ ταύτην ἐπʼ ἀστρολογίαν, ἐπὶ πάσαις δὲ τὴν ἁρμονικὴν τιθείς· γίγνεται μὲν γὰρ τὰ μὲν γεωμετρούμενα, τοῦ ποσοῦ μέγεθος προσλαβόντος τὰ δὲ στερεά, τοῦ μεγέθους βάθος· τὰ δʼ ἀστρολογούμενα, τοῦ στερεοῦ κίνησιν· τὰ δʼ ἁρμονικά, τῷ κινουμένῳ σώματι φωνῆς προσγενομένης. ὅθεν ἀφαιροῦντες φωνὴν μὲν τῶν κινουμένων κίνησιν δὲ τῶν στερεῶν βάθος δὲ τῶν ἐπιπέδων, μέγεθος δὲ τῶν ποσῶν, ἐν αὐταῖς γενησόμεθα ταῖς νοηταῖς ἰδέαις, οὐδεμίαν διαφορὰν ἐχούσαις πρὸς ἀλλήλας κατὰ τὸ ἓν καὶ μόνον νοούμενον. οὐ γὰρ ποιεῖ μονὰς ἀριθμόν, ἂν· μὴ τῆς ἀπείρου δυάδος ἅψηται· ποιήσασα δʼ οὕτως ἀριθμόν, εἰς στιγμὰς εἶτα γραμμὰς ἐκ δὲ τούτων εἰς ἐπιφανείας καὶ βάθη καὶ σώματα πρόεισι καὶ σωμάτων ποιότητας ἐν πάθεσι γιγνομένων. ἔτι τῶν μὲν νοητῶν ἓν κριτήριον ὁ νοῦς· καὶ γὰρ ἡ διάνοια νοῦς · ἐστιν ἐν τοῖς μαθηματικοῖς ὥσπερ ἐν κατόπτροις ἐμφαινομένων τῶν νοητῶν. ἐπὶ δὲ τὴν τῶν σωμάτων γνῶσιν ὑπὸ πλήθους πέντε δυνάμεις καὶ διαφορὰς αἰσθητηρίων ἡ φύσις ἔδωκεν ἡμῖν· καὶ οὐ πάντα φωρᾶται ταύταις ἀλλʼ ἐκφεύγει πολλὰ διὰ μικρότητα τὴν αἴσθησιν. ἔτι, ὥσπερ ἡμῶν ἑκάστου συνεστῶτος ἔκ τε τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος μικρόν ἐστι τὸ ἡγεμονικὸν καὶ νοερὸν ἐν πολλῷ τῷ τῆς σαρκὸς ὄγκῳ κεκρυμμένον, οὕτως εἰκὸς ἔχειν ἐν τῷ παντὶ τὸ νοητὸν πρὸς τὸ αἰσθητόν. καὶ γὰρ ἄρχει τὰ νοητὰ τῶν σωματικῶν, ἀρχῆς δὲ πάσης πλέον τὸ ἐξ αὐτῆς καὶ μεῖζον.

3.2Karşıt görüş için önce şöyle denebilir: Duyulurları akılla kavrananlarla karşılaştırmak bir bakıma ölümlü olanı tanrısal olanla eşitlemektir, çünkü tanrı akılla kavrananlar arasındadır. Sonra, kuşatılan her yerde kuşatandan küçüktür; evrenin tabiatı ise duyulurları akılla kavrananla kuşatır. Çünkü tanrı "psykhēyi ortaya koyup her yana yaymış ve bedenleri dışarıdan onunla sarmıştır." Oysa Kanunlar'da söylendiği gibi psykhē görünmez ve hiçbir hisle duyulmaz. Bu yüzden her birimiz yok olur, evren ise yok olmaz. Çünkü her birimizde canlılık gücünü ölümlü ve çözülebilir olan içeride kuşatır; evrende ise tersine, daha hâkim ve hep aynı kalan ilke bedensel olanı ortada kuşatarak daima korur.

Ayrıca beden küçüklüğü yüzünden, bedensiz ve akılla kavranan ise yalın, saf, her türlü katılık ve farklılıktan arınmış olduğu için parçasız ve bölünmez denir. Zaten bedensizler hakkında bedensellerden hüküm çıkarmak saflıktır. Örneğin "şimdi" parçasız ve bölünmez denir, ama aynı anda her yerde bulunur, dünyanın hiçbir bölgesi ondan yoksun değildir; evrenin altındaki bütün hâller ve eylemler, bütün oluş ve bozuluşlar "şimdi"de bulunur.

Akılla kavrananın tek ölçütü nousdur, yalınlık ve benzerlik yüzünden; tıpkı ışığın ölçütünün görme olması gibi. Bedenler ise pek çok farklılık ve benzemezlik taşıdığından, tabiatça farklı ölçütlerle, yani aletlerle yakalanır.

İçimizdeki akılla kavrayan gücü küçük görmeleri de doğru değildir. Çünkü çok ve büyük olduğu için bütün duyulur olanı aşar, tanrısal olana kadar uzanır. En önemlisi, Platon kendisi Şölen'de aşkı nasıl kullanmak gerektiğini öğretirken, psykhēyi duyulur güzellerden akılla kavranan güzellere yöneltmek gerektiğini söyler ve bir bedenin, bir uğraşın ya da bir epistēmēnin güzelliğine boyun eğip köle olunmamasını, bunlarla ilgili küçüklüklerden uzaklaşıp güzelin engin denizine yönelinmesini öğütler.

3.2

πρὸς δὲ τοὐναντίον εἴποι τις ἂν πρῶτον, ὅτι συγκρίνοντες τὰ αἰσθητὰ τοῖς νοητοῖς τρόπον τινὰ τὰ θνητὰ τοῖς θείοις ἐξισοῦμεν ὁ γὰρ θεὸς ἐν τοῖς νοητοῖς. ἔπειτα πανταχοῦ δήπου τὸ περιεχόμενον ἔλαττόν ἐστι τοῦ περιέχοντος, ἡ δὲ τοῦ παντὸς φύσις τῷ νοητῷ περιέχει τὸ αἰσθητόν· ὁ γὰρ θεός τὴν ψυχὴν εἰς τὸ μέσον θεὶς διὰ παντὸς τʼ ἔτεινε καὶ ἔξωθεν τὰ σώματα αὐτῇ περιεκάλυψεν. ἔστι δʼ ἀόρατος ἡ ψυχὴ καὶ πάσαις ταῖς αἰσθήσεσιν ἀναίσθητος ὡς ἐν τοῖς Νόμοις εἴρηται· διὸ καὶ φθαρτὸς ἡμῶν εἷς ἕκαστός ἐστιν, ὁ δὲ κόσμος οὐ φθαρησόμενος· ἡμῶν μὲν γὰρ ἑκάστου τὴν ζωτικὴν δύναμιν ἐντὸς περιέχει τὸ θνητοειδὲς καὶ διαλυτόν, ἐν δὲ τῷ κόσμῳ τοὐναντίον, ὑπὸ τῆς κυριωτέρας ἀρχῆς καὶ κατὰ ταὐτὰ ὡσαύτως ἐχούσης ἀεὶ σῴζεται τὸ σωματικὸν ἐν μέσῳ περιεχόμενον. καὶ μὴν ἀμερές γε λέγεται καὶ ἀμέριστον τὸ μὲν σῶμα μικρότητι, τὸ δʼ ἀσώματον καὶ νοητὸν ὡς ἁπλοῦν καὶ εἰλικρινὲς καὶ καθαρὸν ἁπάσης στερεότητος καὶ διαφορᾶς. καὶ ἄλλως εὔηθές ἐστι τοῖς σωματικοῖς τεκμαίρεσθαι περὶ τῶν ἀσωμάτων. τὸ γοῦν νῦν ἀμερὲς μὲν καλεῖται καὶ ἀμέριστον, ἅμα δὲ πανταχοῦ ἐνέστηκε καὶ οὐδὲν αὐτοῦ τῆς οἰκουμένης μέρος ἔρημόν ἐστιν, ἀλλὰ καὶ πάθη πάντα καὶ πράξεις φθοραί τε πᾶσαι καὶ γενέσεις αἱ ὑπὸ τὸν κόσμον ἐν τῷ νῦν περιέχονται. κριτήριον δὲ τοῦ νοητοῦ μόνον ἐστὶν ὁ νοῦς, ὡς φωτὸς ὄψις, διʼ ἁπλότητα καὶ ὁμοιότητα· τὰ δὲ σώματα, πολλὰς διαφορὰς ἔχοντα καὶ ἀνομοιότητας, ἄλλα ἄλλοις κριτηρίοις ὥσπερ ὀργάνοις ἁλίσκεσθαι πέφυκεν. ἀλλὰ μὴν οὐδὲ τῆς ἐν ἡμῖν νοητῆς καὶ νοερᾶς δυνάμεως καταφρονοῦσιν ὀρθῶς· πολλὴ γὰρ οὖσα καὶ μεγάλη περίεστι παντὸς τοῦ αἰσθητοῦ καὶ μέχρι τῶν θείων ἐξικνεῖται. τὸ δὲ μέγιστον αὐτὸς ἐν Συμποσίῳ διδάσκων, πῶς δεῖ τοῖς ἐρωτικοῖς χρῆσθαι, μετάγοντα τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῶν αἰσθητῶν καλῶν ἐπὶ τὰ νοητά, παρεγγυᾷ μήτε σώματός τινος μήτε ἐπιτηδεύματος μήτʼ ἐπιστήμης κάλλει μιᾶς ὑποτετάχθαι καὶ δουλεύειν, ἀλλʼ ἀποστάντα τῆς περὶ ταῦτα μικρολογίας ἐπὶ τὸ πολὺ τοῦ καλοῦ πέλαγος τρέπεσθαι

4.14. Soru: Psykhē bedenden önce mi, bedenle birlikte mi?

Platon psykhēnin bedenden her zaman daha yaşlı, onun oluşumunun sebebi ve ilkesi olduğunu söylerken, neden bir yandan da psykhēnin bedensiz, nousun psykhēsiz oluşamayacağını, psykhēnin bedende, nousun psykhēde bulunduğunu söyler? Çünkü beden hem var hem yok gibi görünecek: Hem psykhēyle birlikte var, hem psykhē tarafından doğuruluyor.

Yoksa sık sık söylediğimiz doğru mudur? Nousuz psykhē ile biçimsiz beden hep birlikte var olmuştur, ikisinin de oluşu ve başlangıcı yoktur. Psykhē nousa ve uyuma ortak olup uyum sayesinde akıllı hâle gelince maddenin değişiminin sebebi oldu; kendi hareketleriyle onun hareketlerine hâkim olup onları kendine çekti ve çevirdi. Böylece evrenin bedeni psykhē tarafından biçimlendirilip kendisine benzetilerek oluşmuştur. Çünkü psykhē bedenin tabiatını kendinden ya da yokluktan yaratmadı; düzensiz, biçimsiz bir bedenden düzenli ve söz dinleyen bir beden meydana getirdi.

Biri tohumun gücünün hep bedenle birlikte bulunduğunu, ama incirin ya da zeytinin bedeninin tohumdan oluştuğunu söylese çelişkili bir şey söylemiş olmaz. Beden, tohumun içine koyduğu hareket ve değişimle böyle büyümüş ve filizlenmiştir. Bunun gibi biçimsiz ve belirsiz madde de içindeki psykhē tarafından şekillendirilerek bu biçimi ve düzeni kazanmıştır.

4.1

Τί δήποτε, τὴν ψυχὴν ἀεὶ πρεσβυτέραν ἀποφαίνων τοῦ σώματος αἰτίαν τε τῆς ἐκείνου γενέσεως καὶ ἀρχήν, πάλιν φησὶν οὐκ ἂν γενέσθαι ψυχὴν ἄνευ σώματος οὐδὲ νοῦν ἄνευ ψυχῆς, ἀλλὰ ψυχὴν μὲν ἐν σώματι νοῦν δʼ ἐν τῇ ψυχῇ; δόξει γὰρ τὸ σῶμα καὶ εἶναι καὶ μὴ εἶναι, συνυπάρχον ἅμα τῇ ψυχῇ καὶ γεννώμενον ὑπὸ τῆς ψυχῆς· ἦ τὸ πολλάκις ὑφʼ ἡμῶν λεγόμενον ἀληθὲς ἐστιν; ἡ μὲν γὰρ ἄνους ψυχὴ καὶ τὸ ἄμορφον σῶμα συνυπῆρχον ἀλλήλοις ἀεὶ καὶ οὐδέτερον αὐτῶν γένεσιν ἔσχεν οὐδʼ ἀρχήν· ἐπεὶ δʼ ἡ ψυχὴ νοῦ μετέλαβε καὶ ἁρμονίας, καὶ γενομένη διὰ συμφωνίας ἔμφρων μεταβολῆς αἰτία γέγονε τῇ ὕλῃ καὶ κρατήσασα ταῖς αὑτῆς κινήσεσι τὰς ἐκείνης ἐπεσπάσατο καὶ ἐπέστρεψεν, οὕτω τὸ σῶμα τοῦ κόσμου γένεσιν ἔσχεν ὑπὸ τῆς ψυχῆς, καὶ κατασχηματιζόμενον καὶ συνομοιούμενον. οὐ γὰρ ἐξ αὑτῆς ἡ ψυχὴ τὴν τοῦ σώματος ἐδημιούργει φύσιν οὐδʼ ἐκ τοῦ μὴ ὄντος, ἀλλʼ ἐκ σώματος ἀτάκτου καὶ ἀσχηματίστου σῶμα τεταγμένον ἀπειργάσατο καὶ πειθήνιον. ὥσπερ οὖν, εἰ φαίη τις ἀεὶ τὴν τοῦ σπέρματος δύναμιν εἶναι μετὰ σώματος, γεγονέναι μέντοι τὸ σῶμα τῆς συκῆς ἢ τῆς ἐλαίας ὑπὸ σπέρματος, οὐδὲν ἐρεῖ διάφωνον αὐτὸ γὰρ τὸ σῶμα, κινήσεως αὐτῷ καὶ μεταβολῆς ὑπὸ τοῦ σπέρματος ἐγγενομένης, ἔφυ τοιοῦτο καὶ διεβλάστησεν οὕτως ἡ ἄμορφος ὕλη καὶ ἀόριστος ὑπὸ τῆς ψυχῆς ἐνούσης σχηματισθεῖσα μορφὴν ἔσχε τοιαύτην καὶ διάθεσιν.

5.15. Soru: Düz çizgili cisimlerin ilkeleri var da yuvarlakların neden yok?

Cisimler ve şekiller kimi düz çizgili, kimi yuvarlakken Platon neden düz çizgililerin ilkesi olarak ikizkenar ve çeşitkenar üçgeni almıştır? İkizkenar üçgen toprağın ögesi olan küpü oluşturur, çeşitkenar ise piramidi, sekizyüzlüyü ve yirmiyüzlüyü; bunlar ateşin, havanın ve suyun tohumudur. Yuvarlakları ise tamamen geçmiştir, oysa sayılan şekillerin her birinin yuvarlak bir cismi eşit parçalara böldüğünü söylerken küre biçimini anmıştır.

Bazılarının sandığı gibi on iki yüzlüyü küreye mi vermiştir? Tanrının onu evrenin tabiatı için kullandığını, onu süsleyip resimlediğini söylemiştir. Bu cisim öge çokluğu ve açılarının genişliğiyle düzlükten en çok uzaklaşır, kolayca bükülür; on iki parçalı meşin toplar gibi gerilince yuvarlak ve kuşatıcı olur. Yirmi katı açısı vardır, her birini üç geniş düzlem açı çevreler; her biri bir dik açı ve beşte biridir. On iki eşit açılı ve eşit kenarlı beşgenden birleşmiştir, her beşgen otuz ilk çeşitkenar üçgenden oluşur. Bu yüzden derece bölümlerinin sayısı eşit olduğu için aynı anda zodyağı ve yılı taklit ediyor görünür.

5.1

Διὰ τί, τῶν μὲν εὐθυγράμμων τῶν δὲ κυκλικῶν σωμάτων καὶ σχημάτων ὄντων, τὰς τῶν εὐθυγράμμων ἀρχὰς ἔλαβε τὸ ἰσοσκελὲς τρίγωνον καὶ τὸ σκαληνόν· ὧν τὸ μὲν τὸν κύβον συνέστησε γῆς στοιχεῖον ὄντα, τὸ δὲ σκαληνὸν τήν τε πυραμίδα καὶ τὸ ὀκτάεδρον καὶ τὸ εἰκοσάεδρον, τὸ μὲν πυρὸς σπέρμα τὸ δʼ ἀέρος τὸ δʼ ὕδατος γενόμενον· τὸ δὲ τῶν κυκλικῶν ὅλως παρῆκε, καίτοι μνησθεὶς τοῦ σφαιροειδοῦς, ἐν οἷς φησι τῶν κατηριθμημένων σχημάτων ἕκαστον σώματος περιφεροῦς εἰς ἴσα διανεμητικὸν εἶναι; πότερον, ὡς ὑπονοοῦσιν ἔνιοι, τὸ δωδεκάεδρον τῷ σφαιροειδεῖ προσένειμεν, εἰπὼν ὅτι τούτῳ πρὸς τὴν τοῦ παντὸς ὁ θεὸς κατεχρήσατο φύσιν ἐκεῖνο διαζωγραφῶν. καὶ γὰρ μάλιστα τῷ πλήθει τῶν στοιχείων ἀμβλύτητι δὲ τῶν γωνιῶν τὴν εὐθύτητα διαφυγὸν εὐκαμπές ἐστι, καὶ τῇ περιτάσει καθάπερ αἱ δωδεκάσκυτοι σφαῖραι κυκλοτερὲς γίγνεται καὶ περιληπτικόν· ἔχει γὰρ εἴκοσι γωνίας στερεάς, ὧν ἑκάστην ἐπίπεδοι περιέχουσιν ἀμβλεῖαι τρεῖς ἑκάστη γὰρ ὀρθῆς ἐστι καὶ πέμπτου μορίου· συνήρμοσται δὲ καὶ συμπέπηγεν ἐκ δώδεκα πενταγώνων ἰσογωνίων καὶ ἰσοπλεύρων, ὧν ἕκαστον ἐκ τριάκοντα τῶν πρώτων σκαληνῶν τριγώνων συνέστηκε· διὸ καὶ δοκεῖ τὸν ζῳδιακὸν ἅμα καὶ τὸν ἐνιαυτὸν ἀπομιμεῖσθαι ταῖς διανομαῖς τῶν μοιρῶν ἰσαρίθμοις οὔσαις.

5.2Yoksa tabiatça düz olan yuvarlaktan önce midir, daha doğrusu yuvarlak düzün bir hâli midir? Çünkü düz olanın büküldüğü söylenir, daire de merkez ve uzaklıkla çizilir; bu uzaklık düz çizginin yeridir, daire onunla ölçülür. Çünkü çevre merkezden her yandan eşit uzaklıktadır. Koni ve silindir de düz çizgili şekillerden doğar: Koni, üçgen bir kenarı sabit kalıp öteki kenar ve taban çevresinde döndüğünde, silindir de dikdörtgen aynı şekilde döndüğünde oluşur.

Ayrıca ilkeye daha yakın olan daha küçüktür ve en kısa çizgi düz çizgidir; yay ise içeriden çukur, dışarıdan dışbükeydir. Ayrıca sayılar şekillerden öncedir, çünkü birlik noktadan öncedir; nokta konumlu birliktir. Birlik de üçgen sayıdır: Her üçgen sayı sekizle çarpılıp bir eklenince kare olur; birlik için de bu geçerlidir. Demek ki üçgen daireden önce gelir; öyleyse düz çizgi de yaydan önce gelir.

Ayrıca öge, kendisinden oluşan şeylerin hiçbirine ayrılmaz; ötekiler ise ögeye ayrılır. Üçgen hiçbir yuvarlak parçaya ayrılmazken daireyi iki çap dört üçgene böldüğüne göre, düz çizgili olan tabiatça yuvarlaktan önce ve daha ögesel olmalıdır.

Düz çizgilinin öncelikli, yuvarlağın sonradan gelen ve araz olduğunu Platon kendisi de göstermiştir: Toprağı her biri düz çizgili yüzeylerle çevrili küplerden kurduktan sonra onun şeklinin küresel ve yuvarlak olduğunu söyler. Bu yüzden düz çizgililerin birbirine uyumlanmasıyla bu şekil sonradan doğal olarak ortaya çıkabildiğine göre, yuvarlaklara ayrı bir öge yapmaya hiç gerek yoktu.

5.2

ἢ πρότερόν ἐστι κατὰ φύσιν τὸ εὐθὺ τοῦ περιφεροῦς, μᾶλλον δʼ ὅλως; πάθος τι τῆς εὐθείας ἡ περιφερής; κάμπτεσθαι γὰρ λέγεται τὸ ὀρθόν καὶ ὁ κύκλος γράφεται κέντρῳ καὶ διαστήματι· τοῦτο δʼ ἐστὶν εὐθείας τόπος, ὑφʼ ἧς καὶ μετρεῖται· τὸ γὰρ περιέχον ἐκ τοῦ μέσου πανταχόθεν ἴσον ἀφέστηκε. γεννᾶται δὲ καὶ κῶνος καὶ κύλινδρος ἀπʼ εὐθυγράμμων, ὁ μὲν τριγώνου περὶ μίαν πλευρὰν μένουσαν τῇ ἑτέρᾳ πλευρᾷ καὶ τῇ βάσει περιενεχθέντος· ὁ δὲ κύλινδρος παραλληλογράμμου ταὐτὸ τοῦτο παθόντος. ἔτι τῆς μὲν ἀρχῆς ἐγγυτέρω τὸ ἔλαττον, ἐλαχίστη δὲ πασῶν ἡ εὐθεῖα· τῆς γὰρ περιφεροῦς τὸ μὲν ἐντός ἐστι κοῖλον κυρτὸν δὲ τὸ ἐκτός. ἔτι τῶν σχημάτων οἱ ἀριθμοὶ πρότεροι, καὶ γὰρ ἡ μονὰς τῆς στιγμῆς· ἔστι γὰρ ἡ στιγμὴ μονὰς ἐν θέσει. καὶ μὴν ἡ μονὰς τρίγωνός ἐστι· πᾶς γὰρ τρίγωνος ἀριθμὸς ὀκτάκις γενόμενος καὶ μονάδα προσλαβὼν γίγνεται τετράγωνος· τοῦτο δὲ καὶ τῇ μονάδι συμβέβηκε· πρότερον οὖν τοῦ κύκλου τὸ τρίγωνον· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ εὐθεῖα τῆς περιφεροῦς. ἔτι τὸ στοιχεῖον εἰς οὐδὲν διαιρεῖται τῶν συνισταμένων ἐξ αὐτοῦ, τοῖς δʼ ἄλλοις εἰς τὸ στοιχεῖον ἡ διάλυσις. εἰ τοίνυν τὸ μὲν τρίγωνον εἰς οὐδὲν περιφερὲς διαλύεται, τὸν δὲ κύκλον εἰς τέτταρα τρίγωνα τέμνουσιν αἱ δύο διάμετροι, πρότερον ἂν τῇ φύσει καὶ στοιχειωδέστερον εἴη τοῦ κυκλικοῦ τὸ εὐθύγραμμον. ὅτι τοίνυν προηγούμενον μέν ἐστι τὸ εὐθύγραμμον, τὸ δὲ κυκλικὸν ἐπιγιγνόμενον καὶ συμβεβηκός, αὐτὸς ὁ Πλάτων ἐνεδείξατο· τὴν γὰρ γῆν ἐκ κύβων συστησάμενος, ὧν ἕκαστον εὐθύγραμμοι περιέχουσιν ἐπιφάνειαι, σφαιροειδὲς αὐτῆς γεγονέναι τὸ σχῆμά φησι καὶ στρογγύλον. ὥστʼ οὐδὲν ἔδει ποιεῖν τῶν περιφερῶν ἴδιον στοιχεῖον, εἰ καὶ τοῖς εὐθυγράμμοις πρὸς ἄλληλά πως συναρμοττομένοις ὁ σχηματισμὸς οὗτος ἐπιγίγνεσθαι πέφυκεν.

5.3Ayrıca düz çizgi büyük de küçük de olsa aynı düzlüğü korur. Dairelerin çevrelerini ise küçükse daha kıvrık ve dışbükeyliği daha sıkı, büyükse gevşek görürüz. Nitekim dışbükey çevreleri üzerinde duran daireler altlarındaki düzlemlere kimi noktada, kimi çizgide değer. Bu yüzden, küçük düz çizgilerin çokça birleşip yay çizgisini oluşturduğu sanılabilir.

5.3

ἔτι, εὐθεῖα μὲν ἥ τε μείζων ἥ τε μικροτέρα τὴν αὐτὴν εὐθύτητα διατηρεῖ, τὰς δὲ τῶν κύκλων περιφερείας, ἂν ὦσι σμικρότεραι, καμπυλωτέρας καὶ σφιγγομένας τῇ κυρτότητι μᾶλλον ὁρῶμεν· ἂν δὲ μείζους, ἀνειμένας· ἱστάμενοι γοῦν κατὰ τὴν κυρτὴν περιφέρειαν οἱ μὲν κατὰ σημεῖον οἱ δὲ κατὰ γραμμὴν ἅπτονται τῶν ὑποκειμένων ἐπιπέδων· ὥστʼ ὑπονοήσειεν ἄν τις εὐθείας κατὰ μικρὰ πολλὰς συντιθεμένας τὴν περιφερῆ γραμμὴν ἀποτελεῖν.

5.4Bir de şuna bak: Buradaki yuvarlak ve küresel şeylerin hiçbiri tam değildir. Düz çizgililerin gerilip sarılmasıyla ya da parçaların küçüklüğü yüzünden fark gözden kaçarak yuvarlak ve dairesel görünür. Bu yüzden buradaki cisimlerden hiçbiri tabiatça dairesel hareket etmez, hepsi düz hareket eder. Gerçekten küresel olan ise duyulur bedenin değil, psykhēnin ve nousun ögesidir; Platon dairesel hareketi de tabiatlarına uygun olarak bunlara verir.

5.4

ὅρα δὲ μὴ τῶν ἐνταῦθα κυκλικῶν καὶ σφαιροειδῶν οὐδέν ἐστιν ἀπηκριβωμένον, ἀλλʼ ἐντάσει καὶ περιτάσει τῶν εὐθυγράμμων ἢ μικρότητι τῶν μορίων τῆς διαφορᾶς λανθανούσης ἐπιφαίνεται τὸ στρογγύλον καὶ κυκλοειδές ὅθεν οὐδὲ κινεῖται φύσει τῶν ἐνταῦθα σωμάτων ἐγκυκλίως οὐδὲν ἀλλʼ ἐπʼ εὐθείας ἅπαντα· τὸ δʼ ὄντως σφαιροειδὲς; οὐκ ἔστιν αἰσθητοῦ σώματος ἀλλὰ τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ νοῦ στοιχεῖον, οἷς καὶ τὴν κυκλοφορικὴν κίνησιν ὡς προσήκουσαν κατὰ φύσιν ἀποδίδωσιν.

6.16. Soru: Kanat neden tanrısala en yakın olandır?

Phaidros'ta, ağır olanı yukarı taşıyan kanadın tabiatının bedenle ilgili şeyler arasında tanrısala en çok ortak olduğu nasıl söylenir?

Söz aşk hakkında olduğu için mi? Aşk bedendeki güzellik içindir, güzellik de tanrısala benzerliğiyle psykhēyi harekete geçirip hatırlatır. Yoksa daha fazla kurcalamamak, sadece şöyle anlamak mı gerekir: Psykhēnin bedenle ilgili birçok yetisi arasında akıl yürütme ve düşünme yetisi tanrısala en çok ortaktır. Onun için tanrısal ve göksel şeylere ait demiştir. Ona kanat demesi de yerindedir, çünkü psykhēyi aşağılık ve ölümlü olandan yukarı taşır.

6.1

Πῶς ποτε ἐν τῷ Φαίδρῳ λέγεται τὸ τὴν τοῦ πτεροῦ φύσιν, ὑφʼ ἧς ἄνω τὸ ἐμβριθὲς ἀνάγεται, κεκοινωνηκέναι μάλιστα τῶν περὶ τὸ σῶμα τοῦ θείου; πότερον ὅτι περὶ ἔρωτος ὁ λόγος ἐστί, κάλλους δὲ τοῦ περὶ τὸ σῶμα ὁ ἔρως, τὸ δὲ κάλλος ὁμοιότητι τῇ πρὸς τὰ θεῖα κινεῖ καὶ ἀναμιμνήσκει τὴν ψυχήν· ἢ μᾶλλον οὐδὲν περιεργαστέον ἀλλʼ ἁπλῶς ἀκουστέον ὅτι, τῶν περὶ τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς δυνάμεων πλειόνων οὐσῶν, ἡ διαλογιστικὴ καὶ διανοητικὴ μάλιστα τοῦ θείου κεκοινώνηκεν, ἣν τῶν θείων καὶ οὐρανίων ἔφησεν; ἣν οὐκ ἀπὸ τρόπου πτερὸν προσηγόρευσεν, ὡς τὴν ψυχὴν ἀπὸ τῶν ταπεινῶν καὶ θνητῶν ἀναφέρουσαν.

7.17. Soru: Karşılıklı itilme her şeyi nasıl açıklar?

Platon, boşluk hiçbir yerde olmadığı için hareketin karşılıklı itilmesinin; tıpta kullanılan vantuzların, yutmanın, atılan ağır cisimlerin, suların akışının, yıldırımların, kehribara ve Herakleia taşına görünen çekimin ve seslerin uyumunun sebebi olduğunu nasıl söyler? Çünkü pek çok ve birbirine benzemeyen olayın oluşumuna tek sebep göstermesi garip görünecektir.

7.1

Πῶς ποτέ φησιν ὁ Πλάτων τὴν ἀντιπερίστασιν τῆς κινήσεως διὰ τὸ μηδαμοῦ κενὸν ὑπάρχειν αἰτίαν εἶναι τῶν περὶ τὰς ἰατρικὰς σικύας παθημάτων, καὶ τῶν περὶ τὴν κατάποσιν καὶ τὰ ῥιπτούμενα βάρη καὶ τὰ τῶν ὑδάτων ῥεύματα καὶ κεραυνούς, τήν τε φαινομένην πρὸς ἢλεκτρα καὶ τὸν λίθον τὸν Ἡράκλειον ὁλκὴν τάς τε τῶν φθόγγων συμφωνίας; δόξει γὰρ ἀτόπως αἰτίαν μίαν παμπόλλων καὶ ἀνομοίων γένεσιν ἐπάγειν παθῶν.

7.2Solunumun havanın karşılıklı itilmesiyle nasıl oluştuğunu kendisi yeterince ispat etmiştir. Geri kalan her şeyin, boşluk olmadığı için ve şeyler birbirini itip kendi yerlerine giderken yer değiştirdiği için şaşırtıcı biçimde gerçekleştiğini söylemiş, her birinin ayrıntısını bize bırakmıştır.

7.2

τὸ μὲν γὰρ περὶ τὴν ἀναπνοὴν ὡς γίγνεται τῇ ἀντιπεριστάσει τοῦ ἀέρος, αὐτὸς ἱκανῶς ἀποδέδειχε· τὰ δὲ λοιπὰ πάντα φήσας θαυματουργεῖσθαι καὶ τῷ κενὸν εἶναι μηδὲν περιωθεῖν θʼ αὑτὰ ταῦτʼ εἰς ἄλληλα καὶ διαμείβεσθαι πρὸς τὰς αὑτῶν ἕδρας ἰόντα, τὴν καθʼ ἕκαστον ἐξεργασίαν ἡμῖν ἀφῆκε.

7.3Önce vantuz şöyledir: Onun içine alınan ve ete yakın olan hava ısınıp ateş gibi olur, bronzun gözeneklerinden daha seyrek hâle gelir ve boş bir yere değil, çünkü boşluk yoktur, vantuzu dışarıdan saran havaya çıkar. Onu iter, o da önündekini iter. Her önceki bunu hem yapar hem bu duruma uğrar, ilkinin boşalttığı yeri doldurmaya çalışarak geri çekilir. Böylece vantuzun tuttuğu etin üzerine düşer, kaynar ve içindeki sıvıyı vantuza doğru sıkar.

7.3

πρῶτον μὲν οὖν τὸ περὶ τὴν σικύαν τοιοῦτόν ἐστιν· ὁ περιληφθεὶς ὑπʼ αὐτῆς πρὸς τῇ σαρκὶ μετὰ θερμότητος ἀὴρ ἐκπυρωθεὶς καὶ γενόμενος τῶν τοῦ χαλκοῦ πόρων ἀραιότερος ἐξέπεσεν οὐκ εἰς κενὴν χώραν, οὐ γὰρ ἔστιν, εἰς δὲ τὸν περιεστῶτα τὴν σικύαν ἔξωθεν ἀέρα, κἀκεῖνον ἀπέωσεν ὁ δὲ τὸν πρὸ αὑτοῦ· καὶ τοῦτο πάσχων ἀεὶ καὶ δρῶν ὁ ἔμπροσθεν ὑποχωρεῖ, τῆς κενουμένης γλιχόμενος χώρας, ἣν ὁ πρῶτος ἐξέλιπεν οὕτω δὲ τῇ σαρκὶ περιπίπτων, ἧς ἡ σικύα δέδρακται, καὶ ἀναζέων ἅμα συνεκθλίβει τὸ ὑγρὸν εἰς τὴν σικύαν.

7.4Yutma da aynı şekilde olur. Ağız ve yemek borusu çevresindeki boşluklar hep havayla doludur. Besin dille itilince, bademcikler de gerildiği sırada, damağa sıkışan hava geri çekilen boşluğa tutunur ve besini birlikte iter.

7.4

ἡ δὲ κατάποσις γίγνεται τὸν αὐτὸν τρόπον· αἱ γὰρ περὶ τὸ στόμα καὶ τὸν στόμαχον κοιλότητες ἀέρος ἀεὶ πλήρεις εἰσίν· ὅταν οὖν ἐμπιεσθῇ τὸ σιτίον ὑπὸ τῆς γλώττης, ἅμα καὶ τῶν παρισθμίων ἐνταθέντων, ἐκθλιβόμενος ὁ ἀὴρ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἔχεται τοῦ ὑποχωροῦντος καὶ συνεπωθεῖ τὸ σιτίον.

7.5Atılan ağır cisimler havaya vurarak düşer, onu yarar ve ayırır. Hava da boşalan yeri kovalayıp doldurma tabiatı yüzünden arkaya akar, atılan cismi izler ve hareketini hızlandırır.

7.5

τὰ δὲ ῥιπτούμενα βάρη τὸν ἀέρα σχίζει μετὰ πληγῆς ἐμπεσόντα καὶ διίστησιν ὁ δὲ περιρρέων ὀπίσω, τῷ φύσιν ἔχειν ἀεὶ τὴν ἐρημουμένην χώραν διώκειν καὶ ἀναπληροῦν, συνέπεται τῷ ἀφιεμένῳ τὴν κίνησιν συνεπιταχύνων.

7.6Yıldırımların düşmesi de atışlara benzer. Bulutta oluşan darbeyle ateşli olan havaya fırlar; hava yarılıp geri çekilir, sonra yeniden birleşerek yukarıdan aşağı iter ve yıldırımı tabiatına aykırı olarak zorla aşağı sürer.

7.6

αἱ δὲ τῶν κεραυνῶν πτώσεις καὶ αὐταὶ ῥίψεσιν ἐοίκασιν· ἐκπηδᾷ γὰρ ὑπὸ πληγῆς ἐν τῷ νέφει γενομένης τὸ πυρῶδες εἰς τὸν ἀέρα· κἀκεῖνος ἀντιρραγεὶς ὑποχωρεῖ, καὶ πάλιν ἐς ταὐτὸ συμπίπτων ἄνωθεν ἐξωθεῖ κάτω παρὰ φύσιν ἀποβιαζόμενος τὸν κεραυνόν.

7.7Kehribar yanındakileri çekmez, demir taşı da; yakındaki şeyler de bunlara kendiliğinden sıçramaz. Taş ağır ve hava gibi bazı akıntılar salar, bunlarla geri itilen bitişik hava önündekini iter. O da daire çizip boşalan yere dönerek demiri zorlar ve kendisiyle çeker. Kehribarın ise alevimsi ya da hava gibi bir özelliği vardır; yüzeyi sürtülünce gözenekler açılır ve bunu salar. Çıkan şey demir taşınınkiyle aynı şeyi yapar, ama yakındaki şeylerden yalnız en hafif ve en kurularını çeker, çünkü incedir ve zayıftır; demir taşının yaptığı gibi daha büyüklere hâkim olacak kadar havayı itecek gücü, ağırlığı ve hızı yoktur.

Peki hava neden taşı ya da odunu değil, yalnız demiri taşa doğru iter ve yaklaştırır? Bu aporia, cisimlerin birleşmesini taşın çekmesiyle ya da demirin yönelmesiyle açıklayanlar için ortaktır; Platon ise bunu şöyle çözer. Demir odun gibi çok seyrek değildir, altın ya da taş gibi çok yoğun da değildir. Düzensizliği yüzünden havaya uygun gözenekleri, yolları ve pürüzleri vardır. Hava böylece kayıp gitmez, uyumlu bir tutunma sağlayan oyuklarda ve dayanaklarda tutulur; taşa doğru giderken nereye çarparsa demiri zorlar ve ileri iter. Bunlar hakkında söylenecek söz böyle bir şey olabilir.

7.7

τὸ δʼ ἤλεκτρον οὐδὲν ἕλκει τῶν παρακειμένων ὥσπερ οὐδʼ ἡ σιδηρῖτις λίθος, οὐδὲ προσπηδᾷ τι τούτοις ἀφʼ αὑτοῦ τῶν πλησίον· ἀλλʼ ἡ μὲν λίθος τινὰς ἀπορροὰς ἐξίησιν ἐμβριθεῖς καὶ πνευματώδεις, αἷς ὁ συνεχὴς ἀναστελλόμενος ἀὴρ ὠθεῖ τὸν πρὸ αὑτοῦ· κἀκεῖνος ἐν κύκλῳ περιιὼν καὶ ὑπονοστῶν αὖθις ἐπὶ τὴν κενουμένην χώραν ἀποβιάζεται καὶ συνεφέλκεται τὸν σίδηρον. τὸ δʼ ἤλεκτρον ἔχει μέν τι φλογοειδὲς ἢ πνευματικόν, ἐκβάλλει δὲ τοῦτο τῇ τρίψει τῆς ἐπιφανείας, τῶν πόρων ἀναστομωθέντων· τὸ δὲ ταὐτὸ μὲν ἐκπεσὸν ποιεῖ τῷ τῆς σιδηρίτιδος, ἐφέλκεται δὲ τῶν πλησίον τὰ κουφότατα καὶ ξηρότατα διὰ λεπτότητα καὶ ἀσθένειαν οὐ γάρ ἐστιν ἰσχυρὸν οὐδʼ ἔχει βάρος οὐδὲ ῥύμην πλῆθος ἀέρος ἐξῶσαι δυναμένην, ᾧ τῶν μειζόνων, ὥσπερ ἡ σιδηρῖτις, ἐπικρατήσει. πῶς οὖν οὔτε λίθον οὔτε ξύλον ὁ ἀὴρ ἀλλὰ μόνον τὸν σίδηρον ὠθεῖ καὶ προστέλλει πρὸς τὴν λίθον; αὕτη δʼ ἐστὶ μὲν ἀπορία κοινὴ πρός τε τοὺς ὁλκῇ τῆς λίθου καὶ τοὺς φορᾷ τοῦ σιδήρου τὴν σύμπηξιν οἰομένους γίγνεσθαι τῶν σωμάτων εἰλυσπᾶν δʼ οὕτως ὑπὸ τοῦ Πλάτωνος. ὁ σίδηρος οὔτʼ ἄγαν ἀραιὸς ἐστιν ὡς ξύλον οὔτʼ ἄγαν πυκνὸς ὡς χρυσὸς ἢ λίθος, ἀλλʼ ἔχει πόρους καὶ οἴμους καὶ τραχύτητας διὰ τὰς ἀνωμαλίας τῷ ἀέρι συμμέτρους, ὥστε μὴ ἀπολισθάνειν ἀλλʼ ἕδραις τισὶν ἐνισχόμενον καὶ ἀντερείσεσι περιπλοκὴν σύμμετρον ἐχούσαις, ὡς ἂν ἐμπέσῃ πρὸς τὴν λίθον φερόμενος, ἀποβιάζεσθαι καὶ προωθεῖν τὸν σίδηρον. τούτων μὲν οὖν τοιοῦτός τις ἂν εἴη λόγος.

7.8Yeryüzündeki suların akışında ise karşılıklı itilmenin tarzı o kadar kolay görülmez. Durgun ve hareketsiz göl sularını gözlemlemek gerekir; bunlar her yandan hareketsiz hava ile çevrilmiştir, hava da hiçbir yerde boşluk bırakmaz. Nitekim göllerde ve denizlerde yüzeydeki su, hava çalkalanınca sallanır ve dalgalanır; hava yer değiştirince hemen onu izler ve düzensizlik yüzünden onunla akar. Aşağı doğru vuruş dalganın çukurunu, yukarı doğru vuruş kabarıklığını yapar, ta ki suları kuşatan yer durulana kadar.

Akan suların akıntıları, hep geri çekilen havayı kovaladığı ve karşılıklı itilen hava tarafından sürüldüğü için, kesintisiz ve dinmez olur. Bu yüzden nehirler kabarınca daha hızlı akar; su az ve çukurda olduğunda ise zayıflıktan yavaş akar, çünkü hava yol vermez ve fazla karşılıklı itilme almaz. Kaynak suları da zorunlu olarak böyle yükselir: Dışarıdaki hava derinlerde boşalan yerlere süzülür ve suyu dışarı gönderir. Havası durgun, gölgeli bir evde taban sulanırsa esinti ve rüzgâr oluşur, çünkü üzerine düşen suyla hava yerinden çıkar ve darbeler alır. Şeyler tabiatça birbirini böyle iter ve birbirine yol verir, çünkü birinin yerleşip ötekinin değişiminden etkilenmeyeceği bir boşluk yoktur.

7.8

ἡ δὲ τῶν ἐπὶ γῆς ὑδάτων ῥύσις οὐχ ὁμοίως εὐσύνοπτον ἔχει τὸν τῆς ἀντιπεριώσεως τρόπον. ἀλλὰ χρὴ καταμανθάνειν τὰ λιμναῖα τῶν ὑδάτων ἀτρεμοῦντα καὶ μένοντα, τῷ περικεχύσθαι καὶ συναγαγεῖν πανταχόθεν αὑτοῖς ἀκίνητον ἀέρα, μηδαμοῦ κενὴν ποιοῦντα χώραν. τὸ γοῦν ἐπιπολῆς ὕδωρ ἔν τε ταῖς λίμναις καὶ ἐν τοῖς πελάγεσι δονεῖται καὶ κυμαίνεται, τοῦ ἀέρος σάλον λαμβάνοντος· ἕπεται γὰρ εὐθὺς μεθισταμένῳ καὶ συναπορρεῖ διὰ τὴν ἀνωμαλίαν· ἡ γὰρ κάτω πληγὴ τὴν κοιλότητα ποιεῖ τοῦ κύματος ἡ δʼ ἄνω τὸν ὄγκον, ἄχρι οὗ καταστῇ καὶ παύσηται, τῆς περιεχούσης τὰ ὑγρὰ χώρας ἱσταμένης. αἱ ῥύσεις οὖν τῶν φερομένων ἀεὶ τὰ ὑποχωροῦντα τοῦ ἀέρος διώκουσαι τοῖς δʼ ἀντιπεριωθουμένοις ἐλαυνόμεναι τὸ ἐνδελεχὲς καὶ ἀλώφητον ἔχουσι, διὸ καὶ φέρονται θᾶττον οἱ ποταμοὶ πληθύοντες· ὅταν δʼ ὀλίγον καὶ κοῖλον, ἵεται τὸ ὑγρὸν ὑπʼ ἀσθενείας, οὐχ ὑπείκοντος τοῦ ἀέρος οὐδὲ πολλὴν ἀντιπερίστασιν λαμβάνοντος. οὕτω δὲ καὶ τὰ πηγαῖα τῶν ὑδάτων ἀναγκαῖόν ἐστιν ἀναφέρεσθαι, τοῦ θύραθεν ἀέρος εἰς τὰς κενουμένας ἐν βάθει χώρας ὑποφερομένου καὶ πάλιν θύραζε τὸ ὕδωρ ἐκπέμποντος. οἴκου δὲ βαθυσκίου καὶ περιέχοντος ἀέρα νήνεμον ὕδατι ῥανθὲν ἔδαφος πνεῦμα ποιεῖ καὶ ἄνεμον, μεθισταμένου τοῦ ἀέρος ἐξ ἕδρας παρεμπίπτοντι τῷ ὑγρῷ καὶ πληγὰς λαμβάνοντος οὕτως ἐξωθεῖσθαί θʼ ὑπʼ ἀλλήλων καὶ ἀνθυπείκειν ἀλλήλοις πέφυκεν, οὐκ οὔσης κενότητος ἐν ᾗ θάτερον ἱδρυθὲν οὐ μεθέξει τῆς θατέρου μεταβολῆς.

7.9Uyum hakkında ise seslerin nasıl benzeştiğini kendisi söylemiştir. Hızlı ses tiz, yavaş ses pes olur; bu yüzden tiz sesler hissi önce harekete geçirir. Bunlar sönmeye ve bitmeye başlayınca yavaş olanlar başlayıp üstlerine gelir; karışımları benzer etkiyle kulağa haz verir, buna uyum denir. Bunların aracının hava olduğunu söylenenlerden görmek kolaydır. Ses, duyu organının kulaklardan hava tarafından vurulmasıdır. Hareket ettiren tarafından vurulan hava, vuruş sert ise tiz, zayıf ise yumuşak vurur. Sert ve gergin vurulan hava kulağa önce ulaşır, sonra dönüp yavaş olana yetişir, onu izler ve hissi birlikte iletir.

7.9

καὶ μὴν τὰ περὶ τῆς συμφωνίας αὐτὸς εἴρηκεν, ὃν τρόπον ὁμοιοῦσι τοὺς φθόγγους. ὀξὺς μὲν γὰρ ὁ ταχὺς γίγνεται βαρὺς δʼ ὁ βραδύς· διὸ καὶ πρότερον κινοῦσι τὴν αἴσθησιν οἱ ὀξεῖς· ὅταν δὲ τούτοις ἤδη μαραινομένοις καὶ ἀπολήγουσιν οἱ βραδεῖς ἐπιβάλωσιν ἀρχόμενοι, τὸ κραθὲν αὐτῶν διʼ ὁμοιοπάθειαν ἡδονὴν τῇ ἀκοῇ παρέσχεν, ἣν συμφωνίαν καλοῦσιν. ὅτι δὲ τούτων ὄργανον ὁ ἀήρ ἐστι, ῥᾴδιον συνιδεῖν ἐκ τῶν προειρημένων. ἔστι γὰρ ἡ φωνὴ πληγὴ τοῦ αἰσθανομένου διʼ ὤτων ὑπʼ ἀέρος· πλήττει γὰρ πληγεὶς; ὁ ἀὴρ ὑπὸ τοῦ κινήσαντος, ἂν μὲν σφοδρόν, ὀξέως, ἂν δʼ ἀμβλύ, μαλακώτερον· ὁ δὴ σφόδρα καὶ συντόνως πληγεὶς προσμίγνυσι τῇ ἀκοῇ πρότερος, εἶτα περιιὼν πάλιν καὶ καταλαμβάνων τὸν βραδύτερον συνέπεται καὶ συμπαραπέμπει τὴν αἴσθησιν.

8.18. Soru: Yer nasıl zamanın aleti olur?

Timaios'un, psykhēlerin yere, aya ve zamanın aletleri olan öteki bütün cisimlere ekildiğini söylemesi ne demektir?

Platon yeri de güneş, ay ve beş gezegen gibi hareket ettiriyor olabilir mi? Bunlara, dönüşleri yüzünden "zamanın aletleri" der. Öyleyse evrenin baştan başa uzanan ekseni çevresine "sarılmış" olan yerin, sıkıca tutulup yerinde duracak biçimde kurulduğunu değil, dönüp kendi çevresinde dolandığını anlamak gerekir. Nitekim sonradan Aristarkhos ile Seleukos bunu ispat ettiler; ama Aristarkhos yalnız varsayım olarak ortaya koydu, Seleukos ise açıkça savundu. Theophrastos ayrıca şunu anlatır: Platon yaşlandığında, yere evrenin ortasını, ona yakışmayan bir yeri verdiğine pişman olmuş.

8.1

Πῶς λέγει τὰς ψυχὰς ὁ Τίμαιος εἴς τε γῆν καὶ σελήνην καὶ τἄλλα ὅσα ὄργανα χρόνου σπαρῆναι; πότερον οὕτως ἐκίνει τὴν γῆν, ὥσπερ ἣλιον καὶ σελήνην καὶ τοὺς πέντε πλάνητας, οὓς ὄργανα χρόνου διὰ τὰς τροπὰς προσηγόρευε, καὶ ἔδει τὴν γῆν ἰλλομένην περὶ τὸν διὰ πάντων πόλον τεταμένον μὴ μεμηχανῆσθαι συνεχομένην καὶ μένουσαν, ἀλλὰ στρεφομένην καὶ ἀνειλουμένην νοεῖν, ὡς ὕστερον Ἀρίσταρχος καὶ Σέλευκος ἀπεδείκνυσαν, ὁ μὲν ὑποτιθέμενος μόνον ὁ δὲ Σέλευκος καὶ ἀποφαινόμενος; Θεόφραστος δὲ καὶ προσιστορεῖ τῷ Πλάτωνι πρεσβυτέρῳ γενομένῳ μεταμέλειν, ὡς οὐ προσήκουσαν ἀποδόντι τῇ γῇ τὴν μέσην χώραν τοῦ παντός.

8.2Yoksa bu yoruma, adamın kesin olarak benimsediği pek çok görüş karşı mı çıkar da metni değiştirip "zamanın" (khronou) yerine "zamanda" (khronōi) okumak ve "aletler"den [organa] yıldızları değil, canlıların bedenlerini anlamak mı gerekir? Aristoteles de psykhēyi "kuvve hâlinde hayata sahip, organlı tabii cismin ilk entelekheiası" diye tarif etmişti. Böylece cümle şöyle olur: "Psykhēler, kendilerine uygun organlı bedenlere zaman içinde ekildi." Ama bu da Platon'un görüşüne aykırıdır; çünkü yıldızlara bir kez değil, defalarca "zamanın aletleri" der. Hatta güneşin de öteki gezegenlerle birlikte, zamanın sayılarını belirlemek ve korumak için meydana geldiğini söyler.

8.2

ἢ τούτοις μὲν ἀντίκειται πολλὰ τῶν ὁμολογουμένως ἀρεσκόντων τἀνδρί· μεταγραπτέον δὲ τὸ χρόνου χρόνῳ λαμβάνοντα ἀντὶ τῆς γενικῆς τὴν δοτικήν, καὶ δεκτέον ὄργανα μὴ τοὺς ἀστέρας ἀλλὰ τὰ σώματα τῶν ζῴων λέγεσθαι; καθάπερ Ἀριστοτέλης ὡρίσατο τὴν ψυχὴν πρώτην ἐντελέχειαν σώματος φυσικοῦ ὀργανικοῦ δυνάμει ζωὴν ἔχοντος. ὥστε τοιοῦτον εἶναι τὸν λόγον· αἱ ψυχαὶ εἰς τὰ προσήκοντα ὀργανικὰ σώματα ἐν χρόνῳ κατεσπάρησαν. ἀλλὰ καὶ τοῦτο παρὰ τὴν δόξαν ἐστίν· οὐ γὰρ ἅπαξ ἀλλὰ πολλάκις ὄργανα χρόνου τοὺς ἀστέρας εἴρηκεν, ὅπου καὶ τὸν ἥλιον αὐτὸν εἰς διορισμὸν καὶ φυλακὴν ἀριθμῶν χρόνου γεγονέναι φησὶ μετὰ τῶν ἄλλων πλανήτων.

8.3En iyisi, yeri de zamanın aleti saymaktır; ama yıldızlar gibi hareket ettiği için değil, kendisi hep aynı yerde durup onların çevresinde dolanmasıyla doğuş ve batışları sağladığı için. Zamanın ilk ölçüleri olan gündüzler ve geceler bu doğuş ve batışlarla belirlenir. Platon'un yere "gecenin ve gündüzün şaşmaz bekçisi ve yapıcısı" demesi de bundandır. Güneş saatlerinin milleri de gölgelerle birlikte yer değiştirdikleri için değil, durdukları için zamanın aletleri ve ölçüleri olmuştur; bunlar, çevresinden geçen güneşin önüne geçen yeri taklit eder. Empedokles'in dediği gibi:

Geceyi yer getirir, ışığın önüne geçerek.

Bu yerin açıklaması işte böyledir.

8.3

ἄριστον οὖν τὴν γῆν ὄργανον ἀκούειν χρόνου, μὴ κινουμένην ὥσπερ τοὺς ἀστέρας, ἀλλὰ τῷ περὶ αὑτὴν μένουσαν ἀεὶ παρέχειν ἐκείνοις φερομένοις ἀνατολὰς καὶ δύσεις, αἷς τὰ πρῶτα μέτρα τῶν χρόνων, ἡμέραι καὶ νύκτες, ὁρίζονται· διὸ καί φύλακα καὶ δημιουργὸν αὐτὴν ἀτρεκῆ νυκτὸς καὶ ἡμέρας προσεῖπε· καὶ γὰρ οἱ τῶν ὡρολογίων γνώμονες οὐ συμμεθιστάμενοι ταῖς σκιαῖς ἀλλʼ ἑστῶτες ὄργανα καὶ χρόνου μέτρα γεγόνασι, μιμούμενοι τῆς γῆς τὸ ἐπιπροσθοῦν τῷ ἡλίῳ περὶ αὐτὴν ὑποφερομένῳ, καθάπερ εἶπεν Ἐμπεδοκλῆς νύκτα δὲ γαῖα τίθησιν, ὑφισταμένη φαέεσσι. τοῦτο μὲν οὖν τοιαύτην ἔχει τὴν ἐξήγησιν,

8.4Daha çok şüphe uyandıran şudur: Güneşin, ayla ve gezegenlerle birlikte zamanı belirlemek için meydana geldiğini söylemek akla aykırı ve tuhaf değil mi? Güneşin itibarı zaten büyüktür; Platon'un kendisi de Devlet'te onu, iyinin bütün düşünülürlerin efendisi olması gibi, bütün hissedilirlerin kralı ve efendisi ilan eder. Güneşe iyinin çocuğu denir: Düşünülürler varlıklarını ve bilinmelerini iyiden aldığı gibi, görünürler de görünmekle birlikte oluşmayı güneşten alır. Böyle bir tabiata, böylesine büyük bir kudrete sahip bir tanrının, zamanın aleti ve sekiz kürenin yavaşlık ve hız bakımından birbirinden farkının gözle görülür ölçüsü olarak meydana gelmesi pek yakışık almaz gibidir, başka bakımdan da makul görünmez.

Buna şöyle cevap vermek gerekir: Bu düşünceyle zihni karışanlar, bilgisizlikten ötürü zamanı başka bir şey sanmaktadır. Kimine göre, Aristoteles'in dediği gibi, önce ve sonraya göre hareketin ölçüsü ve sayısıdır; kimine göre, Speusippos'un dediği gibi, hareketteki kemiyettir; kimine göre de, bazı Stoacıların dediği gibi, hareketin aralığından başka bir şey değildir. Bunlar zamanı arazıyla tarif eder, ousiasını ve kudretini ise göremez. Oysa Pindaros, "her şeyi aşan, mutlu tanrıların efendisi Zaman" derken bu kudreti pek de fena sezmemiştir. Pythagoras da zamanın ne olduğu sorulduğunda "bu evrenin psykhēsi" demiştir. Çünkü zaman, herhangi bir hareketin bir hâli ya da arazı değildir. Zaman, oluşan her şeyi bir arada tutan ölçülülüğün ve düzenin sebebi, kudreti ve ilkesidir; bütünün psykhēli tabiatı da bu düzenle hareket eder. Daha doğrusu, hareket, düzen ve ölçülülüğün kendisi olduğu için ona zaman denir:

Sessiz bir yoldan yürüyerek ölümlü her şeyi adaletle yönetir.

Eskilere göre psykhēnin ousiası da kendi kendini hareket ettiren sayıdır. Platon bu yüzden zamanın gökle birlikte meydana geldiğini, hareketin ise göğün oluşumundan önce de var olduğunu söyler. Zaman ise henüz yoktu, çünkü düzen de ölçü de herhangi bir sınır da yoktu; yalnızca zamanın biçimsiz, şekilsiz maddesi gibi belirsiz bir hareket vardı. Tabiat, maddeyi şekillerle, hareketi devirlerle bağlayınca, maddeden evreni, hareketten de zamanı aynı anda yaptı. İkisi de tanrının suretidir: Evren onun ousiasının, zaman ise hareket içindeki ezeliliğinin; tıpkı evrenin oluş içindeki tanrı olması gibi. Bu yüzden Platon, birlikte doğduklarını, bir çözülme başlarına gelirse birlikte çözüleceklerini söyler. Çünkü oluşan şey zamansız, düşünülür şey de sonsuzluksuz olamaz; biri sürekli kalacak, öteki oluş içinde hiç dağılmayacaksa bu böyledir.

Demek ki gökle böylesine zorunlu bir bağı ve uyumu olan zaman, sadece hareket değil, söylediğimiz gibi düzen içinde, ölçüsü, sınırları ve devirleri olan bir harekettir. Güneş bunların nazırı ve gözcüsü olarak değişimleri ve mevsimleri, Herakleitos'a göre "her şeyi getiren" mevsimleri belirler, düzenler, gösterir, ortaya çıkarır. Böylece önder ve ilk tanrının, değersiz ve küçük işlerde değil, en büyük ve en önemli işlerde yardımcısı olur.

8.4

ἐκεῖνο δὲ μᾶλλον ἄν τις ὑπίδοιτο, μὴ παρὰ τὸ εἰκὸς ὁ ἥλιος καὶ ἀτόπως λέγηται μετὰ τῆς σελήνης καὶ τῶν πλανήτων εἰς διορισμὸν χρόνου γεγονέναι. καὶ γὰρ ἄλλως μέγα τοῦ ἡλίου τὸ ἀξίωμα καὶ ὑπʼ αὐτοῦ Πλάτωνος ἐν Πολιτείᾳ βασιλεὺς ἀνηγόρευται παντὸς τοῦ αἰσθητοῦ καὶ κύριος, ὥσπερ τοῦ νοητοῦ τἀγαθόν· ἐκείνου γὰρ ἔκγονος λέγεται, παρέχων τοῖς ὁρατοῖς μετὰ τοῦ φαίνεσθαι τὸ γίγνεσθαι, καθάπερ ἀπʼ ἐκείνου τὸ εἶναι καὶ τὸ γιγνώσκεσθαι τοῖς νοητοῖς ὑπάρχει. τὸν δὴ τοιαύτην φύσιν ἔχοντα καὶ δύναμιν τηλικαύτην θεὸν ὄργανον χρόνου γεγονέναι καὶ μέτρον ἐναργὲς τῆς πρὸς ἀλλήλας βραδυτῆτι καὶ τάχει τῶν ὀκτὼ σφαιρῶν διαφορᾶς οὐ πάνυ δοκεῖ πρεπῶδες οὐδʼ ἄλλως εὔλογον εἶναι. ῥητέον οὖν τοὺς ὑπὸ τούτων ταραττομένους δἰ ἄγνοιαν οἴεσθαι τὸν χρόνον μέτρον εἶναι κινήσεως καὶ ἀριθμὸν κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον ὡς Ἀριστοτέλης εἶπεν, ἤ τὸ ἐν κινήσει ποσόν ὡς Σπεύσιππος, ἢ διάστημα κινήσεως ἄλλο δʼ οὐδὲν ὡς ἔνιοι τῶν Στωικῶν ἀπὸ συμβεβηκότος ὁριζόμενοι τὴν δʼ οὐσίαν αὐτοῦ καὶ τὴν δύναμιν οὐ συνορῶντες, ἣν ὅ τε Πίνδαρος ἔοικεν οὐ φαύλως ὑπονοῶν εἰπεῖν ἄνακτα τὸν πάντων ὑπερβάλλοντα χρόνον μακάρων ὅ τε Πυθαγόρας, ἐρωτηθεὶς τί χρόνος ἐστί, τὴν τούτου ψυχὴν εἰπεῖν. οὐ γὰρ πάθος οὐδὲ συμβεβηκὸς ἧς ἔτυχε κινήσεως ὁ χρόνος ἐστίν, αἰτία δὲ καὶ δύναμις καὶ ἀρχὴ τῆς πάντα συνεχούσης τὰ γιγνόμενα συμμετρίας καὶ τάξεως, ἣν ἡ τοῦ ὅλου φύσις ἔμψυχος οὖσα κινεῖται· μᾶλλον δὲ κίνησις οὖσα καὶ τάξις αὐτὴ καὶ συμμετρία χρόνος καλεῖται· πάντα γὰρ διʼ ἀψόφου βαίνων κελεύθου κατὰ δίκην τὰ θνήτʼ ἄγει καὶ γὰρ ἡ ψυχῆς οὐσία κατὰ τοὺς παλαιοὺς ἀριθμὸς ἦν αὐτὸς ἑαυτόν κινῶν διὸ δὴ καὶ Πλάτων ἔφη χρόνον ἅμα μετʼ οὐρανοῦ γεγονέναι κίνησιν δὲ καὶ πρὸ τῆς τοῦ οὐρανοῦ γενέσεως. χρόνος δʼ οὐκ ἦν· οὐδὲ γὰρ τάξις οὐδὲ μέτρον οὐδὲν οὐδὲ διορισμός, ἀλλὰ κίνησις ἀόριστος ὥσπερ ἄμορφος ὕλη χρόνου καὶ ἀσχημάτιστος· ἐπικλύσασα δʼ ἐν χρόᾳ καὶ καταβαλοῦσα τὴν μὲν ὕλην σχήμασι τὴν δὲ κίνησιν περιόδοις, τὴν μὲν κόσμον ἅμα τὴν δὲ χρόνον ἐποίησεν. εἰκόνες δʼ εἰσὶν ἄμφω τοῦ θεοῦ, τῆς μὲν οὐσίας ὁ κόσμος τῆς δʼ ἀιδιότητος ὁ χρόνος ἐν κινήσει, καθάπερ ἐν γενέσει θεὸς ὁ κόσμος. ὅθεν ὁμοῦ γεγονότας φησὶν ὁμοῦ καὶ λυθήσεσθαι πάλιν, ἄν τις αὐτοὺς καταλαμβάνῃ λύσις· οὐ γὰρ οἷὸν τʼ εἶναι χωρὶς χρόνου τὸ γενητὸν ὥσπερ οὐδὲ τὸ νοητὸν αἰῶνος, εἰ μέλλει τὸ μὲν ἀεὶ μένειν τὸ δὲ μηδέποτε διαλύεσθαι γιγνόμενον. οὕτως οὖν ἀναγκαίαν πρὸς τὸν οὐρανὸν ἔχων συμπλοκὴν καὶ συναρμογὴν ὁ χρόνος οὐχ ἁπλῶς ἐστι κίνησις, ἀλλʼ ὥσπερ εἴρηται κίνησις ἐν τάξει μέτρον ἐχούσῃ καὶ πέρατα καὶ περιόδους· ὧν ὁ ἥλιος ἐπιστάτης ὢν καὶ σκοπὸς ὁρίζειν καὶ βραβεύειν καὶ ἀναδεικνύναι καὶ ἀναφαίνειν μεταβολὰς καὶ ὥρας, αἳ πάντα φέρουσι καθʼ Ἡράκλειτον, οὐδὲ φαύλων οὐδὲ μικρῶν ἀλλὰ τῶν μεγίστων καὶ κυριωτάτων τῷ ἡγεμόνι καὶ πρώτῳ θεῷ γίγνεται συνεργός. # Bölüm 9 ### ΖΗΤΗΜΑ Θ′.

9.19. Soru: Psykhēnin üç kısmından hangisi ortadadır?

Platon Devlet'te psykhēnin yetilerini ele alırken akıl yürüten, thymos taşıyan ve arzulayan kısımların uyumunu mesē, hypatē ve nētē tellerinin armonisine pek güzel benzetmiştir. Ama şu sorulabilir: Ortadaki mesēnin yerine thymos kısmını mı koymuştur, akıl yürüten kısmı mı? Çünkü bu pasajda bunu açıkça söylemez.

Kısımların yere göre sırası thymos kısmını mesēnin yerine, akıl yürüten kısmı hypatēnin yerine koyar. Eskiler yukarıda ve ilk olana hypatos derdi. Ksenokrates de bu yüzden, değişmez ve hep aynı kalan şeyler arasındaki Zeus'a Hypatos, ayın altındakine Neatos ("en aşağıdaki") der. Ondan önce Homeros da yöneticilerin yöneticisi tanrıya "hükümdarların en yücesi" [hypatos] demiştir. Tabiat da en üstün olana haklı olarak yukarıdaki yeri vermiş, aklı başın içine bir dümenci gibi yerleştirmiş, arzulayan kısmı ise en sona, en uzağa göndermiştir. Çünkü en aşağıdaki sıraya neatē denir; ölülerin nerteroi ve eneroi diye anılması bunu gösterir. Hatta bazıları, aşağıdan, görünmez olandan esen güney rüzgârının da adını [Notos] buradan aldığını söyler. Arzulayan kısmın akıl yürüten kısma karşıtlığı, sonuncunun birinciye, en aşağıdakinin en yukarıdakine karşıtlığı gibi olduğuna göre, en yukarıda ve birinci olan akıl yürüten kısım hypatos olmayabilir, bu ad başka bir şeyin olabilir denemez. Mesēnin kudretini hâkim kudret diye akla verenler, hypatēnin daha da hâkim kudretini ondan aldıklarının farkında değildir. Bu kudret ne thymosa ne arzuya yaraşır; çünkü ikisi de aklın yönetimine girip onu izlemek üzere yaratılmıştır, hiçbiri onu yönetecek, ona yol gösterecek tabiatta değildir.

Dahası, thymos kısmının yerdeki gibi tabiatça da ortada olduğu daha açık görünür. Akıl yürüten kısma yönetmek, thymos kısmına ise hem yönetilmek hem yönetmek tabiatça yaraşır: Akla boyun eğer, arzu akla itaat etmediğinde ona hâkim olur, onu cezalandırır. Harflerde yarı sesliler nasıl sessizlerden daha çok, seslilerden daha az ses verdikleri için bu ikisinin ortasındaysa, insan psykhēsinde de thymos kısmı katıksız bir duygudan ibaret değildir; çoğu kez akıl dışı intikam isteğine karışmış bir güzellik tasavvuru taşır. Platon da psykhēyi bir çift atla arabacıdan oluşan doğal bir birliğe benzetirken, herkesin bildiği gibi, arabacı olarak akıl yürüten kısmı göstermiştir. Atlardan arzulara düşkün olanı itaatsiz, baştan aşağı terbiyesiz, kulakları tüylü, kör kulak, kamçıyla mahmuza zor boyun eğen bir at olarak anlatmış; thymoslu atı ise çoğunlukla akla uysal, onun müttefiki saymıştır. Bir çift atlı arabada erdem ve kudret bakımından ortada olan arabacı değil, arabacıdan aşağı, eşinden üstün olan attır. Psykhēde de ortayı Platon hâkim olan kısma değil, hâlden üçüncüden az, birinciden çok; akıldan üçüncüden çok, birinciden az pay almış olan kısma ayırmıştır. Çünkü uyumların oranını da ancak bu sıra korur: Thymos kısmı ile akıl yürüten kısım arasında, hypatēye karşı olduğu gibi dörtlü; arzulayan kısımla, nētēye karşı olduğu gibi beşli; akıl yürüten kısımla arzulayan kısım arasında, hypatē ile nētē arasındaki gibi oktav vardır. Aklı ortaya çekersek, thymos arzudan daha uzak düşecektir; oysa bazı filozoflar benzerlikleri yüzünden thymosun arzuyla aynı şey olduğunu düşünür.

9.1

Περὶ τῶν τῆς ψυχῆς δυνάμεων ἐν Πολιτείᾳ Πλάτωνος τὴν τοῦ λογιστικοῦ καὶ θυμοειδοῦς καὶ ἐπιθυμητικοῦ συμφωνίαν ἁρμονίᾳ μέσης καὶ ὑπάτης καὶ νήτης εἰκάσαντος; ἄριστα, διαπορήσειεν ἄν τις πότερον κατὰ τῆς μέσης τὸ θυμοειδὲς ἢ τὸ λογιστικὸν ἔταξεν· αὐτὸς γὰρ ἔν γε τούτοις οὐ δεδήλωκεν. ἡ μὲν οὖν κατὰ τόπον τῶν μερῶν τάξις εἰς τὴν τῆς μέσης χώραν τίθεται τὸ θυμοειδές, τὸ δὲ λογιστικὸν εἰς τὴν τῆς ὑπάτης. τὸ γὰρ ἄνω καὶ πρῶτον ὕπατον οἱ παλαιοὶ προσηγόρευον ᾗ καὶ Ξενοκράτης Δία τὸν μὲν ἐν τοῖς κατὰ ταὐτὰ καὶ ὡσαύτως ἔχουσιν ὕπατον καλεῖ, νέατον δὲ τὸν ὑπὸ σελήνην πρότερος δʼ Ὅμηρος τὸν τῶν ἀρχόντων ἄρχοντα θεὸν ὕπατον κρειόντων προσεῖπε. καὶ δικαίως τῷ κρατίστῳ ἀποδέδωκε τὴν ἄνω χώραν ἡ φύσις, ὥσπερ κυβερνήτην ἐνιδρύσασα τῇ κεφαλῇ τὸν λογισμόν, ἔσχατον δὲ καὶ νέατον ἀποικίσασα πόρρω τὸ ἐπιθυμητικόν. ἡ γὰρ κάτω νεάτη προσαγορεύεται τάξις, ὡς δηλοῦσιν αἱ τῶν νεκρῶν κλήσεις νερτέρων καὶ ἐνέρων προσαγορευομένων· ἔνιοι δὲ καὶ τῶν ἀνέμων φασὶ τὸν κάτωθεν ἐκ τοῦ ἀφανοῦς πνέοντα νότον ὠνομάσθαι. ἣν οὖν τὸ ἔσχατον ἔχει πρὸς τὸ πρῶτον ἀντίθεσιν καὶ τὸ νέατον πρὸς τὸ ὕπατον, ταύτην τοῦ ἐπιθυμητικοῦ πρὸς τὸ λογιστικὸν ἔχοντος, οὐκ ἔστιν ἀνωτάτω μὲν εἶναι καὶ πρῶτον ὕπατον δὲ μὴ εἶναι τὸ λογιστικὸν ἀλλʼ ἕτερον. οἱ γὰρ ὡς κυρίαν δύναμιν αὐτῷ τὴν τῆς μέσης ἀποδιδόντες ἀγνοοῦσιν ὅτι τὴν κυριωτέραν ἀφαιροῦνται τὴν τῆς ὑπάτης, μήτε τῷ θυμῷ μήτε τῇ ἐπιθυμίᾳ προσήκουσαν ἑκάτερον γὰρ ἄρχεσθαι καὶ ἀκολουθεῖν οὐδέτερον δʼ ἄρχειν ἢ ἡγεῖσθαι τοῦ λογιστικοῦ πέφυκεν. ἔτι δὲ μᾶλλον τῇ φύσει φανεῖται τὸ θυμοειδὲς τῷ τόπῳ τὴν μέσην ἔχον ἐκείνων τάξιν· εἴ γε δὴ τῷ μὲν λογιστικῷ τὸ ἄρχειν, τῷ δὲ θυμοειδεῖ τὸ ἄρχεσθαι καὶ τὸ ἄρχειν κατὰ φύσιν ἐστίν, ὑπηκόῳ μὲν ὄντι τοῦ λογισμοῦ κρατοῦντι δὲ καὶ κολάζοντι τὴν ἐπιθυμίαν, ὅταν ἀπειθῇ τῷ λογισμῷ. καὶ καθάπερ ἐν γράμμασι τὰ ἡμίφωνα μέσα τῶν ἀφώνων ἐστὶ καὶ τῶν φωνηέντων τῷ πλέον ἐκείνων ἠχεῖν ἔλαττον δὲ τούτων, οὕτως ἐν τῇ ψυχῇ τἀνθρώπου τὸ θυμοειδὲς οὐκ ἀκράτως παθητικόν ἐστιν ἀλλὰ φαντασίαν καλοῦ πολλάκις ἔχει μεμιγμένην ἀλόγῳ τῇ τῆς τιμωρίας ὀρέξει. καὶ Πλάτων αὐτὸς εἰκάσας συμφύτῳ ζεύγει καὶ ἡνιόχῳ τὸ τῆς ψυχῆς εἶδος, ἡνίοχον μέν, ὡς παντὶ δῆλον, ἀπέφηνε τὸ λογιστικόν· τῶν δʼ ἵππων τὸ μὲν περὶ τὰς ἐπιθυμίας ἀπειθὲς καὶ ἀνάγωγον παντάπασι περὶ ὦτα λάσιον, κωφόν, μάστιγι μετὰ κέντρων μόλις ὑπεῖκον, τὸ δὲ θυμοειδὲς; εὐήνιον τὰ πολλὰ τῷ λογισμῷ καὶ σύμμαχον. ὥσπερ οὖν συνωρίδος οὐχ ὁ ἡνίοχός ἐστιν ἀρετῇ καὶ δυνάμει μέσος, ἀλλὰ τῶν ἵππων ὁ φαυλότερος μὲν τοῦ ἡνιόχου βελτίων δὲ τοῦ ὁμοζύγου, οὕτω τῆς ψυχῆς οὐ τῷ κρατοῦντι τὴν μέσην ἀπένειμε τάξιν, ἀλλʼ ᾧ πάθους μὲν ἧττον ἢ τῷ τρίτῳ μᾶλλον δʼ ἢ τῷ πρώτῳ, λόγου δὲ μᾶλλον ἢ τῷ τρίτῳ ἧττον δʼ ἢ τῷ πρώτῳ μέτεστιν. αὕτη γὰρ ἡ τάξις καὶ τὴν τῶν συμφωνιῶν ἀναλογίαν φυλάσσει, τοῦ μὲν θυμοειδοῦς πρὸς τὸ λογιστικὸν ὡς ὑπάτην τὸ διὰ τεσσάρων, πρὸς δὲ τὸ ἐπιθυμητικὸν ὡς νήτην τὸ διὰ πέντε, τοῦ δὲ λογιστικοῦ πρὸς τὸ ἐπιθυμητικὸν ὡς ὑπάτη πρὸς νήτην τὸ διὰ πασῶν. ἐὰν δὲ τὸν λογισμὸν εἰς τὸ μέσον ἕλκωμεν, ἔσται πλέον ὁ θυμὸς ἀπέχων τῆς ἐπιθυμίᾳ, ὃν ἔνιοι τῶν φιλοσόφων ἐπιθυμίᾳ ταὐτὸν εἶναι διʼ ὁμοιότητα νομίζουσιν.

9.2Yoksa ilklik, ortalık ve sonluğu yerlere bağlamak gülünç müdür? Görüyoruz ki hypatē lirde en yukarıda, ilk yerdedir, aulosta ise en aşağıda, son yerde; mesē de lirde nereye konursa konsun, aynı biçimde akort edilirse hypatēden tiz, nētēden pes ses verir. Göz de her canlıda aynı yerde bulunmaz, ama her canlıda, nerede olursa olsun, tabiatı gereği aynı şekilde görür. Pedagog önden değil arkadan yürüyerek "götürür"; Troyalıların komutanı da

bazen en önde görünür, bazen en arkada, buyruk verirdi;

ama her iki yerde de birinciydi, birinci kudret ondaydı. Psykhēnin kısımlarını da yerlere ya da adlara zorla bağlamamalı, kudretlerini ve oranlarını incelemeliyiz. Akıl yürüten kısmın insan bedeninde konumca ilk sırada oturması bir arazdır. Asıl birinci ve en hâkim kudrete mesē olarak sahiptir: Arzulayan kısım hypatē, thymos kısmı nētē gibidir; o bunları gevşetip gerer, genel olarak birbirine uyumlu ve akortlu kılar; her birinin aşırılığını giderir, ama yine büsbütün gevşeyip uyuşmalarına da izin vermez. Çünkü ılımlı ve ölçülü olanı orta belirler. Daha doğrusu, hâllerde "orta"lar kurmak aklın kudretinin gayesidir; bunlara kutsal ousialar denir, çünkü aşırı uçların akılla ve akıl aracılığıyla birbirleriyle kaynaşmasını taşırlar. Çift atlı arabada da üstün olan hayvan ortada değildir; arabacılığı da bir uç değil, atların hız ve yavaşlıktaki ölçüsüzlüğünün ortası saymak gerekir. Aklın kudreti de akıl dışı hareket eden hâlleri eline alıp kendi çevresinde ölçülü bir biçimde uyumlu kılarak, eksiklik ile aşırılık arasında bir orta kurar.

9.2

ἢ τὸ μὲν τοῖς τόποις ἀπονέμειν τὰ πρῶτα καὶ τὰ μέσα καὶ τὰ τελευταῖα γελοῖόν ἐστιν, αὐτὴν τὴν ὑπάτην ὁρῶντας ἐν μὲν λύρᾳ τὸν ἀνωτάτω καὶ πρῶτον, ἐν δʼ αὐλοῖς τὸν κάτω καὶ τὸν τελευταῖον ἐπέχουσαν, ἔτι δὲ τὴν μέσην ἐν ᾧ τις ἂν χωρίῳ τῆς λύρας θέμενος ὡσαύτως ἁρμόσηται, φθεγγομένην ὀξύτερον μὲν ὑπάτης βαρύτερον δὲ νήτης. καὶ γὰρ ὀφθαλμὸς οὐκ ἐν παντὶ ζῴῳ τὴν αὐτὴν ἔχει τάξιν, ἐν παντὶ δὲ καὶ πανταχοῦ κείμενος κατὰ φύσιν ὁρᾶν ὁμοίως πέφυκεν. ὥσπερ οὖν ὁ παιδαγωγὸς οὐ πρόσθεν ἀλλʼ ὄπισθεν βαδίζων ἄγειν λέγεται, καὶ ὁ τῶν Τρώων στρατηγὸς ὁτὲ μέν τε μετὰ πρώτοισι φάνεσκεν, ἄλλοτε δʼ ἐν πυμάτοισι κελεύων ἑκατέρωθι δʼ ἦν πρῶτος καὶ τὴν πρώτην δύναμιν εἶχεν· οὕτω τὰ τῆς ψυχῆς μόρια δεῖ μὴ τοῖς τόποις καταβιάζεσθαι μηδὲ τοῖς ὀνόμασιν, ἀλλὰ τὴν δύναμιν καὶ τὴν ἀναλογίαν ἐξετάζειν. τὸ γὰρ τῇ θέσει πρῶτον ἱδρῦσθαι τὸ λογιστικὸν ἐν τῷ σώματι τἀνθρώπου κατὰ συμβεβηκός ἐστι· τὴν δὲ πρώτην ἔχει καὶ κυριωτάτην δύναμιν ὡς μέση πρὸς ὑπάτην μὲν τὸ ἐπιθυμητικόν, νήτην δὲ τὸ θυμοειδές, τῷ χαλᾶν καὶ ἐπιτείνειν καὶ ὅλως συνῳδὰ καὶ σύμφωνα ποιεῖν ἑκατέρου τὴν ὑπερβολὴν ἀφαιρῶν καὶ πάλιν οὐκ ἐῶν ἀνίεσθαι παντάπασιν οὐδὲ καταδαρθάνειν· τὸ γὰρ μέτριον καὶ σύμμετρον ὁρίζεται μεσότητι. μᾶλλον δὲ τοῦτο τέλος ἐστὶ τῆς τοῦ λόγου δυνάμεως, μεσότητας ἐν τοῖς πάθεσι ποιεῖν, ἃς ἱερὰς καλοῦσιν οὐσίας, ἐχούσας τὴν τῶν ἄκρων πρὸς τὸν λόγον καὶ πρὸς ἄλληλα διὰ τοῦ λόγου σύγκρασιν. οὐ γὰρ ἡ συνωρὶς μέσον ἔχει τῶν ὑποζυγίων τὸ κρεῖττον· οὐδὲ τὴν ἡνιοχείαν ἀκρότητα θετέον ἀλλὰ μεσότητα τῆς ἐν ὀξύτητι καὶ βραδύτητι τῶν ἵππων ἀμετρίας, ὥσπερ ἡ τοῦ λόγου δύναμις ἀντιλαμβανομένη κινουμένων ἀλόγως τῶν παθῶν καὶ συναρμόττουσα περὶ αὑτὴν εἰς τὸ μέτριον ἐλλείψεως καὶ ὑπερβολῆς μεσότητα καθίστησι. # Bölüm 10 ### ΖΗΤΗΜΑ Ι′.

10.110. Soru: Logos neden isimlerle fiillerden karışır?

Platon neden logosun isimlerle fiillerden karıştığını söylemiştir? Oysa logosun kısımlarının, bu ikisi dışında, başka hepsinin de var olduğu görülüyor. Homeros ise ustalık gösterip hepsini tek dizeye sığdırmıştır:

Çadırına bizzat gidip senin ödülünü, iyi bilesin diye.

Bu dizede zamir, ortaç, isim, fiil, edat, artikel, bağlaç ve zarf vardır; -de eki de burada "-e doğru" anlamındaki edatın yerini tutar, çünkü klisiēnde ("çadıra") tıpkı Athēnaze ("Atina'ya") gibidir. Platon adına ne denebilir?

Eskiler, o zaman protasis denen, şimdi ise aksiōma adı verilen şeye "ilk logos" dedikleri için mi? Bu, insan söyler söylemez ya doğruyu ya yanlışı söylemiş olduğu ilk şeydir. Diyalektikçilerin ptōsis ve yüklem dedikleri isim ile fiilden oluşur. "Sokrates felsefe yapıyor" ve "Sokrates kaçıyor" sözlerini duyduğumuzda, başka hiçbir şeye ihtiyaç duymadan birine doğru, ötekine yanlış logos deriz. İnsanların logosa ve eklemli sese ilk başta, eylemleri ve eylemi yapanları, hâlleri ve hâlden etkilenenleri birbirlerine açıkça anlatıp göstermek istedikleri için ihtiyaç duymuş olmaları da makuldür. Platon'un dediği gibi eylemleri ve hâlleri fiille, bunları yapanları ve bunlara uğrayanları isimle yeterince gösterdiğimiz için, bunlar anlam taşıyor görünür; öbürleri için ise anlam taşımaz denebilir. Oyuncuların iniltileri, çığlıkları, hatta Zeus hakkı için çoğu kez bir gülümseme, bir susuş sözü daha etkili kılar; ama fiil ve isim gibi anlam taşımak için zorunlu bir kudrete sahip değildir, logosu süsleyen eklenti bir şeydir. Bazıları da harfleri süsler: Soluklandırmaları, sertlikleri, uzatmaları ve kısaltmaları, kimi zaman tek başına harf sayarlar; oysa bunlar harflerin hâlleri, arazları ve ayrımlarıdır. Eskilerin on altı harfle yetinip yeterince anlatarak ve yazarak gösterdiği de budur.

10.1

Διὰ τί Πλάτων εἶπε τὸν λόγον ἐξ ὀνομάτων καὶ ῥημάτων κεράννυσθαι; δοκεῖ γὰρ πάντα πλὴν δυεῖν τούτων τὰ μέρη τοῦ λόγου μηθέν, Ὅμηρον δὲ καὶ νεανιευσάμενον εἰς ἕνα στίχον ἐμβαλεῖν ἅπαντα τοῦτον αὐτὸς ἰὼν κλισίηνδε, τὸ σὸν γέρας· ὄφρʼ εὖ εἰδῇς. καὶ γὰρ ἀντωνυμία καὶ μετοχὴ καὶ ὄνομα καὶ ῥῆμα καὶ πρόθεσις καὶ ἄρθρον καὶ σύνδεσμος καὶ ἐπίρρημα ἔνεστι· τὸ γάρ δε μόριον νῦν ἀντὶ τῆς εἰς προθέσεως τέτακται· τὸ γάρ κλισίηνδε τοιοῦτόν ἐστιν οἷον τὸ Ἀθήναζε. τί δὴ ῥητέον ὑπὲρ τοῦ Πλάτωνος; ἦ ὅτι πρῶτον λόγον οἱ παλαιοὶ τὴν τότε καλουμένην πρότασιν νῦν δʼ ἀξίωμα προσηγόρευον, ὃ πρῶτον λέγοντες ἀληθεύουσιν ἢ ψεύδονται; τοῦτο δʼ ἐξ ὀνόματος καὶ ῥήματος συνέστηκεν, ὧν τὸ μὲν πτῶσιν οἱ διαλεκτικοὶ τὸ δὲ κατηγόρημα καλοῦσιν. ἀκούσαντες γὰρ ὅτι Σωκράτης φιλοσοφεῖ καὶ πάλιν ὅτι Σωκράτης τρέπεται, τὸν μὲν ἀληθῆ λόγον εἶναι τὸν δὲ ψευδῆ φήσομεν, οὐδενὸς ἄλλου προσδεηθέντες. καὶ γὰρ εἰκὸς ἀνθρώπους ἐν χρείᾳ λόγου τὸ πρῶτον καὶ φωνῆς ἐνάρθρου γενέσθαι, τάς τε πράξεις καὶ τοὺς πράττοντας αὐτὰς καὶ τὰ πάθη καὶ τοὺς πάσχοντας ἀλλήλοις διασαφεῖν καὶ ἀποσημαίνειν βουλομένους. ἐπεὶ τοίνυν τῷ μὲν ῥήματι τὰ πράγματα καὶ τὰ πάθη; τῷ δʼ ὀνόματι τοὺς πράττοντας αὐτὰ καὶ πάσχοντας ἀποχρώντως δηλοῦμεν, ὡς αὐτὸς εἴρηκε, ταῦτα σημαίνειν ἔδοξε τὰ δʼ ἄλλα φαίη τις ἂν οὐ σημαίνειν, οἷον οἱ στεναγμοὶ καὶ ὀλολυγμοὶ τῶν ὑποκριτῶν καὶ νὴ Δία πολλάκις ἐπιμειδίασις καὶ ἀποσιώπησις ἐμφαντικώτερον ποιεῖ τὸν λόγον, οὐ μὴν ἀναγκαίαν ἔχει πρὸς τὸ σημαίνειν ὡς τὸ ῥῆμα καὶ τοὔνομα δύναμιν ἀλλʼ ἐπίθετόν τινα ποικίλλουσαν τὸν λόγον ὥσπερ τὰ στοιχεῖα ποικίλλουσιν οἱ τὰ πνεύματα καὶ τὰς δασύτητας αὐτῶν ἐκτάσεις τε καὶ συστολὰς ἐνίων αὐτὰ καθʼ αὑπὰ στοιχεῖα τιθέμενοι, πάθη μᾶλλον ὄντα καὶ συμβεβηκότα καὶ διαφορὰς στοιχείων, ὡς ἐδήλωσαν οἱ παλαιοὶ διὰ τῶν ἑκκαίδεκα φράζοντες ἀποχρώντως καὶ γράφοντες

10.2Ayrıca, Platon'u yanlış anlamayalım: O, logosun bunlardan karıştığını söylüyor, bunlarla karıştığını değil. Bir ilacın balmumu ve kasnıdan yapıldığını söyleyen adamı, karışım onlarsız olamayacak olan ateşi ve kabı atladı diye suçlayan kimse gibi, biz de Platon'u bağlaçları, edatları ve benzerlerini atladı diye suçluyoruz. Logos bunlardan değil, en fazla bunlarla, bunlar olmadan olmaz diye karışır. "Vuruyor" ya da "vuruluyor" diyen, yahut "Sokrates" ya da "Pythagoras" diyen kişi, nasıl olursa olsun bir şey düşündürür; ama "çünkü" ya da "hakkında" tek başına söylendiğinde insan ne bir eylem ne bir cisim tasavvur edebilir. Bunlar o ötekilerin çevresinde ve onlarla birlikte söylenmezse boş tıkırtıya ve sese benzer. Çünkü ne tek başlarına ne birbirleriyle bir şey ifade edecek tabiattadırlar; bağlaçları, artikelleri, edatları nasıl örersek karıştıralım, onlardan ortak tek bir şey yapmaya çalışsak da, konuşmaktan çok cıvıldıyormuşuz gibi görünürüz. Oysa bir fiil isimle örülünce ortaya çıkan şey hemen konuşma ve logostur. Bu yüzden bazılarının yalnız bunları logosun kısımları sayması makuldür.

Homeros da belki "söz söyledi, adını andı" dediği her yerde bunu göstermek ister. Çünkü fiile epos demeyi âdet edinmiştir; şu dizelerde olduğu gibi:

Kadın, gerçekten yürek yakan bir söz söyledin.

ve

Sevin, ey ihtiyar yabancı! Eğer korkunç bir söz söylendiyse kasırgalar kapıp hemen götürsün onu.

Çünkü bir bağlaç, artikel ya da edat korkunç ve yürek yakıcı olarak söylenemez; böyle olan, çirkin bir eylemi ya da uygunsuz bir hâli ifade eden fiildir. Bu yüzden şairleri ve yazarları överken ya da yererken şöyle deriz: "Falanca Attika isimleri, güzel fiiller kullanmış", ya da "bayağı fiiller". Ama hiç kimse Euripides ya da Thukydides için bayağı, yahut güzel ve Attika usulü artikellerle konuşmuş demez.

10.2

ἔπειτα σκόπει μὴ παρακούωμεν τοῦ Πλάτωνος, ἐκ τούτων κεράννυσθαι τὸν λόγον οὐ διὰ τούτων εἰρηκότος· εἶθʼ ὥσπερ ὁ τὸν λέγοντα τὸ φάρμακον ἐκ κηροῦ μεμῖχθαι καὶ χαλβάνης; συκοφαντῶν, ἐπεὶ τὸ πῦρ παρέλιπε καὶ τὸ ἀγγεῖον ὧν χωρὶς; οὐκ ἐνῆν μεμῖχθαι, καὶ ἡμεῖς ὁμοίως ἐγκαλῶμεν ὅτι συνδέσμους καὶ προθέσεις καὶ τὰ τοιαῦτα παρῆκεν οὐ γὰρ ἐκ τούτων ὁ λόγος ἀλλʼ, εἴπερ ἄρα, διὰ τούτων καὶ οὐκ ἄνευ τούτων κεράννυσθαι πέφυκεν. οὐ γάρ, ὥσπερ ὁ τὸ τύπτει φθεγξάμενος ἢ τὸ τύπτεται καὶ πάλιν τὸ Σωκράτης ἢ τὸ Πυθαγόρας ἁμωσγέπως νοῆσαί τι καὶ διανοηθῆναι παρέσχηκεν, οὕτω, τοῦ μέν ἢ γάρ ἢ περί καθʼ αὑτὸ ἐκφωνηθέντος, ἔστιν ἔννοιάν τινα λαβεῖν ἢ πράγματος ἢ σώματος· ἀλλʼ ἐὰν μὴ περὶ ἐκεῖνα καὶ μετʼ ἐκείνων ἐκφέρηται, ψόφοις κενοῖς καὶ ἤχοις ἔοικεν· ὅτι ταῦτα μὲν οὔτε καθʼ αὑτὰ σημαίνειν οὔτε μετʼ ἀλλήλων οὐδὲν πέφυκεν, ἀλλʼ ὅπως ἂν συμπλέκωμεν ἢ μιγνύωμεν εἰς ταὐτὸ συνδέσμους καὶ ἄρθρα καὶ προθέσεις, ἕν τι πειρώμενοι κοινὸν ἐξ αὐτῶν ποιεῖν, τερετίζειν μᾶλλον ἢ διαλέγεσθαι δόξομεν· ῥήματος δʼ ὀνόματι συμπλεκομένου, τὸ γενόμενον εὐθὺς διάλεκτός ἐστι καὶ λόγος. ὅθεν εἰκότως ἔνιοι μόνα ταῦτα μέρη τοῦ λόγου τίθενται· καὶ Ὅμηρος ἴσως τοῦτο βούλεται δηλοῦν ἑκάστοτε λέγων ἔπος τʼ ἔφατʼ ἔκ τʼ ὀνόμαζεν ἔπος γὰρ τὸ ῥῆμα καλεῖν εἴωθεν, ὥσπερ ἐν τούτοις ὦ γύναι, ἦ μάλα τοῦτο ἔπος θυμαλγὲς ἔειπες καὶ χαῖρε πάτερ ὦ ξεῖνε, ἔπος δʼ εἴπερ τι λέλεκται δεινόν, ἄφαρ τὸ φέροιεν ἀναρπάξασαι ἄελλαι. οὔτε γὰρ σύνδεσμον οὔτʼ ἄρθρον οὔτε πρόθεσιν δεινὸν ἔστι καὶ θυμαλγὲς εἰπεῖν, ἀλλὰ ῥῆμα πράξεως ἐμφαντικὸν αἰσχρᾶς ἢ πάθους τινὸς ἀνεπιτηδείου. διὸ καὶ ποιητὰς καὶ συγγραφεῖς εἰώθαμεν ἐπαινεῖν ἢ ψέγειν οὕτω πως λέγοντες Ἀττικοῖς ὀνόμασιν ὁ δεῖνα κέχρηται καλοῖς ῥήμασινʼ ἢ πάλιν πεζοῖς τὸ δέ γε πεζοῖς ἢ καλοῖς πάλιν καὶ Ἀττικοῖς ἄρθροις οὐκ ἂν εἴποι τις Εὐριπίδην ἢ Θουκυδίδην διειλέχθαι.

10.3Peki, biri çıkıp diyebilir ki, bunların logosa hiç katkısı yok mu? Var derim; ama tuzun yemeğe, suyun arpa ekmeğine katkısı gibi. Euenos ateşin de baharatların en iyisi olduğunu söylerdi. Yine de suya arpa ekmeğinin ya da somunun, ateşe ya da tuza pişmiş yemeğin ya da herhangi bir yiyeceğin kısmı demeyiz; oysa bunlara hep ihtiyaç duyarız. Logos ise çoğu kez bunlara ihtiyaç duymaz. Şimdi neredeyse bütün insanların kullandığı Romalıların dili bence böyledir: Birkaçı dışında bütün edatları atmıştır, artikel denenlerden hiçbirini kabul etmez, isimleri adeta saçaksız kullanır. Şaşılacak bir şey de değildir; dizelerin düzeninde herkesi aşan Homeros bile isimlerin yalnız birkaçına artikel koyar, tıpkı kulpa ihtiyaç duyan kupalara kulp, sorguca ihtiyaç duyan miğferlere sorguç takar gibi. Bu yüzden böyle yaptığı dizeler dikkat çekmiş, işaretlenmiştir. Şunlar gibi:

En çok da yiğit Aias'ın yüreğini coşturdu, Telamon oğlunun [artikelle: tōi Telamōniadēi]

ve

... yapmıştı, canavardan [artikelle: to kētos] kaçınıp sıyrılabilsin diye

ve bunlara ek olarak birkaç tane daha. Artikelsiz binlerce dizede ise ifade açıklık ve güzellik bakımından hiçbir şey kaybetmez.

10.3

τί οὖν; φήσαι τις ἄν, οὐδὲν ταῦτα συμβάλλεται πρὸς λόγον; ἔγωγε φήσαιμʼ ἂν ὥσπερ ἅλας συμβάλλεσθαι πρὸς ὄψον ὕδωρ δὲ πρὸς μᾶζαν. Εὔηνος δὲ καὶ τὸ πῦρ ἔφασκεν ἡδυσμάτων εἶναι κράτιστον· ἀλλʼ οὔθʼ ὕδωρ μάζης ἢ ἄρτου μέρος εἶναι λέγομεν οὔτε πῦρ οὔθʼ ἅλας ἑψήματος ἢ βρώματος, ὧν ἀεὶ τυγχάνομεν δεόμενοι· οὐχ ὥσπερ ὁ λόγος πολλάκις ἐκείνων ἀπροσδεής ἐστιν· ὡς δοκεῖ μοι ὁ Ῥωμαίων, ᾧ νῦν ὁμοῦ τι πάντες ἄνθρωποι χρῶνται· προθέσεις τε γὰρ ἀφῄρηκε πλὴν ὀλίγων ἁπάσας, τῶν τε καλουμένων ἄρθρων οὐδὲν προσδέχεται τὸ παράπαν, ἀλλʼ ὥσπερ ἀκρασπέδοις χρῆται τοῖς ὀνόμασι. καὶ οὐ θαυμαστόν ἐστιν, ὅπου καὶ Ὅμηρος ἐπέων κόσμῳ περιγενόμενος ὀλίγοις τῶν ὀνομάτων ἄρθρα ὥσπερ λαβὰς ἐκπώμασι δεομένοις ἢ λόφους κράνεσιν ἐπιτίθησι· διὸ καὶ παράσημα τῶν ἐπῶν, ἐν οἷς ταῦτα ποιεῖ, γέγονεν, ὡς τὸ Αἴαντι δὲ μάλιστα δαΐφρονι θυμὸν ὄρινε τῷ Τελαμωνιάδῃ καὶ τὸ ποίεον, ὄφρα τὸ κῆτος ὑπεκπροφυγὼν ἀλέοιτο καὶ βραχέα πρὸς τούτοις ἕτερα. τοῖς δʼ ἄλλοις μυρίοις οὖσιν ἄρθρου μὴ προσόντος, οὐδὲν εἰς σαφήνειαν οὐδὲ κάλλος ἡ φράσις βλάπτεται.

10.4Dahası, ne bir canlı, ne bir alet, ne bir silah, ne de var olan başka bir şey kendine ait bir kısmının çıkarılıp yoksun bırakılmasıyla daha güzel, daha etkin ya da daha hoş olur. Oysa bağlaçlar çıkarıldığında logos çoğu kez daha dokunaklı, daha harekete geçirici bir kudret kazanır; şu dizede olduğu gibi:

Birini diri tutuyordu yeni yaralı, birini yarasız, birini ölü, savaşın ortasında ayaklarından sürüklüyordu.

Demosthenes'in şu sözleri de öyledir: "Çünkü vuran kişi pek çok şey yapabilir, ama bunların bazılarını uğrayan kişi başkasına anlatamaz bile: duruşuyla, bakışıyla, sesiyle; hakaret ettiğinde, düşman olduğunda, yumrukla, tokatla. Bunlar insanı kışkırtır, bunlar çamur atılmaya alışık olmayanları kendinden geçirir." Şu da: "Ama Meidias değil; bugünden itibaren konuşuyor, sövüyor, bağırıyor. Bir seçim mi var? Meidias, Anagyruslu aday gösterildi; Plutarkhos'un proksenosu, sırları biliyor, şehir ona dar geliyor." Bu yüzden retorik kitapları yazanlar arasında bağlaçsız söyleyiş çok itibarlıdır. Kurallara aşırı bağlı olanları, âdetten gelen hiçbir bağlacı atmayanları ise ifadeyi tekdüzelikle tembel, duygusuz ve yorucu kılmakla suçlarlar.

Diyalektikçilerin, önermelerin bağlanması, birleştirilmesi ve ayrılması için bağlaçlara özellikle ihtiyaç duyması, arabacıların boyunduruğa, Kyklops'un mağarasındaki Odysseus'un koyunlara [bağlamak için] söğüt dallarına ihtiyaç duyması gibidir. Bu, bağlacın logosun kısmı olduğunu değil, adının dediği gibi bağlayıcı bir alet olduğunu gösterir; o da her şeyi değil, basit olarak söylenmeyen şeyleri bir arada tutar. Yoksa yükün ipini, kitabın tutkalını, hatta devlet dağıtımlarını da kısmı saymaları gerekir; nitekim Demades tiyatro paralarına demokrasinin tutkalı derdi. Hem hangi bağlaç, örüp birleştirerek çok şeyden tek bir önermeyi, mermerin ateşle birlikte lehimlediği demiri tek bir parça kıldığı kadar yapabilir? Yine de mermer demirin kısmı değildir, kısmı da denmez; üstelik bunlar karışan şeylerin içine işleyip onlarla kaynaşır, birçok şeyden ortak bir şey yapar ve ortak bir hâle uğrar. Bağlaçlara gelince, bunların hiçbir şeyi bir kılmadığını, konuşmanın, sırayla sayılan yöneticiler ya da günler gibi, sadece bir döküm olduğunu düşünenler de vardır.

10.4

καὶ μὴν οὔτε ζῷον οὔτʼ ὄργανον οὔθʼ ὅπλον οὔτʼ ἄλλο τῶν ὄντων οὐδὲν οἰκείου μέρους ἀφαιρέσει καὶ στερήσει πέφυκε γίγνεσθαι κάλλιον οὐδʼ ἐνεργέστερον οὐδʼ ἣδιον· λόγος δέ, συνδέσμων ἐξαιρεθέντων, πολλάκις ἐμπαθεστέραν καὶ κινητικωτέραν ἔχει δύναμιν ὡς ὁ τοιοῦτος ἄλλον ζωὸν ἔχουσα νεούτατον, ἄλλον ἄουτον, ἄλλον τεθνειῶτα κατὰ μόθον ἕλκε ποδοῖιν· καὶ τὰ τοῦ Δημοσθένους ταυτὶ πολλὰ γὰρ ἂν ποιήσειεν ὁ τύπτων, ὧν ὁ παθὼν ἔνιʼ οὐδʼ ἂν ἀπαγγεῖλαι δύναιθʼ ἑτέρῳ· τῷ σχήματι τῷ βλέμματι τῇ φωνῇ· ὅταν ὑβρίζων, ὅταν ἐχθρὸς ὑπάρχων, ὅταν κονδύλοις, ὅταν ἐπὶ κόρρης· ταῦτα κινεῖ, ταῦτʼ ἐξίστησιν αὑτῶν ἀνθρώπους ἀήθεις τοῦ προπηλακίζεσθαι καὶ πάλιν ἀλλʼ οὐ Μειδίας· ἀλλʼ ἀπὸ ταύτης τῆς ἡμέρας λέγει, λοιδορεῖται, βοᾷ· χειροτονεῖται τίς; Μειδίας· Ἀναγυράσιος προβέβληται· Πλουτάρχου προξενεῖ, τἀπόρρητʼ οἶδεν, ἡ πόλις αὐτὸν οὐ χωρεῖ. διὸ καὶ σφόδρα τὸ ἀσύνδετον σχῆμα παρὰ τοῖς τέχνας γράφουσιν εὐδοκιμεῖ τοὺς δʼ ἄγαν νομίμους ἐκείνους καὶ μηδένα σύνδεσμον ἐκ τῆς συνηθείας ἀφιέντας ὡς ἀργὴν καὶ ἀπαθῆ καὶ κοπώδη τῷ ἀμεταβλήτῳ τὴν φράσιν ποιοῦντας αἰτιῶνται. τὸ δὲ τοὺς διαλεκτικοὺς μάλιστα συνδέσμων δεῖσθαι πρὸς τὰς τῶν ἀξιωμάτων συναφὰς καὶ συμπλοκὰς καὶ διαζεύξεις, ὥσπερ ἡνιόχους ζυγῶν, καὶ τὸν ἐν Κύκλωπος Ὀδυσσέα λύγων πρὸς τῶν προβάτων […] οὐ μέρος λόγου τὸν σύνδεσμον ἀλλʼ ὄργανόν τι συνδετικὸν ἀποφαίνει, καθάπερ ὠνόμασται, καὶ συνεκτικὸν οὐ πάντων ἀλλὰ τῶν οὐχ ἁπλῶς λεγομένων· εἰ μὴ καὶ τοῦ φορτίου τὸν ἱμάντα καὶ τοῦ βιβλίου τὴν κόλλαν ἀξιοῦσι μέρος εἶναι, καὶ τὰς διανομὰς τοῦ πολιτεύματος, ὡς ἔλεγε Δημάδης, κόλλαν ὀνομάζων τὰ θεωρικὰ τῆς δημοκρατίας ποῖος δὲ σύνδεσμος οὕτως ἓν ἐκ πολλῶν ἀξίωμα ποιεῖ συμπλέκων καὶ συνάπτων, ὡς ἡ μάρμαρος τὸν συλλιπαινόμενον διὰ τοῦ πυρὸς σίδηρον; ἀλλʼ οὐκ ἔστιν οὐδὲ λέγεται τοῦ σιδήρου μέρος· καίτοι ταῦτά γε τοῖς κεραννυμένοις ἐνδυόμενα καὶ συντηκόμενα ποιεῖ τι καὶ πάσχει κοινὸν ἐκ πλειόνων. τοὺς δὲ συνδέσμους εἰσὶν οἱ μὴ νομίζοντες ἕν τι ποιεῖν, ἀλλʼ ἐξαρίθμησιν εἶναι τὴν διάλεκτον, ὥσπερ ἀρχόντων ἐφεξῆς ἢ ἡμερῶν καταλεγομένων.

10.5Geri kalanlara gelince, zamir açıkça bir tür isimdir: Yalnız durum eklerine sahip olduğu için değil, bazılarının belirli şeylere uygulandığında söylenir söylenmez en kesin gösterimi sağlamaları bakımından da. "Sokrates" diyenin, "bu" diyenden daha fazla bir kişiyi adıyla gösterdiğini sanmıyorum.

10.5

καὶ μὴν τῶν γε λοιπῶν ἡ μὲν ἀντωνυμία περιφανῶς γένος ὀνόματός ἐστιν, οὐχ πτώσεων μετέχει μόνον, ἀλλὰ καὶ τῷ κυριωτάτην ἅμα τῇ φάσει ποιεῖν δεῖξιν ἐνίας ἐπὶ τῶν ὡρισμένων ἐκφερομένας· καὶ οὐκ οἶδʼ ὅτι μᾶλλον ὁ Σωκράτην φθεγξάμενος ἢ ὁ τοῦτον εἰπὼν ὀνομαστὶ πρόσωπον δεδήλωκεν.

10.6Ortaç denen şey, fiille ismin karışımı olduğundan, kadınlarla erkeklere ortak isimler gibi kendi başına bir şey değildir; ötekilerle birlikte düzenlenir, fiillerin zamanlarına ve isimlerin durum eklerine ilişir. Diyalektikçiler böylelerine anaklastos ("yansıtılmış") der: phronōn ("akıllıca düşünen") phronimos'tan ("akıllı"), sōphronōn sōphrōn'dan gelir; bunlar isim ve ad kudretindedir.

10.6

ἡ δὲ καλουμένη μετοχή, μῖγμα ῥήματος οὖσα καὶ ὀνόματος, καθʼ ἑαυτὴν μὲν οὐκ ἔστιν, ὥσπερ οὐδὲ τὰ κοινὰ θηλυκῶν καὶ ἀρρενικῶν ὀνόματα, συντάττεται δʼ ἐκείνοις, ἐφαπτομένη τοῖς μὲν χρόνοις τῶν ῥημάτων ταῖς δὲ πτώσεσι τῶν ὀνομάτων. οἱ δὲ διαλεκτικοὶ τὰ τοιαῦτα καλοῦσιν ἀνακλάστους, οἷον ὁ φρονῶν ἀπὸ τοῦ φρονίμου καὶ ὁ σωφρονῶν ἀπὸ τοῦ σώφρονος ἐστιν, ὡς ὀνομάτων καὶ προσηγοριῶν δύναμιν ἔχοντα.

10.7Edatlar ise sütun başlıklarına, kaidelere ve altlıklara benzetilebilir, çünkü logos değil, logosun çevresindeki şeylerdir. Bak, isimlerin kırpıntılarına ve kırıntılarına, acele yazanların kullandığı harf parçalarına ve çizgilerine benzemiyorlar mı? Embēnai ve ekbēnai, açıkça entos bēnai ("içeri adım atmak") ve ektos bēnainin ("dışarı adım atmak") kısaltmasıdır. Progenesthai, proteron genesthainin ("önce olmak"), kathizein, katō hizeinin ("aşağı oturmak") kısaltmasıdır. Tıpkı "taş atmak" ve "duvar delmek" yerine, ifadeyi hızlandırıp sıkıştırarak lithobolein ve toikhōrykhein demeleri gibi.

10.7

τάς γε μὴν προθέσεις ἔστιν ἐπικράνοις καὶ βάσεσι καὶ ὑποθέμασιν, ὡς οὐ λόγους ἀλλὰ περὶ τοὺς λόγους μᾶλλον οὔσας, ὁμοιοῦν. ὅρα δὲ μὴ κόμμασι καὶ θραύσμασιν ὀνομάτων ἐοίκασιν, ὥσπερ γραμμάτων σπαράγμασι καὶ κεραίαις οἱ σπεύδοντες γράφουσι· τὸ γάρ ἐμβῆναι καὶ ἐκβῆναι συγκοπὴ προφανής ἐστι τοῦ ἐντὸς βῆναι καὶ τοῦ ἐκτὸς βῆναι , καὶ τὸ προγενέσθαι τοῦ πρότερον γενέσθαι , καὶ τὸ καθίζειν τοῦ κάτω ἵζειν · ὥσπερ ἀμέλει τὸ λίθους βάλλειν καὶ τοίχους ὀρύσσειν λιθοβολεῖν καὶ τοιχωρυχεῖν ἐπιταχύνοντες καὶ σφίγγοντες τὴν φράσιν λέγουσι.

10.8Bu yüzden bunların her biri logosa bir yarar sağlar, ama logosun kısmı ve öğesi değildir. Dediğimiz gibi, yalnız fiil ve isim öyledir; doğruluğu ve yanlışlığı kabul eden ilk birleşimi bunlar yapar. Bazıları buna protasis, bazıları aksiōma der; Platon ise logos adını vermiştir.

10.8

διὸ χρείαν μέν τινα τῷ λόγῳ παρέχεται τούτων ἕκαστον, μέρος δὲ λόγου καὶ στοιχεῖον οὐδέν ἐστι, πλὴν ὥσπερ εἴρηται τὸ ῥῆμα καὶ τοὔνομα, ποιοῦντα τὴν πρώτην τὸ τʼ ἀληθὲς καὶ τὸ ψεῦδος δεχομένην σύνθεσιν, ἣν οἱ μὲν πρότασιν οἱ δʼ ἀξίωμα, Πλάτων δὲ λόγον προσηγόρευκεν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…