Plutarkhos
Stoacıların Çelişkileri Üzerine
Περὶ Στωικῶν ἐναντιωμάτων
1Öncelikle, öğretilerin tutarlılığının hayatlarda görülmesini isterim. Aiskhines'in dediği gibi hatibin kanunla aynı şeyi söylemesi, filozofun hayatının sözüne uyması kadar gerekli değildir. Çünkü filozofun sözü kendi seçtiği, kendine ait kanunudur; tabii felsefeyi ün uğruna bir oyun ve söz becerisi değil de, gerçekte olduğu gibi, en büyük ciddiyete layık bir iş sayıyorlarsa.
πρῶτον ἀξιῶ τὴν τῶν δογμάτων ὁμολογίαν ἐν τοῖς βίοις θεωρεῖσθαι· δεῖ γὰρ οὐχ οὕτω τὸν ῥήτορα κατʼ Αἰσχίνην ταὐτὸ φθέγγεσθαι καὶ τὸν νόμον ὡς τὸν βίον τοῦ φιλοσόφου τῷ λόγῳ σύμφωνον εἶναι. ὁ γὰρ λόγος τοῦ φιλοσόφου νόμος αὐθαίρετος καὶ ἴδιός ἐστιν, εἴ γε δὴ μὴ παιδιὰν καὶ εὑρησιλογίαν ἕνεκα δόξης ἀλλʼ ἔργον ἄξιον σπουδῆς τῆς μεγίστης, ὥσπερ ἔστιν, ἡγοῦνται φιλοσοφίαν.
2Zenon'un kendisi az sayıdaki yazısında çok, Kleanthes çok, Khrysippos ise pek çok şey yazmıştır: devlet hakkında, yönetilmek ve yönetmek hakkında, yargılamak ve hatiplik hakkında. Ama hayatlarında hiçbirinin komutanlığını, kanun koyuculuğunu, meclise çıkışını, mahkemede avukatlığını, vatanı için askerliğini, elçiliğini, bağışını göremezsiniz. Yabancı diyarda, adeta bir lotus tatmış gibi, boş vakitle, kısa da olmayan, pek uzun süren bütün hayatlarını konuşmalar, kitaplar ve yürüyüşlerle geçirmişlerdir. Şu açıktır: Kendi yazdıkları ve söylediklerinden çok başkalarının yazdıklarına ve söylediklerine uygun yaşamışlardır; Epikuros'un ve Hieronymos'un övdüğü dinginlik içinde ömürlerini tamamlamışlardır.
Khrysippos Hayatlar Üzerine'nin dördüncü kitabında okul hayatının haz hayatından hiç farklı olmadığını düşünür. Sözlerini aynen aktaracağım: "Filozoflara en başından okul hayatının yaraştığını düşünenler bence yanılıyor. Bunu bir eğlence ya da buna benzer bir şey için yapmak ve bütün hayatı böyle sürüklemek gerektiğini sanıyorlar; bu da açıkça bakılırsa zevkle yaşamaktır. Çünkü düşüncelerini görmezden gelmemek gerekir; birçoğu bunu açıkça söylüyor, azımsanmayacak bir kısmı da daha kapalı biçimde." Peki bu okul hayatında kim Khrysippos, Kleanthes, Diogenes, Zenon ve Antipatros'tan daha çok yaşlandı? Bunlar yurtlarını bile terk ettiler; bir şikâyetleri olduğu için değil, Odeion'da ve Zoster'de rahatça vakit geçirip söz üzerine çalışarak yaşamak için. Khrysippos'un öğrencisi ve yakını Aristokreon onun tunç heykelini diktirip şu dizeleri yazdırmıştır:
Bu yeni Khrysippos'u Aristokreon adadı, Akademi'nin düğümlerini kesen bıçağı.
İşte böyle biridir Khrysippos: Yaşlı, filozof, krallık ve devlet hayatını öven, okul hayatını haz hayatından farksız sayan kişi.
ἐπεὶ τοίνυν πολλὰ μὲν ὡς ἐν ὀλίγοις αὐτῷ Ζήνωνι πολλὰ δὲ Κλεάνθει πλεῖστα δὲ Χρυσίππῳ γεγραμμένα τυγχάνει περὶ πολιτείας καὶ τοῦ ἄρχεσθαι καὶ ἄρχειν καὶ δικάζειν καὶ ῥητορεύειν ἐν δὲ τοῖς βίοις οὐδενὸς ἔστιν εὑρεῖν οὐ στρατηγίαν, οὐ νομοθεσίαν, οὐ πάροδον εἰς βουλήν, οὐ συνηγορίαν ἐπὶ δικαστῶν, οὐ στρατείαν ὑπὲρ πατρίδος, οὐ πρεσβείαν, οὐκ ἐπίδοσιν· ἀλλʼ ἐπὶ ξένης ὥσπερ τινὸς λωτοῦ γευσάμενοι σχολῆς τὸν πάντα βίον οὐ βραχὺν δε στοιξορυμ ρεπυγναντιις. ἀλλὰ παμμήκη γενόμενον διήγαγον ἐν λόγοις καὶ βιβλίοις καὶ περιπάτοις· οὐκ ἄδηλον ὅτι τοῖς ὑφʼ ἑτέρων γραφομένοις καὶ λεγομένοις μᾶλλον ἢ τοῖς ὑφʼ αὑτῶν ὁμολογουμένως ἔζησαν, ἣν Ἐπίκουρος ἡσυχίαν ἐπαινεῖ καὶ Ἱερώνυμος, ἐν ταύτῃ τὸ παράπαν καταβιώσαντες. αὐτὸς γοῦν Χρύσιππος ἐν τῷ τετάρτῳ περὶ Βίων οὐδὲν οἴεται τὸν σχολαστικὸν βίον τοῦ ἡδονικοῦ διαφέρειν· αὐτὰς δὲ παραθήσομαι τὰς λέξεις ὅσοι δʼ ὑπολαμβάνουσι φιλοσόφοις ἐπιβάλλειν μάλιστα τὸν σχολαστικὸν βίον ἀπʼ ἀρχῆς, οὗτοί μοι δοκοῦσι διαμαρτάνειν, ὑπονοοῦντες διαγωγῆς τινος ἕνεκεν δεῖν τοῦτο ποιεῖν ἢ ἄλλου τινὸς τούτῳ παραπλησίου, καὶ τὸν ὅλον βίον οὕτω πως διελκύσαι· τοῦτο δʼ ἐστίν, ἂν σαφῶς θεωρηθῇ, ἡδέως· οὐ γὰρ δεῖ λανθάνειν τὴν ὑπόνοιαν αὐτῶν, πολλῶν μὲν σαφῶς τοῦτο λεγόντων οὐκ ὀλίγων δʼ ἀδηλότερον. τίς οὖν μᾶλλον ἐν τῷ σχολαστικῷ βίῳ τούτῳ κατεγήρασεν ἢ Χρύσιππος καὶ Κλεάνθης καὶ Διογένης καὶ Ζήνων καὶ Ἀντίπατρος, οἵ γε καὶ τὰς αὑτῶν κατέλιπον πατρίδας, οὐδὲν ἐγκαλοῦντες ἀλλʼ ὅπως καθʼ ἡσυχίαν ἐν τῷ Ὠιδείῳ καὶ ἐπὶ Ζωστῆρος σχολάζοντες καὶ φιλολογοῦντες διάγωσιν; Ἀριστοκρέων γοῦν ὁ Χρυσίππου μαθητὴς καὶ οἰκεῖος εἰκόνα χαλκῆν ἀναστηλώσας ἐπέγραψε τόδε τὸ ἐλεγεῖον τόνδε νέον Χρύσιππον Ἀριστοκρέων ἀνέθηκε, τῶν Ἀκαδημιακῶν στραγγαλίδων κοπίδα. τοῦτʼ οὖν ὁ Χρύσιππος, ὁ γέρων, ὁ φιλόσοφος, ὁ τὸν βασιλικὸν καὶ πολιτικὸν ἐπαινῶν βίον, τὸν δὲ σχολαστικὸν οὐδὲν οἰόμενος τοῦ ἡδονικοῦ διαφέρειν.
3Devlet işlerine girenler ise kendi öğretileriyle daha da çelişir. Çünkü yönetir, yargılar, öğüt verir, kanun yapar, cezalandırır, ödüllendirirler; sanki yönettikleri şehirler gerçekten şehirmiş, kurayla seçilen meclis üyeleri ve yargıçlar, oyla seçilen komutanlar, Kleisthenes'in, Lykurgos'un ve Solon'un kanunları gerçekten varmış gibi. Oysa bu adamların kötü ve akılsız olduğunu söylerler. Böylece devlet işlerine girerken de kendileriyle çelişirler.
ὅσοι δʼ ἄλλοι πολιτείᾳ προσίασιν, ἔτι μᾶλλον ἐναντιοῦνται τοῖς αὑτῶν δόγμασι· καὶ γὰρ ἄρχουσι καὶ δικάζουσι καὶ συμβουλεύουσι καὶ νομοθετοῦσι καὶ κολάζουσι καὶ τιμῶσιν ὡς πόλεων οὐσῶν ἐν αἷς πολιτεύονται, βουλευτῶν δὲ καὶ δικαστῶν ἀεὶ τῶν λαγχανόντων, στρατηγῶν δὲ τῶν χειροτονουμένων, νόμων δὲ τῶν Κλεισθένους καὶ Λυκούργου καὶ Σόλωνος, οὓς φαύλους καὶ ἀνοήτους γεγονέναι λέγουσιν. ὥστε καὶ πολιτευόμενοι μάχονται.
4Antipatros, Kleanthes ve Khrysippos'un Farkı Üzerine adlı eserinde, Zenon ile Kleanthes'in, yurtlarına haksızlık etmiş görünmemek için Atinalı olmak istemediğini anlatır. Bunlar doğru yaptıysa Khrysippos'un vatandaşlığa kaydolmakla yanlış yaptığını bir kenara bırakalım. Ama bedenlerini ve hayatlarını bu kadar uzağa taşıdıkları hâlde adlarını yurtlarına saklamaları büyük bir çelişki ve saçmalıktır. Bir adamın karısını terk edip başka bir kadınla yaşaması, onunla yatması, ondan çocuk yapması, ama eski karısına haksızlık etmiş görünmemek için onunla evlenme sözleşmesi yapmaması gibidir bu.
καὶ μὴν Ἀντίπατρος ἐν τῷ περὶ τῆς Κλεάνθους καὶ Χρυσίππου διαφορᾶς ἱστόρηκεν, ὅτι Ζήνων καὶ Κλεάνθης οὐκ ἠθέλησαν Ἀθηναῖοι γενέσθαι, μὴ δόξωσι τὰς αὑτῶν πατρίδας ἀδικεῖν. ὅτι μέν, εἰ καλῶς οὗτοι, Χρύσιππος οὐκ ὀρθῶς ἐποίησεν ἐγγραφεὶς εἰς τὴν πολιτείαν, παρείσθω· πολλὴν δὲ μάχην καὶ παράλογον ἔχει τὸ τὰ σώματα καὶ τοὺς βίους οὕτω μακρὰν ἀποξενώσαντας τὰ ὀνόματα ταῖς πατρίσι τηρεῖν, ὥσπερ εἴ τις τὴν γαμετὴν ἀπολιπών, ἑτέρᾳ δὲ συζῶν καὶ συναναπαυόμενος καὶ παιδοποιούμενος ἐξ ἑτέρας, μὴ συγγράφοιτο γάμον, ὅπως ἀδικεῖν μὴ δοκῇ τὴν προτέραν.
5Khrysippos da Retorik Üzerine'de bilgenin, zenginlik, şöhret ve sağlık iyiymiş gibi hatiplik yapacağını ve devlet işlerine gireceğini yazarken, sözlerinin çıkmaz ve devlete yaramaz olduğunu, öğretilerinin ihtiyaçlara ve eylemlere uymadığını kabul eder.
Χρύσιππος δὲ πάλιν ἐν τῷ περὶ Ῥητορικῆς γράφων οὕτω ῥητορεύσειν καὶ πολιτεύσεσθαι τὸν σοφόν, ὡς καὶ τοῦ πλούτου ὄντος ἀγαθοῦ καὶ τῆς δόξης καὶ τῆς; ὑγιείας, ὁμολογεῖ τοὺς λόγους αὐτῶν ἀνεξόδους εἶναι καὶ ἀπολιτεύτους καὶ τὰ δόγματα ταῖς χρείαις ἀνάρμοστα καὶ ταῖς πράξεσιν.
6Zenon'un bir öğretisi de tanrılara tapınak yapmamaktır. Çünkü çok değerli olmayan bir tapınak kutsal değildir; işçilerin ve zanaatkârların yaptığı hiçbir şey de çok değerli değildir. Bunu doğru bulup övenler ise tapınaklarda sırlara ermekte, Akropolis'e çıkmakta, heykellerin önünde eğilmekte, işçilerin ve zanaatkârların eseri olan tapınakları çelenklerle süslemektedir. Sonra da tanrılara kurban kestikleri için Epikurosçuları suçüstü yakaladıklarını sanırlar; oysa olmamasını ve yapılmamasını istedikleri sunaklarda ve tapınaklarda kurban keserek asıl kendileri yakalanmaktadır.
ἔτι δόγμα Ζήνωνός ἐστιν ἱερὰ θεῶν μὴ οἰκοδομεῖν ἱερὸν γὰρ μὴ πολλοῦ ἄξιον καὶ ἅγιον οὐκ ἔστιν· οἰκοδόμων δʼ ἔργον καὶ βαναύσων οὐδέν ἐστι πολλοῦ ἄξιον. οἱ δὲ ταῦτʼ ἐπαινοῦντες ὡς εὖ ἔχοντα μυοῦνται μὲν ἐν ἱεροῖς, ἀναβαίνουσι δʼ εἰς ἀκρόπολιν, προσκυνοῦσι δὲ τὰ ἕδη καὶ στεφανοῦσι τοὺς ναούς, οἰκοδόμων ὄντας ἔργα καὶ βαναύσων ἀνθρώπων. εἶτα τοὺς Ἐπικουρείους ἐλέγχεσθαι δοκοῦσι θύοντας θεοῖς, αὐτοὶ δὲ μᾶλλον ἐλέγχονται θύοντας ἐπὶ τῶν βωμῶν καὶ τῶν ἱερῶν, ἃ μήτʼ εἶναι μήτʼ οἰκοδομεῖσθαι δεῖν ἀξιοῦσιν.
7Zenon, Platon gibi, farklarına göre birçok erdem olduğunu kabul eder: phronēsis, cesaret, itidal, adalet. Bunlar ayrılmaz, ama birbirlerinden başka ve farklıdır. Yine de her birini tarif ederken cesareti katlanılması gereken şeylerdeki phronēsis, itidali seçilmesi gereken şeylerdeki phronēsis, adaleti dağıtılması gereken şeylerdeki phronēsis olarak tarif eder; sanki erdem birmiş de sadece işlere karşı tutumlarına göre fiillerinde farklı görünüyormuş gibi. Bu konuda kendisiyle çelişen yalnız Zenon değildir. Khrysippos da Ariston'u diğer erdemleri tek bir erdemin halleri saydığı için suçlar, ama her erdemi bu şekilde tarif eden Zenon'u savunur. Kleanthes ise Tabiat Notları'nda gerilimin ateşin darbesi olduğunu, psykhēde gerekenleri yapmaya yeter hâle gelirse kuvvet ve kudret adını aldığını söyler ve kelimesi kelimesine şöyle devam eder: "Bu kuvvet ve kudret, bağlı kalınması gereken görünen şeylerde ortaya çıkınca kendine hâkim olma, katlanılması gerekenlerde cesaret, değerlendirmelerde adalet, seçimlerde ve kaçınmalarda itidal olur."
ἀρετὰς; ὁ Ζήνων ἀπολείπει πλείονας κατὰ διαφοράς, ὥσπερ ὁ Πλάτων, οἷον φρόνησιν ἀνδρείαν σωφροσύνην δικαιοσύνην, ὡς ἀχωρίστους μὲν οὔσας ἑτέρας δὲ καὶ διαφερούσας ἀλλήλων. πάλιν δὲ ὁριζόμενος αὐτῶν ἑκάστην τὴν μὲν ἀνδρείαν φησὶ φρόνησιν εἶναι ἑν ὑπομενετέοις τὴν δὲ σωφροσύνην φρόνησιν ἐν αἱρετέοις τὴν δὲ δικαιοσύνην φρόνησιν ἐν ἀπονεμητέοις, ὡς μίαν οὖσαν ἀρετὴν ταῖς δὲ πρὸς τὰ πράγματα σχέσεσι κατὰ τὰς ἐνεργείας διαφέρειν δοκοῦσαν. οὐ μόνον δʼ ὁ Ζήνων περὶ ταῦτα φαίνεται αὑτῷ μαχόμενος, ἀλλὰ καὶ Χρύσιππος Ἀρίστωνι μὲν ἐγκαλῶν ὅτι μιᾶς ἀρετῆς σχέσεις ἔλεγε τὰς ἄλλας εἶναι, Ζήνωνι δὲ συνηγορῶν οὕτως ὁριζομένῳ τῶν ἀρετῶν ἑκάστην. ὁ δὲ Κλεάνθης ἐν Ὑπομνήμασι Φυσικοῖς εἰπὼν ὅτι πληγὴ πυρὸς ὁ τόνος ἐστί, κἂν ἱκανὸς ἐν τῇ ψυχῇ γένηται πρὸς τὸ ἐπιτελεῖν τὰ ἐπιβάλλοντα, ἰσχὺς καλεῖται καὶ κράτος· ἐπιφέρει κατὰ λέξιν ἡ δʼ ἰσχὺς αὕτη καὶ τὸ κράτος, ὅταν μὲν ἑν τοῖς φανεῖσιν ἐμμενετέοις ἐγγένηται, ἐγκράτειά ἐστιν, ὅταν δʼ ἐν τοῖς ὑπομενετέοις, ἀνδρεία· περὶ τὰς ἀξίας δὲ δικαιοσύνη περὶ δὲ τὰς αἱρέσεις καὶ ἐκκλίσεις σωφροσύνη.
8Birisi,
Her iki tarafın sözünü duymadan hüküm verme
deyince Zenon buna şöyle bir söylevle karşı çıkardı: "İlk konuşan ispat ettiyse, ikinci konuşanı dinlemek gerekmez, çünkü soru sona ermiştir. İspat etmediyse, sanki çağrılıp gelmemiş, ya da gelip cıvıldamış gibidir. Ya ispat etmiştir ya etmemiştir; demek ki ikinci konuşanı dinlemek gerekmez." Oysa bu söylevi kuran kişi Platon'un Devlet'ine karşı kitap yazıyor, sofizmleri çürütüyor, buna muktedir olduğu için de öğrencilerine diyalektiği öğrenmelerini emrediyordu. Ama Platon Devlet'teki şeyleri ya ispat etmiş ya etmemiştir; iki durumda da karşı yazmak gerekli değil, her hâlde gereksiz ve boştur. Aynısı sofizmler için de söylenebilir.
πρὸς τὸν εἰπόντα μηδὲ δίκην δικάσῃς, πρὶν ἂν ἀμφοῖν μῦθον ἀκούσῃς α ʼντέλεγεν ὁ Ζήνων, τοιούτῳ τινὶ λόγῳ χρώμενος εἴτʼ ἀπέδειξεν ὁ πρότερος εἰπών, οὐκ ἀκουστέον τοῦ δευτέρου λέγοντος, πέρας γὰρ ἔχει τὸ ζητούμενον· εἴτʼ οὐκ ἀπέδειξεν· ὅμοιον γὰρ ὡς εἰ μηδʼ ὑπήκουσε κληθεὶς ἢ ὑπακούσας ἐτερέτισεν· ἤτοι δʼ ἀπέδειξεν ἢ οὐκ ἀπέδειξεν, οὐκ ἀκουστέον ἄρα τοῦ δευτέρου λέγοντος. τοῦτον δὲ τὸν λόγον ἐρωτήσας αὐτὸς ἀντέγραφε μὲν πρὸς τὴν Πλάτωνος Πολιτείαν ἔλυε δὲ σοφίσματα, καὶ τὴν διαλεκτικὴν ὡς τοῦτο ποιεῖν δυναμένην ἐκέλευε παραλαμβάνειν τοὺς μαθητάς. καίτοι ἢ ἀπέδειξε Πλάτων ἢ οὐκ ἀπέδειξε τὰ ἐν τῇ Πολιτείᾳ, κατʼ οὐδέτερον δʼ ἀναγκαῖον ἀντιγράφειν ἀλλὰ πάντως περιττὸν καὶ μάταιον. τὸ δʼ αὐτὸ περὶ τῶν σοφισμάτων ἔστιν εἰπεῖν.
9Khrysippos gençlerin önce mantık, ikinci olarak ahlak, sonra tabiat derslerini dinlemesi, aynı şekilde tanrılar konusunu en sona bırakması gerektiğini düşünür. Bunu birçok yerde söyler; Hayatlar Üzerine'nin dördüncü kitabındaki şu sözü aktarmak yeter: "Önce, bana öyle geliyor ki, eskilerin doğru söylediği gibi filozofun kuramlarının üç türü vardır: mantıksal, ahlaki ve tabii. Sonra bunlardan önce mantıksal, ikinci ahlaki, üçüncü tabii olanlar sıralanmalıdır. Tabii olanlardan da en son tanrılar konusu gelmelidir. Bu yüzden onun aktarılmasına teletē ["son ayin"] da denmiştir." Ama en sona konulması gerektiğini söylediği bu tanrılar konusunu, her ahlaki sorunun önüne koymayı âdet edinmiştir. Gayeler, adalet, iyi ve kötü, evlilik ve çocuk yetiştirme, kanun ve devlet hakkında konuşurken, şehirlere karar önerenlerin başa "İyi Talih" yazması gibi, Zeus'u, Kaderi, İnayeti, evrenin tek ve sınırlı olduğunu, tek bir kudretle bir arada tutulduğunu başa yazmadan hiçbir şey söylemez. Bunların hiçbiri tabiat bilgisine derinlemesine dalmadan benimsenemez.
Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabında bu konuda ne dediğini dinle: "Adaletin başka bir ilkesi, başka bir doğuşu bulunamaz, ancak Zeus'tan ve ortak tabiattan gelir. İyi ve kötü hakkında bir şey söyleyeceksek, bu türden her şey ilkesini oradan almalıdır." Yine Tabiat Tezleri'nde: "İyiler ve kötüler, erdemler ve saadet konusuna başka bir yoldan ya da daha uygun bir yoldan gelinemez; ancak ortak tabiattan ve evrenin yönetiminden gelinebilir." Biraz sonra yine: "İyi ve kötü konusu buna bağlanmalıdır; bunların daha iyi bir ilkesi ya da dayanağı yoktur, tabiat incelemesi de iyi ve kötü ayrımından başka bir şey için öğrenilmez."
Demek ki Khrysippos'a göre tabiat konusu ahlakın hem önünde hem arkasındadır. Daha doğrusu, sıranın bu tersine çevrilişi tam bir çıkmazdır: Onsuz hiçbir şeyi anlaşılamayacak olan şeylerin sonrasına koyulması gerekiyor. Tabiat konusunu iyi ve kötünün ilkesi sayıp, onlardan önce değil sonra öğretilmesini emretmesindeki çelişki de ortadadır. Biri çıkıp Khrysippos'un Logosun Kullanımı Üzerine'de, mantıkla başlayanın ötekilerden büsbütün uzak durmaması, fırsat oldukça onlara da değinmesi gerektiğini yazdığını söyleyecektir. Doğru söyler, ama suçu pekiştirir. Çünkü Khrysippos kendisiyle çelişmiş olur: Bir yerde tanrılar konusunu, bu yüzden teletē dendiğini söyleyerek en son ve nihayette öğrenmeyi emreder, bir başka yerde başlarda bunun da öğrenilmesi gerektiğini söyler. Her şeyi her yerde öğrenmek gerekirse sıra kalmaz. Daha da önemlisi: Tanrılar konusunu iyi ve kötü konusunun ilkesi saymış, ama ahlakı öğrenmeye buradan başlamayı emretmemiş; ahlakı öğrenirken bundan, fırsat oldukça, pay almayı, sonra da bunlardan buna geçmeyi söylemiştir. Oysa onsuz ahlaka hiçbir başlangıç, hiçbir geçit olmadığını söyler.
ὁ Χρύσιππος οἴεται δεῖν τῶν λογικῶν πρῶτον ἀκροᾶσθαι τοὺς νέους δεύτερον δὲ τῶν ἠθικῶν μετὰ δὲ ταῦτα τῶν φυσικῶν, ὡσαύτως δὲ τούτοις τὸν περὶ θεῶν λόγον ἔσχατον παραλαμβάνειν. πολλαχοῦ δὲ τούτων ὑπʼ αὐτοῦ λεγομένων, ἀρκέσει παραθέσθαι τὰ ἐν τῷ τετάρτῳ περὶ Βίων ἔχοντα κατὰ λέξιν οὕτω· πρῶτον μὲν οὖν δοκεῖ μοι κατὰ τὰ ὀρθῶς ὑπὸ τῶν ἀρχαίων εἰρημένα τρία γένη τῶν τοῦ φιλοσόφου θεωρημάτων εἶναι, τὰ μὲν λογικὰ τὰ δʼ ἠθικὰ τὰ δὲ φυσικά· εἶτα τούτων δεῖν τάττεσθαι πρῶτα μὲν τὰ λογικὰ δεύτερα δὲ τὰ ἠθικὰ τρίτα δὲ τὰ φυσικά· τῶν δὲ φυσικῶν ἔσχατος εἶναι ὁ περὶ τῶν θεῶν λόγος· διὸ καὶ τελετὰς προσηγόρευσαν τὰς τούτου παραδόσεις. ἀλλὰ τοῦτόν γε τὸν λόγον, ὃν ἔσχατόν φησι δεῖν τάττεσθαι, περὶ θεῶν, ἔθει προτάττει καὶ προεκτίθησι παντὸς ἠθικοῦ ζητήματος· οὔτε γὰρ περὶ τελῶν οὔτε περὶ δικαιοσύνης οὔτε περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν οὔτε περὶ γάμου καὶ παιδοτροφίας οὔτε περὶ νόμου καὶ πολιτείας φαίνεται τὸ παράπαν φθεγγόμενος, εἰ μή, καθάπερ οἱ τὰ ψηφίσματα ταῖς πόλεσιν εἰσφέροντες προγράφουσιν Ἀγαθὴν Τύχην, οὕτω καὶ αὐτὸς προγράψειε τὸν Δία, τὴν Εἱμαρμένην, τὴν Πρόνοιαν, τὸ συνέχεσθαι μιᾷ δυνάμει τὸν κόσμον ἕνα ὄντα καὶ πεπερασμένον. ὧν οὐδὲν ἔστι πεισθῆναι μὴ διὰ βάθους ἐγκραθέντα τοῖς φυσικοῖς λόγοις. ἄκουε δʼ ἃ λέγει περὶ τούτων ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Θεῶν οὐ γὰρ ἔστιν εὑρεῖν τῆς δικαιοσύνης ἄλλην ἀρχὴν οὐδʼ ἄλλην γένεσιν ἢ τὴν ἐκ τοῦ Διὸς καὶ τὴν ἐκ τῆς κοινῆς φύσεως· ἐντεῦθεν γὰρ δεῖ πᾶν τὸ τοιοῦτον τὴν ἀρχὴν ἔχειν, εἰ μέλλομεν τι ἐρεῖν περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν πάλιν ἐν ταῖς Φυσικαῖς Θέσεσιν οὐ γὰρ ἔστιν ἄλλως οὐδʼ οἰκειότερον ἐπελθεῖν ἐπὶ τὸν τῶν ἀγαθῶν καὶ κακῶν λόγον οὐδʼ ἐπὶ τὰς ἀρετὰς οὐδʼ ἐπʼ εὐδαιμονίαν, ἀλλʼ ἢ ἀπὸ τῆς κοινῆς φύσεως καὶ ἀπὸ τῆς τοῦ κόσμου διοικήσεως. προελθὼν δʼ αὖθις δεῖ γὰρ τούτοις συνάψαι τὸν περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν λόγον, οὐκ οὔσης ἄλλης ἀρχῆς αὐτῶν ἀμείνονος οὐδʼ ἀναφορᾶς, οὐδʼ ἄλλου τινὸς ἕνεκεν τῆς φυσικῆς θεωρίας παραληπτῆς οὔσης ἢ πρὸς τὴν περὶ ἀγαθῶν ἢ κακῶν διάστασιν γίγνεται τοίνυν ἅμα πρόσω καὶ ὀπίσω τῶν ἠθικῶν ὁ φυσικὸς λόγος κατὰ Χρύσιππον μᾶλλον δʼ ὅλως ἄπορος ἡ περιτροπὴ τῆς τάξεως, εἰ μετὰ ταῦτα τακτέον ἐκεῖνον, ὧν καταλαβεῖν οὐδὲν ἐκείνου χωρὶς ἔστιν· καὶ πρόδηλος ἡ μάχη τοῦ τὸν φυσικὸν λόγον ἀρχὴν μὲν εἶναι τοῦ περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν τιθεμένου, κελεύοντος δὲ μὴ πρότερον ἀλλʼ ὕστερον ἐκείνων παραδίδοσθαι. εἰ δέ τις ἐρεῖ γεγραφέναι τὸν Χρύσιππον ἐν τῷ peri\ lo/gou xrh/sews, ὡς οὐ καθάπαξ ἀφεκτέον ἐστὶ τῶν ἄλλων τῷ τὴν λογικὴν ἀναλαμβάνοντι πρώτην, ἀλλὰ κἀκείνων μεταληπτέον κατὰ τὸ διδόμενον, ἀληθῆ μὲν ἐρεῖ βεβαιώσει δὲ τὴν αἰτίαν· μάχεται γὰρ πρὸς ἑαυτόν, ὅπου μὲν ἔσχατον τὸν περὶ θεῶν λόγον ἀναλαμβάνειν κελεύων καὶ τελευταῖον, ὡς διὰ τοῦτο καὶ τελετὴν προσαγορευόμενον, ὅπου δὲ πάλιν ἐν πρώτοις ἅμα καὶ τούτου μεταληπτέον εἶναι λέγων οἴχεται γὰρ ἡ τάξις, εἰ πάντων ἐν πᾶσι μεταλαμβάνειν δεήσει. τὸ δὲ μεῖζον, ὅτι τοῦ περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν λόγου τὸν περὶ θεῶν ἀρχὴν πεποιημένος οὐκ ἀπὸ τούτου κελεύει τὸν ἠθικὸν ἀρξαμένους ἀναλαμβάνειν, ἀλλʼ ἐκεῖνον ἀναλαμβάνοντας τούτου μεταλαμβάνειν κατὰ τὸ διδόμενον, εἶτα μεταβαίνειν ἐπὶ τοῦτον ἀπʼ ἐκείνων, οὗ χωρὶς οὐδεμίαν ἀρχὴν ἐπʼ ἐκεῖνον οὐδʼ ἔφοδον εἶναί φησι.
10Karşıt görüşleri savunarak tartışmayı büsbütün reddetmediğini söyler, ama bunun ihtiyatla yapılmasını öğütler: mahkemelerde olduğu gibi, onlara avukatlık ederek değil, inandırıcılıklarını çözerek. "Her konuda yargıyı askıya alanlara bunu yapmak yaraşır," der, "üstelik istedikleri şeye de yardım eder; ama tutarlı bir hayat sürmemizi sağlayacak epistēmēyi kazandırmaya çalışanlar tam tersini yapmalı, yeni başlayanlara ilkeleri baştan sona adım adım öğretmelidir. Yeri geldiğinde karşıt görüşleri de anarlar, ama mahkemelerde olduğu gibi inandırıcılıklarını çözerek." Bunları kelimesi kelimesine söylemiştir.
Filozofların karşıt görüşü savunmadan, dava vekilleri gibi kötüleyerek ortaya koymaları gerektiğini düşünmesinin ne kadar saçma olduğunu, sanki hakikat için değil de zafer için yarışıyorlarmış gibi davrandığını, ona karşı başka yerde söyledik. Ama kendisinin az yerde değil pek çok yerde, benimsediği görüşlerin tersini kanıtlayan argümanları öyle güçlü, öyle ciddiyet ve hırsla kurduğunu ki neyi doğru bulduğunu anlamak herkesin harcı değildir, kendileri de söylüyor elbette, adamın ustalığına hayran kalarak. Karneades'in de kendine özgü hiçbir şey söylemediğini, Khrysippos'un karşı yönde öne sürdüğü argümanlardan yola çıkarak onun görüşlerine saldırdığını düşünürler; onun sık sık, "Bahtsız adam, kendi gücün yok edecek seni" dizesini mırıldandığını da anlatırlar, çünkü Khrysippos, öğretileri sarsıp karalamak isteyenlere kendi aleyhine büyük fırsatlar veriyordu.
Yerleşik Kanıya Karşı adıyla yayımladığı kitaplarla ise öyle övünüp böbürlenirler ki, bütün Akademicilerin argümanları bir araya toplansa bile Khrysippos'un hisleri karalamak için yazdıklarıyla boy ölçüşemez derler. Bu, söyleyenlerin ya tecrübesizliğinin ya da kendini beğenmişliğinin işaretidir. Ama şu doğrudur: Khrysippos sonradan yerleşik kanıyı ve hisleri savunmak isteyince kendinin gerisine düşmüş, ikinci eseri birincisinden daha gevşek çıkmıştır.
Böylece kendi kendisiyle çelişir. Bir yandan, karşıt görüşlerin hep savunularak değil, yanlış oldukları gösterilerek sunulmasını emreder; öte yandan kendi öğretilerinin savunucusu olmaktan çok daha yaman bir savcısı olur. Başkalarına, kavrayışı dağıttıkları için karşıt argümanlardan sakınmayı öğütler; kendisi ise kavrayışı ortadan kaldıran argümanları, onu pekiştirenlerden daha büyük bir hırsla kurar.
Oysa bundan kendisinin de korktuğunu, Hayatlar Üzerine'nin dördüncü kitabında şunları yazarak açıkça gösterir: "Karşıt argümanlara da, karşı yönde inandırıcı görünen şeylere de gelişigüzel yer verilmemeli, insanlar bunlara kapılıp kavrayışlarını bırakmasın diye ihtiyatlı davranılmalıdır; çünkü çözümleri yeterince dinleyemezler, kavradıkları şeyler de kolayca sarsılıp düşer. Nitekim yerleşik kanıyı, hissedilir şeyleri ve hislerden gelen öteki bilgileri kavramış olanlar bile, Megara sorularına ve başka, daha çok ve daha güçlü sorulara kapılıp bunları kolayca elden çıkarırlar."
Stoacılara sormak isterdim: Megara sorularını, Khrysippos'un yerleşik kanıya karşı altı kitapta yazdıklarından daha güçlü mü buluyorlar? Yoksa bunu Khrysippos'un kendisine mi sormalı? Bak, Logosun Kullanımı Üzerine'de Megara argümanı hakkında neler yazmış: "Stilpon'un ve Menedemos'un argümanında da buna benzer bir şey olmuştur. Bilgelikleriyle pek ünlü olan bu adamların argümanı şimdi kendilerine utanç olarak dönmüştür; bir bölümü fazla kaba, bir bölümü de apaçık sofistlik sayılıyor."
Demek ki, azizim, güldüğün, kusurları ortada olduğu için soranların yüz karası dediğin bu argümanların yine de bazılarını kavrayıştan uzaklaştırmasından korkuyorsun. Peki, yerleşik kanıya karşı o kadar kitap yazan, Arkesilaos'u geçme hırsıyla bulduğun her şeyi bunlara ekleyen sen, okuyanlardan hiçbirinin aklını karıştırmayacağını mı sandın? Üstelik yerleşik kanıya karşı çıkarken kuru argümanlarla da yetinmez; mahkemedeymiş gibi işin içine duygusunu da katarak, onun çoğu zaman saçmaladığını, boş laf ettiğini söyler.
Karşıt şeyler söylediğine itiraz edilecek yer bile bırakmamak için, Tabiat Tezleri'nde şunları yazmıştır: "Bir şeyi kavramış olanlar da elden gelen savunmayı yaparak onun tersi yönünde argüman geliştirebilir; bazen de iki yanı da kavramamış olarak, her ikisinin lehine söylenebilecekleri söyleyebilirler." Logosun Kullanımı Üzerine'de ise, logosun gücünü tıpkı silahlar gibi yersiz işlerde kullanmamak gerektiğini söyledikten sonra şunu eklemiştir: "Onu hakikatin ve hakikatle akraba olan şeylerin bulunması için kullanmalı, karşıtları için değil; oysa pek çokları bunu yapıyor." Pek çokları derken belki yargıyı askıya alanları kastediyor. Ama onlar iki yanı da kavramadıkları için iki yönde de argüman geliştirirler; kavranabilir bir şey varsa, hakikat kendini ancak böyle ya da en iyi böyle kavratacaktır diye düşünürler. Sen ise onları suçlarken hem kendin yerleşik kanı hakkında kavradığının tersini yazıyor, hem başkalarının bunu savunarak yapmasına engel oluyorsun; demek ki logosun gücünü yararsız ve zararlı işlerde, hırsına yenilip delikanlılık ederek kullandığını itiraf ediyorsun.
τὸ πρὸς τἀναντία διαλέγεσθαι καθόλου μὲν οὔ, φησιν ἀποδοκιμάζειν, χρῆσθαι δὲ τούτῳ παραινεῖ μετʼ εὐλαβείας ὥσπερ ἐν τοῖς δικαστηρίοις, μὴ μετὰ συνηγορίας; ἀλλὰ διαλύοντας αὐτῶν τὸ πιθανόν τοῖς μὲν γὰρ ἐποχὴν ἄγουσι περὶ πάντων ἐπιβάλλει φησὶ τοῦτο ποιεῖν καὶ συνεργόν ἐστι πρὸς ὃ βούλονται· τοῖς δʼ ἐπιστήμην ἐνεργαζομένοις καθʼ ἣν ὁμολογουμένως βιωσόμεθα, τἀναντία στοιχειοῦν καὶ καταστοιχίζειν τοὺς εἰσαγομένους ἀπʼ ἀρχῆς μέχρι τέλους· ἐφʼ ὧν καιρός ἐστι μνησθῆναι καὶ τῶν ἐναντίων λόγων, διαλύοντας αὐτῶν τὸ πιθανόν, καθάπερ καὶ ἐν τοῖς δικαστηρίοις· ταυτὶ γὰρ αὐταῖς λέξεσιν εἴρηκεν. ὅτι μὲν οὖν ἄτοπός ἐστι τοὺς φιλοσόφους τὸν ἐναντίον λόγον οἰόμενος δεῖν τιθέναι, μὴ μετὰ συνηγορίας ἀλλʼ ὁμοίως τοῖς δικολόγοις κακοῦντας, ὥσπερ οὐ πρὸς τὴν ἀλήθειαν ἀλλὰ περὶ νίκης ἀγωνιζομένους, εἴρηται πρὸς αὐτὸν διʼ ἑτέρων. ὅτι δʼ αὐτὸς οὐκ ἐν ὀλίγοις ἀλλὰ πολλαχοῦ τοὺς ἐναντίους οἷς δοκιμάζει λόγους κατεσκεύακεν ἐρρωμένως καὶ μετὰ σπουδῆς καὶ φιλοτιμίας τοσαύτης ὥστε μὴ παντὸς εἶναι καταμαθεῖν τὸ ἀρέσκον αὐτῷ, αὐτοὶ δήπου λέγουσι, τὴν δεινότητα θαυμάζοντες τἀνδρός· καὶ τὸν Καρνεάδην οὐδὲν οἰόμενοι λέγειν ἴδιον, ἀλλʼ ἐξ ὧν ἐπεχείρησε Χρύσιππος; εἰς τοὐναντίον, ὁρμώμενον ἐπιτίθεσθαι τοῖς λόγοις αὐτοῦ καὶ πολλάκις παραφθέγγεσθαι δαιμόνιε, φθίσει σε τὸ σὸν μένος, ὡς μεγάλας ἀφορμὰς καθʼ ἑαυτοῦ διδόντα τοῖς κινεῖν τὰ δόγματα καὶ διαβάλλειν βουλομένοις. ἐπὶ δὲ τοῖς κατὰ Συνηθείας ἐκδοθεῖσιν οὕτω κομῶσι καὶ μεγαληγοροῦσιν, ὥστε τοὺς πάντων ὁμοῦ τῶν Ἀκαδημαϊκῶν λόγους εἰς ταὐτὸ συμφορηθέντας οὐκ ἀξίους; εἶναι παραβαλεῖν οἷς Χρύσιππος ἔγραψεν εἰς διαβολὴν τῶν αἰσθήσεων. καὶ τοῦτο μὲν ἀπειρίας τῶν λεγόντων ἢ φιλαυτίας σημεῖόν ἐστιν· ἐκεῖνο δʼ ἀληθές, ὅτι βουληθεὶς αὖθις συνειπεῖν τῇ Συνηθείᾳ καὶ ταῖς αἰσθήσεσιν ἐνδεέστερος γέγονεν ἑαυτοῦ καὶ τὸ σύνταγμα τοῦ συντάγματος μαλακώτερον. ὥστʼ αὐτὸν ἑαυτῷ μάχεσθαι, κελεύοντα μὲν ἀεὶ τἀναντία μὴ μετὰ συνηγορίας ἀλλὰ μετʼ ἐνδείξεως τοῦ ὅτι ψευδῆ ἐστι παρατίθεσθαι, τῶν δʼ ἑαυτοῦ δογμάτων κατήγορον ὄντα δεινότερον ἢ συνήγορον, καὶ φυλάττεσθαι μὲν ἑτέροις παραινοῦντα τοὺς εἰς τἀναντία λόγους ὡς περισπῶντας τὴν κατάληψιν, αὐτὸν δὲ τῶν βεβαιούντων τὴν κατάληψιν λόγων φιλοτιμότερον συντιθέντα τοὺς ἀναιροῦντας καίτοι ὅτι τοῦτʼ αὐτὸς φοβεῖται, σαφῶς ὑποδείκνυσιν ἐν τῷ τετάρτῳ περὶ Βίων, ταῦτα γράφων οὐχ ὡς ἔτυχε δʼ οὐδὲ τοὺς ἐναντίους ὑποδεκτέον λόγους οὐδὲ προσετέα τἀναντία πιθανὰ ἀλλʼ εὐλαβουμένους μὴ καὶ περισπασθέντες ὑπʼ αὐτῶν τὰς καταλήψεις ἀφῶσιν, οὔτε τῶν λύσεων ἱκανῶς ἂν ἀκοῦσαι δυνάμενοι καταλαμβάνοντὲς τʼ εὐαποσείστως· ἐπεὶ καὶ οἱ τὴν συνήθειαν καταλαμβάνοντες καὶ τὰ αἰσθητὰ καὶ τἄλλα ἐκ τῶν αἰσθήσεων ῥᾳδίως προΐενται ταῦτα, καὶ ὑπὸ τῶν Μεγαρικῶν ἐρωτημάτων περισπώμενοι καὶ ὑπʼ ἄλλων πλειόνων καὶ δυναμικωτέρων ἐρωτημάτων. ἡδέως ἂν οὖν πυθοίμην τῶν Στωικῶν, εἰ τὰ Μεγαρικὰ ἐρωτήματα δυναμικώτερα νομίζουσιν εἶναι τῶν ὑπὸ Χρυσίππου κατὰ τῆς συνηθείας ἐν ἓξ βιβλίοις γεγραμμένων ἢ τοῦτο παρʼ αὐτοῦ Χρυσίππου δεῖ πυνθάνεσθαι. σκόπει γὰρ οἷα περὶ τοῦ Μεγαρικοῦ λόγου γέγραφεν ἐν τῷ περὶ Λόγου χρήσεως οὗτος οἷόν τι συμβέβηκε καὶ ἐπὶ τοῦ Στίλπωνος λόγου καὶ Μενεδήμου σφόδρα γὰρ ἐπὶ σοφίᾳ γενομένων αὐτῶν ἐνδόξων, νῦν εἰς ὄνειδος αὐτῶν ὁ λόγος περιτέτραπται, ὡς τὸ μὲν παχυτέρων τὸ δʼ, ἐκφανῶς σοφιζομένων εἶτα τούτους μέν, ὦ βέλτιστε, τοὺς λόγους, ὧν καταγελᾷς καὶ καλεῖς ὀνείδη τῶν ἐρωτώντων ὡς ἐμφανῆ τὴν κακίαν ἔχοντας, ὅμως δέδιας μή τινας περισπάσωσιν ἀπὸ τῆς καταλήψεως· αὐτὸς δὲ τοσαῦτα βιβλία γράφων κατὰ τῆς Συνηθείας, οἷς, εἴ τι ἀνεῦρες, προσέθηκας, ὑπερβαλέσθαι φιλοτιμούμενος τὸν Ἀρκεσίλαον, οὐδένα τῶν ἐντυγχανόντων ἐπιταράξειν προσεδόκησας; οὐδὲ γὰρ ψιλοῖς χρῆται τοῖς κατὰ τῆς Συνηθείας ἐπιχειρήμασιν, ἀλλʼ ὥσπερ ἐν δίκῃ μετὰ πάθους τινὸς συνεπιπάσχων, μωρολογεῖν τε πολλάκις λέγει καὶ κενοκοπεῖν. ἵνα τοίνυν μηδʼ ἀντίρρησιν ἀπολίπῃ τοῦ τἀναντία λέγειν, ἐν μὲν ταῖς Φυσικαῖς Θέσεσι ταῦτα γέγραφεν ἔσται δὲ καὶ καταλαμβάνοντάς τι πρὸς τἀναντία ἐπιχειρεῖν, τὴν ἐνοῦσαν συνηγορίαν ποιουμένους ποτὲ δʼ οὐδέτερον καταλαμβάνοντας εἰς ἑκάτερον τὰ ὄντα λέγειν. ἐν δὲ τῷ περὶ τῆς τοῦ lo/gou xrh/sews εἰπών, ὡς οὐ δεῖ τῇ τοῦ λόγου δυνάμει πρὸς τὰ μὴ ἐπιβάλλοντα χρῆσθαι καθάπερ οὐδʼ ὅπλοις, ταῦτʼ ἐπείρηκε πρὸς μὲν γὰρ τὴν τῶν ἀληθῶν εὕρεσιν δεῖ χρῆσθαι αὐτῇ καὶ πρὸς τὴν τούτων συγγένειαν, εἰς τἀναντία δʼ οὔ, πολλῶν ποιούντων τοῦτο πολλοὺς; λέγων ἴσως τοὺς ἐπέχοντας. ἀλλʼ ἐκεῖνοι μὲν οὐδέτερον καταλαμβάνοντες εἰς ἑκάτερον ἐπιχειροῦσιν· ὡς εἴ τι καταληπτόν ἐστιν οὕτως ἂν μόνως ἢ μάλιστα κατάληψιν ἑαυτῆς τὴν ἀλήθειαν παρέχουσαν. σὺ δʼ ὁ κατηγορῶν ἐκείνων αὐτός τε τἀναντία γράφων οἷς καταλαμβάνεις περὶ τῆς Συνηθείας ἑτέρους τε τοῦτο ποιεῖν μετὰ συνηγορίας ἀποτρεπόμενος, ἐν ἀχρήστοις καὶ βλαβεροῖς ὁμολογεῖς τῇ τοῦ λόγου δυνάμει χρώμενος; ὑπὸ φιλοτιμίας νεανιεύεσθαι.
11Doğru eylemin kanunun emri, hatanın kanunun yasağı olduğunu söylerler; bu yüzden kanun kötülere çok şey yasaklar ama hiçbir şey emretmez, çünkü onlar doğru eylemde bulunamazlar. Doğru eylemde bulunamayanın hata yapmamasının imkânsız olduğunu bilmeyen mi var? Böylece kanunu kendi kendisiyle çelişir hâle getiriyorlar: Yapamayacakları şeyi emreden, uzak duramayacakları şeyi yasaklayan bir kanun. Çünkü itidalli olamayan insan ölçüsüzlükten, phronēsis sahibi olamayan da akılsızlıktan kurtulamaz.
Üstelik kendileri de yasaklayanın bir şey söylediğini, başka bir şey yasakladığını, başka bir şey emrettiğini söylerler: "Çalma" diyen kişi "Çalma" sözünü söyler, çalmayı yasaklar, çalmamayı emreder. Şu hâlde kanun kötülere bir şey emretmeyecekse, hiçbir şey de yasaklamayacaktır.
Ayrıca hekimin öğrencisine kesip dağlamayı, "yerinde ve ölçülü olarak" sözünü atlayarak emrettiğini, müzik hocasının da lir çalıp şarkı söylemeyi "ahenkle ve uyumlu olarak" sözünü atlayarak emrettiğini söylerler; bu yüzden bunları ustalıksızca ve kötü yapanları cezalandırırlar, çünkü emredilen doğru yapmaktı, onlar ise doğru yapmamıştır. Öyleyse bilge de hizmetçisine bir şey söylemesini ya da yapmasını emreder, sonra bunu yerinde ve gerektiği gibi yapmadığı için onu cezalandırırsa, ne iyi ne kötü sayılan orta bir eylemi değil, doğru eylemi emrettiği açıktır. Bilgeler kötülere orta eylemler emredebiliyorsa, kanunun emirlerinin de öyle olmasına ne engel var?
Üstelik Khrysippos'a göre dürtü, insanın logosunun ona bir şeyi yapmasını emretmesidir; Kanun Üzerine'de böyle yazmıştır. Öyleyse karşı dürtü de yasaklayan logostur, kaçınma da akla uygun bir kaçınmadır. Şu hâlde ihtiyat da bilgede yasaklayan logostur, çünkü ihtiyatlı davranmak kötülerin değil, bilgelerin işidir. Bilgenin logosu ile kanun ayrı şeylerse, bilgeler ihtiyat adına kanunla çelişen bir logosa sahip demektir; kanun bilgenin logosundan başka bir şey değilse, bilgelere, ihtiyatla çekindikleri şeyleri yapmayı yasaklayan bir kanun bulunmuş olur.
τὸ κατόρθωμά φασι νόμου πρόσταγμα εἶναι, τὸ δʼ ἁμάρτημα νόμου ἀπαγόρευμα, διὸ τὸν νόμον πολλὰ τοῖς φαύλοις ἀπαγορεύειν προστάττειν δὲ μηδέν· οὐ γὰρ δύνανται κατορθοῦν καὶ τίς οὐκ οἶδεν ὅτι τῷ μὴ δυναμένῳ κατορθοῦν ἀδύνατόν ἐστι μὴ ἁμαρτάνειν; αὐτὸν οὖν αὑτῷ μαχόμενον ποιοῦσι τὸν νόμον, προστάττοντα μὲν ἃ ποιεῖν ἀδυνατοῦσιν ἀπαγορεύοντα δʼ ὧν ἀπέχεσθαι μὴ δύνανται· ὁ γὰρ μὴ δυνάμενος σωφρονεῖν ἄνθρωπος οὐ δύναται μὴ ἀκολασταίνειν, καὶ ὁ μὴ δυνάμενος φρονεῖν οὐ δύναται μὴ ἀφραίνειν. αὐτοί γε μὴν λέγουσι τοὺς ἀπαγορεύοντας ἄλλο μὲν λέγειν ἄλλο δʼ ἀπαγορεύειν ἄλλο δὲ προστάσσειν· ὁ γὰρ λέγων μὴ κλέψῃς λέγει μὲν αὐτὸ τοῦτο μὴ κλέψῃς, ἀπαγορεύει δὲ κλέπτειν, προστάσσει δὲ μὴ κλέπτειν· οὐδὲν οὖν ἀπαγορεύσει τοῖς φαύλοις ὁ νόμος, εἴ γε μὴ προστάξει τι. καὶ τὸν ἰατρὸν τῷ μαθητῇ προστάσσειν λέγουσι τεμεῖν καὶ καῦσαι, κατὰ παράλειψιν τοῦ εὐκαίρως καὶ μετρίως· καὶ τὸν μουσικὸν λυρίσαι καὶ ᾆσαι, κατὰ παράλειψιν τοῦ ἐμμελῶς καὶ συμφώνως· διὸ τοὺς ταῦτα ποιήσαντας ἀτέχνως καὶ κακῶς κολάζουσιν ὡς προσετάχθη γὰρ ὀρθῶς, οἱ δʼ ὀρθῶς οὐκ ἐποίησαν. οὐκοῦν καὶ ὁ σοφὸς τῷ θεράποντι προστάσσων εἰπεῖν τι καὶ πρᾶξαι, κἂν μὴ εὐκαίρως τοῦτο πράξῃ μηδʼ ὡς δεῖ κολάζων, δῆλός ἐστι κατόρθωμα προστάσσων οὐ μέσον· εἰ δὲ μέσα προστάσσουσιν οἱ σοφοὶ τοῖς φαύλοις, τί κωλύει καὶ τὰ τοῦ νόμου προστάγματα τοιαῦτʼ εἶναι; καὶ μὴν ἡ ὁρμή, κατὰ γʼ αὐτόν, τἀνθρώπου λόγος ἐστὶ προστακτικὸς αὐτῷ τοῦ ποιεῖν, ὡς ἐν τῷ περὶ Νόμου γέγραφεν. οὐκοῦν καὶ ἡ ἀφορμὴ λόγος ἀπαγορευτικός, καὶ ἡ ἔκκλισις εὔλογος ἔκκλισις· καὶ ἡ εὐλάβεια τοίνυν λόγος ἐστὶν ἀπαγορευτικὸς τῷ σοφῷ· τὸ γὰρ εὐλαβεῖσθαι σοφῶν ἴδιον οὐ φαύλων ἐστίν. εἰ μὲν οὖν ἕτερόν ἐστιν ὁ τοῦ σοφοῦ λόγος καὶ ἕτερον ὁ νόμος, μαχόμενον τῷ νόμῳ λόγον οἱ σοφοὶ τὴν εὐλάβειαν ἔχουσιν· εἰ δʼ οὐκ ἄλλο τι νόμος ἐστὶν ἢ ὁ τοῦ σοφοῦ λόγος, εὓρηται νόμος ἀπαγορευτικὸς τοῖς σοφοῖς τοῦ ποιεῖν ἃ εὐλαβοῦνται.
12Khrysippos kötülere hiçbir şeyin yararlı olmadığını, kötünün hiçbir şeyi kullanmaya ihtiyacı bulunmadığını, hiçbir şeye muhtaç olmadığını söyler. Doğru Eylemler'in birinci kitabında bunu söyledikten sonra, kullanışlılığın da minnetin de orta şeylere kadar uzandığını söyler; oysa onlara göre bunların hiçbiri yararlı değildir.
Üstelik kötüye hiçbir şeyin yakın ve uygun olmadığını şu sözlerle söyler: "Aynı şekilde erdemli insana hiçbir şey yabancı, kötüye de hiçbir şey yakın değildir, çünkü biri iyi, öteki kötüdür." Peki nasıl olur da bütün tabiat ve ahlak kitaplarında, vallahi, doğar doğmaz kendimize, uzuvlarımıza ve yavrularımıza yakınlık duyduğumuzu yazıp insanı bıktırır? Adalet Üzerine'nin birinci kitabında hayvanların bile yavrularına, onların durumuyla orantılı bir yakınlık duyduğunu söyler; balıklar hariç, çünkü onların yavruları kendi kendine beslenir. Oysa hissedecek bir şeyi olmayanda his, kendine yakın bir şeyi olmayanda yakınlık olamaz; çünkü yakınlık, kendine yakın olanı hissetmek ve kavramak gibi bir şeydir.
τοῖς φαύλοις οὐδὲν εἶναι χρήσιμον ὁ Χρύσιππός φησιν οὐδʼ ἔχειν χρείαν τὸν φαῦλον οὐδενὸς οὐδὲ δεῖσθαι ταῦτα δʼ εἰπὼν ἐν τῷ πρώτῳ τῶν Κατορθωμάτων αὖθις λέγει καὶ τὴν εὐχρηστίαν καὶ τὴν χάριν εἰς τὰ μέσα διατείνειν ὧν οὐδέν ἐστι χρήσιμον κατʼ αὐτούς. καὶ μὴν οὐδʼ οἰκεῖον οὐδʼ ἁρμόττον οὐδὲν εἶναι τῷ φαύλῳ φησὶν ἐν τούτοις κατὰ ταὐτὰ δὲ τῷ μὲν ἀστείῳ ἀλλότριον οὐδὲν τῷ δὲ φαύλῳ οἰκεῖόν οὐδέν ἐστιν· ἐπειδὴ τὸ μὲν ἀγαθὸν τὸ δὲ κακόν ἐστιν αὐτῶν πῶς οὖν ἀποκναίει πάλιν ἐν παντὶ βιβλίῳ φυσικῷ καὶ ἠθικῷ νὴ Δία γράφων ὡς οἰκειούμεθα πρὸς αὑτοὺς εὐθὺς γενόμενοι καὶ τὰ μέρη καὶ τὰ ἔκγονα τὰ ἑαυτῶν; ἐν δὲ τῷ πρώτῳ περὶ Δικαιοσύνης καὶ τὰ θηρία φησὶ συμμέτρως τῇ τῶν ἐκγόνων ᾠκειῶσθαι πρὸς αὐτά, πλὴν τῶν ἰχθύων αὐτὰ γὰρ τὰ κυήματα τρέφεται διʼ αὑτῶν ἀλλʼ οὔτʼ αἴσθησίς ἐστιν οἷς μηθὲν αἰσθητὸν οὔτʼ οἰκείωσις οἷς μηδὲν οἰκεῖον· ἡ γὰρ οἰκείωσις αἴσθησις ἔοικε τοῦ οἰκείου καὶ ἀντίληψις εἶναι.
13Şu öğreti de en temel görüşlerinin sonucudur; Khrysippos, aksi yönde çok şey yazmış olsa da, ne kötülüğün kötülükten, hatanın hatadan, ne de aretēnin aretēden, doğru eylemin doğru eylemden üstün olmadığı görüşüne bağlı olduğu açıktır. Tabiat Üzerine'nin üçüncü kitabında şöyle der: "Büyük söze layık bir hayat yaşayan Zeus'a kendisiyle ve hayatıyla övünmek, kendini büyük görmek, deyim yerindeyse başı dik yürümek, saçını savurmak ve büyük konuşmak nasıl yakışırsa, Zeus'tan hiçbir bakımdan geri kalmayan bütün iyilere de aynı şeyler yakışır."
Ama o yine Adalet Üzerine'nin üçüncü kitabında, hazzı gaye sayanların adaleti ortadan kaldırdığını, onu yalnızca bir iyi sayanların ise kaldırmadığını söyler. Kelimesi kelimesine şöyle: "Belki de haz bir iyi olarak kalır ama gaye olmazsa, kendisi için seçilmeye değer şeyler arasında güzel olan da bulunduğundan, adaleti koruyabiliriz; güzeli ve adili hazdan daha büyük bir iyi olarak bırakmış oluruz." Ama yalnız güzel olan iyiyse, hazzı iyi ilan eden hata eder, ama onu gaye de yapandan daha az hata eder: Sonuncusu adaleti ortadan kaldırır, öteki korur; birinin görüşüne göre toplum yok olup gitmiştir, öteki iyiliğe ve insan sevgisine yer bırakır.
Zeus Üzerine'de aretēlerin arttığını ve yayıldığını söylemesini ise, kelime avına çıkmış gibi görünmeyeyim diye geçiyorum; gerçi Khrysippos bu türden şeylerde Platon'u da başkalarını da acı acı ısırır. Ama aretēye uygun yapılan her şeyin övülmemesini istemesi, doğru eylemler arasında bir fark olduğunu gösterir. Zeus Üzerine'de şöyle der: "Aretēlere yakışan işler vardır ve az önce sayılanlar da bunlardandır: Parmağını cesurca uzatmak, ölmek üzere olan bir kocakarıdan kendine hâkim olarak uzak durmak, üçün dört olmadığını telaşsızca dinlemek gibi. Böyle şeylerle birilerini övmeye ve yüceltmeye kalkışan, tam bir soğukluk sergiler." Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabında da buna benzer şeyler söylenmiştir: "Sanırım aretēden gelen bu tür şeylerde övgü yersiz kaçar, ölmek üzere olan bir kocakarıdan uzak durmak ya da sinek ısırığına sabırla katlanmak gibi."
Öyleyse bu adam, kendi öğretilerine başka hangi savcıyı bekliyor? Bunları öven soğuksa, bunların her birini doğru eylem, üstelik büyük, en büyük doğru eylem sayan elbette çok daha soğuktur. Çünkü sinek ısırığına cesurca katlanmak ile kocakarıdan itidalle uzak durmak […] eşitse, erdemli insanın bunlarla ya da ötekilerle övülmesi arasında bir fark yoktur sanırım.
Yine Dostluk Üzerine'nin ikinci kitabında, her hata yüzünden dostluğun bozulmaması gerektiğini öğretirken şu sözleri kullanır: "Kimi hataları hiç üstünde durmadan geçmek, kimine biraz, kimine daha çok önem vermek, kimini de dostluğu bitirmeye değer görmek gerekir." Daha da önemlisi, aynı yerde şöyle der: "Kimiyle daha çok, kimiyle daha az ilişki kuracağız, öyle ki kimileri daha çok, kimileri daha az dost olacak. Bu ayrım geniş bir alana yayıldığından, kimileri şu kadar, kimileri bu kadar dostluğa layık olur; kimi şu kadar, kimi bu kadar güvene ve benzeri şeylere layık görülecektir." Burada yaptığı, hatalar arasında da büyük farklar bırakmaktan başka nedir?
Üstelik Güzel Üzerine'de, yalnız güzelin iyi olduğunu ispat etmek için şu argümanları kullanır: "İyi seçilmeye değerdir, seçilmeye değer olan hoşa gider, hoşa giden övgüye değerdir, övgüye değer olan güzeldir." Ve yine: "İyi sevindiricidir, sevindirici olan saygındır, saygın olan güzeldir." Bu argümanlar ötekiyle çelişir. Ya her iyi övgüye değerdir, o zaman kocakarıdan itidalle uzak durmak da övgüye değer olur; ya da her iyi ne saygın ne de sevindiricidir, o zaman da argüman yıkılır. Çünkü başkalarını böyle şeylerden ötürü övmek soğukluksa, insanın böyle şeylerle sevinip övünmesi nasıl gülünç olmaz?
καὶ τὸ δόγμα τοῦτο τοῖς κυριωτάτοις ἑπόμενὸν ἐστι, καὶ Χρύσιππος, εἰ καὶ πολλὰ πρὸς τοὐναντίον γέγραφε, δῆλός ἐστι προστιθέμενος τῷ μήτε κακίαν κακίας ἢ ἁμαρτίαν ἁμαρτίας ὑπερέχουσαν εἶναι μήτʼ ἀρετὴν ἀρετῆς ἢ κατόρθωσιν κατορθώσεως· ὃς γέ φησιν ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Φύσεως ὥσπερ τῷ Διὶ προσήκει σεμνύνεσθαι ἐπʼ αὑτῷ τε καὶ τῷ βίῳ καὶ μέγα φρονεῖν καί, εἰ δεῖ οὕτως εἰπεῖν, ὑψαυχενεῖν καὶ κομᾶν καὶ μεγαληγορεῖν, ἀξίως βιοῦντι μεγαληγορίας· οὕτω τοῖς ἀγαθοῖς πᾶσι ταῦτα προσήκει, κατʼ οὐθὲν προεχομένοις ὑπὸ τοῦ Διός. ἀλλʼ αὐτός γε πάλιν ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Δικαιοσύνης φησὶν ὅτι τὴν δικαιοσύνην ἀναιροῦσιν οἱ τέλος ὑποτιθέμενοι τὴν ἡδονήν, οἱ δὲ μόνον ἀγαθὸν εἶναι λέγοντες οὐκ ἀναιροῦσιν· ἔστι δὲ ταυτὶ τὰ κατὰ λέξιν τάχα γὰρ ἀγαθοῦ αὐτῆς ἀπολειπομένης τέλους δὲ μή, τῶν δὲ διʼ αὑτῶν αἱρετῶν ὄντος καὶ τοῦ καλοῦ, σῴζοιμεν ἂν τὴν δικαιοσύνην, μεῖζον ἀγαθὸν ἀπολιπόντες τὸ καλὸν καὶ τὸ δίκαιον τῆς ἡδονῆς. ἀλλʼ εἴπερ μόνον τὸ καλὸν ἀγαθόν ἐστιν, ἁμαρτάνει μὲν ὁ τὴν ἡδονὴν ἀγαθὸν ἀποφαίνων, ἧττον δʼ ἁμαρτάνει τοῦ καὶ τέλος αὐτὴν ποιοῦντος· ἀναιρεῖ οὗτος τὴν δικαιοσύνην ἐκεῖνος δὲ σῴζει· καὶ κατὰ τοῦτον ἡ κοινωνία φροῦδός ἐστι καὶ ἀπόλωλεν, ὁ δὲ χρηστότητι καὶ φιλανθρωπίᾳ χώραν δίδωσιν. ἔτι τὸ μὲν λέγειν αὐτὸν ἐν τῷ περὶ τοῦ Διὸς αὔξεσθαι τὰς ἀρετὰς καὶ διαβαίνειν ἀφίημι μὴ δόξω τῶν ὀνομάτων ἐπιλαμβάνεσθαι, καίτοι πικρῶς ἐν τῷ γένει τούτῳ καὶ Πλάτωνα καὶ τοὺς ἄλλους τοῦ Χρυσίππου δάκνοντος. ἐπαινεῖν δὲ μὴ πᾶν τὸ πραττόμενον κατʼ ἀρετὴν κελεύων ἐμφαίνει τινὰ τῶν κατορθωμάτων διαφοράν· λέγει δʼ οὕτως ἐν τῷ περὶ τοῦ Διὸς ἔργων γὰρ κατὰ τὰς ἀρετὰς ὄντων οἰκεῖον ἐστὶ τὰ προενεχθέντα καὶ τούτων, οἷον ἀνδρείως τὸν δάκτυλον ἐκτεῖναι καὶ ἐγκρατῶς ἀποσχέσθαι δυσθανατώσης γραὸς καὶ ἀπροπτώτως ἀκοῦσαι τοῦ τὰ τρία τέσσαρα μὴ εἶναι τελέως τινʼ ἐμφαίνει ψυχρίαν ὁ διὰ τῶν τοιούτων ἐπαινεῖν τινας ἐγχειρῶν καὶ ἐγκωμιάζειν ὅμοια δʼ εἴρηται τούτοις ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Θεῶν· ἔτι γὰρ οἶμαι φησὶ τοὺς ἐπαίνους ἀλλοτριώσεσθαι κατὰ τὰ τοιαῦτα τῶν συμβαινόντων ἀπʼ ἀρετῆς, οἷον δυσθανατώσης γραὸς ἀποσχέσθαι καὶ καρτερῶς ὑπομεῖναι μυίας δηγμόν τίνʼ οὖν οὗτος ἄλλον κατήγορον περιμένει τῶν αὑτοῦ δογμάτων; εἰ γὰρ ψυχρός; ἐστιν ὁ ταῦτʼ ἐπαινῶν, πολλῷ δήπου ψυχρότερος ὁ τούτων ἕκαστον κατόρθωμα καὶ μέγα καὶ μέγιστον εἶναι τιθέμενος· εἰ γὰρ ἴσον ἐστὶ […] τὸ ἀνδρείως δῆγμα μυίας ἐνεγκεῖν καὶ τὸ σωφρόνως ἀποσχέσθαι τῆς γραός, οὐδὲν οἶμαι διαφέρει τὸν σπουδαῖον ἀπὸ τούτων ἢ ἀπʼ ἐκείνων ἐπαινεῖσθαι. ἔτι τοίνυν ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ fili/as διδάσκων ὡς οὐκ ἐπὶ πᾶσι δεῖ τοῖς ἁμαρτήμασι τὰς φιλίας διαλύεσθαι, ταύταις κέχρηται ταῖς λέξεσι προσήκει γὰρ τὰ μὲν ὅλως παραπέμπεσθαι τὰ δὲ μικρᾶς ἐπιστροφῆς τυγχάνειν, τὰ δὲ καὶ ἐπὶ μεῖζον τὰ δʼ ὅλως διαλύσεως ἀξιοῦσθαι ὃ δὲ τούτου μεῖζόν ἐστιν, ἐν ταὐτῷ φησιν ὅτι τοῖς μὲν ἐπὶ πλεῖον τοῖς δʼ ἐπʼ ἔλαττον συμβαλοῦμεν, ὥστε τοὺς μὲν μᾶλλον τοὺς δʼ ἧττον φίλους εἶναι· ἐπὶ πολὺ δὲ τῆς τοιαύτης παραλλαγῆς γενομένης, οἱ μὲν τοσαύτης οἱ δὲ τοσαύτης γίγνονται φιλίας ἄξιοι· καὶ οἱ μὲν ἐπὶ τοσοῦτον οἱ δὲ ἐπὶ τοσοῦτον πίστεως καὶ τῶν ὁμοίων καταξιωθήσονται. τί γὰρ ἄλλο πεποίηκεν ἐν τούτοις ἢ καὶ τούτων μεγάλας διαφορὰς ἀπολέλοιπε; καὶ μὴν ἐν τῷ περὶ Καλοῦ, πρὸς ἀπόδειξιν τοῦ μόνον τὸ καλὸν ἀγαθὸν εἶναι, τοιούτοις λόγοις κέχρηται τἀγαθὸν αἱρετόν, τὸ δʼ αἱρετὸν ἀρεστόν, τὸ δʼ ἀρεστὸν ἐπαινετόν, τὸ δʼ ἐπαινετὸν καλόν· καὶ πάλιν τἀγαθὸν χαρτόν, τὸ δὲ χαρτὸν σεμνόν, τὸ δὲ σεμνὸν καλόν οὗτοι δʼ οἱ λόγοι μάχονται πρὸς ἐκεῖνον· εἴτε γὰρ πᾶν ἀγαθὸν ἐπαινετόν ἐστι, καὶ τὸ σωφρόνως; ἀποσχέσθαι τῆς γραὸς ἐπαινετὸν ἂν εἴη· ἢ πᾶν ἀγαθὸν οὔτε σεμνὸν οὔτε χαρτόν, ἀλλʼ οἴχεται ὁ λόγος. πῶς γὰρ οἷόν τε τὸ μὲν ἄλλους ἀπὸ τῶν τοιούτων ἐπαινεῖν ψυχρὸν εἶναι, τὸ δʼ αὐτὸν ἐπὶ τοῖς τοιούτοις χαίρειν καὶ σεμνύνεσθαι μὴ καταγέλαστον;
14Birçok yerde böyledir; ama başkalarıyla tartışırken kendisiyle çelişmemeye, uyumsuz bir şey söylememeye hiç aldırmaz. Nitekim Teşvik Üzerine adlı kitaplarında, öğrenmemiş ve bilmeyen biri için yaşamamanın yaşamaktan daha yararlı olduğunu söyleyen Platon'a çatarak kelimesi kelimesine şöyle der: "Böyle bir söz hem kendisiyle çelişir hem de hiç teşvik edici değildir. Önce, yaşamamanın bizim için en iyisi olduğunu gösterip bir bakıma ölmemizi isteyerek, bizi felsefeden çok başka şeylere teşvik etmiş olur; çünkü yaşamayan felsefe yapamaz, uzun süre kötü ve tembelce yaşamamış olan da phronēsis sahibi olamaz." Daha ilerde kötülerin de hayatta kalmasının uygun düştüğünü söyler; sonra kelimesi kelimesine: "Önce, aretē sırf kendi başına bizi hayatta tutacak bir şey değildir; aynı şekilde kötülük de hayattan ayrılmamızı gerektirecek bir şey değildir."
Khrysippos'un kendisiyle çeliştiğini göstermek için başka kitaplar açmaya da gerek yok; bu kitaplarda bile bazen Antisthenes'in "Ya nous edinmeli ya ip" sözünü, Tyrtaios'un "aretēnin ya da ölümün sınırına varmadan önce" sözünü övdüğü görülür. Oysa bunlar, kötüler ve akılsızlar için yaşamamanın yaşamaktan daha yararlı olduğundan başka ne anlatır? Bazen de Theognis'i düzeltir ve "Yoksulluktan kaçan" dememesi gerektiğini, bunun yerine şöyle demesi gerektiğini söyler:
Kötülükten kaçan, Kyrnos, kendini derin sulara, sarp kayalardan aşağı atmalıdır.
Yaptığı şey, aynı konuları ve öğretileri kendi yazıp başkaları yazınca silmekten başka ne olabilir? Platon'u, kötü ve cahilce yaşamaktansa yaşamamanın daha yararlı olduğunu gösterdiği için suçluyor; Theognis'e ise kötülükten kurtulmak için kendini uçurumdan ve denize atmayı öğütlüyor. Antisthenes'i de nousu olmayanları ipe sürdüğü için övmekle, kötülüğün bizi hayattan ayrılmaya götürecek bir şey olmadığını söyleyen kendisini yermiş oluyor.
πολλαχοῦ μὲν οὖν τοιοῦτός ἐστιν· ἐν δὲ ταῖς πρὸς,· ἑτέρους ἀντιλογίαις ἥκιστα φροντίζει τοῦ μηδὲν εἰπεῖν ἐναντίον ἑαυτῷ καὶ διάφωνον. ἐν γοῦν τοῖς περὶ τοῦ Προτρέπεσθαι τοῦ Πλάτωνος ἐπιλαμβανόμενος, λέγοντος ὅτι τῷ μηδὲ μαθόντι μηδʼ ἐπισταμένῳ ζῆν λυσιτελεῖ μὴ ζῆν, ταῦτʼ εἴρηκε κατὰ λέξιν ὁ γὰρ τοιοῦτος λόγος καὶ ἑαυτῷ μάχεται καὶ ἥκιστʼ ἐστὶ προτρεπτικός. πρῶτον γὰρ παραδεικνύων ὅτι κράτιστον ἡμῖν ἐστι τὸ μὴ ζῆν καὶ τρόπον τινὰ ἀποθνήσκειν ἀξιῶν, πρὸς ἕτερά τινα μᾶλλον ἡμᾶς προύτρεψεν ἢ τὸ φιλοσοφεῖν οὐ γὰρ ἔστι μὴ ζῶντα φιλοσοφεῖν οὐδὲ μὴ πολὺν χρόνον ἐπιζήσαντα κακῶς; καὶ ῥᾳθύμως φρόνιμον γενέσθαι. καὶ προελθὼν δέ φησιν ὅτι καὶ τοῖς φαύλοις καθήκει μένειν ἐν τῷ ζῆν· εἶτα κατὰ λέξιν πρῶτον γὰρ ἡ ἀρετὴ ψιλῶς οὐδέν ἐστι πρὸς τὸ ζῆν ἡμᾶς, οὕτω δʼ οὐδʼ ἡ κακία οὐδέν ἐστι πρὸς τὸ δεῖν ἡμᾶς ἀπιέναι καὶ μὴν οὐχ ἕτερα δεῖ βιβλία διειλῆσαι, τοῦ Χρυσίππου τὴν πρὸς αὑτὸν ἐνδεικνυμένους μάχην· ἀλλʼ ἐν αὐτοῖς τούτοις ποτὲ μὲν τοῦ Ἀντισθένους ἐπαινῶν φαίνεται τὸ δεῖν κτᾶσθαι νοῦν ἢ βρόχον καὶ τοῦ Τυρταίου τὸ πρὶν ἀρετῆς πελάσαι τέρμασιν ἢ θανάτου· καίτοι τί ταῦτα βούλεται δηλοῦν ἄλλο, πλὴν ὅτι τὸ μὴ ζῆν λυσιτελέστερόν ἐστι τοῦ ζῆν τοῖς κακοῖς καὶ ἀνοήτοις; ποτὲ δὲ τὸν Θέογνιν ἐπανορθούμενος οὐκ ἔδει φησὶν εἰπεῖν χρὴ πενίην φεύγοντα, μᾶλλον δὲ χρὴ κακίαν φεύγοντα, καὶ ἐς βαθυκήτεα πόντον ῥιπτεῖν καὶ πετρῶν, Κύρνε, κατʼ ἠλιβάτων. τί οὖν ἄλλο δόξειεν ἂν ποιεῖν ἢ ταὐτὰ πράγματα καὶ δόγματα παρεγγράφειν αὐτός, ἑτέρων δὲ γραφόντων ἐξαλείφειν, Πλάτωνι μὲν ἐγκαλῶν ὅτι τοῦ κακῶς ζῆν καὶ ἀμαθῶς τὸ μὴ ζῆν ἀποδείκνυσι λυσιτελέστερον, Θεόγνιδι δὲ συμβουλεύων κατακρημνίζειν καὶ καταποντίζειν ἑαυτὸν ὑπὲρ τοῦ ἀποφυγεῖν τὴν κακίαν; Ἀντισθένη μὲν γὰρ ἐπαινῶν ὅτι τοὺς μὴ νοῦν ἔχοντας εἰς βρόχον συνήλαυνεν, αὑτὸν αὐτὸς ἔψεγεν, εἰπόντα μηδὲν εἶναι τὴν κακίαν πρὸς τὸ ἐκ τοῦ ζῆν ἡμᾶς ἀπαλλάττειν.
15Platon'a karşı yazdığı Adalet Üzerine'de en başından tanrılar konusuna atlar. Kephalos'un tanrı korkusuyla adaletsizlikten caydırmasının doğru olmadığını, tanrının verdiği cezalar hakkındaki sözün kolayca çürütülebileceğini, karşı yönde pek çok itiraza ve inandırıcı karşı savlara yol açtığını söyler; bu söz, kadınların çocukları yaramazlıktan alıkoymak için anlattığı Akko ve Alphito masallarından farksızdır der. Platon'un sözlerini böyle yerden yere vurduktan sonra, başka yerlerde bunları yine över ve Euripides'in şu dizelerini sık sık anar:
Ama, biri bu söze gülse de, vardır Zeus, vardır ölümlülerin acılarını gören tanrılar.
Aynı şekilde Adalet Üzerine'nin birinci kitabında Hesiodos'un şu dizelerini aktarır:
Gökten büyük bir bela saldı onlara Kronosoğlu, kıtlıkla vebayı bir arada; eriyip tükendi halklar.
Sonra tanrıların bunu, kötüler cezalandırılsın, geri kalanlar da bu örneklere bakıp böyle bir şeye kalkışmaktan çekinsin diye yaptığını söyler.
Yine Adalet Üzerine'de, hazzı gaye değil de bir iyi sayanların adaleti de koruyabileceğini ima edip kelimesi kelimesine şöyle demiştir: "Belki de haz bir iyi olarak kalır ama gaye olmazsa, kendisi için seçilmeye değer şeyler arasında güzel olan da bulunduğundan, adaleti koruyabiliriz; güzeli ve adili hazdan daha büyük bir iyi olarak bırakmış oluruz." Haz hakkında burada bunları söyler. Platon'a karşı yazdıklarında ise, sağlığı bir iyi saydığı için onu suçlarken, hazzı, sağlığı ya da güzel olmayan başka bir şeyi iyi sayarsak yalnız adaletin değil, yüce gönüllülüğün, itidalin ve öteki bütün aretēlerin de ortadan kalkacağını söyler. Platon adına söylenmesi gerekenleri ona karşı başka yerde yazdık. Burada çelişki apaçıktır: Bir yerde, biri güzelin yanı sıra hazzın da iyi olduğunu varsaysa adaletin korunacağını söylüyor; başka yerde yalnız güzeli iyi saymayanları bütün aretēleri ortadan kaldırmakla suçluyor.
Çelişkilerine savunma payı bile bırakmamak için, Aristoteles'e adalet konusunda karşılık yazarken, hazzın gaye olması durumunda adaletin ortadan kalktığını, adaletle birlikte öteki aretēlerin her birinin de kalktığını söylemekte haksız olduğunu belirtir. Çünkü adalet onların görüşüyle gerçekten ortadan kalkar, ama öteki aretēlerin var olmasına hiçbir engel yoktur; bunlar kendileri için seçilmeye değer olmasalar da iyi ve aretē olacaktır. Sonra her birini adıyla sayar. Sözlerini aynen aktarmak daha iyi: "Haz bu argümana göre gaye olarak ortaya konduğunda, bana öyle geliyor ki bu türden olan her şey bu çerçeveye girmez. Bu yüzden şunu söylemeli: Ne aretēlerden biri kendisi için seçilmeye, ne de kötülüklerden biri kendisi için kaçınılmaya değerdir; bunların hepsi öne sürülen hedefe bağlanmalıdır. Yine de onlara göre cesaretin, phronēsisin, kendine hâkim olmanın, dayanıklılığın ve bunlara benzer aretēlerin iyilerden sayılmasına, karşıtlarının da kaçınılacak şeyler olmasına hiçbir engel yoktur."
Argümanlarda bundan daha pervasız kim olmuştur? En iyi iki filozofu suçluyor: Birini, yalnız güzeli iyi saymadığı için her aretēyi ortadan kaldırmakla; ötekini, haz gaye iken adalet dışındaki her aretēnin korunduğunu kabul etmemekle. Aynı konular üzerine konuşurken, Aristoteles'i suçlarken öne sürdüğünü Platon'u suçlarken geri alması, gerçekten şaşılacak bir pervasızlıktır. Üstelik Adalet Hakkında İspatlar'da açıkça şöyle der: "Her doğru eylem hem kanuna uygun hem adil bir eylemdir; kendine hâkimiyet, dayanıklılık, phronēsis ya da cesaretle yapılan da doğru eylemdir; dolayısıyla adil eylemdir de." Peki, phronēsisi, cesareti ve kendine hâkimiyeti bıraktığı kişilere nasıl olur da adaleti bırakmaz? Sözü edilen aretēlerde doğru eylemde bulunanların hepsi aynı anda adil eylemde de bulunmuyor mu?
ἐν δὲ τοῖς πρὸς αὐτὸν Πλάτωνα περὶ Δικαιοσύνης εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς ἐνάλλεται τῷ περὶ θεῶν λόγῳ καί φησιν οὔτʼ ὀρθῶς ἀποτρέπειν τῷ ἀπὸ τῶν θεῶν φόβῳ τῆς ἀδικίας τὸν Κέφαλον, εὐδιάβλητὸν τʼ εἶναι καὶ πρὸς τοὐναντίον ἐξάγοντα πολλοὺς περισπασμοὺς καὶ πιθανότητας ἀντιπιπτούσας τὸν περὶ τῶν ὑπὸ τοῦ θεοῦ κολάσεων λόγον, ὡς οὐδὲν διαφέροντα τῆς Ἀκκοῦς καὶ τῆς Ἀλφιτοῦς, διʼ ὧν τὰ παιδάρια τοῦ κακοσχολεῖν αἱ γυναῖκες ἀνείργουσιν οὕτω δὲ διασύρας τὰ τοῦ Πλάτωνος ἐπαινεῖ πάλιν ἐν ἄλλοις καὶ προφέρεται τὰ τοῦ Εὐριπίδου ταυτὶ πολλάκις ἀλλʼ ἔστι, κεἴ τις ἐγγελᾷ λόγῳ, Ζεὺς καὶ θεοὶ βρότεια λεύσσοντες πάθη· καὶ ὁμοίως ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Δικαιοσύνης τὰ Ἡσιόδεια ταυτὶ προενεγκάμενος τοῖσιν δʼ οὐρανόθεν μέγʼ ἐπήλασε πῆμα Κρονίων, λιμὸν ὁμοῦ καὶ λοιμόν· ἀποφθινύθουσι δὲ λαοί· ταῦτά φησι τοὺς θεοὺς ποιεῖν, ὅπως κολαζομένων τῶν πονηρῶν οἱ λοιποὶ παραδείγμασι τούτοις χρώμενοι ἧττον ἐπιχειρῶσι τοιοῦτόν τι ποιεῖν πάλιν ἐν μὲν τοῖς περὶ Δικαιοσύνης ὑπειπὼν, ὅτι τοὺς ἀγαθὸν ἀλλὰ μὴ τέλος τιθεμένους τὴν ἡδονὴν ἐνδέχεται σῴζειν καὶ τὴν δικαιοσύνην, θεὶς τοῦτο κατὰ λέξιν εἴρηκε τάχα γὰρ ἀγαθοῦ αὐτῆς ἀπολειπομένης τέλους δὲ μή, τῶν δὲ διʼ αὑτῶν αἱρετῶν ὄντος καὶ τοῦ καλοῦ, σῴζοιμεν ἂν τὴν δικαιοσύνην, μεῖζον ἀγαθὸν ἀπολιπόντες τὸ καλὸν καὶ τὸ δίκαιον τῆς ἡδονῆς. ταῦτα μὲν ἐν τούτοις περὶ τῆς ἡδονῆς. ἐν δὲ τοῖς πρὸς Πλάτωνα κατηγορῶν αὐτοῦ δοκοῦντος ἀγαθὸν ἀπολιπεῖν τὴν ὑγίειαν, οὐ μόνον τὴν δικαιοσύνην φησὶν ἀλλὰ καὶ τὴν μεγαλοψυχίαν ἀναιρεῖσθαι καὶ τὴν σωφροσύνην καὶ τὰς ἄλλας ἀρετὰς ἁπάσας, ἂν ἢ τὴν ἡδονὴν ἢ τὴν ὑγίειαν ἤ τι τῶν ἄλλων, ὃ μὴ καλόν ἐστιν, ἀγαθὸν ἀπολίπωμεν. ἃ μὲν οὖν ῥητέον ὑπὲρ Πλάτωνος, ἐν ἄλλοις γέγραπται πρὸς αὐτὸν ἐνταῦθα δ’ ἡ μάχη καταφανής ἐστιν, ὅπου μέν, ἂν μετὰ τοῦ καλοῦ τις ὑποθῆται καὶ τὴν ἡδονὴν ἀγαθὸν εἶναι, σῴζεσθαι δικαιοσύνην λέγοντος ὅπου δὲ πάλιν τοὺς μὴ μόνον τὸ καλὸν ἀγαθὸν ἀπολιπόντας αἰτιωμένου τὰς ἀρετὰς ἁπάσας ἀναιρεῖν. ἳνα δὲ μηδʼ ἀπολογίαν ὑπολίπῃ τοῖς ἐναντιώμασιν, Ἀριστοτέλει περὶ δικαιοσύνης ἀντιγράφων οὔ φησιν αὐτὸν ὀρθῶς λέγειν, ὅτι τῆς ἡδονῆς τέλους οὔσης ἀναιρεῖται μὲν ἡ δικαιοσύνη, συναναιρεῖται δὲ τῇ δικαιοσύνῃ καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν ἑκάστη τὴν μὲν γὰρ δικαιοσύνην ὑπʼ αὐτῶν ὡς ἀληθῶς ἀναιρεῖσθαι, τὰς δʼ ἄλλας ἀρετὰς οὐδὲν κωλύειν ὑπάρχειν, εἰ καὶ μὴ διʼ αὑτὰς αἱρετὰς ἀλλʼ ἀγαθὰς γοῦν καὶ ἀρετὰς ἐσομένας· εἶθʼ ἑκάστην ἐξ ὀνόματος προσαγορεύει. βέλτιον δὲ τὰς ἐκείνου λέξεις ἀναλαβεῖν τῆς γὰρ ἡδονῆς φησὶν ἐμφαινομένης τέλους κατὰ τὸν τοιοῦτον λόγον, τὸ μὲν τοιοῦτο πᾶν μοι δοκεῖ οὐκ ἐμπεριλαμβάνεσθαι· διὸ ῥητέον μήτε τῶν ἀρετῶν τινα διʼ αὑτὴν αἱρετὴν εἶναι μήτε τῶν κακιῶν φευκτήν, ἀλλὰ πάντα ταῦτα δεῖν ἀναφέρεσθαι πρὸς τὸν ὑποκείμενον σκοπόν· οὐδὲν μέντοι κωλύσει κατʼ αὐτοὺς τὴν ἀνδρείαν μὲν καὶ τὴν φρόνησιν καὶ τὴν ἐγκράτειαν καὶ τὴν καρτερίαν καὶ τὰς ὁμοίας ταύταις ἀρετὰς εἶναι τῶν ἀγαθῶν, τὰς δʼ ἐναντίας ὑπάρχειν φευκτάς. τίς οὖν τούτου πρὸς λόγους ἰταμώτερος γέγονεν, ὃς δυεῖν τῶν ἀρίστων φιλοσόφων ἐγκέκληκε τῷ μὲν ὅτι πᾶσαν ἀρετὴν ἀναιρεῖ, μὴ μόνον τὸ καλὸν ἀγαθὸν ἀπολιπών· τῷ δʼ ὅτι τῆς ἡδονῆς τέλους οὔσης οὐ πᾶσαν ἀρετὴν ἄνευ τῆς δικαιοσύνης σῴζεσθαι νομίζει; θαυμαστὴ γὰρ ἡ ἐξουσία περὶ τῶν αὐτῶν πραγμάτων διαλεγόμενον, ἃ τίθησιν αὐτὸς ἐγκαλῶν Ἀριστοτέλει, ταῦτʼ ἀναιρεῖν πάλιν Πλάτωνος κατηγοροῦντα. καὶ μὴν ἐν ταῖς περὶ Δικαιοσύνης Ἀποδείξεσι λέγει ῥητῶς ὅτι πᾶν κατόρθωμα καὶ εὐνόμημα καὶ δικαιοπράγημά ἐστι· τὸ δὲ γε κατʼ ἐγκράτειαν ἢ καρτερίαν ἢ φρόνησιν ἢ ἀνδρείαν πραττόμενον κατόρθωμά ἐστιν· ὥστε καὶ δικαιοπράγημα πῶς οὖν, οἷς ἀπολείπει φρόνησιν καὶ ἀνδρείαν καὶ ἐγκράτειαν, οὐκ ἀπολείπει δικαιοσύνην, εὐθὺς αὐτῶν ὅσοι κατορθοῦσιν ἐν ταῖς εἰρημέναις ἀρεταῖς καὶ δικαιοπραγούντων;
16Platon, adaletsizliğin psykhēnin bozulması ve iç çatışması olduğu için sahiplerinde bile gücünü yitirmediğini, kötü insanı kendisiyle çarpıştırıp sarstığını, altüst ettiğini söyler. Khrysippos ise onu suçlayarak insanın kendine haksızlık etmesinden söz etmenin saçma olduğunu, çünkü adaletsizliğin kendine karşı değil başkasına karşı olduğunu söyler. Ama bunu unutup Adalet Hakkında İspatlar'da, haksızlık edenin kendi tarafından haksızlığa uğradığını, başkasına haksızlık edince kendine de ettiğini söyler; çünkü kendi kanunsuzluğunun sebebi olmuş, kendine hak etmediği bir zarar vermiştir.
Platon'a karşı yazdıklarında, adaletsizliğin kendine değil başkasına karşı söylendiği konusunda şunları der: "Çünkü adaletsizler tek başlarına var olmaz, karşıt şeyler söyleyen böyle birçok kişiden oluşurlar. Adaletsizlik de başka türlü, birbirlerine karşı böyle davranan birçok kişi arasında bulunan bir şey olarak anlaşılır; böyle bir şey tek kişiye uzanmaz, ancak kişi yakınlarına karşı böyle davrandığı ölçüde söz konusudur." İspatlar'da ise haksızlık edenin kendine de haksızlık ettiği konusunda şu argümanları kurmuştur: "Kanun bir suça ortak sebep olmayı yasaklar; haksızlık etmek de suçtur. Öyleyse kendi haksızlığına ortak sebep olan, kendine karşı suç işlemiş olur. Birine karşı suç işleyen ona haksızlık da eder. Öyleyse herhangi birine haksızlık eden kendine de haksızlık eder." Yine: "Hata zararlardandır ve her hata eden kendi aleyhine hata eder. Öyleyse her hata eden kendine, hak etmediği bir zarar verir. Bu böyleyse kendine haksızlık da eder." Bir de şöyle: "Başkasından zarar gören kendi kendine zarar verir, üstelik hak etmediği bir zarar verir. Haksızlık da buydu. Öyleyse kimden olursa olsun haksızlığa uğrayan herkes kendine haksızlık eder."
τοῦ δὲ Πλάτωνος; εἰπόντος τὴν ἀδικίαν ὡς διαφθορὰ ψυχῆς; οὖσα καὶ στάσις οὐδʼ ἐν αὐτοῖς τοῖς ἔχουσιν ἀποβάλλει τὴν δύναμιν ἀλλʼ αὐτὸν ἑαυτῷ συμβάλλει καὶ συγκρούει καὶ ταράττει τὸν πονηρόν, ἐγκαλῶν Χρύσιππος ἀτόπως φησὶ λέγεσθαι τὸ ἀδικεῖν ἑαυτόν εἶναι γὰρ πρὸς ἕτερον οὐ πρὸς ἑαυτὸν τὴν ἀδικίαν· ἐπιλαθόμενος γὰρ τούτων αὖθις ἐν ταῖς περὶ Δικαιοσύνης Ἀποδείξεσιν ἀδικεῖσθαί φησιν ὑφʼ ἑαυτοῦ τὸν ἀδικοῦντα καὶ αὑτὸν ἀδικεῖν, ὅταν ἄλλον ἀδικῇ, γιγνόμενον ἑαυτῷ τοῦ παρανομεῖν αἴτιον καὶ βλάπτοντα παρʼ ἀξίαν ἑαυτόν. ἐν μὲν τοῖς πρὸς Πλάτωνα ταῦτʼ εἴρηκε περὶ τοῦ τὴν ἀδικίαν λέγεσθαι μὴ πρὸς ἑαυτὸν ἀλλὰ πρὸς ἕτερον· οὐ γὰρ κατʼ ἰδίαν ἄδικοι συνεστήκασιν ἐκ πλειόνων δὲ τοιούτων τἀναντία λεγόντων, καὶ ἄλλως τῆς ἀδικίας λαμβανομένης ὡς ἂν ἐν πλείοσι πρὸς ἑαυτοὺς οὕτως ἔχουσιν, εἰς δὲ τὸν ἕνα μηδενὸς διατείνοντος τοιούτου, καθʼ ὅσον δὲ πρὸς τοὺς πλησίον ἔχει οὕτως· ἐν δὲ ταῖς Ἀποδείξεσι τοιούτους ἠρώτηκε λόγους περὶ τοῦ τὸν ἄδικον καὶ ἑαυτὸν ἀδικεῖν· παραίτιον γενέσθαι παρανομήματος ἀπαγορεύει ὁ νόμος, καὶ τὸ ἀδικεῖν ἐστι παρανόμημα· ὁ τοίνυν παραίτιος γενόμενος ἑαυτῷ τοῦ ἀδικεῖν παρανομεῖ εἰς ἑαυτόν· ὁ δὲ παρανομῶν εἰς ἕνα καὶ ἀδικεῖ ἐκεῖνον· ὁ ἄρα καὶ ὁντινοῦν ἀδικῶν καὶ ἑαυτὸν ἀδικεῖ πάλιν τὸ ἁμάρτημα τῶν βλαμμάτων ἐστί, καὶ πᾶς ἁμαρτάνων παρʼ ἑαυτὸν ἁμαρτάνει· πᾶς ἄρʼ ὁ ἁμαρτάνων βλάπτει ἑαυτὸν παρὰ τὴν ἀξίαν· εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἀδικεῖ ἑαυτόν ἔτι καὶ οὕτως ὁ βλαπτόμενος ὑφʼ ἑτέρου ἑαυτὸν βλάπτει καὶ παρὰ τὴν ἀξίαν ἑαυτὸν βλάπτει; τοῦτο δʼ ἦν τὸ ἀδικεῖν· ὁ ἄρʼ ἀδικούμενος καὶ ὑφʼ ὁτουοῦν πᾶς ἑαυτὸν ἀδικεῖ.
17İyiler ve kötüler hakkında kendisinin ortaya koyup savunduğu öğretinin hayatla en uyumlu, doğuştan gelen ön kavrayışlara en yakın öğreti olduğunu söyler; Teşvikler'in üçüncü kitabında böyle demiştir. Birinci kitapta ise bu öğretinin insanı başka her şeyden uzaklaştırdığını, çünkü bunların bizimle hiç ilgisi olmadığını, saadete hiçbir katkısı bulunmadığını söyler. Bak, kendisiyle ne kadar uyumlu: İnsanı yaşamaktan, sağlıktan, acısızlıktan, his organlarının bütünlüğünden uzaklaştıran ve tanrılardan dilediğimiz bu şeylerin bizimle ilgisi olmadığını söyleyen öğretinin, hayata ve ortak ön kavrayışlara en uygun öğreti olduğunu ilan ediyor. Çeliştiğini inkâr etme imkânı bile kalmasın diye de Adalet Üzerine'nin üçüncü kitabında şunu söylemiştir: "Bu yüzden, büyüklüğün ve güzelliğin aşırılığı yüzünden, sanki kurmaca şeyler, insana ve insan tabiatına uymayan şeyler söylüyormuşuz gibi görünürüz." Kendi kendisiyle çeliştiğini bu adamdan daha açık biçimde kim itiraf edebilir? Aşırılıkları yüzünden kurmaca gibi göründüğünü, insanı ve insan tabiatını aştığını söylediği şeylerin hayatla uyumlu olduğunu, doğuştan gelen ön kavrayışlara en yakın olduğunu ileri sürüyor.
τὸν περὶ ἀγαθῶν καὶ κακῶν λόγον, ὃν αὐτὸς εἰσάγει καὶ δοκιμάζει, συμφωνότατον εἶναί φησι τῷ βίῳ καὶ μάλιστα τῶν ἐμφύτων ἅπτεσθαι προλήψεων· ταυτὶ γὰρ ἐν τῷ τρίτῳ τῶν Προτρεπτικῶν εἴρηκεν, ἐν δὲ τῷ πρώτῳ τοῦτον τὸν λόγον φησὶν ἀπὸ τῶν ἄλλων ἁπάντων ἀφέλκειν τὸν ἄνθρωπον, ὡς οὐδὲν ὄντων πρὸς ἡμᾶς οὐδὲ συνεργούντων πρὸς εὐδαιμονίαν οὐδέν. ὅρα τοίνυν, πῶς αὑτῷ σύμφωνὸς ἐστι, τὸν ἀφέλκοντα τοῦ ζῆν καὶ τῆς ὑγιείας καὶ τῆς ἀπονίας καὶ τῆς τῶν αἰσθητηρίων ὁλοκληρίας καὶ μηδὲν εἶναι ταῦτα φάσκοντα πρὸς ἡμᾶς, ἃ παρὰ τῶν θεῶν αἰτούμεθα, μάλιστα συμφωνεῖν τῷ βίῳ καὶ ταῖς κοιναῖς προλήψεσιν ἀποφαινόμενος. ἀλλʼ ἵνα μηδʼ ἄρνησις τοῦ τἀναντία λέγειν, ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Δικαιοσύνης ταῦτʼ εἴρηκε διὸ καὶ διὰ τὴν ὑπερβολὴν τοῦ τε μεγέθους καὶ τοῦ κάλλους πλάσμασι δοκοῦμεν ὅμοια λέγειν καὶ οὐ κατὰ τὸν ἄνθρωπον καὶ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν. ἔστιν οὖν ὅπως ἄν τις ἐξομολογήσαιτο σαφέστερον τἀναντία λέγειν αὐτὸς πρὸς ἑαυτὸν ἢ οὗτος, ἃ διʼ ὑπερβολήν φησι πλάσματα δοκεῖν εἶναι καὶ ὑπὲρ τὸν ἄνθρωπον καὶ ὑπὲρ τὴν ἀνθρωπίνην φύσιν λέγεσθαι, ταῦτα συμφωνεῖν τῷ βίῳ φάσκων καὶ μάλιστα τῶν ἐμφύτων ἅπτεσθαι προλήψεων;
18Kötülüğü mutsuzluğun ousiası ilan eder; bütün tabiat ve ahlak kitaplarında, kötülük içinde yaşamanın mutsuz yaşamakla aynı şey olduğunu yazıp üsteler. Oysa Tabiat Üzerine'nin üçüncü kitabında, hiç phronēsise ulaşamayacak olsa bile akılsız olarak yaşamanın yaşamamaktan daha yararlı olduğunu ima ettikten sonra şunu ekler: "İnsanlar için iyiler öyledir ki, kötüler bir bakıma ikisi arasındaki şeylerden üstündür." Başka yerde akılsızlar için hiçbir şeyin yararlı olmadığını söylemişken burada akılsızca yaşamanın yararlı olduğunu söylemesini geçiyorum. Ama Stoacılarda ikisi arasında denen şeyler ne kötü ne de iyi olduğuna göre, kötülerin bunlardan üstün olduğunu söylemek, kötülerin kötü olmayanlardan üstün olduğunu, mutsuz olmanın mutsuz olmamaktan daha yararlı olduğunu söylemekten başka bir şey değildir. Mutsuz olmamayı mutsuz olmaktan daha yararsız sayıyor demektir; daha yararsızsa daha zararlıdır da; öyleyse mutsuz olmamak mutsuz olmaktan daha zararlıdır.
Bu saçmalığı yumuşatmak isteyerek kötüler hakkında şunu ekler: "Üstün olan bunlar değil logostur; akılsız olacak olsak bile onunla yaşamak bize daha çok yaraşır." Önce, kötüler derken kötülüğü ve kötülüğe katılan şeyleri kasteder, başka bir şeyi değil. Kötülük ise logos sahibi bir şeydir, daha doğrusu hataya düşmüş logostur. Öyleyse akılsız olarak logosla yaşamak, kötülükle yaşamaktan başka bir şey değildir. Sonra, akılsız olarak yaşamak mutsuz olarak yaşamaktır. O hâlde bu, neye göre ikisi arasındaki şeylerden üstündür? Mutsuz olmanın mesut olmaya göre üstün olduğunu söylemeyecektir herhalde.
Ama, diyorlar, Khrysippos hayatta kalmayı iyilere, hayattan çıkmayı da kötülere göre değil, tabiata uygun orta şeylere göre ölçmek gerektiğini düşünür; bu yüzden mesut insanlara bazen kendilerini hayattan çıkarmak, mutsuzlara da hayatta kalmak uygun düşer. Peki, seçme ve kaçınma konusunda bundan büyük çelişki olur mu: En yüksek derecede mesut olanlara, iyiler yanlarındayken, farksız şeylerin yokluğu yüzünden hayattan ayrılmak uygun düşüyor! Oysa farksız şeylerin hiçbiri seçilecek ya da kaçınılacak şey değildir; seçilecek yalnız iyi, kaçınılacak yalnız kötüdür. Demek ki onlara göre eylem hesapları seçilecek ve kaçınılacak şeylere göre yapılmıyor; insanlar ne seçtikleri ne de kaçındıkları başka şeyleri gözetiyor, hem yaşamayı hem ölmeyi bunlara göre belirliyorlar.
οὐσίαν κακοδαιμονίας ἀποφαίνει τὴν κακίαν, ἐν παντὶ βιβλίῳ φυσικῷ καὶ ἠθικῷ γράφων καὶ διατεινόμενος ὅτι τὸ κατὰ κακίαν ζῆν τῷ κακοδαιμόνως ζῆν ταὐτόν ἐστιν· ἐν δὲ τῷ τρίτῳ περὶ Φύσεως ὑπειπὼν ὅτι λυσιτελεῖ ζῆν ἄφρονα μᾶλλον, ἢ μὴ βιοῦν, κἂν μηδέποτε μέλλῃ φρονήσειν ἐπιλέγει τοιαῦτα γὰρ τἀγαθά ἐστι τοῖς ἀνθρώποις, ὥστε τρόπον τινὰ τὰ κακὰ τῶν ἀνὰ μέσον προτερεῖν. ὅτι μὲν οὖν εἰρηκὼς ἐν ἑτέροις μηδὲν εἶναι λυσιτελὲς τοῖς ἄφροσιν ἐνταῦθά φησι λυσιτελεῖν τὸ ἀφρόνως ζῆν, ἀφίημι. τῶν δʼ ἀνὰ μέσον λεγομένων παρὰ τοῖς Στωικοῖς μήτε κακῶν ὄντων μήτʼ ἀγαθῶν, τὰ κακὰ προτερεῖν λέγων οὐδὲν ἄλλο λέγει πλὴν τῶν μὴ κακῶν τὰ κακὰ προτερεῖν καὶ τὸ κακοδαιμονεῖν λυσιτελέστερον εἶναι τοῦ μὴ κακοδαιμονεῖν καὶ τοῦ κακοδαιμονεῖν ἀλυσιτελέστερον ἡγεῖται τὸ μὴ κακοδαιμονεῖν· εἰ δʼ ἀλυσιτελέστερον, καὶ βλαβερώτερον τὸ μὴ κακοδαιμονεῖν ἄρα βλαβερώτερον τοῦ κακοδαιμονεῖν βουλόμενος οὖν ταύτην ἐπιλεαίνειν τὴν ἀτοπίαν ἐπιλέγει περὶ τῶν κακῶν ἔστι δʼ οὐ ταῦτα προτεροῦντα, ἀλλʼ ὁ λόγος, μεθʼ οὗ βιοῦν ἐπιβάλλει μᾶλλον, καὶ εἰ ἄφρονες ἐσόμεθα πρῶτον μὲν οὖν τὰ κακὰ κακίαν λέγει καὶ τὰ μετέχοντα κακίας, ἄλλο δʼ οὐδέν· ἡ δὲ κακία λογικόν ἐστι μᾶλλον δὲ λόγος ἡμαρτημένος· οὐδὲν οὖν ἕτερόν ἐστι τὸ μετὰ λόγου βιοῦν ἄφρονας ὄντας ἢ τὸ μετὰ κακίας βιοῦν ἔπειτα τὸ βιοῦν ἄφρονας ὄντας βιοῦν ἐστι κακοδαιμονεῖν ὄντας. πρὸς τί οὖν προτερεῖ τοῦτο τῶν ἀνὰ μέσον; οὐ γὰρ πρός γε τὸ εὐδαιμονεῖν φήσει προτερεῖν τὸ κακοδαιμονεῖν. ἀλλʼ οὐδʼ ὅλως, φασίν, οἴεται δεῖν Χρύσιππος οὔτε μονὴν ἐν τῷ βίῳ τοῖς ἀγαθοῖς οὔτʼ ἐξαγωγὴν τοῖς κακοῖς παραμετρεῖν ἀλλὰ τοῖς μέσοις κατὰ φύσιν· διὸ καὶ τοῖς εὐδαιμονοῦσι γίγνεταί ποτε καθῆκον ἐξάγειν ἑαυτοὺς καὶ μένειν αὖθις ἐν τῷ ζῆν τοῖς κακοδαιμονοῦσιν. εἶτα τί τούτου μεῖζὸν ἐστιν ὑπεναντίωμα πρὸς αἳρεσιν καὶ φυγήν, εἰ τοῖς ἐπʼ ἄκρον εὐδαιμονοῦσιν ἀπουσίᾳ τῶν ἀδιαφόρων ἀφίστασθαι τῶν ἀγαθῶν παρόντων καθήκει; καίτοι τῶν ἀδιαφόρων οὐδὲν αἱρετὸν οὐδὲ φευκτόν, ἀλλὰ μόνον αἱρετὸν τἀγαθὸν καὶ μόνον φευκτὸν ἡγοῦνται τὸ κακόν. ὥστε συμβαίνει κατʼ αὐτοὺς μὴ πρὸς τὰ αἱρετὰ μηδὲ πρὸς τὰ φευκτὰ τοὺς τῶν πράξεων γίγνεσθαι λογισμούς, ἑτέρων στοχαζομένους ἃ μήτε φεύγουσι μήθʼ αἱροῦνται, πρὸς ταῦτα καὶ ζῆν καὶ ἀποθνήσκειν.
19Khrysippos iyilerle kötüler arasında tam bir fark bulunduğunu kabul eder; bu zorunludur da, çünkü biri kimde bulunursa onu hemen son derece mutsuz, öteki en yüksek derecede mesut eder. Ama iyilerin ve kötülerin hissedilir olduğunu söyler ve Gaye Üzerine'nin birinci kitabında şöyle yazar: "İyilerin ve kötülerin hissedilir olduğunu söylemek için şunlar da yeter: Yalnız hâller, türleriyle birlikte, örneğin acı, korku ve benzerleri hissedilir değildir; hırsızlık, zina ve benzerleri de, genel olarak akılsızlık, korkaklık ve az olmayan başka kötülükler de hissedilebilir. Yalnız sevinç, iyilikler ve başka pek çok doğru eylem değil, phronēsis, cesaret ve öteki aretēler de öyledir."
Bu sözlerin başka saçmalıklarını bir yana bırakalım; ama "farkına varmadan bilge olan" hakkındaki görüşlerle çeliştiğini kim kabul etmez? İyi hissedilir bir şeyse ve kötüyle arasında büyük fark varsa, kötü olmaktan erdemli olmaya geçen birinin bunu bilmemesi, aretēnin kendisinde bulunduğunu hissetmeyip hâlâ kötülüğe sahip olduğunu sanması, nasıl son derece saçma olmaz? Ya bütün aretēlere sahip olan hiç kimse bunu bilmeyemez ve buna inanmazlık edemez; ya da aretē ile kötülük, saadet ile mutsuzluk, en güzel hayat ile en çirkin hayat arasındaki fark küçük ve görülmesi büsbütün güçtür, öyle ki insan öbürlerini bırakıp bunları edindiğinin farkına varmayabilir.
τἀγαθὰ πρὸς τὰ κακὰ τὴν πᾶσαν ἔχειν διαφορὰν ὁμολογεῖ Χρύσιππος· καὶ ἀναγκαῖόν ἐστιν, εἰ τὰ μὲν ἐσχάτως ποιεῖ κακοδαίμονας εὐθὺς οἷς ἂν παρῇ, τὰ δʼ ἐπʼ ἄκρον εὐδαίμονας. αἰσθητὰ δʼ εἶναι τἀγαθὰ καὶ τὰ κακά φησιν, ἐν τῷ προτέρῳ περὶ Τέλους ταῦτα γράφων ὅτι μὲν γὰρ αἰσθητά ἐστι τἀγαθὰ καὶ τὰ κακά, καὶ τούτοις ἐκποιεῖ λέγειν· οὐ γὰρ μόνον τὰ πάθη ἐστὶν αἰσθητὰ σὺν τοῖς εἴδεσιν, οἷον λύπη καὶ φόβος καὶ τὰ παραπλήσια, ἀλλὰ καὶ κλοπῆς καὶ μοιχείας καὶ τῶν ὁμοίων ἔστιν αἰσθέσθαι, καὶ καθόλου ἀφροσύνης καὶ δειλίας καὶ ἄλλων οὐκ ὀλίγων κακιῶν οὐδὲ μόνον χαρᾶς καὶ εὐεργεσιῶν καὶ ἄλλων πολλῶν κατορθώσεων, ἀλλὰ καὶ φρονήσεως καὶ ἀνδρείας καὶ τῶν λοιπῶν ἀρετῶν. τούτων τὴν μὲν ἄλλην ἀτοπίαν ἀφῶμεν, ὅτι δὲ μάχεται τοῖς περὶ τὸν διαλεληθότα σοφόν, τίς οὐκ ἂν ὁμολογήσειεν; αἰσθητοῦ γὰρ ὄντος τἀγαθοῦ καὶ μεγάλην πρὸς τὸ κακὸν διαφορὰν ἔχοντος, τὸν ἐκ φαύλου γιγνόμενον σπουδαῖον ἀγνοεῖν τοῦτο καὶ τῆς ἀρετῆς μὴ αἰσθάνεσθαι παρούσης ἀλλʼ οἴεσθαι τὴν κακίαν αὐτῷ παρεῖναι, πῶς οὐκ ἔστιν ἀτοπώτατον; ἢ γὰρ οὐδεὶς ἀγνοεῖν ἢ ἀπιστεῖν δύναται τὰς ἀρετὰς ἔχων ἁπάσας, ἢ μικρὰ τίς ἐστι καὶ παντάπασι δυσθεώρητος ἡ διαφορὰ τῆς ἀρετῆς πρὸς τὴν κακίαν καὶ τῆς εὐδαιμονίας πρὸς τὴν κακοδαιμονίαν καὶ τοῦ καλλίστου βίου πρὸς τὸν αἴσχιστον, εἰ ταῦτά τις ἀντʼ ἐκείνων κτησάμενος ἑαυτὸν λέληθε.
20Hayatlar Üzerine tek bir eserdir, dört kitap. Dördüncüsünde bilgenin işlere karışmayan, az işle yetinen ve kendi işine bakan biri olduğunu söyler. Sözleri şöyledir: "Bana kalırsa phronēsis sahibi insan işlere karışmaz, az işle yetinir ve kendi işine bakar; çünkü kendi işine bakmak da az işle yetinmek de aynı ölçüde değerlidir." Kendileri İçin Seçilen Şeyler Üzerine'de de hemen hemen aynısını şu sözlerle söylemiştir: "Gerçekten de sakin hayatın tehlikesiz ve güvenli bir yanı olduğu görülüyor, ama çoğunluk bunu pek göremez." Bunun, tanrıya işsizlik yükleyerek ilahî takdiri ortadan kaldıran Epikuros'la uyuştuğu açıktır.
Ama Khrysippos Hayatlar Üzerine'nin birinci kitabında bilgenin krallığı isteyerek üstleneceğini ve ondan kazanç sağlayacağını söyler; kendisi kral olamazsa, İskit İdanthyrsos ya da Pontoslu Leukon gibi bir kralla birlikte yaşar, onunla sefere çıkar. Şu sözlerini de aktaracağım; görelim bakalım, en tiz telle en pest telden bir uyum çıktığı gibi, işlere karışmamayı ve az işle yetinmeyi seçen, sonra İskitlerle birlikte at süren, hangi zorunluluktan olursa olsun Boğaz tiranlarının işlerini gören bir adamın hayatı da uyumlu olur mu: "Hükümdarlarla birlikte sefere çıkacağını ve yaşayacağını yine ele alalım," der, "bunlara bağlı kalarak; kimileri benzer hesaplarla bunu bile düşünmüyor, biz ise benzer argümanlarla bunu da kabul ediyoruz." Biraz sonra da: "Yalnız belli ölçüde ilerlemiş, belli bir yetişme ve âdetler içinde bulunmuş kişilerle de değil; örneğin Leukon'un ve İdanthyrsos'un yanında."
Kimileri Kallisthenes'i, Aristoteles'in Stageira'yı kurdurduğu gibi Olynthos'u yeniden kurdurmayı umarak İskender'in yanına gittiği için suçlar; Ephoros'u, Ksenokrates'i ve Menedemos'u ise İskender'i geri çevirdikleri için överler. Khrysippos ise bilgeyi para kazansın diye baş aşağı Pantikapaion'a ve İskit çölüne itiyor. Bunları iş ve kazanç için yaptığını da daha önce göstermiştir: Bilgeye en uygun üç kazanç yolu olduğunu varsaymıştır, krallıktan, dostlardan ve üçüncü olarak sofistlikten gelen kazanç. Oysa birçok yerde şu dizeleri öve öve insanı bıktırır:
Ölümlülere iki şeyden başka ne gerek, Demeter'in başağından, bir de akan sudan?
Tabiat Üzerine'de ise bilgenin en büyük serveti yitirse bir drahmi atmış gibi sayacağını söyler. Orada onu böyle yükseltip şişirdikten sonra, burada yine ücretliliğe ve sofistliğe indirir: Bilge ücret isteyecek, peşin de alacaktır; kimi hemen öğrenci başlarken, kimi öğrenciye bir süre geçtikten sonra. Bu ikincisinin daha nazik, ama peşin almanın daha güvenli olduğunu söyler, çünkü bu işte haksızlığa da yer vardır. Şöyle der: "Aklı başında olanların hepsi ücretini aynı şekilde almaz; çoğu, duruma göre farklı biçimde alır. Kimseyi iyi yapacaklarını, hele bunu bir yılda yapacaklarını vaat etmezler; kendilerine düşen şeyleri kararlaştırılan sürede yapacaklarını vaat ederler." Yine ilerde: "Zamanı da bilecektir: Birçoğunun yaptığı gibi ücreti hemen geliş anında mı almak gerekir, yoksa onlara süre de mi tanımalıdır; bu yol daha çok haksızlığa açıktır ama daha nazik görünür."
Sözleşmeyle ve para karşılığı aretē teslim eden, teslim edemese de "ben üstüme düşeni yaptım" diye üç kuruşu tahsil eden bilge nasıl paraya değer vermeyen biri olabilir? Üç kuruş konusunda haksızlığa uğramaktan sakınan biri nasıl zarardan üstün olabilir? Çünkü zarar görmeyen kimse haksızlığa uğramaz. Bu yüzden başka yerlerde bilgenin haksızlığa uğramayacağını ilan etmişken, burada bu işin bir tür haksızlığa açık olduğunu söylüyor.
μία σύνταξις ἡ περὶ Βίων τέτταρα βιβλία· τούτων ἐν τῷ τετάρτῳ λέγει τὸν σοφὸν ἀπράγμονὰ τʼ εἶναι καὶ ὀλιγοπράγμονα καὶ τὰ αὑτοῦ πράττειν ἔστι δʼ ἡ λέξις αὕτη οἶμαι γὰρ ἔγωγε τὸν φρόνιμον καὶ ἀπράγμονα εἶναι καὶ ὀλιγοπράγμονα καὶ τὰ αὑτοῦ πράττειν ὁμοίως τῆς τʼ αὐτοπραγίας καὶ τῆς ὀλιγοπραγμοσύνης ἀστείων ὄντων. τὰ δʼ ὅμοια σχεδὸν ἐν τῷ περὶ τῶν Διʼ αὑτὰ αἱρετῶν εἴρηκε ταύταις ταῖς λέξεσι τῷ γὰρ ὄντι φαίνεται ὁ κατὰ τὴν ἡσυχίαν βίος ἀκίνδυνόν τι καὶ ἀσφαλὲς ἔχειν, οὐ πάνυ τῶν πολλῶν δυναμένων τοῦτο συνιδεῖν. ὅτι μὲν οὖν τῷ Ἐπικούρῳ τὴν πρόνοιαν ἀναιροῦντι διὰ τῆς ἀπραγμοσύνης τῆς περὶ τὸν θεὸν οὐκ ἀπᾴδει, δῆλόν ἐστιν ἀλλʼ αὐτὸς ὁ Χρύσιππος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Βίων βασιλείαν τε τὸν σοφὸν ἑκουσίως ἀναδέχεσθαι λέγει, χρηματιζόμενον ἀπʼ αὐτῆς· κἂν αὐτὸς βασιλεύειν μὴ δύνηται, συμβιώσεται βασιλεῖ καὶ στρατεύσεται μετὰ βασιλέως, οἷος ἦν Ἰδάνθυρσος ὁ Σκύθης ἢ Λεύκων ὁ Ποντικός. παραθήσομαι δὲ καὶ ταύτην αὐτοῦ τὴν διάλεκτον, ὅπως εἰδῶμεν εἰ, καθάπερ ἐκ νήτης καὶ ὑπάτης γίγνεταί τι σύμφωνον, οὕτως ὁμολογεῖ βίος ἀνδρὸς καὶ ἀπραγμοσύνην αἱρουμένου καὶ ὀλιγοπραγμοσύνην, εἶτα συνιππαζομένου Σκύθαις καὶ τὰ τῶν ἐν Βοσπόρῳ τυράννων πράττοντος ἐξ οἱασδήτινος ἀνάγκης· ὅτι γάρ φησὶ καὶ στρατεύσεται μετὰ δυναστῶν καὶ βιώσεται, πάλιν ἐπισκεψώμεθα τούτων ἐχόμενοι, τινῶν μὲν οὐδὲ ταῦτʼ ὑπονοούντων διὰ τοὺς ὁμοίους ὑπολογισμούς, ἡμῶν δὲ καὶ ταῦτʼ ἀπολειπόντων διὰ τοὺς παραπλησίους λόγους. καὶ μετὰ μικρὸν οὐ μόνον δὲ μετὰ τῶν προκεκοφότων ἐπὶ ποσὸν καὶ ἐν ἀγωγαῖς καὶ ἐν ἔθεσι ποιοῖς γεγονότων, οἷον παρὰ Λεύκωνι καὶ Ἰδανθύρσῳ. Καλλισθένει τινὲς ἐγκαλοῦσιν, ὅτι πρὸς Ἀλέξανδρον ἔπλευσεν ἐλπίζων ἀναστήσειν Ὄλυνθον, ὡς Στάγειρα Ἀριστοτέλης· Ἔφορον δὲ καὶ Ξενοκράτην καὶ Μενέδημον ἐπαινοῦσι παραιτησαμένους τὸν Ἀλέξανδρον ὁ δὲ Χρύσιππος ἕνεκα χρηματισμοῦ τὸν σοφὸν ἐπὶ κεφαλὴν ἐς Παντικάπαιον ὠθεῖ καὶ τὴν Σκυθῶν ἐρημίαν. ὅτι γὰρ ἐργασίας ἕνεκα καὶ χρηματισμοῦ ταῦτα ποιεῖ, καὶ προδεδήλωκε τρεῖς ὑποθέμενος ἁρμόζοντας μάλιστα τῷ σοφῷ χρηματισμούς, τὸν ἀπὸ βασιλείας καὶ τὸν ἀπὸ φίλων καὶ τρίτον ἐπὶ τούτοις τὸν ἀπὸ σοφιστείας. καίτοι πολλαχοῦ μὲν ἀποκναίει ταῦτʼ ἐπαινῶν ἐπεὶ τί δεῖ βροτοῖσι πλὴν δυοῖν μόνων, Δήμητρος ἀκτῆς πώματὸς θʼ ὑδρηχόου; ἐν δὲ τοῖς περὶ Φύσεως λέγει τὸν σοφόν, εἰ τὴν μεγίστην οὐσίαν ἀποβάλοι, δραχμὴν μίαν ἐκβεβληκέναι δόξειν. οὕτω δʼ αὐτὸν ἄρας ἐκεῖ καὶ ὀγκώσας ἐνταῦθα πάλιν εἰς μισθαρνίαν καταβάλλει καὶ σοφιστείαν καὶ γὰρ αἰτήσειν καὶ προλήψεσθαι τὸ μὲν εὐθὺς ἀρχομένου, τὸ δὲ χρόνου τῷ μαθητῇ διελθόντος, ὅπερ εὐγνωμονέστερον εἶναί φησιν, ἀσφαλέστερον δὲ τὸ προλαμβάνειν, ὡς ἀδικήματα τοῦ τόπου ἐπιδεχομένου. λέγει δʼ οὕτως εἰσπράττονται δὲ τὸν μισθὸν οὐ πάντες οἱ νοῦν ἔχοντες ὡσαύτως· ἀλλʼ ἄλλως πλῆθος,ὡς ἂν ὁ καιρὸς φέρῃ, οὐκ ἐπαγγελλόμενοι ποιήσειν ἀγαθούς, καὶ ταῦτʼ ἐν ἐνιαυτῷ ὅσα δὲ πρὸς ἑαυτούς, ταῦτα ποιήσειν πρὸς τὸν συμφωνηθέντα χρόνον καὶ πάλιν προελθών τὸν τε καιρὸν εἴσεται, πότερον εὐθὺς δεῖ τὸν μισθὸν λαμβάνειν ἅμα τῇ προσόδῳ καθάπερ πλείους πεποιήκασιν, ἢ καὶ χρόνον αὐτοῖς διδόναι, τοῦ τόπου τούτου μᾶλλον καὶ ἀδικήματα ἐπιδεχομένου, δόξαντος δʼ ἂν εἶναι εὐγνωμονεστέρου. καὶ πῶς ἂν εἴη χρημάτων καταφρονητὴς ὁ σοφός, ὑπὸ συγγραφὴν ἐπʼ ἀργυρίῳ τὴν ἀρετὴν παραδιδούς, κἂν μὴ παραδῷ τὸ μισθάριον εἰσπράττων, ὡς,· πεποιηκὼς τὰ παρʼ αὑτόν; ἢ βλάβης κρείττων, φυλαττόμενος μὴ ἀδικηθῇ περὶ τὸ μισθάριον; ἀδικεῖται γὰρ οὐδεὶς μὴ βλαπτόμενος· ὅθεν μὴ ἀδικεῖσθαι τὸν σοφὸν ἐν ἄλλοις ἀποφηνάμενος ἐνταῦθά φησιν ἀδίκημά τι τὸν τόπον ἐπιδέχεσθαι.
21Devlet Üzerine'de vatandaşların haz için hiçbir şey yapmayacağını, hiçbir hazırlıkta bulunmayacağını söyler; Euripides'i över ve şu dizeleri aktarır:
Ölümlülere iki şeyden başka ne gerek, Demeter'in başağından, bir de akan sudan?
Sonra biraz ilerde, herkesin önünde cinsel organını ovuşturan ve yanındakilere "Keşke açlığı da midemden böyle ovup giderebilsem" diyen Diogenes'i över. Aynı yerde hem hazzı kovanı hem de haz için böyle şeyler yapan, böyle bir çirkinliğe el atanı övmenin ne anlamı var?
Yine Tabiat Üzerine'de tabiatın birçok canlıyı güzellik için meydana getirdiğini, güzeli sevdiğini ve çeşitlilikten hoşlandığını yazmış, tavusun da kuyruğunun güzelliği için, kuyruğu sayesinde var olduğu gibi akla en aykırı sözü söylemişken, Devlet Üzerine'de tavus ve bülbül besleyenleri delikanlıca azarlamıştır; sanki evrenin kanun koyucusuna karşı kanun koyuyor, bilgenin şehirde yer vermediği böyle canlılarla güzellik sevgisini gösteren tabiatla alay ediyor. İlahî takdirin yarattığı için övdüğü şeyleri besleyenleri suçlamak nasıl saçma olmaz? Tabiat Üzerine'nin beşinci kitabında, tahtakurularının bizi yararlı biçimde uyandırdığını, farelerin de eşyalarımızı özensizce bırakmamaya dikkat etmemizi sağladığını, tabiatın da çeşitlilikten hoşlanarak güzeli sevmesinin akla yakın olduğunu söyledikten sonra kelimesi kelimesine şöyle demiştir: "Bunun en belirgin göstergesi tavusun kuyruğudur. Çünkü burada canlının kuyruk için meydana geldiği görülür, kuyruğun canlı için değil; erkek böyle meydana gelince dişi de onu izlemiştir." Devlet Üzerine'de ise neredeyse helaları bile resimleyeceğimizi söyledikten az sonra, bazı kimselerin tarlaları ağaçlara sarılmış asmalar ve mersinlerle süslediğini, tavus ve güvercin, kendilerine şakısın diye keklik ve bülbül beslediğini söyler.
Arılar ve bal hakkında ne düşündüğünü de sormak isterdim. Tahtakurularına yararlı diyen birinin, arıların yararsız olduğunu söylemesi tutarlı olurdu. Arılara şehirde yer veriyorsa, vatandaşları kulağa ve göze hoş gelen şeylerden niçin alıkoyuyor? Genel olarak, sofra arkadaşlarını yemiş, şarap ve yemek yedikleri için kınayıp bunlara çağıran ve bunları hazırlayan ev sahibini öven kişi nasıl saçmaysa, ilahî takdiri balığı, kuşu, balı ve şarabı hazırladığı için yüceltip bunları geri çevirmeyen ve
Demeter'in başağıyla ve akan sularla, yanımızda bulunan, bizi beslemek için var olanlarla
yetinmeyenleri suçlayan kişi de öyle saçmadır; kendi kendisiyle çelişmeye hiç aldırmıyor gibidir.
ἐν δὲ τῷ περὶ Πολιτείας οὐδὲν ἡδονῆς ἕνεκα πράξειν οὐδὲ παρασκευάσεσθαί φησι τοὺς πολίτας· καὶ τὸν Εὐριπίδην ἐπαινεῖ ταῦτα προφερόμενος ἐπεὶ τί δεῖ βροτοῖσι πλὴν δυοῖν μόνων, Δήμητρος ἀκτῆς πώματὸς θʼ ὑδρηχόου; εἶτα μικρὸν ἀπὸ τούτων προελθὼν ἐπαινεῖ τὸν Διογένη τὸ αἰδοῖον ἀποτριβόμενον ἐν φανερῷ καὶ λέγοντα πρὸς τοὺς παρόντας εἴθε καὶ τὸν λιμὸν οὕτως ἀποτρίψασθαι τῆς γαστρὸς ἠδυνάμην τίνʼ οὖν ἔχει λόγον ἐν τοῖς αὐτοῖς ἐπαινεῖν τὸν ἐκβάλλοντα τὴν ἡδονὴν ἅμα καὶ τὸν ἡδονῆς ἕνεκα τοιαῦτα πράττοντα καὶ τοιαύτης ἁπτόμενον αἰσχρουργίας; γράψας τοίνυν ἐν τοῖς περὶ Φύσεως ὅτι πολλὰ τῶν ζῴων ἕνεκα κάλλους ἡ φύσις ἐνήνοχε, φιλοκαλοῦσα καὶ χαίρουσα τῇ ποικιλίᾳ καὶ λόγον ἐπειπὼν παραλογώτατον ὡς ὁ ταὼς ἕνεκα τῆς οὐρᾶς γέγονε διὰ τὸ κάλλος αὐτῆς, αὖθις ἐν τῷ περὶ Πολιτείας νεανικῶς ἐπιτετίμηκε τοῖς ταὼς τρέφουσι καὶ ἀηδόνας, ὥσπερ ἀντινομοθετῶν τῷ τοῦ κόσμου νομοθέτῃ καὶ τῆς φύσεως καταγελῶν φιλοκαλούσης περὶ τὰ τοιαῦτα τῶν ζῴων, οἷς ὁ σοφὸς ἐν τῇ πόλει τόπον οὐ δίδωσι. πῶς γὰρ οὐκ ἄτοπον ἐγκαλεῖν τοῖς τρέφουσιν ἃ γεννῶσαν ἐπαινεῖ τὴν πρόνοιαν; ἐν μὲν οὖν τῷ πέμπτῳ περὶ Φύσεως εἰπὼν ὅτι οἱ κόρεις εὐχρήστως ἐξυπνίζουσιν ἡμᾶς καὶ οἱ μύες ἐπιστρέφουσιν ἡμᾶς μὴ ἀμελῶς ἕκαστα τιθέναι, φιλοκαλεῖν δὲ τὴν φύσιν τῇ ποικιλίᾳ χαίρουσαν εἰκός ἐστι, ταῦτα κατὰ λέξιν εἴρηκε γένοιτο δʼ ἂν μάλιστα τούτου ἔμφασις ἐπὶ τῆς κέρκου τοῦ ταὼ ἐνταῦθα γὰρ ἐπιφαίνει τὸ ζῷον γεγονέναι ἕνεκα τῆς κέρκου καὶ οὐκ ἀνάπαλιν, τῷ δʼ ἄρρενι γινομένῳ οὕτως ἡ θήλεια γοῦν ἠκολούθηκεν. ἐν δὲ τῷ περὶ Πολιτείας εἰπὼν ὅτι ἐγγύς ἐσμεν τοῦ καὶ τοὺς κοπρῶνας ζῳγραφεῖν μετʼ ὀλίγον τὰ γεωργικά φησι καλλωπίζειν τινὰς ἀναδενδράσι καὶ μυρρίναις, καὶ ταὼς καὶ περιστερὰς τρέφουσι καὶ πέρδικας ἵνα κακκαβίζωσιν αὐτοῖς καὶ ἀηδόνας. ἡδέως δʼ ἂν αὐτοῦ πυθοίμην, τί φρονεῖ περὶ μελιττῶν καὶ μέλιτος· ἦν μὲν γὰρ ἀκόλουθον τῷ τοὺς κόρεις εὐχρήστως τὸ τὰς μελίττας ἀχρήστως; φάναι γεγονέναι εἰ δὲ ταύταις τόπον ἐν τῇ πόλει δίδωσι, διὰ τί τῶν πρὸς ἀκοὴν καὶ ὄψιν ἐπιτερπῶν ἀπείργει τοὺς πολίτας; καθόλου δʼ ὥσπερ ὁ τοὺς συνδείπνους μεμφόμενος ὅτι χρῶνται τραγήμασι καὶ οἴνῳ καὶ ὄψοις, τὸν δʼ ἐπὶ ταῦτα κεκληκότα καὶ ταῦτα παρεσκευασμένον ἐπαινῶν ἄτοπός ἐστιν οὕτως ὁ τὴν μὲν πρόνοιαν ἐγκωμιάζων ἰχθῦς καὶ ὄρνιθας καὶ μέλι καὶ οἶνον παρασκευάσασαν, ἐγκαλῶν δὲ τοῖς μὴ παραπέμπουσι ταῦτα μηδʼ ἀρκουμένοις Δήμητρος ἀκτῇ πώμασὶν θʼ ὑδρηχόοις, ἅπερ πάρεστι καὶ πέφυχ̓ ἡμᾶς τρέφειν οὐδένα ποιεῖσθαι λόγον ἔοικε τοῦ τἀναντία λέγειν ἑαυτῷ.
22Üstelik Teşvikler'de, annelerle, kız kardeşlerle ya da kızlarla birlikte olmanın, bir şey yemenin, doğum ya da ölüm evinden çıkıp tapınağa gitmenin sebepsiz yere kötülendiğini söyler. Hayvanlara bakmak ve onların yaptıklarından bu tür şeylerde saçma ya da tabiata aykırı bir şey olmadığı sonucunu çıkarmak gerektiğini belirtir; çünkü çiftleşmenin, doğurmanın, tapınaklarda ölmenin tanrısal olanı kirletmediğini göstermek için öteki canlıların örnekleri yerindedir. Tabiat Üzerine'nin beşinci kitabında ise Hesiodos'un ırmaklara ve pınarlara işemeyi yasaklamakta haklı olduğunu, sunağa ya da tanrı heykeline işemekten ise daha da çok kaçınmak gerektiğini söyler; köpeklerin, eşeklerin ve küçük çocukların bunu yapmasının bir önemi yoktur der, çünkü onlar böyle şeylere dikkat etmez, hesap yapmazlar. Saçma olan, bir yerde akılsız hayvanlara bakmayı yerinde bulup başka bir yerde anlamsız saymasıdır.
καὶ μὴν ἐν τῷ τῶν Προτρεπτικῶν εἰπὼν ὅτι καὶ τὸ μητράσιν ἢ ἀδελφαῖς ἢ θυγατράσιν συγγενέσθαι καὶ τὸ φαγεῖν τι καὶ προελθεῖν ἀπὸ λεχοῦς ἢ θανάτου πρὸς ἱερὸν ἀλόγως διαβέβληται· καὶ πρὸς τὰ θηρία φησὶ δεῖν ἀποβλέπειν καὶ τοῖς ὑπʼ ἐκείνων γιγνομένοις τεκμαίρεσθαι τὸ μηδὲν ἄτοπον μηδὲ παρὰ φύσιν εἶναι τῶν τοιούτων· εὐκαίρως γὰρ πρὸς ταῦτα γίγνεσθαι τὰς τῶν ἄλλων ζῴων παραθέσεις εἰς τὸ μήτε συγγιγνόμενα μήτε γεννῶντα μήτʼ ἐναποθνήσκοντα ἐν τοῖς ἱεροῖς μιαίνειν τὸ θεῖον. ἐν δὲ τῷ πέμπτῳ πάλιν περὶ Φύσεως λέγει καλῶς μὲν ἀπαγορεύειν τὸν Ἡσίοδον εἰς ποταμοὺς καὶ κρήνας οὐρεῖν· ἔτι δὲ μᾶλλον ἀφεκτέον εἶναι τοῦ πρὸς βωμὸν οὐρεῖν ἢ ἀφίδρυμα θεοῦ· μὴ γὰρ εἶναι πρὸς λόγον, εἰ κύνες καὶ ὄνοι τοῦτο ποιοῦσι καὶ παιδάρια νήπια, μηδεμίαν ἐπιστροφὴν μηδʼ ἐπιλογισμὸν ἔχοντα περὶ τῶν τοιούτων. ἄτοπον μὲν οὖν τὸ ἐκεῖ μὲν εὔκαιρον εἰπεῖν τὴν τῶν ἀλόγων ζῴων ἀποθεώρησιν, ἐνταῦθα δʼ ἀπὸ λόγου.
23Bazı filozoflar, dış sebeplerin dürtülerimizi zorladığı görüşünden kurtulmak için, psykhēnin yönetici bölümünde kendiliğinden ortaya çıkan bir hareket olduğunu öne sürerler; bu hareket en çok birbirinden ayırt edilemeyen şeylerde belli olur. Güçleri eşit, durumları aynı iki şeyden biri alınmak zorunda olduğunda, biri ötekinden hiç farklı olmadığından hiçbir sebep bizi birine yöneltmez; o zaman psykhēnin bu kendiliğinden gelen gücü, kendinden bir yönelim alarak aporiayı keser. Khrysippos bunlara karşı çıkar ve onların sebepsizlikle tabiata zor kullandığını söyleyerek, birçok yerde aşık kemiğini, teraziyi ve kendilerinde ya da dışlarında bir sebep ve fark bulunmadan bazen şöyle bazen böyle düşemeyen, eğilemeyen daha pek çok şeyi örnek verir. Çünkü büsbütün sebepsiz olan da kendiliğinden olan da yoktur; bazılarının uydurup kendiliğinden hareket dedikleri şeylerde ise, farkında olmadığımız gizli sebepler alttan işler ve dürtüyü bir yana yöneltir.
Bunlar onun sık sık söylediği en bilinen sözlerdendir. Bunların tersine söyledikleri ise böyle ortada değildir; onları kendi sözleriyle aktaracağım. Hüküm Vermek Üzerine'de iki koşucunun aynı anda bitişe vardığını varsayar ve hakemin ne yapmasının uygun düşeceğini tartışır: "Hakem hurma dalını istediğine verebilir mi? Bunlar kendisine daha yakın kimseler olabilir ve hakem burada sanki kendi malından bir lütuf yapıyor olur. Yoksa daha çok, hurma dalı her ikisinin ortak malı olduğundan, sanki gizli bir kura çekilmiş gibi, rastgele bir yönelimle mi vermelidir? Rastgele yönelim derken şunu kastediyorum: Önümüzde her bakımdan aynı iki drahmi bulunduğunda birine yönelip onu almamız gibi."
Görev Üzerine'nin altıncı kitabında da çok uğraşa ve dikkate değmeyen bazı şeyler olduğunu söyledikten sonra, bunlarda seçimi kuraya bırakıp zihnin rastgele yönelimine teslim etmek gerektiğini düşünür: "Örneğin bazı drahmileri belli bir konuda sınayanlardan kimi şu ikisinin birinin, kimi ötekinin sağlam olduğunu söylese ve birini almamız gerekse, o zaman daha fazla araştırmayı bırakıp hangisi gelirse onu alırız, onları gizli bir hesapla kuraya vurarak; kötü olanını alacak olsak bile." Bu sözlerde kura ve zihnin rastgele yönelimi, hiçbir sebep olmadan farksız şeylerin alınmasını getirir.
τοῦ κατηναγκάσθαι δοκοῦντος ὑπὸ τῶν ἔξωθεν αἰτιῶν ταῖς ὁρμαῖς ἀπόλυσιν πορίζειν, ἔνιοι τῶν φιλοσόφων ἐπελευστικήν τινα κίνησιν ἐν τῷ ἡγεμονικῷ κατασκευάζουσιν, ἐπὶ τῶν ἀπαραλλάκτων μάλιστα γιγνομένην ἔκδηλον· ὅταν γὰρ δυεῖν ἴσον δυναμένων καὶ ὁμοίως ἐχόντων θάτερον λαβεῖν ἀνάγκη, μηδεμιᾶς αἰτίας ἐπὶ θάτερον ἀγούσης τῷ μηδὲν τοῦ ἑτέρου διαφέρειν, ἡ ἐπελευστικὴ δύναμις αὕτη τῆς ψυχῆς ἐπίκλισιν ἐξ αὑτῆς λαβοῦσα διέκοψε τὴν ἀπορίαν. πρὸς τούτους ὁ Χρύσιππος ἀντιλέγων, ὡς βιαζομένους τῷ ἀναιτίῳ τὴν φύσιν, ἐν πολλοῖς παρατίθησι τὸν ἀστράγαλον καὶ τὸν ζυγὸν καὶ πολλὰ τῶν μὴ δυναμένων ἄλλοτʼ ἄλλας λαμβάνειν πτώσεις καὶ ῥοπὰς ἄνευ τινὸς αἰτίας καὶ διαφορᾶς ἢ περὶ αὐτὰ πάντως; ἢ περὶ τὰ ἔξωθεν γιγνομένης· τὸ γὰρ ἀναίτιον ὅλως ἀνύπαρκτον εἶναι καὶ τὸ αὐτόματον ἐν δὲ ταῖς πλαττομέναις ὑπʼ ἐνίων καὶ λεγομέναις ταύταις ἐπελεύσεσιν αἰτίας ἀδήλους ὑποτρέχειν καὶ λανθάνειν ἡμᾶς ἐπὶ θάτερα τὴν ὁρμὴν ἀγούσας. ταῦτα μὲν οὖν ἐν τοῖς γνωριμωτάτοις ἐστὶ τῶν ὑπʼ αὐτοῦ πολλάκις εἰρημένων. ἃ δὲ τούτοις πάλιν αὐτὸς ἐξ ἐναντίας εἴρηκεν, οὐχ ὁμοίως οὕτως ἐν μέσῳ κείμενα, διʼ αὐτῶν παραθήσομαι τῶν ἐκείνου λέξεων. ἐν μὲν γὰρ τῷ περὶ τοῦ Δικάζειν ὑποθέμενος δύο δρομεῖς ὁμοῦ συνεκπίπτειν ἀλλήλοις διαπορεῖ τί τῷ βραβευτῇ καθήκει ποιῆσαι· πότερον φησίν ἔξεστι τὸν βραβευτὴν τὸν φοίνικα Ο φη Ὀφ ο ὁποτέρῳ βούλεται, ἀποδοῦναι; κἂν τύχωσιν αὐτῷ συνηθέστεροι ὄντες, ὡς ἂν ἐνταῦθα τῶν αὑτοῦ τι χαρισάμενον; τρόπον τινὰ μᾶλλον, ὡς κοινοῦ τοῦ φοίνικος γεγονότος ἀμφοτέρων, οἱονεί τινος κλήρου γινομένου ἀδήλως, κατὰ τὴν ἐπίκλισιν, ὡς ἔτυχε, δοῦναι αὐτόν; λέγω δʼ ἣν ἔτυχεν ἐπίκλισιν, οἵα γίνεται, ὅταν δυεῖν προκειμένων δραχμῶν ὁμοίων κατὰ τὰ λοιπὰ ἐπὶ τὴν ἑτέραν ἐπικλίναντες λαμβάνωμεν αὐτήν. ἐν δὲ τῷ ἕκτῳ περὶ Καθήκοντος εἶναί τινα φήσας πράγματα μὴ πάνυ πολλῆς ἄξια ὄντα πραγματείας μηδὲ προσοχῆς ἀφιέναι περὶ ταῦτα τῇ ὡς ἔτυχεν ἐπικλίσει τῆς διανοίας οἴεται δεῖν τὴν αἵρεσιν ἀποκληρώσαντας· οἷον φησὶν εἰ τῶν δοκιμαζόντων τάσδε τινὰς δραχμὰς δύο ἐπὶ τοσόνδε οἱ μὲν τήνδε οἱ δὲ τήνδε φαῖεν εἶναι καλήν, δέοι δὲ μίαν αὐτῶν λαβεῖν· τηνικαῦτʼ ἀφέντες τὸ ἐπὶ πλεῖον ἐπιζητεῖν, ἣν ἔτυχε ληψόμεθα, κατʼ ἄδηλὸν τινʼ ἀποκληρώσαντες αὐτὰς λόγον, καὶ εἰ μάλιστα τὴν μοχθηρὰν ληψόμεθα αὐτῶν. ἐν τούτοις γὰρ ἀποκλήρωσις καὶ τὸ ὡς ἔτυχεν ἐπικλῖνον τῆς διανοίας, ἄνευ πάσης αἰτίας εἰσάγει τῶν ἀδιαφόρων λῆψιν.
24Diyalektik Üzerine'nin üçüncü kitabında Platon'un, Aristoteles'in, onlardan sonra Polemon ve Straton'a kadar gelenlerin, özellikle de Sokrates'in diyalektiğe önem verdiğini söyler; bu kadar çok ve bu kadar büyük insanla birlikte hata yapmaya bile razı olunabileceğini haykırdıktan sonra kelimesi kelimesine şunu ekler: "Bu konuda gelişigüzel konuşmuş olsalardı, belki bu alanı kötülemek mümkün olurdu. Ama diyalektiğin en büyük ve en gerekli yetiler arasında olduğunu böylesine özenle söylediklerine göre, bütünüyle sandığımız kişiler olan bu adamların bu kadar yanılmış olmaları inandırıcı değildir."
Peki sen, diyebilir biri, bu kadar büyük, bu kadar çok adamla savaşmaktan, en önemli ve en büyük konularda yanıldıklarını düşünerek onları çürütmekten neden hiç vazgeçmiyorsun? Herhalde diyalektik hakkında ciddiyetle, ilke, gaye, tanrılar ve adalet hakkında ise gelişigüzel ve şakayla yazmamışlardır; oysa bu konularda onların logosuna kör, kendisiyle çelişen ve sayısız başka hatası olan bir logos diyorsun.
ἐν τῷ τρίτῳ περὶ τῆς Διαλεκτικῆς ὑπειπὼν ὅτι Πλάτων ἐσπούδασε περὶ τὴν διαλεκτικὴν καὶ Ἀριστοτέλης καὶ ἀπὸ τούτων οἱ ἄχρι Πολέμωνος καὶ Στράτωνος μάλιστα δὲ Σωκράτης καὶ ἐπιφωνήσας ὅτι καὶ συνεξαμαρτάνειν ἄν τις ἐθελήσειε τούτοις τοσούτοις καὶ τοιούτοις οὖσιν ἐπιφέρει κατὰ λέξιν εἰ μὲν γὰρ ἐκ παρέργου περὶ αὐτῶν εἰρήκεσαν, τάχʼ ἄν τις διέσυρε τὸν τόπον τοῦτον· οὕτω δʼ αὐτῶν ἐπιμελῶς εἰρηκότων ὡς ἐν ταῖς μεγίσταις δυνάμεσι καὶ ἀναγκαιοτάταις αὐτῆς οὔσης, οὐ πιθανὸν ἐπὶ τοσοῦτον διαμαρτάνειν αὐτοὺς ἐν τοῖς ὅλοις ὄντας οἵους ὑπονοοῦμεν τί οὖν σύ, φήσαι τις ἄν, αὐτὸς ἀνδράσι τοιούτοις καὶ τοσούτοις οὐδέποτε παύσῃ μαχόμενος οὐδʼ ἐλέγχων, ὡς νομίζεις ἐν τοῖς κυριωτάτοις καὶ μεγίστοις διαμαρτάνοντας; οὐ γὰρ δήπου περὶ μὲν διαλεκτικῆς ἐσπουδασμένως ἔγραψαν, περὶ δʼ ἀρχῆς καὶ τέλους καὶ θεῶν καὶ δικαιοσύνης ἐκ παρέργου καὶ παίζοντες, ἐν οἷς τυφλὸν αὐτῶν ἀποκαλεῖς τὸν λόγον καὶ μαχόμενον αὑτῷ καὶ μυρίας ἄλλας ἁμαρτίας ἔχοντα.
25Başkasının kötülüğüne sevinmenin bir yerde var olmadığını söyler, çünkü erdemlilerden kimse başkalarının kötülüğüne sevinmez, kötülerden ise hiç kimse hiçbir şeye sevinmez. İyi Üzerine'nin ikinci kitabında ise kıskançlığın başkalarının iyi durumuna duyulan acı olduğunu, insanların üstün olmak için yakınlarını alçaltmak istemesinden doğduğunu açıkladıktan sonra, başkasının kötülüğüne sevinmeyi de bunlara ekler: "Bununla bağlantılı olarak, aynı sebeplerle yakınlarını alçakta görmek isteyenlerde başkasının kötülüğüne sevinme oluşur; başka tabii yönelimlere dönenlerde ise merhamet doğar." Burada, başka yerlerde kötülük düşmanlığı ve utanç verici kazanç düşkünlüğü gibi var olmadığını söylediği başkasının kötülüğüne sevinmeyi, kıskançlık ve merhamet gibi var olan bir şey olarak kabul ettiği açıktır.
τὴν ἐπιχαιρεκακίαν ὅπου μὲν ἀνύπαρκτον εἶναί φησιν ἐπεὶ τῶν μὲν ἀστείων οὐδεὶς ἐπʼ ἀλλοτρίοις κακοῖς χαίρει, τῶν δὲ φαύλων οὐδεὶς χαίρει τὸ παράπαν ἐν δὲ τῷ δευτέρῳ περὶ Ἀγαθοῦ τὸν φθόνον ἐξηγησάμενος ὅτι λύπη ἐστὶν ἐπʼ ἀλλοτρίοις ἀγαθοῖς, ὡς δήποτε, βουλομένων ταπεινοῦν τοὺς πλησίον, ὅπως ὑπερέχωσιν αὐτοί, συνάπτει τὰ τῆς ἐπιχαιρεκακίας· ταύτῃ δὲ συνεχὴς ἡ ἐπιχαιρεκακία γίγνεται, ταπεινοὺς βουλομένων εἶναι τοὺς πλησίον διὰ τὰς ὁμοίας αἰτίας, καθʼ ἑτέρας δὲ φυσικὰς φορὰς ἐκτρεπομένων, ὁ ἔλεος γίγνεται. δῆλος γάρ ἐστὶν ἐνταῦθα τὴν ἐπιχαιρεκακίαν ὑπαρκτὴν ὥσπερ τὸν φθόνον καὶ τὸν ἔλεον ἀπολιπών, ἣν ἐν ἑτέροις ἀνύπαρκτον εἶναί φησιν ὥσπερ τὴν μισοπονηρίαν καὶ τὴν αἰσχροκέρδειαν.
26Birçok yerde, daha uzun süreyle daha mesut olunmadığını, bir an için saadete erişenlerle aynı ve eşit ölçüde mesut olunduğunu söylemişken, birçok yerde de şimşek gibi geçip giden bir anlık phronēsis uğruna parmağı bile uzatmanın uygun düşmeyeceğini söylemiştir. Ahlaki Araştırmalar'ın altıncı kitabında bu konuda yazdıklarını aktarmak yeter. Her iyinin eşit ölçüde sevinç vermediğini, her doğru eylemin övünmeye konu olmadığını ima ettikten sonra şunu ekler: "Nitekim biri yalnız bir an ya da son anında phronēsis sahibi olacaksa, böyle bulunacak bir phronēsis için parmağını bile uzatması uygun düşmez; oysa daha uzun süreyle daha mesut olunmaz, ebedî saadet de bir anlık saadetten daha çok seçilmeye değer değildir."
Phronēsisi Epikuros gibi saadet üreten bir iyi sayıyor olsaydı, yalnız öğretinin saçmalığını ve tuhaflığını yakalamak gerekirdi. Ama ona göre phronēsis saadetten başka bir şey değil, saadetin kendisi olduğuna göre, bir anlık saadetle ebedî saadetin eşit ölçüde seçilmeye değer olduğunu, ama bir anlık olanın hiçbir değeri bulunmadığını söylemek nasıl çelişki olmaz?
ἐν πολλοῖς εἰρηκὼς ὅτι παρὰ τὸν πλείονα χρόνον οὐδὲν μᾶλλον εὐδαιμονοῦσιν ἀλλʼ ὁμοίως καὶ ἐπίσης τοῖς τὸν ἀμερῆ χρόνον εὐδαιμονίας μετασχοῦσιν ἐν πολλοῖς πάλιν εἴρηκεν ὡς οὐδʼ ἂν τὸν δάκτυλον καθήκοι προτεῖναι χάριν ἀμεριαίας φρονήσεως, καθάπερ ἀστραπῆς διερχομένης. ἀρκέσει δὲ παραθεῖναι τὰ ἐν τῷ ἕκτῳ τῶν Ἠθικῶν Ζητημάτων ὑπʼ αὐτοῦ γεγραμμένα περὶ τούτων· ὑπειπὼν γὰρ ὡς οὔτε πᾶν ἀγαθὸν ἐπίσης εἰς χαρὰν πίπτει οὔτε πᾶν κατόρθωμα εἰς σεμνολογίαν ἐπενήνοχε ταῦτα καὶ γάρ, εἰ μόνον μέλλοι ἀμερῆ χρόνον ἢ τὸν ἔσχατον ἕξειν φρόνησιν, οὀδʼ ἂν τὸν δάκτυλον καθήκοι ἐκτεῖναι ἕνεκα τῆς οὕτω παρεσομένης φρονήσεως, καίπερ παρὰ τὸν πλείονα χρόνον οὐδὲν μᾶλλον εὐδαιμονούντων οὐδὲ τῆς ἀιδίου εὐδαιμονίας αἱρετωτέρας γιγνομένης παρὰ τὴν ἀμεριαίαν. εἰ μὲν οὖν τὴν φρόνησιν ἡγεῖτο ποιητικὸν εἶναι τῆς εὐδαιμονίας ἀγαθὸν ὥσπερ ὁ Ἐπίκουρος, αὐτῆς ἔδει μόνον τῆς ἀτοπίας καὶ παραδοξολογίας ἐπιλαμβάνεσθαι τοῦ δόγματος· ἐπεὶ δʼ ἡ φρόνησις οὐχ ἕτερόν ἐστι τῆς εὐδαιμονίας κατʼ αὐτὸν ἀλλʼ εὐδαιμονία, πῶς οὐ μάχεται τὸ λέγειν ἐπίσης μὲν αἱρετὴν εἶναι τὴν ἀμεριαίαν εὐδαιμονίαν καὶ τὴν ἀίδιον, μηδενὸς δʼ ἀξίαν τὴν ἀμεριαίαν;
27Aretēlerin birbirini gerektirdiğini söyler; yalnız birine sahip olan hepsine sahip olduğu için değil, herhangi birine göre etkinlikte bulunan hepsine göre etkinlikte bulunduğu için de. Çünkü bütün aretēlere sahip olmayan insanın tam olmadığını, bütün aretēlere göre yapılmayan eylemin de tam olmadığını söyler. Ama Ahlaki Araştırmalar'ın altıncı kitabında Khrysippos, erdemlinin her zaman cesurca, kötünün de her zaman korkakça davranmadığını söyler; zihinde birtakım tasavvurlar belirdiğinde biri yargılarına bağlı kalır, öteki onlardan ayrılır. Kötünün her zaman ölçüsüzlük etmediğinin de inandırıcı olduğunu ekler. Cesurca davranmak cesareti kullanmak, korkakça davranmak da korkaklığı kullanmak demekse, bir yandan aretē ya da kötülük sahibinin hepsine göre aynı anda etkinlikte bulunduğunu, öte yandan erdemlinin her zaman cesurca, kötünün her zaman korkakça davranmadığını söylemek çelişkidir.
τὰς ἀρετάς φησιν ἀντακολουθεῖν ἀλλήλαις, οὐ μόνον τῷ τὸν μίαν ἔχοντα πάσας ἔχειν, ἀλλὰ καὶ τῷ τὸν κατὰ μίαν ὁτιοῦν ἐνεργοῦντα κατὰ πάσας ἐνεργεῖν οὔτε γὰρ ἄνδρα φησὶ τέλειον εἶναι τὸν μὴ πάσας ἔχοντα τὰς ἀρετάς οὔτε πρᾶξιν τελείαν, ἥτις οὐ κατὰ πάσας πράττεται τὰς ἀρετάς. ἀλλὰ μὴν ἐν τῷ ἕκτῳ τῶν Ἠθικῶν Ζητημάτων ὁ Χρύσιππος οὐκ ἀεί φησιν ἀνδρίζεσθαι τὸν ἀστεῖον οὐδὲ δειλαίνειν τὸν φαῦλον, ὡς δʼ ἐν φαντασίαις ἐπιφερομένων τινῶν, τὸν μὲν ἐμμένειν τοῖς κρίμασι τὸν δʼ ἀφίστασθαι. πιθανὸν δέ φησὶ μηδʼ ἀκολασταίνειν ἀεὶ τὸν φαῦλον εἴπερ οὖν τὸ ἀνδρίζεσθαι τοιοῦτόν ἐστιν οἷον ἀνδρείᾳ χρῆσθαι καὶ τὸ δειλαίνειν οἷον δειλίᾳ χρῆσθαι, μαχόμενα λέγουσι λέγοντες κατὰ πάσας μὲν ἅμα τὰς ἀρετὰς καὶ τὰς κακίας ἐνεργεῖν τὸν ἔχοντα, μὴ ἀεὶ δὲ τὸν ἀστεῖον ἀνδρίζεσθαι μηδὲ δειλαίνειν τὸν φαῦλον.
28Hitabeti, düzenle ve söylenen sözün tertibiyle ilgili bir tekhnē olarak tarif eder. Birinci kitabında şunları da yazmıştır: "Bence yalnız özgür insana yakışan yalın düzene değil, konuşurken uygun sunuma da dikkat etmek gerekir: sesin gereken tonlarına, yüzün ve ellerin duruşuna." Burada söz konusunda bu kadar titizlendikten sonra, aynı kitapta sesli harflerin çarpışmasından söz ederken şöyle der: "Daha iyi olana bağlı kalanlar yalnız bunları değil, birtakım belirsizlikleri, eksiklikleri ve vallahi başka birçok kişinin utanacağı dil yanlışlarını da geçmelidir." Bir yerde sözlerini düzenle kurmak isteyenlere ellerin ve ağzın güzelliğine kadar izin verip, başka yerde eksiklikleri ve belirsizlikleri önemsememeyi, dil yanlışlarından hiç utanmamayı söylemek, ağzına geleni söyleyen birinin işidir.
τὴν ῥητορικὴν ὁρίζεται τέχνην, περὶ κόσμου καὶ εἰρημένου λόγου τάξιν· ἔτι δʼ ἐν τῷ πρώτῳ καὶ ταῦτα γέγραφεν οὐ μόνον δὲ τοῦ ἐλευθερίου καὶ ἀφελοῦς κόσμου δεῖν οἴομαι ἐπιστρέφεσθαι κἀπὶ τῶν λόγων ᾧ καὶ τῶν οἰκείων ὑποκρίσεων κατὰ τὰς ἐπιβαλλούσας τάσεις τῆς φωνῆς καὶ σχηματισμοὺς τοῦ τε προσώπου καὶ τῶν χειρῶν οὕτω δέ τις φιλότιμος ἐνταῦθα περὶ τὸν λόγον γενόμενος πάλιν ἐν τῷ αὐτῷ βιβλίῳ περὶ τῆς τῶν φωνηέντων συγκρούσεως ὑπειπών οὐ μόνον φησὶ ταῦτα παρετέον τοῦ βελτίονος ἐχομένους, ἀλλὰ καὶ ποιὰς ἀσαφείας καὶ ἐλλείψεις καὶ νὴ Δία σολοικισμούς, ἐφʼ οἷς ἄλλοι ἂν αἰσχυνθείησαν οὐκ ὀλίγοι τὸ δὴ ποτὲ μὲν ἄχρι χειρῶν καὶ στόματος εὐπρεπείας ἐπιχωρεῖν τοῖς λέγουσιν ἐν κόσμῳ τὸν λόγον διατίθεσθαι· ποτὲ δὲ μήτʼ ἐλλείψεων ἐπιστρέφεσθαι καὶ ἀσαφειῶν μήτε σολοικίζοντας αἰσχύνεσθαι τελέως ὅ τι ἂν ἐπίῃ λέγοντός ἐστιν.
29Tabiat Tezleri'nde, tecrübe ve araştırma isteyen konularda, daha iyi ve daha açık bir şey söyleyemiyorsak susmayı öğütler: "Platon gibi, sıvı gıdanın akciğere, kuru gıdanın mideye gittiğini sanmayalım, bunlara benzer başka yanılgılara da düşmeyelim." Bana kalırsa, başkalarını suçlayıp sonra suçladığı şeye kendisi düşmek ve bundan sakınmamak, çelişkilerin en büyüğü, yanılgıların en çirkinidir. Üstelik kendisi, ne özenle inceleyerek ne de uzmanlardan doğrusunu öğrenerek, on önermeden kurulan bileşimlerin bir milyonu aştığını söyler. Oysa Platon'un tanıkları vardır: Hekimlerden en ünlüleri olan Hippokrates, Philistion, Hippokrates'in izleyicisi Dioksippos; şairlerden Euripides, Alkaios, Eupolis ve Eratosthenes, içeceğin akciğerden geçtiğini söylerler. Khrysippos'u ise bütün aritmetikçiler çürütür; onlardan biri olan Hipparkhos, hesabındaki yanılgının ne kadar büyük olduğunu ispat eder: Olumlu biçim 103.049, olumsuz biçim 310.952 bileşik önerme verir.
ἐν δὲ ταῖς Φυσικαῖς Θέσεσι περὶ τῶν ἐμπειρίας καὶ ἱστορίας δεομένων διακελευσάμενος τὴν ἡσυχίαν ἔχειν, ἂν μή τι κρεῖττον καὶ ἐναργέστερον ἔχωμεν λέγειν, ἵνα φησὶ μήτε Πλάτωνι παραπλησίως ὑπονοήσωμεν τὴν μὲν ὑγρὰν τροφὴν εἰς τὸν πλεύμονα φέρεσθαι τὴν δὲ ξηρὰν εἰς τὴν κοιλίαν, μήθʼ ἕτερα παραπλήσια γεγονότα τούτοις διαπτώματα δοκῶ δὴ τὸ ἐγκαλεῖν ἑτέροις εἶτα περιπίπτειν αὐτὸν οἷς ἐγκαλεῖ καὶ μὴ φυλάττεσθαι, τῶν ἐναντιωμάτων μέγιστον εἶναι καὶ τῶν διαπτωμάτων αἴσχιστον. ἀλλὰ μὴν αὐτὸς τὰς διὰ δέκα ἀξιωμάτων συμπλοκὰς πλήθει φησὶν ὑπερβάλλειν ἑκατὸν μυριάδας οὔτε διʼ αὑτοῦ ζητήσας ἐπιμελῶς οὔτε διὰ τῶν ἐμπείρων τἀληθὲς ἱστορήσας. καίτοι Πλάτων μὲν ἔχει τῶν ἰατρῶν τοὺς ἐνδοξοτάτους μαρτυροῦντας, Ἱπποκράτην Φιλιστίωνα Διώξιππον τὸν Ἱπποκράτειον, καὶ τῶν ποιητῶν Εὐριπίδην Ἀλκαῖον Εὔπολιν Ἐρατοσθένην, λέγοντας ὅτι τὸ ποτὸν διὰ τοῦ πνεύμονος διέξεισι· Χρύσιππον δὲ πάντες ἐλέγχουσιν οἱ ἀριθμητικοί, ὧν καὶ Ἵππαρχός ἐστιν ἀποδεικνύων τὸ διάπτωμα τοῦ λογισμοῦ παμμέγεθες αὐτῷ γεγονός· εἴγε τὸ μὲν καταφατικὸν ποιεῖ συμπεπλεγμένων ἀξιωμάτων μυριάδας δέκα καὶ πρὸς ταύταις τρισχίλια τεσσαράκοντα ἐννέα, τὸ δʼ ἀποφατικὸν ἐννακόσια πεντήκοντα δύο πρὸς τριάκοντα καὶ μιᾷ μυριάσι.
30Daha eskilerden bazıları, ekşimiş şarabı olup onu ne sirke ne de şarap olarak satabilen adamın başına geleni Zenon'un başına geldiğini söylerdi; çünkü onun "tercih edilen"i ne iyi ne de farksız olarak elden çıkarılabilirdi. Ama Khrysippos işi daha da elden çıkarılmaz hâle getirmiştir. Bir yerde, zenginliği, sağlığı, acısızlığı ve bedenin bütünlüğünü hiçe sayanların, bunlara sarılmayanların deli olduğunu söyler. Bir yerde Hesiodos'un "Çalış, Perses, tanrısal soy" dizesini aktarır ve tersini öğütlemenin, yani "Çalışma, Perses, tanrısal soy" demenin delilik olduğunu haykırır.
Hayatlar Üzerine'de bilgenin kazanç için krallarla birlikte olacağını, para karşılığı sofistlik yapacağını, öğrencilerinin kiminden peşin alıp kimiyle anlaşma yapacağını söyler; Görev'in yedinci kitabında bir talant alırsa üç kez takla bile atacağını söyler. İyiler Üzerine'nin birinci kitabında ise tercih edilen şeylere iyi, karşıtlarına kötü demek isteyenlere bir bakıma izin verip şu sözleri kullanır: "Dileyen, bu tür farklılıklara göre bunlardan birine iyi, ötekine kötü diyebilir; yeter ki şeylerin kendilerine yönelsin, başka yerlere sapmasın, kelimelerin anlamlarında yanılmasın, öteki konularda da adlandırmalarda yerleşik kullanımı gözetsin."
Burada tercih edileni iyiye böyle yaklaştırıp onunla karıştırdıktan sonra, başka yerde bunların hiçbirinin bizimle hiçbir ilgisi olmadığını, logosun bizi bütün bu tür şeylerden koparıp uzaklaştırdığını söyler; bunları Teşvik Üzerine'nin birinci kitabında yazmıştır. Tabiat Üzerine'nin üçüncü kitabında ise bazılarının krallıkları ve zenginlikleri yüzünden mutlu sayılmasını, altın lazımlıklar ve altın püsküller kullandıkları için mutlu sayılmalarına benzetir; iyi insan için mal varlığını yitirmek bir drahmi yitirmek, hastalanmak da tökezlemek gibidir.
Böylece bu çelişkilerle yalnız aretēyi değil, ilahî takdiri de lekelemiştir. Çünkü bu şeylerle uğraşan, bilgeye bunlar için Boğaz'a yelken açmasını ve takla atmasını buyuran aretē son derece bayağı ve akılsız görünecektir. Zeus da Mal Koruyucusu, Mahsul Veren, Lütuf Veren diye anılmaktan hoşlanıyorsa gülünçtür, çünkü anlaşılan kötülere altın lazımlık ve altın püskül, iyilere de, Zeus'un takdiriyle zengin olduklarında, bir drahmi değerinde şeyler bağışlamaktadır. Apollon daha da gülünçtür, altın püsküller, lazımlıklar ve tökezlemelerin giderilmesi hakkında kehanet vermek için oturuyorsa.
τῶν πρεσβυτέρων τινές, ἃ τῷ τὸν ὀξίνην ἔχοντι συνέβαινε μήθʼ ὡς ὄξος ἀποδόσθαι δυναμένῳ μήθʼ ὡς οἶνον, ἔφασαν τῷ Ζήνωνι συμβαίνειν· τὸ γὰρ προηγμένον αὐτῷ μήθʼ ὡς ἀγαθὸν μήθʼ ὡς ἀδιάφορον ἔχειν διάθεσιν. ἀλλʼ ὁ Χρύσιππος ἔτι μᾶλλον τὸ πρᾶγμα δυσδιάθετον πεποίηκεν ὁτὲ μὲν γάρ φησι μαίνεσθαι τοὺς τὸν πλοῦτον καὶ τὴν ὑγίειαν καὶ τὴν ἀπονίαν καὶ τὴν ὁλοκληρίαν τοῦ σώματος ἐν μηδενὶ ποιουμένους μηδʼ ἀντεχομένους τῶν τοιούτων ὁτὲ δὲ παραθέμενος τὰ τοῦ Ἡσιόδου ἐργάζευ, Πέρση, δῖον γένος· ἐπιπεφώνηκεν ὅτι τἀναντία παραινεῖν μανικόν ἐστι, τὸ μὴ ἐργάζευ, Πέρση, δῖον γένος. καὶ τὸν μὲν σοφὸν ἐν τοῖς περὶ βίων καὶ βασιλεῦσι συνέσεσθαί φησιν ἕνεκα χρηματισμοῦ καὶ σοφιστεύσειν ἐπʼ ἀργυρίῳ, παρʼ ὧν μὲν προλαμβάνοντα πρὸς οὓς δὲ συντιθέμενον τῶν μαθητῶν· ἐν δὲ τῷ ἑβδόμῳ τοῦ Καθήκοντος καὶ κυβιστήσειν τρὶς ἐπὶ τούτῳ λαβόντα τάλαντον ἐν δὲ τῷ πρώτῳ περὶ Ἀγαθῶν τρόπον τινὰ συγχωρεῖ καὶ δίδωσι τοῖς βουλομένοις τὰ προηγμένα καλεῖν ἀγαθὰ καὶ κακὰ τἀναντία, ταύταις ταῖς λέξεσιν· ἔστιν εἴ τις βούλεται κατὰ τὰς τοιαύτας παραλλαγὰς τὸ μὲν ἀγαθὸν αὐτῶν λέγειν τὸ δὲ κακόν, ἐπὶ γʼ αὐτὰ φερόμενος τὰ πράγματα καὶ μὴ ἄλλως ἀποπλανώμενος, ἐν μὲν τοῖς σημαινομένοις οὐ διαπίπτοντος αὐτοῦ, τὰ δʼ ἄλλα στοχαζομένου τῆς κατὰ τὰς ὀνομασίας συνηθείας. οὕτω δὲ τὸ προηγμένον τἀγαθῷ συναγαγὼν ἐγγὺς ἐνταῦθα καὶ συμμίξας ἐν ἑτέροις πάλιν οὐδὲν εἶναί φησι τούτων καθόλου πρὸς ἡμᾶς, ἀλλʼ ἀποσπᾶν τὸν λόγον ἡμᾶς καὶ ἀποστρέφειν ἁπάντων τῶν τοιούτων· ταῦτα γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ περὶ τοῦ Προτρέπεσθαι γέγραφεν. ἐν δὲ τῷ τρίτῳ περὶ Φύσεως μακαρίζεσθαί φησιν ἐνίους βασιλεύοντας καὶ πλουτοῦντας, ὅμοιον εἰ χρυσαῖς ἀμίσι χρώμενοι καὶ χρυσοῖς κρασπέδοις ἐμακαρίζοντο· τῷ δʼ ἀγαθῷ τὸ τὴν οὐσίαν ἀποβαλεῖν οἱονεὶ δραχμὴν ἀποβαλεῖν καὶ τὸ νοσῆσαι οἷον προσκόψαι. Διὸ τῶν ἐναντιωμάτων τούτων οὐ μόνον τὴν ἀρετὴν ἀλλὰ καὶ τὴν πρόνοιαν ἀναπέπληκεν. ἡ μὲν γὰρ ἀρετὴ μικρολόγος ἐσχάτως φανεῖται καὶ ἀνόητος περὶ ταῦτα πραγματευομένη καὶ τούτων ἕνεκα πλεῖν εἰς Βόσπορον κελεύουσα καὶ κυβιστᾶν τὸν σοφόν, ὁ δὲ Ζεὺς γελοῖος εἰ Κτήσιος χαίρει καὶ Ἐπικάρπιος καὶ Χαριδότης προσαγορευόμενος, ὅτι δηλαδὴ χρυσᾶς ἀμίδας καὶ χρυσᾶ κράσπεδα χαρίζεται τοῖς φαύλοις, τοῖς δ’ ἀγαθοῖς ἄξια δραχμῆς, ὅταν πλούσιοι γένωνται κατὰ τὴν τοῦ Διὸς πρόνοιαν· ἔτι δὲ γελοιότερος ὁ Ἀπόλλων, εἰ περὶ χρυσῶν κρασπέδων καὶ ἀμίδων κάθηται θεμιστεύων καὶ περὶ προσκομμάτων ἀπολύσεως.
31Bu çelişkiyi ispatlarıyla daha da belirginleştirirler. İyi de kötü de kullanılabilen şeyin ne iyi ne de kötü olduğunu söylerler. Zenginliği, sağlığı ve beden gücünü bütün akılsızlar kötü kullanır; dolayısıyla bunların hiçbiri iyi değildir. Öyleyse tanrı insanlara aretē vermiyorsa, güzel olan kendi seçimimize bağlıysa, ama zenginliği ve sağlığı aretē olmadan veriyorsa, bunları iyi değil kötü, yani zararlı, çirkin ve yıkıcı biçimde kullanacak olanlara veriyor demektir. Oysa tanrılar aretēyi verebiliyorsa, vermedikleri için iyi değildirler; insanları iyi yapamıyorsa onlara yararlı da olamazlar, çünkü başka hiçbir şey iyi ya da yararlı değildir. Başka yoldan iyi olmuş kimseleri […] aretē ya da güce göre değerlendirmek ise hiçbir şey değildir; çünkü iyiler de tanrıları aretē ve güce göre değerlendirir. Öyle ki tanrılar insanlara, insanların kendilerine yararlı olduğundan daha çok yararlı olmaz.
Üstelik Khrysippos ne kendini ne de öğrencilerinden ya da hocalarından birini erdemli ilan eder. Öyleyse başkaları hakkında söyledikleri şeylerden başka ne düşünüyorlar? Hepsi delidir, akılsızdır, dinsizdir, kanunsuzdur, felaketin ve bütün mutsuzluğun en dibine varmıştır. Sonra bu kadar perişan durumdaki işlerimiz tanrıların takdiriyle yönetiliyormuş! Tanrılar fikir değiştirip bize zarar vermek, bizi kötülemek, altüst etmek ve ezmek isteseler, durumumuzu şimdikinden kötü edemezlerdi; çünkü Khrysippos'a göre hayat ne kötülük ne de mutsuzluk bakımından aşılacak bir yer bırakıyor. Öyle ki, dile gelse Herakles'in sözünü söylerdi:
Kötülükle doluyum, koyacak yer kalmadı.
Khrysippos'un tanrılar hakkındaki beyanı ile insanlar hakkındaki beyanından daha çelişkili sözler kim bulabilir? Birine göre tanrılar olabildiğince iyi gözetir, ötekine göre insanlar olabildiğince kötü durumdadır.
ἔτι δὲ μᾶλλον τῇ ἀποδείξει τὸ ἐναντίωμα ποιοῦσι φανερώτερον. γὰρ ἔστιν εὖ χρήσασθαι καὶ κακῶς, τοῦτό φασι μήτʼ ἀγαθὸν εἶναι μήτε κακόν. πλούτῳ δὲ καὶ ὑγιείᾳ καὶ ῥώμῃ σώματος κακῶς χρῶνται πάντες οἱ ἀνόητοι· διόπερ οὐδέν ἐστι τούτων ἀγαθόν. εἴπερ οὖν ὁ θεὸς ἀρετὴν μὲν οὐ δίδωσιν ἀνθρώποις, ἀλλὰ τὸ καλὸν αὐθαίρετόν ἐστι, πλοῦτον δὲ καὶ ὑγίειαν χωρὶς ἀρετῆς δίδωσιν, οὐκ εὖ χρησομένοις δίδωσιν ἀλλὰ κακῶς, τουτέστι βλαβερῶς καὶ αἰσχρῶς καὶ ὀλεθρίως καίτοι εἰ μὲν δύνανται τὴν ἀρετὴν παρέχειν οἱ θεοί, οὔκ εἰσι χρηστοὶ μὴ παρέχοντες· εἰ δὲ μὴ δύνανται ποιεῖν ἀγαθούς, οὐδʼ ὠφελεῖν δύνανται, μηδενός γε τῶν ἄλλων ὄντος ἀγαθοῦ μηδʼ ὠφελίμου. τὸ δὲ τοὺς ἄλλως γενομένους ἀγαθοὺς […] κρίνειν κατʼ ἀρετὴν ἢ ἰσχὺν οὐδέν ἐστι· καὶ γὰρ τοὺς θεοὺς οἱ ἀγαθοὶ κρίνουσι κατʼ ἀρετὴν καὶ ἰσχύν· ὥστε μηδὲν μᾶλλον ὠφελεῖν ἢ ὠφελεῖσθαι τοὺς θεοὺς ὑπὸ τῶν ἀνθρώπων. καὶ μὴν οὔθʼ αὑτὸν ὁ Χρύσιππος ἀποφαίνει σπουδαῖον οὔτε τινὰ τῶν αὑτοῦ γνωρίμων ἢ καθηγεμόνων. τί οὖν περὶ τῶν ἄλλων φρονοῦσιν ἢ ταῦτα ἅπερ λέγουσι; μαίνεσθαι πάντας, ἀφραίνειν, ἀνοσίους εἶναι, παρανόμους, ἐπʼ ἄκρον ἥκειν δυστυχίας, κακοδαιμονίας ἁπάσης · εἶτα προνοίᾳ θεῶν διοικεῖσθαι τὰ καθʼ ἡμᾶς οὕτως ἀθλίως πράττοντας; εἰ γοῦν οἱ θεοὶ μεταβαλόμενοι βλάπτειν ἐθέλοιεν ἡμᾶς καὶ κακοῦν καὶ διαστρέφειν καὶ προσεπιτρίβειν, οὐκ ἂν δύναιντο διαθεῖναι χεῖρον ἢ νῦν ἔχομεν, ὡς Χρύσιππος ἀποφαίνει μήτε κακίας ὑπερβολὴν ἀπολείπειν μήτε κακοδαιμονίας τὸν βίον ὥστʼ, εἰ λάβοι φωνήν, εἰπεῖν ἂν αὐτὸν τὰ τοῦ Ἡρακλέους γέμω κακῶν δή, κοὐκέτʼ ἔσθʼ ὅπου τεθῇ. τίνας οὖν ἄν τις εὕροι μαχομένας μᾶλλον ἀλλήλαις ἀποφάσεις τῆς περὶ θεῶν Χρυσίππου καὶ,τῆς περὶ ἀνθρώπων, τοὺς μὲν ὡς ἔνι βέλτιστα προνοεῖν τοὺς δ’ ὡς ἔνι χείριστα πράττειν λέγοντος;
32Bazı Pythagorasçılar, Adalet Üzerine'de horozlar hakkında yazdığı için onu suçlar: Horozların yararlı olarak doğduğunu, çünkü bizi uyandırdıklarını, akrepleri topladıklarını, savaşlarda da içimizde bir yiğitlik hevesi uyandırarak bizi harekete geçirdiklerini; yine de civcivlerin sayısı ihtiyacı aşmasın diye onları da yemek gerektiğini söyler. O ise bunun için kendisini suçlayanlarla öyle alay eder ki, Kurtarıcı, Yaratıcı, Adalet'in, İyi Düzen'in ve Barış'ın babası Zeus hakkında Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabında şunları yazar: "Şehirler kalabalıklaşınca fazlalıklarını kolonilere gönderir ve birilerine savaş açar; tanrı da aynı şekilde yok oluşun ilkelerini verir." Euripides'i ve Troya Savaşı'nın insan soyunun kalabalığını boşaltmak için tanrılarca çıkarıldığını söyleyen ötekileri de tanık gösterir.
Bunların başka saçmalıklarını bırak, çünkü amacımız iyi söylenmemiş şeyleri değil, yalnız kendileriyle çelişen şeyleri incelemek. Ama bak, tanrıya hep güzel ve insansever sıfatlar, vahşi, barbar, Galatlara yakışır işler yüklüyor. Çünkü Troya Savaşı'nın, sonra Pers ve Peloponnesos savaşlarının yol açtığı bu kadar büyük yıkımlar ve topyekûn ölümler koloniye benzemez; meğer bu adamlar Hades'te, yerin altında kurulan birtakım şehirler biliyor olsun. Khrysippos tanrıyı Galat Deiotaros'a benzetiyor: O çok sayıda oğlu olunca, krallığını ve evini birine bırakmak için hepsini boğazlatmış, kalan tek oğul güçlü ve büyük olsun diye asmanın sürgünlerini keser gibi onları budamıştı. Oysa bağcı bunu dallar daha küçük ve zayıfken yapar; biz de köpeğe kıyamayıp yavruların çoğunu yeni doğmuş ve kör iken alırız. Zeus ise onların yetişkinliğe ulaşmasına göz yummakla kalmaz, kendisi doğurup büyüttükten sonra işkenceyle öldürür; doğuşun sebeplerini ve ilkelerini hiç vermemesi gerekirken, yıkım ve helak bahaneleri icat eder.
ἐγκαλοῦσιν αὐτῷ τινες τῶν Πυθαγορικῶν ἐν τοῖς περὶ Δικαιοσύνης γράφοντι περὶ τῶν ἀλεκτρυόνων ὅτι χρησίμως γεγόνασι· ἐπεγείρουσι γὰρ ἡμᾶς καὶ τοὺς σκορπίους ἐκλέγουσι καὶ κατὰ τὰς μάχας ἐπιστρέφουσι, ζῆλόν τινα πρὸς ἀλκὴν ἐμποιοῦντες· ὅμως δὲ δεῖ κατεσθίειν καὶ τούτους, ἵνα μὴ τὴν χρείαν ὑπερβάλλῃ τὸ πλῆθος τῶν νεοττῶν. ὁ δʼ οὕτω καταγελᾷ τῶν ἐπὶ τούτοις ἐγκαλούντων, ὥστε περὶ τοῦ Διός, τοῦ Σωτῆρος καὶ Γενέτορος καὶ πατρὸς Δίκης καὶ Εὐνομίας καὶ Εἰρήνης, ταῦτα γράφειν ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Θεῶν ὡς δʼ αἱ πόλεις πλεονάσασαι εἰς ἀποικίας ἀπερῶσι τὰ πλήθη καὶ πολέμους ἐνίστανται πρός τινας, οὕτως ὁ θεὸς φθορᾶς ἀρχὰς δίδωσι· καὶ τὸν Εὐριπίδην μάρτυρα καὶ τοὺς ἄλλους προσάγεται, τοὺς λέγοντας ὡς ὁ Τρωικὸς πόλεμος ὑπὸ τῶν θεῶν ἀπαντλήσεως χάριν τοῦ πλήθους τοῦ τῶν ἀνθρώπων γένους γένοιτο· τούτων δὲ τὰς μὲν ἄλλας ἀτοπίας ἄφες οὐ γὰρ εἴ τι μὴ καλῶς ἀλλʼ ὅσα πρὸς ἑαυτοὺς διαφόρως λέγουσιν, ἐξετάσαι μόνον πρόκειται· σκόπει δʼ ὅτι τῷ θεῷ καλὰς μὲν ἐπικλήσεις ἀεὶ καὶ φιλανθρώπους, ἄγρια δʼ ἔργα καὶ βάρβαρα καὶ Γαλατικὰ προστίθησιν. οὐ γὰρ ἀποικίαις ἐοίκασιν αἱ τοσαῦται φθοραὶ καὶ πανωλεθρίαι τῶν ἀνθρώπων, οἵας ὁ Τρωικὸς εἰργάσατο πόλεμος καὶ πάλιν ὁ Μηδικὸς καὶ Πελοποννησιακός, εἰ μή τινας ἐν Ἅιδου καὶ ὑπὸ γῆς ἴσασιν οὗτοι πόλεις κτιζομένας, ἀλλὰ τῷ Γαλάτῃ Δηιοτάρῳ ποιεῖ Χρύσιππος; ὅμοιον τὸν θεὸν, ὅς, πλειόνων αὐτῷ παίδων γεγονότων, ἑνὶ βουλόμενος τὴν ἀρχὴν ἀπολιπεῖν καὶ τὸν οἶκον ἅπαντας ἐκείνους ἀπέσφαξεν, ὥσπερ ἀμπέλου βλαστοὺς ἀποτεμὼν καὶ κολούσας, ἵνʼ εἷς ὁ λειφθεὶς ἰσχυρὸς γένηται καὶ μέγας. καίτοι γʼ ὁ μὲν ἀμπελουργὸς ἔτι μικρῶν ὄντων καὶ ἀσθενῶν τοῦτο ποιεῖ τῶν κλημάτων, καὶ ἡμεῖς νεογνῶν καὶ τυφλῶν ὄντων τῶν σκυλακίων ὑφαιροῦμεν τὰ πολλὰ φειδόμενοι τῆς κυνός ὁ δὲ Ζεὺς οὐ μόνον ἐάσας καὶ περιιδὼν ἐν ἡλικίᾳ γενομένους ἀλλὰ καὶ φύσας αὐτὸς καὶ αὐξήσας ἀποτυμπανίζει, φθορᾶς καὶ ὀλέθρου μηχανώμενος προφάσεις, δέον αἰτίας καὶ ἀρχὰς γενέσεως μὴ παρασχεῖν.
33Ama bu daha küçük bir sorun; asıl büyüğü şu: İnsanlar arasında kötülük olmadan savaş çıkmaz; kimini haz düşkünlüğü, kimini açgözlülük, kimini şöhret ya da iktidar tutkusu patlatır. Öyleyse tanrı savaşları meydana getiriyorsa, insanları kışkırtıp yoldan çıkararak kötülükleri de meydana getiriyordur. Oysa Hüküm Vermek Üzerine'de ve yine Tanrılar Üzerine'nin ikinci kitabında, tanrısal olanın çirkin şeylere ortak sebep olmasının akla uygun olmadığını söyler: "Kanun kanunsuzluğa, tanrılar da dinsizliğe nasıl ortak sebep olmazsa, hiçbir çirkin şeye ortak sebep olmamaları da öyle akla uygundur." İnsanların birbirini yok etmesinden, Khrysippos'un ilkelerini tanrının verdiğini söylediği şeyden daha çirkin ne olabilir? Vallahi, diyecek biri, Euripides'in şu sözlerini de över:
Tanrılar çirkin bir şey yapıyorsa tanrı değildirler,
ve
En kolayını söyledin: tanrıları suçlamak.
Sanki biz şu anda onun birbirine karşıt sözlerini ve görüşlerini yan yana getirmekten başka bir şey yapıyormuşuz gibi!
τοῦτο μὲν οὖν ἔλαττόν ἐστιν ἐκεῖνο δὲ μεῖζον· οὐδεὶς; γὰρ φύεται ἀνθρώποις πόλεμος ἄνευ κακίας, ἀλλὰ τὸν μὲν φιληδονία τὸν δὲ πλεονεξία τὸν δὲ φιλοδοξία τις ἢ φιλαρχία συρρήγνυσιν. οὐκοῦν εἰ πολέμους ὁ θεὸς ἐνεργάζεται, καὶ κακίας, παροξύνων καὶ διαστρέφων τοὺς ἀνθρώπους. καίτοι λέγει δʼ αὐτὸς ἐν τῷ περὶ τοῦ Δικάζειν καὶ πάλιν ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ Θεῶν ὡς τῶν αἰσχρῶν τὸ θεῖον παραίτιον γίγνεσθαι οὐκ εὔλογόν ἐστιν· ὃν τρόπον γὰρ οὔτε νόμος τοῦ παρανομεῖν παραίτιος γένοιτʼ ἂν οὔθʼ οἱ θεοὶ τοῦ ἀσεβεῖν, οὕτως εὔλογον μηδʼ αἰσχροῦ μηδενὸς εἶναι παραιτίους. τί οὖν αἴσχιον ἀνθρώποις φθορᾶς ὑπʼ ἀλλήλων γιγνομένης, ἧς φησι Χρύσιππος ἐνδιδόναι τὰς ἀρχὰς τὸν θεόν; ἀλλὰ νὴ Δία φήσει τις· ἐπαινεῖν πάλιν τοῦ Εὐριπίδου λέγοντος εἰ θεοί τι δρῶσιν αἰσχρόν, οὔκ εἰσιν θεοί καί τὸ ῥᾷστον εἶπας, αἰτιάσασθαι θεούς· ὥσπερ ἡμῶν ἄλλο τι νῦν πραττόντων ἢ τὰς ἐναντίας· αὐτοῦ φωνὰς καὶ ὑπολήψεις παρατιθεμένων.
34Yalnız, şimdi övülen bu sözü Khrysippos'a bir, iki, üç kez değil, on binlerce kez söylemek gerekecek: "En kolayını söyledin: tanrıları suçlamak." Önce, Tabiat Üzerine'nin birinci kitabında hareketin ezelîliğini, olup bitenleri orası burası karıştıran bir bulamaca benzettikten sonra şöyle der: "Bütünün düzeni böyle ilerlediğine göre, ona göre, ne durumda olursak olalım o durumda olmamız zorunludur; ister kendi tabiatımıza aykırı olarak hasta ya da sakat olalım, ister dilbilimci ya da müzikçi olmuş olalım." Biraz sonra yine: "Aynı gerekçeyle aretēmiz ve kötülüğümüz hakkında, genel olarak da, dediğim gibi, tekhnēler ve tekhnē yoksunlukları hakkında benzer şeyler söyleyeceğiz." Biraz sonra da her türlü belirsizliği ortadan kaldırarak: "Cüzî şeylerden hiçbiri, en küçüğü bile, ortak tabiata ve onun logosuna göre olmaktan başka türlü olamaz."
Ortak tabiatın ve tabiatın ortak logosunun kader, ilahî takdir ve Zeus olduğunu dünyanın öbür ucundakiler bile bilir; çünkü bunu her yerde tekrar edip dururlar. "Zeus'un iradesi yerine geliyordu" diyen Homeros'un da doğru söylediğini, bu sözle kadere ve her şeyin kendisine göre yönetildiği bütünün tabiatına işaret ettiğini söyler. Öyleyse nasıl olur da hem tanrı hiçbir çirkin şeye ortak sebep değildir, hem de en küçük şey bile ortak tabiata ve onun logosuna göre olmaktan başka türlü olamaz? Çünkü olup biten her şeyin içinde çirkin şeyler de var elbette.
Epikuros, kötülüğü suçsuz bırakmamak için, iradeyi ezelî hareketten kurtarıp serbest bırakmanın yolunu arayarak bir şekilde dönüp dolaşır ve hünerini konuşturur. Khrysippos ise kötülüğe apaçık bir serbestlik veriyor; kötülüğün yalnız zorunlulukla ve kadere göre değil, tanrının logosuna ve en iyi tabiata göre yapıldığını söylüyor. Şu sözler de kelimesi kelimesine böyledir: "Ortak tabiat her şeye yayıldığından, bütünde ve herhangi bir parçasında nasıl olursa olsun meydana gelen her şey, ona ve onun logosuna göre, sırasıyla ve engelsizce meydana gelecektir; çünkü ne dışarıda düzene engel olacak bir şey vardır, ne de parçalardan herhangi biri ortak tabiata aykırı olarak hareket edebilir ya da bir durumda bulunabilir." Peki parçaların durumları ve hareketleri nelerdir? Kötülüklerin ve hastalıkların, para hırsının, haz düşkünlüğünün, şöhret tutkusunun, korkaklığın, adaletsizliğin durum olduğu açıktır; zina, hırsızlık, ihanet, adam öldürme ve baba katli de hareketlerdir. Khrysippos bunlardan, küçük ya da büyük, hiçbirinin Zeus'un logosuna, kanununa, adaletine ve takdirine aykırı olmadığını düşünür. Öyle ki kanunsuzluk kanuna, haksızlık adalete, kötülük yapmak da ilahî takdire aykırı olmaz.
οὐ μὴν ἀλλʼ αὐτό γε τοῦτο τὸ νῦν ἐπαινούμενον οὐχ ἅπαξ οὐδὲ δὶς οὐδὲ τρὶς ἀλλὰ μυριάκις ἔσται πρὸς Χρύσιππον εἰπεῖν τὸ ῥᾷστον εἶπας, αἰτιάσασθαι θεούς. πρῶτον γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Φύσεως τὸ ἀίδιον τῆς κινήσεως κυκεῶνι παρεικάσας, ἄλλα ἄλλως· στρέφοντι καὶ ταράσσοντι τῶν γιγνομένων, ταῦτʼ εἴρηκεν· οὕτω δὲ τῆς τῶν ὅλων οἰκονομίας προαγούσης, ἀναγκαῖον κατὰ ταύτην, ὡς ἄν ποτʼ ἔχωμεν, ἔχειν ἡμᾶς, εἴτε παρὰ φύσιν τὴν ἰδίαν νοσοῦντες εἴτε πεπηρωμένοι εἴτε γραμματικοὶ γεγονότες ἢ μουσικοί. καὶ πάλιν μετʼ ὀλίγον κατὰ τοῦτον δὲ τὸν λόγον τὰ παραπλήσια ἐροῦμεν καὶ περὶ τῆς ἀρετῆς ἡμῶν καὶ περὶ τῆς κακίας καὶ τὸ ὅλον τῶν τεχνῶν καὶ τῶν ἀτεχνιῶν, ὡς ἔφην. καὶ μετʼ ὀλίγον ἃπασαν ἀναιρῶν ἀμφιβολίαν οὐδὲν γὰρ ἔστιν ἄλλως τῶν κατά μέρος γενέσθαι οὐδὲ τοὐλάχιστον ἢ κατὰ τὴν κοινὴν φύσιν καὶ κατὰ τὸν ἐκείνης λόγον. ὅτι δʼ ἡ κοινὴ φύσις καὶ ὁ κοινὸς τῆς φύσεως λόγος εἱμαρμένη καὶ πρόνοια καὶ Ζεύς ἐστιν, οὐδὲ τοὺς ἀντίποδας λέληθε· πανταχοῦ γὰρ ταῦτα θρυλεῖται ὑπʼ αὐτῶν· καὶ τὸ Διὸς δʼ ἐτελείετο βουλή, τὸν Ὅμηρον εἰρηκέναι φησὶν ὀρθῶς, ἐπὶ τὴν εἱμαρμένην ἀναφέροντα καὶ τὴν τῶν ὅλων φύσιν, καθʼ ἣν πάντα διοικεῖται. πῶς οὖν ἅμα μὲν οὐδενὸς αἰσχροῦ παραίτιος ὁ θεός, ἅμα δʼ οὐδὲ τοὐλάχιστον ἐνδέχεται γίγνεσθαι ἄλλως ἢ κατὰ τὴν κοινὴν φύσιν καὶ τὸν ἐκείνης λόγον; ἐν γὰρ πᾶσι τοῖς γιγνομένοις καὶ τὰ αἰσχρὰ δήπουθὲν ἐστιν. καίτοι ὁ μὲν Ἐπίκουρος ἁμωσγέπως στρέφεται καὶ φιλοτεχνεῖ, τῆς ἀιδίου κινήσεως μηχανώμενος ἐλευθερῶσαι καὶ ἀπολῦσαι τὸ ἑκούσιον ὑπὲρ τοῦ μὴ καταλιπεῖν ἀνέγκλητον τὴν κακίαν· ὁ δὲ Χρύσιππος ἀναπεπταμένην παρρησίαν αὐτῇ δίδωσιν, ὡς οὐ μόνον ἐξ ἀνάγκης οὐδὲ καθʼ εἱμαρμένην ἀλλὰ καὶ· κατὰ λόγον θεοῦ καὶ κατὰ φύσιν πεποιημένῃ τὴν ἀρίστην. ἔτι δὲ καὶ ταῦθʼ ὁρᾶται κατὰ λέξιν οὕτως ἔχοντα· τῆς γὰρ κοινῆς φύσεως εἰς πάντα διατεινούσης, δεήσει πᾶν τὸ ὁπωσοῦν γιγνόμενον ἐν τῷ ὅλῳ καὶ τῶν μορίων ὁτῳοῦν κατʼ ἐκείνην γενέσθαι καὶ τὸν ἐκείνης λόγον κατὰ τὸ ἑξῆς ἀκωλύτως· διὰ τὸ μήτʼ ἔξωθεν εἶναι τὸ ἐνστησόμενον τῇ οἰκονομίᾳ μήτε τῶν μερῶν μηδὲν ἔχειν ὅπως κινηθήσεται ἢ σχήσει ἄλλως ἢ κατὰ τὴν κοινὴν φύσιν. τίνες οὖν αἱ τῶν μερῶν σχέσεις εἰσὶ καὶ κινήσεις; δῆλον μὲν ὅτι σχέσεις αἱ κακίαι καὶ τὰ νοσήματα, φιλαργυρίαι φιληδονίαι φιλοδοξίαι δειλίαι ἀδικίαι· κινήσεις δὲ μοιχεῖαι κλοπαὶ προδοσίαι ἀνδροφονίαι πατροκτονίαι. τούτων οἴεται Χρύσιππος οὔτε μικρὸν οὔτε μέγα παρὰ τὸν τοῦ Διὸς λόγον εἶναι καὶ νόμον καὶ δίκην καὶ πρόνοιαν· ὥστε μὴ γίγνεσθαι παρὰ τὸν νόμον τὸ παρανομεῖν μηδὲ παρὰ τὴν δίκην τὸ ἀδικεῖν μηδὲ παρὰ τὴν πρόνοιαν τὸ κακοποιεῖν.
35Üstelik tanrının kötülüğü cezalandırdığını, kötüleri cezalandırmak için çok şey yaptığını söyler. Tanrılar Üzerine'nin ikinci kitabında, talihsizliklerin bazen iyilerin başına geldiğini, ama kötülerin başına geldiği gibi ceza için değil, şehirlerde olduğu gibi başka bir düzen gereği geldiğini söyler. Yine şu sözlerde: "Önce kötüler hakkında yukarıda söylenenlere benzer şekilde düşünmek gerekir; sonra bunların Zeus'un logosuna göre, ya ceza olarak ya da bütünle bir şekilde ilgili başka bir düzen gereği dağıtıldığı." Kötülüğün hem Zeus'un logosuna göre meydana gelmesi hem de yine ona göre cezalandırılması zaten korkunçtur. Ama çelişkiyi Tabiat Üzerine'nin ikinci kitabında şunları yazarak daha da büyütür: "Kötülüğün korkunç olaylar karşısında kendine özgü bir durumu vardır; çünkü o da bir şekilde tabiatın logosuna göre olur ve, deyim yerindeyse, bütün için yararsız olmaz; yoksa iyi de olmazdı."
Karşıt görüşleri eşit ölçüde tartışanları eleştiren adam, her konuda mutlaka kendine özgü ve dikkat çekici bir şey söylemek istediğinden, yan kesiciliğin, iftiracılığın ve akılsızlığın yararsız olmadığını, yararsız, zararlı ve mutsuz insanların varlığının yararsız olmadığını söylüyor. Peki Zeus, yani Khrysippos'un Zeus'u, ne biçim biridir ki ne kendiliğinden ne de yararsız olarak meydana gelen bir şeyi cezalandırıyor? Çünkü Khrysippos'un logosuna göre kötülük bütünüyle suçsuzdur; Zeus ise ya kötülüğü yararsız olarak yarattığı için ya da yararlı olarak yarattıktan sonra cezalandırdığı için suçludur.
ἀλλὰ μὴν τὸν θεὸν κολάζειν φησὶ τὴν κακίαν καὶ πολλὰ ποιεῖν ἐπὶ κολάσει τῶν πονηρῶν· ὥσπερ ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ Θεῶν ποτὲ μὲν τὰ δύσχρηστα συμβαίνειν φησὶ τοῖς ἀγαθοῖς οὐχ ὥσπερ τοῖς φαύλοις κολάσεως χάριν, ἀλλὰ κατʼ ἄλλην οἰκονομίαν ὥσπερ ἐν ταῖς πόλεσι. καὶ πάλιν ἐν τούτοις πρῶτον δὲ τῶν κακῶν παραπλησίως ἐστὶν ἀκουστέον τοῖς προειρημένοις· εἶθʼ ὅτι ταῦτʼ ἀπονέμεται κατὰ τὸν τοῦ Διὸς λόγον ἢτοι ἐπὶ κολάσει ἢ κατʼ ἄλλην ἔχουσάν πως πρὸς τὰ ὅλα οἰκονομίαν. ἔστι μὲν οὖν καὶ τοῦτο δεινόν, τὸ καὶ γίγνεσθαι τὴν κακίαν καὶ κολάζεσθαι κατὰ τὸν τοῦ Διὸς λόγον. ἐπιτείνει δὲ τὴν ὑπεναντίωσιν ἐν τῷ δευτέρῳ περὶ Φύσεως γράφων τάδε ἡ δὲ κακία πρὸς τὰ δεινὰ συμπτώματα ἴδιὸν τινʼ ἔχει λόγον· γίγνεται μὲν γὰρ καὶ αὐτή πως κατὰ τὸν τῆς φύσεως λόγον καί, ἵνʼ οὕτως εἴπω, οὐκ ἀχρήστως γίγνεται πρὸς τὰ ὅλα· οὐδὲ γὰρ ἂν τἀγαθὸν ἦν. καὶ οὗτος ἐπιτιμᾷ τοῖς ἐπίσης πρὸς τἀναντία διαλεγομένοις, ὃς ὑπὸ τοῦ πάντως τι βούλεσθαι καὶ περὶ παντὸς εἰπεῖν ἴδιον καὶ περιττὸν οὐκ ἀχρήστως λέγει βαλλαντιοτομεῖν, συκοφαντεῖν καὶ ἀφραίνειν, οὐκ ἀχρήστως ἀχρήστους εἶναι, βλαβερούς, κακοδαίμονας. εἶτα ποῖός τις ὁ Ζεύς, λέγω δὲ τὸν Χρυσίππου, κολάζων πρᾶγμα μήτʼ ἀφʼ ἑαυτοῦ μήτʼ ἀχρήστως γιγνόμενον; ἡ μὲν γὰρ κακία πάντως ἀνέγκλητός ἐστι κατὰ τὸν τοῦ Χρυσίππου λόγον ὁ δὲ Ζεὺς ἐγκλητέος εἴτʼ ἄχρηστον οὖσαν τὴν κακίαν πεποίηκεν εἴτε, ποιήσας οὐκ ἀχρήστως, κολάζει.
36Yine Adalet Üzerine'nin birinci kitabında, tanrıların bazı haksızlıklara karşı durduğunu söyledikten sonra şöyle der: "Kötülüğü büsbütün kaldırmak ne mümkündür ne de kaldırılması iyi olur." Kanunsuzluğun, adaletsizliğin ve budalalığın kaldırılmasının iyi olup olmadığını araştırmak şimdiki konumuz değil. Ama kendisi felsefe yaparak, elinden geldiğince, kaldırılması iyi olmayan kötülüğü kaldırmaya çalışıyorsa, hem logosa hem tanrıya aykırı bir şey yapıyor demektir. Üstelik tanrının bazı haksızlıklara karşı durduğunu söyleyerek, yine hataların dinsizliğini ima etmiş olur.
πάλιν ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Δικαιοσύνης εἰπὼν περὶ τῶν θεῶν, ὡς ἐνισταμένων ἐνίοις ἀδικήμασι, κακίαν δέ φησὶ καθόλου ἆραι οὔτε δυνατόν ἐστιν οὔτʼ ἔχει καλῶς; ἀρθῆναι ἀλλʼ εἰ μὲν οὑκ ἔχει καλῶς ἀρθῆναι τὴν ἀνομίαν τὴν ἀδικίαν τὴν ἀβελτερίαν, οὐ τοῦ παρόντος ἐστὶ λόγου ζητεῖν· αὐτὸς δὲ τὴν κακίαν, ὅσον ἐφʼ ἑαυτῷ, διὰ τοῦ φιλοσοφεῖν ἀναιρῶν, ἣν οὐκ ἔχει καλῶς ἀναιρεῖν, μαχόμενὸν τι ποιεῖ καὶ τῷ λόγῳ καὶ τῷ θεῷ· πρὸς δὲ τούτοις λέγων ἐνίοις ἀδικήμασιν ἐνίστασθαι τὸν θεὸν ἔμφασιν πάλιν τῆς τῶν ἁμαρτημάτων δίδωσιν ἀνοσιότητος.
37Ayrıca evrende suçlanacak ya da kınanacak hiçbir şey bulunmadığını, her şeyin en iyi tabiata göre meydana geldiğini sık sık yazmışken, bazı yerlerde hiç de küçük ve önemsiz şeylerde olmayan, suçlanacak ihmaller bırakır. Ousia Üzerine'nin üçüncü kitabında, iyi ve soylu insanların başına böyle şeyler geldiğini andıktan sonra şöyle der: "Büyük evlerde, bütün iyi yönetilse de biraz kepek ve biraz buğday saçılıp gittiği gibi, bazı şeyler ihmal edildiği için mi böyle olur? Yoksa böyle işlerin başına kötü daimōnlar konduğu için mi? Çünkü bunlarda gerçekten suçlanacak ihmaller olur." Zorunluluğun da işe çokça karıştığını söyler.
Sokrates'in idama mahkûm edilmesi, Pythagoras'ın Kylon'un adamlarınca diri diri yakılması, Zenon'un tiran Demylos, Antiphon'un da Dionysios tarafından işkenceyle öldürülmesi gibi iyi ve soylu insanların başına gelenleri saçılan kepeğe benzetmenin ne kadar hafiflik olduğunu geçiyorum. Ama kötü daimōnların ilahî takdirle böyle görevlere getirilmesi, nasıl tanrıya yöneltilmiş bir suçlama olmaz? Tıpkı bir kralın kötü ve dengesiz satraplara ve komutanlara yönetimi bırakması, en iyi insanların bunlar tarafından ihmal edilip hırpalanmasına göz yumması gibi. Üstelik zorunluluk işlere çokça karışmışsa, ne tanrı her şeye hâkimdir ne de her şey onun logosuna göre yönetilir.
ἔτι περὶ τοῦ μηδὲν ἐγκλητὸν εἶναι μηδὲ μεμπτὸν ἐν τῷ κόσμῳ, κατὰ τὴν ἀρίστην φύσιν ἁπάντων παραγομένων, πολλάκις γεγραφὼς ἔστιν ὅπου πάλιν ἐγκλητάς τινας ἀμελείας οὐ περὶ μικρὰ καὶ φαῦλα καταλείπει. ἐν γοῦν τῷ τρίτῳ περὶ Οὐσίας μνησθεὶς ὅτι συμβαίνει τινὰ τοῖς καλοῖς; κἀγαθοῖς τοιαῦτα πότερον φησὶν ἀμελουμένων τινῶν, καθάπερ ἐν οἰκίαις μείζοσι παραπίπτει τινὰ πίτυρα καὶ ποσοὶ πυροί τινες, τῶν ὅλων εὖ οἰκονομουμένων· ἢ διὰ τὸ καθίστασθαι ἐπὶ τῶν τοιούτων δαιμόνια φαῦλα, ἐν οἷς τῷ ὄντι γίγνονται καὶ ἐγκλητέαι ἀμέλειαι; φησὶ δὲ πολὺ καὶ τὸ τῆς ἀνάγκης μεμῖχθαι. τὸ μὲν οὖν τὰ τοιαῦτα συμπτώματα τῶν καλῶν κἀγαθῶν ἀνδρῶν, οἷον ἡ Σωκράτους καταδίκη καὶ ὁ Πυθαγόρου ζῶντος ἐμπρησμὸς ὑπὸ τῶν Κυλωνείων καὶ Ζήνωνος ὑπὸ Δημύλου τοῦ τυράννου καὶ Ἀντιφῶντος ὑπὸ Διονυσίου στρεβλουμένων ἀναιρέσεις, πιτύροις παραπίπτουσιν ἀπεικάζειν, ὅσης ἐστὶν εὐχερείας, ἐῶ· τὸ δὲ φαύλους δαίμονας ἐκ προνοίας ἐπὶ τὰς τοιαύτας ἐπιστασίας καθίστασθαι πῶς οὐκ ἔστιν ἔγκλημα τοῦ θεοῦ, καθάπερ βασιλέως κακοῖς καὶ ἐμπλήκτοις σατράπαις καὶ στρατηγοῖς διοικήσεις ἐπιτρέποντος καὶ περιορῶντος ὑπὸ τούτων ἀμελουμένους καὶ παροινουμένους τοὺς ἀρίστους; καὶ μὴν εἰ πολὺ τὸ τῆς ἀνάγκης· μέμικται τοῖς πράγμασιν οὔτε κρατεῖ πάντων ὁ θεὸς οὔτε πάντα κατὰ τὸν ἐκείνου λόγον διοικεῖται.
38Epikuros'la ve ilahî takdiri ortadan kaldıranlarla en çok, tanrılar hakkında sahip olduğumuz kavramlardan yola çıkarak savaşır; onları iyilik eden ve insansever varlıklar olarak düşündüğümüzü söyler. Bunlar onlarda her yerde yazılıp söylendiğinden, sözlerini aktarmaya ya da bütün tanrıların iyi olduğu kabulünü eklemeye gerek yok. Bak, Yahudiler ve Suriyeliler tanrılar hakkında neler düşünüyor; bak, şairlerin sözleri ne kadar batıl inançla dolu. Ama tanrıyı yok olucu ve doğmuş olarak düşünen hemen hemen hiç kimse yoktur.
Ötekileri bir yana bırakalım, Tarsuslu Antipatros Tanrılar Üzerine'de kelimesi kelimesine şunları yazar: "Bütün konuşmadan önce tanrı hakkındaki apaçık kavrayışımızı kısaca gözden geçirelim. Tanrıyı mutlu, yok olmaz ve insanlara iyilik eden bir canlı olarak düşünürüz." Sonra bunların her birini açıklarken şöyle der: "Üstelik bütün insanlar onları yok olmaz sayar." Öyleyse Antipatros'a göre Khrysippos "bütün insanlar"dan biri değildir; çünkü ateş dışında hiçbir tanrının yok olmaz olduğunu düşünmez, hepsinin aynı şekilde doğmuş olduğunu ve yok olacağını söyler. Bunu hemen her yerde söyler. Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabından bir parça aktaracağım: "Bir başka açıdan, kimi tanrılar doğmuş ve yok olucu, kimileri doğmamış denir; bunu baştan göstermek daha çok tabiat araştırmasının işidir. Çünkü güneş, ay ve benzer durumda olan öteki tanrılar doğmuştur, Zeus ise ezelîdir." Yine ilerde: "Yok olma ve doğma konusunda da öteki tanrılar ve Zeus hakkında benzer şeyler söylenecektir; çünkü onlar yok olucudur, Zeus'un parçaları ise yok olmaz."
Buna Antipatros'un şu kısa sözünü de eklemek isterim: "Tanrılardan iyilik etme vasfını çıkaranlar, onlar hakkındaki ön kavrayışa kısmen saldırmış olur; tanrıların doğuma ve yok oluşa katıldığını düşünenler de aynı şekilde." Öyleyse tanrıları yok olucu sayan kişi, onları takdir sahibi ve insansever saymayan kadar saçmaysa, Khrysippos da Epikuros kadar yanılmıştır: Biri iyilik etmeyi, öteki yok olmazlığı tanrılardan alıyor.
πρὸς τὸν Ἐπίκουρον μάλιστα μάχεται καὶ πρὸς τοὺς ἀναιροῦντας τὴν πρόνοιαν ἀπὸ τῶν ἐννοιῶν, ἃς ἔχομεν περὶ θεῶν, εὐεργετικοὺς καὶ φιλανθρώπους ἐπινοοῦντες. καὶ τούτων πολλαχοῦ γραφομένων καὶ λεγομένων παρʼ αὐτοῖς οὐδὲν ἔδει λέξεις παρατίθεσθαι καὶ τὸ χρηστοὺς ἅπαντας εἶναι τοὺς θεοὺς προσλαμβάνειν. ὅρα γὰρ οἷα· Ἰουδαῖοι καὶ Σύροι περὶ θεῶν φρονοῦσιν, ὅρα τὰ τῶν ποιητῶν πόσης ἐμπέπλησται δεισιδαιμονίας. φθαρτὸν δὲ καὶ γενητὸν οὐδεὶς ὡς ἔπος εἰπεῖν διανοεῖται θεόν. ὧν ἵνα τοὺς ἄλλους ἀφῶ πάντας, Ἀντίπατρος ὁ Ταρσεὺς ἐν τῷ περὶ Θεῶν γράφει ταῦτα κατὰ λέξιν πρὸ δὲ τοῦ σύμπαντος λόγου τὴν ἐνάργειαν, ἣν ἔχομεν περὶ θεοῦ, διὰ βραχέων ἐπιλογιούμεθα. θεὸν τοίνυν νοοῦμεν ζῷον μακάριον καὶ ἄφθαρτον καὶ εὐποιητικὸν ἀνθρώπων εἶτα τούτων ἕκαστον ἀφηγούμενος φησιν οὕτω καὶ μὴν ἀφθάρτους αὐτοὺς ἡγοῦνται πάντες. οὐδεὶς οὖν ἐστι τῶν πάντων ὁ Χρύσιππος κατʼ Ἀντίπατρον· οὐδένα γὰρ οἴεται πλὴν τοῦ πυρὸς ἄφθαρτον εἶναι τῶν θεῶν, ἀλλὰ πάντας ὁμαλῶς καὶ γεγονότας καὶ φθαρησομένους. ταῦτα δὲ πανταχοῦ, ὡς ἔπος εἰπεῖν, ὑπʼ αὐτοῦ λέγεται. παραθήσομαι δὲ λέξιν ἐκ τοῦ τρίτου περὶ Θεῶν καθʼ ἕτερον λόγον οἱ μὲν γὰρ γενητοὶ εἶναι καὶ φθαρτοὶ λέγονται, οἱ δʼ ἀγένητοι· καὶ ταῦτʼ ἀπʼ ἀρχῆς ὑποδείκνυσθαι φυσικώτερον. ἥλιος μὲν γὰρ καὶ σελήνη καὶ οἱ ἄλλοι θεοὶ παραπλήσιον ἔχοντες λόγον γενητοὶ εἰσιν, ὁ δὲ Ζεὺς ἀίδιός ἐστιν. καὶ πάλιν προελθὼν ὅμοια δὲ καὶ περὶ τοῦ φθίνειν καὶ περὶ τοῦ γενέσθαι ῥηθήσεται, περί τε τῶν ἄλλων θεῶν καὶ τοῦ Διός· οἱ μὲν γὰρ φθαρτοί εἰσι· τοῦ δὲ τὰ μέρη ἄφθαρτα τούτοις ἔτι βούλομαι παραβαλεῖν μικρὰ τῶν ὑπὸ τοῦ Ἀντιπάτρου λεγομένων· ὅσοι δὲ περιαιροῦνται τὸ εὐποιητικὸν ἐκ τῶν θεῶν, ἀπὸ μέρους προσβάλλουσι τῇ τούτων προλήψει· κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον καὶ οἱ νομίζοντες αὐτοὺς γενέσεώς τε καὶ φθορᾶς κοινωνεῖν εἴπερ οὖν ἐπίσης ἄτοπος ὁ φθαρτοὺς ἡγούμενος τοὺς θεοὺς τῷ μὴ νομίζοντι προνοητικοὺς εἶναι καὶ φιλανθρώπους, ἐπίσης; διαπέπτωκεν Ἐπικούρῳ Χρύσιππος· ὁ μὲν γὰρ τὸ εὐποιητικὸν ὁ δὲ τὸ ἄφθαρτον ἀφαιρεῖται τῶν θεῶν.
39Üstelik Tanrılar Üzerine'nin üçüncü kitabında Khrysippos öteki tanrıların beslenmesi hakkında şunları söyler: "Öteki tanrılar besin kullanır ve onunla benzer şekilde ayakta kalırlar; Zeus ve evren ise başka biçimde, tükenip ateşten doğan şeylerle." Burada evren ve Zeus dışındaki bütün tanrıların beslendiğini ilan eder. Takdir Üzerine'nin birinci kitabında ise Zeus'un her şeyi kendinde tüketene kadar büyüdüğünü söyler: "Ölüm psykhēnin bedenden ayrılması olduğuna, evrenin psykhēsi ise ayrılmayıp maddeyi kendinde tüketene kadar sürekli büyüdüğüne göre, evrenin öldüğünü söylememek gerekir." Aynı tanrının bir büyüdüğünü, bir de beslenmediğini söyleyen kişiden daha çelişkili kim olabilir?
Bunu kıyasla çıkarmaya da gerek yok; aynı kitapta kendisi açıkça yazmıştır: "Yalnız evrenin kendine yeterli olduğu söylenir, çünkü ihtiyaç duyduğu her şey yalnız kendisindedir; parçaları birbirine dönüşerek kendi kendisinden beslenir ve büyür." Orada evren ve Zeus dışındaki tanrıların beslendiğini ilan edip burada evrenin de beslendiğini söylemesiyle kendisiyle çelişmesi yetmez; daha da önemlisi, evrenin kendisinden beslenerek büyüdüğünü söyler. Akla yakın olan bunun tersi olurdu: Kendi erimesini besin olarak kullanan evren büyümemeli, dışarıdan beslenen öteki tanrılarda ise artış ve büyüme olmalı, evren de daha çok onlarda tükenmeliydi; çünkü evrene kendisinden, onlara da ondan sürekli bir şey alıp beslenmek düşüyor.
καὶ μὴν ἐν τῷ τρίτῳ περὶ Θεῶν ὁ Χρύσιππος περὶ τοῦ τρέφεσθαι τοὺς ἄλλους θεοὺς τάδε λέγει τροφῇ τε οἱ μὲν ἄλλοι θεοὶ χρῶνται, παραπλησίως συνεχόμενοι διʼ αὐτήν· ὁ δὲ Ζεὺς καὶ ὁ κόσμος καθʼ ἕτερον τρόπον ἀναλισκομένων καὶ ἐκ πυρὸς γινομένων ἐνταῦθα μὲν οὖν ἀποφαίνεται πάντας τοὺς ἄλλους θεοὺς τρέφεσθαι, πλὴν τοῦ κόσμου καὶ τοῦ Διός· ἐν δὲ τῷ πρώτῳ περὶ Προνοίας τὸν Δία φησὶν αὔξεσθαι, μέχρι ἂν εἰς αὑτὸν ἅπαντα καταναλώσῃ. ἐπεὶ γὰρ ὁ θάνατος μέν ἐστι χωρισμὸς ψυχῆς ἀπὸ τοῦ σώματος, ἡ δὲ τοῦ κόσμου ψυχὴ οὐ χωρίζεται μὲν αὔξεται δὲ συνεχῶς μέχρι ἂν εἰς ἑαυτὴν καταναλώσῃ τὴν ὕλην, οὐ ῥητέον ἀποθνήσκειν τὸν κόσμον τίς ἂν οὖν ἐναντιώτερα λέγων ἑαυτῷ φανείη τοῦ τὸν αὐτὸν θεὸν νῦν μὲν αὔξεσθαι νῦν δὲ μὴ τρέφεσθαι λέγοντος; καὶ τοῦτʼ οὐ δεῖ συλλογίζεσθαι· σαφῶς γὰρ αὐτὸς ἐν τῷ αὐτῷ γέγραφεν αὐτάρκης δʼ εἶναι λέγεται μόνος ὁ κόσμος διὰ τὸ μόνος ἐν αὑτῷ πάντʼ ἔχειν ὧν δεῖται· καὶ τρέφεται ἐξ αὑτοῦ καὶ αὔξεται, τῶν ἄλλων μορίων εἰς ἄλληλα καταλλαττομένων οὐ μόνον οὖν ἐν ἐκείνοις τοὺς ἄλλους θεοὺς ἀποφαίνων τρεφομένους, πλὴν τοῦ κόσμου καὶ τοῦ Διός, ἐν τούτοις δὲ καὶ τὸν κόσμον λέγων τρέφεσθαι, μάχεται πρὸς ἑαυτόν· ἀλλʼ ἔτι μᾶλλον, ὅτι τὸν κόσμον αὔξεσθαί φησιν ἐξ ἑαυτοῦ τρεφόμενον. τοὐναντίον δʼ εἰκὸς ἦν τοῦτον μόνον μὴ αὔξεσθαι τὴν αὑτοῦ φθίσιν ἔχοντα τροφήν, τοῖς δʼ ἄλλοις θεοῖς ἔξωθεν τρεφομένοις ἐπίδοσιν γίγνεσθαι καὶ αὔξησιν καὶ μᾶλλον εἰς τούτους καταναλίσκεσθαι τὸν κόσμον, εἲ γʼ ἐκείνῳ μὲν ἐξ αὑτοῦ τούτοις δʼ ἀπʼ ἐκείνου λαμβάνειν ἀεὶ τι καὶ τρέφεσθαι συμβέβηκε.
40İkinci olarak, tanrı kavramı mesutluğu, mutluluğu ve kendine yeterliliği içerir. Bu yüzden Euripides'in şu sözünü överler:
Tanrı, gerçekten tanrıysa, hiçbir şeye muhtaç değildir; bunlar ozanların sefil sözleri.
Ama Khrysippos, aktardığım yerde, yalnız evrenin kendine yeterli olduğunu, çünkü ihtiyaç duyduğu her şeyin yalnız kendisinde bulunduğunu söyler. Yalnız evrenin kendine yeterli olmasından ne çıkar? Güneşin de, ayın da, başka hiçbir tanrının da kendine yeterli olmadığı. Kendine yeterli olmayanlar ise ne mesut ne de mutlu olabilir.
δεύτερον τοίνυν ἡ τῶν θεῶν ἔννοια περιέχει τὸ εὔδαιμον καὶ μακάριον καὶ αὐτοτελές. διὸ καὶ τὸν Εὐριπίδην ἐπαινοῦσιν εἰπόντα δεῖται γὰρ ὁ θεός, εἴπερ ἔστʼ ὀρθῶς; θεός, οὐδενός· ἀοιδῶν οἵδε δύστηνοι λόγοι. ἀλλʼ ὅ γε Χρύσιππος, ἐν οἷς παρεθέμην, αὐτάρκη μόνον εἶναι τὸν κόσμον φησὶ διὰ τὸ μόνον ἐν αὑτῷ πάντʼ ἔχειν ὧν δεῖται. τί οὖν ἕπεται τῷ μόνον αὐτάρκη τὸν κόσμον εἶναι; τὸ μήτε τὸν ἣλιον αὐτάρκη μήτε τὴν σελήνην εἶναι μήτε ἄλλον τινὰ τῶν θεῶν, αὐτάρκεις δὲ μὴ ὄντες οὐκ ἂν εἶεν εὐδαίμονες οὐδὲ μακάριοι.
41Ana karnındaki ceninin bitki gibi tabiatça beslendiğini düşünür; doğunca hava onun pneumasını soğutur, su verilmiş çelik gibi sertleştirir, böylece pneuma değişir ve canlı meydana gelir. Bu yüzden psykhēnin adını soğumadan almasının yersiz olmadığını söyler. Öte yandan psykhēyi tabiattan daha seyrek ve daha ince bir pneuma sayarak kendisiyle çelişir. İnce olan kalından, seyrek olan yoğundan, soğuma ve yoğunlaşmayla nasıl meydana gelebilir? Daha önemlisi, canlılığın soğumayla meydana geldiğini ilan eden adam, ateşten olan ve ateşe dönüşen buğudan doğan güneşi nasıl canlı sayar? Tabiat Üzerine'nin birinci kitabında şöyle der: "Ateşin dönüşümü şöyledir: Hava yoluyla suya döner; sudan, toprak çökerken hava buğulanır; hava inceldikçe eter çepeçevre yayılır; yıldızlar da güneşle birlikte denizden tutuşur." Tutuşmanın soğumaya, çözülmenin yoğunlaşmaya karşıtlığından büyük karşıtlık mı olur? Biri ateşten ve havadan su ve toprak yapar, öteki sıvı ve topraksı olanı ateşe ve havaya çevirir. Yine de bir yerde tutuşmayı, bir yerde soğumayı canlılığın ilkesi yapar.
Üstelik büyük yangın olunca evrenin bütünüyle yaşadığını ve canlı olduğunu, yine sönüp kalınlaşınca suya, toprağa ve cisimsel olana döndüğünü söyler. Takdir Üzerine'nin birinci kitabında şöyle der: "Evren bütünüyle ateşliyken doğrudan kendi psykhēsi ve yönetici bölümüdür; ama sıvıya dönüşüp içinde kalan psykhēyi de bir bakıma bedene ve psykhēye çevirdiğinde, öyle ki bunlardan oluştuğunda, başka bir düzene girmiştir." Burada açıkça, yangında evrenin cansız kısımlarının da canlıya döndüğünü, sönmede ise psykhēnin de gevşeyip nemlenerek cisimsel olana dönüştüğünü söyler. Demek ki soğumayla bir yerde hissiz şeylerden canlı yaparken, bir yerde evren psykhēsinin büyük bölümünü hissiz ve cansız şeylere dönüştürmesi saçmadır.
Bunlar bir yana, psykhēnin doğuşu hakkındaki sözünün ispatı kendi öğretisiyle çelişir. Psykhēnin, cenin doğduğunda, pneuma soğumayla adeta sertleşip değişince meydana geldiğini söyler; psykhēnin doğmuş olduğunu ve sonradan meydana geldiğini de en çok çocukların karakter ve huy bakımından ana babalarına benzemesiyle ispat eder. Bu ikisinin çeliştiği görülüyor: Doğumdan sonra meydana gelen psykhē doğumdan önce karakter kazanamaz; yoksa psykhē olmadan önce psykhēye benzer olacak, yani benzerliği yüzünden hem var olacak hem de henüz meydana gelmediği için olmayacaktır. Biri, benzerliğin bedenlerin karışımında oluştuğunu, psykhēlerin meydana geldikten sonra değiştiğini söylerse, psykhēnin doğmuş olduğuna dair kanıtı yıkar; çünkü böylece psykhē doğmamış olsa bile, bedene girince karışım yoluyla benzerlik kazanabilir.
τὸ βρέφος ἐν τῇ γαστρὶ φύσει τρέφεσθαι νομίζει καθάπερ φυτόν· ὅταν δὲ τεχθῇ, ψυχόμενον ὑπὸ τοῦ ἀέρος καὶ στομούμενον τὸ πνεῦμα μεταβάλλειν καὶ γίγνεσθαι ζῷον· ὅθεν οὐκ ἀπὸ τρόπου τὴν ψυχὴν ὠνομάσθαι παρὰ τὴν ψῦξιν αὐτὸς δὲ πάλιν τὴν ψυχὴν ἀραιότερον πνεῦμα τῆς φύσεως καὶ λεπτομερέστερον ἡγεῖται μαχόμενος ἑαυτῷ. πῶς γὰρ οἷόν τε λεπτομερὲς ἐκ παχυμεροῦς καὶ ἀραιὸν γενέσθαι κατὰ περίψυξιν καὶ πύκνωσιν; ὃ δὲ μεῖζόν ἐστι, πῶς περιψύξει γίγνεσθαι τὸ ἔμψυχον ἀποφαινόμενος ἔμψυχον ἡγεῖται τὸν ἥλιον, πύρινον ὄντα καὶ γεγενημένον ἐκ τῆς ἀναθυμιάσεως εἰς πῦρ μεταβαλούσης; λέγει γὰρ ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Φύσεως ἡ δὲ πυρὸς μεταβολή ἐστι τοιαύτη· διʼ ἀέρος εἰς ὕδωρ τρέπεται· κἀκ τούτου, γῆς ὑφισταμένης, ἀὴρ ἀναθυμιᾶται· λεπτυνομένου δὲ τοῦ ἀέρος, ὁ αἰθὴρ περιχεῖται κύκλῳ, οἱ δʼ ἀστέρες ἐκ θαλάσσης μετὰ τοῦ ἡλίου ἀνάπτονται τί οὖν ἀνάψει περιψύξεως ἐναντιώτερον ἢ διαχύσει πυκνώσεως; τὰ μὲν ὕδωρ καὶ γῆν ἐκ πυρὸς καὶ ἀέρος ποιεῖ, τὰ δʼ εἰς πῦρ καὶ ἀέρα τρέπει τὸ ὑγρὸν καὶ γεῶδες. ἀλλʼ ὅμως ὅπου μὲν τὴν ἄναψιν ὅπου δὲ τὴν περίψυξιν ἀρχὴν ἐμψυχίας ποιεῖ. καὶ μὴν ὅταν ἐκπύρωσις γένηται, διόλου ζῆν καὶ ζῷον τὸν κόσμον εἶναί φησι σβεννύμενον δʼ αὖθις καὶ παχυνόμενον εἰς ὕδωρ καὶ γῆν καὶ τὸ σωματοειδὲς τρέπεσθαι. λέγει δʼ ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Προνοίας διόλου μὲν γὰρ ὢν ὁ κόσμος πυρώδης εὐθὺς καὶ ψυχή ἐστιν ἑαυτοῦ καὶ ἡγεμονικόν ὅτε δὲ μεταβαλὼν εἴς τὸ ὑγρὸν καὶ τὴν ἐναπολειφθεῖσαν ψυχὴν τρόπον τινὰ εἰς σῶμα καὶ ψυχὴν μετέβαλεν ὥστε συνεστάναι ἐκ τούτων, ἄλλον τινὰ ἔσχε λόγον ἐνταῦθα δήπου σαφῶς τῇ μὲν ἐκπυρώσει καὶ τὰ ἄψυχα τοῦ κόσμου φησὶν εἰς τὸ ἔμψυχον τρέπεσθαι· τῇ δὲ σβέσει πάλιν καὶ τὴν ψυχὴν ἀνίεσθαι καὶ ἀνυγραίνεσθαι, μεταβάλλουσαν εἰς τὸ σωματοειδές. ἄτοπος οὖν φαίνεται τῇ περιψύξει νῦν μὲν ἐξ ἀναισθήτων ποιῶν ἔμψυχα, νῦν δʼ εἰς ἀναίσθητα καὶ ἄψυχα μεταβάλλων τὸ πλεῖστον μέρος τῆς τοῦ κόσμου ψυχῆς. ἄνευ δὲ τούτων ὁ περὶ ψυχῆς γενέσεως αὐτῷ λόγος μαχομένην ἔχει πρὸς τὸ δόγμα τὴν ἀπόδειξιν. γίγνεσθαι μὲν γάρ φησι τὴν ψυχήν, ὅταν τὸ βρέφος ἀποτεχθῇ, καθάπερ στομώσει τῇ περιψύξει τοῦ πνεύματος μεταβαλόντος· ἀποδείξει δὲ χρῆται τοῦ γεγονέναι τὴν ψυχὴν καὶ μεταγενεστέραν εἶναι μάλιστα τῷ καὶ τὸν τρόπον καὶ τὸ ἦθος ἐξομοιοῦσθαι τὰ τέκνα τοῖς γονεῦσι. βλέπεται δʼ ἡ τούτων ἐναντίωσις· οὐ γὰρ οἷόν τε τὴν ψυχὴν πρὸ τῆς ἀποκυήσεως ἠθοποιεῖσθαι, γιγνομένην μετὰ τὴν ἀποκύησιν ἢ συμβήσεται, πρὶν ἢ γενέσθαι ψυχήν, ὁμοίαν εἶναι ψυχῇ, τουτέστι καὶ εἶναι τῇ ὁμοιότητι καὶ μὴ εἶναι διὰ τὸ μήπω γεγονέναι. εἰ δὲ φήσει τις ὅτι, ταῖς κράσεσι τῶν σωμάτων ἐγγιγνομένης τῆς ὁμοιότητος, αἱ ψυχαὶ γενόμεναι μεταβάλλουσι, διαφθείρει τὸ τεκμήριον τοῦ γεγονέναι τὴν ψυχήν· ἐνδέχεται γὰρ οὕτω καὶ ἀγένητον οὖσαν, ὅταν ἐπεισέλθῃ, μεταβάλλειν τῇ κράσει τῆς ὁμοιότητος.
42Havanın bir yerde yukarı giden ve hafif, bir yerde ne ağır ne de hafif olduğunu söyler. Hareket Üzerine'nin ikinci kitabında ateşin ağırlıksız olduğu için yukarı gittiğini, havanın da buna benzediğini, suyun daha çok toprağa, havanın ise ateşe yakın olduğunu söyler. Tabiat Tekhnēleri'nde ise öteki görüşe kayar: Havanın kendiliğinden ne ağırlığı ne de hafifliği vardır.
τὸν ἀέρα ποτὲ μὲν ἀνωφερῆ καὶ κοῦφον εἶναί φησι, ποτὲ δὲ μήτε βαρὺν μήτε κοῦφον. ἐν μὲν οὖν τῷ δευτέρῳ περὶ Κινήσεως τό τε πῦρ ἀβαρὲς ὂν ἀνωφερὲς εἶναι λέγει καὶ τούτῳ παραπλησίως τὸν ἀέρα, τοῦ μὲν ὕδατος τῇ γῇ μᾶλλον προσνεμομένου τοῦ δʼ ἀέρος τῷ πυρί ἐν δὲ ταῖς Φυσικαῖς Τέχναις ἐπὶ τὴν ἑτέραν ῥέπει δόξαν, ὡς μήτε βάρος ἐξ αὑτοῦ μήτε κουφότητα τοῦ ἀέρος ἔχοντος.
43Havanın tabiatça karanlık olduğunu söyler ve bunu onun asıl soğuk şey olduğunun kanıtı olarak kullanır: Karanlığı ateşin parlaklığına, soğukluğu da ateşin sıcaklığına karşıttır. Tabiat Soruları'nın birinci kitabında bunları ortaya attıktan sonra, Melekeler Üzerine'de melekelerin havadan başka bir şey olmadığını söyler: Cisimleri bunlar bir arada tutar; bir melekeyle bir arada tutulan şeylerin her birinin şu keyfiyette olmasının sebebi, onları bir arada tutan havadır. Buna demirde sertlik, taşta yoğunluk, gümüşte beyazlık derler.
Bu görüşlerde büyük saçmalık ve çelişki vardır. Hava tabiatça neyse öyle kalıyorsa, siyah olan beyaz olmayanda nasıl beyazlık, yumuşak olan sert olmayanda nasıl sertlik, seyrek olan yoğun olmayanda nasıl yoğunluk olur? Yok, bunlara karışınca değişip onlara benziyorsa, kendisini yenen şeylerin melekesi, gücü ya da sebebi nasıl olur? Niteliklerini yitirmesine yol açan böyle bir değişim, etkileyene ya da bir arada tutana değil, etkilenene, güçsüzleşene özgüdür. Oysa her yerde, maddenin kendiliğinden atıl ve hareketsiz olarak keyfiyetlerin altında bulunduğunu, keyfiyetlerin ise pneuma ve havadan gerginlikler olduğunu, maddenin hangi kısmında bulunurlarsa her şeye eidos ve biçim verdiğini ilan ederler. Havayı tabiatça böyle varsayanlar bunu söyleyemez; çünkü meleke ve gerginlik olarak cisimlerin her birini kendine benzetecek, siyah ve yumuşak yapacaktır. Onlarla karışarak tabiatına karşıt biçimler alıyorsa, bir bakıma maddenin maddesidir, sebep ya da güç değildir.
τὸν ἀέρα φύσει ζοφερὸν εἶναι λέγει, καὶ τούτῳ τεκμηρίῳ χρῆται τοῦ καὶ ψυχρὸν εἶναι πρώτως· ἀντικεῖσθαι γὰρ αὐτοῦ τὸ μὲν ζοφερὸν πρὸς τὴν λαμπρότητα τὸ δὲ ψυχρὸν πρὸς τὴν θερμότητα τοῦ πυρός. ταῦτα κινῶν ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Φυσικῶν Ζητημάτων πάλιν ἐν τοῖς περὶ Ἕξεων οὐδὲν ἄλλο τὰς· ἕξεις πλὴν ἀέρας εἶναί φησιν· ὑπὸ τούτων γὰρ συνέχεται τὰ σώματα· καὶ τοῦ ποιὸν ἕκαστον εἶναι τῶν ἕξει συνεχομένων ὁ συνέχων αἴτιος ἀήρ ἐστιν, ὃν σκληρότητα μὲν ἐν σιδήρῳ πυκνότητα δʼ ἐν λίθῳ λευκότητα δʼ ἐν ἀργύρῳ καλοῦσι, πολλὴν ἀτοπίαν καὶ μάχην τούτων ἐχόντων· εἰ μὲν γὰρ μένει ὁποῖὸς γʼ ἐστι φύσει, πῶς τὸ μέλαν ἐν τῷ μὴ λευκῷ λευκότης γίγνεται καὶ τὸ μαλθακὸν ἐν τῷ μὴ σκληρῷ σκληρότης καὶ τὸ μανὸν ἐν τῷ μὴ πυκνῷ πυκνότης; εἰ δὲ μιγνύμενος ἐν τούτοις ἐξίσταται καὶ συνομοιοῦται, πῶς ἕξις ἐστὶν ἢ δύναμις ἢ αἰτία τούτων, ὑφʼ ὧν κρατεῖται; πάσχοντος γάρ ἐστιν, οὐ δρῶντος οὐδὲ συνέχοντος ἀλλʼ ἐξασθενοῦντος, ἡ τοιαύτη μεταβολή, καθʼ ἣν ἀπόλλυσι τὰς αὑτοῦ ποιότητας, καίτοι πανταχοῦ τὴν ὕλην ἀργὸν ἐξ ἑαυτῆς καὶ ἀκίνητον ὑποκεῖσθαι ταῖς ποιότησιν ἀποφαίνουσι, τὰς δὲ ποιότητας πνεύματα οὔσας καὶ τόνους ἀερώδεις, οἷς ἂν ἐγγένωνται μέρεσι τῆς ὕλης, εἰδοποιεῖν ἕκαστα καὶ σχηματίζειν. ταῦτα δʼ οὐκ ἔνεστι λέγειν αὐτοῖς, τὸν ἀέρα φύσει τοιοῦτον ὑποτιθεμένοις· ἕξις γὰρ ὢν καὶ τόνος αὑτῷ συνεξομοιώσει τῶν σωμάτων ἕκαστον, ὥστε μέλαν εἶναι καὶ μαλθακόν· εἰ δὲ τῇ πρὸς ἐκεῖνα κράσει τὰς ἐναντίας λαμβάνει μορφὰς αἷς ἔχειν πέφυκεν, ὕλη τρόπον τινὰ τῆς ὕλης οὐκ αἴτιον οὐδὲ δύναμίς ἐστιν.
44Evrenin dışında sonsuz boşluk bulunduğunu, sonsuzun ise ne başı ne ortası ne de sonu olduğunu sık sık söyler. Epikuros'un atomun kendiliğinden aşağı hareketi dediği şeyi de en çok bununla çürütürler; çünkü sonsuzda, bir yanın yukarı, ötekinin aşağı olarak düşünülmesini sağlayacak bir fark yoktur. Ama Mümkünler Üzerine'nin dördüncü kitabında bir orta yer, bir orta alan varsayıp evrenin orada yerleştiğini söyler. Sözü şöyledir: "Bu yüzden evren hakkında da yok olucu olduğunu söylemek gerekip gerekmediği, sanırım tartışma ister. Yine de bana daha çok öyle görünüyor. Ama bir tür yok olmazlık için, yerin tutulması da, yani ortada bulunması da ona çok yardım eder; başka bir yerde olduğu düşünülseydi, yok oluş ona büsbütün gelip çatardı." Biraz sonra yine: "Ousia da böylece bir şekilde ezelî olarak orta yeri tutmuştur; doğrudan böyle bir şey olduğundan, başka bir biçimde, ama bu rastlantı yüzünden de yok oluşu kabul etmez ve tam bu bakımdan ezelîdir."
Bu sözlerde apaçık görülen bir çelişki var: Sonsuzda bir orta yer ve orta alan bırakıyor. İkincisi daha az belirgin ama daha saçmadır. Evren boşluğun başka bir bölümüne yerleşmiş olsaydı yok olmadan kalamayacağını düşünmesi, ousianın parçaları ortaya doğru gidince evrenin çözülüp yok olmasından korktuğunu gösterir. Oysa cisimlerin tabiatça her yandan, ousianın değil, ousiayı kuşatan alanın ortasına doğru gittiğini düşünmeseydi bundan korkmazdı. Bunun imkânsız ve tabiata aykırı olduğunu ise sık sık söylemiştir: Boşlukta cisimleri şu ya da bu yöne çekecek bir fark yoktur; her yandan eğilip gidenlerin bu evrenin merkezine ve ortasına hareket etmesinin sebebi evrenin düzenidir.
Bunun için Hareket Üzerine'nin ikinci kitabından bir parça aktarmak yeter. Evrenin tam bir cisim olduğunu, ama parçalarının bütünle bağlı olup kendi başlarına var olmadıkları için tam olmadığını ima eder. Hareketi hakkında da, bütün parçaları yoluyla kendi birliğini ve bütünlüğünü korumaya doğru hareket ettiğini, çözülmeye ve dağılmaya doğru hareket etmediğini anlatır. Sonra şunu ekler: "Bütün böylece kendine doğru gerilip hareket ederken, parçalar da bu hareketi cismin tabiatından aldığına göre, bütün cisimlerin ilk tabii hareketinin evrenin ortasına doğru olması inandırıcıdır; evren kendine doğru böyle hareket eder, parçalar da parça oldukları için."
Sonra, diyebilir biri, ey adam, neyin var da bu sözleri unuttun, evren orta yeri rastlantıyla tutmasaydı çözülür ve yok olurdu diyorsun? Evren tabiatı gereği hep kendi ortasına eğiliyorsa, parçaları da oraya her yandan çekiyorsa, boşluğun neresine konursa konsun, kendini böyle bir arada tutup derleyerek yok olmadan ve dağılmadan kalacaktır. Çünkü dağılan ve saçılan şeyler, parçalarının ayrılmasıyla ve tabiata aykırı durumdan kendi yerlerine doğru akıp çözülmesiyle bu hâle gelir. Sen ise boşluğun başka bir yerine konan evrenin büsbütün yok oluşa uğrayacağını düşünüyor, bunu söylüyor, bu yüzden tabiatça ortası olmayan sonsuzda bir orta arıyorsun; o gerginlikleri, bütünlükleri ve eğilimleri kurtuluş için güvence sayılamayacak şeyler diye bir yana atıyor, kalıcılığın bütün sebebini yerin tutulmasına veriyorsun. Üstelik önceki sözlerine, sanki kendini çürütmek için yarışıyormuşsun gibi, şunları ekliyorsun: "Her parça nasıl geri kalanıyla kaynaşmış olarak hareket ediyorsa, kendi başına da öyle hareket etmesi akla uygundur; onun bu evrenin içinde bir boşlukta bulunduğunu sırf tartışma için düşünüp varsaysak bile. Çünkü her yandan bir arada tutulurken ortaya doğru nasıl hareket ediyorsa, çevresinde ansızın boşluk oluşsa bile bu hareketi sürdürecektir." Demek boşluğun kuşattığı herhangi bir parça, evrenin ortasına götüren eğilimini yitirmiyor; ama evrenin kendisi, rastlantı ona orta yeri sağlamasa, bir arada tutan gerginliğini yitirecek ve ousiasının parçaları başka başka yerlere savrulacak.
ὅτι τοῦ κόσμου κενὸν ἐκτὸς ἄπειρόν ἐστι, τὸ δʼ ἄπειρον οὔτε ἀρχὴν οὔτε μέσον οὔτε τελευτὴν ἔχει πολλάκις ὑπʼ αὐτοῦ λέγεται. καὶ τούτῳ μάλιστα τὴν λεγομένην ὑπʼ Ἐπικούρου τῆς ἀτόμου κάτω φορὰν ἐξ αὑτῆς ἀναιροῦσιν, οὐκ οὔσης ἐν ἀπείρῳ διαφορᾶς, καθʼ ἣν τὸ μὲν ἄνω τὸ δὲ κάτω νοεῖται γιγνόμενον. ἀλλʼ ἔν γε τῷ τετάρτῳ περὶ Δυνατῶν μέσον τινὰ τόπον καὶ μέσην χώραν ὑποθέμενος ἐνταῦθά φησιν ἱδρῦσθαι τὸν κόσμον ἔστι δʼ ἡ λέξις αὕτη διὸ καὶ ἐπὶ τοῦ κόσμου εἰ ῥητέον αὐτὸν φθαρτὸν εἶναι, λόγου οἴομαι δεῖσθαι. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ μᾶλλον ἐμοὶ φαίνεται οὕτως ἔχειν. οἱονεὶ δʼ εἰς τὴν ὥσπερ ἀφθαρσίαν πολύ τι αὐτῷ συνεργεῖ καὶ ἡ τῆς χώρας; κατάληψις, οἷον διὰ τὸ ἐν μέσῳ εἶναι· ἐπεί, εἰ ἀλλαχῆ νοηθείη ὤν, καὶ παντελῶς ἂν αὐτῷ συνάπτοι ἡ φθορά. καὶ μετὰ μικρὸν αὖθις οὕτω γάρ πως καὶ ἡ οὐσία συντέτευχεν ἀιδίως τὸν μέσον κατειληφυῖα τόπον, εὐθὺς τοιάδε τις οὖσα, ὥστε καθʼ ἕτερον τρόπον, ἀλλὰ καὶ διὰ τὴν συντυχίαν μὴ ἐπιδέχεσθαι αὐτὴν φθοράν, καὶ κατὰ τοῦτʼ αὐτὸ εἶναι ἀίδιον. ταῦτα μίαν μὲν ἔχει καταφανῆ καὶ βλεπομένην ἐναντίωσιν, ἐν ἀπείρῳ μέσον τινὰ τόπον καὶ μέσην χώραν ἀπολείποντος· δευτέραν δʼ ἀδηλοτέραν μὲν ἀλογωτέραν δὲ ταύτης;. οἰόμενος γὰρ οὐκ ἂν ἄφθαρτον διαμένειν τὸν κόσμον, εἰ κατʼ ἄλλο μέρος αὐτῷ τοῦ κενοῦ συντέτευχε γενέσθαι τὴν ἵδρυσιν, δῆλός ἐστι δεδιὼς μή, τῶν μερῶν τῆς οὐσίας ἐπὶ τὸ μέσον φερομένων, διάλυσις καὶ φθορὰ τοῦ κόσμου γένοιτο. ταῦτα δʼ οὐκ ἂν ἐφοβεῖτο, μὴ φύσει τὰ σώματα φέρεσθαι πανταχόθεν ἐπὶ τὸ μέσον ἡγούμενος οὐ τῆς οὐσίας ἀλλὰ τῆς περιεχούσης τὴν οὐσίαν χώρας. περὶ οὗ καὶ πολλάκις εἴρηκεν ὡς ἀδυνάτου καὶ παρὰ φύσιν ὄντος· οὐ γὰρ ὑπάρχειν ἐν τῷ κενῷ διαφοράν, ἣ τὰ σώματα δευρὶ μᾶλλον ἢ δευρὶ προσάγεται· τὴν δὲ τοῦ κόσμου τούτου σύνταξιν αἰτίαν εἶναι τῆς κινήσεως ἐπὶ τὸ κέντρον καὶ τὸ μέσον αὐτοῦ νευόντων καὶ φερομένων πανταχόθεν ἀρκεῖ δʼ εἰς τοῦτο παραθέσθαι λέξιν ἐκ τοῦ δευτέρου περὶ Κινήσεως. ὑπειπὼν γὰρ ὅτι τέλεον μὲν ὁ κόσμος σῶμά ἐστιν, οὐ τέλεα δὲ τὰ τοῦ κόσμου μέρη τῷ πρὸς τὸ ὅλον πως ἔχειν καὶ μὴ καθʼ αὑτὰ εἶναι· καὶ περὶ τῆς κινήσεως αὐτοῦ διελθὼν ὡς ἐπὶ τὴν συμμονὴν καὶ τὴν συνοχὴν τὴν ἑαυτοῦ κινεῖσθαι διὰ τῶν μερῶν πάντων πεφυκότος, οὐκ ἐπὶ τὴν διάλυσιν καὶ τὴν θρύψιν; ταῦτʼ ἐπείρηκεν οὕτω δὲ τοῦ ὅλου τεινομένου εἰς ταὐτὸ καὶ κινουμένου καὶ τῶν μορίων ταύτην τὴν κίνησιν ἐχόντων ἐκ τῆς τοῦ σώματος φύσεως, πιθανὸν πᾶσι τοῖς σώμασιν εἶναι τὴν πρώτην κατὰ φύσιν κίνησιν πρὸς τὸ τοῦ κόσμου μέσον, τῷ μὲν κόσμῳ οὑτωσὶ κινουμένῳ πρὸς αὑτόν, τοῖς δὲ μέρεσιν ὡς ἂν μέρεσιν οὖσιν εἶτα, φήσαι τις ἄν, ὦ ἄνθρωπε, τί παθὼν ἐπελάθου τῶν λόγων τούτων, ὥστε τὸν κόσμον, εἰ μὴ τὴν μέσην χώραν ἐκ τύχης κατειλήφει, διαλυτὸν καὶ φθαρτὸν ἀποφαίνειν; εἰ γὰρ αὐτός γε νεύειν ἐπὶ τὸ αὑτοῦ μέσον ἀεὶ πέφυκε καὶ τὰ μέρη πρὸς τοῦτο κατατείνειν πανταχόθεν, ὅποι ποτʼ ἂν τοῦ κενοῦ μετατεθῇ, συνέχων ἑαυτὸν οὕτω καὶ περιστέλλων, ἄφθαρτος καὶ ἄθρυπτος διαμενεῖ· τὰ γὰρ θρυπτόμενα καὶ σκεδαννύμενα τοῦτο πάσχει διακρίσει τῶν μερῶν ἑκάστου καὶ διαλύσει πρὸς τὸν οἰκεῖον τόπον ἐκ τοῦ παρὰ φύσιν ἀπορρέοντος σὺ δὴ κατʼ ἄλλο τοῦ κενοῦ τεθέντα τὸν κόσμον οἰόμενος οὕτω παντελεῖ συνάπτεσθαι φθορᾷ καὶ λέγων οὕτω καὶ διὰ τοῦτο μέσον ἐν τῷ μηδὲν ἔχειν πεφυκότι μέσον ζητῶν ἀπείρῳ, τὰς μὲν τάσεις καὶ τὰς συνοχὰς καὶ νεύσεις ἐκείνας, ὡς οὐδὲν ἐχέγγυον εἰς σωτηρίαν ἐχούσας, ἀφῆκας, τῇ δὲ καταλήψει τοῦ τόπου τὴν σύμπασαν αἰτίαν τῆς διαμονῆς ἀνέθηκας. καίτοι τοῖς προειρημένοις ταυτὶ συνάπτεις, ὥσπερ αὐτὸς σεαυτὸν ἐξελέγξαι φιλοτιμούμενος· ὃν τρόπον δὲ κινεῖται ἕκαστον τῶν μορίων συμφυὲς ὂν τῷ λοιπῷ, εὔλογον οὕτω καὶ καθʼ αὑτὸ κινεῖσθαι, καὶ εἰ λόγου χάριν νοήσαιμεν αὐτὸ καὶ ὑποθοίμεθα εἶναι ἐν κενῷ τινι τοῦ κόσμου τούτου· ὡς γὰρ ἂν συνεχόμενον πάντοθεν ἐκινεῖτο ἐπὶ τὸ μέσον, μενεῖ ἐν τῇ κινήσει ταύτῃ, κἂν λόγου χάριν ἐξαίφνης περὶ αὐτὸ γένηται κενόν. εἶτα μέρος μὲν ὁτιοῦν ὑπὸ κενοῦ περιληφθὲν οὐκ ἀποβάλλει τὴν ἐπὶ τὸ τοῦ κόσμου μέσον ἄγουσαν ῥοπήν· αὐτὸς δʼ ὁ κόσμος, ἂν μὴ τὴν μέσην παρασκευάσῃ χώραν αὐτῷ τὸ αὐτόματον, ἀπολεῖ τὸν συνεκτικὸν τόνον, ἄλλοις ἀλλαχόσε τῆς οὐσίας αὐτοῦ μέρεσι φερόμενος.
45Bu sözlerde tabiat öğretisiyle büyük çelişkiler var. Ama şu, artık tanrı ve ilahî takdir öğretisiyle de çelişir: En küçük sebepleri bunlara verip en önemli ve en büyük sebebi ellerinden alıyor. Evrenin kalıcılığından, ousianın parçalarıyla birleşmiş olarak bir arada tutulmasından daha önemli ne var? Oysa Khrysippos'a göre bu kendiliğinden olmuştur. Yerin tutulması yok olmazlığın sebebiyse ve bu rastlantıyla olduysa, bütünün kurtuluşu kaderin ve ilahî takdirin değil, rastlantının işidir.
καὶ ταῦτα μὲν ἔχει μεγάλας ὑπεναντιώσεις πρὸς τὸν φυσικὸν λόγον· ἐκεῖνο δʼ ἤδη καὶ πρὸς τὸν περὶ θεοῦ καὶ προνοίας, τὸ τὰ μικρότατα τῶν αἰτίων τούτοις ἀνατιθέντα τὸ κυριώτατον ἀφαιρεῖσθαι καὶ μέγιστον. τί γάρ ἐστι κυριώτερον τῆς τοῦ κόσμου διαμονῆς καὶ τοῦ τὴν οὐσίαν ἡνωμένην τοῖς μέρεσι συνέχεσθαι πρὸς αὑτήν; ἀλλὰ τοῦτό γε συμπέπτωκεν αὐτομάτως κατὰ Χρύσιππον. εἰ γὰρ ἡ τοῦ τόπου κατάληψις αἰτία τῆς ἀφθαρσίας ἐστὶν αὕτη δὲ συντυχίᾳ γέγονε, δῆλον ὅτι συντυχίας ἔργον ἡ σωτηρία τῶν ὅλων ἐστίν, οὐχ εἱμαρμένης καὶ προνοίας.
46Mümkünler öğretisi kader öğretisiyle nasıl çelişmez? Diodoros'un dediği gibi mümkün olan, yalnız doğru olan ya da doğru olacak olan değilse, olmaya elverişli her şey, olmayacak olsa bile, mümkünse, o zaman yenilmez, zorlanamaz ve her şeye üstün gelen kadere göre olmayan pek çok şey mümkün olacaktır. Böylece ya kader gücünü yitirir ya da kader Khrysippos'un savunduğu gibiyse, olmaya elverişli olan çoğu zaman imkânsıza düşer. Her doğru, en güçlü zorunlulukla kuşatılmış olarak zorunlu olacak; her yanlış da, doğru olmasına engel olan en büyük sebebe sahip olarak imkânsız olacaktır. Denizde ölmesi mukadder olan kişi, nasıl aynı anda karada ölmeye elverişli olabilir? Kader engel oluyorsa, Megara'daki birinin Atina'ya gitmesi mümkün müdür?
ὁ δὲ τῶν δυνατῶν λόγος πρὸς τὸν τῆς εἱμαρμένης λόγον αὐτῷ πῶς οὐ μαχόμενός ἐστιν; εἰ γὰρ οὐκ ἔστι δυνατὸν ὅπερ ἤ ἐστιν ἀληθὲς ἢ ἔσται κατὰ Διόδωρον, ἀλλὰ πᾶν τὸ ἐπιδεκτικὸν τοῦ γενέσθαι, κἂν μὴ μέλλῃ γενήσεσθαι, δυνατόν ἐστιν, ἔσται δὲ δυνατὰ πολλὰ τῶν μὴ καθʼ εἱμαρμένην ἀνίκητον καὶ ἀνεκβίαστον καὶ περιγενητικὴν ἁπάντων, ἢ ἡ εἱμαρμένη τὴν δύναμιν ἀπόλλυσιν ἢ, τοιαύτης, οἵαν ἀξιοῖ Χρύσιππος, οὔσης, τὸ ἐπιδεκτικὸν τοῦ γενέσθαι πολλάκις εἰς τὸ ἀδύνατον ἐμπεσεῖται. καὶ πᾶν μὲν ἀληθὲς ἀναγκαῖον ἔσται τῇ κυριωτάτῃ πασῶν ἀνάγκῃ κατειλημμένον· πᾶν δὲ ψεῦδος ἀδύνατον, τὴν μεγίστην ἔχον αἰτίαν ἀντιπίπτουσαν αὐτῷ πρὸς τὸ ἀληθὲς γενέσθαι. ᾧ γὰρ ἐν θαλάσσῃ πεπρωμένον ἐστὶν ἀποθανεῖν, πῶς ἅμʼ οἷόν τε τοῦτον ἐπιδεκτικὸν εἶναι τοῦ ἐν γῇ ἀποθανεῖν; τί δέ; τὸν Μεγαροῖ δυνατόν ἐστιν ἐλθεῖν εἰς Ἀθήνας ὑπὸ τῆς εἱμαρμένης κωλυόμενον;
47Tasavvurlar hakkında söylenenler de kaderle delikanlıca çatışır. Tasavvurun onayın tam sebebi olmadığını göstermek isteyerek, tasavvurlar onayları tam olarak meydana getiriyorsa, yanlış tasavvurlar yerleştiren bilgelerin zarar vermiş olacağını söylemiştir. Çünkü bilgeler kötülere karşı sık sık yalana başvurur ve inandırıcı bir tasavvur sunarlar, ama bu onayın sebebi değildir; yoksa yanlış kabulün ve aldanmanın da sebebi olurdu. Biri bunu bilgeden kadere taşıyıp, onayların kader yüzünden olmadığını, yoksa yanlış onayların, kabullerin ve aldanmaların da kader yüzünden olacağını, insanların kader yüzünden zarar göreceğini söylerse, bilgeyi zarar vermekten kurtaran argüman aynı zamanda kaderin her şeyin sebebi olmadığını da göstermiş olur. Çünkü insanlar kader yüzünden ne kanaat edinir ne de zarar görürse, kader yüzünden doğru eylemde de bulunmadıkları, phronēsis sahibi de olmadıkları, sağlam kabullere de varmadıkları, yarar da görmedikleri açıktır; böylece kaderin her şeyin sebebi olduğu görüşü yıkılır.
Khrysippos'un kaderi bunların tam sebebi değil, yalnız başlangıç sebebi saydığını söyleyen kimse, onu yine kendisiyle çelişirken gösterecektir; çünkü Zeus hakkında şöyle diyen Homeros'u pek çok över:
Öyleyse her birinize yolladığı kötülüğe ya da iyiliğe katlanın.
Euripides'i de över:
Ey Zeus, o zavallı ölümlüler için akıllı diyebilir miyim? Sana bağlıyız, senin düşündüklerini yapıyoruz.
Kendisi de bunlara uygun çok şey yazar; sonunda hiçbir şeyin, en küçük şeyin bile, kaderle aynı şey olan Zeus'un logosundan başka türlü durmadığını ve hareket etmediğini söyler.
Ayrıca başlangıç sebebi tam sebepten daha zayıftır, karşı duran başka sebeplerce yenilirse sonuca ulaşamaz. Oysa kaderi yenilmez, engellenemez ve değişmez bir sebep olarak ilan eden kendisi, ona her şeye sınır koyduğu için Atropos, Adrasteia, Ananke ve Peprōmenē adlarını verir. Öyleyse onayların, aretē ve kötülüklerin, doğru eylem ve hatanın bize bağlı olmadığını mı söyleyelim; yoksa kaderin eksik, mukadder olanın sonuçsuz, Zeus'un hareket ve durumlarının yarım kaldığını mı? Bunlardan birincisi kaderin tam sebep, ikincisi yalnız başlangıç sebebi olmasından çıkar. Çünkü her şeyin tam sebebi olan kader bize bağlı olanı ve isteyerek yapılanı ortadan kaldırır; başlangıç sebebi olan kader ise engellenemez ve sonuçlandırıcı olma vasfını yitirir.
Bir iki kez değil, her yerde, daha doğrusu bütün tabiat yazılarında, cüzî tabiatlara ve hareketlere pek çok engel çıktığını, bütünün tabiatına ise hiç çıkmadığını yazmıştır. Cüzî hareketlere uzanan bütünün hareketi, onlar engellenip durdurulurken kendisi nasıl engelsiz olur? Ayağın ya da elin tabiatı engelsiz değilse insanın tabiatı da engelsiz değildir; yelken ya da kürek işleyişine engel çıkarsa geminin hareketi de engelsiz olmaz.
Bunlar bir yana, tasavvurlar kadere göre olmuyorsa […] onayların; kader onaya götüren tasavvurlar meydana getirdiği için onayların kadere göre olduğu söyleniyorsa, çoğu zaman en önemli konularda birbirinden farklı tasavvurlar yapıp zihni karşıt yönlere çekerek kendi kendisiyle nasıl çelişmez? Çünkü birine katılıp yargıyı askıya almayanların hata ettiğini söylerler: Belirsiz olanlara uyarlarsa acele etmiş, yanlış olanlara uyarlarsa aldanmış, genel olarak kavranamaz olanlara uyarlarsa kanaatte bulunmuş olurlar. Oysa üç şeyden biri gerekir: Ya her tasavvur kaderin işi değildir; ya her tasavvuru kabul etmek ve onaylamak hatasızdır; ya da kaderin kendisi kusursuz değildir. Çünkü çatışmamanın, karşı koymamanın, izleyip uymanın suç olduğu böyle tasavvurlar meydana getiren kader nasıl suçsuz olur, bilmiyorum.
Üstelik Akademicilere karşı mücadelelerinde hem Khrysippos'un hem de Antipatros'un sözlerinin büyük bölümü neyle ilgiliydi? Onay olmadan eylemde bulunulamayacağı ve dürtü duyulamayacağı, uygun bir tasavvur oluşunca uyup onaylamadan doğrudan dürtü duyulacağını ileri sürenlerin kurmaca ve boş varsayımlar söylediğiyle. Ama Khrysippos yine tanrının da bilgenin de yanlış tasavvurlar yerleştirdiğini söyler; onlar bizim onaylamamızı ve uymamızı değil, yalnız eylemde bulunmamızı ve görünene doğru dürtü duymamızı ister; biz kötüler ise güçsüzlüğümüzden böyle tasavvurları onaylarız.
Bu sözlerin karışıklığını ve birbirine aykırılığını görmek pek zor değil. Tasavvur verdiği kimselerin onaylamasına değil, yalnız eylemde bulunmasına ihtiyaç duyan, ister tanrı ister bilge olsun, eylem için tasavvurların yettiğini, onayların fazladan olduğunu bilir. Yok, tasavvurun onay olmadan eyleme yönelten dürtü uyandırmadığını bildiği hâlde yanlış ve inandırıcı tasavvurlar meydana getiriyorsa, insanların acele edip kavranamaz şeyleri onaylayarak hata etmesinin isteyerek sebebi olmaktadır.
ἀλλὰ μὴν καὶ τὰ περὶ τῶν φαντασιῶν λεγόμενα νεανικῶς πρὸς τὴν εἱμαρμένην ἐναντιοῦται. τὴν γὰρ φαντασίαν βουλόμενος οὐκ οὖσαν αὐτοτελῆ τῆς συγκαταθέσεως αἰτίαν ἀποδεικνύειν, εἴρηκεν ὅτι βλάψουσιν οἱ σοφοὶ ψευδεῖς φαντασίας ἐμποιοῦντες, ἂν αἱ φαντασίαι ποιῶσιν αὐτοτελῶς τὰς συγκαταθέσεις· πολλάκις γὰρ οἱ σοφοὶ ψεύδει χρῶνται πρὸς τοὺς φαύλους καὶ φαντασίαν παριστᾶσι πιθανήν, οὐ μὴν αἰτίαν τῆς συγκαταθέσεως ἐπεὶ καὶ τῆς ὑπολήψεως αἰτία τῆς ψευδοῦς ἔσται καὶ τῆς ἀπάτης. ταῦτʼ οὖν ἄν τις ἀπὸ τοῦ σοφοῦ μεταφέρων ἐπὶ τὴν εἱμαρμένην λέγῃ μὴ διὰ τὴν εἱμαρμένην γίγνεσθαι τὰς συγκαταθέσεις, ἐπεὶ διὰ τὴν εἱμαρμένην ἔσονται καὶ ψευδεῖς ῖς συγκαταθέσεις καὶ ὑπολήψεις καὶ ἀπάται καὶ βλαβήσονται διὰ τὴν εἱμαρμένην, ὁ τοῦ βλάπτειν τὸν σοφὸν ἐξαιρούμενος λόγος ἅμα καὶ τὸ μὴ πάντων αἰτίαν εἶναι τὴν εἱμαρμένην ἀποδείκνυσιν. εἰ γὰρ μήτε δοξάζουσι μήτε βλάπτονται διὰ τὴν εἱμαρμένην, δῆλον ὅτι οὐδὲ κατορθοῦσιν οὐδὲ φρονοῦσιν οὐδʼ ὑπολαμβάνουσι βεβαίως οὐδʼ ὠφελοῦνται διὰ τὴν εἱμαρμένην, ἀλλʼ οἴχεται τὸ πάντων αἰτίαν εἶναι τὴν εἱμαρμένην. ὁ δὲ λέγων, ὅτι Χρύσιππος οὐκ αὐτοτελῆ τούτων αἰτίαν ἀλλὰ προκαταρκτικὴν μόνον ἐποιεῖτο τὴν εἱμαρμένην, ἐκεῖ πάλιν αὐτὸν ἀποδείξει μαχόμενον πρὸς αὑτόν, ὅπου τὸν μὲν Ὅμηρον ὑπερφυῶς ἐπαινεῖ περὶ τοῦ Διὸς λέγοντα τῷ ἔχεθʼ, ὅττι κεν ὔμμι κακὸν πέμπῃσιν ἑκάστῳ ἢ ἀγαθόν· καὶ τὸν Εὐριπίδην ὦ Ζεῦ, τί δῆτα τοὺς ταλαιπώρους βροτοὺς φρονεῖν λέγοιμʼ ἄν; σοῦ γὰρ ἐξηρτήμεθα, δρῶμέν τε τοιάδʼ, ἃ σύ γε τυγχάνεις φρονῶν. αὐτὸς δὲ πολλὰ τούτοις ὁμολογούμενα γράφει, τέλος δέ φησι μηδὲν ἴσχεσθαι μηδὲ κινεῖσθαι μηδὲ τοὐλάχιστον ἄλλως ἢ κατὰ τὸν τοῦ Διὸς λόγον, ὃν τῇ εἱμαρμένῃ τὸν αὐτὸν εἶναι. ἔτι τοίνυν τὸ μὲν προκαταρκτικὸν αἴτιον ἀσθενέστερόν ἐστι τοῦ αὐτοτελοῦς καὶ οὐκ ἐξικνεῖται κρατούμενον ὑπʼ ἄλλων ἐξανισταμένων· τὴν δʼ εἱμαρμένην αἰτίαν ἀνίκητον καὶ ἀκώλυτον καὶ ἄτρεπτον ἀποφαίνων αὐτὸς Ἄτροπον καλεῖ καὶ Ἀδράστειαν καὶ Ἀνάγκην καὶ Πεπρωμένην ὡς πέρας ἅπασιν ἐπιτιθεῖσαν. πότερον οὖν τὰς συγκαταθέσεις μὴ λέγωμεν ἐφʼ ἡμῖν εἶναι μηδὲ τὰς ἀρετὰς μηδὲ τὰς κακίας μηδὲ τὸ κατορθοῦν μηδὲ τὸ ἁμαρτάνειν, ἢ τὴν εἱμαρμένην λέγωμεν ἐλλείπουσαν εἶναι καὶ τὴν πεπρωμένην ἀπεράτωτον καὶ τὰς τοῦ Διὸς κινήσεις καὶ σχέσεις ἀσυντελέστους; τούτων γὰρ ἕπεται τὰ μὲν τῷ αὐτοτελῆ τὰ δὲ τῷ προκαταρκτικὴν μόνον αἰτίαν εἶναι τὴν εἱμαρμένην. αὐτοτελὴς μὲν γὰρ αἰτία πάντων οὖσα τὸ ἐφʼ ἡμῖν καὶ τὸ ἑκούσιον ἀναιρεῖ, προκαταρκτικὴ δὲ τὸ ἀκώλυτος εἶναι καὶ τελεσιουργὸς ἀπόλλυσιν. οὐδὲ γὰρ ἅπαξ ἢ δὶς ἀλλὰ πανταχοῦ μᾶλλον δʼ ἐν πᾶσι τοῖς φυσικοῖς γέγραφε ταῖς μὲν κατὰ μέρος φύσεσι καὶ κινήσεσιν ἐνστήματα πολλὰ γίγνεσθαι καὶ κωλύματα, τῇ δὲ τῶν ὅλων μηδέν. καὶ πῶς εἰς τὰς κατὰ μέρος ἡ τῶν ὅλων διατείνουσα κίνησις, ἐμποδιζομένων καὶ κωλυομένων ἐκείνων, ἀνεμπόδιστος αὐτὴ καὶ ἀκώλυτός ἐστιν; οὐδὲ γὰρ ἡ τἀνθρώπου φύσις ἀνεμπόδιστος, εἰ μηδʼ ἡ τοῦ ποδὸς ἢ τῆς χειρός· οὐδʼ τῆς νεὼς κίνησις ἀκώλυτος ἂν εἴη, ἂν αἱ περὶ τὸ ἱστίον ἢ τὴν εἰρεσίαν ἐνέργειαι κωλύσεις τινὰς ἔχωσιν. ἄνευ δὲ τούτων, εἰ μὲν αἱ φαντασίαι μὴ γίγνονται καθʼ εἱμαρμένην […] τῶν συγκαταθέσεων· εἰ δʼ ὅτι ποιεῖ φαντασίας ἀγωγοὺς ἐπὶ τὴν συγκατάθεσιν, καθʼ εἱμαρμένην αἱ συγκαταθέσεις γίγνεσθαι λέγονται, πῶς οὐ μάχεται πρὸς ἑαυτὴν πολλάκις ἐν τοῖς μεγίστοις διαφόρους ποιοῦσα φαντασίας καὶ περισπώσας ἐπὶ τἀναντία τὴν διάνοιαν, ὅτε τοὺς προστιθεμένους τῇ ἑτέρᾳ καὶ μὴ ἐπέχοντας ἁμαρτάνειν λέγουσιν· ἂν μὲν ἀδήλοις εἴκωσι, προπίπτοντας· ἂν δὲ ψευδέσι, διαψευδομένους· ἂν δὲ κοινῶς ἀκαταλήπτοις, δοξάζοντας; καίτοι δεῖ, τριῶν ὄντων, ἢ μὴ πᾶσαν εἶναι φαντασίαν εἱμαρμένης ἔργον ἢ πᾶσαν παραδοχὴν φαντασίας καὶ συγκατάθεσιν ἀναμάρτητον ἢ μηδʼ αὐτὴν τὴν εἱμαρμένην ἀνεπίληπτον οὐκ οἶδα γὰρ ὅπως ἀνέγκλητός ἐστι τοιαύτας ποιοῦσα φαντασίας, αἷς τὸ μὴ μάχεσθαι μηδʼ ἀντιβαίνειν ἀλλʼ ἕπεσθαι καὶ εἴκειν ἐγκλητόν ἐστι. καὶ μὴν ἔν γε τοῖς πρὸς τοὺς Ἀκαδημαϊκοὺς ἀγῶσιν ὁ πλεῖστος λόγος αὐτῷ τε Χρυσίππῳ καὶ Ἀντιπάτρῳ περὶ τίνος γέγονε; περὶ τοῦ μήτε πράττειν μήθʼ ὁρμᾶν ἀσυγκαταθέτως, ἀλλὰ πλάσματα λέγειν καὶ κενὰς; ὑποθέσεις τοὺς ἀξιοῦντας, οἰκείας φαντασίας γενομένης, εὐθὺς ὁρμᾶν μὴ εἴξαντας μηδὲ συγκαταθεμένους. αὖθις δέ φησι Χρὺσιππος καὶ τὸν θεὸν ψευδεῖς ἐμποιεῖν φαντασίας καὶ τὸν σοφόν, οὐ συγκατατιθεμένων οὐδʼ εἰκόντων δεομένους ἡμῶν, ἀλλὰ πραττόντων μόνον καὶ ὁρμώντων ἐπὶ τὸ φαινόμενον· ἡμᾶς δὲ φαύλους ὄντας ὑπʼ ἀσθενείας συγκατατίθεσθαι ταῖς τοιαύταις φαντασίαις. ἡ δὲ τούτων τῶν λόγων ταραχὴ καὶ διαφορὰ πρὸς αὐτοὺς οὐ πάνυ δυσθεώρητός ἐστιν. ὁ γὰρ οὐ δεόμενος συγκατατιθεμένων ἀλλὰ πραττόντων μόνον, οἷς ἐνδίδωσι τὰς φαντασίας, εἴτε θεὸς εἴτε σοφός, οἶδεν ὅτι πρὸς τὸ πράττειν ἀρκοῦσιν αἱ φαντασίαι καὶ παρέλκουσιν αἱ συγκαταθέσεις· ὡς εἴ γε, γιγνώσκων ὅτι πρακτικὴν ὁρμὴν οὐ παρίστησι φαντασία δίχα συγκαταθέσεως, ψευδεῖς ἐνεργάζεται καὶ πιθανὰς φαντασίας, ἑκὼν αἴτιός ἐστι τοῦ προπίπτειν καὶ ἁμαρτάνειν ἀκαταλήπτοις συγκατατιθεμένους.