VIII. Kitap
8.0.1Sossius Senecio, felsefeyi sofralardan kovanlar ışığı kaldıranlarla aynı şeyi yapmıyor, daha kötüsünü yapıyorlar. Kandil kaldırılınca ölçülü ve itidalli insanlar kötüleşmez, çünkü birbirlerini görmekten çok utanmayı önemserler. Ama bilgisizlik ve müziksizlik şarapla birleşince, Athena'nın o altın kandili bile sofrayı zarif ve düzenli kılamaz. Çünkü sessizce yan yana doymak domuzlara yakışır, belki de imkânsızdır. Sofrada sözü bırakıp ama söz düzenli ve faydalı biçimde kullanılsın istemeyen, yemek yiyenlerin içip yemesi gerektiğini düşünüp şarabı katıksız döken, yemeği tatsız ve temizlenmemiş sunan kimseden çok daha gülünçtür. Çünkü gereği gibi hazırlanmamış hiçbir içecek ya da yiyecek, sofrada zamansız ve akılsızca dolaşan bir söz kadar tatsız ve zararlı değildir. Sarhoşluğu kınayan filozoflar ona "şarap başında saçmalama" derler; saçmalama ise boş ve lüzumsuz söz kullanmaktan başka bir şey değildir. Düzensiz gevezelik ve saçmalık sek şaraba düşünce sonunda en müziksiz, en zarafetsiz son olan küstahlık ve sarhoş kavgası gelir.
Bizde Agrionia bayramında olan da boşuna değildir: Kadınlar Dionysos'u kaçmış gibi arar, sonra aramayı bırakıp onun Musalara sığındığını, yanlarına gizlendiğini söylerler. Az sonra yemek bitince birbirlerine bilmeceler, muammalar sorarlar. Bu ayin içki başında düşünme ve müzik içeren bir söz kullanmak gerektiğini, sarhoşlukta böyle bir söz bulunursa vahşi ve çılgın yanın gizlenip Musalar tarafından iyilikle tutulduğunu öğretir. Bu kitap, geçen yıl Platon'un doğum gününde duyup söyleme fırsatı bulduğumuz sözleri ilk sırada içeriyor. Sofra Sohbetleri'nin sekizincisidir.
οἱ φιλοσοφίαν, ὦ Σόσσιε Σενεκίων, ἐκ τῶν συμποσίων ἐκβάλλοντες οὐ ταὐτὸ ποιοῦσι τοῖς τὸ φῶς ἀναιροῦσιν, ἀλλὰ χεῖρον, ὅσῳ λύχνου μὲν ἀρθέντος οἱ μέτριοι καὶ σώφρονες οὐδὲν ἔσονται κακίους, τὸ αἰδεῖσθαι τοῦ βλέπειν ἀλλήλους μεῖζον ἔχοντες· ἀμαθίας δὲ δὴ καὶ ἀμουσίας σὺν οἴνῳ παρούσης, οὐδʼ ὁ τῆς Ἀθηνᾶς χρυσοῦς λύχνος ἐκεῖνος εὔχαριν ἂν πότον καὶ κόσμιον παράσχοι. σιωπῶντας μὲν γὰρ ἐμπίπλασθαι μετʼ ἀλλήλων κομιδῇ συῶδες καὶ ἴσως ἀδύνατον· ὁ δὲ λόγον μὲν ἀπολιπὼν ἐν συμποσίῳ, τὸ δὲ τεταγμένως χρῆσθαι λόγῳ καὶ ὠφελίμως οὐ προσιέμενος, πολὺ γελοιότερός ἐστι τοῦ πίνειν μὲν οἰομένου δεῖν καὶ τρώγειν τοὺς δειπνοῦντας, ἄκρατον δὲ τὸν οἶνον αὐτοῖς ἐγχέοντος καὶ τοὔψον ἀνήδυντον καὶ ἀκάθαρτον παρατιθέντος. οὔτε γὰρ ποτὸν οὐδὲν οὔτʼ ἐδεστὸν οὕτως ἀηδὲς καὶ βλαβερόν ἐστι μὴ θεραπευθὲν ὃν προσήκει τρόπον, ὡς λόγος ἀκαίρως καὶ ἀνοήτως ἐν συμποσίῳ περιφερόμενος. τὴν γοῦν μέθην οἱ λοιδοροῦντες φιλόσοφοι λήρησιν πάροινον ἀποκαλοῦσι· τὸ δὲ ληρεῖν οὐδέν ἐστιν ἀλλʼ ἢ λόγῳ κενῷ χρῆσθαι καὶ φλυαρώδει· λαλιᾶς δʼ ἀτάκτου καὶ φλυαρίας εἰς ἄκρατον ἐμπεσούσης, ὕβρις καὶ παροινία τέλος ἀμουσότατον καὶ ἀχαριστότατον. οὐ φαύλως οὖν καὶ παρʼ ἡμῖν ἐν τοῖς Ἀγριωνίοις τὸν Διόνυσον αἱ γυναῖκες ὡς ἀποδεδρακότα ζητοῦσιν εἶτα παύονται καὶ λέγουσιν, ὅτι πρὸς τὰς Μούσας καταπέφευγε καὶ κέκρυπται παρʼ ἐκείναις· μετʼ ὀλίγον δέ, τοῦ δείπνου τέλος ἔχοντος, αἰνίγματα καὶ γρίφους ἀλλήλοις προβάλλουσι· τοῦ μυστηρίου διδάσκοντος, ὅτι λόγῳ τε δεῖ χρῆσθαι παρὰ πότον θεωρίαν τινὰ καὶ μοῦσαν ἔχοντι, καὶ λόγου τοιούτου τῇ μέθῃ παρόντος, ἀποκρύπτεται τὸ ἄγριον καὶ μανικόν, ὑπὸ τῶν Μουσῶν εὐμενῶς κατεχόμενον. ἃ τοίνυν ἐν τοῖς Πλάτωνος γενεθλίοις πέρυσι καὶ ἀκοῦσαι καὶ εἰπεῖν συνέτυχεν ἡμῖν, πρῶτα τοῦτο περιέχει τὸ βιβλίον. ἔστι δὲ τῶν συμποσιακῶν ὄγδοον.
8.1.11. Bölüm: Bazı ünlü kişilerin doğdukları günler üzerine; burada tanrıdan doğduğu söylenenlere de değinilir
Thargelion ayının altıncı günü Sokrates'in doğum gününü kutladıktan sonra yedinci gün Platon'unkini kutladık. Bu da bize önce bu tesadüfe uygun sözler sağladı; sözü Bergamalı Diogenianos açtı. Ion'un talih için söylediği, "Bilgelikten çok farklı olsa da ona çok benzer şeyler yapar" sözünün yerinde olduğunu söyledi. "Bu da sanki kendiliğinden ve hünerle düzenlenmiş gibi: İkisi yalnız bu kadar yakın olmakla kalmıyor, yaşça büyük olan, hoca olan önce doğuyor."
Oradakilere benzer şekilde tesadüf eden pek çok şeyden söz etmek aklıma geldi: Euripides'in doğumu ve ölümü gibi. Yunanlıların Salamis'te Medlerle deniz savaşı yaptığı gün doğmuş, Sicilya tiranlarından Yaşlı Dionysios'un doğduğu gün ölmüştür; Timaios'un dediği gibi, talih tragedya acılarının taklitçisini dışarı çıkarıp bu acıların kahramanını içeri almıştır. Kral İskender'in ve Köpek Diogenes'in aynı gün ölümü de anıldı. Kral Attalos'un doğum gününde öldüğü üzerinde birleşildi. Büyük Pompeius'un ise Mısır'da kimine göre doğum gününde, kimine göre doğum gününden bir gün önce öldüğü söylendi. Tanrıya birçok güzel ilahi sunmuş olan Pindaros'un Pythia bayramı sırasında doğduğu da hatırlandı.
τῇ ἕκτῃ τοῦ Θαργηλιῶνος ἱσταμένου τὴν Σωκράτους ἀγαγόντες γενέθλιον, τῇ ἑβδόμῃ τὴν Πλάτωνος ἢγομεν, καὶ τοῦτο πρῶτον λόγους ἡμῖν παρεῖχε τῇ συντυχίᾳ πρέποντας, ὧν κατῆρξε Διογενιανὸς ὁ Περγαμηνός. ἔφη γὰρ οὐ φαύλως εἰπεῖν Ἴωνα περὶ τῆς τύχης ὅτι πολλὰ τῆς σοφίας διαφέρουσα πλεῖστʼ αὐτῇ ὅμοια ποιεῖ τοῦτο μέντοι μουσικῶς ἔοικεν ἀπαυτοματίσαι τὸ μὴ μόνον οὕτω σύνεγγυς, ἀλλὰ καὶ πρότερον τῇ δόξῃ γεγονέναι τὸν πρεσβύτερον καὶ καθηγητήν. ἐμοὶ δὲ πολλὰ λέγειν ἐπῄει τοῖς παροῦσι τῶν εἰς ταὐτὸ καιροῦ συνδραμόντων· οἷον ἦν τὸ περὶ τῆς Εὐριπίδου γενέσεως καὶ τελευτῆς, γενομένου μὲν ἡμέρᾳ καθʼ ἣν οἱ Ἕλληνες ἐναυμάχουν ἐν Σαλαμῖνι πρὸς τὸν Μῆδον, ἀποθανόντος δὲ καθʼ ἣν ἐγεννήθη Διονύσιος ὁ πρεσβύτερος τῶν ἐν Σικελίᾳ τυράννων· ἅμα τῆς τύχης, ὡς Τίμαιος ἔφη, τὸν μιμητὴν ἐξαγούσης τῶν τραγικῶν παθῶν καὶ τὸν ἀγωνιστὴν ἐπεισαγούσης ἐμνήσθησαν δὲ καὶ τῆς Ἀλεξάνδρου τοῦ βασιλέως τελευτῆς καὶ τῆς Διογένους τοῦ Κυνὸς ἡμέρᾳ μιᾷ γενομένης. καὶ τὸν μὲν Ἄτταλον·ν ἐν τοῖς ἑαυτοῦ γενεθλίοις τὸν βασιλέα τελευτῆσαι συνεφωνεῖτο· Πομπήιον δὲ Μάγνον οἱ μὲν ἐν τοῖς γενεθλίοις ἔφασαν, οἱ δὲ πρὸ μιᾶς ἡμέρας τῶν γενεθλίων ἀποθανεῖν περὶ Αἴγυπτον. ἧκε δὲ καὶ Πίνδαρος ἐπὶ μνήμην ἐν Πυθίοις γενόμενος πολλῶν καὶ καλῶν ὕμνων τῷ θεῷ χορηγός.
8.1.2Florus, Platon'un doğum gününde Akademeia'nın en ünlü ayin ustası Karneades'in de anılmaya değer olduğunu söyledi. Çünkü ikisi de Apollon'un bayramında doğmuştur: Biri Atina'da Thargelia'da, öteki Kyrene'de Karneia kutlanırken; her iki bayram da yedinci gün kutlanır. "Siz kâhinler ve rahipler de," dedi, "tanrıya o gün doğduğu için Hebdomagenēs [yedinci günde doğan] diyorsunuz. Bu yüzden Platon'un doğumunu Apollon'a bağlayanların tanrıyı utandırdığını kimse söyleyemez sanırım; çünkü onu Sokrates aracılığıyla, sanki bir başka Kheiron eliyle, daha büyük acılara ve hastalıklara hekim kılmıştır." Bir yandan da Platon'un babası Ariston'un rüyasında gördüğü söylenen hayalden ve karısıyla birleşmeyi, ona on ay dokunmamayı yasaklayan sesten söz etti.
ὁ δὲ Φλῶρος οὐδὲ Καρνεάδην ἀπαξιοῦν ἔφη μνήμης· ἐν τοῖς Πλάτωνος γενεθλίοις, ἄνδρα τῆς Ἀκαδημείας εὐκλεέστατον ὀργιαστὴν Ἀπόλλωνος γὰρ ἀμφοτέρους ἑορτῇ γενέσθαι, τὸν μὲν Θαργηλίοις Ἀθήνησι, τὸν δὲ Κάρνεια Κυρηναίων ἀγόντων· ἑβδόμῃ δʼ ἀμφοτέρας ἑορτάζουσι. καὶ τὸν θεόν, ὡς ταύτῃ γενόμενον, ὑμεῖς εἶπεν οἱ προφῆται καὶ ἱερεῖς Ἑβδομαγενῆ καλεῖτε. διὸ τοὺς Ἀπόλλωνι τὴν Πλάτωνος τέκνωσιν ἀνατιθέντας οὐκ ἂν οἶμαί τινα φάναι καταισχύνειν τὸν θεόν, ἐπὶ μείζονα πάθη καὶ νοσήματα τοῦτον ἡμῖν διὰ Σωκράτους ἰατρὸν ὥσπερ ἑτέρου Χείρωνος ἀπειργασμένον. ἅμα δὲ τῆς λεγομένης Ἀρίστωνι τῷ Πλάτωνος πατρὶ γενέσθαι καθʼ ὕπνον ὄψεως καὶ φωνῆς ἀπαγορευούσης μὴ συγγενέσθαι τῇ γυναικὶ μηδʼ ἅψασθαι δέκα μηνῶν ἐμνημόνευσεν.
8.1.3Lakedaimonlu Tyndares söze girdi: "Platon için şu dizeyi söyleyip okumak yerindedir:
ölümlü bir adamın değil, bir tanrının oğlu gibiydi.
Ama korkarım, doğurmak da doğmak kadar tanrının ölümsüzlüğüne aykırı görünecektir; çünkü o da bir değişme, bir hâldir. Nitekim İskender de bunu sezmiş, kendini en çok kadınla birlikte olurken ve uyurken ölümlü ve fani olarak tanıdığını söylemişti. Çünkü uyku zayıflıktan gelen bir teslimiyettir, her doğum da insanın kendinden bir şeyin başkasına geçip yok olmasıdır. Ama Platon'u dinleyince yeniden cesaretleniyorum: O, doğmamış ve ezelî tanrıya evrenin ve öteki doğmuş şeylerin babası ve yaratıcısı der. Bunlar elbette tohumla doğmamıştır; tanrının başka bir gücüyle maddeye, onu etkileyip değiştiren verimli bir ilke yerleştirilmiştir:
Dişi kuş yumurtlayacağı zaman dışında rüzgârların geçişini fark etmez.
Tanrının insan gibi yaklaşmadan, başka dokunuşlarla, başka yollardan ölümlü olanı değiştirip daha ilahî bir tohumla doldurmasında korkunç bir şey görmüyorum. Bu hikâye benim değil. Mısırlılar da Apis'in Ay'ın dokunuşuyla doğduğunu söylerler; erkek tanrının ölümlü kadınla birleşmesini kabul ederler, ama tersini, ölümlü erkeğin dişi tanrıya doğum ve hamilelik ilkesi sağlayabileceğini kabul etmezler, çünkü tanrıların ousia'sını hava, soluk ve bir takım sıcaklık ve nemlerde görürler."
ὑπολαβὼν δὲ Τυνδάρης ὁ Λακεδαιμόνιος ἄξιον μέν ἐστιν ἔφη περὶ Πλάτωνος ᾄδειν καὶ λέγειν τὸ οὐδὲ ἐῴκει ἀνδρός γε θνητοῦ πάις ἔμμεναι ἀλλὰ θεοῖο· τοῦ γὰρ θείου δέδια μὴ δόξῃ τῷ ἀφθάρτῳ μάχεσθαι τὸ γεννῶν οὐχ ἧττον ἢ τὸ γεννώμενον· μεταβολὴ γάρ τις καὶ αὐτὴ καὶ πάθος· ὥς που καὶ Ἀλέξανδρος ὑπενόησεν, εἰπὼν μάλιστα θνητὸν καὶ φθαρτὸν ἐπιγιγνώσκειν ἑαυτὸν ἐν τῷ συγγίγνεσθαι γυναικὶ καὶ καθεύδειν ὡς τὸν μὲν ὕπνον ἐνδόσει γιγνόμενον ὑπʼ ἀσθενείας, γένεσιν δὲ πᾶσαν οἰκείου τινὸς εἰς ἕτερον ἔκστασιν καὶ φθορὰν οὖσαν. ἀναθαρρῶ δὲ πάλιν αὐτοῦ Πλάτωνος ἀκούων πατέρα καὶ ποιητὴν τοῦ τε κόσμου καὶ τῶν ἄλλων γεννητῶν τὸν ἀγέννητον καὶ ἀίδιον θεὸν ὀνομάζοντος, οὐ διὰ σπέρματος δήπου γενομένων, ἄλλῃ δὲ δυνάμει τοῦ θεοῦ τῇ ὕλῃ γόνιμον ἀρχήν, ὑφʼ ἧς ἔπαθε καὶ μετέβαλεν, ἐντεκόντος λήθουσι γάρ τοι κἀνέμων διέξοδοι θήλειαν ὄρνιν, πλὴν ὅταν παρῇ τόκος. καὶ οὐδὲν οἴομαι δεινόν, εἰ μὴ πλησιάζων ὁ θεὸς ὥσπερ ἄνθρωπος, ἀλλʼ ἑτέραις τισὶν ἁφαῖς διʼ ἑτέρων καὶ ψαύσεσι τρέπει καὶ ὑποπίμπλησι θειοτέρας γονῆς τὸ θνητόν. κοὐκ ἐμὸς ὁ μῦθος εἶπεν ἀλλʼ Αἰγύπτιοι τὸν τʼ Ἆπιν οὕτω λοχεύεσθαί φασιν ἐπαφῇ τῆς σελήνης· καὶ ὅλως ἄρρενι θεῷ πρὸς γυναῖκα θνητὴν ἀπολείπουσιν ὁμιλίαν ἀνάπαλιν δʼ οὐκ ἂν οἴονται θνητὸν ἄνδρα θηλείᾳ θεῷ τόκου καὶ κυήσεως ἀρχὴν παρασχεῖν διὰ τὸ τὰς οὐσίας τῶν θεῶν ἐν ἀέρι καὶ πνεύμασι καί τισι θερμότησι καὶ ὑγρότησι τίθεσθαι.
8.2.12. Bölüm: Platon tanrının daima geometri yaptığını nasıl söylüyordu?
Bunun üzerine bir sessizlik oldu. Sonra Diogenianos yeniden söze başladı: "Madem tanrılardan söz ettik, Platon'un doğum gününde Platon'un kendisini de sohbete ortak edelim mi? Tanrının daima geometri yaptığını hangi düşünceyle söylediğini inceleyelim; tabii bu sözün gerçekten Platon'a ait olduğunu kabul etmek gerekiyorsa."
Ben bunun Platon'un kitaplarının hiçbirinde açıkça yazılı olmadığını, ama yeterince güvenilir olduğunu ve Platon'un üslubunu taşıdığını söyleyince, Tyndares hemen söze girdi: "Diogenianos, bu sözün olağanüstü, kavranması güç bir şeye işaret ettiğini mi sanıyorsun? Platon'un kendisinin defalarca söyleyip yazdığı şey değil mi bu? O, geometriyi överken, hisse yapışıp kalmış olan bizi oradan kopardığını ve akılla kavranan ebedî tabiata çevirdiğini söyler; bu tabiatı temaşa etmek ise, sır törenindeki son görüş gibi, felsefenin gayesidir. Çünkü psykhēyi bedene çakan haz ve acı çivisinin en büyük kötülüğü, duyulur şeyleri akılla kavranan şeylerden daha apaçık göstermesi ve zihni, logosla değil hâlle hüküm vermeye zorlamasıdır. Şiddetli acı ve hazlar zihni, bedenlerdeki başıboş ve değişken şeye gerçekten varmış gibi bakmaya alıştırır; böylece zihin gerçekten var olana kör kesilir, on binlerce göze bedel olan o organı, psykhēnin ışığını yitirir; oysa tanrısal olan yalnız onunla temaşa edilebilir.
Matematik bilimleri denen bütün bilimlerde, eğilmemiş ve pürüzsüz aynalardaki gibi, akılla kavranan şeylerin hakikatinden izler ve hayaller görünür. Ama en çok geometri, Philon'un dediği gibi öteki bilimlerin ilkesi ve anakenti olduğundan, zihni adeta arındırıp hisden yavaş yavaş kurtararak yukarı çıkarır ve çevirir. Bu yüzden Platon da Eudoksos, Arkhytas ve Menaikhmos'u ve çevrelerindekileri, küpün iki katına çıkarılmasını aletlere ve mekanik düzeneklere indirgemeye kalkıştıkları için kınamıştır; çünkü onlar iki orta orantılıyı akılla değil, nasıl elverirse öyle bulmaya çalışıyorlardı. Platon'a göre böylece geometrinin iyiliği yitip bozulur: Geometri yeniden duyulur şeylere doğru geri koşar, yukarı yükselmez, tanrının kendilerine bakarak daima tanrı olduğu ebedî ve cisimsiz suretlere tutunmaz."
ἐκ δὲ τούτου γενομένης σιωπῆς, πάλιν ὁ Διογενιανὸς ἀρξάμενος βούλεσθʼ εἶπεν, ἐπεὶ λόγοι περὶ θεῶν γεγόνασιν, ἐν τοῖς Πλάτωνος γενεθλίοις αὐτὸν Πλάτωνα κοινωνὸν παραλάβωμεν, ἐπισκεψάμενοι τίνα λαβὼν γνώμην ἀπεφήνατʼ ἀεὶ γεωμετρεῖν τὸν θεόν; εἴ γε δὴ θετέον εἶναι τὴν ἀπόφανσιν ταύτην Πλάτωνος. ἐμοῦ δὲ ταῦτʼ εἰπόντος ὡς γέγραπται μὲν ἐν οὐδενὶ σαφῶς τῶν ἐκείνου βιβλίων, ἔχει δὲ πίστιν ἱκανὴν καὶ τοῦ Πλατωνικοῦ χαρακτῆρὸς ἐστιν· εὐθὺς ὑπολαβὼν ὁ Τυνδάρης οἴει γάρ εἶπεν, ὦ Διογενιανέ, τῶν περιττῶν τι καὶ δυσθεωρήτων αἰνίττεσθαι τὸν λόγον, οὐχ ὅπερ αὐτὸς εἴρηκε καὶ γέγραφε πολλάκις, ὑμνῶν γεωμετρίαν, ὡς ἀποσπῶσαν ἡμᾶς προσισχομένους τῇ αἰσθήσει καὶ ἀποστρέφουσαν ἐπὶ τὴν νοητὴν καὶ ἀίδιον φύσιν, ἧς θέα τέλος ἐστὶ φιλοσοφίας οἷον ἐποπτεία τελετῆς; ὁ γὰρ ἡδονῆς καὶ ἀλγηδόνος ἧλος, ὃς πρὸς τὸ σῶμα τὴν ψυχὴν προσηλοῖ, μέγιστον κακὸν ἔχειν ἔοικε, τὸ τὰ αἰσθητὰ ποιεῖν ἐναργέστερα τῶν νοητῶν, καὶ καταβιάζεσθαι πάθει μᾶλλον ἢ λόγῳ κρίνειν τὴν διάνοιαν· ἐθιζομένη γὰρ ὑπὸ τοῦ σφόδρα πονεῖν καὶ ἥδεσθαι τῷ περὶ τὰ σώματα πλανητῷ καὶ μεταβλητῷ προσέχειν ὡς ὄντι τοῦ ἀληθῶς ὄντος τυφλοῦται, καὶ τὸ μυρίων ἀντάξιον ὀμμάτων ὄργανον ψυχῆς καὶ φέγγος ἀπόλλυσιν, ᾧ μόνῳ θεατὸν ἐστι τὸ θεῖον. πᾶσι μὲν οὖν τοῖς καλουμένοις μαθήμασιν, ὥσπερ ἀστραβέσι καὶ λείοις κατόπτροις, ἐμφαίνεται τῆς τῶν νοητῶν ἀληθείας ἴχνη καὶ εἴδωλα· μάλιστα δὲ γεωμετρία κατὰ τὸν Φίλωνα ἀρχὴ καὶ μητρόπολις οὖσα τῶν ἄλλων ἐπανάγει καὶ στρέφει τὴν διάνοιαν, οἷον ἐκκαθαιρομένην καὶ ἀπολυομένην ἀτρέμα τῆς,· αἰσθήσεως. διὸ καὶ Πλάτων αὐτὸς ἐμέμψατο τοὺς περὶ Εὔδοξον καὶ Ἀρχύταν καὶ Μέναιχμον εἰς ὀργανικὰς καὶ μηχανικὰς κατασκευὰς τὸν τοῦ στερεοῦ διπλασιασμὸν ἀπάγειν ἐπιχειροῦντας, ὥσπερ πειρωμένους διʼ ἀλόγου δύο μέσας ἀνάλογον, ᾗ παρείκοι, λαβεῖν· ἀπόλλυσθαι γὰρ οὕτω καὶ διαφθείρεσθαι τὸ γεωμετρίας ἀγαθὸν αὖθις ἐπὶ τὰ αἰσθητὰ παλινδρομούσης καὶ μὴ φερομένης ἄνω μηδʼ ἀντιλαμβανομένης τῶν ἀιδίων καὶ ἀσωμάτων εἰκόνων, πρὸς αἷσπερ ὢν ὁ θεὸς ἀεὶ θεός ἐστι.
8.2.2Tyndares'ten sonra Phloros söz aldı; onun dostuydu ve şakayla karışık hep âşığıymış gibi davranır, öyle olduğunu söylerdi. "Sözü kendine mal etmeyip ortaya koymakla bana iyilik ettin," dedi. "Çünkü geometrinin tanrılara değil bize gerekli olduğunu göstererek onu çürütme imkânı verdin. Tanrının, zihni oluşan şeylerden çevirip var olanlara yöneltecek bir alete, yani böyle bir bilime elbette ihtiyacı yoktur; o var olanlar onun içinde, onunla birlikte, onun çevresindedir. Ama dikkat et, Platon sana yakışan, tam senin işin olan bir şeye işaret ediyor da farkına varmamış olmayasın; çünkü Sokrates'e, Dikaiarkhos'un sandığı gibi Pythagoras'ı kattığı kadar Lykurgos'u da katmıştır. Bilirsin ki Lykurgos aritmetik orantıyı demokratik ve ayaktakımına özgü olduğu için Lakedaimon'dan kovmuş, yerine itidalli oligarşiye ve kanuna bağlı krallığa yaraşan geometrik orantıyı getirmiştir. Biri eşitliği sayıya göre, öteki hak edileni orana göre dağıtır. Bu ikincisi her şeyi birbirine karıştırmaz; iyilerle kötüler onda açıkça ayrılır, herkes kendine düşeni terazi ya da kurayla değil, aretē ve kötülük farkıyla alır. Tanrı işlere bu orantıyı uygular, sevgili Tyndares; buna Dikē ve Nemesis denir. O bize adil olanı eşit saymayı, eşit olanı ise adil saymamayı öğretir. Çünkü çoğunluğun peşinden koştuğu eşitlik, adaletsizliklerin en büyüğüdür; tanrı onu elinden geldiğince ortadan kaldırır, oran ve kanunla geometrik bir sınır çizerek herkesin hak ettiğini korur."
μετὰ δὲ τὸν Τυνδάρην ὁ Φλῶρος, ἑταῖρος ὢν αὐτοῦ καὶ προσποιούμενος ἀεὶ μετὰ παιδιᾶς ἐραστὴς εἶναι καὶ φάσκων, ὤνησας ἔφη τὸν λόγον οὐ σεαυτοῦ ποιησάμενος ἀλλὰ κοινόν ἐλέγξαι γὰρ ἔδωκας αὐτὸν ἀποδεικνύοντι μὴ θεοῖς οὖσαν ἀλλʼ ἡμῖν ἀναγκαίαν τὴν γεωμετρίαν οὐ γάρ τί που καὶ θεὸς δεῖται μαθήματος οἷον ὀργάνου στρέφοντος ἀπὸ τῶν γενητῶν καὶ περιάγοντος ἐπὶ τὰ ὄντα τὴν διάνοιαν ἐν αὐτῷ γὰρ ἔστιν ἐκεῖνα καὶ σὺν αὐτῷ καὶ περὶ αὐτόν. ἀλλʼ ὅρα μή τι σοι προσῆκον ὁ Πλάτων καὶ οἰκεῖον αἰνιττόμενος λέληθεν, ἅτε δὴ τῷ Σωκράτει τὸν Λυκοῦργον ἀναμιγνὺς οὐχ ἧττον ἢ τὸν Πυθαγόραν, ὡς ᾤετο Δικαίαρχος. ὁ γὰρ Λυκοῦργος οἶσθα δήπουθεν ὅτι τὴν ἀριθμητικὴν ἀναλογίαν, ὡς δημοκρατικὴν καὶ ὀχλικὴν οὖσαν, ἐξέβαλεν ἐκ τῆς Λακεδαίμονος· ἐπεισήγαγε δὲ τὴν γεωμετρικήν, ὀλιγαρχίᾳ σώφρονι καὶ βασιλείᾳ νομίμῃ πρέπουσαν· ἡ μὲν γὰρ ἀριθμῷ τὸ ἴσον ἡ δὲ λόγῳ τὸ κατʼ. ἀξίαν ἀπονέμει· καὶ οὐ πάνθʼ ὁμοῦ μίγνυσιν, ἀλλʼ ἔστι χρηστῶν καὶ πονηρῶν εὔσημος ἐν αὐτῇ διάκρισις, οὐ ζυγοῖς οὐδὲ κλήροις ἀρετῆς; δὲ καὶ κακίας διαφορᾷ τὸ οἰκεῖον ἀεὶ διαλαγχανόντων. ταύτην ὁ θεὸς ἐπάγει τὴν ἀναλογίαν τοῖς πράγμασι, δίκην καὶ νέμεσιν, ὦ φίλε Τυνδάρη, προσαγορευομένην καὶ διδάσκουσαν ἡμᾶς τὸ δίκαιον ἴσον, ἀλλὰ μὴ τὸ ἴσον δεῖν ποιεῖσθαι δίκαιον ἣν γὰρ οἱ πολλοὶ διώκουσιν ἰσότητα, πασῶν ἀδικιῶν οὖσαν μεγίστην, ὁ θεὸς ἐξαιρῶν, ὡς ἀνυστόν ἐστι, τὸ κατʼ ἀξίαν διαφυλάττει, γεωμετρικῶς τῷ κατὰ λόγον καὶ κατὰ νόμον ὁριζόμενος.
8.2.3Bu sözleri övdük. Tyndares ise kıskandığını söyledi ve Autobulos'tan Phloros'la boy ölçüşmesini, sözünü cezalandırmasını istedi. Autobulos bunu reddetti, ama ona karşı kendine özgü bir görüş ortaya koydu. Ona göre geometri, sınırlara ilişkin durumlardan ve özelliklerden başka bir şeyi incelemez; tanrı da kozmosu, sonsuz olan maddeyi sınırlamaktan başka bir yolla kurmaz. Bu sonsuzluk büyüklükte ya da çoklukta değildir; eskiler, düzensizliği ve uyumsuzluğu yüzünden maddenin belirsiz ve sınırsız olan yanına "sonsuz" demeyi âdet edinmişlerdi. Biçim ve şekil, biçimlenmiş ve şekillenmiş her şeyin sınırıdır; madde kendi başına bunlardan yoksun olduğu için biçimsiz ve şekilsizdi. İçine sayılar ve oranlar girince, adeta çizgilerle, çizgilerden de yüzeylerle ve derinliklerle bağlanıp kuşatıldı; hava, toprak, su ve ateşin oluşu için temel gibi duran ilk eidosları ve cisim ayrımlarını sağladı. Düzensiz ve başıboş bir maddeden sekizyüzlülerin ve yirmiyüzlülerin, piramitlerin ve küplerin kenar eşitliklerini, açı benzerliklerini ve ahenklerini çıkarmak, her birini geometrik olarak sınırlayıp eklemlendiren bir şey olmadan imkânsızdı. Bu yüzden sonsuza sınır girince bütün evren en iyi şekilde uyuma kavuşmuş, karışmış ve sınırlanmış olarak meydana gelmiştir ve gelmektedir. Madde hep belirsizliğe geri sıyrılmaya zorlar, geometriye tabi olmaktan kaçar; logos ise onu yakalar, çevresini çizer, idealara ve ayrımlara paylaştırır; tabiattan doğan her şey oluşunu ve varlığını bunlardan almıştır.
ταῦθʼ ἡμεῖς ἐπῃνοῦμεν. ὁ δὲ Τυνδάρης φθονεῖν ἔφασκε καὶ παρεκάλει τὸν Αὐτόβουλον ἅψασθαι Φλώρου καὶ κολάσαι τὸν λόγον. ὁ δὲ τοῦτο μὲν ἀπεῖπεν, ἰδίαν δέ τινα δόξαν ἀντιπαρήγαγεν. ἔφη γὰρ οὔτε τὴν, γεωμετρίαν ἄλλου τινὸς ἢ τῶν περὶ τὰ πέρατα συμπτωμάτων καὶ παθῶν εἶναι θεωρητικήν, οὔτε τὸν θεὸν ἑτέρῳ τινὶ τρόπῳ κοσμοποιεῖν ἢ περατοῦντα τὴν ὕλην ἄπειρον οὖσαν, οὐ μεγέθει καὶ πλήθει, διὰ δʼ ἀταξίαν καὶ πλημμέλειαν αὐτῆς τὸ ἀόριστον καὶ ἀπεράτωτον ἄπειρον εἰωθότων καλεῖν τῶν παλαιῶν. καὶ γὰρ ἡ μορφὴ καὶ τὸ σχῆμα πέρας ἐστὶ τοῦ μεμορφωμένου καὶ ἐσχηματισμένου παντός, ὧν στερήσει καθʼ αὑτὴν ἄμορφος ἦν καὶ ἀσχημάτιστος· ἀριθμῶν δὲ καὶ λόγων ἐγγενομένων, οἷον δεθεῖσα καὶ περιληφθεῖσα γραμμαῖς, ἐκ δὲ τῶν γραμμῶν ἐπιπέδοις καὶ βάθεσιν, εἴδη τὰ πρῶτα καὶ διαφορὰς σωμάτων ὥσπερ θεμελίων παρέσχε πρὸς γένεσιν ἀέρος καὶ γῆς ὕδατὸς τε καὶ πυρός. ὀκταέδρων γὰρ καὶ εἰκοσαέδρων, ἔτι δὲ πυραμίδων καὶ κύβων ἰσότητας ἐν πλευραῖς καὶ ὁμοιότητας ἐν γωνίαις καὶ ἁρμονίας ἀνασχεῖν ἐξ ὕλης ἀτάκτου καὶ πλανητῆς ἄνευ τοῦ περιορίζοντος καὶ διαρθροῦντος ἕκαστα γεωμετρικῶς ἄπορον ἦν καὶ ἀδύνατον. ὅθεν, ἀπείρῳ πέρατος ἐγγενομένου, τὸ πᾶν ἡρμοσμένον καὶ κεκραμένον ἄριστα καὶ πεπερασμένον γέγονέ τε καὶ γίγνεται, τῆς μὲν ὕλης ἀεὶ βιαζομένης εἰς τὸ ἀόριστον ἀναδῦναι καὶ φευγούσης τὸ γεωμετρεῖσθαι, τοῦ δὲ λόγου καταλαμβάνοντος αὐτὴν καὶ περιγράφοντος καὶ διανέμοντος εἰς ἰδέας καὶ διαφοράς, ἐξ ὧν τὰ φυόμενα πάντα τὴν γένεσιν ἔσχε καὶ σύστασιν.
8.2.4Bu sözlerden sonra benden de konuşmaya bir katkıda bulunmamı istediler. Ben söylenen görüşleri onların yerli, kendi malları olarak övdüm ve yeterince makul olduklarını söyledim. "Ama kendinizi küçümseyip büsbütün dışarıya bakmayın diye, hocalarımız arasında bu konuda en itibarlı olan açıklamayı dinleyin," dedim. "Geometrinin en geometrik teoremleri, daha doğrusu problemleri arasında şu vardır: Verilen iki şekle, birine eşit ötekine benzer üçüncü bir şekil çizmek. Pythagoras'ın bunu bulunca kurban kestiği de söylenir. Elbette bu, dik açının karşısındaki kenarın karesinin dik açıyı çevreleyen kenarların karelerine eşit olduğunu ispat eden o teoremden çok daha zarif, çok daha incedir."
"Güzel söylüyorsun," dedi Diogenianos, "ama bunun konumuzla ne ilgisi var?"
"Timaios'taki ayrımı hatırlarsanız kolayca anlarsınız," dedim. "Platon orada kozmosun meydana gelmesini sağlayan ilk şeyleri üçe ayırır. Birine adların en haklısıyla tanrı, ötekine madde, üçüncüsüne idea deriz. Madde dayanakların en düzensizi, idea örneklerin en güzeli, tanrı sebeplerin en iyisidir. Tanrı, elden geldiğince sınırlanabilir hiçbir şeyi sınırsız bırakmak istemedi; tabiatı oran ve sayıyla düzenlemek, bütün dayanakları bir araya getirip idea gibi nitelikte, madde kadar büyüklükte tek bir şey yapmak istedi. Bu yüzden kendine şu problemi verdi: İki şey varken üçüncü olarak maddeye eşit, ideaya benzer olan kozmosu yaptı, yapıyor ve hep koruyor. Kozmos, bedenin doğuştan gelen zorunluluğu yüzünden daima oluş, değişim ve her türlü etkilenme içindedir; ama baba ve yaratıcı ona yardım eder, logosla varlığını örneğe göre sınırlar. Var olanları kuşatan ölçü, yalnızca orantılı olandan daha güzeldir."
ἐπὶ τούτοις ῥηθεῖσιν ἠξίουν κἀμὲ συμβαλέσθαι τι πρὸς τὸν λόγον αὐτοῖς. ἐγὼ δὲ τὰς μὲν εἰρημένας δόξας ὡς ἰθαγενεῖς καὶ ἰδίας αὐτῶν ἐκείνων ἐπῄνεσα καὶ τὸ εἰκὸς ἔφην ἔχειν ἱκανῶς· ὅπως δʼ εἶπον ἑαυτῶν μὴ καταφρονῆτε μηδʼ ἔξω βλέπητε παντάπασιν, ἀκούσατε τὸν μάλιστα παρὰ τοῖς καθηγηταῖς ἡμῶν εὐδοκιμοῦντα περὶ τούτου λόγον. ἔστι γὰρ ἐν τοῖς γεωμετρικωτάτοις θεωρήμασι, μᾶλλον δὲ προβλήμασι, τὸ δυεῖν εἰδῶν δοθέντων ἄλλο τοίἰον τρίτον παραβάλλειν τῷ μὲν ἴσον τῷ δʼ ὅμοιον· ἐφʼ ᾧ καί φασιν ἐξευρεθέντι θῦσαι τὸν Πυθαγόραν. πολὺ γὰρ ἀμέλει γλαφυρώτερον τοῦτο καὶ μουσικώτερον ἐκείνου τοῦ θεωρήματος, ὃ τὴν ὑποτείνουσαν ἀπέδειξε ταῖς περὶ τὴν ὀρθὴν ἴσον δυναμένην.εὖ λέγεις εἶπεν ὁ Διογενιανὸς ἀλλὰ τί τοῦτο πρὸς τὸν λόγον;εἴσεσθε ῥᾳδίως εἶπον ἀναμνήσαντες αὑτοὺς τῆς ἐν Τιμαίῳ διαιρέσεως, διεῖλε τριχῇ τὰ πρῶτα, ὑφʼ ὧν τὴν γένεσιν ὁ κόσμος ἔσχεν, ὧν τὸ μὲν θεὸν τῷ δικαιοτάτῳ τῶν ὀνομάτων τὸ δʼ ὕλην τὸ δʼ ἰδέαν καλοῦμεν. ἡ μὲν οὖν ὕλη τῶν ὑποκειμένων ἀτακτότατόν ἐστιν, ἡ δʼ ἰδέα τῶν παραδειγμάτων κάλλιστον, ὁ δὲ θεὸς τῶν αἰτίων ἄριστον. ἐβούλετʼ οὖν μηθέν, ὡς ἀνυστὸν ἦν, ὑπολιπεῖν ὁριστὸν ἀόριστον, ἀλλὰ κοσμῆσαι λόγῳ καὶ ἀριθμῷ τὴν φύσιν· ἕν τι ποιῶν ἐκ πάντων ὁμοῦ τῶν ὑποκειμένων, οἷον ἡ ἰδέα καὶ ὅσον ἡ ὕλη γενόμενον. διὸ τοῦτο πρόβλημα δοὺς αὑτῷ, δυεῖν ὄντων, τρίτον ἐποίησε καὶ ποιεῖ καὶ φυλάττει διὰ παντὸς τὸ ἴσον τῇ ὕλῃ καὶ ὅμοιον τῇ ἰδέᾳ τὸν κόσμον· ἀεὶ γὰρ ὢν διὰ τὴν σύμφυτον ἀνάγκην τοῦ σώματος ἐν γενέσει καὶ μετατροπῇ καὶ πάθεσι παντοδαποῖς ὑπὸ τοῦ πατρὸς καὶ δημιουργοῦ βοηθεῖται τῷ λόγῳ πρὸς τὸ παράδειγμα τὴν οὐσίαν ὁρίζοντος· καὶ κάλλιον τοῦ συμμέτρου τὸ περίμετρον τῶν ὄντων. ### Bölüm 3 ### Διὰ τί τῆς ἡμέρας ἠχωδεστέρα ἡ ᾗ Anonymus: ἢ νύξ.
8.3.13. Bölüm: Gece neden gündüzden daha yankılıdır?
Atina'da Ammonios'un evinde yemekteyken evin çevresinde bir gürültü koptu; dışarıdan "strategos!" diye bağırıyorlardı. Ammonios o sırada üçüncü kez strategosluk yapıyordu. Yanındakilerden birkaçını gönderip kargaşayı yatıştırdı, adamlar da uğurlanıp gönderildi. Bunun üzerine biz de şunu tartışmaya başladık: Dışarıda bağıranları içeridekiler duyuyor, ama dışarıdakiler içeridekileri neden aynı ölçüde duymuyor? Ammonios bu sorunun Aristoteles tarafından çözüldüğünü söyledi: İçerideki ses dışarı, bol ve açık havaya çıkınca hemen zayıflar ve dağılır; dışarıdan içeri inen ses ise böyle bir şeye uğramaz, toplu kalır ve seçilebilir olmayı sürdürür. Asıl açıklama isteyen, seslerin geceleyin daha yankılı olması, gücünün yanında berraklığını da tertemiz korumasıdır. "Bana kalırsa," dedi, "görmenin hiç ya da pek az işe yaradığı vakitte kulağa bu netliği bağışlayan ilahî tedbir pek akıllıca davranmıştır. Empedokles'in dediği gibi 'ıssız, kör bakışlı gecenin' havası karanlık olduğundan, gözlerden aldığı önceden sezme payını kulaklar yoluyla geri verir. Ama tabiatta zorunlulukla gerçekleşen şeylerin de sebeplerini bulmak gerekir; tabiat bilgininin kendine özgü işi de maddi ve aletsel ilkeleri araştırmaktır. Öyleyse içinizden kim inandırıcı bir açıklamayı ilk bulacak?"
θόρυβός τις, ἑστιωμένων ἡμῶν Ἀθήνησι παρʼ Ἀμμωνίῳ, τὴν οἰκίαν περιήχησεν, ἔξωθεν ἐπιβοωμένων τὸν στρατηγόν· ἐστρατήγει δὲ τὸ τρίτον ὁ Ἀμμώνιος. ἐπεὶ δὲ πέμψας τῶν περὶ αὑτόν τινας ἔπαυσε τὴν ταραχήν, καὶ παρέπεμψαν τοὺς ἀνθρώπους, ἐζητοῦμεν ἡμεῖς, διὰ τί τῶν ἔξωθεν βοώντων συνεξακούουσιν οἱ ἐντός, οἱ δʼ ἔξω τῶν ἐντὸς οὐχ ὁμοίως. καὶ ὁ Ἀμμώνιος ἔφη τοῦτο μὲν ὑπʼ Ἀριστοτέλους λελύσθαι· τὴν γὰρ φωνὴν τῶν ἔνδον ἔξω φερομένην εἰς ἀέρα πολὺν καὶ ἀναπεπταμένον εὐθὺς ἐξαμαυροῦσθαι καὶ διασπείρεσθαι, τὴν δʼ ἔξωθεν εἴσω κατιοῦσαν οὐδὲν τοιοῦτο πάσχειν ἀλλὰ συνέχεσθαι καὶ διαμένειν εὔσημον· ἐκεῖνο δὲ μᾶλλον λόγου δεῖσθαι, τὸ νυκτὸς ἠχωδεστέρας εἶναι τὰς φωνὰς καὶ πρὸς τῷ μεγέθει τὴν τρανότητα καθαρῶς συνδιαφυλάττειν. ἐμοὶ μὲν οὖν εἶπεν οὐ φαύλως ἡ πρόνοια δοκεῖ μεμηχανῆσθαι τῇ ἀκοῇ σαφήνειαν, ὅτε τῆς ὄψεως οὐδὲν ἢ κομιδῇ τι μικρὸν ἔργον ἐστί. σκοτεινὸς γὰρ ὢν ὁ ἀὴρ κατʼ Ἐμπεδοκλέα νυκτὸς ἐρημαίης ἀλαώπιδος, ὅσον τῶν ὀμμάτων ἀφαιρεῖται τοῦ προαισθάνεσθαι, διὰ τῶν ὤτων ἀποδίδωσιν. ἐπεὶ δὲ δεῖ καὶ τὰ διʼ ἀνάγκης φύσει περαινόμενα τῶν αἰτίων ἀνευρίσκειν, καὶ τοῦτο τοῦ φυσικοῦ ἴδιόν ἐστιν, ἡ περὶ τὰς ὑλικὰς καὶ ὀργανικὰς ἀρχὰς πραγματεία· τίς ἂν ἔφη πρῶτος ὑμῶν εὐπορήσειε λόγου τὸ πιθανὸν ἔχοντος;
8.3.2Sessizlik olunca Boethos söz aldı. Gençken, sofistlik yaptığı yıllarda geometriden postülatlar alıp ispatsız varsayımlar kullandığını, şimdi ise Epikuros'un önceden ispat ettiği bazı şeylerden yararlanacağını söyledi. "Var olanlar var olmayanın içinde hareket eder; havanın atomlarının arasına çok miktarda boşluk serpilmiş, karışmıştır. Hava seyrelip yayılarak genişleyince ve dolaşacak alan bulunca parçacıklarının arasında küçük ve ince boşluklar kalır, atomlar saçılarak geniş yer kaplar. Hava büzülünce ise atomlar az yere sıkışır, zorla birbirine yığılır ve dışarıda bol açıklık, büyük aralıklar bırakır. Bu da geceleyin soğuk yüzünden olur; çünkü sıcaklık sıkışmaları gevşetir, ayırır, çözer. Bu yüzden kaynayan, yumuşayan, eriyen cisimler daha çok yer kaplar; tersine donan ve soğuyan cisimler birbirine yaklaşır, toplanır, içinde bulundukları kaplarda ve çekildikleri yerlerde boşluk bırakır. Ses ise ilerlerken çok sayıda yoğun cisme çarparsa ya büsbütün körelir ya da büyük parçalanmalara, çok sayıda geri tepmeye ve gecikmeye uğrar. Boş, cisimsiz bir aralıkta ise pürüzsüz, kesintisiz, takılmadan yol alarak kulağa ulaşır; hızı sayesinde söylenen sözle aynı anda varır ve netliğini korur. Görüyorsun, kapların da boş olanları vurulunca darbeye daha kolay karşılık verir, sesi uzağa yayar, çoğu kez halka hâlinde dolaştırarak uzun süre sürdürür. Katı bir cisimle ya da bir sıvıyla doldurulan kap ise büsbütün dilsiz, sessiz kalır; çünkü sesin geçecek yolu ve yeri yoktur. Cisimlerin kendilerine gelince, altın ve taş doluluklarından dolayı cılız ve kötü seslidir, sesi içlerinde çabucak söndürürler. Tunç ise güzel sesli, konuşkandır; çünkü çok boşluk içerir, kütlesi hafif ve incedir, üst üste binmiş çok sayıda cisimle sıkışmamıştır, içine uysal ve dokunulamaz olan varlıktan bolca karışmıştır. Bu varlık başka hareketlere de kolaylık sağlar, sesi de güleryüzle karşılayıp geçirir; ta ki biri tuncu tutup yolda yakalar gibi boşluğu tıkayana kadar. O zaman ses durur, önü kesildiği için ilerlemeyi bırakır. Bence," dedi, "geceyi yankılı kılan budur; gündüzü daha az yankılı kılan ise sıcaklığın havayı yayması ve atomlar arasındaki aralıkları küçültmesidir. Yeter ki kimse ilk varsayımlara itiraz etmesin."
ἡσυχίας δὲ γενομένης, Βόηθος ἔφη νέος μὲν ὢν ἔτι καὶ σοφιστεύων ἀπὸ γεωμετρίας αἰτήμασι χρῆσθαι καὶ λαμβάνειν ἀναποδείκτους ὑποθέσεις, νυνὶ δὲ χρήσεσθαί τισι τῶν προαποδεδειγμένων ὑπʼ Ἐπικούρου. φέρεται τὰ ὄντα ἐν τῷ μὴ ὄντι·; πολὺ γὰρ κενὸν ἐνδιέσπαρται καὶ μέμικται ταῖς τοῦ ἀέρος ἀτόμοις· ὅταν μὲν οὖν διακεχυμένος καὶ πλάτος ἔχων καὶ περιδρομὴν ὑπὸ μανότητος, μικρὰ καὶ λεπτὰ τὰ μεταξὺ τῶν μορίων κενὰ λείπεται καὶ πολλὴν αἱ ἄτομοι κατεσπαρμέναι χώραν ἐπέχουσιν· ὅταν δὲ συσταλῇ καὶ πίλησις εἰς ὀλίγον αὐτῶν γένηται καὶ συμπέσωσιν ἀποβιασθεῖσαι πρὸς ἀλλήλας, πολλὴν εὐρυχωρίαν ἔξω καὶ διαστάσεις μεγάλας ποιοῦσι· τοῦτο δὲ γίγνεται νυκτὸς ὑπὸ ψυχρότητος· ἡ γὰρ θερμότης χαλᾷ καὶ διίστησι καὶ λύει τὰς πυκνώσεις· διὸ πλείονα τόπον τὰ ζέοντα καὶ μαλασσόμενα καὶ τηκόμενα τῶν σωμάτων ἐπιλαμβάνει· καὶ τοὐναντίον αὖ πάλιν τὰ πηγνύμενα καὶ ψυχόμενα συγχωρεῖ πρὸς ἄλληλα καὶ συνάγεται καὶ ἀπολείπει κενότητας ἐν τοῖς περιέχουσιν ἀγγείοις καὶ τόπους, ἐξ ὧν ὑποκεχώρηκεν. ἡ δὲ φωνὴ προσφερομένη καὶ προστυγχάνουσα σώμασι πολλοῖς καὶ ἀθρόοις ἢ τυφλοῦται παντάπασιν, ἢ διασπάσματα λαμβάνει μεγάλα καὶ πολλὰς ἀντικρούσεις καὶ διατριβάς· ἐν δὲ κενῷ καὶ σωμάτων ἐρήμῳ διαστήματι λεῖον δρόμον ἔχουσα καὶ συνεχῆ καὶ ἄπταιστον ἐξικνεῖται πρὸς τὴν ἀκοήν, ὑπὸ τάχους ἅμα τῷ λόγῳ διασῴζουσα τὴν σαφήνειαν. ὁρᾷς γὰρ ὅτι καὶ τῶν ἀγγείων τὰ κενὰ πληττόμενα, μᾶλλον ὑπακούει ταῖς πληγαῖς καὶ τὸν ἦχον ἀποτείνει μακράν, πολλάκις δὲ καὶ κύκλῳ περιφερόμενον διαδίδωσι πολύ· τὸ δʼ ἐμπλησθὲν ἢ στερεοῦ σώματος ἤ τινος ὑγροῦ παντάπασι γίγνεται κωφὸν καὶ ἄναυδον, ὁδὸν οὐκ ἐχούσης οὐδὲ χώραν ᾗ δίεισι τῆς φωνῆς. αὐτῶν δὲ τῶν σωμάτων χρυσὸς μὲν καὶ λίθος ὑπὸ πληρότητος ἰσχνόφωνα καὶ δυσηχῆ καὶ ταχὺ κατασβέννυσι τοὺς φθόγγους ἐν αὑτοῖς εὔφωνος δὲ καὶ λάλος ὁ χαλκός, ᾗ πολύκενος καὶ ὄγκον ἐλαφρὸς καὶ λεπτός, οὐ πολλοῖς συντεθλιμμένος ἐπαλλήλοις σώμασιν, ἀλλʼ ἄφθονον ἔχων τὸ τῆς ἐπιεικοῦς καὶ ἀναφοῦς μεμιγμένον οὐσίας, ἣ ταῖς τʼ ἄλλαις κινήσεσιν εὐπορίαν δίδωσι τήν τε φωνὴν εὐμενῶς ὑπολαμβάνουσα παραπέμπει; μέχρι ἂν ἁψάμενός τις ὥσπερ ἐν ὁδῷ καταλάβῃ καὶ τυφλώσῃ τὸ κενόν· ἐνταῦθα δʼ ἔστη καὶ ἀπεπαύσατο τοῦ πρόσω χωρεῖν διὰ τὴν ἀντίφραξιν. ταῦτʼ ἔφη δοκεῖ μοι τὴν νύκτα ποιεῖν ἠχώδη, τὴν δʼ ἡμέραν ἧττον θερμότητι καὶ διαχύσει τοῦ ἀέρος μικρὰ τὰ διαστήματα τῶν ἀτόμων ποιοῦσαν μόνον ἔφη μηδεὶς ἐνιστάσθω πρὸς τὰς πρώτας ὑποθέσεις.
8.3.3Ammonios ona cevap vermemi isteyince, "Sevgili Boethos," dedim, "varsayımlarının ilkleri çok boşluk içerse de kalsın; ama boşluğu sesin korunması ve hareketi için öne sürmekle doğru etmiyorsunuz. Dokunulamayan, etkilenmeyen, vurulamayan şey sessizliğe ve dinginliğe özgüdür; ses ise sesi ileten bir cismin vurulmasıdır. Sesi ileten de kendisiyle uyumlu ve bütünlüklü, kolay hareket eden, hafif, düzgün, gerginliği ve sürekliliği sayesinde darbeye boyun eğen şeydir; bizim çevremizdeki hava böyledir. Su, toprak ve ateş de kendi başlarına sessizdir, ama içlerine hava düşünce hepsi ses çıkarır, gürültü ve patırtı koparır. Tuncun boşlukla ise hiç ilgisi yoktur; düzgün ve pürüzsüz havayla karışmış olduğu için kolay vurulur ve yankılanır. Göze bakılacaksa demirin daha çok çürük, boşluklu, petek gibi olduğu görülür; ama demir çok kötü seslidir, madenlerin en dilsizidir. O hâlde gecenin başına dert açmaya, havasını bir yerde büzüp gerip başka yerde boşluklar bırakmaya gerek yoktu; sanki hava sese engelmiş, sesin varlığını bozuyormuş gibi. Oysa sesin varlığı, cismi ve gücü havanın kendisidir. Üstelik öyle olsaydı düzensiz geceler, sisli ve fırtınalı olanlar, açık ve dengeli gecelerden daha yankılı olurdu; çünkü atomlar bir yere toplanır, çekildikleri yerde cisimlerden boş alan bırakırdı. En apaçık olanı da şu: Soğuk bir gün, ılık bir yaz gecesinden daha yankılı olurdu. Bunların ikisi de doğru değildir. Bu yüzden bu açıklamayı bırakıp Anaksagoras'ı getiriyorum. Anaksagoras, Güneş'in havayı titreşimli ve çarpıntılı bir harekete soktuğunu söyler; bazılarının 'hav' dediği, ışıkta durmadan uçuşan küçük toz ve kırıntılar bunu gösterir. Bunlar, der, sıcaklıkla cızırdayıp ses çıkararak gündüz sesleri gürültüleriyle güç işitilir hâle getirir; geceleyin ise çalkantıları ve sesleri diner."
κἀγώ, τοῦ Ἀμμωνίου κελεύοντος εἰπεῖν τι πρὸς αὐτὸν αἱ μὲν πρῶταί σου τῶν ὑποθέσεων ἔφην ὦ φίλε Βόηθε, καίπερ πολὺ τὸ κενὸν ἔχουσαι μενέτωσαν· τῇ δὲ φωνῇ τὸ κενὸν οὐκ ὀρθῶς πρὸς σωτηρίαν καὶ κίνησιν ὑποτίθεσθε. σιωπῆς γὰρ οἰκεῖον καὶ ἡσυχίας τὸ ἀναφὲς καὶ ἀπαθὲς καὶ ἄπληκτον, ἡ δὲ φωνὴ πληγὴ σώματος διηχοῦς, διηχὲς δὲ τὸ συμπαθὲς αὑτῷ καὶ συμφυὲς εὐκίνητον δὲ καὶ κοῦφον καὶ ὁμαλὸν καὶ ὑπήκοον τοῦ διʼ εὐτονίαν καὶ συνέχειαν, οἷός ἐστι παρʼ ἡμῖν ὁ ἀήρ. καὶ γὰρ ὕδωρ καὶ γῆ καὶ πῦρ ἄφωνα καθʼ ἑαυτά, φθέγγεται δὲ πνεύματος ἐμπεσόντος ἅπαντα καὶ ψόφους καὶ πατάγους ἀναδίδωσι· χαλκῷ δὲ κενοῦ μὲν οὐδὲν μέτεστιν, ὁμαλῷ δὲ πνεύματι καὶ λείῳ κεκραμένος εὔπληκτός ἐστι καὶ ἠχώδης. εἰ δὲ δεῖ τῇ ὄψει τεκμαίρεσθαι, φαίνεται μᾶλλον ὁ σίδηρος ἔχων τι σαθρὸν καὶ πολύκενον καὶ τενθρηνῶδες· ἔστι δὲ κακόφωνος σφόδρα καὶ τῶν μεταλλικῶν κωφότατος. οὐδὲν οὖν ἔδει τῇ νυκτὶ παρέχειν πράγματα συσπῶντας αὐτῆς τὸν ἀέρα καὶ συντείνοντας, ἑτέρωθι δʼ αὖ χώρας καὶ κενότητας ἀπολείποντας, ὥσπερ ἐμποδὼν ὄντα τῇ φωνῇ τὸν ἀέρα καὶ φθείροντα τὴν οὐσίαν, ἧς αὐτὸς οὐσία καὶ σῶμα καὶ δύναμὶς ἐστιν. ἄνευ δὲ τούτων ἔδει δή που τὰς ἀνωμάλους νύκτας, οἷον ὁμιχλώδεις καὶ δυσχειμέρους, ἠχωδεστέρας εἶναι τῶν αἰθρίων καὶ κεκραμένων ὁμαλῶς, διὰ τὸ δεῦρο μὲν συνωθεῖν τὰς ἀτόμους ἐκεῖ δʼ ὅθεν μεθίστανται χώραν ἔρημον ἀπολείπειν σωμάτων καὶ τὸ δὴ προχειρότατον, ἡμέραν ψυχρὰν ἠχωδεστέραν εἶναι νυκτὸς ἀλεεινῆς ῆς καὶ θερινῆς· ὧν οὐδέτερον ἀληθές ἐστι. διὸ τὸν λόγον τοῦτον ἀπολελοιπὼς ἐπιβάλλω τὸν Ἀναξαγόραν, ὑπὸ τοῦ ἡλίου λέγοντα κινεῖσθαι τὸν ἀέρα κίνησιν τρομώδη καὶ παλμοὺς ἔχουσαν, ὡς δῆλόν ἐστι τοῖς διὰ τοῦ φωτὸς ἀεὶ διᾴττουσι ψήγμασι μικροῖς καὶ θραύμασιν, ἃ δή τινες τίλας καλοῦσιν ταῦτʼ οὖν φησιν ὁ ἀνὴρ πρὸς τὴν θερμότητα σίζοντα καὶ ψοφοῦντα διʼ ἡμέρας δυσηκόους τῷ ψόφῳ τὰς φωνὰς ποιεῖν, νυκτὸς δὲ φαίνεσθαι τὸν σάλον αὐτῶν καὶ τὸν ἦχον.
8.3.4Ben bunları söyleyince Ammonios şöyle dedi: "Hem Demokritos'u çürüttüğümüzü sanıp hem Anaksagoras'ı düzeltmeye kalkarak belki gülünç duruma düşeceğiz. Yine de Anaksagoras'ın cisimlerinden cızırtıyı çıkarmak gerekir; bu ne inandırıcıdır ne de gerekli. Işıkta savrulan cisimlerin titreşimi ve hareketi, sesleri çoğu kez parçalayıp dağıtmaya yeter. Çünkü hava, dediğimiz gibi, kendini sesin cismi ve varlığı olarak sunar; durgunsa ses parçacıklarını ve hareketlerini dosdoğru, pürüzsüz ve kesintisiz olarak uzaklara iletir. Rüzgârsızlık ve durgunluk yankılıdır; tersi de doğrudur, Simonides'in dediği gibi:
Yaprak sallayan bir esinti çıkmadı o sırada, yayılan bal gibi sesin insanların kulaklarına ulaşmasını engelleyecek.
Havanın çalkantısı çoğu kez sesin şeklinin bile eklemli ve biçimli olarak hisse ulaşmasına izin vermez, her zaman da miktarından ve gücünden bir şey götürür. Gecenin kendisinde havayı harekete geçirecek hiçbir şey yoktur; gündüzün ise büyük bir şeyi vardır: Anaksagoras'ın kendisinin dediği gibi Güneş."
ἐμοῦ δὲ ταῦτʼ εἰπόντος, Ἀμμώνιος; ἔφη γελοῖοι μὲν ἴσως φανούμεθα, καὶ Δημόκριτον ἐλέγχειν οἰόμενοι καὶ Ἀναξαγόραν ἐπανορθοῦσθαι θέλοντες· οὐ μὴν ἀλλʼ ἀφαιρετέον γε τῶν Ἀναξαγόρου σωμάτων τὸν σιγμόν· οὔτε γὰρ πιθανὸς οὔτʼ ἀναγκαῖος, ἀλλʼ ὁ τρόμος ἀρκεῖ τῶν σωμάτων καὶ ἡ κίνησις ἐν τῷ φωτὶ κλονουμένων τὰς φωνὰς; διασπᾶν καὶ διαρρίπτειν πολλάκις. ὁ γὰρ ἀήρ, ὥσπερ εἴρηται, σῶμα τῆς,φωνῆς· καὶ οὐσίαν ἐμπαρέχων ἑαυτόν, ἐὰν μὲν σταθερός, εὐθύπορα καὶ λεῖα καὶ συνεχῆ τὰ τῶν ψόφων μόρια καὶ κινήματα πόρρωθεν διαδίδωσι· νηνεμία γὰρ ἠχῶδες καὶ γαλήνη, καὶ τοὐναντίον, ὡς Σιμωνίδης φησίν, οὐδὲ γὰρ ἐννοσίφυλλος ἀήτα τότʼ ὦρτʼ ἀνέμων, ἅ τις κατεκώλυε κιδναμένα μελιαδέα γᾶρυν ἀραρεῖν ἀκοαῖσι βροτῶν. πολλάκις μὲν γὰρ οὐδὲ τὸ σχῆμα τῆς φωνῆς ὁ τοῦ ἀέρος σάλος ἔναρθρον ἐᾷ πρὸς τὴν αἴσθησιν ἐξικνεῖσθαι καὶ διαμεμορφωμένον, ἀεὶ μέντοι τι τοῦ πλήθους φέρει καὶ τοῦ μεγέθους. ἡ μὲν οὖν νὺξ αὐτὴ καθʼ ἑαυτὴν οὐδὲν ἔχει κινητικὸν ἀέρος· ἡ δʼ ἡμέρα μέγα, τὸν ἣλιον, ὥσπερ αὐτὸς ὁ Ἀναξαγόρας εἴρηκεν.
8.3.5Ammonios'un oğlu Thrasyllos söze girdi: "Zeus aşkına, ne oldu da yalnız akılla görülebilen hava hareketlerini sebep saymaya kalkıp havanın gözle görülen çalkantısını, parçalanmasını gözden kaçırıyoruz? Çünkü gökteki bu büyük hükümdar Zeus, gizlice, havanın en küçük parçalarını usulca kıpırdatarak değil, doğar doğmaz her şeyi ayağa kaldırıp harekete geçirerek gelir:
uğurlu işaret verip halkları işe uyandırarak.
İnsanlar da onun ardından gider, adeta yeniden doğmuş gibi; Demokritos'un dediği gibi 'her gün yeni düşüncelerle', ne sessiz ne de boş işlerle. Ibykos da şafağa 'klytos' demekle iyi etmiştir; çünkü işitmek (klyein) ve konuşmak o saatte başlar. Geceleyin ise her şey dinlenirken hava çoğunlukla dalgasız ve çalkantısızdır (aklytos); sesi kırılmadan, bozulmadan bize göndermesi doğaldır."
ὑπολαβὼν δὲ Θράσυλλος ὁ Ἀμμωνίου υἱὸς εἶτʼ ἔφη τί παθόντες, ὦ πρὸς Διός, εἶπας τῶι θεωρητὰ κινήματα τοῦ ἀέρος οἰόμεθα δεῖν αἰτᾶσθαι, τὸν δʼ ἐμφανῆ σάλον καὶ σπαραγμὸν αὐτοῦ παρορῶμεν; ὁ γὰρ δὴ μέγας ἡγεμὼν ἐν οὐρανῷ Ζεὺς οὗτος οὐ λανθάνων οὐδʼ ἀτρέμα διακινῶν τὰ σμικρότατα τοῦ ἀέρος ἀλλʼ εὐθὺς ἐκφανεὶς ἀνίστησι καὶ κινεῖ πάντα πράγματα δεξιὰ σημαίνων, λαοὺς δʼ ἐπὶ ἔργον ἐγείρων οἱ δʼ ἕπονται, καθάπερ ἐκ παλιγγενεσίας νέα ἐφʼ ἡμέρῃ φρονέοντες ὥς φησι Δημόκριτος, οὔτʼ ἀφώνοις οὒτʼ ἀπράκτοις ἐνεργείαις· καὶ τὸν ὄρθρον ὁ Ἴβυκος οὐ κακῶς κλυτὸν προσεῖπεν, ἐν ᾧ κλύειν καὶ ἤδη φθέγγεσθαι συμβέβηκε· τῆς δὲ νυκτὸς ἀκύμων τὰ πολλὰ καὶ ἄκλυτος ὢν ὁ ἀήρ, ἀναπαυομένων ἁπάντων, εἰκότως τὴν φωνὴν ἄθραυστον ἀναπέμπει καὶ ἀκέραιον πρὸς ἡμᾶς.
8.3.6Orada bulunan Kıbrıslı Aristodemos şöyle dedi: "Ama bak Thrasyllos, büyük orduların gece savaşları ve gece yürüyüşleri bunu çürütüyor olmasın: Hava karışıklık ve çalkantı içindeyken sesler yine daha yankılı olur. Bizden kaynaklanan bir sebep de var: Geceleyin söylediklerimizin çoğu gürültülüdür; acil bir heyecanla birilerine emir verir ya da bir şey sorarken sesimizi iyice yükseltiriz. Çünkü tam da dinlenmek için yaratıldığımız vakitte bizi işe ve söze kaldıran şey küçük ya da sakin değildir; büyük bir şeydir, büyük bir ihtiyacın zoruyla sıkıştırır. Bu yüzden sesler de daha şiddetli çıkar."
παρὼν οὖν Ἀριστόδημος ὁ Κύπριος ἀλλʼ ὅρα εἶπεν ὦ Θράσυλλε, μὴ τοῦτο μὲν αἱ νυκτομαχίαι καὶ νυκτοπορίαι τῶν μεγάλων στρατοπέδων ἐλέγχουσιν, οὐδὲν ἧττον ἠχωδεστέρας ποιοῦσαι τὰς φωνάς, καίπερ ἐν ταραχῇ καὶ σάλῳ τοῦ ἀέρος ὄντος. ἔχει δέ τι καὶ τὸ παρʼ ἡμᾶς αἴτιον· αὐτοὶ γὰρ ὧν φθεγγόμεθα νύκτωρ τὰ πολλὰ θορυβώδη καὶ μετὰ πάθους ἐπείγοντος ἐγκελευόμεθά τισιν ἢ διαπυνθανόμενοι συντόνους ποιούμεθα τὰς γεγωνήσεις. τὸ γάρ, ἐν ᾧ μάλιστα καιρῷ πεφύκαμεν ἡσυχίαν ἄγειν, ἐξανιστὰν ἡμᾶς ἐπὶ πράξεις καὶ λόγους οὐ μικρὸν οὐδʼ ἀτρεμαῖόν ἐστιν, ἀλλὰ μέγα καὶ μεγάλης τινὸς ἀνάγκῃ χρείας ἐπιταχυνόμενον, ὥστε καὶ τὰς φωνὰς φέρεσθαι σφοδροτέρας. ### Bölüm 4 ### Διὰ τί τῶν ἱερῶν ἀγώνων ἄλλος ἄλλον ἔχει στέφανον, τὸν δὲ φοίνικα πάντες· ἐν ᾧ καὶ διὰ τί τοὺς μεγάλουςmalim τὰς μεγάλας φοινικοβαλάνους Νικολάους καλοῦσιν.
8.4.14. Bölüm: Kutsal yarışmaların çelenkleri neden farklıdır da hurma dalı hepsinde ortaktır; burada iri hurmalara neden "Nikolaos" dendiğine de değinilir
Sospis'in ikinci kez yarışma başkanlığı yaptığı yılda Isthmia oyunları düzenlenirken öteki ziyafetlerden kaçındık; çünkü hem birçok yabancıyı bir arada ağırlıyor hem de bütün vatandaşları sık sık doyuruyordu. Ama bir kez en yakın dostlarını ve edebiyat meraklılarını evinde kabul etti, biz de oradaydık. İlk sofralar kalktıktan sonra biri hatip Herodes'e, övgü yarışmasını kazanmış bir tanıdığından hurma dalı ve örülmüş bir çelenk getirdi. Herodes bunları nezaketle kabul edip geri gönderdi; sonra da anlayamadığı bir şeyi söyledi: Yarışmaların her birinin çelengi başka olduğu hâlde hurma dalı neden hepsinde ortaktı? "Beni ikna edemiyorlar," dedi, "yaprakların eşitliğinin, onların hep karşılıklı duruşunun ve birlikte koşar gibi uzanışının bir yarışmayı, bir rekabeti andırdığını söyleyenler; zaferin (nikē) adının da 'eğilmeyen' (mē eikon) sözünden geldiğini ileri sürenler. Başka pek çok bitki de besini adeta ölçüp tartarak karşılıklı yapraklara dağıtır, şaşırtıcı bir eşitlik ve düzen gösterir. Eskilerin hurmayı güzelliğinden ve endamından ötürü sevdiğini sananlar ise, Homeros Phaiaklı kızın güzelliğini hurma fidanına benzetmiştir diye, daha da inandırıcılıktan uzaktır. Bilirsiniz ki eskiler galipleri onurlandırırken güzel oldukları için onlara güller, ateş çiçekleri, kimileri de elma ve nar atardı. Oysa hurmanın ötekilerden bu kadar göze batan bir üstünlüğü yoktur; hele Yunanistan'da yenir bir meyve de vermez, meyvesi olgunlaşmaz, sindirilmez. Suriye'de ve Mısır'da olduğu gibi meyve verseydi, görünüşüyle göze, tatlılığıyla damağa en hoş gelen şey olurdu, yanına konacak başka bir şey bulunmazdı. Anlatıldığına göre kral, tatlı huylu, ince uzun boylu, yüzü kırmızılıkla kaplı Peripatetik filozof Nikolaos'u pek sevdiği için, hurmaların en iri ve en güzellerine Nikolaos adını vermiş; bugün de böyle anılırlar."
Ἰσθμίων ἀγομένων ἐν τῇ δευτέρᾳ τῶν Σώσπιδος ἀγωνοθεσιῶν τὰς μὲν ἄλλας ἑστιάσεις διεφύγομεν, ἑστιῶντος αὐτοῦ πολλοὺς μὲν ἅμα ξένους, πάντας δὲ πολλάκις τοὺς πολίτας· ἅπαξ δὲ τοὺς μάλιστα φίλους καὶ φιλολόγους οἴκοι δεχομένου, καὶ αὐτοὶ παρῆμεν. ἀπηρμένων δὲ τῶν πρώτων τραπεζῶν, ἧκέ τις Ἡρώδῃ τῷ ῥήτορι παρὰ γνωρίμου νενικηκότος ἐγκωμίῳ φοίνικα καὶ στέφανόν τινα τῶν πλεκτῶν κομίζων. ὁ δὲ ταῦτα μὲν δεξιωσάμενος ἀπέπεμψε πάλιν, ἔφη δʼ ἀπορεῖν, τί δήποτε τῶν ἀγώνων στέφανον ἄλλος ἄλλον ἔχει, τὸν δὲ φοίνικα κοινῇ πάντες. οὐ γὰρ ἐμὲ γοῦν ἔφηπείθουσιν οἱ τὴν ἰσότητα τῶν φύλλων, οἷον ἀντανισταμένων ἀεὶ καὶ συνεκτρεχόντων, ἀγῶνι καὶ ἁμίλλῃ παραπλήσιόν τι ποιεῖν φάσκοντες, αὐτήν τε τὴν νίκην παρὰ τὸ μὴ εἶκον ὠνομάσθαι· καὶ γὰρ ἄλλα πάμπολλα μονονοὺ μέτροις τισὶ καὶ σταθμοῖς ἀκριβῶς τὴν τροφὴν διανέμοντα τοῖς ἀντιζύγοις πετάλοις ἰσότητα θαυμαστὴν καὶ τάξιν ἀποδίδωσιν ἔτι δʼ ἀπιθανώτεροι τούτων εἰσὶν οἱ τὸ κάλλος καὶ τὴν εὐφυΐαν ἀγαπῆσαι τοὺς παλαιούς, ὡς Ὅμηρονἔρνεϊ φοίνικος ἀπεικάσαντα τὴν ὥραν τῆς Φαιακίδος, ὑπονοοῦντες. οὐ γὰρ ἀγνοεῖτε δήπουθεν, ὅτι καὶ ῥόδοις καὶ λυχνίσιν, ἔνιοι δὲ καὶ μήλοις καὶ ῥοιαῖς ἔβαλλον ὡς καλοῖς· γεραίροντες ἀεὶ τοὺς νικηφόρους. ἀλλʼ οὐδὲν οὕτως ἐπιφανῶς ἐκπρεπέστερον ἔχει τῶν ἄλλων ὁ φοῖνιξ, ἅτε μηδὲ καρπὸν. ἐν τῇ Ἑλλάδι φέρων ἐδώδιμον ἀλλʼ ἀτελῆ καὶ ἄπεπτον. εἰ γάρ, ὥσπερ ἐν Συρίᾳ καὶ ἐν Αἰγύπτῳ, παρεῖχε τὴν βάλανον, ὄψει τε θεαμάτων καὶ γλυκύτητι τραγημάτων πάντων ἥδιστον, οὐκ ἂν ἦν ἕτερον αὐτῷ παραβαλεῖν. ὁ γοῦν βασιλεύς, ὥς φασιν, ἀγαπήσας διαφερόντως τὸν Περιπατητικὸν φιλόσοφον Νικόλαον, γλυκὺν ὄντα τῷ ἤθει ῥαδινὸν δὲ τῷ μήκει τοῦ σώματος διάπλεων δὲ τὸ πρόσωπον ἐπιφοινίσσοντος ἐρυθήματος, τὰς μεγίστας καὶ καλλίστας τῶν φοινικοβαλάνων Νικολάους ὠνόμαζε, καὶ μέχρι νῦν οὕτως ὀνομάζονται.
8.4.2Herodes bunları söyleyince, Nikolaos hakkındaki eklentisi sorunun kendisinden daha az hoş görünmedi. "Bu yüzden," dedi Sospis, "herkes kendi inandığı şeyi soruna katkı olarak getirmeye daha istekli olmalı. İlk katkıyı ben yapıyorum: Galiplerin şöhreti, elden geldiğince solmamalı ve yaşlanmamalıdır. Hurma ise bitkilerin en uzun ömürlülerindendir; Orphik dizelerin de tanıklık ettiği gibi:
Saçı tepesinde hurma fidanlarınca uzun yaşayan
Üstelik birçok bitki için söylenen şey aslında hemen hemen yalnız onda gerçekten vardır. Bu nedir? Yapraklarını kalıcı olarak, hep üzerinde tutmak. Defne, zeytin, mersin ya da yaprak dökmediği söylenen başka herhangi bir bitkinin hep aynı yaprakları koruduğunu görmeyiz; ilk yapraklar düştükçe yerlerine başkaları biter ve şehirler gibi her biri sürekli canlı, tükenmeden kalır. Hurma ise üzerinde biten hiçbir şeyi atmaz, gerçekten hep yapraklıdır; insanlar da onun bu gücünü zaferin kudretine yakıştırırlar."
ταῦτʼ εἰπὼν ὁ Ἡρώδης οὐκ ἀτερπέστερον ἐμβάλλειν ἔδοξε τοῦ ζητουμένου τὸ περὶ τοῦ Νικολάου. διὸ καὶ μᾶλλον ἔφη ὁ Σῶσπιςπροθυμητέον, ὡς ἕκαστος αὑτόν τις ἔπεισε, συνεισενεγκεῖν εἰς τὸ ζητούμενον. ἐγὼ δʼ εἰσφέρω πρῶτος, ὅτι δεῖ τὴν τῶν νικηφόρων δόξαν ἄφθιτον, ὡς ἀνυστὸν ἐστι, καὶ ἀγήρων διαμένειν· ὁ δὲ φοῖνιξ μακρόβιον μέν ἐστιν ἐν τοῖς μάλιστα τῶν φυτῶν, ὥς που καὶ τὰ Ὀρφικὰ ταῦτα μεμαρτύρηκε ζῶον δʼ ἴσον ἀκροκόμοισιν φοινίκων ἔρνεσσιν, μόνῳ δʼ αὐτῷ σχεδὸν ὑπάρχει τὸ κατὰ πολλῶν ὡς ἀληθῶς λεγόμενον· τί δὲ τοῦτʼ ἔστι; τὸ ἐμπεδόφυλλον εἶναι καὶ ἀείφυλλον· οὔτε γὰρ δάφνην οὔτʼ ἐλαίαν οὔτε μυρσίνην οὔτʼ ἄλλο τι τῶν μὴ φυλλορροεῖν λεγομένων ὁρῶμεν ἀεὶ ταὐτὰ φύλλα διατηροῦν, ἀλλὰ τοῖς πρώτοις ἀπορρέουσιν ἑτέρων ἐπιβλαστανόντων, ὥσπερ πόλεις, ἕκαστον ἀείζωον διαμένει καὶ ἀμείλικτον ὁ δὲ φοῖνιξ οὐθὲν ἀποβάλλων ἀφʼ αὑτοῦ τῶν φυομένων, βεβαίως ἀείφυλλός ἐστι· καὶ τοῦτο δὴ τὸ κράτος αὐτοῦ μάλιστα τῆς νίκης τῷ ἰσχυρῷ συνοικειοῦσι.
8.4.3Sospis susunca gramerci Protogenes, gezgin rehberi Praksiteles'e adıyla seslendi: "Bu hatipleri, muhtemel ve inandırıcı olana dayanarak kendi işlerini görmeye bırakalım mı, biz ise tarihten konuşmaya hiçbir katkıda bulunamaz mıyız? Oysa Attika tarihlerinde yakınlarda okuduğumu hatırlar gibiyim: Delos'ta ilk yarışmayı düzenleyen Theseus kutsal hurmadan bir dal koparmış, o dala da spadiks denmiş."
παυσαμένου δὲ τοῦ Σώσπιδος, Πρωτογένης ὁ γραμματικός, ὀνόματι καλέσας Πραξιτέλην τὸν περιηγητὴν οὕτω δὴ τούτους ἔφη τοὺς ῥήτορας ἐάσομεν περαίνειν τὸ οἰκεῖον, ἐξ εἰκότων καὶ πιθανῶν ἐπιχειροῦντας· αὐτοὶ δʼ ἀφʼ ἱστορίας οὐδὲν ἂν ἔχοιμεν τῷ λόγῳ συμβάλλεσθαι; καίτοι δοκῶ μοι μνημονεύειν ἐν τοῖς Ἀττικοῖς ἀνεγνωκὼς ἔναγχος, ὅτι πρῶτος ἐν Δήλῳ Θησεὺς ἀγῶνα ποιῶν ἀπέσπασε κλάδον τοῦ ἱεροῦ φοίνικος καὶ σπάδιξ ὠνομάσθη.
8.4.4Praksiteles şöyle dedi: "Bunlar belirsiz şeyler; Theseus'a da yarışma düzenlerken neden defne ya da zeytin değil de hurma dalı kopardığını soracaklardır. Bak bakalım, bu ödül aslında Amphiktyonların Pythia oyunlarından gelmiş olmasın. Galipleri ilk orada, tanrının onuruna defne ve hurmayla süslemişlerdi; çünkü tanrıya da defne ve zeytin değil, hurma sunuyorlardı: Delos'ta Atinalıların khoregosu olan Nikias, Delphoi'de Atinalılar, daha önce de Korinthoslu Kypselos böyle yapmıştı. Çünkü tanrımız zaten yarışmayı ve zaferi sever; kendisi kithara çalmada, şarkıda ve disk atmada, bazılarına göre yumrukta bile yarışmıştır. Yarışan insanlara da yardım eder. Homeros buna tanıklık eder, Akhilleus'a şöyle dedirtir:
Bu ödüller için en iyi iki adamı çağırıyoruz, yumruklarını kaldırıp iyice vuruşsunlar; Apollon kime dayanma gücü verirse…
Okçulardan da tanrıya dua edenin başarıp birinciliği aldığını, dua etmeyen kibirlinin ise hedefi ıskaladığını anlatır. Atinalıların gymnasionu Apollon'a adamaları da herhâlde sebepsiz ve gelişigüzel değildir; sağlığımızı borçlu olduğumuz tanrının yarışmalar için zindelik ve güç de verdiğine inanıyorlardı. Yarışmaların hafifi de ağırı da olduğundan, Delphoililerin yumrukçu Apollon'a, Giritlilerle Lakedaimonluların da koşucu Apollon'a kurban kestiği anlatılır. Pytho'da ganimetlerin, ilk payların ve zafer anıtlarının adanması da, zafer ve üstünlük gücünde en büyük payın bu tanrıya ait olduğuna tanıklık etmiyor mu?"
καὶ ὁ Πραξιτέλης ταῦτʼ εἶπεν ἄδηλα, καὶ τοῦ Θησέως αὐτοῦ πυνθάνεσθαι φήσουσιν, ᾧτινι λόγῳ φοίνικος, οὐ δάφνης οὐδʼ ἐλαίας, κλάδον ἀπέσπασεν ἀγωνοθετῶν. σκόπει δή, μὴ Πυθικόν ἐστι τὸ νικητήριον, ὡς· Ἀμφικτύονος· κἀκεῖ πρῶτον ἐπὶ τιμῇ τοῦ θεοῦ δάφνῃ καὶ φοίνικι τοὺς νικῶντας ἐκόσμησαν, ἅτε δὴ καὶ τῷ θεῷ μὴ δάφνας μηδʼ ἐλαίας ἀλλὰ φοίνικας ἀνατιθέντες, ὡς ἐν Δήλῳ Νικίας χορηγήσας Ἀθηναίων καὶ ἐν Δελφοῖς Ἀθηναῖοι καὶ Κύψελος πρότερον Κορίνθιος ἐπεὶ καὶ φίλαθλος ἄλλως καὶ φιλόνικος ἡμῖν ὁ θεός, αὐτὸς ἐν κιθαρίσει καὶ ᾠδῇ καὶ βολαῖς δίσκων, ὡς δʼ ἔνιοί φασι, καὶ πυγμῇ ἁμιλλώμενος· ἀνθρώποις δὲ προσαμύνων ἀγωνιζομένοις, ὡς Ὅμηρος ἐμαρτύρησε, τὸν μὲν Ἀχιλλέα λέγοντα ποιήσας ἄνδρε δύω περὶ τῶνδε κελεύομεν, ὥπερ ἀρίστω, πὺξ μάλʼ ἀνασχομένω πεπληγέμεν ᾧ δέ κ̓ Ἀπόλλων δώῃ καμμονίην […] τῶν δὲ τοξοτῶν τὸν μὲν εὐξάμενον τῷ θεῷ κατορθῶσαι καὶ λαβεῖν τὰ πρωτεῖα· τὸν δὲ γαῦρον ἀστοχῆσαι τοῦ σκοποῦ, μὴ εὐξάμενον. καὶ μὴν οὐδʼ Ἀθηναίους εἰκός ἐστιν Ἀπόλλωνι καθιερῶσαι, τὸ γυμνάσιον ἀλόγως καὶ αὐτομάτως· ἀλλὰ παρʼ οὗ τὴν ὑγίειαν ἔχομεν θεοῦ, τοῦτον εὐεξίαν τε διδόναι καὶ ῥώμην ἐπὶ τοὺς ἀγῶνας ᾤοντο. κούφων δὲ καὶ βαρέων ἀγωνισμάτων ὄντων, πύκτῃ μὲν Ἀπόλλωνι Δελφούς, δρομαίῳ δὲ Κρῆτας ἱστοροῦσι θύειν καὶ Λακεδαιμονίους. σκύλων δὲ Πυθοῖ καὶ ἀκροθινίων καὶ τροπαίων ἀναθέσεις ἆρʼ, οὐ συμμαρτυροῦσιν ὅτι τῆς εἰς τὸ νικᾶν καὶ κρατεῖν δυνάμεως τῷ θεῷ τούτῳ πλεῖστον μέτεστιν;
8.4.5O daha konuşurken Theon'un oğlu Kaphisos söze girdi: "Bunlar ne tarih kokuyor ne de gezi kitapları; Peripatetiklerin konu başlıklarının ortasından koparılıp inandırıcı olsun diye zorlanmış şeyler. Üstelik dostlarım, tragedyadaki gibi makineyi kaldırıp karşı çıkanları tanrıyla korkutuyorsunuz. Tanrı ise, yaraştığı üzere, herkese eşit iyilikle davranır. Biz Sospis'in ardından gidelim, çünkü güzel yol gösteriyor; yine hurmaya tutunalım, söze bol bol tutamak veriyor. Babilliler bu ağacın kendilerine üç yüz altmış çeşit yararı olduğunu söyleyip ona ilahiler okurlar. Biz Yunanlılara ise pek az yararı vardır; ama meyvesizliği de atletlere yaraşan bir felsefe sayılabilir. Çünkü çok güzel ve çok büyük olduğu hâlde, sıkı perhizi yüzünden bizim topraklarımızda verimsizdir: Atlette olduğu gibi perhiz besini bedene harcar, tohuma az ve kötü bir şey kalır. Bütün bunların yanında söyleyeceğim şey ona özgüdür, başka hiçbir şeyde görülmez: Hurma ağacından bir kirişin üstüne ağırlıklar koyup bastırırsan, aşağı doğru ezilip eğilmez, tersine, zorlayana direnir gibi yukarı doğru kamburlaşır. Atletik yarışmalarda da böyledir: Güçsüzlükten ve gevşeklikten teslim olanları yarışmalar eğip ezer; idmana gürbüzce dayananlar ise yalnız bedenleriyle değil, düşünceleriyle de yükselir ve büyür."
ἔτι δʼ αὐτοῦ λέγοντος, ὑπολαβὼν Κάφισος ὁ Θέωνος υἱός ἀλλὰ ταῦτὰ γʼ εἶπεν οὐχ·χ ἱστορίας οὐδὲ περιηγητικῶν ὄδωδε βιβλίων, ἀλλʼ ἐκ μέσων ἀνεσπασμένα τῶν Περιπατητικῶν τόπων εἰς τὸ πιθανὸν ἐπικεχείρηται, καὶ προσέτι τραγικῶς μηχανὴν ἄραντες, ὦ φίλοι, δεδίττεσθε τῷ θεῷ τοὺς ἀντιλέγοντας. ὁ μὲν οὖν θεός, ὥσπερ προσήκει, πᾶσιν ἴσος ἐστὶ μετʼ εὐμενείας· ἡμεῖς δʼ ἑπόμενοι Σώσπιδι καλῶς γὰρ ὑφηγεῖται πάλιν ἐχώμεθα τοῦ φοίνικος; ἀμφιλαφεῖς τῷ λόγῳ λαβὰς διδόντος. Βαβυλώνιοι μὲν γὰρ ὑμνοῦσι καὶ ᾄδουσιν ὡς ἑξήκοντα καὶ τριακόσια χρειῶν γένη παρέχον αὐτοῖς τὸ δένδρον· ἡμῖν δὲ τοῖς Ἕλλησιν ἣκιστα μέν ἐστι χρειώδης, ἀθλητικῆς δὲ φιλοσοφίας καὶ τὸ ἄκαρπον ἂν εἴη· κάλλιστος γὰρ ὢν καὶ μέγιστος ὑπʼ εὐταξίας οὐ γόνιμός ἐστι παρʼ ἡμῖν, ἀλλὰ τὴν τροφὴν ὥσπερ ἀθλητοῦ περὶ τὸ σῶμα τῆς εὐταξίας ἀναλισκούσης, σμικρὸν αὐτῷ καὶ φαῦλον εἰς σπέρμα περίεστιν. ἴδιον δὲ παρὰ ταῦτα πάντα καὶ μηδενὶ συμβεβηκὸς ἑτέρῳ τὸ μέλλον λέγεσθαι· φοίνικος γὰρ ξύλον ἂν ἄνωθεν ἐπιθεὶς βάρη πιέζῃς, οὐ κάτω θλιβόμενον ἐνδίδωσιν, ἀλλὰ κυρτοῦται πρὸς τοὐναντίον ὥσπερ ἀνθιστάμενον τῷ βιαζομένῳ. τοῦτο δὴ καὶ περὶ τοὺς ἀθλητικοὺς ἀγῶνάς ἐστι· τοὺς μὲν γὰρ ὑπʼ ἀσθενείας καὶ μαλακίας εἴκοντας αὐτοῖς πιέζουσι κάμπτοντες, οἱ δʼ ἐρρωμένως ὑπομένοντες τὴν ἄσκησιν οὐ μόνον τοῖς σώμασιν ἀλλὰ καὶ τοῖς φρονήμασιν ἐπαίρονται καὶ αὐξοῦνται. ### Bölüm 5 ### Διὰ τί πρὸ ἡμέρας ἐκ τοῦ Νείλου οἱ πλέοντες ὑδρεύονται.
8.5.15. Bölüm: Nil'de yolculuk edenler suyu neden gün doğmadan alır?
Biri, gemi sahiplerinin Nil'den suyu neden gündüz değil de gece aldığının sebebini sordu. Bazılarına göre güneşten korkuyorlardı; çünkü güneş sıvıları önceden ısıtarak daha kolay kokuşur hâle getiriyordu. Isınan, ılıyan her şey değişime daha yatkındır, keyfiyeti gevşediği için bir bakıma önceden etkilenmiştir. Soğukluk ise sıkıştırarak her şeyi, özellikle de suyu, tabiatının olduğu gibi tutar ve korur gibidir; çünkü suyun soğukluğu tabiatça koruyucudur. Bunu karın, etleri uzun süre kokuşmadan saklaması gösterir. Sıcaklık ise başka şeyleri olduğu gibi balı da kendi keyfiyetinden çıkarır: Bal kaynatılırsa bozulur, çiğ kalırsa başka şeylerin de bozulmasını önler. Bu sebebe en büyük inandırıcılığı göl suları veriyordu: Kışın içilmek bakımından ötekilerden farksız olan bu sular, yazın kötü ve hastalık verici olur. Kışa gece, yaza gündüz karşılık gelir gibi göründüğünden, su gece alınırsa daha çok değişmeden, etkilenmeden kalacağını düşünürler.
Epeyce inandırıcı olan bu görüşlerin ardından, gemicilerin tecrübesiyle, adeta hazır bir kanıtla desteklenen bir açıklama ortaya çıktı. Suyu gece aldıklarını söylediler, çünkü o sırada nehir durgun ve sakindir; gündüz ise pek çok insan su alıp gemiyle dolaştığı, pek çok hayvan geçtiği için su bulanıp kalın ve topraklı olur, böyle su da kolay kokuşur. Karışmış olan her şey karışmamış olandan daha kolay kokuşur; çünkü karışım çatışma, çatışma değişim yaratır, kokuşma da bir tür değişimdir. Bu yüzden ressamlar renk karışımlarına 'bozma' derler, şair boyamaya 'lekelemek' demiştir, ortak dil de karışmamış ve temiz olana 'bozulmamış' ve 'saf' der. En çok da suya karışan toprak suyun içilebilirliğini ve özünü bozar, onu kendi niteliğinden çıkarır. Bu yüzden durgun ve çukur sular, içleri bol toprakla dolduğu için daha kolay kokuşur; akan sular ise üzerlerine gelen toprağı kaçırır, iter. Hesiodos da 'durmadan akan, dışarı süzülen, bulanmamış pınarı' övmekle iyi etmiştir; çünkü bozulmamış olan sağlıklıdır, bozulmamış olan da karışmamış ve temiz olandır.
Toprak farkları da bu açıklamaya hiç de az tanıklık etmez: Dağlık ve taşlı topraktan geçen sular, bataklık ve ova sularından daha sağlamdır; çünkü çok toprak koparmazlar. Nil ise yumuşak bir ülkeyle çevrilidir, daha doğrusu ete karışmış kan gibidir. Tatlılığını bundan alır, ağır ve besleyici güçlü özsularla dolar, ama karışık ve bulanık akar; karıştırılırsa daha da bulanır. Çünkü hareket topraklı kısmı sıvıya karıştırır; su durulunca da bu kısım ağırlığıyla dibe çöker. İşte bu yüzden suyu gece alırlar; böylece güneşin de önüne geçmiş olurlar, çünkü güneş sıvıların en ince, en hafif kısmını hep yukarı çekerek bozar.
αἰτίαν τις ἐζήτησε, διʼ ἣν οἱ ναύκληροι τὰς ὑδρείας ἐκ τοῦ Νείλου νυκτὸς οὐχ ἡμέρας ποιοῦνται. καί τισι μὲν ἐδόκουν τὸν ἣλιον δεδιέναι, τῷ προθερμαίνειν τὰ ὑγρὰ μᾶλλον εὔσηπτα ποιοῦντα· πᾶν γὰρ τὸ θερμανθὲν καὶ χλιανθὲν ἀεὶ πρὸς μεταβολὴν ἑτοιμότερόν ἐστι καὶ προπέπονθεν ἀνέσει τῆς ποιότητος ἡ δὲ ψυχρότης πιέζουσα συνέχειν δοκεῖ καὶ φυλάττειν ἕκαστον ἐν ᾧ πέφυκεν, οὐχ ἥκιστα δὲ τὸ ὕδωρ· ὕδατος γὰρ ἡ ψυχρότης σχετικόν ἐστι φύσει· δηλοῦσιν αἱ χιόνες, τὰ κρέα δύσσηπτα τηροῦσαι πολὺν χρόνον. ἡ δὲ θερμότης τὰ τʼ ἄλλα καὶ τὸ μέλι τῆς ἰδίας ποιότητος ἐξίστησι· φθείρεται γὰρ ἑψηθέν· ἂν δʼ ὠμὸν διαμένῃ καὶ τοῖς ἄλλοις πρὸς τὸ μὴ φθείρεσθαι βοηθεῖ. μεγίστην δὲ τῇ αἰτίᾳ πίστιν παρεῖχε τὰ λιμναῖα τῶν ὑδάτων· χειμῶνος γὰρ οὐδὲν διαφέροντα τῶν ἄλλων ποθῆναι, τοῦ θέρους γίγνεται πονηρὰ καὶ νοσώδη διὸ χειμῶνι μὲν τῆς νυκτὸς ἀναλογεῖν δοκούσης θέρει δὲ τῆς ἡμέρας, μᾶλλον οἴονται διαμένειν ἄτρεπτον καὶ ἀπαθὲς τὸ ὕδωρ, ἂν νυκτὸς λαμβάνηται. τούτοις ἐπιεικῶς οὖσι πιθανοῖς, ἐπανέκυψε λόγος ὥσπερ ἀτέχνῳ πίστει ναυτικῇ βεβαιούμενος ἐμπειρίᾳ· νυκτὸς γὰρ ἔφασαν λαμβάνειν τὸ ὕδωρ, ἔτι τοῦ ποταμοῦ καθεστῶτος καὶ ἡσυχάζοντος, ἡμέρας δέ, πολλῶν ἀνθρώπων ὑδρευομένων καὶ πλεόντων, πολλῶν δὲ θηρίων διαφερομένων, ἀναταραττόμενον γίγνεσθαι παχὺ καὶ γεῶδες τὸ δὲ τοιοῦτον εὔσηπτον εἶναι πάντα γὰρ τὰ μεμιγμένα τῶν ἀμίκτων ἐπισφαλέστερα πρὸς σῆψίν ἐστι· ποιεῖ γὰρ ἡ μῖξις μάχην, ἡ δὲ μάχη μεταβολήν, μεταβολὴ δέ τις ἡ σῆψις. διὸ τάς τε μίξεις τῶν χρωμάτων οἱ ζωγράφοι φθορὰς,· ὀνομάζουσι καὶ τὸ βάψαι μιῆναι κέκληκεν ὁ ποιητής, ἡ δὲ κοινὴ συνήθεια τὸ ἄμικτον καὶ καθαρὸν ἄφθαρτον καὶ ἀκήρατον, μάλιστα δὲ γῆ μιχθεῖσα πρὸς ὕδωρ ἐξίστησι καὶ φθείρει τὸ πότιμον καὶ οἰκεῖον· ὅθεν εὔσηπτα μᾶλλόν ἐστι τὰ στάσιμα καὶ κοῖλα, πολλῆς· ἀναπιμπλάμενα γῆς, τὰ δὲ ῥέοντα φεύγει καὶ διακρούεται τὴν προσφερομένην· καὶ καλῶς Ἡσίοδος ἐπῄνεσε κρήνης ἀενάου καὶ ἀπορρύτου, ἥ τʼ ἀθόλωτος. ὑγιεινὸν γὰρ τὸ ἀδιάφθορον ἀδιάφθορον δὲ τὸ ἄμικτον καὶ καθαρόν. οὐχ ἥκιστα δʼ αἱ τῆς γῆς διαφοραὶ τῷ λόγῳ μαρτυροῦσι· τὰ γὰρ ὀρεινὴν διεξιόντα γῆν καὶ λιθώδη στερρότερα τῶν ἑλείων καὶ πεδινῶν ἐστι· πολλὴν γὰρ οὐκ ἀποσπᾷ γῆν. ὁ δὲ Νεῖλος ὑπὸ μαλθακῆς χώρας περιεχόμενος, μᾶλλον δʼ ὥσπερ αἷμα σαρκὶ κεκραμένος, γλυκύτητος μὲν ἀπολαύει καὶ χυμῶν ἀναπίμπλαται δύναμιν ἐμβριθῆ καὶ τρόφιμον ἐχόντων, συμμιγὴς δὲ φέρεται καὶ θολερός· ἂν δʼ ἀναταράττηται, καὶ μᾶλλον· ἡ γὰρ κίνησις ἀναμίγνυσι τῷ ὑγρῷ τὸ γεῶδες ὅταν δʼ ἠρεμήσῃ, κάτω ῥέπον διὰ βάρος ἄπεισιν. ὅθεν ὑδρεύονται τῆς νυκτός, ἅμα καὶ τὸν ἥλιον προλαμβάνοντες, ὑφʼ οὗ τὸ λεπτότατον καὶ κουφότατον ἀεὶ τῶν ὑγρῶν αἰρόμενον διαφθείρεται. ### Bölüm 6 ### Περὶ τῶν ὀψὲ παραγιγνομένων ἐπὶ τὸ δεῖπνον· ἐν ᾧ καὶ πόθεν ἀκράτισμα καὶ ἄριστον καὶ δεῖπνον ὠνομάσθη.
8.6.16. Bölüm: Yemeğe geç gelenler üzerine; burada akratisma, ariston ve deipnon adlarının nereden geldiğine de değinilir
Küçük oğullarım tiyatroda gösterileri dinlerken oyalanıp yemeğe geç kalınca, Theon'un oğulları şakayla onlara "yemek engelleyiciler", "karanlıkta yiyenler" (zophodorpidai) gibi laflar attı. Onlar da karşılık olarak ötekilere "yemeğe koşanlar" dedi. Yaşlılardan biri, asıl "yemeğe koşan" kişinin geç kalan olduğunu söyledi; çünkü geciken kimse yürümekten hızlı acele eder. Caesar'ın maskarası Galba'nın hoş bir sözünü de hatırlattı: O, yemeğe geç gelenlere "yemek hasretlileri" dermiş; çünkü işleri olduğu hâlde yemek sevgisinden davetleri geri çevirmezlermiş.
τῶν υἱῶν μου τοὺς νεωτέρους ἐν θεάτρῳ προσδιατρίψαντας ἀκροάμασι καὶ βράδιον ἐπὶ τὸ δεῖπνον ἐλθόντας οἱ Θέωνος υἱοὶ κωλυσιδείπνους καὶ ζοφοδορπίδας καὶ τοιαῦτα μετὰ παιδιᾶς ἔσκωπτον· οἱ δʼ ἀμυνόμενοι πάλιν ἐκείνους τρεχεδείπνους ἀπεκάλουν. καί τις εἶπε τῶν πρεσβυτέρων τρεχέδειπνον εἶναι τὸν ὑστερίζοντα τοῦ δείπνου θᾶττον γὰρ ἢ βάδην ἐπειγόμενον, ὅταν βραδύνῃ, φαίνεσθαι. καὶ Γάλβα τοῦ παρὰ Καίσαρι γελωτοποιοῦ χάριεν ἀπεμνημόνευσεν ἐκεῖνος γὰρ ἐπιθυμοδείπνους ἐκάλει τοὺς ὀψὲ παραγιγνομένους ἐπὶ δεῖπνον· ἀσχολουμένους γὰρ αὐτοὺς ὅμως διὰ τὸ φιλόδειπνον οὐκ ἀπολέγεσθαι τὰς κλήσεις.
8.6.2Ben de Atina'da halk önderi olan Polykharmos'un, mecliste hayatının hesabını verirken şöyle dediğini anlattım: "Atinalılar, yaptıklarım işte bunlar; üstelik yemeğe çağrıldığımda hiç en son gelmedim." Bu son derece halkçı bir tutum sayılır; insanlar ise geç gelenleri beklemek zorunda kalınca onları sevimsiz ve oligarşik bulup ağırlarına gider.
ἐγὼ δʼ εἶπον, ὅτι καὶ Πολύχαρμος ἐν Ἀθήναις δημαγωγῶν καὶ τοῦ βίου διδοὺς ἀπολογισμὸν ἐν ἐκκλησίᾳ ταῦτʼ εἶπεν, ἄνδρες Ἀθηναῖοι, τἀμά καὶ πρὸς τούτοις, οὐδέποτε κληθεὶς ἐπὶ δεῖπνον ὕστατος ἀφικόμην δημοτικὸν γὰρ εὖ μάλα δοκεῖ τὸ τοιοῦτο, καὶ τοὐναντίον οἱ ἄνθρωποι τοὺς ὀψὲ παραγιγνομένους ἀναγκαζόμενοι περιμένειν, ὡς ἀηδεῖς καὶ ὀλιγαρχικοὺς βαρύνονται.
8.6.3Soklaros gençleri savunarak şöyle dedi: "Ama Alkaios'un Pittakos'a 'karanlıkta yiyen' demesi de geç yemek yediği için değilmiş, çoğu zaman itibarsız ve değersiz içki arkadaşlarından hoşlandığı içinmiş. Asıl eskiden ayıp olan erken yemekti; akratisma kelimesinin de bu yüzden akrasiadan geldiği söylenir."
ὁ δὲ Σώκλαρος ὑπερδικῶν τῶν νεανίσκων ἀλλʼ οὐδὲ τὸν Πιττακόν ἔφη ζοφοδορπίδαν ὁ Ἀλκαῖος ὡς ὀψὲ δειπνοῦντα λέγεται προσειπεῖν, ἀλλʼ ὡς ἀδόξοις τὰ πολλὰ καὶ φαύλοις ἡδόμενον συμπόταις· τὸ μέντοι πρωίτερον δειπνεῖν ὄνειδος ἦν πάλαι, καὶ τὸ ἀκράτισμά φασιν οὕτω λέγεσθαι διὰ τὴν ἀκρασίαν.
8.6.4Theon söze girdi: "Eski hayatı anlatanlara inanmak gerekirse hiç de öyle değil. Çünkü o insanlar hem çalışkan hem itidalli olduklarından sabahleyin saf şaraba (akratos) banılmış ekmek yer, başka bir şey yemezlermiş. Bu öğüne akratos yüzünden akratisma derlermiş; akşam yemeği için hazırlananlara da opson, çünkü işlerinden geç (opse) dönüp yemek yerlermiş."
Bundan sonra deipnon ve ariston kelimelerinin adlarını nereden aldığı tartışıldı. Ariston'un akratisma ile aynı olduğu düşünüldü; Homeros'un Eumaios ile adamlarının "tan ağarırken" ariston hazırladığını söylemesi buna tanıklık eder. Kelimenin, sabah saatinden ötürü, aurion (yarın) gibi adlandırılmış olması da makul görüldü. Deipnon ise işlerden dinlendirdiği (dianapauei) için böyle denmiştir; çünkü insanlar bir iş yaptıktan sonra ya da iş arasında yemek yerler. Bunu Homeros'tan da çıkarmak mümkündür: "Oduncu da yemeğini hazırladığı saatte." Yoksa, Zeus hakkı için, ariston'u hemen orada, zahmetsizce ve eldekiyle yedikleri, deipnon'u ise önceden hazırladıkları için, birine "en kolay" (rhāiston), ötekine "emek verilmiş" (diapeponēmenon) demiş olmasınlar?
ὑπολαβὼν δʼ ὁ Θέων ἥκιστʼ εἶπεν εἰ δεῖ τοῖς τὸν ἀρχαῖον βίον διαμνημονεύουσι πιστεύειν. φασὶ γὰρ ἐκείνους, ἐργατικοὺς ἅμα καὶ σώφρονας ὄντας, ἕωθεν ἐσθίειν ἄρτον ἐν ἀκράτῳ, καὶ μηθὲν ἄλλο διὸ τοῦτο μὲν ἀκράτισμα καλεῖν διὰ τὸν ἄκρατον, ὄψον δὲ τὸ παρασκευαζόμενον εἰς δεῖπνον αὐτοῖς· ὀψὲ γὰρ δειπνεῖν ἀπὸ τῶν πράξεων γενομένους. ἐκ τούτου καὶ τὸ δεῖπνον καὶ τὸ ἄριστον, ἀφʼ ὅτου λάβοι τοὔνομα, ζήτησιν παρέσχε. καὶ τὸ μὲν ἄριστον ἐδόκει τῷ ἀκρατίσματι ταὐτὸν εἶναι, μαρτυρεῖ τῷ Ὁμήρῳ λέγοντι τοὺς περὶ τὸν Εὔμαιον ἐντύνοντας ἄριστον ἃμ ἠοῖ φαινομένῃφι καὶ πιθανὸν ἐδόκει διὰ τὴν ἑωθινὴν ὥραν ἄριστον ὠνομάσθαι, καθάπερ τὸ αὔριον. τὸ δὲ δεῖπνον, ὅτι τῶν πόνων διαναπαύει· πράξαντες γάρ τι δειπνοῦσιν ἢ μεταξὺ πράττοντες·. ἔστι δὲ καὶ τοῦτο παρʼ Ὁμήρου λαβεῖν λέγοντος ἦμος δὲ δρυτόμος περ ἀνὴρ ὡπλίσσατο δεῖπνον. εἰ μὴ νὴ Δία τὸ ἄριστον αὐτόθεν ἀπραγμόνως προσφερόμενοι καὶ ῥᾳδίως ἀπὸ τῶν τυχόντων, τὸ δὲ δεῖπνον ἤδη παρεσκευασμένον, ἐκεῖνο μὲν ῥᾷστον, τοῦτο δʼ ὥσπερ διαπεπονημένον ἐκάλεσαν.
8.6.5Kardeşimiz Lamprias tabiatça alaycı ve gülmeyi seven biriydi; saçmalamaya bu kadar serbestlik tanındığına göre, Roma adlarının Yunanca adlardan kat kat daha yerinde olduğunu göstereceğini söyledi. "Deipnon'a, ortaklıktan (koinōnia) ötürü cena dendiği söylenir; çünkü eski Romalılar ariston'u genellikle kendi başlarına yer, deipnon'u dostlarıyla yerlerdi. Ariston'a saatinden ötürü prandium denmiştir; çünkü endion öğleden sonra demektir, yemekten sonraki dinlenmeye de endiazein denir. Ya da kelime sabah erken yenen bir yemeği, ihtiyaç duymadan önce alınan besini gösterir. Yatak örtülerini, şarabı, balı, zeytinyağını, tatmayı, kadeh kaldırmayı ve aynı adları açıkça kullanan daha pek çok şeyi bir yana bırakalım. Kōmos için Yunanca kōmissatum denmesini, karıştırmaya Homeros'taki gibi miscere denmesini kim inkâr edebilir: 'O da kraterde bal gibi şarabı karıştırdı'? Sofraya ortaya konduğu için mensa, ekmeğe açlığı (peina) dindirdiği için panem, çelenge başa konduğu için corona denir; Homeros bir yerde miğferi çelenge benzetir. Kaedere'nin derein'den, dentes'in odontes'ten geldiğini, labra'nın ise yiyeceği onlarla aldığımız (lambanein) için dudaklara ad olduğunu söyleyebiliriz. Bunları ya gülmeden dinlemeliyiz, ya da ötekilerin, kelimeler üzerinden, duvarın bir kısmını oyup bir kısmını yıkanlar gibi, bu kadar kolay sızmasına izin vermemeliyiz."
ὑβριστὴς δʼ ὢν καὶ φιλόγελως φύσει ὁ ἀδελφὸς ἡμῶν Λαμπρίας ἔφη μυρίῳ τὰ Ῥωμαϊκὰ δείξειν οἰκειότερα τῶν Ἑλληνικῶν ὀνόματα, τοσαύτης ἀδείας τῷ φλυαρεῖν δεδομένης. τὸ μὲν γὰρ δεῖπνόν φασι κοῖνα διὰ τὴν κοινωνίαν καλεῖσθαι· καθʼ ἑαυτοὺς γὰρ ἠρίστων ἐπιεικῶς οἱ πάλαι Ῥωμαῖοι συνδειπνοῦντες τοῖς φίλοις. τὸ δʼ ἄριστον ἐκλήθη πράνδιον ἀπὸ τῆς ὥρας· ἔνδιον γὰρ τὸ δειλινόν, καὶ τὴν μετʼ ἄριστον ἀνάπαυσιν ἐνδιάζειν· ἢ πρωινήν τινα σημαίνοντες ἐδωδὴν ἢ τροφήν, ᾗ χρῶνται πρὶν ἐνδεεῖς γενέσθαι. καὶ μὴν ἵνʼ ἀφῶ τὰ στρώματα ἔφη τὸν οἶνον, τὸ μέλι, τοὔλαιον, τὸ γεύσασθαι, τὸ προπιεῖν, ἕτερα πάμπολλα τοῖς αὐτοῖς ὀνόμασι καταφανῶς χρώμενα· τίς οὐκ ἂν εἴποι ἐπὶ κῶμον Ἑλληνικῶς κωμισσᾶτον λέγεσθαι, καὶ τὸ κεράσαι μισκῆραι καθʼ Ὅμηρον, ἡ δʼ αὖτʼ ἐν κρητῆρι μελίφρονα οἶνον ἔμισγε καί μῆνσαν μὲν τὴν τράπεζαν ἀπὸ τῆς· ἐν μέσῳ θέσεως, πᾶνεμ δὲ τὸν ἄρτον ὡς ἀνιέντα τὴν πεῖναν τὸν δὲ στέφανον κορῶναν ἀπὸ τῆς κεφαλῆς, ὡς Ὅμηρος τὸ κράνος εἴκασέ που στεφάνῃ· τὸ δὲ καῖρε δέρε, καί δέντης τοὺς ὀδόντας, καί λάβρα τὰ χείλη ἀπὸ τοῦ λαμβάνειν τὴν βορὰν διʼ αὐτῶν; ἢ καὶ τούτων οὖν ἀκουστέον ἀγελαστὶ λεγομένων, ἢ μηδʼ ἐκείνοις εὐκόπως οὕτως διὰ τῶν ὀνομάτων ὥσπερ τριγχίων τὰ μὲν ἐκκόπτουσι μέρη τὰ δὲ καθαιροῦσι παραδύσεις διδῶμεν. ### Bölüm 7 ### Περὶ συμβόλων Πυθαγορικῶν, ἐν οἷς παρεκελεύοντο χελιδόνα οἰκίᾳ μὴ δέχεσθαι καὶ τὰ στρώματα συνταράττειν εὐθὺς ἀναστάντας.
8.7.17. Bölüm: Pythagorasçıların sembolleri üzerine; bunlar arasında eve kırlangıç almamak ve yataktan kalkar kalkmaz örtüleri karıştırmak da vardır
Uzun bir aradan sonra Roma'ya geldiğimde Kartacalı Sylla, Romalıların "karşılama yemeği" dediği ziyafeti verdi. Birkaç dostunun yanı sıra Pythagorasçı Moderatus'un bir öğrencisini, Etruria'dan Lucius adında birini de çağırdı. Lucius, dostumuz Philinos'un et yemediğini görünce, doğal olarak Pythagoras'ın öğretilerine geldi. Pythagoras'ın Etrüsk olduğunu söyledi; hem de bazılarının dediği gibi yalnız baba tarafından değil, kendisinin Etruria'da doğup büyüdüğünü ve orada terbiye gördüğünü savundu. En çok da sembollere dayanıyordu: Yataktan kalkınca örtüleri karıştırmak, tencere kaldırılınca küldeki izini bırakmayıp silmek, eve kırlangıç almamak, süpürgenin üzerinden atlamamak, evde pençeli kuş beslememek gibi. Pythagorasçılar bunları söyleyip yazar, dedi, ama gerçekten titizlikle uygulayıp koruyan yalnız Etrüsklerdir.
Σύλλας ὁ Καρχηδόνιος εἰς Ῥώμην ἀφικομένῳ μοι διὰ χρόνου τὸ ὑποδεκτικόν, ὡς Ῥωμαῖοι καλοῦσι, καταγγείλας δεῖπνον ἄλλους τε τῶν ἑταίρων παρέλαβεν οὐ πολλοὺς καὶ Μοδεράτου τινὰ τοῦ Πυθαγορικοῦ μαθητήν, ὄνομα Λεύκιον, ἀπὸ Τυρρηνίας. οὗτος οὖν ὁρῶν Φιλῖνον τὸν ἡμέτερον ἐμψύχων ἀπεχόμενον, οἷον εἰκός, εἰς τοὺς Πυθαγόρου λόγους προήχθη· καὶ Τυρρηνὸν ἀπέφηνεν, οὐ πατρόθεν, ὥσπερ ἕτεροί τινες, ἀλλʼ αὐτὸν ἐν Τυρρηνίᾳ καὶ γεγονέναι καὶ τεθράφθαι καὶ πεπαιδεῦσθαι τὸν Πυθαγόραν ἰσχυριζόμενος οὐχ ἣκιστα τοῖς συμβόλοις, οἷόν ἐστι καὶ τὸ συνταράττειν ἀναστάντας ἐξ εὐνῆς τὰ στρώματα καὶ χύτρας τύπον ἀρθείσης ἐν σποδῷ μὴ ἀπολείπειν ἀλλὰ συγχεῖν, καὶ χελιδόνας οἰκίᾳ μὴ δέχεσθαι μηδὲ σάρον ὑπερβαίνειν μηδὲ ἑυνα γαμψώνυχον οἴκοι τρέφειν· ταῦτα γὰρ ἔφη τῶν Πυθαγορικῶν λεγόντων καὶ γραφόντων, μόνους ἔργῳ Τυρρηνοὺς ἐξευλαβεῖσθαι καὶ φυλάττειν.
8.7.2Lucius bunları söyleyince en tuhaf görünen kırlangıçla ilgili olanı oldu: Zararsız, insan dostu bir hayvan, en vahşi ve en öldürücü olan pençeli kuşlarla bir tutulup uzak tutuluyordu. Eskilerden bazıları sembolü, dostlar arasındaki iftiracılara ve kulağa fısıldayanlara işaret ettiğini söyleyerek çözerdi; ama Lucius bu tek yorumu bile beğenmiyordu. Çünkü kırlangıcın fısıltıyla hiç ilgisi yoktu, gevezeliği ve çok sesliliği de saksağandan, keklikten, tavuktan fazla değildi.
"Belki de," dedi Sylla, "kırlangıçlardan çocuk öldürme efsanesi yüzünden kaçınıyorlar; bizi, Tereus'un ve kadınların işlediği ya da uğradığı söylenen o yasa dışı, korkunç olaylara karşı uzaktan tiksindirmek için. Bu kuşlara bugün de Daulisli diyorlar. Sofist Gorgias da bir kırlangıç üstüne pisleyince başını kaldırıp 'Bu sana yakışmadı Philomela' demiş. Yoksa bu da boş mu? Çünkü aynı tragedyalara karışmış olan bülbülü uzak tutmuyor, kovmuyorlar."
λεχθέντων δὲ τούτων ὑπὸ τοῦ Λευκίου, μάλιστα τὸ τῶν χελιδόνων ἀτοπίαν ἔχειν ἐδόκει, ζῷον ἀσινὲς καὶ φιλάνθρωπον εἴργεσθαι τοῖς γαμψωνύχοις ὁμοίως, ἀγριωτάτοις οὖσι καὶ φονικωτάτοις καὶ γὰρ ᾧ μόνῳ τινὲς τῶν παλαιῶν ᾤοντο λύειν τὸ σύμβολον, ὡς πρὸς τοὺς διαβόλους καὶ ψιθύρους τῶν συνήθων ᾐνιγμένον, οὐδʼ αὐτὸς ὁ Λεύκιος ἐδοκίμαζεν· ψιθυρισμοῦ μὲν γὰρ ἥκιστα χελιδόνι μέτεστι, λαλιᾶς δὲ καὶ πολυφωνίας οὐ μᾶλλον ἢ κίτταις καὶ πέρδιξι καὶ ἀλεκτορίσιν. ἆρʼ οὖν ὁ Σύλλας ἔφη διὰ τὸν μῦθον τὸν περὶ τὴν παιδοφονίαν ἀφοσιοῦνται τὰς χελιδόνας, ἄπωθεν ἡμᾶς πρὸς ἐκεῖνα τὰ πάθη διαβάλλοντες, ἐξ ὧν τὸν Τηρέα καὶ τὰς γυναῖκας τὰ μὲν δρᾶσαι τὰ δὲ παθεῖν ἄθεσμα καὶ σχέτλια λέγουσι, καὶ μέχρι νῦν Δαυλίδας ὀνομάζουσι τὰς ὄρνιθας; Γοργίας δʼ ὁ σοφιστής, χελιδόνος ἀφείσης ἐπʼ αὐτὸν ἀπόπατον, ἀναβλέψας πρὸς αὐτήν οὐ καλὰ ταῦτʼ εἶπεν ὦ Φιλομήλα ἢ καὶ τοῦτο κενόν ἐστι; τὴν γὰρ ἀηδόνα, ταῖς αὐταῖς τραγῳδίαις ἔνοχον οὖσαν, οὐκ ἀπείργουσιν οὐδὲ ξενηλατοῦσιν
8.7.3"Belki bunun da bir mantığı vardır Sylla," dedim. "Ama bak: Önce, pençeli kuşları kabul etmeyenler aynı sebepten kırlangıcı da hoş karşılamazlar. Çünkü kırlangıç etçildir, özellikle kutsal ve müzisyen ağustosböceklerini öldürüp yer. Aristoteles'in dediği gibi, küçük ve ince hayvanları avladığı için yere yakın uçar. Sonra, çatımızı paylaşanlar arasında evde bedava oturan, vergisiz yaşayan yalnız odur. Oysa leylek ne çatımızdan ne sıcağımızdan yararlanır, bizden ne güvenlik ne yardım görür; yine de toprağa ayak basma bedelini öder, dolaşıp insanlara tuzak kuran, düşman olan kurbağaları ve yılanları öldürür. Kırlangıç ise bütün bunlara kavuşur, ama yavrularını büyütüp yetiştirince nankörce çekip gider, arkasına bakmaz. En kötüsü de şu: Evimizi paylaşanlardan yalnız sinek ve kırlangıç insana alışmaz, dokunulmaya, yakınlığa, herhangi bir işe ya da oyuna ortak olmaya katlanmaz. Sinek sık sık dayak yiyip kovalandığı için korkar; kırlangıç ise tabiatça insan düşmanıdır, güvensizlikten ehlileşmez, hep kuşku içindedir. Bu gibi şeyleri dosdoğru değil, aynada başka şeylerde başka şeylerin yansısını görür gibi dolaylı anlamak gerekiyorsa, Pythagoras kırlangıcı kararsızlığın ve nankörlüğün örneği yapmış, çıkar için yaklaşıp sokulanları yakın dost edinip onlarla ocağımızı, evimizi, en kutsal şeylerimizi paylaşmamıza izin vermemiştir."
ἴσως ἔφην ἐγὼ καὶ ταῦτʼ ἔχει λόγον, ὦ Σύλλα. σκόπει δὲ μὴ πρῶτον μέν, ᾧ λόγῳ τὸ γαμψώνυχον οὐ προσίενται, τούτῳ καὶ ἡ χελιδὼν ἀδοξεῖ παρʼ αὐτοῖς· σαρκοφάγος γάρ ἐστι καὶ μάλιστα τοὺς τέττιγας, ἱεροὺς καὶ μουσικοὺς ὄντας, ἀποκτίννυσι καὶ σιτεῖται· καὶ πρόσγειος αὐτῆς ἡ πτῆσίς ἐστι, τὰ μικρὰ καὶ λεπτὰ τῶν ζῴων ἀγρευούσης, ὥς φησιν Ἀριστοτέλης· ἔπειτα μόνη τῶν ὁμωροφίων ἀσύμβολος ἐνοικεῖ καὶ ἀτελὴς ἐνδιαιτᾶται. καίτοι ὅ γε πελαργὸς οὔτε σκέπης μετέχων οὔτʼ ἀλέας οὔτʼ ἀδείας τινὸς ἢ βοηθείας παρʼ ἡμῖν, ἐπίβαθρόν τι γῆς δίδωσι· τὰ γὰρ ἐπίβουλα καὶ πολέμια τῶν ἀνθρώπων, φρύνους καὶ ὄφεις, ἀναιρεῖ περιιών· ἡ δὲ πάντων τυχοῦσα τούτων, ὅταν ἐκθρέψῃ καὶ τελειώσῃ τοὺς νεοσσούς, ἄπεισιν ἀχάριστος γενομένη καὶ ἄπυστος. ὃ δὲ δεινότατόν ἐστι, μόνα τῶν συνοίκων μυῖα καὶ χελιδὼν οὐχ ἡμεροῦται πρὸς ἄνθρωπον οὐδʼ ἀνέχεται ψαῦσιν οὐδʼ ὁμιλίαν οὐδὲ κοινωνίαν ἔργου τινὸς ἢ παιδιᾶς, ἡ μὲν μυῖα φοβουμένη τῷ πάσχειν κακῶς καὶ διασοβεῖσθαι πολλάκις, ἡ δὲ χελιδὼν τῷ φύσει μισάνθρωπος εἶναι καὶ διʼ ἀπιστίαν ἀτιθάσευτος ἀεὶ καὶ ὕποπτος. εἴπερ οὖν δεῖ τὰ τοιαῦτα μὴ κατʼ εὐθυωρίαν, ἀλλʼ ἀνακλάσαντας ὥσπερ ἐμφάσεις ἑτέρων ἐν ἑτέροις θεωρεῖν, παράδειγμα τὰς χελιδόνας τοῦ ἀβεβαίου καὶ ἀχαρίστου θέμενος οὐκ ἐᾷ τοὺς ἕνεκα καιροῦ προσφερομένους καὶ ὑποδυομένους ποιεῖσθαι συνήθεις ἐπὶ πλέον, ἑστίας καὶ οἴκου καὶ τῶν ἁγιωτάτων μεταδιδόντας.
8.7.4Bunları söylemekle konuşmayı serbest bırakmış gibi oldum; çünkü ötekiler artık öteki sembollere cesaretle yöneldiler ve onları büyük ölçüde ahlaki olarak çözdüler. Philinos, tencerenin izini silmelerinin şunu öğrettiğini söyledi: Öfkenin hiçbir açık izini bırakmamalı, öfke kaynayıp yatışınca bütün kin silinmelidir. Örtülerin karıştırılması ise bazılarına göre hiç gizli bir anlam taşımıyordu; kocasıyla yatmış bir kadının yerinin ve izinin, bir kalıp gibi ortada görünmesinin uygunsuzluğu apaçıktı. Sylla ise sembolün daha çok gündüz uykusunu yasakladığını tahmin ediyordu: Uyku hazırlığı sabahtan hemen kaldırılırsa insan geceleyin dinlenmesi, gündüz kalkıp iş görmesi gerektiğini anlar, yatağında cesetten kalmış gibi bir izi seyredip durmaz; çünkü uyuyan adamın ölüden farkı yoktur, ikisi de işe yaramaz. Pythagorasçıların dostlarına, kimsenin yükünü indirmeyip yüklenmesine yardım etmeyi öğütlemeleri de buna tanıklık eder gibiydi; çünkü onlar hiçbir boş zamana, rahatlığa razı olmazlardı.
ταῦτʼ εἰπὼν ἐγώ μοι δοκῶ ποιῆσαι λόγων ἄδειαν· εὐθαρσῶς γὰρ ἤδη τοῖς ἄλλοις συμβόλοις προσῆγον, ἠθικὰς ἐπιεικῶς ποιούμενοι τὰς λύσεις αὐτῶν. τῆς μὲν γὰρ χύτρας τὸν τύπον ἔφη Φιλῖνος ἀφανίζειν αὐτούς, διδάσκοντας ὅτι δεῖ μηδὲν ὀργῆς ἔνδηλον ἀπολείπειν ἴχνος, ἀλλʼ ὅταν ἀναζέσασα παύσηται καὶ καταστῇ, πᾶσαν ἐξαληλίφθαι μνησικακίαν. ἡ δὲ τῶν στρωμάτων συντάραξις ἐνίοις μὲν ἐδόκει μηθὲν ἔχειν ἀποκεκρυμμένον, ἀλλʼ αὐτόθεν φαίνεσθαι τὸ μὴ πρέπον, ἀνδρὶ συγκεκοιμημένης γαμετῆς, χώραν ὁρᾶσθαι καὶ τύπον ὥσπερ ἐκμαγεῖον ἀπολειπόμενον. ὁ δὲ Σύλλας μᾶλλον εἴκαζε κοιμήσεως μεθημερινῆς ἀποτροπὴν εἶναι τὸ σύμβολον, ἀναιρουμένης ἕωθεν εὐθὺς τῆς πρὸς τὸν ὕπνον παρασκευῆς· ὡς νυκτὸς ἀναπαύεσθαι δεῖν, ἡμέρας δὲ πράττειν ἀναστάντας καὶ μὴ περιορᾶν οἷον ἴχνος πτώματος· οὐδὲν γὰρ ἀνδρὸς ὄφελος καθεύδοντος, ὥσπερ οὐδὲ τεθνηκότος. τούτοις δὲ συμμαρτυρεῖν ἐδόκει καὶ τὸ παρεγγυᾶν τοὺς Πυθαγορικοὺς τοῖς ἑταίροις μηδενὸς; ἀφαιρεῖν βάρος, συνεπιτιθέναι δὲ καὶ συνεπιφορτίζειν, ὡς μηδεμίαν σχολὴν μηδὲ ῥᾳστώνην ἀποδεχομένους. ### Bölüm 8 ### Διὰ τί μάλιστα οἱ Πυθαγορικοὶ ἐμψύχων τοὺς ἰχθῦς παρῃτοῦντο.
8.8.18. Bölüm: Pythagorasçılar canlılar arasından neden en çok balıktan kaçınırdı?
Bunlar söylenirken Lucius ne yeriyor ne övüyor, sessizce kendi içine bakarak dinliyordu. Bunun üzerine Empedokles Sylla'ya adıyla seslendi: "Dostumuz Lucius söylenenlerden rahatsız oluyorsa artık susmamız gerekir. Bunlar sessizlik yükümlülüğü altındaysa bile, şu sanırım ne söylenmesi yasak bir şeydir ne de başkalarına anlatılamaz: en çok balıktan kaçınmaları. Bu, eski Pythagorasçılar için anlatılır; çağımızdaki Aleksikrates'in öğrencilerine de rastladım: Başka etleri zaman zaman ölçülü yer, Zeus hakkı için kurban bile keserler, ama balığın tadına hiç bakmaya katlanmazlar. Lakedaimonlu Tyndares'in gösterdiği sebep … Bunun sessizliğe verilen bir onur olduğunu söylerdi; balıklara, sesleri (ops) kapalı, hapsedilmiş (illomenēn) olduğu için ellops denirdi; benim adaşım da Pausanias'a Pythagorasçı biçimde öğretilerini aktarırken bitirmeden 'dilsiz yüreğinde sakla' demişti. Genel olarak bu adamlar sessizliği tanrısal sayarlardı; çünkü tanrılar da anlayanlara ne istediklerini ses çıkarmadan, işlerle ve olaylarla gösterirler."
ἐπεὶ δὲ τούτων λεγομένων ὁ Λεύκιος οὔτε ψέγων οὔτʼ ἐπαινῶν, ἀλλʼ ἡσυχίαν ἄγων, σιγῇ δὲ καὶ καθʼ ἑαυτὸν ὁρῶν ἤκουεν, ὀνομαστὶ καλέσας τὸν Σύλλαν ὁ Ἐμπεδοκλῆς Λεύκιος εἶπεν ὁ ἑταῖρος εἰ μὲν ἄχθεται τοῖς λεγομένοις, ὥρα πεπαῦσθαι καὶ ἡμᾶς· εἰ δὲ ταῦτα τῶν ὑπὸ τὴν ἐχεμυθίαν ἐστίν, ἀλλʼ ἐκεῖνό γε δοκῶ μήτʼ ἄρρητον εἶναι μήτʼ ἀνέξοιστον πρὸς ἑτέρους, ὅτι δὴ μάλιστα τῶν ἰχθύων ἀπείχοντο· καὶ γὰρ ἱστορεῖται τοῦτο περὶ τῶν παλαιῶν Πυθαγορικῶν καὶ τοῦ καθʼ ἡμᾶς Ἀλεξικράτους ἐνέτυχον μαθηταῖς, ἄλλα μὲν ἔστιν ὅτε μετρίως προσφερομένοις καὶ νὴ Δία θύουσιν, ἰχθύος δὲ μὴ γεύσασθαι τὸ παράπαν ὑπομένουσιν. ἣν δὲ Τυνδάρης ὁ Λακεδαιμόνιος αἰτίαν […] ἔλεγε δὲ τῆς ἐχεμυθίας τοῦτο γέρας εἶναι, τοὺς ἰχθῦς καλεῖν ἔλλοπας, οἷον ἰλλομένην τὴν ὄπα καὶ καθειργομένην ἔχοντας· καὶ τὸν ὁμώνυμον ἐμοὶ τῷ παυσαμένῳ Πυθαγορικῶς περαίνειν τὰ δόγματα στέγουσαι φρενὸς ἀλλʼ ὅπερ ἐλάσσω, καὶ ὅλως θεῖον ἡγεῖσθαι τὴν σιωπὴν τοὺς ἄνδρας, ἅτε δὴ καὶ τῶν θεῶν ἔργοις καὶ πράγμασιν ἄνευ φωνῆς ἐπιδεικνυμένων ἃ βούλονται τοῖς ξυνετοῖς.
8.8.2Lucius yumuşak ve sade bir tavırla, gerçek sebebin belki hâlâ saklı ve söylenmez olduğunu, ama inandırıcı ve makul olanı denemekte bir sakınca bulunmadığını söyledi. Bunun üzerine ilk olarak gramerci Theon konuştu: "Pythagoras'ın Etrüsk olduğunu ispat etmek büyük ve zor bir iş; ama Mısır bilgeleriyle uzun süre birlikte olduğu, özellikle rahiplerin kutsal törenlerinden birçok şeyi örnek alıp benimsediği kabul edilir. Bakla meselesi de bunlardandır: Herodotos, Mısırlıların baklayı ne ektiğini ne yediğini, görmeye bile katlanamadığını söyler. Rahiplerin bugün de balıktan uzak durduğunu biliyoruz. Arınma zamanında tuzdan da kaçınırlar; ne tuzlu katık yerler ne de deniz tuzu karışmış herhangi bir şey. Buna kimi şu kimi bu sebebi gösterir; ama gerçek sebep tektir: Denizden nefret ederler; onu bize yabancı, daha doğrusu insanın tabiatına büsbütün düşman bir unsur sayarlar. Onlara göre tanrılar, Stoacıların yıldızlar için kabul ettiği gibi denizden beslenmez; tersine, ülkenin babası ve kurtarıcısı olan, Osiris'in akıntısı dedikleri şey denizde yok olur. Sol kısımlarda doğup sağ kısımlarda yok olan için ağıt yakarken Nil'in denizde son bulup yok oluşuna işaret ederler. Bu yüzden denizin suyu içilmez, beslediği ve doğurduğu hiçbir şey de temiz ve yakın sayılmaz; çünkü bu yaratıkların bizimle ortak bir nefesi, akraba bir otlağı yoktur. Bütün öteki canlıları koruyup besleyen hava onlar için öldürücüdür; tabiata ve ihtiyaca aykırı doğmuş, yaşıyor gibidirler. Denizden geliyorlar diye bu hayvanları yabancı görmelerine, kanlarına ve nefeslerine karışmaya elverişsiz saymalarına şaşmamak gerekir; bu insanlar, geçimini denizden sağlıyorlar diye karşılaştıkları dümencilere selam bile vermezler."
τοῦ δὲ Λευκίου πράως καὶ ἀφελῶς εἰπόντος, ὡς ὁ μὲν ἀληθὴς ἴσως λόγος καὶ νῦν ἀπόθετος καὶ ἀπόρρητος εἴη, τοῦ δὲ πιθανοῦ καὶ εἰκότος οὐ φθόνος ἀποπειρᾶσθαι· πρῶτος Θέων ὁ γραμματικὸς εἶπεν, ὅτι Τυρρηνὸν μὲν ἀποδεῖξαι Πυθαγόραν μέγʼ ἔργον εἴη καὶ οὐ ῥᾴδιον· Αἰγυπτίων δὲ τοῖς σοφοῖς συγγενέσθαι πολὺν χρόνον ὁμολογεῖται ζηλῶσαὶ τε πολλὰ καὶ δοκιμάσαι μάλιστα τῶν περὶ τὰς ἱερατικὰς ἁγιστείας, οἷόν ἐστι καὶ τὸ τῶν κυάμων οὔτε γὰρ σπείρειν οὔτε σιτεῖσθαι κύαμον Αἰγυπτίους, ἀλλʼ οὐδʼ ὁρῶντας ἀνέχεσθαί φησιν ὁ Ἡρόδοτος. ἰχθύων δὲ καὶ τοὺς ἱερεῖς ἴσμεν ἔτι νῦν ἀπεχομένους· ἁγνεύοντες δὲ καὶ τὸν ἅλα φεύγουσιν, ὡς μήτʼ ὄψον προσφέρεσθαι μήτʼ ἄλλο τι ἁλσὶ θαλαττίοις μεμιγμένον. ἄλλοι μὲν οὖν ἄλλας αἰτίας φέρουσιν· ἔστι δʼ ἀληθὴς μία, τὸ πρὸς τὴν θάλατταν ἔχθος, ὡς ἀσύμφυλον ἡμῖν καὶ ἀλλότριον μᾶλλον δʼ ὅλως πολέμιον τῇ φύσει τοῦ ἀνθρώπου στοιχεῖον. οὐ γὰρ τρέφεσθαι τοὺς θεοὺς ἀπʼ αὐτῆς, ὥσπερ οἱ Στωικοὶ τοὺς ἀστέρας ὑπολαμβάνουσιν, ἀλλὰ τοὐναντίον εἰς ταύτην ἀπόλλυσθαι τὸν πατέρα καὶ σωτῆρα τῆς χώρας, ὃν Ὀσίριδος ἀπορροὴν ὀνομάζουσι. καὶ θρηνοῦντες τὸν ἐν τοῖς ἀριστεροῖς μέρεσι γεννώμενον ἐν δὲ τοῖς δεξιοῖς φθειρόμενον, αἰνίττονται τὴν τοῦ Νείλου τελευτὴν καὶ φθορὰν ἐν τῇ θαλάττῃ γιγνομένην. ὅθεν οὔτε τὸ ὕδωρ πότιμον αὐτῆς, οὔθʼ ὧν τρέφει τι καὶ γεννᾷ καθαρὸν ἡγοῦνται καὶ οἰκεῖον, οἷς μήτε πνεύματος κοινοῦ μήτε συμφύλου νομῆς μέτεστιν, ἀλλʼ ὁ σῴζων πάντα τἄλλα καὶ τρέφων ἀήρ, ἐκείνοις ὀλέθριός ἐστιν, ὡς παρὰ φύσιν καὶ χρείαν γεγονόσι καὶ ζῶσιν. οὐ δεῖ δὲ θαυμάζειν, εἰ τὰ ζῷα διὰ τὴν θάλατταν ἀλλότρια καὶ οὐκ ἐπιτήδεια καταμίγνυσθαι εἰς αἷμα καὶ πνεῦμα νομίζουσιν αὑτῶν, οἵ γε μηδὲ τοὺς κυβερνήτας ἀξιοῦσι προσαγορεύειν ἀπαντῶντες, ὅτι τὸν βίον ἀπὸ θαλάττης ἔχουσι.
8.8.3Sylla bunu övdü ve Pythagorasçılar hakkında şunu ekledi: Onlar etin tadına en çok, tanrılara ilk payı sunduktan sonra, kurban edilenden bakarlardı; balıklardan ise hiçbiri kurbanlık değildir, tanrıya kesilmez.
Onlar susunca ben söz aldım: "Mısırlılara karşı denizi savunmak için birçok filozof da sıradan insan da savaşacaktır; denizin hayatımızı ne kadar iyilikle zenginleştirdiğini, tatlandırdığını hesaba katarak. Pythagorasçıların balıkla 'yabancı' diye yaptıkları ateşkes ise tuhaf ve gülünç, daha doğrusu büsbütün vahşice ve Kykloposça bir şeydir; çünkü akrabalığın ve yakınlığın onurunu pişirip yedikleri öteki hayvanlara vermektedir. Oysa söylendiğine göre Pythagoras bir keresinde ağ dolusu balık satın almış, sonra ağı bırakmalarını emretmiş. Bu, balıkları yabancı ve düşman sayıp umursamamak değil, tutsak düşmüş dostlar ve yakınlar için fidye ödemektir. Bu yüzden adamların hakkaniyeti ve yumuşaklığı bize tersini düşündürür: Belki de deniz canlılarını, adaletin talimini yapmak ve ona alışmak için esirgiyorlardı. Çünkü öteki canlılar insana zarar vermeye şöyle ya da böyle sebep olur; balıklar ise bize hiçbir haksızlık etmez, tabiatları çok elverişli olsa bile.
Eskilerin sözlerinden ve kutsal âdetlerinden, zarar vermeyen bir hayvanı yemeyi değil, öldürmeyi bile lanetli ve yasa dışı saydıklarını çıkarabiliriz. Ama üzerlerine yığılan hayvanların çokluğu onları sıkıştırınca ve söylendiğine göre Delphoi'den gelen bir kehanet yok olan ürünlere yardım etmeyi buyurunca kurban kesmeye başladılar. Yine de huzursuz ve korku içinde oldukları için canlı kurban etmeye, büyük bir iş yapıyorlarmış gibi, erdein ve rhezein (yapmak, etmek) dediler. Bugün de üzerine su serpilen hayvan başıyla onaylamadan onu kesmemeye sıkıca dikkat ederler. Her türlü haksızlığa karşı bu kadar titizdiler. Gerisini bırakalım; herkes yalnız tavuktan ya da tavşandan uzak dursaydı, bunların çokluğu yüzünden kısa sürede ne şehirde oturmak ne de ürünlerden yararlanmak mümkün olurdu. Bu yüzden önce zorunluluk bastırdı, şimdi de hazdan ötürü et yemeği durdurmak güç. Deniz canlılarının soyu ise ne bizim havamızı ne suyumuzu tüketir, ne de ürünlere yaklaşır. Adeta başka bir kozmosla çevrilidir, kendine özgü sınırları vardır ve bunları aşanı ceza olarak ölüm bekler. Karnımıza onlara karşı ne küçük ne büyük bir bahane verir. Her balık avı, her ağ, apaçık oburluğun ve katık düşkünlüğünün işidir; bu düşkünlük hiçbir haklı sebep olmadan denizleri karıştırır, dipleri arar. Barbunyaya 'ekin yağmacısı', papağan balığına 'üzüm yiyici', kefallere ya da levreklere 'tohum toplayıcı' diyemeyiz; oysa kara hayvanlarını suçlarken böyle adlandırırız. Hatta gelinciği ve ev sineğini suçladığımız o küçük şeylerle en büyük balığı bile suçlayamayız. Bu yüzden insana haksızlıktan yalnız kanunla değil, zarar vermeyen her şeye haksızlıktan da tabiatla kendilerini alıkoyarak, katıklar içinde balığı en az yerlerdi ya da hiç yemezlerdi. Çünkü haksızlığı bir yana, bu uğraşın pahalı ve aşırı özenli olması da bir nefsine hâkim olamama ve oburluk gösteriyor.
İşte bu yüzden Homeros yalnız Hellespontos kıyısında ordugâh kuran Yunanlıları balıktan uzak tutmakla kalmamış, nazlı Phaiaklara da, müsrif taliplere de, ikisi de adalı oldukları hâlde deniz katığı sunmamıştır. Odysseus'un arkadaşları da o kadar deniz aştıkları hâlde arpa unu varken hiçbir yerde olta, sepet, ağ atmamışlardır. Ama 'gemideki bütün azık tükenince', Helios'un sığırlarına el uzatmadan az önce balık avlamışlardır; katık için değil, zorunlu besin için:
eğri oltalarla; açlık kemiriyordu karınlarını.
Balığı da Helios'un sığırlarını da aynı zorunlulukla yiyorlardı. Bu yüzden yalnız Mısırlılarda ve Suriyelilerde değil, Yunanlılarda da balıktan uzak durmak arınmanın bir parçası olmuştur; sanırım hem adaleti gözettikleri hem de yemekteki aşırı özeni uzak tuttukları için."
ταῦτʼ ἐπαινέσας ὁ Σύλλας προσεῖπε περὶ τῶν Πυθαγορικῶν, ὡς μάλιστα μὲν ἐγεύοντο τῶν ἱεροθύτων ἀπαρξάμενοι τοῖς θεοῖς· ἰχθύων δὲ θύσιμος οὐδεὶς οὐδʼ ἱερεύσιμός ἐστιν. ἐγὼ δέ, παυσαμένων ἐκείνων, Αἰγυπτίοις μὲν ἔφην ὑπὲρ τῆς θαλάττης πολλοὺς μαχεῖσθαι καὶ φιλοσόφους καὶ ἰδιώτας, ἐκλογιζομένους ὅσοις ἀγαθοῖς εὐπορώτερον καὶ ἡδίω τὸν βίον ἡμῶν πεποίηκεν. ἡ δὲ τῶν Πυθαγορικῶν πρὸς τὸν ἰχθῦν ἐκεχειρία διὰ τὸ μὴ σύμφυλον ἄτοπος καὶ γελοία μᾶλλον δʼ ἀνήμερος ὅλως καὶ Κυκλώπειόν τι τοῖς ἄλλοις γέρας νέμουσα τῆς συγγενείας καὶ τῆς οἰκειότητος, ὀψοποιουμένοις καὶ ἀναλισκομένοις ὑπʼ αὐτῶν. καίτοι βόλον ἰχθύων πρίασθαὶ ποτέ φασι τὸν Πυθαγόραν, εἶτʼ ἀφεῖναι κελεῦσαι τὴν σαγήνην, οὐχ ὡς ἀλλοφύλων καὶ πολεμίων ἀμελήσαντα τῶν ἰχθύων ἀλλʼ ὡς ὑπὲρ φίλων καὶ οἰκείων γεγονότων αἰχμαλώτων λύτρα καταβαλόντα. διὸ τοὐναντίον ἔφην ὑπονοεῖν τῶν ἀνδρῶν ἡ ἐπιείκεια καὶ πραότης δίδωσι, μήποτʼ ἄρα μελέτης ἕνεκεν τοῦ δικαίου καὶ συνηθείας ἐφείδοντο μάλιστα τῶν ἐναλίων, ὡς τἄλλα· μὲν αἰτίαν ἁμωσγέπως παρέχοντα τοῦ κακῶς πάσχειν τἀνθρώπῳ, τοὺς δʼ ἰχθῦς οὐδὲν ἀδικοῦντας ἡμᾶς, οὐδʼ εἰ πάνυ πεφύκασι δυναμένους. πάρεστι δὲ τῶν τε λόγων καὶ τῶν ἱερῶν εἰκάζειν τοῖς παλαιοῖς, ὡς οὐ μόνον ἐδωδὴν ἀλλὰ καὶ φόνον ζῴου μὴ βλάπτοντος ἔργον ἐναγὲς καὶ ἄθεσμον ἐποιοῦντο· πλήθει δʼ ἐπιχεομένῳ καθειργόμενοι, καὶ χρησμοῦ τινος, ὥς φασιν, ἐκ Δελφῶν ἐπικελευσαμένου τοῖς καρποῖς ἀρήγειν φθειρομένοις, ἤρξαντο μὲν καθιερεύειν· ἔτι δʼ ὅμως ταραττόμενοι καὶ δειμαίνοντες ἔρδειν μὲν ἐκάλουν καὶ ῥέζειν, ὥς τι μέγα δρῶντες τὸ θύειν ἔμψυχον· ἄχρι δὲ νῦν παραφυλάττουσιν ἰσχυρῶς τὸ μὴ σφάττειν, πρὶν ἐπινεῦσαι κατασπενδόμενον. οὕτως εὐλαβεῖς πρὸς ἅπασαν ἀδικίαν ἦσαν. καίτοι, ἵνα τἄλλα· ἐάσωμεν, εἰ μόνον ἀλεκτορίδων ἀπείχοντο πάντες ἢ δασυπόδων, οὐκ ἂν ἦν χρόνου βραχέος ὑπὸ πλήθους οὔτε πόλιν οἰκεῖν οὔτε καρπῶν ὄνασθαι· διὸ τῆς ἀνάγκης ἐπαιγούσης τὸ πρῶτον, ἤδη καὶ διʼ ἡδονὴν ἔργον ἐστὶ παῦσαι τὴν σαρκοφαγίαν. τὸ δὲ τῶν θαλαττίων γένος οὔτʼ ἀέρα τὸν αὐτὸν οὔθʼ ὕδωρ ἀναλίσκον ἡμῖν οὐδὲ καρποῖς προσιόν, ἀλλʼ ὥσπερ ἑτέρῳ κόσμῳ περιεχόμενον καὶ χρώμενον ὅροις ἰδίοις, οὓς ὑπερβαίνουσιν αὐτοῖς ἐπίκειται δίκη ὁ θάνατος, οὔτε μικρὰν οὔτε μεγάλην τῇ γαστρὶ πρόφασιν κατʼ αὐτῶν δίδωσιν· ἀλλὰ παντὸς ἰχθύος ἄγρα καὶ σαγηνεία λαιμαργίας καὶ φιλοψίας περιφανῶς ἔργον ἐστίν, ἐπʼ οὐδενὶ δικαίῳ ταραττούσης τὰ πελάγη καὶ καταδυομένης εἰς τὸν βυθόν. οὔτε γὰρ τρίγλαν ἔστι δήπου ληιβότειραν οὔτε σκάρον τρυγηφάγον οὔτε κεστρεῖς τινας ἢ λάβρακας σπερμολόγους προσειπεῖν, ὡς τὰ χερσαῖα κατηγοροῦντες ὀνομάζομεν ἀλλʼ οὐδʼ ὅσα γαλῇ καὶ μυίᾳ κατοικιδίῳ μικρολόγως ἐγκαλοῦμεν ἔχοι τις ἂν αἰτιάσασθαι τὸν μέγιστον ἰχθῦν. ὅθεν ἀνείργοντες ἑαυτοὺς οὐ νόμῳ μόνῳ τῆς πρὸς ἄνθρωπον ἀδικίας ἀλλὰ καὶ φύσει τῆς πρὸς ἅπαν τὸ μὴ βλάπτον, ἣκιστα τῶν ὄψων ἐχρῶντο τοῖς ἰχθύσιν ἢ τὸ παράπαν οὐκ ἐχρῶντο· καὶ γὰρ ἄνευ τῆς ἀδικίας ἀκρασίαν τινὰ καὶ λιχνείαν ἐμφαίνειν ἔοικεν ἡ περὶ ταῦτα πραγματεία πολυτελὴς οὖσα καὶ περίεργος. ὅθεν Ὅμηρος οὐ μόνον τοὺς Ἕλληνας ἰχθύων ἀπεχομένους πεποίηκε παρὰ τὸν Ἑλλήσποντον στρατοπεδεύοντας, ἀλλʼ οὐδʼ ἁβροβίοις Φαίαξιν οὐδὲ τοῖς ἀσώτοις μνηστῆρσιν, ἀμφοτέροις οὖσι νησιώταις, θαλάττιον παρατέθεικεν ὄψον· οἱ δʼ Ὀδυσσέως ἑταῖροι, τοσαύτην πλέοντες θάλατταν, οὐδαμοῦ καθῆκαν ἄγκιστρον οὐδὲ πόρκον οὐδὲ δίκτυον, ἀλφίτων παρόντων· ἀλλʼ ὅτε δὴ νηὸς ἐξέφθιτο ἤια πάντα, μικρὸν ἔμπροσθεν ἢ ταῖς τοῦ Ἡλίου βουσὶν ἐπιχειρεῖν, ἰχθῦς ἀγρεύοντες, οὐκ ὄψον ἀλλὰ τροφὴν ἀναγκαίαν ἐποιοῦντο γναμπτοῖς ἀγκίστροισιν ἔτειρε δὲ γαστέρα λιμὸς ὑπὸ τῆς αὐτῆς ἀνάγκης ἰχθύσι τε χρωμένων καὶ τὰς τοῦ Ἡλίου βοῦς κατεσθιόντων. ὅθεν οὐ παρʼ Αἰγυπτίοις μόνον οὐδὲ Σύροις, ἀλλὰ καὶ παρʼ Ἕλλησι γέγονεν ἁγνείας μέρος ἀποχὴ ἰχθύων, μετὰ τοῦ δικαίου καὶ τὸ περίεργον οἶμαι τῆς βρώσεως ἀποδιοπομπουμένοις.
8.8.4Nestor söze girdi: "Benim hemşehrilerim ise, Megaralılar gibi, hiç hesaba katılmıyor. Oysa benden çok kez duymuşsundur: Poseidon'un rahipleri, hieromnēmon dediklerimiz, hep balık yemezler; çünkü tanrı 'Besleyen' diye anılır. Eski Hellen'in soyundan gelenler de Atalık Poseidon'a kurban keser; onlar, Suriyeliler gibi, insanın sıvı varlıktan doğduğunu kabul ederler. Bu yüzden balığa da akraba, süt kardeşi gibi saygı gösterirler; bu felsefeleri de Anaksimandros'unkinden daha ılımlıdır. Çünkü o, balıklarla insanların aynı şeylerde değil, ilk insanların balıkların içinde oluştuğunu, köpekbalıkları gibi beslenip kendilerine yetecek hâle gelince dışarı çıkarak karaya tutunduklarını söyler. Keyks'in düğününü Hesiodos'un şiirlerine sokan şairin dediği gibi ateş, tutuştuğu maddeyi, anası ve babası olanı yiyip bitirir; Anaksimandros da balığı insanların ortak babası ve anası ilan ederek yenmesini kötülemiştir."
ὑπολαβὼν δʼ ὁ Νέστωρ τῶν δʼ ἐμῶν ἔφη πολιτῶν ὥσπερ Μεγαρέων οὐδεὶς λόγος· καίτοι πολλάκις ἀκήκοας ἐμοῦ λέγοντος, ὅτι ἀεὶ οἱ τοῦ Ποσειδῶνος ἱερεῖς, οὓς ἱερομνήμονας καλοῦμεν, ἰχθῦς οὐκ ἐσθίουσιν ὁ γὰρ θεὸς λέγεται φυτάλμιος. οἱ δʼ ἀφʼ Ἕλληνος τοῦ παλαιοῦ καὶ πατρογενίῳ Ποσειδῶνι θύουσιν, ἐκ τῆς ὑγρᾶς τὸν ἄνθρωπον οὐσίας φῦναι δοξάζοντες, ὡς καὶ Σύροι· διὸ καὶ σέβονται τὸν ἰχθῦν, ὡς ὁμογενῆ καὶ σύντροφον, ἐπιεικέστερον Ἀναξιμάνδρου φιλοσοφοῦντες· οὐ γὰρ ἐν τοῖς αὐτοῖς ἐκεῖνος ἰχθῦς καὶ ἀνθρώπους, ἀλλʼ ἐν ἰχθύσιν ἐγγενέσθαι τὸ πρῶτον ἀνθρώπους ἀποφαίνεται, καὶ τραφέντας ὥσπερ οἱ γαλεοὶ καὶ γενομένους ἱκανοὺς ἑαυτοῖς βοηθεῖν ἐκβῆναι τηνικαῦτα καὶ γῆς λαβέσθαι. καθάπερ οὖν τὸ πῦρ τὴν ὕλην, ἐξ ἧς ἀνήφθη, μητέρα καὶ πατέρʼ οὖσαν, ἢσθιεν, ὡς ὁ τὸν Κήυκος γάμον εἰς τὰ Ἡσιόδου παρεμβαλὼν εἴρηκεν οὕτως ὁ Ἀναξίμανδρος τῶν ἀνθρώπων πατέρα καὶ μητέρα κοινὸν ἀποφήνας τὸν ἰχθῦν διέβαλεν πρὸς τὴν βρῶσιν. ### Bölüm 9 ### Εἰ δυνατόν ἐστι συστῆναι νοσήματα καινὰ καὶ διʼ ἃς αἰτίας.
8.9.19. Bölüm: Yeni hastalıklar ortaya çıkabilir mi, çıkarsa hangi sebeplerle?
Hekim Philon, fil hastalığı denen rahatsızlığın pek de eskiden bilinmediğini ısrarla söylüyordu. Eski hekimlerden hiçbiri bu hastalıktan söz etmemişti, oysa çoğunluğun fark edemeyeceği başka küçük ve önemsiz şeylerin üzerinde uzun uzun durmuşlardı. Ben de ona felsefeden bir tanık gösterdim: Athenodoros, Salgınlar adlı eserinin birinci kitabında yalnız fil hastalığının değil, su korkusunun da ilk kez Asklepiades zamanında ortaya çıktığını anlatır. Oradakiler yeni hastalıkların o zaman ilk kez tabiatta doğup yerleşmesine şaştılar; ama böyle büyük rahatsızlıkların o kadar uzun süre gözden kaçmasını da daha az şaşırtıcı bulmuyorlardı. Yine de çoğu, insana daha yakın bir açıklama olduğu için ikinci görüşe kaydı; tabiatın hiç olmazsa bu konularda yenilik sevmediğini, bedende, şehirde olduğu gibi devrim çıkarmadığını düşünüyorlardı.
φίλων ὁ ἰατρὸς διεβεβαιοῦτο τὴν καλουμένην ἐλεφαντίασιν οὐ πρὸ πολλοῦ πάνυ χρόνου γνώριμον γεγονέναι· μηδένα γὰρ τῶν παλαιῶν ἰατρῶν τοῦ πάθους τούτου πεποιῆσθαι λόγον, εἰς ἕτερα μικρὰ καὶ γλίσχρα καὶ δυσθεώρητα τοῖς πολλοῖς ἐνταθέντας. ἐγὼ δὲ καὶ μάρτυν αὐτῷ παρεῖχον ἐκ φιλοσοφίας Ἀθηνόδωρον, ἐν τῷ προτέρῳ τῶν Ἐπιδημιῶν ἱστοροῦντα πρῶτον ἐν τοῖς κατʼ Ἀσκληπιάδην χρόνοις οὐ μόνον τὴν ἐλεφαντίασιν ἀλλὰ καὶ τὸν ὑδροφόβαν ἐκφανῆ γενέσθαι. θαυμάζοντες οὖν οἱ παρόντες, εἰ νέα πάθη τότε πρῶτον ἔσχεν ἐν τῇ φύσει γένεσιν καὶ σύστασιν, οὐχ ἧττον ᾤοντο θαυμάσιον εἶναι τὸ λαθεῖν τηλικαῦτα συμπτώματα χρόνον τοσοῦτον· ἐρρύησαν δέ πως μᾶλλον οἱ πλείους ἐπὶ τὸ δεύτερον ὡς ἀνθρώπινον μᾶλλον· ἥκιστα τὴν φύσιν ἔν γε τούτοις φιλόκαινον εἶναι καὶ νέων πραγμάτων ὥσπερ ἐν πόλει τῷ, σώματι δημιουργὸν ἀξιοῦντες.
8.9.2Diogenianos, psykhēnin hastalıklarının ve tutkularının da hep ortak, atalardan kalma bir yolda yürüdüğünü söyledi. "Oysa kötülük bin bir şekle girer, her şeye cüret eder; psykhē de kendine hâkimdir, isterse kendini kolayca değiştirebilir. Yine de düzensizliğinin bir düzeni vardır; deniz taşkınlarında olduğu gibi tutkularına ölçü tutar. Eskilerin anlatmadığı yeni bir kötülük türü hiç çıkmamıştır. Arzuların birçok çeşidi, korkunun sayısız hareketi ve biçimi vardır; acının ve hazzın şekillerini sayarken pes etmemek ise güçtür:
Ne bugünün ne dünün işidir bunlar, hep yaşar, kimse bilmez ne zaman çıktığını.
Öyleyse bedende yeni bir hastalık, sonradan doğmuş bir rahatsızlık nereden çıksın? Bedenin, psykhē gibi, kendinden gelen bir hareket ilkesi yoktur; tabiata ortak sebeplerle bağlıdır ve öyle bir karışımdır ki belirsizliği bile sınırlar içinde gezinir, tıpkı demir yerinde sallanan bir gemi gibi. Hastalık sebepsiz oluşmaz, çünkü bu, var olmayandan doğuşu kanunsuzca işlerin içine sokmak olurdu. Yeni bir sebep bulmak da güçtür; meğer ki yeni bir hava, yabancı bir su, daha önce kimsenin tatmadığı besinlerin başka kozmoslardan ya da kozmoslar arasından şimdi ilk kez buraya aktığı gösterilsin. Çünkü bizi yaşatan şeylerden hasta oluruz; hastalıkların özel tohumları yoktur. Bu şeylerin bize karşı bozuklukları ve bizim onlarla ilgili yanlışlarımız tabiatı karıştırır. Karışıklıkların çeşitleri ise ebedîdir, yalnız çoğu kez yeni adlar alırlar. Adlar âdete, hâller tabiata aittir; yanılgı da, hâller sabit kalırken adların çeşitlenmesinden doğmuştur. Sözün parçalarına ve bunların birbiriyle dizimine birdenbire yeni bir barbarlık ya da dil yanlışı giremeyeceği gibi, bedenin karışımlarının kaymaları ve sapmaları da belirlidir; tabiata aykırı olanlar da bir bakıma tabiatın içindedir.
Mitos yazarları bu bakımdan incedir: Büsbütün yabancı, ucube hayvanların Gigantomakhia sırasında, Ay yolundan çıkıp alıştığı yerden doğmadığı zaman meydana geldiğini söylerler. Bunlar ise tabiatın ucubeler gibi yeni hastalıklar doğurduğunu ileri sürüyor, ama değişimin ne inandırıcı ne de inandırıcı olmayan bir sebebini uyduruyor, yalnız bazı rahatsızlıkların aşırılığını, şiddetini yenilik ve farklılık sayıyorlar. Doğru değil, değerli Philon. Çünkü şiddetlenme ve artış büyüklük ya da miktar ekler, ama dayanağı cinsinden çıkarmaz. Bence fil hastalığı da uyuz türünden bir şeyin şiddetlisidir, su korkusu da mide ya da kara safra rahatsızlıklarının. Üstelik şaşılacak şey, Homeros'un da bunu bildiğinin gözünüzden kaçması. Çünkü o, 'lyssētēr köpek' derken köpeği bu hastalıktan adlandırdığı açıktır; insanlar için de 'kudurmak' (lyssan) denmesi bundandır."
ὁ δὲ Διογενιανὸς ἔφη καὶ τὰ τῆς ψυχῆς νοσήματα καὶ πάθη κοινήν τινα καὶ πάτριον ὁδὸν βαδίζειν. καίτοι παντοδαπὸν μέν εἶπεν ἡ μοχθηρία καὶ πολύτολμον, αὐτοκρατὲς δʼ ἡ ψυχὴ καὶ κύριον ὑφʼ αὑτῆς, εἰ βούλοιτο, μεταβάλλειν καὶ τρέπεσθαι ῥᾳδίως· ἔχει δέ τινα τάξιν τὸ ἄτακτον αὐτῆς καὶ τὰ μέτρα τηρεῖ τοῖς πάθεσιν, ὥσπερ ἡ θάλαττα ταῖς ὑπερεκχύσεσι, καὶ καινὸν οὐδὲν οὐδὲ τοῖς παλαιοῖς ἀνιστόρητον ἐξήνθηκε κακίας εἶδος· ἀλλὰ πολλαὶ μὲν ἐπιθυμιῶν διαφοραί, μυρία δὲ κινήματα φόβου καὶ σχήματα· τὰς δὲ λύπης καὶ ἡδονῆς μορφὰς ἔργον ἐστὶ μὴ ἀπειπεῖν ἐξαριθμούμενον· οὐ μέν τι νῦν γε κἀχθές, ἀλλʼ ἀεί ποτε ζῇ ταῦτα, κοὐδεὶς οἶδεν ἐξ ὅτου φάνη· πόθεν γε δὴ σώματι νόσημα καινὸν ἢ πάθος ὀψίγονον, ἰδίαν μὲν ὥσπερ ἡ ψυχὴ κινήσεως ἀρχὴν οἴκοθεν οὐκ ἔχοντι, συνημμένῳ δὲ κοιναῖς πρὸς τὴν φύσιν αἰτίαις καὶ κεκραμένῳ κρᾶσιν, ἧς καὶ τὸ ἀόριστον ἐντὸς ὅρων πλανᾶται, καθάπερ πλοῖον ἐν περιδρόμῳ σαλεῦον; οὔτε γὰρ ἀναίτιος νόσου σύστασὶς ἐστι, τὴν ἐκ μὴ ὄντος παρανόμως ἐπεισάγουσα γένεσιν καὶ δύναμιν τοῖς πράγμασιν αἰτίαν τε καινὴν ἔργον ἐξευρεῖν, μὴ καινὸν ἀέρα καὶ ξένον ὕδωρ καὶ τροφὰς ἀγεύστους τοῖς πρότερον ἐξ ἑτέρων τινῶν κόσμων ἢ μετακοσμίων ἀποφήναντι δεῦρο νῦν πρῶτον ἐπιρρεούσας. ἐκ τούτων γὰρ νοσοῦμεν οἷς καὶ ζῶμεν, ἴδια δὲ σπέρματα νόσων οὐκ ἔστιν· ἀλλʼ αἱ τούτων μοχθηρίαι πρὸς ἡμᾶς καὶ αἱ ἡμῶν περὶ ταῦτα πλημμέλειαι τὴν φύσιν ἐπιταράττουσιν αἱ δὲ ταραχαὶ διαφορὰς ἀιδίους ἔχουσι πολλάκις νέοις χρωμένας ὀνόμασι· τὰ γὰρ ὀνόματα τῆς συνηθείας ἐστὶ τὰ δὲ πάθη τῆς φύσεως ὅθεν ἐν ἀφωρισμένοις τούτοις ἐκεῖνα ποικιλλόμενα τὴν ἀπάτην πεποίηκεν. ὡς δὲ τοῖς τοῦ λόγου μορίοις καὶ ταῖς πρὸς ἄλληλα τούτων συντάξεσι καινὸν ἐγγενέσθαι βαρβαρισμὸν ἢ σολοικισμὸν ἐξαίφνης δυνατόν ἐστιν, οὕτως αἱ τοῦ σώματος κράσεις ὡρισμένας ἔχουσι τὰς ὀλισθήσεις καὶ παραβάσεις, τρόπον τινὰ τῇ φύσει καὶ τῶν παρὰ φύσιν ἐμπεριεχομένων. ταύτῃ γε κομψοὶ καὶ οἱ μυθογράφοι· τὰ γὰρ παντάπασιν ἔκφυλα καὶ τεράστια τῶν ζῴων γενέσθαι λέγουσιν ἐν τῇ γιγαντομαχίᾳ, τῆς σελήνης ἐκτρεπομένης καὶ τὰς ἀνατολὰς οὐχ ὅθεν εἴωθε ποιουμένης· οἱ δὲ καινὰ νοσήματα τὴν φύσιν ὥσπερ τέρατα γεννᾶν ἀξιοῦσι, μήτε πιθανὴν μήτʼ ἀπίθανον αἰτίαν τῆς ἐξαλλαγῆς πλάσσοντες, ἀλλὰ τὸ ἄγαν καὶ τὸ μᾶλλον ἐνίων παθῶν καινότητα καὶ διαφορὰν ἀποφαίνοντες· οὐκ ὀρθῶς, ὦ μακάριε Φίλων ἐπίτασις γὰρ καὶ αὔξησις μέγεθος ἢ πλῆθος προστίθησι, τοῦ δὲ γένους οὐκ ἐκβιβάζει τὸ ὑποκείμενον· ὥσπερ οὐδὲ τὴν ἐλεφαντίασιν οἴομαι σφοδρότητα τῶν ψωρικῶν τινος τούτων οὖσαν οὐδὲ τὸν ὑδροφόβαν τῶν στομαχικῶν ἢ τῶν μελαγχολικῶν. καίτοι τοῦτό γε θαυμαστόν, εἰ μηδʼ Ὅμηρος ἀγνοῶν ἐλάνθανεν ὑμᾶς· τὸν γάρ λυσσητῆρα κύνα δῆλός ἐστιν ἀπὸ τοῦ πάθους τούτου προσαγορεύων, ἀφʼ οὗ καὶ ἄνθρωποι λυσσᾶν λέγονται.
8.9.3-1Diogenianos bunları anlatınca Philon sözüne ölçülü bir karşılık verdi, beni de eski hekimleri savunmaya çağırdı; çünkü bu hastalıklar onların çağından daha yeni değilse, ihmalle ya da en önemli şeyleri bilmemekle suçlanacaklardı.
Önce Diogenianos'un şiddetlenme ve gevşemenin fark yaratmadığını, cinsten çıkarmadığını söylemesi bize doğru görünmedi. Öyle olsaydı sirkenin ekşimiş şaraptan, acının burukluktan, delicenin buğdaydan, yabani nanenin bahçe nanesinden farkı yok diyecektik. Oysa bunlar apaçık keyfiyet değişmeleridir; gevşeme keyfiyetin solması, şiddetlenme güçlenmesidir. Yoksa alevin ince havadan, parıltının alevden, kırağının çiyden, dolunun yağmurdan farkı yok, hepsi şiddetlenmedir diyelim. O zaman körlüğün görme zayıflığından, kolera kusmasının bulantıdan da farkı yok, yalnız az ya da çok olmakla ayrılır demek gerekir. Ama bunlar konumuzla ilgili değil. Şiddetlenmenin kendisinin şimdi ortaya çıktığını kabul etseler bile, önce yenilik keyfiyette değil kemiyette olduğundan tuhaflık aynen kalır. Sonra Sophokles, daha önce olmadığı için şimdi olduğuna inanılmayan şeyler için güzel söylemiştir:
Olmamış her şey önce bir kez gelir.
Hastalıkların, başlama ipi düşer düşmez koşucular gibi hep birden doğuşa koşmamış olması, birbiri ardınca gelip her birinin belli bir zamanda ilk kez doğması da makuldür.
"Tahmin edilebilir ki," dedim, "bedenlere ilk gelen hastalıklar yoksunluktan, sıcak ya da soğuk çarpmasından doğanlardı. Doyma, yumuşama ve haz düşkünlüğü sonradan gelmiştir; tembellik ve boş zamanla birlikte, zorunlu şeylerin bolluğundan çok ve kötü atık üretmişlerdir. Bu atıkta türlü türlü hastalık, bunların her çeşit birleşmesi ve karışımı hep yeni bir şey yaratır. Tabiata uygun olan düzenli ve belirlidir; çünkü tabiat düzendir ya da düzenin işidir. Düzensizlik ise Pindaros'un kumu gibi sayıdan kaçar; tabiata aykırı olan hemen belirsiz ve sonsuz olur. Gerçek bir yoldan söylenir, yanlış sonsuz yoldan. Ritimlerin ve armonilerin oranları vardır; ama insanların lirde, şarkıda, dansta yaptıkları yanlışları kimse sayamaz. Gerçi tragedya şairi Phrynikhos kendisi için şöyle der:
Dans bana, felaket gecenin kışın denizde yarattığı dalgalar kadar figür verdi.
Khrysippos da yalnız on önermeden kurulan bileşimlerin sayısının bir milyonu aştığını söyler. Bunu Hipparkhos çürütmüş, olumlu biçimin yüz üç bin kırk dokuz, olumsuz biçimin üç yüz on bin dokuz yüz elli iki bileşim içerdiğini göstermiştir. Ksenokrates de harflerin birbiriyle karışarak verdiği hece sayısının bir trilyon iki milyar olduğunu söylemiştir. Öyleyse şaşılacak ne var? Bedende bu kadar çok güç bulunuyor, her seferinde yiyecek ve içecekle içeri bu kadar keyfiyet giriyor, hareketler ve değişimler ne tek bir vakte ne tek bir düzene bağlı. Bütün bunların birbirleriyle birleşmesi kimi zaman yeni ve alışılmadık hastalıklar getiriyorsa ne olmuş? Thukydides, Atina'daki vebanın öyle olduğunu anlatır; alışılmadık bir şey olduğunun en büyük kanıtı olarak da leş yiyen hayvanların ölülere dokunmamasını gösterir.
Agatharkhidas'ın anlattığına göre Kızıldeniz çevresinde hastalananlar başka yeni, duyulmamış belirtilerin yanı sıra şunu yaşamışlardır: Baldırlarını ve kollarını kemiren küçük yılancıklar çıkmış, dokununca yeniden içeri dalmış, kaslara dolanarak dayanılmaz iltihaplar yapmıştır. Bu hâli ne önce ne de sonra başkasında kimse görmemiş, yalnız onlarda görülmüştür. Başka pek çok şey de böyledir. Uzun süre idrar darlığı çeken biri, boğumlu bir arpa sapı çıkarmıştır. Atina'daki konuğumuz Ephebos'un bol menisiyle birlikte tüylü, çok ayaklı, hızlı giden bir hayvancık çıkardığını biliyoruz. Aristoteles, Timon'un Kilikia'daki büyükannesinin her yıl iki ay inine çekilir gibi kapandığını, yaşadığının ancak nefesinden anlaşıldığını anlatır. Menon'un kitaplarında karaciğer hastalığının bir işareti olarak ev farelerini dikkatle gözetleyip kovalamak yazılıdır; bugün bu hiçbir yerde görülmüyor. O hâlde daha önce olmayan bir şey olursa ya da önceden olan bir şey sonradan yok olursa şaşmayalım; sebep, kimi zaman şöyle kimi zaman böyle bir karışım alan bedenlerin tabiatıdır.
Diogenianos istemiyorsa yeni hava, yabancı su getirmeyi bırakalım. Oysa Demokritosçuların, dışarıdaki kozmoslar yok olup yabancı cisimler akıntıyla gelince buraya çoğu kez veba ve alışılmadık hastalık başlangıçlarının düştüğünü söyleyip yazdıklarını biliyoruz. Bizde depremlerin, kuraklıkların ve yağmurların yol açtığı yerel yıkımları da bırakalım; topraktan doğma tabiatlı olan rüzgârlar ve akarsular bunlarla birlikte hastalanıp değişmek zorundadır. Ama yiyecek, katık ve öteki yaşam düzenlerinde bedenin geçirdiği büyük değişimi geçmemek gerekir. Daha önce tadılmayan, yenmeyen pek çok şey şimdi en lezzetli olmuştur; ballı şarap ve domuz rahmi gibi. Eskilerin beyin bile yemediği söylenir. Bu yüzden Homeros 'Ona kār kadar değer veririm' demiştir; beyne bu adı, tiksinip attıkları için vermiştir. Olgun kavunu, Med elmasını ve biberi hâlâ ağzına süremeyen birçok yaşlı tanıyoruz. Bunların kendine özgü keyfiyetler ve atıklar yaparak bedenleri yabancılaştırması, karışımlarını yavaşça değiştirmesi doğaldır. Yemeklerin sırasının değişmesi de küçük bir fark değildir. Eskiden soğuk sofralar denen istiridye, deniz kestanesi, çiğ sebze, Platon'un deyişiyle kuyruktan ağza geçmiş, son sıra yerine ilk sırayı almıştır. Yemek öncesi içkiler denen şeyin etkisi de büyüktür. Eskiler bir şey yemeden su bile içmezdi; bugünkü insanlar ise aç karnına sarhoş olup ıslanmış, kaynayan bir bedenle yemeğe başlıyor, iştah kızışsın diye ince, sert, keskin şeyler yiyor, sonra ötekilerle tıka basa doluyor.
Değişim yapmak, yeni hastalıklar doğurmak bakımından etin hamamlarda uğradığı işkenceden güçlü bir şey de yoktur. Et, ateşte yumuşayıp akan demir gibi olur, sonra soğukla su alıp sertleşir:
Orada Akheron'a Pyriphlegethon akar.
Sanırım bizden kısa süre önce yaşamış biri, hamam kapısı açılınca böyle derdi. Çünkü onlar öyle ılık, yumuşak hamamlar kullanırlardı ki kral İskender ateşliyken hamamda uyurdu; Galat kadınları hamama lapa tencereleri getirip yıkanırken çocuklarıyla birlikte yerlerdi. Şimdi ise hamamlar kudurmuş gibidir; havlar, parçalar. İçlerinde çekilen hava, sıvıyla ateşin karışımı olduğundan bedenin hiçbir yerini rahat bırakmaz, her atomu sarsar, karıştırır, yerinden oynatır; ta ki kızışmış, kaynar hâldeki kendimizi söndürene kadar. Öyleyse Diogenianos, sözümüz dışarıdan gelen ya da kozmoslar arasından akan sebeplere ihtiyaç duymuyor; yaşam tarzındaki değişimin kendisi, kimi hastalıkları doğurmaya kimini yok etmeye yeter."
ταῦτα τοῦ Διογενιανοῦ διελθόντος, ὁ Φίλων αὐτός τε μέτρια διελέχθη πρὸς τὸν λόγον αὐτοῦ, κἀμὲ συνειπεῖν παρεκάλει τοῖς ἀρχαίοις ἰατροῖς, ὡς ἀμελείας ἢ ἀγνοίας τῶν μεγίστων ὀφλισκάνουσιν, εἴ γε μὴ ταῦτα τὰ πάθη νεώτερα φαίνεται τῆς ἐκείνων ἡλικίας. πρῶτον οὖν ὁ Διογενιανὸς οὐκ ὀρθῶς ἀξιοῦν ἔδοξεν ἡμῖν τὰς ἐπιτάσεις καὶ ἀνέσεις μὴ ποιεῖν διαφορὰς μηδὲ τοῦ γένους ἐκβιβάζειν· οὕτω γὰρ οὔτʼ ὄξος ὀξίνου φήσομεν διαφέρειν οὔτε πικρότητα στρυφνότητος; οὔτε πυρῶν αἴραν οὔτε μίνθον ἡδυόσμων. καίτοι περιφανῶς ἐκστάσεις αὗται καὶ μεταβολαὶ ποιοτήτων εἰσίν, αἱ μὲν ἀνέσεις μαραινομένων αἱ δʼ ἐπιτάσεις σφοδρυνομένων· ἢ μηδὲ φλόγα πνεύματος λεπτοῦ μηδὲ φλογὸς αὐγὴν μηδὲ πάχνην δρόσου μηδὲ χάλαζαν ὄμβρου διαφέρειν λέγωμεν, ἀλλʼ ἐπιτάσεις εἶναι ταῦτα πάντα καὶ σφοδρότητας· ὥρα δὲ καὶ τυφλότητα μηθὲν ἀμβλυωπίας φάναι διαφέρειν μηδὲ ναυτίας χολέραν, ἀλλὰ τῷ μᾶλλον καὶ ἧττον παραλλάττειν. καίτοι ταῦτα πρὸς λόγον οὐθέν ἐστιν· ἂν γὰρ αὐτὴν λέγωσι δεξάμενοι τὴν ἐπίτασιν καὶ τὴν σφοδρότητα νῦν γεγονέναι, πρῶτον, ἐν ποσῷ γιγνομένης τῆς καινότητος οὐκ ἐν ποιῷ, μένει τὸ παράδοξον ὁμοίως· ἔπειτα τοῦ Σοφοκλέους ἐπὶ τῶν, ὅτι μὴ πρότερον ἦν, ἀπιστουμένων, εἰ γέγονε νῦν, οὐ φαύλως εἰπόντος ἅπαντα τἀγένητα πρῶτον ἦλθʼ ἅπαξ δοκεῖ καὶ λόγον ἔχειν τὸ μὴ δρόμῳ, καθάπερ ὕσπληγος μιᾶς πεσούσης, ἐκδραμεῖν τὰ πάθη πρὸς τὴν γένεσιν, ἄλλων δʼ ἄλλοις ἀεὶ κατόπιν ἐπιγιγνομένων, ἕκαστον ἐν χρόνῳ τινὶ λαβεῖν τὴν πρώτην γένεσιν. εἰκάσαι δʼ ἄν τις ἔφην ἐγὼ τὰ μὲν ἀπʼ ἐνδείας ὅσα τε καῦμα προσπῖπτον ἢ ψῦχος ἐμποιεῖ, ταῦτα πρῶτον τοῖς σώμασι παραγενέσθαι· πλησμονὰς δὲ καὶ θρύψεις καὶ ἡδυπαθείας ὕστερον ἐπελθεῖν μετʼ ἀργίας καὶ σχολῆς διʼ ἀφθονίαν τῶν ἀναγκαίων πολὺ περίττωμα ποιούσας καὶ πονηρόν, ἐν ᾧ ποικίλα νοσημάτων εἴδη παντοδαπάς τε τούτων ἐπιπλοκὰς πρὸς ἀλλήλας καὶ μίξεις ἀεί τι νεωτερίζειν. τὸ μὲν γὰρ κατὰ φύσιν τέτακται καὶ διώρισται, τάξις γὰρ ἢ τάξεως ἔργον ἡ φύσις· ἡ δʼ ἀταξία καθάπερ ἡ Πινδαρικὴ ψάμμος ἀριθμὸν περιπέφευγε, καὶ τὸ παρὰ τὴν φύσιν εὐθὺς ἀόριστον καὶ ἄπειρόν ἐστιν. ἀληθεύειν μὲν γὰρ ἁπλῶς ψεύδεσθαι δʼ ἀπειραχῶς παρέχει τὰ πράγματα· καὶ ῥυθμοὶ καὶ ἁρμονίαι λόγους ἔχουσιν· ἃ δὲ πλημμελοῦσιν ἄνθρωποι περὶ λύραν καὶ ᾠδὴν καὶ ὄρχησιν, οὐκ ἄν τις περιλάβοι,. καίτοι καὶ Φρύνιχος ὁ τῶν τραγῳδιῶν ποιητὴς περὶ αὑτοῦ φησιν ὅτι σχήματα δʼ ὄρχησις τόσα μοι πόρεν, ὅσσʼ ἐνὶ πόντῳ κύματα ποιεῖται χείματι νὺξ ὀλοή. καὶ Χρύσιππος τὰς ἐκ δέκα μόνων ἀξιωμάτων συμπλοκὰς πλήθει φησὶν ἑκατὸν μυριάδας ὑπερβάλλειν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἤλεγξεν Ἵππαρχος, ἀποδείξας ὅτι τὸ μὲν καταφατικὸν περιέχει συμπεπλεγμένων μυριάδας δέκα καὶ πρὸς ταύταις χίλια τεσσαράκοντα ἐννέα· τὸ δʼ ἀποφατικὸν αὐτοῦ μυριάδας τριάκοντα μίαν καὶ πρὸς ταύταις ἐνακόσια πεντήκοντα δύο. Ξενοκράτης δὲ τὸν τῶν συλλαβῶν ἀριθμόν, ὃν τὰ στοιχεῖα μιγνύμενα πρὸς ἄλληλα παρέχει, μυριάδων ἀπέφηνεν εἰκοσάκις καὶ μυριάκις μυρίων. τί δὴ θαυμαστόν ἐστιν εἰ, τοσαύτας μὲν ἐν ἑαυτῷ τοῦ σώματος δυνάμεις ἔχοντος, τοσαύτας δὲ διὰ σίτων καὶ ποτῶν ἐπεισαγομένου ποιότητας ἑκάστοτε, χρωμένου δὲ κινήσεσι καὶ μεταβολαῖς μήτε καιρὸν ἕνα μήτε τάξιν ἀεὶ μίαν ἐχούσαις, αἱ πρὸς ἀλλήλας συμπλοκαὶ τούτων ἁπάντων ἔστιν ὅτε καινὰ καὶ ἀσυνήθη νοσήματα φέρουσιν, οἷον ὁ Θουκυδίδης ἱστορεῖ τὸν Ἀθήνησι λοιμὸν γενέσθαι, τεκμαιρόμενος αὐτοῦ τὸ μὴ σύντροφον μάλιστα τῷ τὰ σαρκοφάγα μὴ γεύεσθαι τῶν νεκρῶν; οἱ δὲ περὶ τὴν Ἐρυθρὰν θάλασσαν νοσήσαντες, ὡς Ἀγαθαρχίδας ἱστόρηκεν, ἄλλοις τε συμπτώμασιν ἐχρήσαντο καινοῖς καὶ ἀνιστορήτοις, καὶ δρακόντια μικρὰ τὰς κνήμας διεσθίοντα καὶ τοὺς βραχίονας ἐξέκυψεν, ἁψαμένων δʼ αὖθις ἀνεδύετο καὶ φλεγμονὰς ἀκαρτερήτους ἐνειλούμενα τοῖς μυώδεσι παρεῖχεν καὶ τοῦτο τὸ πάθος οὔτε πρότερον οἶδεν οὐδεὶς οὔτε ὕστερον ἄλλοις ἀλλʼ ἐκείνοις γε μόνοις γενόμενον, ὡς ἕτερα πολλά. καὶ γὰρ ἐν δυσουρίᾳ τις γενόμενος πολὺν χρόνον ἐξέδωκε κριθίνην καλάμην γόνατʼ ἔχουσαν. καὶ τὸν ἡμέτερον ξένον Ἔφηβον Ἀθήνησιν ἴσμεν ἐκβάλλοντα μετὰ πολλοῦ σπέρματος θηρίδιον δασὺ καὶ πολλοῖς ποσὶ ταχὺ βαδίζον. τὴν δὲ Τίμωνος ἐν Κιλικίᾳ τήθην Ἀριστοτέλης ἱστόρηκε φωλεύειν τοῦ ἔτους ἑκάστου δύο μῆνας, μηδενὶ πλὴν μόνῳ τῷ ἀναπνεῖν, ὅτι ζῇ, διάδηλον οὖσαν. καὶ μὴν ἔν γε τοῖς Μενωνείοις σημεῖον ἡπατικοῦ πάθους ἀναγέγραπται τὸ τοὺς κατοικιδίους μῦς ἐπιμελῶς· παραφυλάττειν καὶ διώκειν· ὃ νῦν οὐδαμοῦ γιγνόμενον ὁρᾶται. διὸ μὴ θαυμάζωμεν, ἂν γένηταί τι τῶν οὐ πρότερον ὄντων, μηδʼ εἴ τι τῶν πρότερον ὄντων ὕστερον ἐκλέλοιπεν· αἰτία γὰρ ἡ τῶν σωμάτων φύσις, ἄλλην ἄλλοτε λαμβάνουσα κρᾶσιν. τὸ μὲν οὖν ἀέρα καινὸν ἐπεισάγειν ἢ ξένον ὕδωρ, εἰ μὴ βούλεται Διογενιανός, ἐάσωμεν καίτοι τούς γε Δημοκριτείους ἴσμεν καὶ λέγοντας καὶ γράφοντας, ὅτι καὶ κόσμων ἐκτὸς φθαρέντων καὶ σωμάτων ἀλλοφύλων ἐκ τῆς ἀπορροῆς ἐπιρρεόντων, ἐνταῦθα πολλάκις ἀρχαὶ παρεμπίπτουσι λοιμῶν καὶ παθῶν οὐ συνήθων. ἐάσωμεν δὲ καὶ τὰς φθορὰς τὰς κατὰ μέρος παρʼ ἡμῖν ὑπό τε σεισμῶν καὶ αὐχμῶν καὶ ὄμβρων, αἷς καὶ τὰ πνεύματα καὶ τὰ νάματα γηγενῆ φύσιν ἔχοντα συννοσεῖν ἀνάγκη καὶ συμμεταβάλλειν. ἀλλὰ περὶ τὰ· σιτία καὶ τὰ ὄψα καὶ τὰς ἄλλας διαίτας τοῦ σώματος ἐξαλλαγήν, ὅση γέγονεν, οὐ παραλειπτέον· πολλὰ γὰρ τῶν ἀγεύστων καὶ ἀβρώτων πρότερον ἥδιστα νῦν γέγονεν, ὥσπερ οἰνόμελι καὶ μήτρα· λέγουσι δὲ μηδʼ ἐγκέφαλον ἐσθίειν τοὺς παλαιούς· διὸ καὶ Ὅμηρον εἰπεῖν τίω δέ μιν ἐν καρὸς αἴσῃ, τὸν ἐγκέφαλον οὕτω, διὰ τὸ ῥίπτειν καὶ ἀποβάλλειν μυσαττομένους, προσειπόντα· σικύου δὲ πέπονος καὶ μήλου Μηδικοῦ καὶ πεπέρεως πολλοὺς ἴσμεν ἔτι τῶν πρεσβυτέρων γεύσασθαι μὴ δυναμένους. ὑπό τε δὴ τούτων εἰκός ἐστι ξενοπαθεῖν τὰ σώματα καὶ παραλλάττειν ταῖς κράσεσιν ἡσυχῆ ποιότητα καὶ περίττωμα ποιούντων ἴδιον, τήν τε τάξιν αὖ τῶν ἐδεστῶν καὶ μετακόσμησιν οὐ μικρὰν ἔχειν διαφοράν. αἱ γὰρ καλούμεναι ψυχραὶ τράπεζαι πρότερον, ὀστρέων, ἐχίνων, ὠμῶν λαχάνων, ὥσπερ ἐλαφρῶν ὁ Πλάτων, ἀπʼ οὐρᾶς ἐπὶ στόμα μεταχθεῖσαι τὴν πρώτην ἀντὶ τῆς ἐσχάτης τάξιν ἔχουσι. μέγα δὲ καὶ τὸ τῶν καλουμένων προπωμάτων· οὐδὲ γὰρ ὕδωρ οἱ παλαιοὶ πρὶν ἐντραγεῖν ἔπινον· οἱ δὲ νῦν ἄσιτοι προμεθυσθέντες ἅπτονται τῆς τροφῆς διαβρόχῳ τῷ σώματι καὶ ζέοντι, λεπτὰ καὶ τομὰ καὶ ὀξέα προσφέροντες ὑπέκκαυμα τῆς ὀρέξεως, εἶθʼ οὕτως ἐμφορούμενοι τῶν ἄλλων. οὐδενὸς δὲ πρὸς μεταβολὴν καὶ τὸ ποιῆσαι νοσημάτων καινῶν γένεσιν ἀσθενέστερόν ἐστιν ἡ περὶ τὰ λουτρὰ τῆς σαρκὸς πολυπάθεια καθάπερ σιδήρου πυρὶ μαλασσομένης καὶ ῥεούσης, εἶτα βαφὴν ὑπὸ ψυχροῦ καὶ στόμωσιν ἀναδεχομένης· ἔνθα μὲν εἰς Ἀχέροντα Πυριφλεγέθων τε ῥέουσι· τοῦτο γὰρ ἄν τις εἰπεῖν μοι δοκεῖ τῶν ὀλίγον ἡμῶν ἔμπροσθεν γεγονότων, βαλανείου θύρας ἀνοιχθείσης. ἐκεῖνοι γὰρ οὕτως ἀνειμένοις ἐχρῶντο καὶ μαλακοῖς, ὥστʼ Ἀλέξανδρος μὲν ὁ βασιλεὺς ἐν τῷ λουτρῶνι πυρέττων ἐκάθευδεν αἱ δὲ Γαλατῶν γυναῖκες εἰς τὰ βαλανεῖα πόλτου χύτρας εἰσφέρουσαι μετὰ τῶν παίδων ἤσθιον ὁμοῦ λουόμεναι. νῦν δὲ λυττῶσιν ἔοικε τὰ βαλανεῖα καὶ ὑλακτοῦσι καὶ σπαράττουσιν· ὁ δʼ ἑλκόμενος ἀὴρ ἐν αὐτοῖς, ὑγροῦ μῖγμα καὶ πυρὸς γεγονώς, οὐδὲν ἐᾷ τοῦ σώματος ἡσυχίαν ἄγειν, ἀλλὰ πᾶσαν ἄτομον κλονεῖ καὶ ταράσσει καὶ μεθίστησιν ἐξ ἕδρας, ἄχρι οὗ κατασβέσωμεν αὑτοὺς πεπυρωμένους καὶ ζέοντας. οὐδὲν οὖν ἔφην ὦ Διογενιανέ, δεῖται ὁ λόγος αἰτιῶν ἐπεισοδίων ἔξωθεν οὐδὲ μετακοσμίων, ἀλλʼ αὐτόθεν ἡ περὶ τὴν δίαιταν μεταβολὴ τὰ μὲν συγγεννᾶν τὰ δʼ ἀφανίζειν τῶν νοσημάτων οὐκ ἀδύνατὸς ἐστιν. ### Bölüm 10 ### Διὰ τί τοῖς φθινοπωρινοῖς φθινοπώροις mei ἐνυπνίοις ἥκιστα πιστεύομεν.
8.10.110. Bölüm: Sonbaharda görülen rüyalara neden en az güveniriz?
Phloros, Thermopylai'ye getirilen Aristoteles'in Doğa Problemleri'ni okuyordu. Felsefeye yatkın tabiatların çoğunun başına geldiği gibi, kendisi birçok aporiayla doldu, bunları dostlarına da aktardı; böylece çok bilginin birçok aporiaya yol açtığını söyleyen Aristoteles'e bizzat tanıklık etmiş oldu. Bunlar gündüz gezintilerimizde bize hoş bir uğraş sağladı. Rüyaların özellikle yaprak döken aylarda güvenilmez ve yanıltıcı olduğu sözü ise, Favorinus başka konuşmalarla meşgulken, yemekten sonra nasılsa ortaya çıktı. Senin dostların, benim oğullarım, Aristoteles'in aporiayı çözdüğünü düşünüyor, onun gibi taze ürünleri suçlamaktan başka araştıracak, söyleyecek bir şey görmüyorlardı. Bu ürünler yeni ve dolgunken bedende çok ve karışık hava üretirler. Yalnız şarap köpürüp öfkelenmez, yeni yağ da sıcaklık havayı dalgalandırdığı için kandilde cızırdar; taze tahılları ve bütün meyveleri de, şişirici ve ham kısım dışarı çıkana kadar gergin ve şiş görürüz. Bazı yiyeceklerin kötü rüya gösterdiğine, uyku görüntülerini karıştırdığına tanık olarak baklayı ve ahtapot başını gösteriyorlardı; rüyalarla kehanet isteyenlere bunlardan uzak durmaları buyrulur.
προβλήμασιν Ἀριστοτέλους φυσικοῖς ἐντυγχάνων Φλῶρος εἰς Θερμοπύλας κομισθεῖσιν αὐτός τε πολλῶν ἀποριῶν, ὅπερ εἰώθασι πάσχειν ἐπιεικῶς αἱ φιλόσοφοι φύσεις, ὑπεπίμπλατο καὶ τοῖς ἑταίροις μετεδίδου, μαρτυρῶν αὐτῷ τῷ Ἀριστοτέλει λέγοντι τὴν πολυμάθειαν πολλὰς ἀποριῶν ἀρχὰς ποιεῖν. τὰ μὲν οὖν ἄλλα μεθʼ ἡμέραν οὐκ ἄχαριν ἡμῖν ἐν τοῖς περιπάτοις διατριβὴν παρέσχε· τὸ δὲ λεγόμενον περὶ τῶν ἐνυπνίων, ὡς ἐστιν ἀβέβαια καὶ ψευδῆ μάλιστα περὶ τοὺς φυλλοχόους; μῆνας, οὐκ οἶδʼ ὅπως, ἑτέροις λόγοις πραγματευσαμένου τοῦ Φαβωρίνου μετὰ τὸ δεῖπνον, ἀνέκυψε. τοῖς μὲν οὖν σοῖς ἑταίροις ἐμοῖς δʼ υἱοῖς ἐδόκει λελυκέναι τὴν ἀπορίαν Ἀριστοτέλης· καὶ οὐδὲν ᾤοντο δεῖν ζητεῖν οὐδὲ λέγειν ἀλλʼ ἢ τοὺς καρπούς, ὥσπερ ἐκεῖνος, αἰτιᾶσθαι. νέοι γὰρ ὄντες ἔτι καὶ σφριγῶντες πολὺ πνεῦμα γεννῶσιν ἐν τῷ σώματι καὶ ταραχῶδες οὐ γὰρ τὸν οἶνον εἰκός ἐστι μόνον ζεῖν καὶ ἀγανακτεῖν, οὐδὲ τοὔλαιον ἂν ᾗ νεουργὸν ἐν τοῖς λύχνοις ψόφον ἐμποιεῖν, ἀποκυματιζούσης τὸ πνεῦμα τῆς θερμότητος· ἀλλὰ καὶ τὰ σιτία τὰ πρόσφατα καὶ τὴν ὀπώραν ἅπασαν ὁρῶμεν ἐντεταμένην καὶ οἰδοῦσαν, ἄχρι ἂν ἀποπνεύσῃ τὸ φυσῶδες καὶ ἄπεπτον. ὅτι δʼ ἐστὶ τῶν βρωμάτων ἔνια δυσόνειρα καὶ ταρακτικὰ τῶν καθʼ ὕπνον ὄψεων, μαρτυρίοις ἐχρῶντο τοῖς τε κυάμοις καὶ τῇ κεφαλῇ τοῦ πολύποδος, ὧν ἀπέχεσθαι κελεύουσι τοὺς δεομένους τῆς διὰ τῶν ὀνείρων μαντικῆς
8.10.2Favorinus başka konularda Aristoteles'in son derece hayranıdır, inandırıcılıktan en büyük payı Peripatos'a verir. Ama o sefer Demokritos'un eski bir öğretisini, dumandan kararmış bir şeyi indirir gibi indirip temizlemeye, parlatmaya girişti. Demokritos'un şu bilinen sözünü esas aldı: Hayaller (eidōla) gözeneklerden bedenlere dalar, yeniden yukarı çıkarak uykudaki görüntüleri meydana getirir. Bunlar her yerden, eşyadan, giysilerden, bitkilerden, en çok da hayvanlardan, büyük çalkantı ve sıcaklıkla çıkıp gelir. Epikuros'un sandığı gibi yalnız bedenin biçimine basılmış benzerlikleri taşımazlar; Epikuros buraya kadar Demokritos'u izler, sonra öğretiyi bırakır. Onlar her bir kişinin psykhēsindeki hareketlerin, tasarıların, karakterlerin ve tutkuların yansılarını da alıp sürükler. Bunlarla birlikte çarpınca adeta canlı gibi, kendilerini gönderenlerin görüşlerini, düşüncelerini ve dürtülerini alıcılara söyler, haber verirler; yeter ki suretlerini eklemli ve karışmamış olarak ulaştırsınlar. Bu da en çok hava pürüzsüzken olur, çünkü o zaman hareketleri engelsiz ve hızlıdır. Ağaçların yaprak döktüğü sonbahar havası ise çok düzensiz ve sert olduğundan hayalleri birçok yönden büker, saptırır; açıklıklarını da yolculuğun yavaşlığıyla karartarak siler, zayıflatır. Tersine kızışmış, yanıp tutuşan kimselerden fırlayan çok sayıda hızlı hayal, taze ve anlamlı yansılar getirir.
ὁ δὲ Φαβωρῖνος αὐτὸς τὰ μὲν ἄλλα δαιμονιώτατος Ἀριστοτέλους ἐραστής ἐστι καὶ τῷ Περιπάτῳ νέμει μερίδα τοῦ πιθανοῦ πλείστην· τότε μέντοι λόγον τινὰ τοῦ Δημοκρίτου παλαιὸν ὥσπερ ἐκ καπνοῦ καθελὼν ἠμαυρωμένον οἷος ἦν ἐκκαθαίρειν καὶ διαλαμπρύνειν· ὑποθέμενος τοῦτο δὴ τοὐπιδήμιον, ὅ φησι Δημόκριτος, ἐγκαταβυσσοῦσθαι τὰ εἴδωλα διὰ τῶν πόρων εἰς τὰ σώματα καὶ ποιεῖν τὰς κατὰ τὸν ὕπνον ὄψεις ἐπαναφερόμενα· φοιτᾶν δὲ ταῦτα πανταχόθεν ἀπιόντα καὶ σκευῶν καὶ ἱματίων καὶ φυτῶν μάλιστα δὲ ζῴων ὑπὸ σάλου πολλοῦ καὶ θερμότητος οὐ μόνον ἔχοντα μορφοειδεῖς τοῦ σώματος ἐκμεμαγμένας ὁμοιότητας ὡς Ἐπίκουρος οἴεται μέχρι τούτου Δημοκρίτῳ συνεπόμενος, ἐνταῦθα δὲ προλιπὼν τὸν λόγον, ἀλλὰ καὶ τῶν κατὰ ψυχὴν κινημάτων καὶ βουλευμάτων ἑκάστῳ καὶ ἠθῶν καὶ παθῶν ἐμφάσεις ἀναλαμβάνοντα συνεφέλκεσθαι, καὶ προσπίπτοντα μετὰ τούτων ὥσπερ ἔμψυχα φράζειν καὶ διαγγέλλειν τοῖς ὑποδεχομένοις τὰς τῶν μεθιέντων αὐτὰ δόξας καὶ διαλογισμοὺς καὶ ὁρμάς, ὅταν ἐνάρθρους καὶ ἀσυγχύτους φυλάττοντα προσμίξῃ τὰς εἰκόνας. τοῦτο δὲ μάλιστα ποιεῖ διʼ ἀέρος λείου τῆς φορᾶς αὐτοῖς γιγνομένης ἀκωλύτου καὶ ταχείας. ὁ δὲ φθινοπωρινός, ἐν ᾧ φυλλοχοεῖ τὰ δένδρα, πολλὴν ἀνωμαλίαν ἔχων καὶ τραχύτητα, διαστρέφει καὶ παρατρέπει πολλαχῆ τὰ εἴδωλα καὶ τὸ ἐναργὲς αὐτῶν ἐξίτηλον καὶ ἀσθενὲς ποιεῖ τῇ βραδυτῆτι τῆς πορείας ἀμαυρούμενον, ὥσπερ αὖ πάλιν πρὸς ὀργώντων καὶ διακαομένων ἐκθρώσκοντα πολλὰ καὶ ταχὺ κομιζόμενα τὰς ἐμφάσεις νεαρὰς καὶ σημαντικὰς ἀποδίδωσιν.
8.10.3Sonra Autobulos ile arkadaşlarına bakıp gülümsedi: "Görüyorum ki artık hayallerle gölge savaşı yapmaya hazırsınız; eski bir görüşe, tabloya dokunur gibi dokunup bir şey yaptığınızı sanıyorsunuz."
"Bize kurnazlığı bırak," dedi Autobulos. "Aristoteles'in görüşü itibar kazansın diye Demokritos'unkini yanına gölge gibi koyduğunu biliyoruz. Öyleyse ona döneceğiz, onunla savaşacağız, çünkü taze ürünleri, sevgili meyveleri haksız yere suçluyor. Yaz ve sonbaharın başı buna tanıklık eder; Antimakhos'un dediği gibi meyveyi yeşil ve coşkunken, yeni çıkmışken yediğimiz o aylarda aldatıcı ve yalan rüyalar daha az görürüz. Yaprak döken aylar ise artık kışa komşudur; yiyecekler sindirilmiştir, ağaçta kalan yemişler de kuru, buruşuk, o başa vuran, çıldırtan her şeyi bırakmıştır. Yeni şarabı en erken içenler bile kıştan sonra, Anthesterion ayında içer. O güne biz İyi Daimōn Günü, Atinalılar Pithoigia der. Kaynayan şıradan işçilerin bile korkup hep uzak durduğunu görürüz. Öyleyse tanrıların armağanlarına iftira etmeyi bırakıp başka bir yol tutalım; o yolu mevsimin adı ve boş, yalan rüyalar gösteriyor. Mevsime 'yaprak döken' denir; çünkü soğukluk ve kuruluk yüzünden yapraklar o zaman dökülür; zeytin, defne, hurma gibi sıcak ya da yağlı olanlarla mersin ve sarmaşık gibi nemli olanlar bunun dışındadır. Onların karışımı kendilerine yardım eder, ötekilerinki etmez; çünkü nem ya soğukla koyulaştığı ya da yetersizlikten, güçsüzlükten kuruduğu için tutkal gibi bir arada tutan şey kalmaz. Bitkileri serpiltip büyüten nem ve sıcaklıktır, hayvanları ise daha da çok; tersine soğukluk ve kuruluk öldürücüdür. Bu yüzden Homeros incelikle insanlara 'nemli ölümlüler' demeyi âdet edinmiştir; sevinmeye 'ısınmak', üzücü ve korkunç olana 'titretici, buz gibi' der. Ölüler için ise 'alibas' ve 'iskelet' denir; bu adlarla kuruluk aşağılanır. Üstelik içimizdeki en hâkim güç olan kan hem sıcak hem nemlidir; yaşlılık ise ikisinden de yoksundur. Sonbahar da dönen yılın adeta yaşlılığıdır: Nem daha gelmemiş, sıcaklık artık güçsüzdür. Kuruluğun ve soğukluğun bu açık belirtisi bedenleri hastalıklara açık hâle getirir. Psykhēlerin bedenlerle birlikte etkilenmesi zorunludur; pneuma kırağılanınca da en çok kehanet gücü kararır, sise bürünen bir ayna gibi. Bu yüzden pneuma kalın, ışıksız, büzülmüş kaldıkça hayallerde net, eklemli, anlamlı hiçbir şey vermez."
εἶτα διαβλέψας πρὸς τοὺς περὶ τὸν Αὐτόβουλον καὶ μειδιάσας ἀλλʼ ὁρῶ εἶπεν ὑμᾶς οἵους τʼ ὄντας ἤδη σκιαμαχεῖν πρὸς τὰ εἴδωλα καὶ δόξῃ παλαιᾷ καθάπερ γραφῇ προσφέροντας ἁφὴν οἴεσθαί τι ποιεῖν καὶ ὁ Αὐτόβουλος παῦε ποικίλλων ἔφη πρὸς ἡμᾶς οὐ γὰρ ἀγνοοῦμεν, ὅτι τὴν Ἀριστοτέλους δόξαν εὐδοκιμῆσαι βουλόμενος ὥσπερ σκιὰν αὐτῇ τὴν Δημοκρίτου παραβέβληκας. ἐπʼ ἐκείνην οὖν τρεψόμεθα κἀκείνῃ μαχούμεθα κατηγορούσῃ τῶν νέων καρπῶν καὶ τῆς φίλης ὀπώρας οὐ προσηκόντως. τὸ γὰρ θέρος αὐτοῖς μαρτυρεῖ καὶ τὸ μετόπωρον, ὅτε μάλιστα χλωρὰν καὶ φλύουσαν, ὡς Ἀντίμαχος ἔφη, τὴν ὀπώραν γεννωμένην ἄρτι προσφερόμενοι ἧττον ἀπατηλοῖς καὶ ψευδέσιν ἐνυπνίοις σύνεσμεν οἱ δὲ φυλλοχόοι μῆνες ἤδη τῷ χειμῶνι παρασκηνοῦντες ἐν πέψει τὰ σιτία καὶ τὰ περιόντα τῶν ἀκροδρύων ἰσχνὰ καὶ ῥυσὰ καὶ πᾶν ἀφεικότα τὸ πληκτικὸν ἐκεῖνο καὶ μανικὸν ἔχουσι. καὶ μὴν οἴνου γε τὸν νέον οἱ πρωιαίτατα πίνοντες Ἀνθεστηριῶνι πίνουσι μηνὶ μετὰ χειμῶνα· καὶ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἡμεῖς μὲν Ἀγαθοῦ Δαίμονος, Ἀθηναῖοι δὲ Πιθοίγια προσαγορεύουσι· γλεύκους δὲ ζέοντος ἀεὶ ἀφαιρεῖσθαι καὶ τοὺς ἐργάτας δεδιότας ὁρῶμεν. ἀφέντες οὖν τὸ συκοφαντεῖν τὰ τῶν θεῶν δῶρα μετίωμεν ἑτέραν ὁδόν, ἣν ὑφηγεῖται τοὔνομα τοῦ χρόνου καὶ τῶν ὑπηνεμίων καὶ ψευδῶν ὀνείρων. φυλλοχόος γὰρ ὀνομάζεται διὰ ψυχρότητα καὶ ξηρότητα τηνικαῦτα τῶν φύλλων ἀπορρεόντων· πλὴν εἴ τι θερμόν ἐστιν ἢ λιπαρὸν ὡς ἐλαῖαι καὶ δάφναι καὶ φοίνικες ἢ διερὸν ὡς μυρσίνη καὶ κιττός;. τούτοις γὰρ ἡ κρᾶσις βοηθεῖ τοῖς δʼ ἄλλοις οὔ· οὐ γὰρ παραμένει τὸ ἐχέκολλον καὶ συνεκτικόν, ἢ πυκνουμένης ψυχρότητι τῆς ἰκμάδος ἢ ξηραινομένης διʼ ἔνδειαν ἢ διʼ ἀσθένειαν. ἔστι μὲν οὖν καὶ φυτοῖς ὑγρότητι ἢ θερμότητι τεθηλέναι καὶ αὐξάνεσθαι, μᾶλλον δὲ τοῖς ζῴοις· καὶ τοὐναντίον ἡ ψυχρότης καὶ ἡ ξηρότης ὀλέθριον. διὸ χαριέντως Ὅμηρος εἴωθε διεροὺς βροτοὺς καλεῖν, καὶ τὸ μὲν χαίρειν ἰαίνεσθαι,ῥιγεδανόν δὲ καὶ κρυερόν τὸ λυπηρὸν καὶ τὸ φοβερόν. ὁ δʼ ἀλίβας καὶ ὁ σκελετὸς ἐπὶ τοῖς νεκροῖς λέγονται, λοιδορουμένης τῷ ὀνόματι τῆς ξηρότητος. ἔτι τὸ μὲν αἷμα κυριωτάτην τῶν ἐν ἡμῖν ἔχον δύναμιν ἅμα καὶ θερμόν ἐστι καὶ ὑγρόν, τὸ δὲ γῆρας ἀμφοῖν ἐνδεές. ἔοικε δὲ τοῦ ἐνιαυτοῦ περιιόντος οἷον γῆρας εἶναι τὸ φθινόπωρον· οὔπω γὰρ ἥκει τὸ ὑγρόν, οὐκέτι δὲ τὸ θερμὸν ἔρρωται· δεῖγμα δὲ γεγονὸς ἀτεχνῶς ξηρότητος ἅμα καὶ ψυχρότητος ἐπισφαλῆ ποιεῖ τὰ σώματα πρὸς τὰς νόσους. τοῖς δὴ σώμασι τὰς ψυχὰς συμπαθεῖν ἀνάγκη, καὶ μάλιστα παχνουμένου τοῦ πνεύματος ἀμαυροῦσθαι τὸ μαντικόν, ὥσπερ κάτοπτρον ὁμίχλης ἀναπιμπλάμενον. οὐδὲν οὖν τρανὸν οὐδʼ ἔναρθρον οὐδʼ εὔσημον ἐν ταῖς φαντασίαις ἀποδίδωσι, μέχρι οὗ παχὺ καὶ ἀλαμπὲς καὶ συνεσταλμένον ἐστίν. # Kitap 9 ### Bölüm 0