VII. Kitap
7.0.1Sossius Senecio, Romalıların dilinde zarif ve insancıl bir adamın sözü dolaşır; her kimse o, yalnız başına sofraya oturduğu bir gün "Bugün karnımı doyurdum ama yemek yemedim" demiş. Çünkü yemek her zaman onu tatlandıran paylaşmayı ve dostluğu ister. Euenos ateşin en tatlı baharat olduğunu söylerdi; Homeros tuza "ilahî" der, çoğu kişi de ona "lezzetler" (kharites) adını verir, çünkü pek çok şeye karışıp onları damağa uygun, sevimli ve hoş kılar. Yemeğin ve sofranın gerçekten en ilahî baharatı ise yanımızda bulunan dost, tanıdık, bildik kişidir. Bunun sebebi onunla birlikte yiyip içmek değil, söze ortak olması, söz alıp vermesidir; yeter ki söylenenlerde faydalı, inandırıcı ve o ortama uygun bir şey bulunsun. Çünkü çoğu kimsede şarap başındaki boş gevezelik onları saçmalatıp tutkularına sürükler, ruhlarını büsbütün eğip büker. Bu yüzden yemeğe dostlar kadar sözleri de sınanmış olarak almak gerekir. Bu konuda Lakedaimonluların tam tersini düşünür ve söyleriz: Onlar ortak sofraya bir genci ya da yabancıyı aldıklarında kapıyı gösterip "Buradan söz çıkmaz" derler. Biz ise herkesin her yere götürebileceği sözlere alıştırıyoruz kendimizi, çünkü konularımızda hiçbir taşkınlık, küfür, kötü niyet ya da bayağılık yoktur. Bunu örneklerden hükmedebilirsin; bu kitap onların yedinci onluğunu içeriyor.
χαρίεντος ἀνδρός, ὦ Σόσσιε Σενεκίων, καὶ φιλανθρώπου λόγον ἔχουσι Ῥωμαῖοι διὰ στόματος, ὅστις ἦν ὁ εἰπών, ἐπεὶ μόνος ἐδείπνησε, βεβρωκέναι, μὴ δεδειπνηκέναι σήμερον· ὡς τοῦ δείπνου κοινωνίαν καὶ φιλοφροσύνην ἐφηδύνουσαν ἀεὶ ποθοῦντος. Εὔηνος μὲν γὰρ ἔλεγε τὸ πῦρ ἥδιστον εἶναι ἡδυσμάτων, καὶ τὸν ἅλα θεῖον Ὅμηρος οἱ δὲ πολλοὶ χάριτας καλοῦσιν, ὅτι ἐπὶ τὰ πλεῖστα μιγνύμενος εὐάρμοστα τῇ γεύσει καὶ προσφιλῆ ποιεῖ καὶ κεχαρισμένα· δείπνου δὲ καὶ τραπέζης θειότατον ὡς ἀληθῶς ἥδυσμα φίλος ἐστὶ παρὼν καὶ συνήθης καὶ γνώριμος οὐ τῷ συνεσθίειν καὶ συμπίνειν, ἀλλʼ ὅτι λόγου μεταλαμβάνει καὶ μεταδίδωσιν, ἄν γε δὴ χρήσιμον ἐνῇ τι καὶ πιθανὸν καὶ οἰκεῖον τοῖς λεγομένοις· ἐπεὶ τούς γε πολλοὺς αἱ παρʼ οἶνον ἀδολεσχίαι ληροῦντας ἐμβάλλουσι πρὸς τὰ πάθη καὶ προσδιαστρέφουσιν. ὅθεν ἄξιόν ἐστι μηδὲν ἧττον λόγους ἢ φίλους δεδοκιμασμένους παραλαμβάνειν ἐπὶ τὰ δεῖπνα, τοὐναντίον ἢ Λακεδαιμόνιοι φρονοῦντας καὶ λέγοντας· ἐκεῖνοι μὲν γάρ, ὅταν νέον ἢ ξένον εἰς τὸ φιδίτιον παραλάβωσι, τὰς θυρίδας δείξαντες ταύτῃ φασὶν οὐκ ἐξέρχεται λόγος· ἡμεῖς, δʼ ἑαυτοὺς χρῆσθαι λόγοις συνεθίζομεν, ὧν πᾶσὶν ἐστι καὶ πρὸς πάντας ἐξαγωγή, διὰ τὰς ὑποθέσεις μηδὲν ἀκόλαστον μηδὲ βλάσφημον μηδὲ κακόηθες ἐχούσας μηδʼ ἀνελεύθερον. ἔξεστι δὲ κρίνειν τοῖς παραδείγμασιν, ὧν τὴν ἑβδόμην δεκάδα τουτὶ περιέχει τὸ βιβλίον.
7.1.11. Bölüm: İçeceğin akciğerden geçtiğini söyleyen Platon'u suçlayanlara karşı
Yaz mevsiminde içki arkadaşlarımızdan birinin aklına herkesin dilindeki şu dize geldi:
Ciğerlerini şarapla ıslat, çünkü yıldız dönüyor.
Nikopolisli hekim Nikias, "Şair Alkaios'un filozof Platon'un da bilmediği bir şeyi bilmemesinde şaşılacak bir şey yok," dedi. Yine de Alkaios'un bir savunması bulunabilirdi: Akciğer mideye komşu olduğundan nemden pay alır, bu yüzden ıslandığı söylenebilir. Oysa filozof, içeceklerin akciğerden geçtiğini bu kadar açıkça yazarak, onu en hevesle savunmak isteyenlere bile inandırıcı bir yol bırakmamıştı. Çünkü bu büyük bir bilgisizlikti.
"Birincisi," dedi, "sıvı gıdanın katı gıdayla karışması zorunlu olduğuna göre, ikisi için de aynı kabın, yani yiyeceği yumuşatıp ıslatarak alt karna gönderen midenin bulunması gerekir. Sonra akciğer tamamen düzgün ve sık bir organdır; bu durumda kykeon'la içilen arpa unu nasıl geçip takılmadan gidecektir? Erasistratos da ona haklı olarak bu soruyu sormuştu. Üstelik Platon, bir filozofa yakışacak şekilde bedenin kısımlarının çoğunda neye yaradıklarını, tabiatın her birini hangi ihtiyaç için yaptığını araştırırken gırtlak kapağının işini iyi anlamamıştır. Oysa gırtlak kapağı, yiyecek yutulurken nefes borusunu kapatıp akciğere bir şey kaçmasını engellemek için oraya yerleştirilmiştir; çünkü oraya bir şey kaçarsa nefes dışarı çıkarken öksürükle berbat sıyrıklar ve tahrişler olur. Bu kapak iki yana da dönebilir; konuşurken mideye doğru kapanır, yiyip içerken nefes borusuna, nefesin yolunu temiz tutar.
"Ayrıca," dedi, "yavaş yavaş içenlerin karnı, sıvıyı bir solukta çekenlerinkinden daha yumuşak olur; çünkü sıvı hızla geçip doğruca mesaneye gider. Öbür türlüsünde ise yiyeceklerin arasında daha çok oyalanır, onları yumuşatır, böylece birbirine karışıp kalırlar. Oysa yutarken sıvılar hemen ayrılsaydı, yiyecekle birlikte gitmeseydi ve yiyecek, Erasistratos'un dediği gibi, sıvıyı bir taşıt gibi kullanmasaydı bunlar olmazdı."
εἰσῆλθέ τινι τῶν συμποτῶν ὥρᾳ θέρους τουτὶ τὸ πρόχειρον ἅπασιν ἀναφθέγξασθαι τέγγε πλεύμονας οἴνῳ· τὸ γὰρ ἄστρον περιτέλλεται· καὶ Νικίας ὁ Νικοπολίτης ἰατρὸς οὐδὲν ἔφη θαυμαστόν, εἰ ποιητικὸς ἀνὴρ Ἀλκαῖος ἠγνόησεν ὃ καὶ Πλάτων ὁ φιλόσοφος. καίτοι τὸν μὲν Ἀλκαῖον ἁμωσγέπως εὐπορήσειν βοηθείας, ἀπολαύειν ἰκμάδος τὸν πλεύμονα, γειτνιῶντα τῷ στομάχῳ, καὶ διὰ τοῦτο τέγγεσθαι πιθανόν ἐστιν· ὁ δὲ φιλόσοφος οὑτωσὶ σαφῶς ἔφη γράψας διεξιέναι τὰ ποτὰ διὰ τοῦ πλεύμονος οὐδὲ τοῖς προθυμοτάτοις ἀμύνειν ἐπιχείρησιν ὑπὲρ αὑτοῦ πιθανὴν ἀπολέλοιπε. τὸ γὰρ ἀγνόημα μέγα. πρῶτον μέν, ὅτι τῆς ὑγρᾶς τροφῆς πρὸς τὴν ξηρὰν ἀναγκαίαν ἐχούσης τὴν ἀνάμιξιν, εἰκός ἐστι ταὐτὸν ἀμφοτέραις ἀγγεῖον ὑποκεῖσθαι τὸν στόμαχον εἰς τὴν κάτω κοιλίαν ἐκδιδόντα μαλακὸν καὶ διάβροχον τὸ σιτίον· ἔπειτα, τοῦ πλεύμονος λείου καὶ πυκνοῦ παντάπασι γεγονότος, πῶς τὸ σὺν κυκεῶνι πινόμενον ἄλφιτον διέξεισι καὶ οὐκ ἐνίσχεται; τουτὶ γὰρ Ἐρασίστρατος ὀρθῶς πρὸς αὐτὸν ἠπόρησε. καὶ μὴν ἐπί γε τῶν πλείστων τοῦ σώματος μορίων τὸ οὗ ἕνεκα τῷ λόγῳ μετιὼν, καὶ πρὸς ἣν ἕκαστον ἡ φύσις χρείαν πεποίηκε βουλόμενος, ὥσπερ καὶ προσήκει τῷ φιλοσόφῳ, φρονεῖν, οὐκ εὖ παρίησι τὸ τῆς ἐπιγλωττίδος ἔργον, ἐπὶ τούτῳ τεταγμένον, ὅπως ἐν τῇ καταπόσει τῆς τροφῆς τὴν ἀρτηρίαν πιέζουσα κωλύῃ παρεμπεσεῖν ὁτιοῦν εἰς τὸν πλεύμονα· δεινὰς γὰρ ὑπὸ βηχὸς· ἴσχει τραχύτητας καὶ χαράξεις, ὅταν παρολίσθῃ, φερομένου τοῦ πνεύματος· ἡ δὲ μέταυλος αὕτη κλίσιν ἐπʼ ἀμφότερα λαμβάνουσα, φθεγγομένων μέν, ἐπιπίπτει τῷ στομάχῳ· σιτουμένων δὲ καὶ πινόντων, τῇ ἀρτηρίᾳ, καθαρὸν τῷ πνεύματι τὸν δρόμον φυλάττουσα καὶ τὴν ἀναπνοήν. ἔτι τοίνυν ἔφη καὶ τοὺς ἀτρέμα πίνοντας ἴσμεν τὰς κοιλίας ὑγροτέρας ἴσχοντας τῶν ἄθρουν ἐφελκομένων τὸ ὑγρόν· ὠθεῖ γὰρ εὐθὺς εἰς κύστιν ὑπὸ ῥύμης διεξιόν· ἐκείνως δὲ μᾶλλον ἐνδιατρίβει τοῖς σιτίοις καὶ μαλάσσει, ὥστʼ ἀναμίγνυσθαι καὶ παραμένειν. οὐκ ἂν δὲ ταῦτα συνέβαινε διακρινομένων εὐθὺς ἐν τῇ καταπόσει τῶν ὑγρῶν ἀλλʼ οὐ συμπλεκομένων ἡμῶν ἅμα καὶ συμπαραπεμπόντων τὸ σιτίον, οἷον ὀχήματι τῷ ὑγρῷ χρώμενον, ὡς ἔλεγεν Ἐρασίστρατοσ.
7.1.2Nikias bunları anlatınca dilbilimci Protogenes, midenin gıdanın, nefes borusunun ise nefesin yolu olduğunu ilk Homeros'un fark ettiğini söyledi. Eskiler nefes borusuna asphagaros derdi; gür sesli kimselere de bu yüzden erisphagaros denirdi. Homeros, Akhilleus'un Hektor'u vurduğu yeri şöyle söyler:
boğazın beyazına, canın en çabuk gittiği yere; ama tunç ağırlıklı mızrak gırtlağını kesmedi, ki ona cevap olarak birkaç söz söyleyebilsin.
Demek ki asphagaros'u sesin ve nefesin özel yolu olarak, leukanie'yi ise [yiyeceğin yolu olarak] ayırmıştır.
τοιαῦτα τοῦ Νικίου διεξιόντος, ὁ γραμματικὸς πρωτογένης ἔφη συνεωρακέναι πρῶτον Ὅμηρον, ὅτι τῆς μὲν τροφῆς ὁ στόμαχος ἀγγεῖόν ἐστι, τοῦ δὲ πνεύματος ὁ βρόγχος, ὃν ἀσφάραγον ἐκάλουν οἱ παλαιοί· διὸ καὶ τοὺς μεγαλοφώνους ἐρισφαράγους ἐπονομάζειν εἰώθασιν· εἰπὼν οὖν ὅτι τοῦ Ἕκτορος ὁ Ἀχιλλεὺς ἤλασε λευκανίην, ἵνα τε ψυχῆς ὤκιστος ὄλεθρος· οὐδʼ ἄρʼ ἀπʼ ἀσφάραγον μελίη τάμε χαλκοβάρεια, ὄφρα τί μιν προτιείποι ἀμειβόμενος ἐπέεσσιν. ὡς τὸν ἀσφάραγον ὄντα φωνῆς ἴδιον ὀχετὸν καὶ πνεύματος, τὴν δὲ λευκανίην· ἐσέθηκα.
7.1.3Bu söz üzerine sessizlik olunca Florus, "Platon gıyabında mahkûm edilirken öylece duracak mıyız?" dedi.
"Biz değil," dedim. "Yoksa Platon'la birlikte Homeros'u da gözden çıkarırız; çünkü o, sıvıyı nefes borusundan uzak tutmak şöyle dursun, yiyeceği de onunla birlikte oradan dışarı atar:
boğazından şarap fışkırdı ve insan eti parçaları.
Meğer biri Kyklops'un gözü gibi yiyecek ve ses yolunun da tek olduğunu ileri süre; ya da pharynx ile burada, eskiden beri herkesin dediği gibi nefes borusunun değil, midenin kastedildiğini söyleye. Bunları tanık bulamadığımdan değil, gerçeğe saygımdan söylüyorum; yoksa Platon'un çok sayıda iyi tanığı var. Dilersen Kolakes'te şöyle diyen Eupolis'i geçelim:
Protagoras içmeyi buyurdu, ki Köpek Yıldızı'ndan önce ciğerini yıkanmış taşısın.
Şu zarif Eratosthenes'i de geçelim:
derin ciğerini sek şarapla ıslatarak.
Ama 'ciğerin geçitlerinden geçen şarap' diyen Euripides, açıkça Erasistratos'tan daha keskin görüyor. Çünkü akciğerin boşlukları olduğunu ve sıvının geçtiği gözeneklerle delik deşik olduğunu fark etmişti. Nefesin dışarı çıkmak için gözeneklere ihtiyacı yoktu; akciğerin süzgeç gibi gözenekli olması sıvılar ve onlarla birlikte kayıp gidenler içindir. Aziz dostum, arpa ununu ve kepeği geçirmek de akciğere mideden daha az yakışmaz. Çünkü midemiz, kimilerinin dediği gibi düzgün ve kaygan değildir, pürüzleri vardır; ince ve küçük parçaların bunlara takılıp yutulmaktan kurtulması beklenir. Ama doğrusu ne bunu söylemek ne de öbürünü söylemek yerindedir. Çünkü tabiatın işlerindeki hünerine aklımız yetişmez, kullandığı aletlerin, yani pneuma'nın ve sıcaklığın inceliğini layıkıyla anlatmak mümkün değildir.
"Platon'a tanık olarak Lokrisli Philistion'u da çağırıyorum; pek eski, sizin mesleğinizin parlak bir adamıdır. Hippokrates'i ve Hippokratesçi Dioksippos'u da çağırıyorum; bunlar da içecek için Platon'un gösterdiğinden başka yol göstermez. Dillere destan gırtlak kapağı da Dioksippos'un gözünden kaçmamıştır: O, yutarken sıvının orada ayrılıp nefes borusuna aktığını, yiyeceğin ise mideye yuvarlandığını, nefes borusuna yenilecek hiçbir şeyin kaçmadığını, midenin ise katı gıdayla birlikte ona karışmış bir miktar sıvı aldığını söyler. Akla yatkındır: Gırtlak kapağı nefes borusunun önünde bir perde ve kiler gibi durur ki içecek yavaş yavaş, azar azar süzülsün, hızla ve toptan düşüp nefesi bastırarak karıştırmasın. Bu yüzden kuşlarda gırtlak kapağı yoktur; onlar emerek ya da yalayarak değil, gagalayıp azar azar içerek nefes borularını yavaşça ıslatırlar.
"Bu kadar tanık yeter. Platon'un görüşü önce hisle desteklenir. Nefes borusu yaralanınca sıvı yutulmaz, mide sağlam ve bütün kaldığı hâlde kesilmiş bir su yolu gibi dışarı döküldüğü, fışkırdığı görülür. Sonra hepimiz biliriz ki akciğer iltihaplarına yangın gibi bir susuzluk eşlik eder; bu ister kuruluktan, ister sıcaklıktan, ister iltihapla birlikte isteği doğuran başka bir sebepten olsun. Daha büyük bir kanıt da şudur: Akciğeri olmayan ya da çok küçük olan hayvanların içeceğe hiç ihtiyacı yoktur, onu istemezler de. Çünkü her kısmın kendi işine bir arzusu doğuştan vardır; o kısmı olmayanlarda onun işine ne ihtiyaç ne de heves bulunur.
"Mesanesi olanlarda da mesane boşuna yaratılmış gibi görünecektir. Çünkü mide içeceği de yiyecekle birlikte alıp karna verseydi sıvı gıdanın artığına ayrı bir yol gerekmezdi; ikisi aynı yerden aynı yere taşındığına göre tek ortak bir kanal yeterdi. Oysa mesane ayrı, bağırsak ayrıdır; çünkü biri akciğerden, biri mideden gelir, yutulurken hemen ayrılır. Bu yüzden sıvı artıkta katı artıktan hiçbir iz görülmez, ne renk ne koku benzerliği vardır. Oysa karında karışıp yoğrulsaydı onun niteliklerini alması, böyle temiz ve lekesiz süzülmemesi gerekirdi. Üstelik karında hiçbir zaman taş oluşmamıştır; oysa içilen her şey mideden karna geçseydi orada da mesanede olduğundan az olmayacak şekilde sıvının toplanıp donması gerekirdi.
"Anlaşılan mide, nefes borusundan geçen sıvıdan yeterli ve ölçülü miktarı hemen çekip gıdayı yumuşatmak ve özsuya dönüştürmek için kullanıyor, bu yüzden sıvı artık bırakmıyor. Akciğer ise nefes gibi sıvıyı da kendinden muhtaç kısımlara dağıtıp kalanını mesaneye gönderiyor. Bunlar ötekilerden çok daha akla yatkındır. Bu konuda gerçek belki kavranamaz; ama böyle karanlık ve bu kadar tartışmalı bir konuda, ün ve güçte ilk sıradaki bir filozofa karşı böyle büyüklenmemek gerekirdi."
γενομένης οὖν ἐπὶ τῷ λόγῳ σιωπῆς, ὁ Φλῶρος εἶπεν οὕτωςὑφησόμεθα τοῦ Πλάτωνος ἐρήμην ὀφλισκάνοντος;οὐχ ἡμεῖς γʼ ἔφην ἐγώ· προησόμεθα γὰρ ἅμα τῷ Πλάτωνι καὶ τὸν Ὅμηρον, ὃς τοσοῦτον ἀποδεῖ τοῦ τὸ ὑγρὸν ἀπελαύνειν καὶ ἀποστρέφειν τῆς ἀρτηρίας, ὥστε καὶ τὸ σιτίον ὁμοῦ συνεκβαλεῖν ἐνταῦθα. φάρυγος ʽ γάρ φησινʼ ἐξέσσυτο οἶνος, ψωμοὶ τʼ ἀνδρόμεοι· χωρὶς εἰ μὴ τὸν Κύκλωπα φήσει τις ὥσπερ ὀφθαλμὸν σχεῖν ἕνα καὶ πόρον τροφῆς καὶ φωνῆς τὸν αὐτόν· ἢ τὸν φάρυγγα φήσει στόμαχον εἰρῆσθαι καὶ μὴ βρόγχον, ὥσπερ ὑπὸ πάντων καὶ πάλαι καὶ νῦν ὠνόμασται. ταῦτα δʼ οὐκ ἀπορίᾳ μαρτύρων, ἀλλʼ ὑπὸ τῆς ἀληθείας ἐπηγαγόμην ἐπεὶ μάρτυρὲς γε τῷ Πλάτωνι πολλοί τε κἀγαθοὶ πάρεισιν. Εὔπολιν μὲν γάρ, εἰ βούλει, πάρες ἐν Κόλαξιν εἰπόντα πίνειν γὰρ ὁ Πρωταγόρας ἐκέλευσʼ, ἵνα πρὸ τοῦ κυνὸς τὸν πλεύμονʼ ἔκκλυστον φορῇ· πάρες δὲ καὶ τὸν κομψὸν Ἐρατοσθένην λέγοντα καὶ βαθὺν ἀκρήτῳ πνεύμονα τεγγόμενος· Εὐριπίδης δὲ σαφῶς δήπου λέγων οἶνος περάσας πλευμόνων διαρροάς δῆλός ἐστιν Ἐρασιστράτου βλέπων τι ὀξύτερον· εἶδε γὰρ ὅτι σήραγγας ὁ πλεύμων ἔχει καὶ πόροις κατατέτρηται , διʼ ὧν τὸ ὑγρὸν διίησιν. οὐ γὰρ τὸ πνεῦμα πόρων ἐδεῖτο πρὸς τὴν ἐξαγωγήν, ἀλλʼ ἕνεκα τῶν ὑγρῶν καὶ τῶν τοῖς ὑγροῖς συμπαρολισθαινόντων γέγονεν ἠθμοειδὴς καὶ πολύπορος. καὶ οὐδὲν ἧττον, ὦ μακάριε, τῷ πλεύμονι προσῆκόν ἐστιν ἢ τῷ στομάχῳ συνεκδιδόναι τὸ ἄλφιτον καὶ τὸ κρίμνον οὐδὲ γὰρ ὁ στόμαχος ἡμῶν λεῖος, ὥς τινες, οὐδʼ ὀλισθηρός, ἀλλʼ ἔχει τραχύτητας, αἷς εἰκός ἐστι τὰ λεπτὰ καὶ μικρὰ περιπίπτοντα καὶ προσισχόμενα διαφεύγειν τὴν κατάποσιν. ἀλλʼ οὔτε τοῦτο λέγειν οὔτʼ ἐκεῖνο καλῶς ἔχον ἐστίν· ἡ γὰρ φύσις οὐκ ἐφικτὸν ἔχει τῷ λόγῳ τὸ περὶ τὰς ἐνεργείας εὐμήχανον· οὐδʼ ἔστι τῶν ὀργάνων αὐτῆς τὴν ἀκρίβειαν οἷς χρῆται λέγω δὲ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ θερμόν ἀξίως διελθεῖν. ἔτι δὴ τῶν μαρτύρων τῷ Πλάτωνι προσκαλοῦμαι Φιλιστίωνά τε τὸν Λοκρόν, εὖ μάλα παλαιὸν ἄνδρα καὶ λαμπρὸν ἀπὸ τῆς τέχνης ὑμῶν γενόμενον; καὶ Ἱπποκράτη καὶ Διώξιππον τὸν Ἱπποκράτειον οὗτοι γὰρ οὐχ ἑτέραν ὁδόν, ἀλλʼ ἣν Πλάτων, ὑφηγοῦνται τοῦ πώματος. ἥ γε μὴν πολυτίμητος ἐπιγλωττὶς οὐκ ἔλαθε τὸν Διώξιππον, ἀλλὰ περὶ ταύτην φησὶ τὸ ὑγρὸν ἐν τῇ καταπόσει διακρινόμενον εἰς τὴν ἀρτηρίαν ἐπιρρεῖν, τὸ δὲ σιτίον εἰς τὸν στόμαχον ἐπικυλινδεῖσθαι καὶ τῇ μὲν ἀρτηρίᾳ τῶν ἐδωδίμων μηδὲν παρεμπίπτειν, τὸν δὲ στόμαχον ἅμα τῇ ξηρᾷ τροφῇ καὶ τῆς ὑγρᾶς ἀναμιγνύμενόν τι μέρος ὑποδέχεσθαι, πιθανὸν γάρ ἐστι τὴν μὲν ἐπιγλωττίδα τῆς ἀρτηρίας προκεῖσθαι διάφραγμα καὶ ταμιεῖον, ὅπως ἀτρέμα καὶ κατʼ ὀλίγον διηθῆται τὸ ποτόν, ἀλλὰ μὴ ταχὺ μηδʼ ἄθρουν ἐπιρρακτὸν ἀποβιάζηται τὸ πνεῦμα καὶ διαταράττῃ. διὸ τοῖς ὄρνισιν οὐ γέγονεν ἐπιγλωσσὶς οὐδʼ ἔστιν· οὐδὲ γὰρ σπῶντες οὐδὲ λάπτοντες, ἀλλὰ κάπτοντες καὶ κατʼ ὀλίγον διιέντες τὸ ποτὸν ἡσυχῆ τὴν ἀρτηρίαν διαίνουσι καὶ τέγγουσι. μαρτύρων μὲν οὖν ἅλις. ὁ δὲ λόγος τῷ Πλάτωνι πρῶτον ἐκ τῆς αἰσθήσεως ἔχει τὴν πίστιν. τῆς γὰρ ἀρτηρίας τρωθείσης, οὐ καταπίνεται τὸ ὑγρόν, ἀλλʼ ὥσπερ ὀχετοῦ διακοπέντος, ἐκπῖπτον ἔξω καὶ ἀποκρουνίζον ὁρᾶται, καίπερ ὑγιοῦς καὶ ἀκεραίου τοῦ στομάχου μένοντος. ἔπειτα πάντες ἴσμεν, ὅτι τοῖς περιπλευμονικοῖς πάθεσι δίψος ἕπεται περιφλεγέστατον ὑπὸ ξηρότητος ἢ θερμότητος, ἤ τινος ἄλλης αἰτίας ἅμα τῇ φλεγμονῇ τὴν ὄρεξιν ἐμποιούσης· ὃ δὲ τούτου μεῖζόν ἐστι τεκμήριον, ὅσοις πλεύμων οὐκ ἐμπέφυκε τῶν ζῴων ἢ σφόδρα μικρὸς ἐμπέφυκε, ταῦτʼ οὐ δεῖται ποτοῦ τὸ παράπαν οὐδʼ ὀρέγεται, διὰ τὸ τῶν μορίων ἑκάστῳ σύμφυτον ὑπάρχειν τὴν πρὸς τοὔργον ἐπιθυμίαν· οἷς δʼ οὐκ ἔστι μόρια, μηδὲ χρείαν παρεῖναι μηδὲ προθυμίαν τῆς διʼ αὐτῶν ἐνεργείας. ὅλως δὲ δόξει μάτην ἡ κύστις γεγονέναι τοῖς ἔχουσιν· εἰ γὰρ ὁ στόμαχος ἅμα τῷ σιτίῳ τὸ ποτὸν ἀναλαμβάνει καὶ τῇ κοιλίᾳ παραδίδωσιν, οὐθὲν ἰδίου πόρου δεῖται τὸ περίττωμα τῆς ὑγρᾶς τροφῆς, ἀλλʼ εἷς ἀρκεῖ καὶ κοινὸς ὥσπερ εὐδιαῖος ἀμφοτέροις εἰς ταὐτὸ διὰ ταὐτοῦ συνεισκομιζομένοις· νῦν δὲ χωρὶς μὲν ἡ κύστις γέγονε, χωρὶς δὲ τὸ ἔντερον· ὅτι τὸ μὲν ἐκ τοῦ πλεύμονος βαδίζει, τὸ δʼ ἐκ τοῦ στομάχου, διακρινόμενον εὐθὺς · περὶ τὴν κατάποσιν. ὅθεν οὐδʼ ἐπιφαίνεται τῷ ὑγρῷ τοῦ ξηροῦ περιττώματος οὐδέν, οὔτε χρόᾳ προσεοικὸς οὔτʼ ὀσμῇ τὸ παράπαν καίτοι φύσιν εἶχεν ἀναμιγνύμενον ἐν τῇ κοιλίᾳ καὶ ἀναδευόμενον ἀναπίμπλασθαι τῶν ἐκείνου ποιοτήτων καὶ μὴ καθαρὸν οὕτως ἀπηθεῖσθαι καὶ ἄχραντον. ἀλλʼ οὐδὲ λίθος ἐν κοιλίᾳ πώποτε συνέστη· καίτοι λόγον εἶχε μηδὲν ἧττον ἢ ἐν κύστει συνίστασθαι καὶ πήγνυσθαι τὸ ὑγρόν, εἴπερ εἰς κοιλίαν ἐχώρει διὰ στομάχου πᾶν τὸ πινόμενον. ἀλλʼ ἔοικεν ὁ μὲν στόμαχος ἐκ τῆς ἀρτηρίας εὐθὺς ἕλκων τοῦ παροδεύοντος ὑγροῦ τὸ ἱκανὸν καὶ τὸ μέτριον ἀποχρῆσθαι πρὸς μάλαξιν καὶ χύλωσιν τῆς τροφῆς, διὸ μηδὲν ὑγροῦ περίττωμα ποιεῖν· ὁ δὲ πλεύμων ὡσπερεὶ τὸ πνεῦμα καὶ τὸ ὑγρὸν ἐξ αὑτοῦ διανέμων τοῖς δεομένοις τὸ λοιπὸν ἐκκρίνειν εἰς τὴν κύστιν. εἰκότα γὰρ μακρῷ ταῦτα μᾶλλον ἐκείνων. τὸ δʼ ἀληθὲς ἴσως ἄληπτον ἔν γε τούτοις, καὶ οὐκ ἔδει πρὸς φιλόσοφον δόξῃ τε καὶ δυνάμει πρῶτον οὕτως ἀπαυθαδίσασθαι περὶ πράγματος ἀδήλου καὶ τοσαύτην ἀντιλογίαν ἔχοντος.
7.2.12. Bölüm: Platon'un sözünü ettiği "boynuz değmiş" nedir, tohumlardan sığırın boynuzuna çarpanlar neden pişmez olur?
Platon okumalarımızda "boynuz değmiş" (kerasbolos) ve "pişmez" (ateramōn) sözleri her zaman bir soruya yol açardı. Bunların ne olduğu değil, çünkü belliydi: Sığırların boynuzlarına çarpan tohumların pişmez meyve verdiğine inanıldığından, inatçı ve sert insana istiareyle "boynuz değmiş, pişmez" denirdi. Asıl sorun, boynuzlara çarpan tohumların bu hâle düşmesinin sebebiydi. Dostlarımıza çoğu kez bu işten vazgeçtiğimizi söylemişiz, özellikle Theophrastos'un sebepleri bizce bulunamayan şeyleri topladığı ve anlattığı sözlerden çekinerek. Bunlar arasında tavukların yumurtladıktan sonra çevrelerine çöp sürmeleri, yakalanınca fokun peynir mayasını yutması, geyiklerin boynuzlarını toprağa gömmesi, bir keçi ağzına aldığında bütün sürüyü durduran eryngion da vardır. Boynuz değmiş tohumlar da bunlar arasındadır; gerçekliğine inanılan, ama sebebi bulunamayan ya da çok zor bulunan bir olay.
Ama Delphoi'de sofrada bazı arkadaşlar üzerimize geldi; yalnız dolu mideden daha iyi öğüt ve düşünce doğmaz, şarap da araştırmaları daha istekli, kanaatleri daha cesur yapar diyerek bu soru hakkında bir şey söylememi istediler.
ἐν ταῖς Πλατωνικαῖς συναναγνώσεσιν ὁ λεγόμενος κερασβόλος καὶ ἀτεράμων ζήτησιν ἀεὶ παρεῖχεν, οὐχ ὅστις εἴη· δῆλον γὰρ ἦν, ὅτι τῶν σπερμάτων τὰ προσπίπτοντα τοῖς τῶν βοῶν κέρασιν ἀτεράμονα τὸν καρπὸν ἐκφύειν νομίζοντες, οὕτω τὸν αὐθάδη καὶ σκληρὸν ἄνθρωπον ἐκ μεταφορᾶς κερασβόλον καὶ ἀτεράμονα προσηγόρευον ἀλλὰ περὶ αὐτῆς διηπορεῖτο τῆς αἰτίας, καθʼ ἣν τοῦτο πάσχει τὰ προσπίπτοντα τοῖς κέρασι τῶν βοῶν σπέρματα. καὶ πολλάκις ἀπειπάμεθα τοῖς φίλοις, οὐχ ἥκιστα Θεοφράστου δεδιττόμενοι τὸν λόγον, ἐν οἷς πολλὰ συναγήοχε καὶ ἱστόρηκε τῶν τὴν αἰτίαν ἀνεύρετον ἡμῖν ἐχόντων· οἷός ἐστιν ὁ τῶν ἀλεκτορίδων ὅταν τέκωσι περικαρφισμός, ἥ τε καταπίνουσα φώκη τὴν πιτύαν ἁλισκομένη, καὶ τὸ κατορυσσόμενον ὑπὸ τῶν ἐλάφων κέρας καὶ τὸ ἠρύγγιον, ὃ μιᾶς αἰγὸς εἰς τὸ στόμα λαβούσης, ἅπαν ἐφίσταται τὸ αἰπόλιον· ἐν τούτοις γὰρ καὶ τὰ κερασβόλα τῶν σπερμάτων προτίθεται, πρᾶγμα πίστιν ἔχον ὅτι γίγνεται, τὴν δʼ αἰτίαν ἔχον ἄπορον ἢ παγχάλεπον. ἀλλʼ ἔν γε Δελφοῖς παρὰ δεῖπνον ἐπέθεντό τινες ἡμῖν τῶν ἑταίρων, ὡς οὐ μόνον γαστρὸς ἀπὸ σξηνειδερυς μαμλεπλείης βουλὴν καὶ μῆτιν ἀμείνω γιγνομένην ἀλλὰ καὶ τὰς ζητήσεις πολὺ προθυμοτέρας καὶ θρασυτέρας τὰς ἀποφάνσεις τοῦ οἴνου ποιοῦντος, ἀξιοῦντες εἰπεῖν τι περὶ τοῦ προβλήματος.
7.2.2Reddederken yanımda fena savunucular yoktu: Rahiplik arkadaşım Euthydemos ve damadım Patrokles, tarımdan ve avcılıktan benzer çok örnek gösterdiler. Dolu bekçilerinin köstebek kanıyla ya da kadın paçavralarıyla doluyu savuşturması; yabani incir dallarının evcil incir ağacına asılınca meyvenin dökülmesini önleyip onu tutması ve olgunlaştırması; yakalanan geyiklerin tuzlu, yaban domuzlarının tatlı gözyaşı dökmesi bunlardandı. "Bunları araştırırsan," dedi Euthydemos, "kerevizin ve kimyonun da hesabını vermen gerekecek: Birini filizlenirken ezip çiğnersen daha iyi büyür derler, ötekini de lanet okuyup küfrederek ekerlerse."
εἶχον μὲν οὖν ἀρνούμενος οὐ φαύλους συνηγόρους, Εὐθύδημον τὸν συνιερέα καὶ Πατροκλέα τὸν γαμβρόν, οὐκ ὀλίγα τοιαῦτα τῶν ἀπὸ γεωργίας καὶ κυνηγίας προφέροντας· οἷον ἐδόκει τὸ περὶ τὴν χάλαζαν εἶναι τὴν ὑπὸ χαλαζοφυλάκων αἵματι σπάλακος ἢ ῥακίοις γυναικείοις ἀποτρεπομένην καὶ τὸ τῶν ἀγρίων ἐρινεῶν, ἃ ταῖς ἡμέροις περιαπτόμενα συκαῖς ἀπορρεῖν οὐκ ἐᾷ τὸν καρπὸν ἀλλὰ συνέχει καὶ συνεκπεπαίνει· καὶ τὸ τὰς ἐλάφους ἁλμυρὸν ἀφιέναι, τοὺς δὲ σῦς γλυκὺ τὸ δάκρυον ἁλισκομένους. ἀλλʼ ἐὰν ταῦτʼ ἔφη ζητῇς ὁ Εὐθύδημος, αὐτίκα δεήσει σε καὶ περὶ τοῦ σελίνου καὶ περὶ τοῦ κυμίνου διδόναι λόγον, ὧν τὸ μὲν ἐν τῷ βλαστάνειν καταπατοῦντες καὶ συντρίβοντες οἴονται τιον αὐξάνεσθαι, τὸ δʼ ἂν καταρώμενοι σπείρωσι καὶ λοιδοροῦντες.
7.2.3Florus bu sonuncusunu şaka ve saçmalık sayıyor, ama ötekilerin sebebini araştırmaktan kimsenin sebep bulunamaz diye vazgeçmemesi gerektiğini düşünüyordu. Bunun üzerine, "Beni bu konuda konuşturacak ilacı buldum," dedim, "tabii sen de bunlardan bazılarını çözersen.
"Bana öyle geliyor ki buğdayda ve baklagillerde pişmezliği doğuran soğukluktur; soğuk onların yapısını sıkıştırıp dondurur, sertleştirir. Sıcaklık ise onları kolay çözülür ve yumuşak kılar. Bu yüzden 'Ürünü yıl verir, tarla değil' diyenler Homeros'a karşı çıkmakta haklı değildir. Çünkü tabiatça sıcak olan toprak parçaları, havanın iyi karışımıyla daha yumuşak ürün verir. Elden doğrudan toprağa düşen tohumlar, toprağa girip orada gizlenince sanki doğum yaparak topraktaki sıcaklıktan ve nemden daha çok faydalanır. Sığırların boynuzuna çarpanlar ise, Hesiodos'un dediği en iyi şeye, 'düzenli ekime' kavuşamaz; yoldan çıkıp kayarlar, ekilmekten çok saçılmış gibidirler. Bu yüzden ya soğuk onları büsbütün yok eder ya da çıplak kabuklarına vurup onları zor eriyen, özsuz ve odunsu yapar. Görüyorsun ki taşlarda bile toprağa gömülü olan, canlı kalan kısımlar sıcaklıkla yüzeydekilerden daha yumuşak kalır; ustalar işleyecekleri taşları bu yüzden toprağa gömerler, sıcaklıkla olgunlaşsınlar diye. Açıkta çıplak kalan taşlar ise soğuk yüzünden işlenmeye karşı sert, değişmez ve dik başlıdır. Harmanda uzun süre açıkta, çıplak kalan ürünlerin de hemen kaldırılanlardan daha pişmez olduğu söylenir. Bazı yerlerde savrulurken esen rüzgâr da soğuğuyla onları pişmez yapar; Makedonya'da Philippoi'de böyle olduğu anlatılır. Depoda ise saman ürünü korur.
"Çiftçilerden, yan yana iki saban izinden birinin pişmez, ötekinin pişen ürün verdiğini duyunca şaşmamak gerekir; hele aynı bakladaki taneler arasında kimilerinin şöyle, kimilerinin böyle olduğu söylenince. Belli ki soğuk rüzgâr ya da su kimine az, kimine çok değmiştir."
ἐπεὶ δὲ τοῦτο μὲν ὁ Φλῶρος ᾤετο παιδιὰν εἶναι καὶ φλύαρον, ἐκείνων δʼ οὐκ ἄν τινα τῆς αἰτίας ὡς ἀλήπτου προέσθαι τὴν ζήτησιν ἐξεύρηκα ἔφην φάρμακον, ᾧ πρὸς τὸν λόγον ἐφʼ ἡμᾶς προσάξεις τουτονί, ἐὰν καὶ σὺ διαλύσῃς ἔνια τῶν ἐκκειμένων. δοκεῖ δή μοι ἡ ψυχρότης· τὸ ἀτέραμον ἐμποιεῖν τοῖς τε πυροῖς καὶ τοῖς χέδροψι, πιέζουσα καὶ πηγνύουσα τὴν ἕξιν ἄχρι σκληρότητος· ἡ δὲ θερμότης εὐδιάλυτον καὶ μαλακόν; ὅθεν οὐκ ὀρθῶς οἱ λέγοντες ἔτος φέρει οὔτις ἄρουρα τὰ καθʼ Ὁμήρου λέγουσι· τὰ γὰρ ἔνθερμα φύσει χωρία, κρᾶσιν εὐμενῆ τοῦ ἀέρος ἐνδιδόντος, ἐκφέρει μαλακωτέρους τοὺς· καρπούς. ὅσα τοίνυν ἐκ τῆς χειρὸς εὐθὺς εἰς τὴν γῆν ἀφιέμενα ἐμπίπτει τῶν σπερμάτων, ἐνδυόμενα καὶ λοχευόμενα τῇ κρύψει μᾶλλον ἀπολαύει τῆς ἐν τῇ γῇ θερμότητος καὶ ὑγρότητος· τὰ δὲ προσκρούοντα τοῖς κέρασι τῶν βοῶν οὐ τυγχάνει τῆς ἀρίστης καθʼ Ἡσίοδονεὐθημοσύνης,ἀλλὰ σφαλλόμενα καὶ παρολισθαίνοντα ῥιπτομένοις μᾶλλον ἢ σπειρομένοις προσέοικεν ὅθεν ἢ φθείρουσιν αὐτὰ παντάπασιν αἱ ψυχρότητες, ἢ δύστηκτα καὶ ἄχυμα καὶ ξυλώδη τοῖς χιτῶσι γυμνοῖς ἐπισκήπτουσαι ποιοῦσιν. ὁρᾷς γὰρ ὅτι καὶ τῶν λίθων τὰ ἔγγαια καὶ ζῳόφυτα μέρη μαλακώτερα τῶν ἐπιπολῆς ἡ ἀλέα φυλάττει· διὸ καὶ κατορύττουσιν οἱ τεχνῖται τοὺς ἐργασίμους λίθους, ὥσπερ ἐκπεπαινομένους ὑπὸ τῆς θερμότητος· οἱ δʼ ὕπαιθροι καὶ γυμνοὶ διὰ ψῦχος ἀντίτυποι καὶ δυσμετάβλητοι καὶ ἀτεράμονες ἀπαντῶσι τοῖς ἔργοις. τοὺς δὲ καρπούς, κἂν ἐπὶ τῆς ἅλω διαμείνωσι πλείω χρόνον ὑπαίθριοι καὶ γυμνοί, μᾶλλον ἀτεράμονας γίγνεσθαι λέγουσι τῶν εὐθὺς αἰρομένων. ἐνιαχοῦ δὲ καὶ πνεῦμα λικμωμένοις ἐπιγιγνόμενον ἀτεράμονας ποιεῖ διὰ τὸ ψῦχος, ὥσπερ ἐν Φιλίπποις τῆς Μακεδονίας ἱστοροῦσι· τοῖς δʼ ἀποκειμένοις βοηθεῖ τὸ ἄχυρον. οὐ δεῖ δὲ θαυμάζειν ἀκούοντας τῶν γεωργῶν, ὅτι καὶ δυεῖν αὐλάκων παραλλήλων ἡ μὲν ἀτεράμονας, ἡ δὲ τεράμονας ἐκφέρει τοὺς καρπούς· καὶ ὃ μέγιστόν ἐστι, τοῦ κυάμου τῶν λοβῶν οἱ μὲν τοίους οἱ δὲ τοίους, δηλονότι τοῖς μὲν ἧττον τοῖς δὲ μᾶλλον ἢ πνεύματος ψυχροῦ προσπεσόντος ἢ ὕδατος.
7.3.13. Bölüm: Şarabın neden ortası, zeytinyağının üstü, balın dibi daha iyi olur?
Kayınpederim Aleksion, küp yeni açılınca ve sonuna gelince doya doya içmeyi, en iyi şarabın bulunduğu ortada ise idareli davranmayı öğütleyen Hesiodos'a gülüyordu. "Şarabın ortasının, zeytinyağının üstünün, balın dibinin en iyi olduğunu kim bilmez?" dedi. "Hesiodos ise ortadaki şarabı bırakıp beklemeyi, küp azalınca kötüleşmesini beklemeyi buyuruyor." Bunlar söylenince Hesiodos'u bir yana bırakıp farkın sebebini araştırmaya koyulduk.
Ἀλεξίων ὁ πενθερὸς κατεγέλα τοῦ Ἡσιόδου παραινοῦντος ἀρχομένου πίθου καὶ λήγοντος ἐμφορεῖσθαι, μεσσόθι δὲ φείδεσθαι ὅπου τὸ χρηστότατον οἰνάριον ἔστι. τίς γάρ ἔφη οὐκ οἶδεν, ὅτι τοῦ μὲν οἴνου τὸ μέσον γίγνεται βέλτιστον, τοῦ δʼ ἐλαίου τὸ ἀνωτάτω, τὸ δὲ κατωτάτω τοῦ μέλιτος; ὁ δʼ ἐᾶν ἐκέλευε τὸν ἐν μέσῳ οἶνον καὶ περιμένειν, ἄχρι ἂν μεταβάλῃ πρὸς τὸ χεῖρον, ἀποδεοῦς τοῦ πίθου γενομένου. ῥηθέντων δὲ τούτων, χαίρειν ἐάσαντες; τὸν Ἡσίοδον ἐπὶ τὸ ζητεῖν τὴν αἰτίαν τῆς διαφορᾶς ὥρμησαν.
7.3.2Bal meselesi bize pek zahmet çıkarmadı; hemen herkes bilir ki en hafif kısmı seyrek olduğu için hafiftir, sık ve yoğun kısım ise ağırlığı yüzünden geri kalanın altına çöker. Kabı ters çevirsen de kısa sürede her biri kendi yerine döner, biri dibe iner, öbürü yüzeye çıkar.
Şarap için de inandırıcı açıklamalar eksik kalmadı. Önce, şarabın gücü sıcaklığında olduğundan bunun en çok ortada toplanması ve orayı en iyi hâlde tutması akla yatkın göründü. Sonra alt kısmı tortu yüzünden kötüdür, üst kısmı da havaya yakınlığı yüzünden bozulur. Çünkü havanın, kolayca bozulan şarabın keyfiyetini değiştirdiğini biliyoruz; küpleri bu yüzden toprağa gömer, örteriz ki onlara mümkün olduğunca az hava değsin. En önemlisi de, dolu bir kap şarabı azalmış kap kadar kolay bozmaz. Boşalan kısma çok hava girer ve şarabı daha çok değiştirir; dolu kaplarda ise şarap kendi kendini korur, dışarıdan bozucu şeyi fazla almaz.
ὁ μὲν οὖν τοῦ μέλιτος λόγος οὐ πάνυ πολλὰ πράγματα παρέσχεν ἡμῖν, πάντων ὡς ἔπος εἰπεῖν ἐπισταμένων, ὅτι τὸ κουφότατον ὑπὸ μανότητος κουφότατὸν ἐστι, τὸ δὲ πυκνὸν καὶ συνεχὲς διὰ βάρος ὑφίσταται τῷ λοιπῷ· κἂν περιτρέψῃς τὸ ἀγγεῖον, αὖθις ὀλίγῳ χρόνῳ τὴν προσήκουσαν ἑκάτερον ἀπολαμβάνει χώραν, τοῦ μὲν κάτω φερομένου τοῦ δʼ ἐπιπολάζοντος. οὐ μὴν οὐδʼ ὁ οἶνος ἀπελείφθη πιθανῶν ἐπιχειρημάτων· πρῶτον μὲν γὰρ ἡ δύναμις αὐτοῦ, θερμότης οὖσα, πρὸς τὸ μέσον εὐλόγως δοκεῖ συνῆχθαι μάλιστα, καὶ τοῦτο διατηρεῖν βέλτιστον· ἔπειτα τὸ μὲν κάτω διὰ τὴν τρύγα φαῦλον εἶναι, τὸ δʼ ἐξ ἐπιπολῆς τοῦ ἀέρος φθείρεσθαι πλησιάζοντος. ὅτι γὰρ ἐξίστησιν ὁ ἀὴρ τῆς ποιότητος τὸν οἶνον ἴσμεν ἐπισφαλέστατον ὄντα· διὸ καὶ κατορύττουσι τοὺς πίθους καὶ σκεπάζουσιν, ὅπως ὅτι σμικρότατος ἀὴρ αὐτῶν ἐπιψαύῃ. τὸ δὲ μέγιστον, οὐ φθείρει πλῆρες ἀγγεῖον οὕτω ῥᾳδίως οἶνον ὡς ἀποδεὲς γενόμενον· πολὺς γὰρ εἰς τὸ κενούμενον ἐπεισρέων ὁ ἀὴρ ἐξίστησι μᾶλλον· ἐν δὲ τοῖς μεστοῖς ὁ οἶνος αὐτὸς ὑφʼ αὑτοῦ συνέχεται, πολὺ τοῦ φθείροντος ἔξωθεν μὴ παραδεχόμενος·
7.3.3Zeytinyağı küçümsenmeyecek bir tartışma açtı. Biri, yağın alt kısmının tortuyla bulandığı için kötüleştiğini, üst kısmının ise gerçekte daha iyi olmayıp zarar verenden en uzakta olduğu için öyle göründüğünü söyledi. Bir başkası sebebi yoğunlukta buldu: Yağ bu yüzden en zor karışan sıvıdır, zor ve vurma olmadan hiçbir sıvıyı kendine almaz; havaya da karışmaz, parçalarının inceliği ve bütünlüğü sayesinde uzak durur, dolayısıyla hava ona üstün gelemez ve onu az değiştirir. Ama Aristoteles bu görüşe karşı çıkıyor gibiydi; o, boşalan kaplardaki yağın daha güzel koktuğunu ve bütünüyle daha iyi olduğunu gözlemlediğini söylüyor, bu iyileşmeyi de havaya bağlıyor: Azalmış kaba giren hava daha çoktur, daha etkilidir.
τὸ δʼ ἔλαιον οὐ φαύλην διατριβὴν παρέσχεν. ὁ μὲν γάρ τις ἔφη τὸ κάτω τοῦ ἐλαίου γίγνεσθαι χεῖρον, ὑπὸ τῆς ἀμόργης ἀναθολούμενον, οὐ τὸ ἄνω βέλτιον ὂν ἀλλὰ δοκοῦν, ὅτι πορρωτάτω τοῦ βλάπτοντός ἐστιν. ἄλλος ᾐτιᾶτο τὴν πυκνότητα, διʼ ἣν ἀμικτότατόν ἐστι καὶ τῶν ἄλλων ὑγρῶν οὐδὲν εἰς αὑτὸ δέχεται, πλὴν βίᾳ καὶ ὑπὸ πληγῆς ἀνακοπτόμενον· ὅθεν οὐδὲ τῷ ἀέρι δίδωσιν ἀνάμιξιν, ἀλλʼ ἀποστατεῖ διὰ λεπτότητα τῶν μορίων καὶ συνέχειαν, ὥσθʼ ἧττον ὑπʼ αὐτοῦ τρέπεσθαι μὴ κρατοῦντος. ἐδόκει δὲ πρὸς τοῦτον ὑπεναντιοῦσθαι τὸν λόγον Ἀριστοτέλης, τετηρηκώς, ὥς φησιν, εὐωδέστερόν τε γιγνόμενον καὶ βέλτιον ὅλως τὸ ἐν τοῖς ἀποκενουμένοις ἀγγείοις ἔλαιον· εἶτα τῷ ἀέρι τὴν αἰτίαν τῆς βελτιώσεως ἀνατίθησι· πλείων γάρ ἐστι καὶ κρατεῖ μᾶλλον εἰς ἀποδεὲς κατερχόμενος τὸ ἀγγεῖον.
7.3.4"Olmaz mı ki," dedim, "hava aynı güçle hem zeytinyağına yarasın hem şaraba zarar versin? Yaşlanmak şaraba yarar, yağa yaramaz; hava da her ikisine değerek bunu önler. Soğuyan şey taze kalır; hava alamayan şey ise kaynaşık yapısı yüzünden çabucak eskir, yaşlanır. Bu yüzden şarabın üst kısmı en kötü, yağın üst kısmı en iyidir denebilir, çünkü hava yüzeye yaklaşıp onu tazeleştirir. Yaşlanma birine en iyi, ötekine en kötü hâli kazandırır."
μήποτʼ οὖν ἔφην ἐγώ καὶ τοὔλαιον ὁ ἀὴρ ὠφελεῖ καὶ βλάπτει τὸν οἶνον ὑπὸ τῆς αὐτῆς δυνάμεως. οἴνῳ μὲν γὰρ ὠφέλιμον, ἐλαίῳ δʼ ἀσύμφορον παλαίωσις, ἣν ἑκατέρου προσπίπτων ὁ ἀὴρ ἀφαιρεῖ· τὸ γὰρ ψυχόμενον νεαρὸν διαμένει, τὸ δʼ οὐκ ἔχον διαπνοὴν ὑπὸ συνεχείας ταχὺ παλαιοῦται καὶ ἀπογηράσκει · λελέχθαι πιθανῶς, ὅτι τοῖς ἐπιπολῆς πλησιάζων ὁ ἀὴρ νεαροποιεῖ. διὸ τοῦ μὲν οἴνου τὸ ἄνω φαυλότατον τοῦ δʼ ἐλαίου βέλτιστον ἡ γὰρ παλαίωσις τῷ μὲν τὴν ἀρίστην τῷ δὲ τὴν κακίστην ἐμποιεῖ διάθεσιν.
7.4.14. Bölüm: Eski Romalılar neden sofranın boş kaldırılmasına ve kandilin söndürülmesine izin vermezdi?
Eski âdetlere düşkün Florus sofranın boş kaldırılmasına izin vermez, üzerinde her zaman yiyecek bir şey bırakırdı. "Babamın ve dedemin yalnız buna değil," dedi, "kandilin söndürülmesine de izin vermediklerini bilirim; çünkü eski Romalılar bundan da sakınırmış. Bugünkülerse yemekten hemen sonra söndürüyor, yağ boşuna gitmesin diye."
Yanımızda bulunan Atinalı Eustrophos, "Peki, dostumuz Polykharmos'un bilgece buluşunu öğrenmezlerse ne kazanırlar?" dedi. "O, kölelerin yağı çalmasını nasıl önleyeceğini uzun süre düşündüğünü, sonunda güçlükle bir yol bulduğunu söylüyordu: Kandiller söner sönmez onları doldurmak, ertesi gün de dolu kalıp kalmadıklarına bakmak."
Florus güldü: "Bu sorun çözüldüğüne göre, eskilerin kandiller ve sofralar konusunda bu kadar titiz olmasının sebebini araştıralım."
Φιλάρχαιος ὢν ὁ Φλῶρος οὐκ εἴα κενὴν ἀπαίρειν τὴν τράπεζαν, ἀλλʼ ἀεὶ τῶν ἐδωδίμων ἐπʼ αὐτῇ ὑπέλειπε. καὶ οὐ τοῦτο μόνον ἔφη οἶδα τὸν πατέρα καὶ τὸν πάππον εὖ μάλα παραφυλάττοντας, ἀλλὰ μηδὲ λύχνον ἐῶντας ἀποσβεννύναι· καὶ γὰρ τοῦτο τοὺς παλαιοὺς; Ῥωμαίους ἐξευλαβεῖσθαι· τοὺς δὲ νῦν εὐθὺς ἀποσβεννύναι μετὰ τὸ δεῖπνον, ὅπως μὴ μάτην τοὔλαιον ἀναλίσκωσι. παρὼν οὖν Εὔστροφος Ἀθηναῖος εἶτʼ ἔφη τί πλέον αὐτοῖς, ἂν μὴ τὸ Πολυχάρμου τοῦ ἡμετέρου σοφὸν ἐκμάθωσιν, ὃς πολὺν ἔφη σκεπτόμενος χρόνον, ὅπως οὐ κλέψουσι τοὔλαιον οἱ παῖδες, ἐξευρεῖν μόλις· εὐθὺς γὰρ ἀποπληροῦν τοὺς λύχνους ἀποσβεσθέντας, εἶτʼ ἐπισκοπεῖν τῇ ὑστεραίᾳ πάλιν, εἰ πλήρεις διαμένουσι. γελάσας δʼ ὁ Φλῶρος οὐκοῦν εἶπεν ἐπεὶ τοῦτο τὸ πρόβλημα λέλυται, σκεψώμεθα τὸν λόγον, τοὺς παλαιοὺς εἰκός ἐστι καὶ περὶ τοὺς λύχνους καὶ περὶ τὰς τραπέζας οὕτως εὐλαβεῖς γεγονέναι.
7.4.2Önce kandiller konuşuldu. Florus'un damadı Caesernius, yaşlıların bütün ateşlerin yok olmasına, sönmez kutsal ateşle akraba oldukları için çekindiklerini düşünüyordu. Ateşin insandaki gibi iki türlü ölümü vardır: biri zorla söndürülmek, öbürü tabiatı gereği sönüp gitmektir. Kutsal ateşi hep besleyip koruyarak ikisine karşı da savunurlar; öbürünü ise kendiliğinden sönmeye bırakırlar, onu zorla söndürmezler, beslenmesinin boşuna olmaması için bir hayvanın canını alır gibi kıskanmazlar.
πρότερον οὖν ἐζητεῖτο περὶ τῶν λύχνων καὶ ὁ μὲν γαμβρὸς αὐτοῦ Καισέρνιος ᾤετο τῇ πρὸς τὸ ἄσβεστον καὶ ἱερὸν πῦρ συγγενείᾳ παντὸς φθορὰν πυρὸς ἀφοσιώσασθαι τοὺς πρεσβυτέρους· δύο γὰρ εἶναι φθοράς, ὥσπερ ἀνθρώπου, τὴν μὲν βίαιον σβεννυμένου, τὴν δʼ ὥσπερ κατὰ φύσιν ἀπομαραινομένου· τῷ μὲν οὖν ἱερῷ πρὸς ἀμφοτέρας ἀρήγειν, ἀεὶ τρέφοντας καὶ φυλάττοντας· τὸ δʼ ἄλλο διʼ αὑτοῦ περιορᾶν μαραινόμενον αὐτοὺς μηδὲ βιάζεσθαι μηδὲ φθονεῖν, ὥσπερ θρέμματος ἀφαιρουμένους τὸ ζῆν, ἵνα μὴ μάτην τρέφοιτο.
7.4.3Florus'un oğlu Lucius, öteki söylenenlerin doğru olduğunu, ama kutsal ateşe başka bir ateşten daha iyi ya da daha saygın olduğu için hürmet edilmediğini söyledi. "Mısırlıların bir kısmı bütün köpek soyuna, kimileri kurtlara ya da timsahlara saygı gösterir ve tapar, ama kimi bir köpek, kimi bir timsah, kimi bir kurt besler, çünkü hepsini beslemek mümkün değildir. Burada da bu ateşe gösterilen özen ve koruma, her ateşe duyulan çekingenliğin simgesidir. Çünkü canlıya ateşten daha çok benzeyen bir şey yoktur: Kendi kendine hareket eder ve beslenir, parlaklığıyla ruh gibi her şeyi görünür ve açık kılar. Sönüp yok olurken de özellikle hayat ilkesinden nasipsiz olmayan bir güç gösterir: Zorla öldürülen canlı gibi bağırır, ses çıkarır, karşı koyar. Tabii sen daha iyi bir şey söylemezsen," dedi bana bakarak.
Λεύκιος δʼ ὁ τοῦ Φλώρου υἱὸς τἄλλα μὲν ἔφη καλῶς λέγεσθαι, τὸ δʼ ἱερὸν πῦρ οὐκ ἄμεινον αἱρουμένους ἑτέρου πυρὸς οὐδὲ σεμνότερον οὕτω σέβεσθαι καὶ περιέπειν· ἀλλʼ ὥσπερ Αἰγυπτίων ἐνίους μὲν τὸ κυνῶν γένος ἅπαν σέβεσθαι καὶ τιμᾶν, ἐνίους δὲ τῶν λύκων ἢ κροκοδείλων, ἕνα μέντοι τρέφειν τοὺς μὲν κύνα τοὺς δὲ κροκόδειλον τοὺς δὲ λύκον· οὐ γὰρ οἷόν τʼ ἦν ἅπαντας· οὕτως ἐνταῦθα τὴν περὶ ἐκεῖνο θεραπείαν καὶ φυλακὴν τὸ πῦρ τῆς πρὸς ἅπαν εὐλαβείας εἶναι σύμβολον. οὐδὲν γὰρ ἄλλο μᾶλλον ἐμψύχῳ προσέοικεν ἢ πῦρ, κινούμενὸν τε καὶ τρεφόμενον διʼ αὑτοῦ καὶ τῇ λαμπρότητι δηλοῦν, ὥσπερ ἡ ψυχή, καὶ σαφηνίζον ἅπαντα· μάλιστα δὲ ταῖς σβέσεσιν αὐτοῦ καὶ φθοραῖς ἐμφαίνεται δύναμις οὐκ ἀμοιροῦσα ζωτικῆς ἀρχῆς· βοᾷ γὰρ καὶ φθέγγεται καὶ ἀμύνεται, καθάπερ ἔμψυχον ἀποθνῆσκον βίᾳ καὶ φονευόμενον· εἰ μή τι σὺ λέγεις ἔφη πρὸς ἐμὲ βλέψας βέλτιον.
7.4.4"Söylenenlerin hiçbirinde kusur bulmuyorum," dedim. "Ama şunu da ekleyeyim: Bu âdet insanseverlik de öğretir. Çünkü doyduktan sonra yiyeceği yok etmek, suyuna kandıktan sonra kaynağı körletip gizlemek, faydalandıktan sonra deniz ve yol işaretlerini bozmak dine aykırıdır; faydalı olanı bizden sonra ihtiyaç duyacaklara bırakmak gerekir. Bu yüzden ihtiyacımız kalmadığı için kandil ışığını cimrilikle yok etmek de doğru değildir; muhtaç biri gelirse hâlâ yanıyor, aydınlatıyor olsun diye onu bırakmak yakışır. Uyuyup dinlenmeye çekilecek olsak, mümkün olsaydı görme ve işitmemizi de, vallahi aklımızı ve cesaretimizi de başkasına ödünç vermek güzel olurdu.
"Şunu da düşün: Eskilerin meyve veren meşelere tapması, Atinalıların bir incir ağacına kutsal demesi, zeytin ağacını kesmeyi yasaklaması, şükran alışkanlığı kazandırmak için yapılan böyle aşırılıklar olarak yersiz sayılmamalıdır. Bunlar, bazılarının dediği gibi insanları batıl inanca götürmez, hissiz ve cansız şeylere karşı bile şükran ve paylaşma alışkanlığı kazandırarak birbirimize de öyle davranmamızı sağlar. Hesiodos'un, ilk parçası ateşe sunulmamış çömleklerden yemek ya da katık alınmasına izin vermemesi, ateşe hizmetinin karşılığını ödetmesi de bu yüzden doğrudur. Romalılar da kandilleri güzelce kullanmış, verdikleri gıdayı geri almamış, onların yaşayıp ışıldayarak yararlanmalarına izin vermişlerdir."
οὐδέν εἶπον ἐγώ τῶν εἰρημένων αἰτιῶμαι· προσθείην δʼ ἄν, ὅτι καὶ φιλανθρωπίας διδασκαλία τὸ ἔθος ἐστίν οὔτε γὰρ τροφὴν ἀφανίζειν ὅσιον αὐτοὺς ἄδην ἔχοντας, οὔτε νάματος ἐμφορηθέντας πηγὴν ἀποτυφλοῦν καὶ ἀποκρύπτειν, οὔτε πλοῦ σημεῖα καὶ ὁδοῦ διαφθείρειν χρησαμένους, ἀλλʼ ἐᾶν καὶ ἀπολείπειν τὰ χρήσιμα τοῖς δεησομένοις μεθʼ ἡμᾶς. ὅθεν οὐδὲ φῶς λύχνου μὴ δεομένους ἀπολλύναι διὰ μικρολογίαν καλόν, ἀλλὰ τηρεῖν καὶ ἀπολείπειν, εἴ τις ἔλθοι δεόμενος παρόντος ἔτι καὶ λάμποντος· καὶ γὰρ ὄψιν, εἰ δυνατὸν ἦν, καὶ ἀκοὴν χρῆσαι καλῶς; εἶχεν ἑτέρῳ, καὶ νὴ Δία τὴν φρόνησιν καὶ τὴν ἀνδρείαν, μέλλοντας αὐτοὺς καθεύδειν καὶ ἡσυχάζειν. ὅρα δέ, εἰ καὶ μελέτης ἕνεκα τοῦ εὐχαρίστου τὰς τοιαύτας ἐφιέντες ὑπερβολὰς οὐκ ἀτόπως οἱ παλαιοὶ καὶ δρῦς ἐσέβοντο καρποφόρους, καὶ συκῆν τινα προσηγόρευσαν ἱερὰν Ἀθηναῖοι καὶ μορίαν ἐκκόπτειν ἀπαγορεύουσι· ταῦτα γὰρ οὐ ποιεῖ πρὸς δεισιδαιμονίαν ἐπιφόρους, ὡς ἔνιοί φασιν, ἀλλὰ προσεθίζει τὸ εὐχάριστον ἡμῶν καὶ κοινωνικὸν ἐν τοῖς ἀναισθήτοις καὶ ἀψύχοις πρὸς ἀλλήλους. ὅθεν ὀρθῶς μὲν Ἡσίοδος οὐδʼ κἶώιώσρ ἀπὸ χυτροπόδων ἀνεπιρρέκτων ἐᾷ παρατίθεσθαι σῖτον ἢ ὄψον, ἀλλʼ ἀπαρχὰς τῷ πυρὶ καὶ γέρα τῆς διακονίας ἀποδιδόντας· εὖ δὲ Ῥωμαῖοι χρησάμενοι τοῖς λύχνοις, ἣν ἔδοσαν οὐκ ἀφῃροῦντο τροφήν, ἀλλὰ χρῆσθαι ζῶντας εἴων καὶ λάμποντας.
7.4.5Ben bunları söyleyince Eustrophos, "Bu, sofra meselesine de uygun bir giriş sağlamıyor mu?" dedi. "Yemekten kölelere ve kölelerin çocuklarına her zaman bir şey bırakmak gerektiğini söyleyen görüşe. Çünkü insanlar alıp götürmekten çok pay almaktan sevinir. Pers krallarının yalnız dostlarına, komutanlarına, muhafızlarına pay göndermekle kalmayıp kölelerin ve köpeklerin yemeğini de her zaman kendi sofralarından çıkardıkları, kullandıkları herkesi mümkün olduğunca sofra ve ocak arkadaşı yaptıkları söylenir. Gıdadan pay vermekle en vahşi hayvanlar bile evcilleşir."
ἐμοῦ δὲ ταῦτʼ εἰπόντος, ὁ Εὔστροφος ἆρʼ οὖν ἔφη τοῦτο καὶ τῷ περὶ τῆς τραπέζης λόγῳ πάροδον οἰκείαν δίδωσιν, οἰομένῳ δεῖν ἀεί τι καταλιπεῖν οἰκέταις ἀπὸ δείπνου καὶ παισὶν οἰκετῶν; χαίρουσι γὰρ οὐχ οὕτω λαμβάνοντες ὡς μεταλαμβάνοντες. διὸ καὶ τοὺς Περσῶν βασιλεῖς φασιν οὐ μόνον φίλοις καὶ ἡγεμόσι καὶ σωματοφύλαξιν ἀποπέμπειν ἀεὶ μερίδας, ἀλλὰ καὶ τὸ τῶν δούλων καὶ τὸ τῶν κυνῶν ἀεὶ δεῖπνον ἐπὶ τῆς ἐκείνων προτίθεσθαι τραπέζης, ὡς ἀνυστὸν ἦν, πάντας οἷς ἐχρῶντο ποιουμένων ὁμοτραπέζους καὶ ὁμεστίους. ἡμεροῦνται γὰρ τῇ τῆς τροφῆς μεταδόσει καὶ τὰ σκυθρωπότατα τῶν θηρίων.
7.4.6Gülerek, "Arkadaşım," dedim, "atasözündeki saklanmış balığı da, üzerine oturmayı yasaklayarak bize eldekinden hep yarına bir şey bırakmayı, bugün yarını hatırlamayı öğreten Pythagorasçı khoinix'le birlikte neden ortaya çıkarmıyoruz? Biz Boiotialıların dilinde 'Medlere de bir şey bırak' sözü dolaşır; Medlerin Phokis'i ve Boiotia'nın kenarlarını yağmalayıp akınlar yaptığı zamandan kalmadır. Ama her zaman, her yerde 'yabancı gelirse ona da bir şey bırak' sözü hazır olmalıdır. Ben de Akhilleus'un sofrasını hep boş ve aç bulunduğu için suçlarım. Aias ile Odysseus elçi olarak geldiğinde hazır bir şeyi olmadığından yemeği baştan pişirmek zorunda kalır; Priamos'u ağırlamak isteyince de yeniden fırlayıp beyaz bir koyun keser, parçalar, kızartır ve gecenin büyük bir kısmını buna harcar. Eumaios ise, bilge adamın bilge yetiştirmesi olarak, Telemakhos ortaya çıkınca hiç zahmete girmez, hemen oturtup önüne dünden yiyip bıraktıkları kızarmış et tabaklarını koyar.
"Bu küçük görünüyorsa, şu küçük değildir: İştahı, zevk elimizin altındayken dizginlemek ve tutmak. Çünkü eldeki şeylerden uzak durmaya alışmış olanlar, olmayan şeyleri daha az arzular."
ἐγὼ δὲ γελάσας ἐκεῖνον δʼ εἶπον ὦ ἑταῖρε, τὸν ἐκ τῆς παροιμίας ἀποκείμενον ἰχθῦν διὰ τί οὐχ ἕλκομεν εἰς μέσον μετὰ τῆς Πυθαγορικῆς χοίνικος, ἐφʼ ἧς ἀπηγόρευε καθῆσθαι, διδάσκων ἡμᾶς ἀεί τι τοῦ παρόντος εἰς τὸ μέλλον ὑπολείπειν καὶ τῆς αὔριον ἐν τῇ σήμερον μνημονεύειν; ἡμῖν μὲν οὖν τοῖς Βοιωτοῖς τὸ λεῖπέ τι καὶ Μήδοις διὰ στόματὸς ἐστιν, ἐξ οὗ Μῆδοι τήν τε Φωκίδα, καὶ τὰ ἔσχατα τῆς Βοιωτίας ἄγοντες καὶ φέροντες ἐπέτρεχον ἀεὶ δὲ καὶ· πανταχοῦ δεῖ πρόχειρον εἶναι τὸ λεῖπέ τι καὶ ξένοις ἐπελθοῦσιν ὡς ἔγωγε καὶ τοῦ Ἀχιλλέως κενὴν ἀεὶ καὶ λιμώδη καταλαμβανομένην αἰτιῶμαι τὴν τράπεζαν· τῶν τε γὰρ περὶ τὸν Αἴαντα καὶ τὸν Ὀδυσσέα πρέσβεων ἀφικομένων, οὐδὲν ἔχων ἕτοιμον ἀναγκάζεται μαγειρεύειν ἐξ ὑπαρχῆς καὶ ὀψοποιεῖν τόν τε Πρίαμον φιλοφρονεῖσθαι βουλόμενος πάλιν ἀναΐξας ὄιν ἄργυφον σφάττει καὶ διαιρεῖ καὶ ὀπτᾷ, πολὺ μέρος περὶ ταῦτʼ ἀναλίσκων τῆς νυκτός. ὁ δʼ Εὔμαιος, ἅτε δὴ θρέμμα γεγονὼς σοφοῦ σοφόν, οὐ πράγματʼ εἶχε, τοῦ Τηλεμάχου ἐπιφανέντος, ἀλλʼ εὐθὺς ἑστιᾷ καθίσαντα, πίνακας κρεῶν παρατιθεὶς ὀπταλέων, ἃ ῥα τῇ προτέρῃ κατέλειπον ἔδοντες. εἰ δὲ τοῦτο δόξει μικρόν, ἐκεῖνό γʼ οὐ μικρόν, τὸ συστέλλειν καὶ ἀνέχειν τὴν ὄρεξιν ἔτι παρούσης τῆς ἀπολαύσεως· ἧττον γὰρ ἐπιθυμοῦσι τῶν ἀπόντων οἱ ἐθισθέντες ἀπέχεσθαι τῶν παρόντων.
7.4.7Lucius söze girip büyükannesinden sofranın kutsal olduğunu, kutsal şeylerin hiçbirinin boş bırakılmaması gerektiğini duyduğunu hatırladığını söyledi. "Bana öyle geliyor ki sofra toprağın da bir taklididir," dedi. "Bizi beslemesi dışında yuvarlak ve sabittir; bazılarının ona 'ocak' demesi de yerindedir. Toprağın bize her zaman faydalı bir şey bulundurup vermesini istediğimiz gibi, sofranın da boş, yüksüz kalmasını görmek istemeyiz."
ὑπολαβὼν δʼ ὁ Λεύκιος ἔφη τῆς μάμμης ἀκηκοὼς μνημονεύειν, ὡς ἱερὸν μὲν ἡ τράπεζα, δεῖ δὲ τῶν ἱερῶν μηδὲν εἶναι κενόν. ἐμοὶ δʼ εἶπεν ἐδόκει καὶ μίμημα τῆς γῆς ἡ τράπεζʼ εἶναι· πρὸς γὰρ τῷ τρέφειν ἡμᾶς καὶ στρογγύλη καὶ μόνιμός ἐστι καὶ καλῶς ὑπʼ ἐνίων ἑστία καλεῖται. καθάπερ γὰρ τὴν γῆν ἀεί τι χρήσιμον ἔχειν καὶ φέρειν ἡμῖν ἀξιοῦμεν, οὕτως οὐδὲ τὴν τράπεζαν οἰόμεθα δεῖν κενὴν ὁρᾶν καὶ ἀνερμάτιστον ἀπολειπομένην.
7.5.15. Bölüm: Kötü müziğin verdiği hazlardan neden özellikle sakınmak gerekir, nasıl sakınmalı?
Pythia oyunlarında Amphiktyonların yöneticisi olan Kallistratos, hemşehrisi ve dostu bir aulos eşliğinde şarkı söyleyen sanatçıyı, kayıt süresini kaçırdığı için kanun gereği yarışmadan çıkarmıştı. Ama bizi yemeğe çağırınca, yarışmadaki gibi kıyafet ve çelenklerle, korosuyla birlikte süslenip püslenmiş olarak sofraya getirdi. Başta dinlemesi gerçekten hoştu. Ardından sofrayı sarsıp yokladı; çoğunun gevşediğini, hazzın etkisiyle aulos sesiyle büyülenmeye, taşkınlık etmeye hazır olduğunu görünce bütün utancını atıp müziğin, ona rastgele ve ölçüsüzce kapılanları her türlü şaraptan daha çok sarhoş ettiğini gösterdi. Çünkü artık uzandıkları yerden bağırmak, el çırpmak yetmez oldu; sonunda çoğu ayağa fırladı, o seslere ve ezgilere yaraşan bayağı hareketlerle kıpırdanmaya başladı.
Bitip de sofra, deliliğin ardından yeniden sakinleşince Lamprias gençlere bir şeyler söylemek, açıkça konuşmak istedi. Ama fazla tatsız ve sıkıcı olmaktan çekiniyordu. Bu sırada Kallistratos, başlangıç sesi verir gibi şöyle konuştu:
ἐν Πυθίοις Καλλίστρατος, τῶν Ἀμφικτυόνων ὢν ἐπιμελητής, αὐλῳδόν τινα πολίτην καὶ φίλον ὑστερήσαντα τῆς ἀπογραφῆς τοῦ μὲν ἀγῶνος εἶρξε κατὰ τὸν νόμον· ἑστιῶν δʼ ἡμᾶς παρήγαγεν εἰς τὸ συμπόσιον ἐσθῆτι καὶ στεφάνοις, ὥσπερ ἐν ἀγῶνι, μετὰ τοῦ χοροῦ κεκοσμημένον ἐκπρεπῶς. καὶ νὴ Δία κομψὸν ἦν ἀκρόαμα τὸ πρῶτον· ἔπειτα διασείσας καὶ διακωδωνίσας τὸ συμπόσιον, ὡς ᾐσθάνετο τοὺς πολλοὺς ἐγκεκλικότας καὶ παρέχοντας ὑφʼ ἡδονῆς ὅ τι βούλοιτο χρῆσθαι, καὶ καταυλεῖν καὶ ἀκολασταίνειν, ἀποκαλυψάμενος παντάπασιν, ἐπεδείξατο τὴν μουσικὴν παντὸς οἴνου μᾶλλον μεθύσκουσαν τοὺς ὅπως ἔτυχε καὶ ἀνέδην αὐτῆς ἐμφορουμένους οὐδὲ γὰρ κατακειμένοις ἔτι βοᾶν ἐξήρκει καὶ κροτεῖν, ἀλλὰ τελευτῶντες ἀνεπήδων οἱ πολλοί, καὶ συνεκινοῦντο κινήσεις ἀνελευθέρους, πρεπούσας δὲ τοῖς κρούμασιν ἐκείνοις καὶ τοῖς μέλεσιν. ἐπεὶ δʼ ἐπαύσαντο καὶ κατάστασιν αὖθις ὥσπερ ἐκ μανίας ὁ πότος ἐλάμβανεν, ἐβούλετο μὲν ὁ Λαμπρίας εἰπεῖν τι καὶ παρρησιάσασθαι πρὸς τοὺς νέους ὀρρωδοῦντι δʼ ὅμως αὐτῷ μὴ λίαν ἀηδὴς γένηται καὶ λυπηρός, οὔτως ὁ Καλλίστρατος ὥσπερ ἐνδόσιμον παρέσχε τοιαῦτά τινα διαλεχθείς·
7.5.2"Dinleme ve seyretme merakını ben de nefsine hâkim olamama sayılmaktan kurtarırım. Yine de Aristoksenos'la, yalnız bu hazlar için 'güzel' denebileceği konusunda tam olarak hemfikir değilim; çünkü yemeklere ve kokulara da güzel denir, zevkli ve masraflı bir yemek yiyenler de 'güzel bir yemekti' derler. Aristoteles de bana kalırsa görme ve işitme zevklerini, yalnız insana özgü oldukları, öteki hazları hayvanların da paylaştığı gerekçesiyle aklarken doğru bir sebep göstermiyor. Çünkü akılsız hayvanların çoğunun da müzikle büyülendiğini görüyoruz: Geyikler kavalla büyülenir; kısraklar çiftleşirken hippothoros denen bir ezgi çalınır. Pindaros da yunusun şarkıya tepki verdiğini söyler:
deniz yunusuna benzer biçimde, dalgasız denizin engininde auloların sevimli ezgisinin harekete geçirdiği.
Baykuşları da dans ederek yakalarlar; onlar seyretmekten zevk alır, taklit ederek omuzlarını sağa sola sallarlar. Böyle hazların özel bir yanı görmüyorum, tek farkları yalnız ruha ait olmalarıdır; ötekiler bedene aittir, bedende son bulur. Ezgi, ritim, dans ve şarkı ise hissi aşıp hazlarını ve gıdıklamalarını ruhun sevinen kısmına yerleştirirler. Bu yüzden, Kyrenelilerin dediği gibi, bu hazların hiçbiri saklı değildir, karanlığa ve çevreleyen duvarlara ihtiyaç duymaz; onlar için stadyumlar, tiyatrolar yapılır. Bir şeyi çok kişiyle birlikte görüp duymak daha zevkli ve daha saygındır; çünkü mümkün olduğunca çok kişiyi tanık gösteririz, nefsine hâkim olamamaya ve zevk düşkünlüğüne değil, soylu ve zarif bir eğlenceye."
ἀκρασίας μέν ἔφη καὶ αὐτὸς ἀπολύω τὸ φιλήκοον καὶ φιλοθέαμον οὐ μὴν Ἀριστοξένῳ γε συμφέρομαι παντάπασι, ταύταις μόναις φάσκοντι ταῖς ἡδοναῖς τὸ καλῶς ἐπιλέγεσθαι. καὶ γὰρ ὄψα καλὰ καὶ μύρα καλοῦσι καὶ καλῶς γεγονέναι λέγουσι δειπνήσαντες ἡδέως καὶ πολυτελῶς. δοκεῖ δέ μοι μηδʼ Ἀριστοτέλης αἰτίᾳ δικαίᾳ τὰς περὶ θέαν καὶ ἀκρόασιν εὐπαθείας ἀπολύειν ἀκρασίας, ὡς μόνας ἀνθρωπικὰς οὔσας· ταῖς δʼ ἄλλαις καὶ τὰ θηρία φύσιν ἔχοντα χρῆσθαι καὶ κοινωνεῖν. ὁρῶμεν γὰρ ὅτι καὶ μουσικῇ πολλὰ, κηλεῖται τῶν ἀλόγων, ὥσπερ ἔλαφοι σύριγξιν, ἵπποις δὲ μιγνυμέναις ἐπαυλεῖται νόμος, ὃν ἱππόθορον ὀνομάζουσιν ὁ δὲ Πίνδαρός φησι κεκινῆσθαι πρὸς ᾠδήν ἁλίου δελφῖνος ὑπόκρισιν· τὸν μὲν ἀκύμονος ἐν πόντου πελάγει αὐλῶν ἐκίνησʼ ἐρατὸν μέλος. ὀρχούμενοι δὲ τοὺς σκῶπας αἱροῦσι, χαίροντας τῇ ὄψει καὶ μιμητικῶς ἅμα δεῦρο κἀκεῖσε τοὺς ὤμους συνδιαφέροντας. οὐδὲν οὖν ὁρῶ τὰς τοιαύτας ἡδονὰς ἴδιον ἐχούσας, ἢ ὅτι μόναι τῆς ψυχῆς εἰσιν, αἱ δʼ ἄλλαι τοῦ σώματος καὶ περὶ τὸ σῶμα καταλήγουσι· μέλος δὲ καὶ ῥυθμὸς καὶ ὄρχησις καὶ ᾠδὴ παραμειψάμεναι τὴν αἴσθησιν, ἐν τῷ χαίροντι τῆς ψυχῆς ἀπερείδονται τὸ ἐπιτερπὲς καὶ γαργαλίζον. ὅθεν οὐδεμία τῶν τοιούτων ἡδονῶν ἀπόκρυφός ἐστιν οὐδὲ σκότους δεομένη καὶ τῶν τοίχων περιθεόντων, ὡς οἱ Κυρηναϊκοὶ λέγουσιν· ἀλλὰ καὶ στάδια ταύταις καὶ θέατρα ποιεῖται· καὶ τὸ μετὰ πολλῶν θεάσασθαί τι καὶ ἀκοῦσαι ἐπιτερπέστερόν ἐστι καὶ σεμνότερον, οὐκ ἀκρασίας δήπου καὶ ἡδυπαθείας ἀλλʼ ἐλευθερίου διατριβῆς καὶ ἀστείας μάρτυρας ἡμῶν ὅτι πλείστους λαμβανόντων.
7.5.3Kallistratos bunları söyleyince Lamprias, o eğlence düşkünlerinin daha da şımardığını görerek, "Leon oğlu, sebep bu değil," dedi. "Bana kalırsa eskiler Dionysos'a yanlış olarak 'Unutuş'un çocuğu' demişler; ona babası demeleri gerekirdi. Çünkü sen de onun yüzünden şunu unutmuş görünüyorsun: Hazlar konusunda işlenen hataların bir kısmı nefse hâkim olamamaktan, bir kısmı bilgisizlikten ve gözden kaçırmaktan doğar. Zararın açıkça belli olduğu yerde insanlar nefislerine hâkim olamayıp akıllarını zorlayarak hata yaparlar. Taşkınlığın bedelini hemen ödetmeyen şeylerde ise zararı bilmedikleri için onları seçip yaparlar. Bu yüzden yemek, içki ve cinsellik konusunda hedefi şaşıranlara, ki bunların ardından çok hastalık, para kaybı ve kötü ün gelir, nefsine hâkim olamayan deriz. Sevgilisi görününce gözleri ağrıyarak 'Selam, sevgili ışık' diyen o Theodektes gibi; ya da Abderalı Anaksarkhos gibi:
bilirdi de, dediklerine göre, perişandı; tabiatı onu tersine sürüklerdi, sofistlerin çoğunun korktuğu, hazza çarpılmış tabiat.
Ama bazı hazlar vardır ki mide, cinsel organ, tat ve koku hazlarına karşı dizilip tuzağa düşmemeye dikkat edenleri göz ve kulak yoluyla kuşatır, sinsice içlerine yerleşir, pusuya yatar. Bu kişileri, ötekilerden aşağı kalmayan bir tutku ve taşkınlık içinde oldukları hâlde aynı şekilde nefsine hâkim olamayan olarak adlandırmayız. Çünkü bilerek değil, tecrübesizlikten sürüklenirler; tiyatrolarda aç susuz gün geçirirlerse hazların üstünde olduklarını sanırlar. Sanki bir testi, karnından ya da dibinden değil, kulaklarından kolayca taşındığı için övünüyor gibi! Arkesilaos'un, 'Arkadan mı önden mi kinaidos olmak arasında fark yok' demesi de bu yüzdendir.
"Gözleri ve kulakları gıdıklayan gevşeklikten ve zevk düşkünlüğünden de korkmak gerekir. Başka kapılarını sürgülerle, kollarla, demir parmaklıklarla sağlamlaştırmış bir şehir, düşman tek bir kapıdan içeri girdiyse alınmaz sayılmaz. Afrodit tapınağında değil de Musalar tapınağında ya da tiyatroda yenilmiş olan kişi de kendini hazdan yenilmez saymamalıdır. Çünkü o da ruhunu aynı şekilde hazlara teslim etmiştir, nereye isterlerse götürsünler diye. Bu hazlar, her aşçının ve koku yapımcısının sürdüğünden daha keskin ve çeşitli ezgi ve ritim ilaçlarını bize sürer, bizi sürükleyip bozar; hem de sanki kendi kendimizin aleyhine tanıklık ederek. Çünkü Pindaros'un dediği gibi,
parlak toprağın ve denizin hamlelerinin getirdiği ve sofraya yeni konan
şeylerin ne kınanacak bir yanı vardır ne de değişiklik ister. Ama hiçbir yemek, hiçbir ekmek, içtiğimiz şu en iyi şarap bile hazdan öyle ses çıkarmadı; oysa az önceki aulos ve teller evi, şehri demeyelim, gürültüyle, alkışla, bağırmalarla doldurdu.
"Bu yüzden özellikle bu hazlardan sakınmak gerekir, çünkü en güçlü olanlar bunlardır. Tat, dokunma, koku hazları gibi ruhun akılsız ve doğal kısmında son bulmazlar, yargılayan ve düşünen kısmına dokunurlar. Sonra, öteki zevklerde akıl mücadeleden çekilse bile bazı tutkular çoğu kez engel olur. Balık pazarında cimrilik obur birinin parmağını indirir, para sevgisi kadın sevgisini pahalı bir fahişeden çevirir. Menandros'un oyununda da pezevenk, şımarık bir kızı getirince, sofradakilerin her biri, tuzağa düşmemek için başını eğip kendi başına yemiş çiğner. Çünkü borçlanmak nefse hâkim olamamanın ağır bir cezasıdır, keseyi açmak pek kolay değildir. Ama kulak ve gözle ilgili olup hür insana yakışır denilen bu müzik ve aulos çılgınlıkları, bedavadır ve karşılıksızdır; yarışmalarda, tiyatrolarda, sofralarda, başkalarının karşıladığı bir masrafla her yerden haz çekip tadını çıkarmak mümkündür. Bu yüzden yardım eden ve eğiten bir aklı olmayanların bozulması pek kolaydır."
ταῦτα τοῦ Καλλιστράτου εἰπόντος, ὁ Λαμπρίας ὁρῶν ἔτι μᾶλλον ἐκείνους τοὺς τῶν· ἀκροαμάτων χορηγοὺς θρασυνομένους οὐ τοῦτʼ ἔφη τὸ αἴτιον, ὦ παῖ Λέοντος, ἀλλά μοι δοκοῦσιν οὐκ ὀρθῶς οἱ παλαιοὶ παῖδα Λήθης τὸν Διόνυσον ἔδει γὰρ πατέρα προσαγορεύειν ὑφʼ οὗ καὶ σὺ νῦν ἀμνημονεῖν ἔοικας, ὅτι τῶν περὶ τὰς ἡδονὰς ἁμαρτανομένων τὰ μὲν ἀκρασία τὰ δʼ ἄγνοια ποιεῖ καὶ παρόρασις. ὅπου μὲν γὰρ ἡ βλάβη πρόδηλός ἐστι, ταῦτʼ ἀκρασίᾳ καταβιαζόμενοι τὸν λογισμὸν ἐξαμαρτάνουσιν· ὅσα δʼ οὐκ εὐθὺς οὐδὲ παραχρῆμα τῆς ἀκολασίας τὸν μισθὸν ἐπιτίθησι, ταῦθʼ ὑπʼ ἀγνοίας τοῦ βλάπτοντος αἱροῦνται καὶ πράττουσι. διὸ τοὺς μὲν περὶ ἐδωδὰς καὶ ἀφροδίσια καὶ πότους ἀστοχοῦντας, οἷς νόσοι τε πολλαὶ καὶ χρημάτων ὄλεθροι συνακολουθοῦσι καὶ τὸ κακῶς ἀκούειν, ἀκρατεῖς προσαγορεύομεν ὡς Θεοδέκτην ἐκεῖνον εἰπόντα χαῖρε φίλον φῶς ὀφθαλμιῶντα, τῆς ἐρωμένης ἐπιφανείσης· ἢ τὸν Ἀβδηρίτην Ἀνάξαρχον, ὅς ῥα καὶ εἰδώς, ὡς φάσαν, ἄθλιος ἔσκε· φύσις δέ μιν ἔμπαλιν ἦγεν ἡδονοπλήξ, τῇ πλεῖστοι ὑποτρείουσι σοφιστῶν. ὅσαι δὲ τῶν ἡδονῶν τοὺς περὶ γαστέρα καὶ αἰδοῖα καὶ γεῦσιν καὶ ὄσφρησιν ἀντιτεταγμένους αὐταῖς καὶ ὅπως οὐχ ἁλώσονται προσέχοντας, ἐκπεριοδεύουσαι περὶ τὰ ὄμματα καὶ τὰ ὦτα λανθάνουσιν ἐνῳκισμέναι καὶ λοχῶσαι, τούτους ἐκείνων οὐδὲν ἧττον ἐμπαθεῖς ὄντας καὶ ἀκολάστους ἀκρατεῖς ὁμοίως οὐ καλοῦμεν· οὐ γὰρ εἰδότες ἀλλὰ διʼ ἀπειρίαν ὑποφέρονται, καὶ νομίζουσι τῶν ἡδονῶν εἶναι κρείττονες, ἂν ἐν θεάτροις ἄσιτοι καὶ ἄποτοι διημερεύσωσιν ὥσπερ εἰ τῶν κεραμίων μέγα φρονοίη τὸ μὴ ἀπὸ τῆς γαστρὸς αἰρόμενον ἢ τοῦ πυθμένος, ἐκ δὲ τῶν ὤτων ῥᾳδίως μεταφερόμενον. ὅθεν Ἀρκεσίλαος οὐδὲν ἔφη διαφέρειν τοῖς ὄπισθεν εἶναι κίναιδον ἢ τοῖς ἔμπροσθεν. δεῖ δὲ καὶ τὴν ἐν ὄμμασι καὶ τὴν ἐν ὠσὶ γαργαλίζουσαν μαλακίαν καὶ ἡδυπάθειαν φοβεῖσθαι, καὶ μήτε πόλιν ἀνάλωτον νομίζειν τὴν τὰς ἄλλας πύλας βαλανάγραις καὶ μοχλοῖς καὶ καταρράκταις ὀχυρὰς ἔχουσαν, ἂν διὰ μιᾶς οἱ πολέμιοι παρελθόντες ἔνδον εἰσίν· μήθʼ ἑαυτὸν ἀήττητον ὑφʼ ἡδονῆς, εἰ μὴ κατὰ τὸ Ἀφροδίσιον ἀλλὰ κατὰ τὸ Μουσεῖον ἑάλωκεν ἢ τὸ θέατρον· ὁμοίως γὰρ ἐγκέκλικε καὶ παρέδωκε ταῖς ἡδοναῖς ἄγειν καὶ φέρειν τὴν ψυχήν· αἱ δὲ παντὸς ὀψοποιοῦ καὶ μυρεψοῦ καὶ δριμύτερα καὶ ποικιλώτερα φάρμακα τῶν μελῶν καὶ τῶν ῥυθμῶν καταχεόμεναι τούτοις ἄγουσιν ἡμᾶς καὶ διαφθείρουσιν, αὑτῶν τρόπον τινὰ καταμαρτυροῦντας τῶνδε γὰρ οὔτε τι μεμπτὸν οὔτʼ ὦν μεταλλάττον ὡς Πίνδαρος ἔφη τῶν ἐπὶ ταῖς τραπέζαις, ὅσσʼ ἀγλαὰ χθὼν πόντου τε ῥιπαὶ φέρουσιν ἄρτι παρακειμένων. ἀλλʼ οὔτʼ ὄψον οὐδὲν οὔτε σιτίον οὔθʼ ὁ βέλτιστος οὑτοσὶ πινόμενος οἶνος ἐξήγαγεν ὑφʼ ἡδονῆς φωνήν, οἵων ἄρτι τὰ αὐλήματα καὶ τὰ κρούματα τὴν οἰκίαν, εἰ μὴ καὶ τὴν πόλιν ἅπασαν, ἐμπέπληκε θορύβων καὶ κρότων καὶ ἀλαλαγμῶν. διὸ δεῖ μάλιστα ταύτας εὐλαβεῖσθαι τὰς ἡδονάς· ἰσχυρόταται γάρ εἰσιν, ἅτε δὴ μή, καθάπερ αἱ περὶ γεῦσιν καὶ ἁφὴν καὶ ὄσφρησιν, εἰς τὸ ἄλογον καὶ φυσικὸν ἀποτελευτῶσαι τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ τοῦ κρίνοντος ἁπτόμεναι καὶ τοῦ φρονοῦντος· ἔπειτα ταῖς μὲν ἄλλαις ἡδυπαθείαις κἂν ὁ λογισμὸς ἐλλίπῃ διαμαχόμενος, ἀλλὰ τῶν παθῶν ἔνια πολλάκις ἐμποδών ἐστι· καὶ γὰρ ἐν ἰχθύων ἀγορᾷ μικρολογία καθαιρεῖ δάκτυλον ὀψοφάγου καὶ πολυτελοῦς ἑταίρας ἀπέστρεψε φιλαργυρία φιλογυνίαν· ὥσπερ ἀμέλει παρὰ τῷ Μενάνδρῳ τῶν συμποτῶν ἕκαστος ἐπιβουλευόμενος ὑπὸ τοῦ πορνοβοσκοῦ σοβαράν τινα παιδίσκην ἐπάγοντος αὐτοῖς κύψας καθʼ ἑαυτὸν τῶν τραγημάτων ἔφλα· χαλεπὸν γὰρ ὁ δανεισμὸς τῆς ἀκρασίας κόλασμα καὶ τὸ λῦσαι βαλλάντιον οὐ πάνυ ῥᾴδιον· ταύταις δὲ ταῖς ἐλευθερίαις λεγομέναις περὶ ὦτα καὶ ὄμματα φιλομούσοις καὶ φιλαύλοις μουσομανίαις προῖκα καὶ ἀμισθὶ τῶν ἡδονῶν πάρεστι πολλαχόθεν ἀρύτεσθαι καὶ ἀπολαύειν, ἐν ἀγῶσιν, ἐν θεάτροις, ἐν συμποσίοις, ἑτέρων χορηγούντων· ὅθεν ἕτοιμον τὸ διαφθαρῆναι τοῖς μὴ βοηθοῦντα καὶ παιδαγωγοῦντα τὸν λογισμὸν ἔχουσι.
7.5.4Sessizlik olunca Kallistratos, "Peki, aklın ne yapmasını ya da ne söylemesini bekliyoruz?" dedi. "Bize Ksenokrates'in kulaklıklarını takacak değil ya, yemeğin ortasında lyra akortlanıyor ya da aulos harekete geçiyor diye bizi kaldıracak değil ya."
"Elbette hayır," dedi Lamprias. "Ama Sirenlere her düştüğümüzde Musaları çağırmalı, eskilerin Helikon'una sığınmalıyız. Çünkü pahalı bir kadına âşık olana Penelope'yi getirip Pantheia ile evlendirmek mümkün değildir. Ama kötü sanatlı, kötü heveslerle dolu mimlerden, ezgilerden ve şarkılardan hoşlanan birini Euripides'e, Pindaros'a, Menandros'a yöneltip Platon'un dediği gibi 'içilir bir sözle tuzlu kulağını yıkamak' mümkündür. Büyücüler cin çarpmış kişilere Ephesos harflerini kendi kendilerine sayıp söylemelerini buyururlar. Biz de böyle ötüşmeler ve sıçrayışlar arasında,
deliliklerle, çığlıklarla coşup boyun savuran gürültüyle
kapıldığımızda, o kutsal ve saygın yazıları hatırlar, şarkıları, şiirleri, sıradan sözlerle karşılaştırırsak bu şeylerden büsbütün sersemlemeyiz, yumuşak bir akıntıya kapılmış gibi kendimizi yan yatıp akışa bırakmayız."
γενομένης οὖν σιωπῆς τί οὖν ἔφηποιοῦντα τὸν λογισμὸν ἢ τί λέγοντα βοηθεῖν ἀξιοῦμεν; οὐ γὰρ ἀμφωτίδας γε περιθήσει τὰς Ξενοκράτους ἡμῖν οὐδʼ ἀναστήσει μεταξὺ δειπνοῦντας, ἐὰν αἰσθώμεθα λύραν ἁρμοζομένην ἢ κινούμενον αὐλόν.οὐ γὰρ οὖν εἶπεν ὁ Λαμπρίας ἀλλʼ ὁσάκις ἂν εἰς τὰς Σειρῆνας ἐμπέσωμεν, ἐπικαλεῖσθαι δεῖ τὰς Μούσας καὶ καταφεύγειν εἰς τὸν Ἑλικῶνα τὸν τῶν παλαιῶν. ἐρῶντι μὲν γὰρ πολυτελοῦς οὐκ ἔστι τὴν Πηνελόπην προσαγαγεῖν οὐδὲ συνοικίσαι τὴν Πάνθειαν· ἡδόμενον δὲ μίμοις καὶ μέλεσι καὶ ᾠδαῖς κακοτέχνοις καὶ κακοζήλοις ἔξεστι μετάγειν ἐπὶ τὸν Εὐριπίδην καὶ τὸν Πίνδαρον καὶ τὸν Μένανδρον, ποτίμῳ λόγῳ ἁλμυρὰν ἀκοήν ὥς φησιν ὁ Πλάτων ἀποκλυζόμενον. ὥσπερ γὰρ οἱ μάγοι τοὺς δαιμονιζομένους κελεύουσι τὰ Ἐφέσια γράμματα πρὸς αὑτοὺς καταλέγειν καὶ ὀνομάζειν, οὕτως ἡμεῖς ἐν τοῖς τοιούτοις τερετίσμασι καὶ σκιρτήμασι μανίαις τʼ ἀλαλαῖς τʼ ὀρινόμενοι ῥιψαύχενι σὺν κλόνῳ τῶν ἱερῶν καὶ σεμνῶν ἐκείνων γραμμάτων ἀναμιμνησκόμενοι καὶ παραβάλλοντες ᾠδὰς καὶ ποιήματα καὶ λόγους κοινοὺς οὐκ ἐκπλαγησόμεθα παντάπασιν ὑπὸ τούτου, οὐδὲ πλαγίους παραδώσομεν ἑαυτοὺς ὥσπερ ὑπὸ ῥεύματος λείου φέρεσθαι.
7.6.16. Bölüm: "Gölge" denenler üzerine; birinin çağrısıyla başkasının yemeğine gitmek gerekir mi, ne zaman ve kime gidilir?
Homeros, Menelaos'u kumandanlara yemek veren Agamemnon'un yanına kendiliğinden gelmiş gösterir: "Çünkü kardeşinin zahmetini gönlünde biliyordu." Agamemnon'un dalgınlığının ortaya çıkmasına göz yummamış, gelmeyerek onu mahcup da etmemiştir. Oysa huysuz ve şikâyet meraklısı kimseler dostlarının böyle ihmallerine ve dalgınlıklarına saldırır; sırf suçlayabilmek için ihmal edilmekten, saygı görmekten daha çok sevinirler.
Bugün "gölge" dedikleri, davet edilmemiş olup davetlilerce yemeğe getirilen konukların âdetinin nereden başladığı soruldu. Bunun Sokrates'ten geldiği kanaatine varıldı; o, davetsiz Aristodemos'u kendisiyle Agathon'un evine gitmeye razı etmiş, Aristodemos da gülünç bir duruma düşmüştü. Çünkü Sokrates yolda gizlice geride kalmış, Aristodemos önden içeri girmişti; tıpkı ışığı arkasında olan bir bedenin önünde yürüyen gölge gibi. Sonraları yabancıları, özellikle yöneticileri ağırlarken, kimi götüreceklerini bilmeyen ev sahiplerinin konuğa kendi maiyetini davet etme hakkını vermesi, ama sayıyı belirlemesi zorunlu olmuştur. Yoksa kral Philippos'u kendi köyünde ağırlayan adamın başına gelen gelirdi: Philippos yanında çok kişiyle gelmiş, yemek ise o kadar kişiye hazırlanmamıştı. Ev sahibinin telaşını görünce dostlarına gizlice haber gönderip pasta için yer bırakmalarını söyledi. Onlar da bekleyerek önlerindekileri idareli yedi ve böylece yemek herkese yetti.
τὸν Μενέλαον Ὅμηρος πεποίηκεν αὐτόματον ἑστιῶντι τοὺς ἀριστεῖς τῷ Ἀγαμέμνονι παραγιγνόμενον· ᾔδεε γὰρ κατὰ θυμὸν ἀδελφεὸν ὡς ἐπονεῖτο· καὶ τὴν ἄγνοιαν οὐ περιεῖδεν αὐτοῦ καταφανῆ γενομένην οὐδʼ ἤλεγξε τῷ μὴ ἐλθεῖν ὥσπερ οἱ φιλομεμφεῖς καὶ δύσκολοι ταῖς τοιαύταις τῶν φίλων παροράσεσι καὶ ἀγνοίαις ἐπιτίθενται, τῷ ἀμελεῖσθαι μᾶλλον ἢ τῷ τιμᾶσθαι χαίροντες, ὅπως ἐγκαλεῖν ἔχωσιν. τὸ δὲ τῶν ἐπικλήτων ἔθος, οὓς νῦν σκιὰς καλοῦσιν, οὐ κεκλημένους αὐτοὺς ἀλλʼ ὑπὸ τῶν κεκλημένων ἐπὶ τὸ δεῖπνον ἀγομένους, ἐζητεῖτο πόθεν ἔσχε τὴν ἀρχήν· ἐδόκει δʼ ἀπὸ Σωκράτους, Ἀριστόδημον ἀναπείσαντος οὐ κεκλημένον εἰς Ἀγάθωνος ἰέναι σὺν αὐτῷ, καὶ παθόντα τι γελοῖον· ἔλαθε γὰρ κατὰ τὴν ὁδὸν ὑπολειφθεὶς ὁ Σωκράτης, ὁ δὲ προεισῆλθεν, ἀτεχνῶς σκιὰ προβαδίζουσα σώματος ἐξόπισθεν τὸ φῶς ἔχοντος. ὕστερον μέντοι περὶ τὰς τῶν ξένων ὑποδοχάς, μάλιστα τῶν ἡγεμονικῶν, ἀναγκαῖον ἐγίγνετο τοῖς ἀγνοοῦσι τοὺς ἑπομένους καὶ τιμωμένους ἐπὶ τῷ ξένῳ ποιεῖσθαι τὴν κλῆσιν, ἀριθμὸν δʼ ὁρίζειν, ὅπως μὴ πάθωσιν ὃ παθεῖν συνέπεσε τῷ δεχομένῳ τὸν βασιλέα Φίλιππον ἐπὶ τῆς χώρας· ἧκε γὰρ ἄγων πολλούς, τὸ δὲ δεῖπνον οὐ πολλοῖς ἦν παρεσκευασμένον· ἰδὼν οὖν θορυβούμενον τὸν ξένον περιέπεμπε πρὸς τοὺς φίλους ἀτρέμα, χώραν πλακοῦντι καταλιπεῖν κελεύων οἱ δὲ προσδοκῶντες ὑπεφείδοντο τῶν παρακειμένων καὶ πᾶσιν οὕτως ἐξήρκεσε τὸ δεῖπνον.
7.6.2Orada bulunanlarla bunları gevezelik ederken Florus, gölge denilenler konusunu ciddiye almak ve böyle çağrılanların gitmesinin uygun olup olmadığını tartışmak istedi. Damadı Caesernius bu işi bütünüyle reddetti.
"Hesiodos'a uyup en çok 'sevenini yemeğe' çağırmak gerekir," dedi, "o olmazsa kendi tanıdıklarını, yakınlarını; içki saçısına, sofraya, şarap başındaki sohbetlere ve dostluğa ortak etmek için. Bugünse gemi kiralayanlar nasıl yanında ne getirirse yüklemeye izin verirse, biz de sofraları başkalarına bırakıyor, zarif ya da aşağılık, kim rast gelirse doldurmalarına göz yumuyoruz. Zarif bir insanın 'davetli gölge', daha doğrusu davetsiz gelmesine şaşardım; hele ev sahibi onu çoğu kez tanımıyorsa. Tanıyıp görüştüğü hâlde çağırmamışsa, ona gitmek daha da utanç vericidir; onu zorla, isteği dışında kendi sofrasına ortak olmaya zorlar gibi olursun. Ayrıca sizi çağırandan önce ya da sonra başkasının evine gitmek de insanı sıkar. Ev sahiplerine 'davetli değil, falancanın gölgesiyim' diye tanık gerektirecek biçimde gitmek de zarif bir davranış değildir. Sonra başkasının peşine takılmak, onun yağlanmasını, yıkanmasını, yemeğe erken ya da geç gideceği saati kollamak son derece bayağı, Gnathon'a yakışır bir iştir; Gnathon başkasının sofrasında yemek konusunda en usta insandı.
"Üstelik insanlara
ey dil, ölçülü övünmek istersen söyle
demek için bundan uygun bir zaman yoktur; şarap başındaki söz ve davranışlara bol bir açık sözlülük şakayla karışır. Oysa gerçek ve davetli değil de bir bakıma piç ve sonradan yazılmış biri olan sofrada kendini nasıl idare edecek? Çünkü orada bulunanlara karşı açık sözlü olmak da olmamak da iftiraya pek açıktır. Gölge denmesine ve bu adla seslenilmesine katlananların söz kolaylığı ve soytarılığı da küçük bir kötülük değildir. Çünkü çirkin bir söze kolayca katlanmak insanı çirkin işlere de alıştırır. Bu yüzden ben dostlarımı çağırırken zaman zaman gölgelere izin vermişimdir, çünkü şehrin âdeti güçlüdür ve kolay reddedilmez. Ama başkası tarafından bir başkasının yanına çağrıldığımda bugüne kadar gitmemek için direndim."
ἐμοῦ δὲ ταῦτα πρὸς τοὺς παρόντας ἀδολεσχοῦντος, ἔδοξε Φλώρῳ καὶ σπουδάσαι τι περὶ τῶν σκιῶν λεγομένων, διαπορήσαντας εἰ προσήκει τοῖς καλουμένοις οὕτω βαδίζειν καὶ συνακολουθεῖν. ὁ μὲν οὖν γαμβρὸς αὐτοῦ Καισέρνιος ὅλως ἀπεδοκίμαζε τὸ πρᾶγμα. μάλιστα μὲν γὰρ τῷ Ἡσιόδῳ πειθομένους ἔφη χρῆναι τὸν φιλέοντʼ ἐπὶ δαῖτα καλεῖν· εἰ δὲ μή, γνωρίμους αὑτῶν καὶ ἐπιτηδείους παρακαλεῖν ἐπὶ κοινωνίαν σπονδῆς καὶ τραπέζης καὶ λόγων ἐν οἴνῳ γιγνομένων καὶ φιλοφροσύνης. νῦν δʼ ὥσπερ εἶπεν οἱ τὰ πλοῖα ναυλοῦντες, ὅ τι ἂν φέρῃ τις, ἐμβάλλεσθαι παρέχουσιν, οὕτως ἡμεῖς τὰ συμπόσια παραδόντες ἑτέροις πληροῦν ἀφίεμεν ἐκ τῶν προστυχόντων, ἄν τε χαρίεντες ὦσιν, ἄν τε φαῦλοι. θαυμάσαιμι δʼ ἄν, εἰ χαρίεις ἀνὴρ ἐπίκλητος ἀφίκοιτο, μᾶλλον δʼ ἄκλητος, ὅν γε πολλάκις οὐδὲ γιγνώσκει τὸ παράπαν ὁ δειπνίζων· εἰ δὲ γιγνώσκων καὶ χρώμενος οὐ κέκληκεν, ἔτι γε μᾶλλον αἰσχύνη βαδίζειν πρὸς τοῦτον, ὥσπερ ἐξελέγχοντα μετέχειν τῶν ἐκείνου, τρόπον τινὰ βίᾳ καὶ ἄκοντος· ἔτι καὶ προτερεῖν ἢ ἀπολείπεσθαι τοῦ κεκληκότος πρὸς ἕτερον ἔχει τινὰ δυσωπίαν, καὶ οὐκ ἀστεῖόν ἐστι μαρτύρων δεόμενον πρὸς τοὺς ὑποδεχομένους βαδίζειν, ὡς οὐ κλητὸς ἀλλὰ σκιὰ τοῦ δεῖνος ἐπὶ τὸ δεῖπνον ἥκει· καὶ πάλιν τὸ παρέπεσθαι καὶ παραφυλάττειν ἄλειμμα καὶ λουτρὸν ἑτέρου καὶ ὥραν βραδύνοντος ἢ ταχύνοντος ἀνελεύθερον εὖ μάλα καὶ Γναθώνειον, εἰ δὴ Γνάθων γέγονε δεινότατος ἄνθρωπος τἀλλότρια δειπνεῖν. εἴ γε μὴν οὐκ ἔστιν ὅτε μᾶλλον ἀνθρώποις ἐφιᾶσιν εἰπεῖν ὦ γλῶσσα, μέτριον εἴ τι κομπάσαι θέλεις, ἔξειπε, καὶ παρρησία πλείστη μετὰ παιδιᾶς ἀναμέμικται τοῖς λεγομένοις ἐν οἴνῳ καὶ πραττομένοις· ἐνταῦθα δὴ πῶς ἄν τις ἑαυτὸν μεταχειρίσαιτο μὴ γνήσιος ὢν μηδʼ αὐτόκλητος, ἀλλὰ τρόπον τινὰ νόθος καὶ παρεγγεγραμμένος εἰς τὸ συμπόσιον; καὶ γὰρ τὸ χρῆσθαι καὶ τὸ μὴ χρῆσθαι παρρησίᾳ πρὸς τοὺς παρόντας εὐσυκοφάντητον. οὐ μικρὸν δὲ κακὸν οὐδʼ ἡ τῶν ὀνομάτων εὐχέρεια καὶ βωμολοχία τοῖς μὴ δυσχεραίνουσιν ἀλλʼ ὑπομένουσι σκιὰς καλεῖσθαι καὶ ὑπακούειν· προσεθίζει γὰρ εἰς τὰ ἔργα τῷ αἰσχρῷ τὸ ῥᾳδίως ὑπὸ τῶν ῥημάτων ἄγεσθαι. διὸ καλῶν μὲν ἑταίρους ἔδωκά ποτε σκιάς· ἰσχυρὰ γὰρ ἡ τῆς πόλεως συνήθεια καὶ δυσπαραίτητος· αὐτὸς δὲ κληθεὶς ὑφʼ ἑτέρου πρὸς ἕτερον ἄχρι γε νῦν ἀντέχω μὴ ὑπακοῦσαι.
7.6.3-1Bu sözlerden sonra sessizlik olunca Florus, "İkinci mesele daha zor," dedi. "Daha önce söylendiği gibi, yabancıları ağırlarken böyle çağırmak zorunludur; çünkü onları dostsuz bırakmak uygun olmaz, kimi getirdiklerini bilmek de kolay değildir."
Ben de ona, "Şuna bak," dedim. "Yemek verenlerin böyle çağırmasına izin verenler, çağrılanların buna uyup gitmesine de izin vermiş olabilirler. Çünkü vermesi yakışmayan bir şeyi istemek de güzel değildir, yapılması gerekmeyen şeyi önermek de kabul etmek de. Yöneticiler ve yabancılar söz konusu olunca çağrı ya da seçim yoktur, onlarla birlikte geleni kabul etmek gerekir. Ama bir dosta yemek verirken onun tanıdıklarını, yakınlarını ev sahibinin bizzat çağırması daha dostçadır, çünkü böylece onları bildiğini gösterir. Kimleri en çok sevdiğini, kimlerle en zevkli vakit geçirdiğini, onların da aynı şekilde çağrılıp saygı görmesinden sevindiğini bildiğinizi görmek dosta daha büyük bir onur ve hoşluk verir. Bununla birlikte bazen işi ona bırakmak gerekir; bir tanrıya kurban kesenler, onun sunak ve tapınak ortaklarına da adlarını tek tek saymadan birlikte dua ederler ya. Çünkü hiçbir yemek, şarap ya da koku insanı, iyi niyetli ve hoş bir sofra arkadaşı kadar neşelendirmez. Ama ağırlanacak kişinin en çok hangi yemek ve tatlılardan hoşlandığını, şarap ve kokuların çeşidini sorup soruşturmak pek bayağı, sonradan görmelere yakışır bir iştir. Çok dostu, yakını, tanıdığı olan birinden, en çok kimlerle birlikte olmaktan hoşlandığını, kimlerin varlığından keyif aldığını çağırmasını istemek ise ne tatsızdır ne de tuhaf. Çünkü istemediğiniz kimselerle aynı gemide yolculuk etmek, aynı evde oturmak ya da aynı mahkemede bulunmak, onlarla aynı sofrada yemek yemek kadar tatsız değildir; tersi de o kadar zevkli değildir. Sofra, ciddiyet ve şakanın, söz ve işin ortaklığıdır. Bu yüzden oradakiler rastgele kişiler değil, zevkle bir arada olacak kadar birbirine dost ve yakın insanlar olmalıdır. Aşçılar yemekleri türlü tatları, ekşiyi, yağlıyı, tatlıyı, keskini karıştırarak yapar; ama soydaş olmayan, aynı duyguları paylaşmayan insanların bir araya tıkılmasından faydalı ve hoş bir sofra arkadaşlığı olmaz.
"Peripatoslular, tabiatça ilk olanın kımıldatıp kımıldamayan, sonuncunun kımıldatılıp hiçbir şey kımıldatmayan, ikisinin ortasındakinin ise hem başkasını kımıldatan hem de başkası tarafından kımıldatılan olduğunu söyler. Burada da üç kişi vardır: yalnız çağıran, yalnız çağrılan, hem çağıran hem çağrılan. Çağıran hakkında söyledik; ötekiler hakkında da düşündüklerimi anlatmak fena olmaz. Başkası tarafından çağrılıp başkalarını çağıran kişi, kanaatimce önce kalabalığı azaltmakta adil davranmalıdır. Düşman toprağından erzak toplar gibi çevresindeki herkesle gitmemeli, dama oyununda yer kapanlar gibi kendi dostlarıyla ev sahibinin dostlarını sürekli dışarı atmamalıdır. Yoksa ev sahipleri, Hekate'ye ve kötülük savuşturan tanrılara yemek taşıyanların durumuna düşer; ne kendileri ne ev halkı yemekten tadar, dumanla gürültüden başka pay alamazlar. Bizimle 'Delphoi'de kurban kesen kendine et satın alır' diye boşuna şaka etmiyorlar. Gerçekten de bu, düşüncesiz yabancıları ya da dostları, sayısız gölgesiyle birlikte ağırlayanların başına gelir; onlar Harpyialar gibi yemeği dağıtıp yağmalar.
"İkincisi, başkasının yemeğine rastgele kimselerle gitmemelidir. En iyisi, ev sahibinin yakınlarını ve tanıdıklarını çağırmak, onunla yarışıp çağrılarda ondan önce davranmaktır. Bu olmazsa kendi dostlarından ev sahibinin de seçebileceği kişileri çağırmalı: Ev sahibi iyi insansa iyi insanları, söz seviyorsa söz sevenleri, güçlüyse uzun süredir görüşüp yakınlaşmak istediği güçlü kimseleri. Böyle bir kişiye sohbet ve dostluk için bir başlangıç vermek pek yerinde ve zariftir. Ama aykırı, uyumsuz kimseler götüren, ayık birine çok içenleri, sade yaşayan birine taşkın ve masraflı olanları, ya da tersine, içki ve şaka seven gence asık suratlı yaşlıları, sakalının içinden kalın sesle konuşan sofistleri getiren, dostluğa tatsızlıkla karşılık veren densiz biridir. Çünkü çağrılanın ev sahibine hoş gelmesi, ev sahibinin çağrılana hoş gelmesinden az önemli değildir. Yalnız kendisi değil, yanında ve onun sayesinde gelenler de nazik ve yumuşak olursa hoş olur.
"Üçüncüsü, başkası tarafından bir başkasının yanına çağrılan kişi, gölge adından sıkılıp tiksinirse, gerçekten gölgeden korkuyor sayılır. Ama büyük bir ihtiyatla davranması gerekir. Rastgele kimselerin peşine takılmak da rastgele davranmak da güzel değildir. Önce çağıranın kim olduğuna bakmalıdır. Pek yakın değilse, sahnedeki gibi parlak bir maiyet isteyen bir zengin ya da satrap yaratılışlı biriyse, çağırmakla büyük iyilik ve onur yaptığını sanıyorsa hemen reddetmelidir. Dost ve yakın biriyse de hemen kabul etmemelidir. Ancak başka bir zamanı olmayan zorunlu bir görüşmeye ve yakınlığa ihtiyacı varsa, uzun süre sonra bir yerden gelmişse ya da yola çıkmak üzereyse, sevgiyle birlikte olmayı arzuladığı açıksa, çok sayıda yabancıyı değil yalnız kendisini ya da az sayıda arkadaşını götürüyorsa, ya da bütün bunlardan sonra çağrılanın, iyi ve dostluğa değer olan ev sahibiyle kendisi aracılığıyla bir tanışıklık ve dostluk başlatmaya çalışıyorsa gitmelidir.
"Kötü insanlar ise ne kadar sarılıp yapışırlarsa, diken ve yapışkan ot gibi o kadar dikkatle aşılmalıdır. Götürenler iyi, götürdükleri kişi iyi değilse peşlerinden gidilmemeli; balla verilen ilaç gibi kötü bir dost iyi biri aracılığıyla kabul edilmemelidir. Hiç tanınmayan, görüşülmeyen birine gitmek de garip bir şeydir; meğer ki o kişi, söylediğimiz gibi, erdemiyle üstün olsun, bu dostluğa başlangıç olsun, onun kolayca ve sadece başkasıyla geldiğine sevinecek olsun. Tanıdıklardan da özellikle kendileri başkalarıyla bize gelebilen kimselere gitmelidir. Soytarı Philippos, yemeğe kendiliğinden gitmeyi çağrılı gitmekten daha komik buluyordu. Ama iyi ve dost insanlar için dost ve iyi kimselere, çağrılmadan, beklenmedikleri bir zamanda, başka dostlarla birlikte gitmek daha saygın, daha zevklidir; hem ağırlayanları sevindirir hem götürenleri onurlandırırlar. Yöneticilere, zenginlere, güçlülere ise kendileri çağırmadan, başkaları tarafından çağrılıp gitmek hiç yakışmaz; böyle yapanlar utanmazlık, görgüsüzlük ve zamansız hırs ünü almaktan haklı olarak sakınmalıdır."
γενομένης δὲ μετὰ τοὺς λόγους τούτους ἡσυχίας, ὁ Φλῶρος τοῦτʼ ἔφη τὸ δεύτερον ἔχει μᾶλλον ἀπορίαν· τὸ δὲ καλεῖν οὕτως ἀναγκαῖόν ἐστιν ἐν ταῖς τῶν ξένων ὑποδοχαῖς, ὥσπερ εἴρηται πρότερον οὔτε γὰρ ἄνευ φίλων ἐστὶ δὴ ἐπιεικὲς οὔτε γιγνώσκειν οὓς ἔχων ἣκει ῥᾴδιον κἀγὼ πρὸς αὐτόν ὅρα τοίνυν ἔφην μὴ οἱ καλεῖν οὕτω δεδωκότες τοῖς ἑστιῶσι καὶ τὸ πείθεσθαι τοῖς καλουμένοις καὶ βαδίζειν δεδώκασιν οὔτε γὰρ διδόναι καλὸν οὔτʼ · αἰτεῖν ὃ διδόναι μὴ καθῆκεν, οὔθʼ ὅλως παρακαλεῖν ἃ μὴ δεῖ παρακαλεῖσθαι μηδʼ ὁμολογεῖν μηδὲ πράττειν. τὰ μὲν οὖν πρὸς ἡγεμόνας ἢ ξένους οὐκ ἔχει κλῆσιν οὐδʼ αἵρεσιν, ἀλλὰ δεῖ δέχεσθαι τοὺς μετʼ αὐτῶν παραγιγνομένους. ἄλλως δὲ φίλον ἑστιῶντα φιλικώτερον μέν ἐστι τὸ καλεῖν αὐτόν, ὡς οὐκ · ἀγνοοῦντα τοὺς γνωρίμους αὐτοῦ καὶ συνήθεις ἢ οἰκείους· μείζων γὰρ ἡ τιμὴ καὶ ἡ χάρις, ὡς μὴ λανθάνοντος, ὅτι τούτους ἀσπάζεται μάλιστα καὶ τούτοις ἥδιστα σύνεστι καὶ χαίρει τιμωμένοις ὁμοίως καὶ παρακαλουμένοις. οὐ μὴν ἀλλʼ ἔστιν ὅτε ποιητέον ἐπʼ αὐτῷ, καθάπερ οἱ θεῷ θύοντες ἅμα συμβώμοις καὶ συννάοις κοινῶς συνεπεύχονται καὶ καθʼ ἕκαστον ἐκείνων μὴ ὀνομάζοντες· οὔτε γὰρ ὄψον οὔτʼ οἶνος οὔτε μύρον οὕτως ἡδέως διατίθησιν, ὡς σύνδειπνος εὔνους καὶ προσηνής. ἀλλὰ τὸ μὲν ὄψοις καὶ πέμμασιν οἵοις ὁ μέλλων ἑστιᾶσθαι μάλιστα χαίρει, καὶ περὶ οἴνων διαφορᾶς καὶ μύρων ἐρωτᾶν καὶ διαπυνθάνεσθαι, φορτικὸν κομιδῇ καὶ νεόπλουτον· ᾧ δὲ πολλοὶ φίλοι καὶ οἰκεῖοι καὶ συνήθεις εἰσίν, αὐτὸν παρακαλεῖν ἐκείνων, οἷς ἂν ἥδιστα συγγίγνοιτο καὶ μεθʼ ὧν εὐφραίνεται παρόντων, μάλιστα τούτους ἄγειν οὐκ ἀηδὲς οὐδʼ ἄτοπον. οὔτε γὰρ τὸ συμπλεῖν οὔτε τὸ συνοικεῖν οὔτε τὸ συνδικάζειν, μεθʼ ὧν οὐ βούλεταί τις, οὕτως ἀηδές, ὡς τὸ συνδειπνεῖν, καὶ τοὐναντίον ἡδύ· κοινωνία γάρ ἐστι καὶ σπουδῆς καὶ παιδιᾶς καὶ λόγων καὶ πράξεων τὸ συμπόσιον. ὅθεν οὐ τοὺς τυχόντας ἀλλὰ τοὺς προσφιλεῖς εἶναι δεῖ καὶ συνήθεις ἀλλήλοις, ὡς ἡδέως συνεσομένους. ὄψα μὲν γὰρ οἱ μάγειροι σκευάζουσιν ἐκ χυμῶν διαφόρων, αὐστηρὰ καὶ λιπαρὰ καὶ γλυκέα καὶ δριμέα συγκεραννύντες· σύνδειπνον δὲ χρηστὸν οὐκ ἂν γένοιτο καὶ κεχαρισμένον ἀνθρώπων ὁμοφύλων μηδʼ ὁμοιοπαθῶν εἰς ταὐτὸ συμφθαρέντων. ἐπεὶ δέ, ὥσπερ οἱ Περιπατητικοὶ λέγουσι, τὸ μὲν πρῶτον φύσει κινοῦν μὴ κινούμενον δʼ εἶναι, τὸ δʼ ἔσχατον κινούμενον μηδὲ ἓν δὲ κινοῦν· μεταξὺ δʼ ἀμφοῖν τὸ καὶ κινοῦν ἕτερα καὶ κινούμενον ὑφʼ ἑτέρων· οὕτωςἔφην ὁ λόγος, τριῶν ὄντων ὦν ὁ μὲν καλῶν μόνον ὁ δὲ καλούμενος,· ὁ δὲ καὶ καλῶν καὶ καλούμενός ἐστιν, εἴρηται μὲν περὶ τοῦ καλοῦντος· οὐ χεῖρον δʼ ἐστὶ καὶ περὶ τῶν ἄλλων ἔφην ἅ γʼ ἐμοὶ δοκεῖ, διελθεῖν. ὁ μὲν οὖν καλούμενος ὑφʼ ἑτέρου καὶ καλῶν ἑτέρους πρῶτον, οἶμαι, τοῦ πλήθους φείδεσθαι δίκαιός ἐστι, μὴ καθάπερ ἐκ πολεμίας ὁμοῦ πᾶσι τοῖς περὶ αὑτὸν ἐπισιτιζόμενος μηδʼ, ὥσπερ οἱ χώρας καταλαμβάνοντες ἐν τῷ πεττεύειν, ἀεὶ τοῖς ἰδίοις φίλοις τοὺς τοῦ καλέσαντος ἐκκρούων καὶ ἀποκρούων ἅπαντας· ὥστε πάσχειν τοὺς δειπνίζοντας, ἃ πάσχουσιν οἱ τῇ Ἑκάτῃ καὶ τοῖς ἀποτροπαίοις ἐκφέροντες; τὰ δεῖπνα, μὴ γευομένους αὐτοὺς μηδὲ τοὺς οἴκοι, πλὴν καπνοῦ καὶ θορύβου μετέχοντας. ἄλλως γὰρ ἡμῖν προσπαίζουσιν οἱ λέγοντες Δελφοῖσι θύσας αὐτὸς ὀψωνεῖ κρέας· ἀληθῶς δὲ τοῦτο συμβαίνει τοῖς ξένους ἀγνώμονας ἢ φίλους δεχομένοις μετὰ σκιῶν πολλῶν ὥσπερ Ἁρπυιῶν διαφοροῦντας τὰ δεῖπνα καὶ προνομεύοντας. ἔπειτα δεῖ μὴ μεθʼ ὧν ἔτυχε βαδίζειν πρὸς ἑτέρους ἐπὶ δεῖπνον, ἀλλὰ μάλιστα μὲν καλεῖν τοὺς τοῦ δειπνίζοντος οἰκείους καὶ συνήθεις, πρὸς αὐτὸν ἐκεῖνον ἁμιλλώμενον καὶ προκαταλαμβάνοντα ταῖς κλήσεσιν εἰ δὲ μή, τῶν ἰδίων φίλων οὓς ἂν καὶ ἤθελεν αὐτὸς ἑλέσθαι ὁ δειπνίζων, ἐπιεικὴς ὢν ἐπιεικεῖς, καὶ φιλόλογος φιλολόγους ὄντας, ἢ δυνατοὺς; δυνάμενος, πάλαι ζητῶν ἁμωσγέπως αὐτοῖς ἐν προσηγορίᾳ καὶ κοινωνίᾳ γενέσθαι. τὸ γὰρ οὕτως ἔχοντι παραδοῦναι καὶ παρασχεῖν ὁμιλίας ἀρχὴν καὶ φιλοφροσύνης εὔστοχον ἐπιεικῶς· καὶ ἀστεῖον· ὁ δʼ ἀσυμφύλους καὶ ἀσυναρμόστους ἐπάγων, οἷον νηπτικῷ πολυπότας, καὶ λιτῷ περὶ δίαιταν ἀκολάστους καὶ πολυτελεῖς, ἢ νέῳ πάλιν ποτικῷ καὶ φιλοπαίγμονι πρεσβύτας σκυθρωποὺς ἢ βαρὺ φθεγγομένους ἐκ πώγωνος σοφιστάς, ἄκαιρός ἐστιν ἀηδίᾳ φιλοφροσύνην ἀμειβόμενος;. δεῖ γὰρ οὐχ ἧττον ἡδὺν εἶναι τῷ δειπνίζοντι τὸν κεκλημένον ἢ τῷ κεκλημένῳ τὸν ὑποδεχόμενον· ἔσται δʼ ἡδύς, ἐὰν μὴ μόνον ἑαυτὸν ἀλλὰ καὶ τοὺς σὺν αὑτῷ καὶ διʼ αὑτὸν ἥκοντας ἐπιδεξίους παρέχῃ καὶ προσηνεῖς. ὅ γε μὴν λοιπὸς; ἔτι τῶν τριῶν οὗτος ὁ καλούμενος ὑφʼ ἑτέρου πρὸς ἕτερον, τὸ μὲν τῆς σκιὰν· ἀναινόμενος ὄνομα καὶ δυσχεραίνων, ἀληθῶς σκιὰν δόξει φοβεῖσθαι, δεῖται δὲ πλείστης εὐλαβείας. οὔτε γὰρ τοῖς τυχοῦσιν ἀκολουθεῖν ἑτοίμως καλὸν οὔθʼ ὅπως ἔτυχεν· ἀλλὰ δεῖ σκοπεῖν πρῶτον τίς ὁ καλῶν ἐστιν. εἰ μὲν γὰρ οὐ σφόδρα συνήθης, ἀλλʼ ἢ τῶν πλουσίων τις ἢ σατραπικῶν, ὡς ἐπὶ σκηνῆς δορυφορήματος λαμπροῦ δεόμενος ἢ πάνυ χαρίζεσθαι τῇ κλήσει πεπεισμένος καὶ τιμᾶν, ἐπάγεται, παραιτητέος εὐθύς. εἰ δὲ φίλος καὶ συνήθης, οὐκ εὐθὺς ὑπακουστέον· ἀλλʼ ἐὰν δοκῇ δεῖσθαί τινος ἀναγκαίας ὁμιλίας καὶ κοινωνίας καιρὸν ἄλλον οὐκ ἐχούσης, ἢ διὰ χρόνου ποθὲν ἀφιγμένος ἢ μέλλων ἀπαίρειν φανερὸς διʼ εὔνοιαν ἐπιθυμῶν καὶ ποθῶν συμπεριενεχθῆναι, καὶ μήτε πολλοὺς μήτʼ ἀλλοτρίους, ἀλλʼ αὐτὸν ἢ μετʼ ὀλίγων ἑταίρων ἐπαγόμενος, ἢ μετὰ ταῦτα πάντα πραγματευόμενος ἀρχήν τινα συνηθείας καὶ φιλίας διʼ αὑτοῦ γενέσθαι τῷ καλουμένῳ πρὸς τὸν καλοῦντα χρηστὸν ὄντα καὶ φιλίας ἄξιον. ἐπεὶ τοὺς γε μοχθηρούς, ὅσῳ μᾶλλον ἐπιλαμβάνονται καὶ συμπλέκονται, καθάπερ βάτους καὶ ἀπαρίνας ὑπερβατέον ἐστί· κἂν ἐπιεικεῖς οἱ ἄγοντες ὦσι πρὸς ἐπιεικῆ δὲ μὴ ἄγωσιν, οὐ δεῖ συνακολουθεῖν οὐδʼ ὑπομένειν, ὥσπερ διὰ μέλιτος φάρμακον λαμβάνοντας, μοχθηρὸν διὰ χρηστοῦ φίλον. ἄτοπον δὲ καὶ τὸ πρὸς ἀγνῶτα κομιδῇ καὶ ἀσυνήθη βαδίζειν, ἂν μή τις ᾖ διαφέρων ἀρετῇ, καθάπερ εἴρηται, καὶ τοῦτο φιλίας ποιησόμενος ἀρχὴν καὶ ἀγαπήσων τὸ ῥᾳδίως καὶ ἀφελῶς ἀφικέσθαι σὺν ἑτέρῳ πρὸς αὐτόν. καὶ μὴν τῶν συνήθων πρὸς τούτους μάλιστα βαδιστέον ὑφʼ ἑτέρου καλούμενον, οἷς ἐφίεται μεθʼ ἑτέρων καὶ αὐτοῖς βαδίζειν πρὸς ἡμᾶς. Φιλίππῳ μὲν γὰρ ἐδόκει τῷ γελωτοποιῷ τὸ αὐτόκλητον ἐπὶ δεῖπνον ἐλθεῖν γελοιότερον εἶναι τοῦ κεκλημένον· ἀγαθοῖς δὲ καὶ φίλοις ἀνδράσι παρὰ φίλους καὶ ἀγαθοὺς σεμνότερόν ἐστι καὶ ἥδιον, ἂν μὴ καλέσασι μηδὲ προσδοκῶσιν ἐν καιρῷ παραγίγνωνται μετὰ φίλων ἑτέρων, εὐφραίνοντες ἅμα τοὺς δεχομένους καὶ τιμῶντες τοὺς ἀγαγόντας. ἥκιστα δὲ πρὸς ἡγεμόνας ἢ πλουσίους ἢ δυνάστας μὴ καλουμένους ὑπʼ αὐτῶν ἀλλʼ ὑφʼ ἑτέρων πρέπει βαδίζειν, ἀναιδείας καὶ ἀπειροκαλίας καὶ φιλοτιμίας ἀκαίρου δόξαν οὐκ ἄλογον φυλαττομένους.
7.7.17. Bölüm: İçki başında aulos çalan kadınlardan yararlanmak gerekir mi?
Khaironeia'da, Bergamalı Diogenianos'un da bulunduğu bir sofrada eğlence sanatçıları üzerine konuşuluyordu. Stoa'dan gelme, uzun sakallı bir sofiste karşı savunma yapmakta epey zorlanmıştık. Sofist, şarap başında birbirleriyle sohbet edemeyip aulos çalan kadınlara başvuranları suçlayan Platon'u öne sürüyordu. Oysa aynı palestradan Prusalı Philippos, ona Agathon'un o konuklarını bırakmasını söyledi; çünkü onların sözleri her aulostan ve lyradan daha zevkliydi. "Onlar oradayken aulosçu kızın kovulmasında şaşılacak bir şey yok," dedi; "şaşılacak olan, sofranın hazdan ve büyülenmeden yiyip içmeyi unutmamasıdır. Yine de Ksenophon, Sokrates, Antisthenes ve benzerleri yanındayken, Homeros'un içkinin yanına soğan koyması gibi, soytarı Philippos'u o adamların önüne getirmekten utanmamıştır. Platon da Aristophanes'in Eros konuşmasını Şölen'e bir komedi gibi yerleştirmiş, sonunda dış kapıyı açarak en renkli oyunu sahneye çıkarmıştır: çelenkli, sarhoş, cümbüş yapan Alkibiades'i. Ardından Sokrates'e karşı Agathon yüzünden atışmalar, Sokrates'e övgü gelir. Ey sevgili Kharitler, Apollon lyrası akortlu olarak sofraya gelseydi, oradakilerin tanrıya söz bitip sonuca erene dek beklemesi için yalvaracaklarını söylemek günah mı olur?
"O adamların sohbetinde bunca zarafet varken yine de böyle ara oyunlara başvuruyor, sofralarını şakalarla renklendiriyorlardı. Biz ise politikacılarla, pazar yeri insanlarıyla, duruma göre sıradan ve köylüce kimselerle karışmışken böyle bir zarafeti, eğlenceyi sofradan atalım mı, yoksa Sirenlerden kaçar gibi çekip gidelim mi? Atlet Kleitomakhos, biri aşk sözü açınca kalkıp gittiği için hayranlık uyandırırdı. Ama aulostan kaçan, kithara çalan kadın akort ederken 'Çabuk ayakkabılarımı giydirin, feneri yakın!' diye bağıran bir filozof gülünç olmaz mı? O, bokböceklerinin kokudan tiksinmesi gibi en zararsız hazlardan tiksinir. Bu şeylerle başka bir zaman olmazsa bile içki başında eğlenmek, ruhu bunlar için tanrıya teslim etmek gerekir. Başka konularda dostum olan Euripides, müzik konusunda kanun koyarken onun yas ve kederlere taşınması gerektiğini söylemekle beni ikna edemedi. Çünkü orada hastalara hekim gibi ciddi ve ayık aklı yerleştirmek gerekir; bu hazları ise Dionysos'a karıştırıp eğlence olarak kullanmalıdır. Lakonyalının sözü pek zariftir: Atina'da yeni tragedyalar yarışırken koro başkanlarının hazırlıklarını, öğretmenlerin gayretlerini ve rekabeti görünce, 'Bu kadar ciddiyetle oynayan şehrin aklı başında değil' demiş. Çünkü gerçekten oynayarak oynamalı, boş vakti ne çok masrafla ne de başka işlere yarayan zamanlarla satın almalıdır; içkide ve dinlenmede bunların tadına bakmalı, zevk alırken de onlardan faydalı bir şey alınabilir mi diye bakmalıdır."
περὶ ἀκροαμάτων ἐν Χαιρωνείᾳ λόγοι παρὰ πότον ἐγένοντο Διογενιανοῦ τοῦ Περγαμηνοῦ παρόντος, καὶ πράγματʼ εἴχομεν ἀμυνόμενοι βαθυπώγωνα σοφιστὴν ἀπὸ τῆς Στοᾶς, ὃς ἐπήγαγε τὸν Πλάτωνα κατηγοροῦντα τῶν αὐλητρίσι χρωμένων παρʼ οἶνον, ἀλλήλοις δὲ συγγίγνεσθαι διὰ λόγου μὴ δυναμένων. καίτοι παρὼν ἀπὸ τῆς αὐτῆς παλαίστρας Φίλιππος ὁ Προυσιεὺς ἐᾶν ἐκέλευσε τοὺς παρʼ Ἀγάθωνι δαιτυμόνας ἐκείνους παντὸς αὐλοῦ καὶ πηκτίδων ἐπιτερπέστερα φθεγγομένους οὐ γὰρ αὐλητρίδα, παρόντων ἐκείνων, ἐκπεσεῖν θαυμαστὸν ἦν, ἀλλʼ εἰ μὴ καὶ πότου καὶ σίτου λήθη κατελάμβανεν ὑφʼ ἡδονῆς καὶ κηλήσεως τὸ συμπόσιον. καίτοι Ξενοφῶν οὐκ ᾐσχύνθη, Σωκράτους καὶ Ἀντισθένους καὶ ἄλλων παρόντων τοιούτων, τὸν γελωτοποιὸν φέρων Φίλιππον, ὥσπερ Ὅμηρος τὸ κρόμυον ποτῷ ὄψον, ὑποδεῖξαι τοῖς ἀνδράσι. Πλάτων δὲ τὸν τʼ Ἀριστοφάνους λόγον περὶ τοῦ ἔρωτος ὡς κωμῳδίαν ἐμβέβληκεν εἰς τὸ Συμπόσιον, καὶ τελευτῶν ἔξωθεν ἀναπετάσας τὴν αὔλειον ἐπάγει δρᾶμα τῶν ποικιλωτάτων, μεθύοντα καὶ κώμῳ χρώμενον ἐστεφανωμένον Ἀλκιβιάδην. εἶθʼ οἱ πρὸς Σωκράτην διαπληκτισμοὶ περὶ Ἀγάθωνος καὶ Σωκράτους ἐγκώμιον, ὦ φίλαι Χάριτες, ἆρά γʼ εἰπεῖν ὅσιόν ἐστιν, ὅτι, τοῦ Ἀπόλλωνος ἥκοντος εἰς τὸ συμπόσιον ἡρμοσμένην τὴν λύραν ἔχοντος, ἱκέτευσαν ἂν οἱ παρόντες ἐπισχεῖν τὸν θεόν, ἕως ὁ λόγος συμπερανθῇ καὶ λάβῃ τέλος; εἶτʼ ἐκεῖνοι μὲν οἱ ἄνδρες ἔφη τοσαύτην ἐν τῷ διαλέγεσθαι χάριν ἔχοντες, ὅμως ἐχρῶντο τοῖς ἐπεισοδίοις καὶ διεποίκιλλον τὰ συμπόσια παιδιαῖς τοιαύταις· ἡμεῖς δὲ μεμιγμένοι πολιτικοῖς καὶ ἀγοραίοις ἀνδράσι, πολλοῖς δʼ, ὅταν οὕτω τύχωμεν, ἰδιώταις καὶ ὑπαγροικοτέροις ἐκβάλωμεν τὴν τοιαύτην χάριν καὶ διατριβὴν ἐκ τῶν συμποσίων ἢ ἀπίωμεν, ὥσπερ τὰς Σειρῆνας ἐπιούσας φεύγοντες; ἀλλὰ Κλειτόμαχος μὲν ὁ ἀθλητὴς ἐξανιστάμενος καὶ ἀπιών, εἴ τις ἐμβάλοι λόγον ἐρωτικόν, ἐθαυμάζετο· φιλόσοφος δʼ ἀνὴρ αὐλὸν ἐκ συμποσίου φεύγων καὶ ψαλτρίας ἁρμοζομένης ὑποδεῖσθαι βοῶν ταχὺ καὶ τὸν λυχνοῦχον ἅπτειν οὐ καταγέλαστός ἐστι, τὰς ἀβλαβεστάτας ἡδονάς, ὥσπερ οἱ κάνθαροι τὰ μύρα, βδελυττόμενος; εἰ γὰρ ἄλλοτε, μάλιστα δήπου παρὰ πότον, προσπαιστέον ἐστὶ τούτοις καὶ δοτέον εἰς ταῦτα τῷ θεῷ τὴν ψυχήν. ὡς τὰ γʼ ἄλλα φίλος ὢν Εὐριπίδης ἐμὲ γοῦν οὐ πέπεικε, περὶ μουσικῆς νομοθετῶν, ὡς ἐπὶ τὰ πένθη καὶ τὰς βαρυφροσύνας μετακομιστέας οὔσης· ἐκεῖ μὲν γὰρ ὥσπερ ἰατρὸν ἐφιστάναι δεῖ νοσοῦσιν ἐσπουδακότα καὶ νήφοντα τὸν λόγον, τὰς δὲ τοιαύτας ἡδονὰς τῷ Διονύσῳ καταμίξαντας ἐν παιδιᾶς μέρει τίθεσθαι. χάριεν γάρ τοι τὸ τοῦ Λάκωνος, ὃς, Ἀθήνησι καινῶν ἀγωνιζομένων τραγῳδῶν, θεώμενος τὰς παρασκευὰς τῶν χορηγῶν καὶ τὰς σπουδὰς τῶν διδασκάλων καὶ τὴν ἅμιλλαν οὐκ ἔφη σωφρονεῖν τὴν πόλιν μετὰ τοσαύτης; σπουδῆς παίζουσαν· τῷ γὰρ ὄντι παίζοντα δεῖ· παίζειν καὶ μήτε δαπάνης πολλῆς μήτε τῶν πρὸς ἄλλα χρησίμων καιρῶν ὠνεῖσθαι τὸ ῥᾳθυμεῖν, ἀλλʼ ἐν πότῳ καὶ ἀνέσει τῶν τοιούτων ἀπογεύεσθαι καὶ σκοπεῖν ἅμα τερπόμενον, εἴ τι χρήσιμον ἐξ αὐτῶν λαβεῖν ἔστιν.
7.8.18. Bölüm: Yemekte en çok hangi eğlencelerden yararlanmalı?
Bunlar söylendikten sonra sofist yeniden karşı çıkmak isteyince onu engellemek için, "Diogenianos," dedim, "şunu araştırmak daha iyi olur: Bunca eğlence arasında içkiye en uygun tür hangisidir? Bu bilge adamdan karar vermesini isteyelim; o her şeye karşı duygusuz ve büyülenmez olduğundan, daha iyi olanın yerine daha zevkli olanı seçme hatasına düşmez."
Diogenianos da biz de ısrar edince adam hiç duraksamadan, "Öbür hepsini sahneye ve orkestraya sürüp yakınlarda Roma'da sofralara getirilen, ama henüz halk arasında parlamamış olanı içeri alın," dedi. "Bilirsiniz, Platon'un diyaloglarından bir kısmı anlatım, bir kısmı oyun biçimindedir. Bu oyun biçimindekilerden en hafiflerini çocuklara ezberletip okuturlar; bunlara kişilerin karakterine yaraşan bir oyunculuk, ses tonu, tavır ve söyleneni izleyen jestler eşlik eder. Ciddi ve zarif insanlar bunu çok sevdi. Ama müzikten ve zarafetten anlamayan, kulakları bozulmuş, erkeklikten yoksun kimseler, Aristoksenos'un enharmonik ezgi duyunca safra kustuğunu söylediği kişiler, bunu dışarı attı. Onu büsbütün atarlarsa şaşmam, çünkü kadınsılık üstün geliyor."
ἐπεὶ δὲ ταῦτʼ ἐρρήθη, βουλόμενον αὖθις ἀντιλέγειν τὸν σοφιστὴν ἐγὼ διακρουόμενος ἐκεῖνο μᾶλλον ἔφην σκέψαιτʼ ἄν τις, ὦ· Διογενιανέ, πολλῶν ἀκροαμάτων ὄντων ποῖον ἂν μάλιστα γένος εἰς πότον ἐναρμόσειε, καὶ παρακαλῶμεν ἐπικρῖναι τουτονὶ τὸν σοφόν· ἀπαθὴς γὰρ ὢν πρὸς ἅπαντα καὶ ἀκήλητος οὐκ ἂν σφαλείη πρὸ τοῦ βελτίονος ἑλέσθαι τὸ ἥδιον ὡς οὖν ὅ τε Διογενιανὸς παρεκάλει καὶ ἡμεῖς, οὐδὲν μελλήσας ἐκεῖνος ἔφη τἄλλα μὲν ἐπὶ τὴν θυμέλην καὶ τὴν ὀρχήστραν ἐξελαύνειν, εἰσάγειν δὲ τὸ νεωστὶ μὲν ἐν Ῥώμῃ παρεισηγμένον εἰς τὰ συμπόσια, μήπω δʼ ἀναλάμπον ἐν τοῖς πολλοῖς. ἴστε γάρ εἶπεν ὅτι τῶν Πλάτωνος διαλόγων διηγηματικοὶ τινὲς εἰσιν οἱ δὲ δραματικοί· τούτων οὖν τῶν δραματικῶν τοὺς ἐλαφροτάτους ἐκδιδάσκονται παῖδες, ὥστʼ ἀπὸ στόματος λέγειν πρόσεστι δʼ ὑπόκρισις πρέπουσα τῷ ἤθει τῶν ὑποκειμένων προσώπων καὶ φωνῆς πλάσμα καὶ σχῆμα καὶ διαθέσεις ἑπόμεναι τοῖς λεγομένοις. ταῦθʼ οἱ μὲν αὐστηροὶ καὶ χαρίεντες ἠγάπησαν ὑπερφυῶς, οἱ δʼ ἄνανδροι καὶ διατεθρυμμένοι τὰ ὦτα διʼ ἀμουσίαν καὶ ἀπειροκαλίαν, οὕς φησιν Ἀριστόξενος χολὴν ἐμεῖν, ὅταν ἐναρμονίου ἀκούσωσιν, ἐξέβαλον· καὶ οὐ θαυμάσαιμʼ ἄν, εἰ τὸ πάμπαν ἐκβάλλουσιν· ἐπικρατεῖ γὰρ ἡ θηλύτησ.
7.8.2Philippos, bazılarının huzursuzlandığını görünce, "Yavaş, dostum, bize sövmeden önce düşün," dedi. "Bu iş Roma'ya getirildiğinde ilk biz rahatsız olduk, şarap başında Platon'la eğlenmek, yemiş ve kokular arasında içerken Platon'un diyaloglarını dinlemek isteyenleri eleştirdik. Sappho'nun ve Anakreon'un okunduğu zaman ben utancımdan kadehi elimden bırakırdım sanırım. Söylemek istediğim çok şey var, ama sana karşı şakayla değil de ciddiyetle konuşmuş gibi görünmekten korkuyorum. Bu yüzden, gördüğün gibi, tuzlu kulağını içilir sözle yıkaması için kadehi sevgili dostum Diogenianos'a veriyorum."
καὶ ὁ Φίλιππος ὁρῶν ὑποδυσχεραίνοντας ἐνίους φείδου εἶπεν ὦ τᾶν, καὶ παραβάλλου λοιδορῶν ἡμᾶς· ἡμεῖς γάρ ἐσμεν οἱ πρῶτοι τοῦ πράγματος εἰσαγομένου δυσχεράναντες ἐν Ῥώμῃ καὶ καθαψάμενοι τῶν ἀξιούντων Πλάτωνα διαγωγὴν ἐν οἴνῳ ποιεῖσθαι, καὶ τῶν Πλάτωνος διαλόγων ἐπὶ τραγήμασι καὶ μύροις ἀκούειν διαπίνοντας· ὅτε, καὶ Σαπφοῦς ἀναλεγομένης καὶ τῶν Ἀνακρέοντος, ἐγὼ μοι δοκῶ καταθέσθαι τὸ ποτήριον αἰδούμενος. πολλὰ δʼ εἰπεῖν ἐπιόν μοι δέδια μὴ μετὰ σπουδῆς τινος οὐ παιδιᾶς διαλέγεσθαι πρός σε δόξω· ὅθεν, ὡς ὁρᾷς, ποτίμῳ λόγῳ ἁλμυρὰν ἀκοὴν κατακλύσαι τῷ φίλῳ Διογενιανῷ μετὰ τῆς κύλικος δίδωμι.
7.8.3Diogenianos kadehi alıp, "Bunlar da ayık sözlere benziyor," dedi. "Görünen o ki şarap bize haksızlık etmiyor, üstün de gelmiyor. Ben de hesap vermekten çekiniyorum. Yine de eğlencelerin çoğu budanmalıdır. Önce tragedya; pek sofraya uygun değildir, fazla ağırbaşlı bir sesle konuşur, acı ve merhamet içeren olayların oyununu sergiler. Pantomimden Pylades tarzını kovuyorum; şişkin, duygulu ve çok kişilidir. Sokrates'in dans için yaptığı övgülere saygımdan Bathyllos tarzını kabul ediyorum; bu tarz hemen cordax dansına değer, Eko'nun, bir Pan'ın ya da Eros'la cümbüş yapan bir Satyr'in dansını sahneler.
"Komedilerin eskisi düzensizliği yüzünden içen insanlara uymaz. Parabasis denilen bölümlerdeki ciddiyet ve açık sözlülük pek sert ve şiddetlidir; şakalarda ve soytarılıklardaki rahatlık ise son derece bıktırıcı, açık saçık, ağza alınmayacak kelimelerle doludur. Ayrıca yönetici sofralarında her konuğun yanında bir şarap dökücü durduğu gibi, herkese Eupolis'teki Laispodias'ın, Platon'daki Kinesias'ın, Kratinos'taki Lampon'un, alay edilen her bir kişinin kim olduğunu anlatacak bir dilbilimci gerekir. O zaman ya sofra ilkokula döner ya da şakalar sessiz, anlamsız geçer gider.
"Yeni komediye ne itiraz edilebilir ki? Sofralara öyle karışmıştır ki içkiyi şarapsız yönetmek Menandros'suz yönetmekten daha kolaydır. Olaylara tatlı ve yalın bir dil serpilmiştir; ayıkları küçümsetmez, sarhoşları da sıkmaz. Akıp giden faydalı ve sade özdeyişler, en sert huyları bile ateşteki gibi şarapla yumuşatıp iyiye doğru eğer. Ciddiyetin şakayla karışımı, içip gevşemiş kimselere hem zevk hem fayda vermekten başka bir amaçla yapılmamış gibidir. Aşk konuları da içmiş ve birazdan kendi karılarının yanına gidip dinlenecek insanlara uygundur. Bunca oyunda oğlan aşkı yoktur. Kızlara yapılan tecavüzler uygun bir şekilde evlilikle sonuçlanır. Fahişelerle ilişkiler, onlar şımarık ve küstahsa, gençlerin akıllanması ya da pişmanlığıyla kesilir; iyi ve karşılık veren kadınlarınsa ya gerçek bir babası bulunur ya da aşka biraz zaman tanınır ki bu, utancı gözeten insancıl bir hoşgörüdür. Bunlar başka bir işle uğraşan insanlar için belki hiçbir ciddiyete değmez. Ama içerken zevkleri ve zarafetleri karakterlere bir biçim ve süs vererek onları iyi ve insancıl kimselere benzetirse şaşmam."
δεξάμενος οὖν ὁ Διογενιανὸς ἀλλὰ καὶ τούτους ἔφη νήφοντας ἀκούω λόγους· ὥσθʼ ὁ οἶνος ἡμᾶς ἀδικεῖν οὐκ ἔοικεν οὐδὲ κρατεῖν. δέδια δὴ μὴ καὶ αὐτὸς εὐθύνας ὑπόσχω· καίτοι τὰ πολλὰ περικοπτέα τῶν ἀκροαμάτων ἐστί· πρώτην τραγῳδίαν, ὡς οὐ πάνυ τι συμποτικὸν ἀλλὰ σεμνότερον βοῶσαν καὶ σκευωρουμένην πραγμάτων ὑποκρίσεις πάθος ἐχόντων καὶ οἶκτον. ἀποπέμπω δὲ τῆς ὀρχήσεως τὴν Πυλάδειον, ὀγκώδη καὶ παθητικὴν καὶ πολυπρόσωπον οὖσαν· αἰδοῖ δὲ τῶν ἐγκωμίων ἐκείνων, ἃ Σωκράτης περὶ ὀρχήσεως διῆλθε, δέχομαι τὴν Βαθύλλειον αὐτόθεν πέζαν τοῦ κόρδακος ἁπτομένην, Ἠχοῦς ἤ τινος Πανὸς ἢ Σατύρου σὺν Ἔρωτι κωμάζοντος ὑπόρχημά τι διατιθεμένην. τῶν δὲ κωμῳδιῶν ἡ μὲν ἀρχαία διὰ τὴν ἀνωμαλίαν ἀνάρμοστος ἀνθρώποις πίνουσιν· ἥ τε γὰρ ἐν ταῖς λεγομέναις παραβάσεσιν αὐτῶν σπουδὴ καὶ παρρησία λίαν ἄκρατός ἐστι καὶ σύντονος, ἥ τε πρὸς τὰ σκώμματα καὶ βωμολοχίας εὐχέρεια δεινῶς κατάκορος καὶ ἀναπεπταμένη καὶ γέμουσα ῥημάτων ἀκόσμων καὶ ἀκολάστων ὀνομάτων· ἔτι δʼ ὥσπερ ἐν τοῖς ἡγεμονικοῖς δείπνοις ἑκάστῳ παρέστηκε τῶν κατακειμένων οἰνοχόος, οὕτω δεήσει γραμματικὸν ἑκάστῳ τὸ καθʼ ἕκαστον ἐξηγεῖσθαι, τίς ὁ Λαισποδίας παρʼ Εὐπόλιδι καὶ ὁ Κινησίας παρὰ Πλάτωνι καὶ ὁ Λάμπων παρὰ Κρατίνῳ, καὶ τῶν κωμῳδουμένων ἕκαστος· ὥστε γραμματοδιδασκαλεῖον ἡμῖν γενέσθαι τὸ συμπόσιον ἢ κωφὰ καὶ ἄσημα τὰ σκώμματα διαφέρεσθαι. περὶ δὲ τῆς νέας κωμῳδίας τί ἂν ἀντιλέγοι τις; οὕτω γὰρ ἐγκέκραται τοῖς συμποσίοις, ὡς μᾶλλον ἂν οἴνου χωρὶς ἢ Μενάνδρου διακυβερνῆσαι τὸν πότον. ἥ τε γὰρ λέξις ἡδεῖα καὶ πεζὴ κατέσπαρται τῶν πραγμάτων, ὡς μήθʼ ὑπὸ νηφόντων καταφρονεῖσθαι μήτʼ οἰνωμένους ἀνιᾶν· γνωμολογίαι τε χρησταὶ καὶ ἀφελεῖς ὑπορρέουσαι καὶ τὰ σκληρότατα τῶν ἠθῶν ὥσπερ ἐν πυρὶ τῷ οἴνῳ μαλάττουσι καὶ κάμπτουσι πρὸς τὸ ἐπιεικέστερον· ἥ τε τῆς σπουδῆς πρὸς τὴν παιδιὰν ἀνάκρασις ἐπʼ οὐδὲν ἂν πεποιῆσθαι δόξειεν ἀλλʼ ἢ πεπωκότων καὶ διακεχυμένων ἡδονὴν ὁμοῦ καὶ ὠφέλειαν. ἔχει δὲ καὶ τὰ ἐρωτικὰ παρʼ αὐτῷ καιρὸν πεπωκόσιν ἀνθρώποις, καὶ ἀναπαυσομένοις μετὰ μικρὸν ἀπιοῦσι παρὰ τὰς ἑαυτῶν γυναῖκας· οὔτε παιδὸς ἔρως ἄρρενός ἐστιν ἐν τοσούτοις δράμασιν, αἵ τε φθοραὶ τῶν παρθένων εἰς γάμον ἐπιεικῶς καταστρέφουσι· τὰ δὲ πρὸς ἑταίρας, ἂν μὲν ὦσιν ἰταμαὶ καὶ θρασεῖαι, διακόπτεται σωφρονισμοῖς τισιν ἢ μετανοίαις τῶν νέων· ταῖς δὲ χρησταῖς καὶ ἀντερώσαις ἢ πατήρ τις ἀνευρίσκεται γνήσιος, ἢ χρόνος τις ἐπιμετρεῖται τῷ ἔρωτι, συμπεριφορὰν αἰδοῦς· ἔχων φιλάνθρωπον. ταῦτα δʼ ἀνθρώποις ἄλλο μὲν τι πράττουσιν ἴσως οὐδεμιᾶς σπουδῆς ἄξιά ἐστίν· ἐν δὲ τῷ πίνειν οὐ θαυμάσαιμʼ ἄν, εἰ τὸ τερπνὸν αὐτῶν καὶ γλαφυρὸν ἅμα καὶ πλάσιν τινὰ καὶ κατακόσμησιν ἐπιφέρει, συνεξομοιοῦσαν τὰ ἤθη τοῖς ἐπιεικέσι καὶ φιλανθρώποις.
7.8.4Diogenianos işi bitirdiği için mi, ara verdiği için mi bilinmez, sustu. Sofist yeniden ona saldırıp Aristophanes'ten birkaç parça okuması gerektiğini söyleyince Philippos bana dönerek, "Bu adam en sevdiği Menandros'u övüp arzusunu doyurdu, öteki şeyleri artık umursamıyor gibi," dedi. "Daha incelemediğimiz çok eğlence kaldı; bunlar hakkında seni dinlemek isterim. Heykeltraşların yarışmasına ise, konukla Diogenianos uygun görürse, yarın ayıkken hakemlik ederiz."
"O hâlde," dedim, "mimler var; bunların kimine hypothesis, kimine paignion derler. Ben ikisinin de sofraya uygun olduğunu düşünmüyorum. Hypothesis'ler oyunların uzunluğu ve masrafları yüzünden; paignion'lar ise bol soytarılık ve boş laf dolu olduklarından, efendileri aklı başında kimselerse ayakkabı taşıyan köle çocuklarına bile seyrettirilmemelidir. Oysa çoğu kişi, kadınlar ve ergenliğe erişmemiş çocuklar yanlarında otururken, ruhları her sarhoşluktan daha çok karıştıran olay ve sözlerin taklitlerini sergiler.
"Kithara ise eskiden, Homeros zamanından beri sofranın bildik arkadaşıdır; bu kadar uzun bir dostluğu ve alışkanlığı bozmak yakışmaz. Yalnız kithara şarkıcılarından şarkılardaki bol ağıtı ve iniltiyi çıkarmalarını, şenlik yapan insanlara yaraşır, uğurlu şeyler söylemelerini istemek gerekir. Aulos'u ise istesek de sofradan atamayız. Sakılar onu çelenkle birlikte ister, peanın kutsal sesine o da eşlik eder. Sonra tatlı sesiyle kulaklardan akıp geçer, ruha kadar sükûnet getirir; öyle ki sek şarabın silkip çözmediği bir sıkıntı ve kaygı varsa ezginin zarafeti ve yumuşaklığı altında yatışıp durulur. Yeter ki kendisi de ölçüsünü korusun, tutkulanmasın, derin notalarla ve çok sesli çalgılarla sarhoşluktan gevşemiş ve sendeleyen zihni havalandırıp yerinden oynatmasın.
"Hayvanlar nasıl düşünceli sözü anlamaz da çobanlar onları ıslık ve şapırtılarla, kaval ve boru sesleriyle uyandırıp yeniden yatırırlarsa, ruhtaki otlakçı, sürüye benzer, sözü anlamayan ve söz dinlemeyen kısmı da ezgilerle, ritimlerle, çalgı sesleriyle düzene sokar, yatıştırırlar. Yine de bana görüneni söylemem gerekirse, ben sofrayı sözsüz ve şarkısız aulos ya da lyra ezgisine, bizi alıp götüren bir akıntıya bırakır gibi asla bırakmam. Çünkü ciddiyetimizde de şakamızda da hazlarımızı sözden alacak, oyalanmalarımızı sözle yapacak şekilde alışmalıyız; ezgiyi ve ritmi ise sözün yanında bir katık gibi almalı, onları kendi başlarına tıkınmamalıyız. Şarapta ve yemekte, beslenme ihtiyacıyla birlikte gelen hazzı kimse reddetmez; ama Sokrates gereksiz ve özentili olan koku hazzını şamar vurur gibi kovuyordu. Aynı şekilde, kithara ve aulos sesi tek başına kulaklarımızı döverken ona uymayalım; ama söz ve şarkıyla birlikte gelip içimizdeki logos'u ağırlar ve sevindirirse içeri alalım. Marsyas da sanırım, ağzını yüzlük ve aulosla bağlayıp yalın ezgiyle şarkıya ve kitharaya karşı yarışmaya kalkıştığı için tanrı tarafından cezalandırılmıştır.
"Yalnız şuna dikkat edelim," dedim, "söz ve felsefeyle birbirini sevindirebilen içki arkadaşlarına, eğlence olmaktan çok eğlenceye engel olacak dış bir şey getirmeyelim. Euripides'in dediği gibi, kurtuluşu evde, kendi ellerinde olduğu hâlde başka bir kurtuluşu dışarıdan getirmeye çalışanlar aptaldır. Aynı şekilde kendilerinde bol sevinç ve neşe olduğu hâlde eğlenceyi dışarıdan getirmeye heves edenler de öyledir. Büyük Kral'ın Lakonyalı Antalkidas'a gösterdiği cömertlik de pek görgüsüz ve kaba görünmüştür: Güller ve safrandan yapılmış bir çelengi kokuya batırıp ona göndermiş, çiçeklerin kendine özgü doğal güzelliğini söndürüp hakaret etmişti. Sofranın kendi zarafeti ve kendi musası varken dışarıdan aulos ve kithara çaldırmak da, kendinin olanı yabancıyla yok etmek gibidir. Eğlencelerin en uygun zamanı, sofranın dalgalanıp kavga ve rekabet için kabardığı zamandır; o zaman küfür söndürülür, tatsız bir yarışmaya ve sofistçe bir mücadeleye dönen tartışma durdurulur, meclis ve pazar kavgaları engellenir, sofra yeniden başlangıçtaki gibi gürültüsüz ve rüzgârsız olana kadar."
ὁ μὲν οὖν Διογενιανὸς ἢ παυσάμενος ἢ διαλιπὼν ἐσιώπησεν ἐπιφυομένου δʼ αὐτῷ τοῦ σοφιστοῦ πάλιν καὶ ῥήσεις τινὰς οἰομένου δεῖν τῶν Ἀριστοφανείων περαίνειν, ὁ Φίλιππος ἐμὲ προσαγορεύσας οὗτος μέν ἔφη τὴν ἐπιθυμίαν ἐμπέπληκε, τὸν ἥδιστον αὐτῷ Μένανδρον ἐπαινέσας, καὶ τῶν ἄλλων οὐδὲν ἔτι φροντίζειν ἔοικε. λείπεται δὲ πολλὰ τῶν ἀκροαμάτων ἡμῖν ἀνεξέταστα, περὶ ὧν ἂν ἡδέως ἀκούσαιμί σου· τὸν δὲ τῶν ζῳδιογλύφων ἀγῶνα βραβεύσομεν αὔριον, ἂν δοκῇ τῷ ξένῳ καὶ Διογενιανῷ, νήφοντες.οὐκοῦν ἔφην ἐγὼ μῖμοί τινες εἰσιν, ὧν τοὺς μὲν ὑποθέσεις τοὺς δὲ παίγνια καλοῦσιν· ἁρμόζειν δʼ οὐδέτερον οἶμαι συμποσίῳ γένος, τὰς μὲν ὑποθέσεις διὰ τὰ μήκη τῶν δραμάτων καὶ τὸ δυσχορήγητον τὰ δὲ παίγνια, πολλῆς γέμοντα βωμολοχίας καὶ σπερμολογίας, οὐδὲ τοῖς τὰ ὑποδήματα κομίζουσι παιδαρίοις, ἄν γε δὴ δεσποτῶν τῶν ᾖ σωφρονούντων, θεάσασθαι προσήκει. οἱ δὲ πολλοί, καὶ γυναικῶν συγκατακειμένων καὶ παίδων ἀνήβων, ἐπιδείκνυνται μιμήματα πραγμάτων καὶ λόγων, ἃ πάσης μέθης ταραχωδέστερον τὰς ψυχὰς; διατίθησιν. ἀλλʼ ἥ γε κιθάρα πάλαι που καὶ καθʼ Ὅμηρον ἔτι τοῖς χρόνοις γνωρίμη τῆς δαιτός ἐστι, καὶ μακρὰν οὕτω φιλίαν καὶ συνήθειαν οὐ πρέπει διαλύειν, ἀλλὰ δεῖσθαι τῶν κιθαρῳδῶν μόνον, ὅπως τὸν πολὺν θρῆνον καὶ γόον ἐξαιρῶσι τῶν ᾠδῶν, εὔφημα καὶ πρέποντα θαλιάζουσιν ἀνθρώποις ᾄδοντες. τὸν δʼ αὐλὸν οὐδὲ βουλομένοις ἀπώσασθαι τῆς τραπέζης ἔστιν· αἱ γὰρ σπονδαὶ ποθοῦσιν αὐτὸν ἅμα τῷ στεφάνῳ καὶ συνεπιφθέγγεται τῷ παιᾶνι τὸ θεῖον, εἶτʼ ἀπελίγανε καὶ διεξῆλθε τῶν ὤτων καταχεόμενος φωνὴν ἡδεῖαν ἄχρι τῆς ψυχῆς ποιοῦσαν γαλήνην· ὥστʼ, εἴ τι τῶν ἀσηρῶν καὶ πεφροντισμένων ὁ ἄκρατος οὐκ ἐξέσεισεν οὐδὲ διέλυσε, τοῦτο τῇ χάριτι καὶ πραότητι τοῦ μέλους ὑποκατακλινόμενον ἡσυχάζειν, ἄν γε δὴ καὶ αὐτὸς τὸ μέτριον αὑ διαφυλάττῃ μὴ παθαινόμενος μηδʼ ἀνασοβῶν καὶ παρεξιστὰς βόμβυξι καὶ πολυχορδίαις τὴν διάνοιαν ὑγρὰν ὑπὸ τῆς μέθης καὶ ἀκροσφαλῆ γεγενημένην. ὡς · γὰρ τὰ θρέμματα λόγου μὲν οὐ συνίησι διάνοιαν ἔχοντος, σιγμοῖς δὲ καὶ ποππυσμοῖς ἀμελέσιν ἢ σύριγξι καὶ στρόμβοις ἐγείρουσι καὶ κατευνάζουσι πάλιν οἱ νέμοντες, οὕτως, ὅσον ἔνεστι τῇ ψυχῇ φορβαδικὸν καὶ ἀγελαῖον καὶ ἀξύνετον λόγου καὶ ἀνήκοον, μέλεσι καὶ ῥυθμοῖς; ἐπιψάλλοντες καὶ καταυλοῦντες εὖ τίθενται καὶ καταπραΰνουσιν. οὐ μὴν ἀλλʼ εἰ δεῖ τὸ γʼ ἐμοὶ φαινόμενον εἰπεῖν, οὔτʼ ἂν αὐλοῦ ποτε καθʼ αὑτὸν οὔτε λύρας μέλει χωρὶς λόγου καὶ ᾠδῆς ἐπιτρέψαιμι τὸ συμπόσιον, ὥσπερ ῥεύματι φέρειν ὑπολαμβάνοντι· δεῖ γὰρ οὕτως ἐθίζειν καὶ σπουδάζοντας καὶ παίζοντας, ὥστε καὶ τὰς ἡδονὰς ἐκ λόγου λαμβάνειν καὶ τὰς διατριβὰς ἐν λόγῳ ποιεῖσθαι· τὸ δὲ μέλος καὶ τὸν ῥυθμὸν ὥσπερ ὄψον ἐπὶ τῷ λόγῳ καὶ μὴ καθʼ αὑτὰ προσφέρεσθαι μηδὲ λιχνεύειν. ὡς γὰρ ἡδονὴν ἐν οἴνῳ καὶ ὄψῳ τῇ χρείᾳ τῆς τροφῆς συνεισιοῦσαν οὐδεὶς ἀπωθεῖται, τὴν δʼ ἐπὶ τοῖς μύροις οὐκ ἀναγκαίαν καὶ περίεργον οὖσαν ὁ Σωκράτης ἐπὶ κόρρης ῥαπίζων ἐξέβαλλεν· οὕτω ψαλτηρίου φωνῆς καὶ αὐλοῦ, καθʼ ἑαυτὴν τὰ ὦτα κοπτούσης, μὴ ὑπακούωμεν· ἂν δʼ ἕπηται μετὰ λόγου καὶ ᾠδῆς ἑστιῶσα καὶ τέρπουσα τὸν ἐν ἡμῖν λόγον, εἰσάγωμεν, οἰόμενοι καὶ τὸν Μαρσύαν ἐκεῖνον ὑπὸ τοῦ θεοῦ κολασθῆναι, ὅτι φορβειᾷ καὶ αὐλοῖς ἐπιστομίσας ἑαυτὸν ἐτόλμησε ψιλῷ μέλει διαγωνίζεσθαι πρὸς ᾠδὴν καὶ κιθάραν. μόνον ἔφην σκοπῶμεν, ὅπως συμπόταις διὰ λόγου καὶ φιλοσοφίας ἀλλήλους εὐφραίνειν δυναμένοις μηδὲν ἐπάξομεν τοιοῦτον θύραθεν, ὃ κώλυμα διαγωγῆς μᾶλλον ἢ διαγωγή τις ἔσται. οὐ γὰρ μόνον ὅσοι τὴν σωτηρίαν οἴκοι καὶ παρʼ αὑτῶν ἔχοντες ἄλλην θέλουσιν εἰσαγώγιμον λαβεῖν, ὡς Εὐριπίδης εἶπεν, ἀβέλτεροὶ εἰσιν, ἀλλὰ καὶ ὅσοι, πολλῆς ἐν αὐτοῖς εὐφροσύνης καὶ θυμηδίας παρούσης, ἔξωθεν ἐπάγειν τὰ τέρποντα φιλοτιμοῦνται. καὶ γὰρ ἡ τοῦ μεγάλου βασιλέως μεγαλοφροσύνη πρὸς Ἀνταλκίδαν τὸν Λάκωνα δεινῶς ἀπειρόκαλος ἐφάνη καὶ ἀγροῖκος, ὁπηνίκα ῥόδων καὶ κρόκου μεμιγμένων στέφανον εἰς μύρον βάψας ἔπεμψεν αὐτῷ, τὸ σύμφυτον καὶ ἴδιον καλὸν ἀποσβέσας καὶ καθυβρίσας τοῖς ἄνθεσιν. ὅμοιον οὖν ἐστι τό, συμποσίου χάριν ἔχοντος ἐν ἑαυτῷ καὶ μοῦσαν ἰδίαν, καταυλεῖν καὶ καταψάλλειν ἔξωθεν, ἀφαιρούμενον τῷ ἀλλοτρίῳ τὸ οἰκεῖον. μάλιστα γοῦν ἀκροαμάτων ἂν εἴη καιρὸς ἐν συμποσίῳ κυμαίνοντι καὶ κορυσσομένῳ πρὸς ἔριν ἢ φιλονεικίαν ὥστε λοιδορίαν τινὰ κατασβέσαι καὶ ζητήσεως εἰς ἅμιλλαν ἀτερπῆ καὶ ἀγῶνα σοφιστικὸν ἐκφερομένης ἐπιλαμβάνεσθαι, καὶ ἀγῶνας ἐκκλησιαστικοὺς καὶ ἀγοραίους ἐπισχεῖν, ἄχρι ἂν αὖθις ἐξ ἀρχῆς ἀθόρυβον καὶ ἀνήνεμον γένηται τὸ συμπόσιον.
7.9.19. Bölüm: İçki başında görüşmek Persler kadar Yunanlılara da özgü bir âdetti
Nikostratos'un evinde yemekteyken Atinalıların mecliste görüşeceği konular konuşuluyordu. Biri, "Baylar, şarap başında görüşmekle Perslerin işini yapıyoruz," deyince Glaukias söze girdi: "Neden Yunanlıların işi olmasın? 'Tok karınla öğüt ve düşünce daha iyi olur' diyen bir Yunanlıydı. Agamemnon'la Troia'yı kuşatanlar da Yunanlıydı; onlar yiyip içtikten sonra 'yaşlı adam ilk olarak öğüt dokumaya başladı'. Krala kumandanları davet etmeyi de işte bunun için önermişti:
İhtiyarlara şölen ver; çok kişi toplanınca, en iyi öğüdü vereni dinlersin.
Bu yüzden Yunanistan'da en iyi yasalarla yönetilen, eski âdetlere en bağlı halklar yöneticilerini şarap başında toplarlardı. Giritlilerin Andreia, Spartalıların Phiditia dedikleri sofralar, gizli meclis ve aristokrat kurul görevi görürdü; buradaki Prytaneion ve Thesmotheteion da sanırım öyledir. Platon'un en büyük ve en önemli işlerin devredildiği en iyi ve en siyasetçi adamlardan oluşan gece meclisi de bunlardan pek uzak değildir. 'Yatağı hatırlayınca Hermes'e son saçısını sunanlar' da sözü şarapla aynı yerde birleştirmiyorlar mı? Çünkü ayrılırken en akıllı tanrının hazır bulunduğunu, kendilerini gözettiğini düşünüp önce ona dua ederler. En eski insanlar ise Dionysos'u Hermes'e bile muhtaç görmeyip ona Eubuleus [iyi öğütçü], onun yüzünden geceye de euphronē [iyi düşünce veren] demişlerdir."
περὶ ὧν ἔμελλον ἐκκλησιάζειν Ἀθηναῖοι λόγος ἦν παρὰ τὸ δεῖπνον, ἑστιῶντος ἡμᾶς Νικοστράτου· καί τινος εἰπόντος ὡςΠερσικὸν πρᾶγμα ποιοῦμεν, ὦ ἄνδρες, βουλευόμενοι παρʼ οἶνον·τί μᾶλλον ἔφη ὁ Γλαυκίας ὑπολαβών ἢ Ἑλληνικόν; Ἕλλην μὲν γὰρ ἦν ὁ εἰπών γαστρὸς ἀπὸ πλείης βουλὴ καὶ μῆτις ἀμείνων· Ἕλληνες δὲ σὺν Ἀγαμέμνονι Τροίαν ἐπολιόρκουν, οἷς φαγοῦσι καὶ πιοῦσιν ὁ γέρων πάμπρωτον ὑφαίνειν ἤρχετο μῆτιν; ἐπʼ αὐτὸ τοῦτο τῆς κλήσεως καὶ τῶν ἀρίστων εἰσηγητὴς τῷ βασιλεῖ γενόμενος, δαίνυ δαῖτα γέρουσι,πολλῶν γάρ τοι φησίν ἀγρομένων τῷ πείσεαι, ὅς κεν ἀρίστην βουλὴν βουλεύσῃ. διὸ καὶ τὰ πλείστῃ χρησάμενα τῆς Ἑλλάδος εὐνομίᾳ γένη καὶ μάλιστα φιλοχωρήσαντα περὶ τοὺς ἀρχαίους ἐθισμοὺς,· ἐν οἴνῳ τὰς ἀρχὰς συνεῖχε. τὰ γὰρ παρὰ Κρησὶν Ἀνδρεῖα καλούμενα, παρὰ δὲ Σπαρτιάταις Φιδίτια, βουλευτηρίων ἀπορρήτων καὶ συνεδρίων ἀριστοκρατικῶν τάξιν εἶχεν, ὥσπερ οἶμαι καὶ τὸ ἐνθάδε Πρυτανεῖον καὶ Θεσμοθετεῖον οὐ πόρρω δὲ τούτων ὁ νυκτερινὸς σύλλογος παρὰ Πλάτωνι τῶν ἀρίστων καὶ πολιτικωτάτων ἀνδρῶν ἐστιν, ἐφʼ ὃν ἀναπέμπεται τὰ μέγιστα καὶ πλείστης ἄξια φροντίδος. οἱ δὲ τῷ Ἑρμῇ πυμάτῳ σπένδοντες, ὅτε μνησαίατο κοίτου, ἆρʼ οὐκ εἰς ταὐτὸ συνάγουσι τῷ οἴνῳ τὸν λόγον; ὡς γοῦν παρόντι καὶ συνεπισκοποῦντι τῷ φρονιμωτάτῳ θεῷ, πρῶτον ἀπαλλαττόμενοι προσεύχονται. οἱ δὲ πάμπαν ἀρχαῖοι ὡς οὐδὲ τοῦ Ἑρμοῦ δεόμενον τὸν Διόνυσον αὐτὸν Εὐβουλῆ καὶ τὴν νύκτα διʼ ἐκεῖνον εὐφρόνην προσεῖπον.
7.10.110. Bölüm: İçki başında görüşmekte haklı mıydılar?
Glaukias bunları anlatınca o gürültülü tartışmalar epey yatışmış gibi geldi bize. Bunlar büsbütün unutulsun diye Nikostratos başka bir soru ortaya attı. İşin Perslere özgü sanıldığı sırada pek umursamadığını, ama şimdi Yunanlılara özgü olduğu anlaşıldığına göre, göze çarpan tuhaflığına karşı savunulması gerektiğini söyledi.
"Çünkü akıl, çalkantılı bir sıvı içindeki göz gibi güçlükle hareket eder, güçlükle iş görür. Tutkular da güneşe çıkan sürüngenler gibi şaraba doğru her yandan kımıldayıp yüzeye çıkarak kararı sendeletir, istikrarsız kılar. Bu yüzden içenlere sedir, koltuktan daha iyidir, çünkü bedeni tutar ve her hareketten kurtarır. Ruhun da hareketsiz kalması en iyisidir; bu olmazsa, yerinde duramayan çocuklara mızrak ve kılıç değil, çıngırak ve top verilir. Tanrı da sarhoşların eline en hafif silah ve en yumuşak savunma aracı olan nartheks asasını vermiştir ki en çabuk vurdukları zaman en az zarar versinler. Çünkü sarhoşların hataları gülünç olmalı, acıklı, trajik ve büyük kayıplara yol açan cinsten olmamalıdır.
"En büyük konularda yapılan görüşmelerde en önemli şey, aklı eksik ve tecrübesiz kimsenin akıllılara uyması, tecrübelileri dinlemesidir. Şarap sarhoşlardan bunu alıp götürür. Platon'a göre şarabın (oinos) adı da içenlere akılları olduğunu sandırmasından (oiesthai noun ekhein) gelmiştir. Çünkü içenlerden hiçbiri kendini akıllı sandığı kadar saygın, güzel ya da zengin sanmaz, gerçi sandığı olur. Bu yüzden şarap çok konuşturur, insanı zamansız gevezelikle ve yöneticilik kibriyle doldurur, sanki dinlemek değil dinlenmek, izlemek değil götürmek bize yakışıyormuş gibi. Ama bunları kolayca toplamak mümkün," dedi, "çünkü apaçıktır. Şimdi gençlerden ya da yaşlılardan orada hazır bulunan varsa karşı görüşü dinleyelim."
ταῦτα τοῦ Γλαυκίου διεξελθόντος, ἔδοξαν ἡμῖν ἐπιεικῶς οἱ θορυβώδεις ἐκεῖνοι κατακεκοιμίσθαι λόγοι, καὶ ὅπως ἔτι μᾶλλον αὐτῶν ἀμνηστία γένοιτο, ζήτησιν ἑτέραν ἐπάγων Νικόστρατος ἔφη πρότερον οὐ πάνυ μέλειν αὐτῷ Περσικοῦ τοῦ πράγματος εἶναι δοκοῦντος· ἐπεὶ δὲ νῦν Ἑλληνικὸν εἶναι πεφώραται, δεῖσθαι λόγου βοηθοῦντος αὐτῷ πρὸς τὴν αὐτόθεν φαινομένην ἀτοπίαν. ὅ τε γὰρ λογισμός, ὥσπερ ὀφθαλμὸς ἐν ὑγρῷ σάλον ἔχοντι, δυσκίνητον ἡμῖν καὶ δύσεργόν ἐστι τά τε πάθη πανταχόθεν ὥσπερ ἑρπετὰ πρὸς ἥλιον σαλευόμενα πρὸς τὸν οἶνον καὶ ἀναδυόμενα τὴν γνώμην ἐπισφαλῆ ποιεῖ καὶ ἀκατάστατον. ὅθεν ὥσπερ ἡ κλίνη τοῖς πίνουσι τῆς καθέδρας ἀμείνων, ὅτι τὸ σῶμα κατέχει καὶ ἀπολύει κινήσεως ἁπάσης, οὕτως ἔχειν ἀτρέμα τὴν ψυχὴν ἄριστον· εἰ δὲ μή, δοτέον, ὥσπερ παισὶν ἀτρεμεῖν μὴ δυναμένοις, οὐ δόρυ καὶ ξίφος, ἀλλὰ πλαταγὴν καὶ σφαῖραν, ὥσπερ ὁ θεὸς τὸν νάρθηκα τοῖς μεθύουσιν ἐνεχείρισε κουφότατον βέλος καὶ μαλακώτατον ἀμυντήριον, ὅπως, ἐπεὶ τάχιστα παίουσιν, ἥκιστα βλάπτωσι· δεῖ γὰρ γελοῖα τὰ σφάλματα τοῖς μεθύουσι ποιεῖν, οὐκ οἰκτρὰ καὶ τραγικὰ καὶ μεγάλας ἀποτεύξεις ἔχοντα. καὶ μήν, ὅπερ ἐστὶ μέγιστον ἐν ταῖς περὶ τῶν μεγίστων σκέψεσι, τὸν ἐνδεᾶ νοῦ καὶ πραγμάτων ἄπειρον ἕπεσθαι τοῖς φρονοῦσι καὶ τῶν ἐμπείρων ἀκούειν, ἀφαιρεῖται τοὺς μεθύοντας ὁ οἶνος· ὥστε καὶ τοὔνομα γενέσθαι φησὶν ὁ Πλάτωνὅτι οἴεσθαι νοῦν ἔχειν ποιεῖ τοὺς πίνοντας· οὔτε γὰρ ἐλλόγιμος οὔτε καλὸς οὔτε πλούσιος οὕτως οἴεται, καίπερ οἰόμενος, εἶναι τῶν πινόντων ἕκαστος, ὡς φρόνιμος· διὸ καὶ πολύφωνος ὁ οἶνός ἐστι καὶ λαλιᾶς ἀκαίρου καὶ φρονήματος ἡγεμονικοῦ καταπίμπλησιν, ὡς οὐκ ἀκούειν ἀλλʼ ἀκούεσθαι μᾶλλον ἡμῖν καὶ ἄγειν οὐχ ἕπεσθαι προσῆκον. ἀλλὰ γάρ ἔφη τὰ μὲν εἰς τοῦτο ῥᾳδίως ἄν τις συναγάγοι· δῆλα γάρ ἐστι· τῶν δʼ ἐναντίων ἀκουστέον, εἴ τις ἢ νέος προσέστηκεν ἢ πρεσβύτερος.
7.10.2Kardeşim, epey sinsi ve sofistçe bir tavırla, "Sence biri şu anda bu soruya uygun sözleri bulabilir mi?" dedi. Nikostratos, bu kadar söz sever ve devlet adamı varken bulunabileceğini söyleyince, hafifçe gülümseyerek şöyle devam etti: "Peki, kendin bu konularda bize yeterince konuşabileceğini sanıyorsun da, pratik ve siyasi bir görüşme için şarap yüzünden işe yaramaz olduğunu mu düşünüyorsun? Bu, içen birinin […] gözüyle iyi görüp ona rastlayanlarla konuşanları kulağıyla yanlış duyduğunu, şarkı söyleyenleri ve aulos çalanları ise tam işittiğini sanmak gibidir. Burada hissin zarif olandan çok faydalı olana dönmesi beklendiği gibi zihin için de aynı şey beklenir. Felsefi ve ince bir konu şarap başında elden kaçarsa şaşmam. Ama pratik görüşmelere yöneltilince aklın toparlanıp sıkışması beklenir. Nitekim Philippos, Khaironeia'da sarhoşlukla çok saçmalayıp gülünç olmuşken, barış ve anlaşma sözü kendisine gelir gelmez yüzünü toplamış, kaşlarını çatmış, savrukluğunu ve taşkınlığını kovup Atinalılara son derece düşünülmüş ve ayık bir cevap vermiştir.
"Hem içmek sarhoş olmaktan farklıdır. Saçmalayacak kadar sarhoş olanların gidip uyuması gerektiği kanaatindeyiz. Ama çokça şarap içip kadeh tokuşturan, başka bakımlardan aklı başında insanların akıllarında sendeleyeceklerinden, tecrübelerini yitireceklerinden korkmaya gerek yoktur. Çünkü dansçıların ve kithara çalanların sofralarda da tiyatrolardakinden kötü iş çıkarmadıklarını görürüz. Tecrübe orada olunca bedeni de yaptığı işte doğru ve güvenle hareket ettirir. Sek şarap birçok insana cesarete yardım eden bir atılganlık da katar; iğrenç ve ölçüsüz değil, zarif ve inandırıcı bir atılganlık. Aiskhylos'un da tragedyalarını içerek yazdığı anlatılır; Gorgias'ın dediği gibi yalnız bir oyunu, Yedisi Thebai'ye Karşı, Ares'le dolu değildir, hepsi Dionysos'la doludur. Platon'a göre şarap ruhu bedenle birlikte ısıtarak bedeni çevik kılar, gözenekleri açar, hayalleri cesaretle birlikte sözü çeker. Bazı kimselerin tabiatı bulucudur, ama ayıkken çekingen ve donuktur; içkiye gelince günlük gibi sıcaktan tüterler.
"Şarap görüşenlere her şeyden çok engel olan korkuyu da kovar, başka birçok alçak ve soysuz tutkuyu söndürür; kötü niyeti ve sinsiliği, ruhun bazı katlarını açar gibi, açar; bütün huy ve tutkuları sözlerde görünür kılar. Açık sözlülüğün, onun sayesinde de gerçeğin en verimli anasıdır; bu olmayınca tecrübenin de zekânın da faydası yoktur. Nitekim birçok kişi aklına geleni kullanmakla, aklındakini sinsice, kurnazca gizlemekten daha başarılı olur. Şarabın tutkuları harekete geçirmesinden de korkmamak gerekir. Çünkü en kötü insanlar dışında en kötü tutkuları oynatmaz; onların da görüşen kısmı zaten hiç ayık değildir. Theophrastos berber dükkânlarına gevezelik yüzünden 'şarapsız sofralar' derdi. Bunun gibi terbiyesizlerin ruhunda da şarapsız, asık suratlı bir sarhoşluk yerleşiktir; öfkeyle, düşmanlıkla, rekabetle ya da bayağılıkla çalkalanır. Şarap bunların çoğunu keskinleştirmekten çok köreltir; insanları akılsız, ahmak değil, sade ve kurnazlıktan uzak yapar; işine geleni gözden kaçıran değil, güzel olanı seçen kimseler kılar.
"Kurnazlığı beceri, sahte kanaati ve bayağılığı akıl sayanlar, şarap başında göründüğü gibi saf ve hilesizce söyleyenleri elbette aptal olarak gösterirler. Eskiler ise tersine, tanrıya Eleuthereus [özgür kılan] ve Lysios [çözen] derdi; ona kehanetten büyük pay verirlerdi; Euripides'in dediği gibi bakkhik ve çılgınca olduğu için değil, kölece, korkak ve güvensiz olanı ruhtan söküp atarak birbirimize karşı gerçeği ve açık sözlülüğü kullanmamızı sağladığı için."
ἐπιβούλως δὴ πάνυ καὶ σοφιστικῶς ὁ ἀδελφὸς ἡμῶν οἴει γὰρ ἄν ἔφη τινὰ τοὺς ἐνδεχομένους λόγους εὑρεῖν ἐν τῷ παρόντι καιρῷ πρὸς τὸ πρόβλημα; τοῦ δὲ Νικοστράτου πάνυ φήσαντος οἴεσθαι, τοσούτων φιλολόγων καὶ πολιτικῶν παρόντων, ὑπομειδιάσας ἐκεῖνος εἶτʼ ἔφη περὶ τούτων μὲν οἴει καὶ σεαυτὸν ἱκανῶς ἂν εἰπεῖν πρὸς ἡμᾶς, πρὸς δὲ πραγματικὴν καὶ πολιτικὴν σκέψιν ἀθέτως ἔχειν διὰ τὸν οἶνον; ἢ τοῦθʼ ὅμοιόν ἐστι τῷ νομίζειν ὅτι ταῖς ὄψεσιν ὁ πίνων γὰρ […] εὖ μεταβλέπει, αὖθις δὲ τοῖς ὠσὶ παρακούει τῶν ἐντυγχανόντων καὶ διαλεγομένων, τῶν δʼ ᾀδόντων καὶ αὐλούντων ἀκριβῶς ἀκούει; ὡς γὰρ ἐνταῦθα μᾶλλον εἰκός ἐστι τῶν γλαφυρῶν τὰ χρειώδη τὴν αἴσθησιν ἐπιστρέφειν, οὕτω καὶ τὴν διάνοιαν. οὐ θαυμάσαιμί δ’ ἄν, εἴ τι τῶν φιλοσόφων καὶ περιττῶν ἐκφύγοι παρʼ οἶνον εἰς δὲ πραγματικὰς σκέψεις ἀγομένην, πυκνοῦσθαι καὶ συνίστασθαι τῷ φρονεῖν εἰκός ἐστιν ὥσπερ ὁ Φίλιππος ἐν Χαιρωνείᾳ πολλὰ ληρῶν ὑπὸ μέθης καὶ καταγέλαστος ὤν, ἅμα τῷ προσπεσεῖν αὐτῷ περὶ σπονδῶν καὶ εἰρήνης λόγον, ἔστησε τὸ πρόσωπον καὶ συνήγαγε τὰς ὀφρῦς, καὶ τὸ ῥεμβῶδες καὶ ἀκόλαστον ἐκσοβήσας εὖ μάλα βεβουλευμένην καὶ νήφουσαν ἔδωκε τοῖς Ἀθηναίοις ἀπόκρισιν. καίτοι τὸ πίνειν τοῦ μεθύειν διαφέρει, καὶ τοὺς μεθύοντας ὥστε ληρεῖν οἰόμεθα δεῖν ἀπιόντας καθεύδειν οἴνῳ δὲ χρωμένους ἐπὶ πλέον καὶ διαπίνοντας, ἄλλως νοῦν ἔχοντας ἄνδρας, οὐκ ἄξιον δεδιέναι μὴ σφαλῶσι τῷ λογισμῷ καὶ τὴν ἐμπειρίαν ἀποβάλωσιν, ὁρῶντας ὀρχηστάς τε καὶ κιθαριστὰς οὐδέν τι χεῖρον ἐν συμποσίοις ἢ θεάτροις πράττοντας. ἡ γὰρ ἐμπειρία παροῦσα καὶ τὸ σῶμα ταῖς,· ἐνεργείαις ὀρθούμενον παρέχει καὶ συγκινούμενον ἀσφαλῶς· πολλοῖς δʼ ἰταμότητα θάρσους συνεργὸν ὁ ἄκρατος, οὐ βδελυρὰν οὐδʼ ἄκρατον ἀλλʼ εὔχαριν καὶ πιθανὴν, προστίθησιν ὥσπερ καὶ τὸν Αἰσχύλον ἱστοροῦσι τὰς τραγῳδίας ἐμπίνοντα ποιεῖν, καὶ οὐχ, ὡς Γοργίας εἶπεν, ἓν τῶν δραμάτων αὐτοῦ μεστὸν Ἄρεος εἶναι, τοὺς ἕπτʼ ἐπὶ Θήβας, ἀλλὰ πάντα Διονύσου. θερμαντικός γὰρ ὢν κατὰ τὸν Πλάτωνατῆς ψυχῆς μετὰ τοῦ σώματος ὁ οἶνος εὔδρομον τὸ σῶμα ποιεῖ καὶ πόρους ῥήγνυσι φαντασιῶν ἐφελκομένων μετὰ τοῦ θαρρεῖν τὸν λόγον· ἔνιοι γὰρ εὑρετικὴν φύσιν ἔχοντες, ἐν δὲ τῷ νήφειν ἀτολμοτέραν καὶ πεπηγυῖαν, ὅταν εἰς τὸ πίνειν ἔλθωσιν, ὥσπερ ὁ λιβανωτός, ὑπὸ θερμότητος ἀναθυμιῶνται. τὸν δὲ δὴ φόβον οὐδενὸς ἧττον ἐμποδὼν ὄντα βουλευομένοις ἐξελαύνει, καὶ πολλὰ τῶν ἄλλων παθῶν ἀφιλότιμα καὶ ἀγεννῆ κατασβέννυσι, καὶ τὸ κακόηθες καὶ τὸ ὓπουλον ὥσπερ τινὰς διπλόας ἀναπτύσσει τῆς ψυχῆς, καὶ παντὸς ἤθους καὶ πάθους ποιεῖ καταφάνειαν ἐν τοῖς λόγοις· ἔστι δὲ παρρησίας καὶ διʼ αὐτὴν ἀληθείας γονιμώτατος. ἧς μὴ παρούσης, οὐδὲν ἐμπειρίας οὐδʼ ἀγχινοίας ὄφελος. ἀλλὰ πολλοὶ τῷ ἐπιόντι χρώμενοι μᾶλλον κατορθοῦσιν ἢ εἰ κρύπτουσιν ἐπιβούλως καὶ πανούργως τὸ παριστάμενον. οὐδὲν οὖν δεῖ δεδιέναι κινοῦντα τὰ πάθη τὸν οἶνον· κινεῖ γὰρ οὐ τὰ φαυλότατα, πλὴν ἐν τοῖς κακίστοις, ὧν οὐδέποτε νήφει τὸ βουλευόμενον· ἀλλʼ ὥσπερ τὰ κουρεῖα Θεόφραστος εἰώθει καλεῖν ἄοινα συμπόσια διὰ τὴν λαλιάν, οὕτως ἄοινος ἀεὶ μέθη καὶ σκυθρωπὴ ταῖς τῶν ἀπαιδεύτων ἐνοικεῖ ψυχαῖς, ἐπιταραττομένη ὑπʼ ὀργῆς τινος ἢ δυσμενείας ἢ φιλονεικίας ἢ ἀνελευθερίας· ὧν ὁ οἶνος ἀμβλύνων τὰ πολλὰ μᾶλλον ἢ παροξύνων οὐκ ἄφρονας οὐδʼ ἠλιθίους ἀλλʼ ἁπλοῦς ποιεῖ καὶ ἀπανούργους, οὐδὲ παρορατικοὺς τοῦ συμφέροντος ἀλλὰ τοῦ καλοῦ προαιρετικούς. οἱ δὲ τὴν πανουργίαν δεινότητα καὶ φρόνησιν ἡγούμενοι τὴν ψευδοδοξίαν καὶ ἀνελευθερίαν, εἰκότως ἀβελτέρους ἀποφαίνουσι τοὺς ἐν οἴνῳ λέγοντας ἀφελῶς καὶ ἀδόλως τὸ φαινόμενον. τοὐναντίον δʼ οἱ παλαιοὶ τὸν θεὸν Ἐλευθερᾶ καὶ Λύσιον ἐκάλουν καὶ μαντικῆς πολλὴν ἔχειν ἡγοῦντο μοῖραν, οὐ διὰ τὸ βακχεύσιμον καὶ μανιῶδεςὥσπερ Εὐριπίδης εἶπεν, ἀλλʼ ὅτι τὸ δουλοπρεπὲς καὶ περιδεὲς καὶ ἄπιστον ἐξαιρῶν καὶ ἀπολύων τῆς ψυχῆς ἀληθείᾳ καὶ παρρησίᾳ χρῆσθαι πρὸς ἀλλήλους δίδωσιν.