VI. Kitap
6.0.1Sossius Senecio, Platon bir gün Konon oğlu Timotheos'u pahalı komutan ziyafetlerinden kurtarıp Akademeia'da zarif ve sade bir yemeğe buyur etmişti; Ion'un deyişiyle "ateş yapmayan sofralar"dı bunlar, beden durgun ve sakin olduğundan arkalarından temiz uykular, kısa düşlerle dolu hayaller gelirdi. Timotheos ertesi gün farkı hissedip, "Platon'un sofrasında yiyenler ertesi gün de iyi oluyor" demiş. Gerçekten de beden ağırlaşıp sarhoşluğa batmamışsa, hafifse, her işe çekinmeden hazırsa, iyi bir gün için bundan büyük azık olamaz.
Ama Platon'un sofrasına oturanların bundan aşağı kalmayan bir kazancı daha vardı: içki başında konuşulanları sonradan yeniden düşünmek. Yenilip içilenlerin hazzını anmak bayağı bir iştir, üstelik bu hazlar çabuk solar, geride bayat bir yemek kokusu gibi kalırlar. Felsefe soruları ve tartışma konuları ise onları hatırlayanları sevindirir, çünkü hep taze ve canlı kalırlar; orada bulunmamış olanlara da aynı sofradan pay verirler, onlar da dinleyip aynı şeylere ortak olurlar. Öyle ki Sokrates'in sofralarından bugün söz sevenler de tıpkı o gün orada yemek yiyenler kadar faydalanıp zevk alır. Hazlar bedensel şeylerden gelseydi Ksenophon ile Platon'un bize Kallias ile Agathon'un evinde konuşulanları değil, sofraya konan yemeklerin, tatlıların, yemişlerin dökümünü bırakmaları gerekirdi. Oysa bunlar, sanırım masraflı ve özenli bir hazırlıkla sunulmuş olsalar da, hiç söz edilmeye değer bulunmadı; şakayla karışık yapılan felsefeyi ise ciddiye alıp yazıya geçirdiler ve bize içki başında birbirimizle yalnız sohbet etmenin değil, konuşulanları hatırlamanın da örneğini bıraktılar.
Τιμόθεον τὸν Κόνωνος, ὦ Σόσσιε Σενεκίων, ὡς ἐκ τῶν πολυτελῶν καὶ στρατηγικῶν δείπνων ἀναλαβὼν ὁ Πλάτων ἐδείπνισεν ἐν Ἀκαδημείᾳ μουσικῶς καὶ ἀφελῶς ταῖς ἀφλεγμάντοις ὥς φησιν ὁ Ἴωντραπέζαις αἷς ὕπνοι τε καθαροὶ καὶ βραχυόνειροι φαντασίαι, τοῦ σώματος εὐδίαν καὶ γαλήνην ἔχοντος, ἕπονται· μεθʼ ἡμέραν ὁ Τιμόθεος αἰσθόμενος τῆς διαφορᾶς ἔφη τοὺς παρὰ Πλάτωνι δειπνήσαντας καὶ τῇ ὑστεραίᾳ καλῶς γίγνεσθαι. μέγα γὰρ ὡς ἀληθῶς εὐημερίας ἐφόδιον εὐκρασία σώματος ἀβαπτίστου καὶ ἐλαφροῦ καὶ παρεστῶτος ἀνυπόπτως ἐπὶ πᾶσαν ἐνέργειαν. ἀλλʼ ἕτερον οὐκ ἔλαττον ὑπῆρχε τοῦτο τοῖς παρὰ Πλάτωνι δειπνήσασιν, ἡ τῶν λαληθέντων παρὰ πότον ἀναθεώρησις· αἱ μὲν γὰρ τῶν ποθέντων ἢ βρωθέντων ἡδοναὶ τὴν ἀνάμνησιν ἀνελεύθερον ἔχουσι καὶ ἄλλως ἐξίτηλον, ὥσπερ ὀσμὴν ἕωλον κνῖσαν ἐναπολειπομένην προβλημάτων δὲ καὶ λόγων φιλοσόφων ὑποθέσεις αὐτοὺς τοὺς μεμνημένους εὐφραίνουσιν, ἀεὶ πρόσφατοι παροῦσαι· καὶ τοὺς ἀπολειφθέντας οὐχ ἧττον ἑστιᾶν παρέχουσι τοῖς αὐτοῖς ἀκούοντας καὶ μεταλαμβάνοντας· ὅπου καὶ νῦν τῶν Σωκρατικῶν συμποσίων μετουσία καὶ ἀπόλαυσίς ἐστι τοῖς φιλολόγοις, ὥσπερ αὐτοῖς ἐκείνοις τοῖς τότε δειπνοῦσι. καίτοι, εἰ τὰ σωματικὰ τὰς ἡδονὰς παρεῖχεν, ἔδει καὶ Ξενοφῶντα καὶ Πλάτωνα μὴ τῶν λαληθέντων ἀλλὰ παρατεθέντων ἐν Καλλίου καὶ Ἀγάθωνος ὄψων καὶ πεμμάτων καὶ τραγημάτων ἀπογραφὴν ἀπολιπεῖν· νῦν δʼ ἐκεῖνα μὲν οὐδέποτε, καίπερ ὡς εἰκὸς ἐκ παρασκευῆς γενόμενα καὶ δαπάνης, λόγου τινὸς ἠξιώθη· τὰ δὲ φιλοσοφηθέντα μετὰ παιδιᾶς σπουδάζοντες εἰς γραφὴν ἀπετίθεντο, καὶ κατέλειπον παραδείγματα τοῦ μὴ μόνον συνεῖναι διὰ λόγων ἀλλήλοις παρὰ πότον ἀλλὰ καὶ μεμνῆσθαι τῶν λαληθέντων.
6.1.11. Bölüm: Oruç tutanlar neden açlıktan çok susuzluk çeker?
İşte sana Sofra Sohbetleri'nin altıncı kitabını gönderiyorum; ilk konusu, oruç tutanların açlıktan çok susuzluk çekmesi. Bu bize akla aykırı görünmüştü, çünkü katı gıdanın eksikliği kendi cinsinden, tabiatına uygun bir doldurulma ister gibi geliyordu.
Orada bulunanlara şunu söyledim: İçimizdeki unsurlar arasında gıdaya yalnız ya da en çok muhtaç olan sıcaklıktır. Nitekim dış dünyada da havanın, suyun, toprağın beslenmeye yöneldiğini, yanındakini tükettiğini görmeyiz; bunu yalnız ateş yapar. Gençler de sıcaklıkları yüzünden yaşlılardan daha çok yer; yaşlılar ise tersine, oruca çok kolay dayanır, çünkü onlarda sıcaklık artık zayıflamış, azalmıştır. Hayvanların kansız olanlarında da böyledir, onlar da sıcaklıkları kıt olduğundan gıdaya pek az muhtaçtır. Her birimiz de kendi hâlimizde, idman yaptığımızda, bağırdığımızda ya da hareketle sıcaklığı artıran başka bir şey yaptığımızda daha iştahla, daha zevkle yeriz.
Tabiatça ilk sırada olan sıcaklığın başlıca gıdası da, kanaatimce, nemdir. Alevin yağla büyümesi bunu gösterir; külün her şeyden kuru olması da öyle, çünkü içindeki nem yanıp gitmiş, geride yalnız nemden yoksun topraksı kısım kalmıştır. Ateş de cisimleri, onları yapıştırıp bir arada tutan nemi çekip alarak ayırır, parçalar. Oruç tuttuğumuzda sıcaklık önce bedendeki gıda artıklarının nemini zorla söküp alır; sonra yanma, nemin peşine düşerek etin kendi doğal rutubetine yürür. Böylece beden, çamurun kurumasına benzer bir kuruluğa uğrar ve doğal olarak daha çok içeceğe muhtaç olur. İçtikten sonra da sıcaklık toparlanıp güçlenir ve o zaman ağır yiyecek isteği doğurur.
ἕκτον οὖν τοῦτό σοι πέμπω τῶν Συμποσιακῶν, ἐν ᾧ πρῶτόν ἐστι τὸ περὶ τοῦ διψῆν μᾶλλον ἢ πεινῆν τοὺς νηστεύοντας. ἄλογον γὰρ ἐφαίνετο διψῆν μᾶλλον ἢ πεινῆν τοὺς ἐκνηστεύσαντας· ἡ γὰρ ἔνδεια τῆς ξηρᾶς τροφῆς ἀναπλήρωσιν οἰκείαν ἐδόκει καὶ κατὰ φύσιν ἐπιζητεῖν. ἔλεγον οὖν ἐγὼ τοῖς παροῦσιν, ὅτι τῶν ἐν ἡμῖν ἢ μόνον ἢ μάλιστα δεῖται τροφῆς τὸ θερμόν ὥσπερ ἀμέλει βλέπομεν ἔξω μήτʼ ἀέρα μήθʼ ὕδωρ μήτε γῆν ἐφιέμενα τοῦ τρέφεσθαι μηδʼ ἀναλίσκοντα τὸ πλησιάζον, ἀλλὰ μόνον τὸ πῦρ. ᾗ καὶ τὰ νέα βρωτικώτερα τῶν πρεσβυτέρων ὑπὸ θερμότητος· καὶ τοὐναντίον οἱ γέροντες ῥᾷστα νηστείαν φέρουσιν· ἀμβλὺ γὰρ ἐν αὐτοῖς καὶ μικρὸν ἤδη τὸ θερμόν ἐστιν, ὥσπερ ἐν τοῖς ἀναίμοις τῶν ζῴων, ἃ δὴ καὶ τροφῆς ἣκιστα προσδεῖται διʼ ἔνδειαν θερμότητος· αὐτὸν θʼ ἕκαστον αὑτοῦ γυμνάσια καὶ κραυγαὶ καὶ ὅσα τῷ κινεῖν αὔξει τὸ θερμόν, ἥδιον φαγεῖν ποιεῖ καὶ προθυμότερον τροφὴ δὲ τῷ θερμῷ, καθάπερ νομίζω, ὃ πρῶτον κατὰ φύσιν, μάλιστα τὸ ὑγρόν ἐστιν, ὡς αἵ τε φλόγες αὐξανόμεναι τῷ ἐλαίῳ δηλοῦσι καὶ τὸ πάντων ξηρότατον εἶναι τέφραν· ἐκκέκαυται γὰρ τὸ νοτερόν, τὸ δὲ γεῶδες ἔρημον ἰκμάδος λέλειπται· καὶ ὁμοίως διίστησι καὶ διαιρεῖ τὰ σώματα τὸ πῦρ τῷ ἐξαιρεῖν τὴν κολλῶσαν ὑγρότητα καὶ συνδέουσαν. ὅταν οὖν νηστεύσωμεν, ἐκ τῶν ὑπολειμμάτων τῆς ἐν τῷ σώματι τροφῆς ἀποσπᾶται βίᾳ τὸ ὑγρὸν ὑπὸ τοῦ θερμοῦ τὸ πρῶτον, εἶτʼ ἐπʼ αὐτὴν βαδίζει τὴν σύμφυτον λιβάδα τῆς σαρκὸς ἡ πύρωσις διώκουσα τὸ νοτερόν· γενομένης οὖν ὥσπερ ἐν πηλῷ ξηρότητος, ποτοῦ μᾶλλον τὸ σῶμα δεῖσθαι πέφυκεν, ἄχρι οὗ πιόντων ἀναρρωσθὲν καὶ ἰσχῦσαν τὸ θερμὸν ἐμβριθοῦς τροφῆς ὄρεξιν ἐργάσηται.
6.2.12. Bölüm: Açlığı ve susuzluğu eksiklik mi, yoksa gözeneklerin şekil değiştirmesi mi doğurur?
Bunlar söylenince Philon ve çevresindeki hekimler ilk varsayıma itiraz ettiler: Onlara göre susuzluk eksiklikten değil, bazı gözeneklerin şekil değiştirmesinden doğuyordu. Bir kere, geceleyin susayanlar yeniden uykuya dalarlarsa su içmeden susuzlukları geçer. Sonra, ateşi olanların ateşi düştüğünde ya da büsbütün söndüğünde susuzlukları da aynı anda biter. Birçok kişinin susuzluğu yıkanınca, kimininki de, vallahi, kusunca geçer. Bunların hiçbirinde nem artmaz; yalnız gözenekler şekil değiştirirken başlarına gelen bir şey sonucu başka bir düzen ve durum kazanırlar.
Bu, açlıkta daha da açıktır. Hastaların çoğu gıdaya muhtaçken bir yandan da iştahsızdır; kimilerinde ise karınları doyduğu hâlde iştah hiç gevşemez, tersine gerilir ve sürer. Yiyeceğe isteksiz birçok kişi de salamura zeytin alınca ya da kapari tadınca hemen iştahını geri kazanmıştır. Açlığın eksiklikten değil, gözeneklerin bir hâlinden doğduğu en çok bundan bellidir: Bu tür yiyecekler gıda eklediği için eksikliği azaltır, ama açlık doğurur. Demek ki tuzlu yiyeceklerin lezzeti ve keskinliği mideyi ya büzüp sıkıştırarak ya da açıp gevşeterek onda gıdayı kabule elverişli bir uyum meydana getirir; biz buna iştah deriz.
λεχθέντων δὲ τούτων, οἱ περὶ Φίλωνα ἰατροὶ τὴν πρώτην θέσιν ἐκίνουν· ἐνδείᾳ γὰρ οὐ γίγνεσθαι τὸ δίψος, ἀλλὰ πόρων τινῶν μετασχηματισμῷ. τοῦτο μὲν γὰρ οἱ νύκτωρ διψῶντες, ἂν ἐπικαταδάρθωσι, παύονται τοῦ διψῆν μὴ πιόντες· τοῦτο δʼ οἱ πυρέττοντες, ἐνδόσεως γενομένης ἢ παντάπασι τοῦ πυρετοῦ λωφήσαντος, καὶ ἅμα τοῦ διψῆν ἀπαλλάττονται· πολλοῖς δὲ λουσαμένοις καὶ νὴ Δίʼ ἐμέσασιν ἑτέροις λήγει τὸ δίψος. ὧν ὑπʼ οὐδενὸς αὔξεται τὸ ὑγρόν, ἀλλὰ μόνον οἱ πόροι παρέχουσι, πάσχοντές τι τῷ μετασχηματίζεσθαι, τάξιν ἑτέραν καὶ διάθεσιν. ἐκδηλότερον δὲ τοῦτο γίγνεται περὶ τὴν πεῖναν· ἐνδεεῖς γὰρ ἅμα πολλοὶ γίνονται καὶ ἀνόρεκτοι τῶν νοσούντων· ἐνίοις δʼ ἐμπιπλαμένοις οὐδὲ ἓν αἱ ὀρέξεις χαλῶσιν, ἀλλὰ καὶ κατατείνουσι καὶ παραμένουσιν. ἤδη δὲ πολλοὶ τῶν ἀποσίτων ἐλαίαν ἁλμάδα λαμβάνοντες ἢ κάππαριν γευσάμενοι ταχέως ἀνέλαβον καὶ παρεστήσαντο τὴν ὄρεξιν. ᾧ καὶ μάλιστα δῆλόν ἐστιν, ὅτι πάθει τινὶ πόρων οὐχ ὑπʼ ἐνδείας ἐγγίγνεται τὸ πεινῆν ἡμῖν· τὰ· γὰρ τοιαῦτα βρώματα τὴν μὲν ἔνδειαν ἐλαττοῖ προστιθεμένης τροφῆς, τὸ δὲ πεινῆν ποιοῦσιν· οὕτως αἱ τῶν ἐφάλμων βρωμάτων εὐστομίαι καὶ δριμύτητες ἐπιστρέφουσαι καὶ πυκνοῦσαι τὸν στόμαχον ἢ πάλιν ἀνοίγουσαι καὶ χαλῶσαι δεκτικήν τινα τροφῆς εὐαρμοστίαν περιειργάσαντο περὶ αὐτόν, ἣν ὄρεξιν καλοῦμεν .
6.2.2Bana bu sözler inandırıcı ama tabiatın en büyük gayesine aykırı göründü. Tabiatın her canlıyı götürdüğü iştah, eksik kalanın doldurulmasını özler ve kendine uygun olup azalanın peşinden gider. Canlıyı cansızdan en çok ayıran şeyin, bizde korunma ve varlığımızı sürdürme amacıyla bulunduğunu, bedene uygun ve gerekli olanları gören bir göz gibi içimize yerleştirildiğini söylememek; onu gözeneklerin büyüklük ve küçüklüğüne bağlı bir hâl, bir değişiklik saymak, tabiatı büsbütün hiçe saymaktır.
Sonra, bedenin kendi sıcaklığının eksikliğinden üşüdüğünü söyleyip tabiatına uygun nemin ve gıdanın eksikliğinden susadığını, acıktığını kabul etmemek akla aykırıdır. Tabiatın doluluktan dolayı boşalmak istediğini, ama boşalmadan dolayı değil de başka bir hâlden dolayı dolmak istediğini söylemek ise daha da saçmadır. Hem canlılardaki bu ihtiyaçların ve doldurulmaların tarımdakilerden hiçbir farkı yoktur. Bitkiler de benzer şeylere uğrar, benzer yardımlar görür: Kuruduklarında sulanırlar, yandıklarında ölçülü biçimde serinletilirler; üşüdüklerinde üzerlerine bir şeyler örtüp onları ısıtmaya, korumaya çalışırız. Elimizde olmayanları da tanrıdan dileriz: yumuşak çiyler, ılıman rüzgârlarla gelen güneş isteriz ki tabiat eksilenin yerini hep doldurabilsin ve karışımını koruyabilsin. Gıdaya (trophē) da sanırım tabiatı gözettiği (tērein) için bu ad verilmiştir. Bitkilerde bu gözetme, Empedokles'in dediği gibi, kendilerine yarayanı çevreden su çeker gibi çekmeleriyle, his olmaksızın gerçekleşir; bize ise karışımımızda eksilen şeyi aramayı ve peşinden gitmeyi iştah öğretir.
Şimdi de söylenenlerin her birinin neden doğru olmadığını görelim. Lezzetli ve keskin yiyecekler, belki iştah değil, gıdayı alan kısımlarda bir ısırma hissi doğurur; bazı şeyler dokununca tırmalar gibi kaşındırır ya, onun gibi. Bu his iştah verse bile, muhtemelen böyle yiyecekler daha önceden orada duran şeyleri inceltip ayırır ve bir eksiklik yaratır; ama bu, gözeneklerin yeniden düzenlenmesiyle değil, boşalıp temizlenmesiyle olur. Çünkü ekşi, keskin ve tuzlu şeyler maddeyi ufalayıp dağıtır; bayat ve dünden kalan şeyler dışarı atıldıkça iştah tazelenir.
Yıkananlarda da gözenekler şekil değiştirdiği için değil, nemi etten içeri çekip rutubetli buharla dolduğu için susuzluğu dindirir. Kusma ise yabancı olanı dışarı atarak tabiata kendine uygun olanın tadını çıkarma imkânı verir. Çünkü susuzluk herhangi bir nemin değil, tabiata uygun, kendine ait nemin susuzluğudur. Bu yüzden yabancı nem bol da olsa insan muhtaç kalır; çünkü bu nem, istek duyulan tabii nemlere karşı direnir, onlarla karışıp kaynaşmalarına izin vermez, ta ki çekilip gidene dek. O zaman gözenekler kendine akraba olanı alır.
Ateş ise nemi derinlere iter. Ortadaki kısımlar yanarken nemin tamamı oraya çekilmiş ve sıkışıp kalmıştır. Bu yüzden birçok kişi hem kusar, çünkü iç kısımların sıkışması nemi yukarı doğru iter, hem de bedenin geri kalanı eksik ve kuru kaldığından susar. Ateş gevşeyip sıcaklık ortadan çekilince, nem yeniden dağılır, aşağı iner, tabiatına uygun biçimde her yere yayılır; ortadaki kısımları rahatlatır, kaba ve kuru hâle gelmiş eti düzgün ve yumuşak kılar, çoğu kez ter de getirir. Böylece nem, ağırlık yapıp rahatsızlık verdiği yerden kendisine muhtaç ve hasret kalan yere geçince susuzluğu doğuran eksiklik de durulur, biter. Bahçede bol sulu bir kuyu olsa, ama kimse su çekip bitkileri sulamasa, bitkilerin susuz ve gıdasız kalması kaçınılmazdır. Bedende de böyle, nemler tek bir yere çekildiğinde, yeniden akıp yayılana kadar geri kalan kısımlarda eksiklik ve kuruluk olmasına şaşmamalıdır. Ateşi düşenlerde de susuzken uyuyakalanlarda da olan budur: Bunlarda da uyku, nemi ortadan yukarı çeker, bütün kısımlara dağıtır, dengeyi kurar ve eksiği doldurur.
Açlığı ya da susuzluğu doğurduğu söylenen şu gözeneklerin şekil değiştirmesi de nasıl bir şeydir? Ben gözeneklerde hâlle ilgili olarak daralıp kapanmak ve açılıp genişlemekten başka bir fark görmüyorum. Daraldıklarında ne içecek ne gıda alabilirler; genişlediklerinde ise boşluk ve yer açarlar, bu da tabiata uygun, kendine ait olanın eksikliğinden başka bir şey değildir. "Boyanacak yerlere sürülen büzücü maddelerde de, dostum," dedim, "keskin ve temizleyici bir güç vardır; bununla fazlalıklar ayrılıp eriyince gözenekler eksiklik ve boşluk yüzünden boyayı daha iyi alır ve aldıktan sonra tutar."
ἐδόκει δή μοι ταῦτα πιθανῶς μὲν ἐπικεχειρῆσθαι, πρὸς δὲ τὸ μέγιστον ἐναντιοῦσθαι τῆς φύσεως τέλος, ἐφʼ ὃ πᾶν ἄγει ζῷον ὄρεξις, ἀναπλήρωσιν τοῦ ἐνδεοῦς ποθοῦσα καὶ τὸ ἐκλεῖπον ἀεὶ τοῦ οἰκείου διώκουσα· τὸ γὰρ ᾧ διαφέρει μάλιστα τὸ ζῷον τοῦ ἀψύχου, τοῦτο μὴ φάναι πρὸς σωτηρίαν καὶ διαμονὴν ὑπάρχειν ἡμῖν, ὥσπερ ὄμμα τῶν οἰκείων τῷ σώματι καὶ δεόντων ἐγγεγενημένον, ἀλλὰ πάθος εἶναι καὶ τροπήν τινα πόρων οἴεσθαι μεγέθεσι καὶ μικρότησι συμβαίνουσαν, εἰς οὐδένʼ ἦν λόγον ἁπλῶς τιθεμένων τὴν φύσιν. ἔπειτα ῥιγοῦν ἐνδείᾳ θερμότητος οἰκείας τὸ σῶμα, μηκέτι δὲ διψῆν μηδὲ πεινῆν ὑγρότητος ἐνδείᾳ τῆς κατὰ φύσιν καὶ τροφῆς, ἄλογόν ἐστι· τούτου δʼ ἀλογώτερον, εἰ κενώσεως μὲν ἐφίεται διὰ πλήρωσιν ἡ φύσις, πληρώσεως δʼ οὐ διὰ κένωσιν, ἀλλʼ ἑτέρου τινὸς πάθους ἐγγενομένου. καὶ μὴν αἵ γε τοιαῦται περὶ τὰ ζῷα χρεῖαι καὶ ἀναπληρώσεις οὐθέν τι τῶν περὶ τὰς γεωργίας γιγνομένων διαφέρουσι· πολλὰ γὰρ ὅμοια πάσχει καὶ βοηθεῖται· πρὸς μὲν γὰρ τὰς ξηρότητας ἀρδείαις ποτιζόμενα, καὶ ψυχόμενα μετρίως, ὅταν φλέγηται· ῥιγοῦντα δʼ αὐτὰ θάλπειν πειρώμεθα καὶ σκέπειν πόλλʼ ἄττα περιβάλλοντες· καὶ ὅσα μὴ παρʼ ἡμᾶς ἐστιν, εὐχόμεθα τὸν θεὸν διδόναι, δρόσους μαλακὰς καὶ εἰλήσεις ἐν πνεύμασι μετρίοις, ὡς ἀεὶ τοῦ ἀπολείποντος ἀναπλήρωσιν ἡ φύσις ἔχοι, διατηροῦσα τὴν κρᾶσιν. οὕτω γὰρ οἶμαι καὶ τροφὴν ὠνομάσθαι τὸ τηροῦν τὴν φύσιν· τηρεῖται δὲ τοῖς μὲν φυτοῖς ἀναισθήτως ἐκ τοῦ περιέχοντος, ὥς φησιν Ἐμπεδοκλῆς, ὑδρευομένοις τὸ πρόσφορον· ἡμᾶς δʼ ἡ ὄρεξις ζητεῖν διδάσκει καὶ διώκειν τὸ ἐκλεῖπον τῆς κράσεως. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῶν εἰρημένων ἕκαστον ἴδωμεν ὡς οὐκ ἀληθές ἐστι. τὰ μὲν γὰρ εὐστομίαν ἔχοντα καὶ δριμύτητα τάχα μὲν οὐκ ὄρεξιν, ἀλλὰ δηγμὸν ἐμποιεῖ τοῖς δεκτικοῖς μέρεσι τῆς τροφῆς, οἷον κνησμοὶ κατὰ θίξιν ἐνίων ἀμυσσόντων· εἰ δὲ καὶ τοῦτο τὸ πάθος ὀρεκτικόν ἐστιν, εἰκός ἐστιν ὑπὸ τῶν τοιούτων βρωμάτων λεπτυνόμενα διακρίνεσθαι τὰ προϋπόντα, καὶ ποιεῖν μὲν ἔνδειαν, οὐ μεταρρυθμιζομένων δὲ τῶν πόρων ἀλλὰ κενουμένων καὶ καθαιρομένων τὰ γὰρ ὀξέα καὶ δριμέα καὶ ἁλμυρὰ θρύπτοντα τὴν ὕλην διαφορεῖ καὶ σκίδνησιν, ὥστε νεαρὰν ποιεῖν τὴν ὄρεξιν ἐκθλιβομένων τῶν ἑώλων καὶ χθιζῶν. τῶν δὲ λουομένων οὐ μετασχηματιζόμενοι παύουσιν οἱ πόροι τὸ δίψος, ἀλλʼ ἰκμάδα διὰ τῆς σαρκὸς ἀναλαμβάνοντες καὶ ἀναπιμπλάμενοι νοτερᾶ ἀτμίδος. οἱ δʼ ἔμετοι τἀλλότριον ἐκβάλλοντες ἀπόλαυσιν τῇ φύσει τοῦ οἰκείου παρέσχον. οὐ γὰρ ἁπλῶς τοῦ ὑγροῦ τὸ δίψος, ἀλλὰ τοῦ κατὰ φύσιν καὶ οἰκείου διό, κἂν πολὺ παρῇ τὸ ἀλλόφυλον, ἐνδεὴς ὁ ἄνθρωπός ἐστιν· ἐνίσταται γὰρ τοῖς κατὰ φύσιν ὑγροῖς, ὧν ἡ ὄρεξίς ἐστι, καὶ οὐ δίδωσιν ἀνάμιξιν οὐδὲ κατάκρασιν, ἄχρι ἂν ἐκστῇ καὶ ἀποχωρήσῃ· τότε δʼ οἱ πόροι τὸ σύμφυλον ἀναλαμβάνουσιν. οἱ δὲ πυρετοὶ τὸ ὑγρὸν εἰς βάθος ἀπωθοῦσι· καὶ τῶν μέσων φλεγομένων, ἐκεῖ πᾶν ἀποκεχώρηκε καὶ κρατεῖται πεπιεσμένον ὅθεν ἐμεῖν τε πολλοὺς ἅμα συμβαίνει, πυκνότητι τῶν ἐντὸς ἀναθλιβόντων τὰ ὑγρά, καὶ διψῆν διʼ ἔνδειαν καὶ ξηρότητα τοῦ λοιποῦ σώματος. ὅταν οὖν ἄνεσις γένηται καὶ τὸ θερμὸν ἐκ τῶν μέσων ἀπίῃ, σκιδνάμενον αὖθις ὑπονοστεῖ καὶ διιόν, ὡς πέφυκε, πάντῃ τὸ νοτερὸν ἅμα τοῖς· τε μέσοις ῥᾳστώνην παρέσχε, καὶ τὴν σάρκα λείαν καὶ ἁπαλὴν ἀντὶ τραχείας καὶ αὐχμώδους γενομένην ἐμάλαξε, πολλάκις δὲ καὶ ἱδρῶτας ἐπήγαγεν· ὅθεν ἡ ποιοῦσα διψῆν ἔνδεια λήγει καὶ παύεται, τῆς ὑγρότητος ἀπὸ τοῦ βαρυνομένου καὶ δυσαναβλαυτοῦντος ἐπὶ τὸν δεόμενον καὶ ποθοῦντα μεθισταμένης τόπον. ὡς γὰρ ἐν κήπῳ, φρέατος ἄφθονον ὕδωρ ἔχοντος, εἰ μὴ τις ἐπαντλοῖ καὶ ἄρδοι τὰ φυτά, διψῆν καὶ ἀτροφεῖν ἀναγκαῖόν ἐστιν· οὕτως ἐν σώματι, τῶν ὑγρῶν εἰς ἕνα κατασπωμένων τόπον, οὐ θαυμαστὸν ἔνδειαν εἶναι περὶ τὰ λοιπὰ καὶ ξηρότητα, μέχρι οὗ πάλιν ἐπιρροὴ καὶ διάχυσις γένηται· καθάπερ καὶ ἐπὶ τῶν πυρεττόντων, ὅταν ἀνεθῶσι, συμβαίνει καὶ τῶν ἐγκαταδαρθανόντων τῷ διψῆν· καὶ γὰρ τούτοις ὁ ὕπνος ἐκ μέσων ἐπανάγων τὰ ὑγρὰ καὶ διανέμων πάντῃ τοῖς μέρεσιν ὁμαλισμὸν ἐμποιεῖ καὶ ἀναπλήρωσιν. ὁ γὰρ δὴ λεγόμενος τῶν πόρων μετασχηματισμὸς οὗτος, ᾧ τὸ πεινῆν ἢ τὸ διψῆν ἐγγίνηται, ποῖὸς τίς ἐστιν; ἐγὼ μὲν γὰρ οὐχ ὁρῶ περὶ πόρους διαφορὰς ἄλλας κατὰ πάθος ἢ τὸ συμπίπτειν καὶ τὸ διίστασθαι· καὶ συμπίπτοντες μὲν· οὔτε ποτὸν οὔτε τροφὴν δέχεσθαι δύνανται, διιστάμενοι δὲ κενότητα καὶ χώραν ποιοῦσιν, ἔνδειαν οὖσαν τοῦ κατὰ φύσιν καὶ οἰκείου. καὶ γὰρ αἱ στύψεις, ὦ βέλτιστε, τῶν βαπτομένων ἔφην τόπων ἔχουσι τὸ δριμὺ καὶ ῥυπτικόν, ᾧ τῶν περισσῶν ἐκκρινομένων καὶ ἀποτηκομένων, οἱ πόροι δέχονται μᾶλλον καὶ στέγουσι δεξάμενοι τὴν βαφὴν ὑπʼ ἐνδείας καὶ κενότητος.
6.3.13. Bölüm: Acıkanlar su içince açlıkları neden diner, susayanlar yemek yiyince susuzlukları neden artar?
Bunlar söylenince ev sahibimiz, "Bu söylenenler, gözeneklerin boşalması ve dolması, bir başka meseleye de yeterince uyuyor," dedi; "hemen o anda […] susayanlar ise tersine, yemek yerlerse susuzlukları artar. Gözeneklerin farklı olduğunu varsayanlar, başka şeylerde pek inandırıcı olmasalar da, bu olayın sebebini bana kalırsa en kolay ve en inandırıcı biçimde açıklıyor. Çünkü herkeste gözenekler vardır, ama her birinin ölçüsü başkadır. Geniş olanları katı ve sıvı gıdayı birlikte alır, dar olanları ise yalnız içeceği geçirir. Darların boşalması susuzluğu, genişlerin boşalması açlığı doğurur. Bu yüzden susayanlar yemek yerse yardım görmezler, çünkü gözenekler darlıkları yüzünden katı gıdayı almaz ve kendilerine uygun olandan yoksun kalırlar. Acıkanlar içerse, sıvılar geniş gözeneklere girip boşluklarını doldurur ve açlığın aşırı şiddetini yatıştırır."
ῥηθέντων δὲ τούτων, ὁ ἑστιῶν ἡμᾶς καὶ ταῦτʼ ἔφη μετρίως λέγεσθαι καὶ πρὸς τὴν ἄλλην ἀπορίαν, τὰς τῶν πόρων κενώσεις καὶ ἀναπληρώσεις, ἐν τῷ παραυτίκα […] τοῖς δὲ διψῶσι τοὐναντίον, ἐὰν ἐμφάγωσιν, ἐπιτείνειν συμβαίνει τὸ δίψος. τοῦτο δὲ τὸ πάθος οἱ τοὺς πόρους διαφόρους ὑποτιθέμενοι ῥᾷστα καὶ πιθανώτατά μοι δοκοῦσιν, εἰ καὶ μὴ τἄλλα μόνον πιθανῶς, αἰτιολογεῖν. πᾶσι γὰρ ὄντων πόρων, ἄλλος πόρος ἄλλας συμμετρίας ἔχει· ὧν οἱ μὲν εὐρύτεροι τὴν ξηρὰν ἅμα καὶ τὴν ὑγρὰν τροφὴν ἀναλαμβάνουσιν, οἱ δʼ ἰσχνότεροι τὸ μὲν ποτὸν παραδέχονται, ποιεῖ δὲ τὴν μὲν δίψαν ἡ τούτων κένωσις, ἡ δʼ ἐκείνων τὴν πεῖναν. ὅθεν, ἐὰν μὲν φάγωσιν οἱ διψῶντες, οἱ μὲν οὐ βοηθοῦνται, τῶν πόρων διὰ λεπτότητα τὴν ξηρὰν τροφὴν μὴ δεχομένων, ἀλλʼ ἐπιδεῶν τοῦ οἰκείου διαμενόντων· οἱ δὲ πεινῶντες ἐὰν πίνωσιν, ἐνδυόμενα τὰ ὑγρὰ τοῖς μείζοσι πόροις καὶ ἀναπληροῦντα τὰς κενότητας αὐτῶν ἀνίησι τὸ σφοδρὸν ἄγαν τῆς πείνης.
6.3.2Bana olayın kendisi doğru göründü, ama sebebine dair bu varsayımı kabul etmedim. "Birtakım kimselerin sarılıp bağlandığı bu gözeneklerle eti delik deşik ederse insan," dedim, "eti cıvık, titrek ve çürük bir hâle getirir. Üstelik bedenin içeceği ve yiyeceği aynı kısımlarla kabul etmediğini, bunların süzgeçten geçer gibi akıp ayrıldığını söylemek büsbütün uydurma ve garip bir şeydir. Yiyeceği ufalayan şey sıvıyla karışmanın kendisidir; bu karışım içimizdeki sıcaklığı ve pneuma'yı da yardıma alır, gıdayı her aletten daha ince işleyerek türlü kesimlerle, bölmelerle inceltir. Böylece gıdanın her zerresi bedenin her zerresine dost ve yakın olur; kaplara ve deliklere uyar gibi yerleşmez, kaynaşıp birleşir. Bunlar bir yana, meselenin en büyük kısmı da çözülmüş değildir: Yemek yiyenler su içmezlerse susuzluklarını gidermek şöyle dursun, daha da artırırlar. Bu konuda hiçbir şey söylenmedi.
"Şimdi bizim söyleyeceklerimize bak," dedim, "bakalım varsayımlarımız görünenlere uyuyor mu. Birincisi, nemin kuru tarafından tüketilip yok edildiğini, kurunun da nemle ıslanıp yumuşadığını, böylece dağılıp buharlaştığını kabul ediyoruz. İkincisi, açlığın katı gıdanın, susuzluğun da sıvının bütünüyle yokluğu değil, ölçülü ve yeterli miktarın eksikliği olduğunu düşünüyoruz. Çünkü bunlardan biri büsbütün eksik olanlar ne acıkır ne susar, hemen ölür. Bunlar kabul edilince sebebi görmek artık zor değildir. Yemek yiyenlerin susuzluğu artar, çünkü yiyeceklerin kuruluğu, bedende dağınık hâlde bulunan, azalmış, zayıf ve az miktardaki nemi toplayıp kurutur. Dışarıda da toprağın, tozun, kumun kendilerine karışan sıvıları içine çekip yok ettiğini görürüz.
"Açlığı ise içecek zorunlu olarak yatıştırır. Nem, midede duran kuru ve yapışkan yiyecekleri ıslatıp çözer; bunlardan özsu ve buhar oluşur, bunları da bedene taşıyıp muhtaç olan kısımlara ulaştırır. Bu yüzden Erasistratos sıvıya, yerinde bir deyişle, 'gıdanın taşıtı' demiştir: Kuruluktan ya da hastalıktan ağırlaşmış, hareketsiz kalmış şeylere karışıp onları yukarı gönderir, birlikte taşır. Birçok kişi de hiç su içmeden, yalnız yıkanarak şiddetli açlıktan kurtulmuştur. Çünkü dışarıdan giren nem, iç kısımları gevşeterek onları daha özlü, daha besleyici kılar; böylece açlığın o acı ve vahşi şiddeti geriler, yatışır. Kendini aç bırakanların bir kısmının, yalnız su alarak uzun süre yaşaması da bundandır; bedeni besleyip ona eklenebilecek her şey tükenene kadar yaşarlar."
ἐμοὶ δὲ τὸ μὲν συμβαῖνον ἀληθὲς ἐφαίνετο, τῇ δʼ ὑποθέσει τῆς αἰτίας οὐ προσεῖχον. καὶ γὰρ εἰ τοῖς πόροις τούτοις ἔφην, ὧν ἔνιοι περιέχονται καὶ ἀγαπῶσι, κατατρήσειέ τις τὴν σάρκα, πλαδαρὰν καὶ τρομώδη καὶ σαθρὰν ποιήσει· τό γε μὴ ταὐτὰ τοῦ σώματος μόρια τὸ ποτὸν προσδέχεσθαι καὶ τὸ σιτίον ἀλλʼ ὥσπερ ἠθμοῖς καταρρεῖσθαι καὶ ἀποκρίνεσθαι, κομιδῇ πλασματῶδες καὶ ἀλλόκοτον. αὕτη γὰρ ἡ πρὸς τὸ ὑγρὸν ἀνάμιξις, θρύπτουσα τὰ σιτία καὶ συνεργὰ λαμβάνουσα τὸ θερμὸν τὸ ἐντὸς καὶ τὸ πνεῦμα, πάντων ὀργάνων ἀκριβέστατα πάσαις τομαῖς καὶ διαιρέσεσι λεπτύνει τὴν τροφὴν ὥστε πᾶν μόριον αὐτῆς παντὶ μορίῳ γίγνεσθαι φίλον καὶ οἰκεῖον, οὐκ ἐναρμόττον ὥσπερ ἀγγείοις καὶ τρήμασιν ἀλλʼ ἑνούμενον καὶ προσφυόμενον. ἄνευ δὲ τούτων οὐδὲ λέλυται τῆς ἀπορίας τὸ μέγιστον· οἱ γὰρ ἐμφαγόντες, ἂν μὴ πίωσιν, οὐ μόνον οὐ λύουσιν ἀλλὰ καὶ προσεπιτείνουσι τὸ δίψος πρὸς τοῦτο δʼ οὐδὲν εἴρηται. σκόπει δὲ καὶ τὰ παρʼ ἡμῶν ἔφην εἰ φαινομένας ὑποθέσεις λαμβάνομεν, πρῶτον μὲν λαμβάνοντες τὸ ὑγρὸν ὑπὸ τοῦ ξηροῦ διαφθείρεσθαι δαπανώμενον, τῷ δʼ ὑγρῷ τὸ ξηρὸν βρεχόμενον καὶ μαλασσόμενον διαχύσεις ἴσχειν καὶ ἀναθυμιάσεις· δεύτερον δὲ μὴ νομίζοντες ἔκθλιψιν εἶναι παντάπασι μήτε τῆς ξηρᾶς τροφῆς τὴν πεῖναν μήτε τῆς ὑγρᾶς τὴν δίψαν, ἀλλὰ τοῦ μετρίου καὶ ἀρκοῦντος ἔνδειαν· οἷς γὰρ ὅλως ἂν ἐλλίπῃ θάτερον , οὔτε πεινῶσιν οὔτε διψῶσιν ἀλλʼ εὐθὺς ἀποθνήσκουσιν. ὑποκειμένων δὲ τούτων, οὐ χαλεπὸν ἤδη τὴν αἰτίαν συνιδεῖν. ἡ μὲν γὰρ δίψα τοῖς φαγοῦσιν ἐπιτείνεται, τῶν σιτίων τῇ ξηρότητι, εἴ τι διεσπαρμένον ὑγρὸν καὶ ἀπολειπόμενον ἀσθενὲς καὶ ὀλίγον ἐν τῷ σώματι, συλλεγόντων καὶ προσεξικμαζόντων ὥσπερ ἔξω γῆν ὁρῶμεν καὶ κόνιν καὶ ἄμμον τὰ μιγνύμενα τῶν ὑγρῶν ἀναλαμβάνουσαν εἰς ἑαυτὴν καὶ ἀφανίζουσαν. τὴν δὲ πεῖναν αὖ πάλιν ἀναγκαίως; τὸ ποτὸν ἀνίησιν· ἡ γὰρ ὑγρότης τὰ ὑπόντα σιτία περισκελῆ καὶ γλίσχρα βρέξασα καὶ διαχέασα, χυμῶν ἐγγενομένων καὶ ἀτμῶν, ἀναφέρει τούτους εἰς τὸ σῶμα καὶ προστίθησι τοῖς δεομένοις. ὅθεν οὐ κακῶς ὄχημα τῆς τροφῆς τὸ ὑγρὸν ὁ Ἐρασίστρατος προσεῖπε· τὰ γὰρ ὑπὸ ξηρότητος ἢ πάθους ἀργὰ καὶ βαρέα μιγνύμενον ἀναπέμπει καὶ συνεξαίρει. πολλοὶ δὲ καὶ μὴ πιόντες ἀλλὰ λουσάμενοι μόνον ἐπαύσαντο συντόνως σφόδρα πεινῶντες· ἐνδυομένη ἔξωθεν ἡ εὐχυμότερα ποιεῖ καὶ τροφιμώτερα τῷ ἐγχαλᾶσθαι τὰ ἐντός, ὥστε τῆς πείνης τὸ σφόδρα πικρὸν καὶ θηριῶδες ἐνδιδόναι καὶ παρηγορεῖσθαι. διὸ καὶ πολὺν ζῶσιν ἔνιοι τῶν ἀποκαρτερούντων χρόνον, ἂν ὕδωρ μόνον λαμβάνωσιν, ἄχρι ἂν οὗ πᾶν ἐξικμασθῇ τὸ τρέφειν καὶ προστίθεσθαι τῷ σώματι δυνάμενον.
6.4.14. Bölüm: Kuyudan çekilen su, kuyunun havasında geceleyince neden daha soğuk olur?
Soğuk su içmeye düşkün, nazlı bir konuk için hizmetçiler kuyu suyunu daha soğuk hâle getirdiler: Suyu bir kaba çekip kabı kuyunun içine, suya değmeyecek şekilde asarak orada bir gece bıraktılar; akşam yemeğinde su, yeni çekilmiş sudan daha soğuk geldi. Konuk da söz meraklısı, kültürlü biriydi; bunu Aristoteles'in kitaplarından, açıklamasıyla birlikte öğrendiğini söyledi. Açıklama şöyleydi: Önceden ısıtılmış her su daha çok soğur; krallara hazırlanan su da böyledir, suyu kaynayana kadar ısıtır, sonra kabın çevresine bol kar yığarlar, böylece su daha soğuk olur. Bedenimiz de yıkandıktan sonra daha çok üşür; çünkü sıcaklığın doğurduğu gevşeme bedeni gözenekli ve seyrek kılar, dışarıdan bol hava alır ve bu da değişimi daha şiddetli yapar. Demek ki su kuyudan çekilip havada önceden ısındığında çabucak soğur.
Ψυχροπότῃ ξένῳ τρυφῶντι παρεσκεύασαν οἱ θεράποντες τοῦ ἐκ φρέατος ὕδωρ ψυχρότερον ἀρυσάμενοι γὰρ ἀγγείῳ καὶ κρεμάσαντες τὸ ἀγγεῖον ἐν τῷ φρέατι τῆς πηγῆς μὴ ἁπτόμενον εἴασαν ἐπινυκτερεῦσαι, καὶ πρὸς τὸ δεῖπνον ἐκομίζετο τοῦ προσφάτου ψυχρότερον. ἦν δʼ ὁ ξένος φιλόλογος ἐπιεικῶς, καὶ τοῦτʼ ἔφη λαβεῖν ἐκ τῶν Ἀριστοτέλους; μετὰ λόγου κείμενον· εἶναι δὲ τοιόνδε τὸν λόγου. πᾶν ὕδωρ προθερμανθὲν ψύχεται μᾶλλον, ὥσπερ τὸ τοῖς βασιλεῦσι παρασκευαζόμενον ὅταν γὰρ ἑψηθῇ μέχρι ζέσεως, περισωρεύουσι τῷ ἀγγείῳ χιόνα πολλὴν καὶ γίγνεται ψυχρότερον ὥσπερ ἀμέλει καὶ τὰ ἡμέτερα σώματα λουσαμένων περιψύχεται μᾶλλον· ἡ γὰρ ὑπὸ τῆς θερμότητος ἄνεσις πολύπορον τὸ σῶμα καὶ μανὸν ἀπειργασμένη πολὺν δέχεται τὸν ἔξωθεν ἀέρα καὶ βιαιοτέραν ποιεῖ τὴν μεταβολὴν ὅταν οὖν ὑποπλασθῇ ὑπὸ τῆς πηγῆς τὸ ὕδωρ, ἐν τῷ ἀέρι, προθερμανθέν, περιψύχεται ταχέως.
6.4.2Konuğu, bunları gayet güzel hatırladığı için övdük, ama açıklama konusunda kararsız kaldık. Kabın asılı olduğu hava soğuksa suyu nasıl ısıtıyor? Sıcaksa nasıl soğutuyor? Hiçbir fark olmadan aynı şeyin aynı şeyden zıt etkiler görmesi akla aykırıdır. O susup düşünürken, "Hava konusunda kararsız kalmaya gerek yok," dedim. "His bize onun soğuk olduğunu söylüyor, hele kuyuların derinindeki havanın; dolayısıyla suyun soğuk havadan ısınması imkânsızdır. Asıl mesele şudur: Bu soğuk hava kuyudaki suyu, çokluğu yüzünden değiştiremez; ama birisi ondan az miktarda alırsa, hava buna daha kolay üstün gelip onu soğutur."
τὸν μὲν οὖν ξένον ἐπῃνέσαμεν ὡς ἀνδρικῶς καταμνημονεύσαντα· περὶ δὲ τοῦ λόγου διηποροῦμεν. ὁ γὰρ ἀήρ, ἐν ᾧ κρέμαται τὸ ἀγγεῖον, εἰ μὲν ψυχρός ἐστι, πῶς θερμαίνει τὸ ὕδωρ; εἰ δὲ θερμός, πῶς περιψύχει πάλιν; ἄλογον γὰρ ὑπὸ ταὐτοῦ ταὐτὸ πάσχειν τἀναντία, μηδεμιᾶς διαφορᾶς γενομένης. σιωπῶντος δʼ αὐτοῦ καὶ διαποροῦντος, οὐδὲν ἔφην δεῖν περὶ τοῦ ἀέρος διαπορεῖν ἡ γὰρ αἴσθησις λέγει ὅτι ψυχρός ἐστι, καὶ μάλιστά τῶν ἐν βάθει φρεάτων ὥστʼ ἀμήχανον ὑπʼ ἀέρος ψυχροῦ θερμαίνεσθαι τὸ ὕδωρ· ἀλλὰ μᾶλλον ὁ ψυχρὸς οὗτος ἀὴρ τὴν μὲν πηγὴν διὰ πλῆθος οὐ δύναται μεταβάλλειν ἂν δέ τις ἀφαιρῇ κατʼ ὀλίγον, μᾶλλον κρατῶν περιψύξει.
6.5.15. Bölüm: Suya atılan çakıl taşları ve kurşun parçaları suyu neden daha soğuk yapar?
"Ama çakıl taşları ve bileği taşları için," dedim, "suya atılınca onu soğuttukları, sertleştirdikleri söyleniyor; Aristoteles'in bu konuda söylediklerini hatırlıyor musun?"
"Yalnız Problemler'de olayın kendisini belirtmiş," dedi. "Sebebini ise biz deneyelim, çünkü görülmesi çok zor bir şey."
"Evet, hem de nasıl," dedim. "Bu işin açıklaması elimizden kaçmazsa şaşarım. Yine de bir bak. Önce şu: Sence su, dışarıdan üzerine gelen havayla soğumuyor mu, hava da taşlara ve kurşuna dayanınca daha güçlü olmuyor mu? Çünkü bunlar, bronz ve toprak kaplar gibi havanın içlerinden geçip gitmesine izin vermez; sıkılıkları sayesinde onu tutar ve kendilerinden suya geri yansıtır. Böylece soğuma her yana yayılır ve şiddetli olur. Kışın ırmakların denizden soğuk olması da bu yüzdendir: Soğuk hava onlarda yansıdığı için güçlüdür, denizde ise derinlik yüzünden dayanacak bir şey bulamayıp zayıflar.
"Başka bir bakımdan da, sular ne kadar inceyse soğuktan o kadar çok etkilenir, çünkü zayıflıkları yüzünden yenik düşerler. Bileği taşları ve çakıllar ise suyu inceltir; içine karışmış bulanık ve topraksı ne varsa toplayıp dibe çekerler, böylece daha incelmiş, zayıflamış su, soğumaya daha kolay yenik düşer. Sonra kurşun da tabiatça soğuk şeylerdendir; sirkeyle ovulunca ölümcül zehirlerin en soğutucusu olan üstübeci verir. Çakıl taşları ise sıkılıklarıyla soğuğu derinden yayar. Her taş, soğukla donmuş ve sıkışmış toprağın buz kesilmiş hâlidir; sıkılığı arttıkça bu da artar. Dolayısıyla taşın da kurşunun da suya direnerek onun soğukluğunu artırmasında tuhaf bir şey yoktur."
ἀλλὰ μὴν περὶ τῶν χαλίκων ἔφην ἢ τῶν ἀκμόνων, οὓς ἐμβάλλοντες εἰς τὸ ὕδωρ ψύχειν αὐτὸ καὶ στομοῦν δοκοῦσιν, εἰρημένον Ἀριστοτέλει μνημονεύεις.αὐτὸ τοῦτʼ ἔφη μόνον ἐν προβλήμασιν εἴρηκε τὸ γιγνόμενον· εἰς δὲ τὴν αἰτίαν ἐπιχειρήσομεν ἡμεῖς· ἔστι γὰρ μάλιστα δυσθεώρητος.πάνυ μὲν οὖν ἔφηνκαὶ θαυμάσαιμʼ ἄν, εἰ μὴ διαφύγοι ὁ λόγος ἡμᾶς· ὅρα δʼ ὅμως. πρῶτον οὐ δοκεῖ σοι περιψύχεσθαι μὲν ὑπὸ τοῦ ἀέρος τὸ ὕδωρ ἔξωθεν ἐμπίπτοντος, ὁ δʼ ἀὴρ μᾶλλον ἰσχύειν πρὸς τοὺς λίθους καὶ τοὺς ἄκμονας ἀπερειδόμενος; οὐ γὰρ ἐῶσιν αὐτόν, ὥσπερ τὰ χαλκᾶ καὶ τὰ κεραμεᾶ τῶν ἀγγείων, διεκπίπτειν, ἀλλὰ τῇ πυκνότητι στέγοντες ἀνακλῶσιν εἰς τὸ ὕδωρ ἀπʼ αὐτῶν, ὥστε διʼ ὅλου καὶ ἰσχυρὰν γίγνεσθαι τὴν περίψυξιν. διὸ καὶ χειμῶνος οἱ ποταμοὶ ψυχρότεροι γίγνονται τῆς θαλάττης· ἰσχύει γὰρ ἐν αὐτοῖς ὁ ψυχρὸς ἀὴρ ἀνακλώμενος, ἐν δὲ τῇ θαλάττῃ διὰ βάθος ἐκλύεται πρὸς μηδὲν ἀντερείδων. κατʼ ἄλλον δὲ τρόπον εἰκός ἐστι τὰ λεπτότερα τῶν ὑδάτων περιψύχεσθαι μᾶλλον ὑπὸ τοῦ ψυχροῦ· κρατεῖται γὰρ διʼ ἀσθένειαν. αἱ ἐάήἶκνι δʼ ἀκόναι καὶ οἱ χάλικες λεπτύνουσι τὸ ὕδωρ, ὅ τι θολερὸν καὶ γεῶδες ἀναμέμικται, τοῦτο συνάγοντες καὶ κατασπῶντες ἀπʼ αὐτοῦ, ὥστε λεπτότερον καὶ ἀσθενέστερον τὸ ὕδωρ γενόμενον μᾶλλον ὑπὸ περιψύξεως κρατεῖσθαι. καὶ μὴν ὅ τε μόλιβδος τῶν φύσει ψυχρῶν ἐστιν, ὅς γε τριβόμενος ὄξει τὸ ψυκτικώτατον τῶν θανασίμων φαρμάκων ἐξανίησι ψιμύθιον οἵ τε χάλικες τῆ πυκνότητι τὸ ψυχρὸν διὰ βάθους ποιοῦσι· πᾶς μὲν γὰρ λίθος κατεψυγμένης καὶ πεπιλημένης ὑπὸ κρύους γῆς πάγος ἐστί, μᾶλλον δʼ ὁ μᾶλλον πεπυκνωμένος· ὥστʼ οὐκ ἄτοπον, εἰ τὴν ψυχρότητα τοῦ ὕδατος ἀντερείδων συνεπιτείνει καὶ ὁ λίθος καὶ ὁ μόλιβδος.
6.6.16. Bölüm: Karı neden saman ve giysilerle korurlar?
Konuk biraz durduktan sonra, "Âşıklar," dedi, "en çok sevdikleriyle, o olmazsa onlar hakkında konuşmak ister. Karda benim durumum da budur. Karımız olmadığına göre, onun en sıcak şeylerle korunmasının sebebini öğrenmek isterim. Çünkü karı samana sarıp dövülmemiş kumaşlarla örterek uzun süre bozulmadan saklıyorlar. En sıcak şeylerin en soğuk şeyleri koruması şaşılacak şey."
μικρὸν οὖν ὁ ξένος διαλιπών οἱ ἐρῶντες ἔφη μάλιστα μὲν αὐτοῖς τοῖς παιδικοῖς, εἰ δὲ μή, περὶ αὐτῶν ἐπιθυμοῦσι διαλέγεσθαι· τοῦτο πέπονθα περὶ τῆς χιόνος. ἐπεὶ γὰρ οὐ πάρεστιν οὐδʼ ἔχομεν, ἐπιθυμοίην ἂν μαθεῖν τίς αἰτία, διʼ ἣν ὑπὸ τῶν θερμοτάτων φυλάσσεται. καὶ γὰρ ἀχύροις σπαργανοῦντες αὐτὴν καὶ περιστέλλοντες ἱματίοις ἀγνάπτοις ἐπὶ πολὺν χρόνον ἄπταιστον διατηροῦσι. θαυμαστὸν οὖν, εἰ συνεκτικὰ τὰ θερμότατα τῶν ψυχροτάτων ἐστί.
6.6.2"Doğru olsaydı gerçekten şaşılacak şey olurdu," dedim. "Ama öyle değil; ısıtan her şeyin sıcak olduğunu sanarak kendi kendimizi aldatıyoruz. Oysa aynı giysinin kışın ısıttığını, güneşte serinlettiğini görüyoruz; tıpkı trajedideki o sütanne gibi, Niobe'nin çocuklarına bakarken
ince dokunmuş, yıpranmış giysilerle ısıtır ve serinletir.
Germenler giysiyi yalnız soğuğa, Habeşler yalnız sıcağa karşı kalkan yapar, biz ise ikisine birden. O hâlde giysiye ısıtıyor diye sıcak demek, serinletiyor diye soğuk demekten neden daha doğru olsun? His ölçü alınacaksa soğuk demek daha doğrudur: Gömleği ilk giydiğimizde de yatağa ilk uzandığımızda da soğuk gelir, ardından bizden aldıkları sıcaklıkla dolarak ısınırlar. Hem sıcaklığı sarıp içeride tutarlar hem de soğuğu ve dış havayı bedenden uzak tutarlar. Ateşi yüksek olanların sürekli örtü değiştirmesi de, yeni örtünün serin gelmesindendir; ama örtülür örtülmez bedenden ısınır.
Demek ki giysi kendisi ısınıp bizi nasıl ısıtıyorsa, karı da kendisi soğuyup aynı şekilde soğutur. Onu soğutan da karın saldığı ince pneuma'dır. Çünkü karın donmuş yapısını içine kapalı olan bu pneuma ayakta tutar; pneuma çekilip gidince kar sudan başka bir şey olmadığından akar, erir, pneuma'nın sıvıya karışıp köpürmesiyle kazandığı beyazlık da söner. Soğukluk örtünün altında içeride kalırken, dış hava da engellendiği için donmuş kütleyi yarıp çözemez.
Bu iş için dövülmemiş kumaş kullanılır, çünkü yününün sertliği ve kuruluğu, kumaşın kara ağırlık yapmasına ve karın gevşek dokusunu ezmesine izin vermez. Saman da hafifliği sayesinde karın üzerine yumuşakça oturur, donmuş kütleyi ufalamaz; öte yandan sık ve sızdırmazdır, bu yüzden hem havanın sıcaklığını dışarıda tutar hem karın soğuğunun çıkıp gitmesini önler. Erimenin pneuma'nın ayrılmasından doğduğu his yoluyla da bellidir: Kar eriyince üzerinden hava çıkar."
κομιδῇ γʼ ἔφην εἴπερ ἀληθές ἐστιν· οὐκ ἔχει δʼ οὕτως, ἀλλʼ αὑτοὺς παραλογιζόμεθα, θερμὸν εὐθὺς εἶναι τὸ θερμαῖνον ὑπολαμβάνοντες· καὶ ταῦθʼ ὁρῶντες ὅτι ταὐτὸν ἱμάτιον ἐν χειμῶνι θερμαίνειν ἐν δʼ ἡλίῳ ψύχειν γέγονεν· ὥσπερ ἡ τραγικὴ τροφὸς ἐκείνη τὰ τῆς Νιόβης τέκνα τιθηνεῖται λεπτοσπαθήτων χλανιδίων ἐρειπίοις θάλπουσα καὶ ψύχουσα. Γερμανοὶ μὲν οὖν κρύους πρόβλημα ποιοῦνται τὴν ἐσθῆτα μόνον, Αἰθίοπες δὲ θάλπους μόνον, ἡμεῖς δʼ ἀμφοῖν. ὥστε τί μᾶλλον, εἰ θάλπει, θερμὴν ἤπερ ψυχρὰν ἀπὸ τοῦ περιψύχειν λεκτέον; εἰ δὲ δεῖ τῇ αἰσθήσει τεκμαίρεσθαι, μᾶλλον ἂν ψυχρὰ γένοιτο· καὶ γὰρ ὁ χιτὼν ψυχρὸς ἡμῖν προσπίπτει τὸ πρῶτον ἐνδυσαμένοις καὶ τὰ στρώματα κατακλινεῖσιν εἶτα μέντοι συναλεαίνει τῆς ἀφʼ ἡμῶν πιμπλάμενα θερμασίας, καὶ ἅμα μὲν περιστέλλοντα καὶ κατέχοντα τὸ θερμόν, ἅμα δʼ ἀπείργοντα τὸ κρύος καὶ τὸν ἔξωθεν ἀέρα τοῦ σώματος. οἱ μὲν οὖν πυρέττοντες καυματιζόμενοι συνεχῶς ἀλλάττουσι τὰ ἱμάτια τῷ ψυχρὸν εἶναι τὸ ἐπιβαλλόμενον ἂν δʼ ἐπιβληθῇ, παραχρῆμα γίγνεται θερμὸν ὑπὸ τοῦ σώματος. ὥσπερ οὖν ἡμᾶς θερμαινόμενον θερμαίνει θοἰμάτιον, οὕτω τὴν χιόνα ψυχόμενον ἀντιπεριψύχει· ψύχεται δʼ ὑπʼ αὐτῆς ἀφιείσης πνεῦμα λεπτόν· τοῦτο γὰρ συνέχει τὴν πῆξιν αὐτῆς ἐγκατακεκλεισμένον· ἀπελθόντος δὲ τοῦ πνεύματος, ὕδωρ οὖσα ῥεῖ καὶ διατήκεται, καὶ ἀπανθεῖ τὸ λευκὸν ὅπερ ἡ τοῦ πνεύματος πρὸς τὸ ὑγρὸν ἀνάμιξις ἀφρώδης; γενομένη παρεῖχεν ἅμα τʼ οὖν τὸ ψυχρὸν ἐγκατέχεται περιστεγόμενον τῷ ἱματίῳ, καὶ ὁ ἔξωθεν ἀὴρ ἀπειργόμενος οὐ τέμνει τὸν πάγον οὐδʼ ἀνίησιν. ἀγνάπτοις δὲ τούτοις πρὸς τοῦτο διὰ τὴν τραχύτητα καὶ ξηρότητα τῆς κροκύδος οὐκ ἐώσης ἐπιπεσεῖν βαρὺ θοἰμάτιον οὐδὲ συνθλῖψαι τὴν χαυνότητα τῆς χιόνος· ὥσπερ καὶ τὸ ἄχυρον διὰ κουφότητα μαλακῶς περιπῖπτον οὐ θρύπτει τὸν πάγον, ἄλλως δὲ πυκνόν ἐστι καὶ στεγανόν, ὥστε καὶ τὴν θερμότητα τοῦ ἀέρος ἀπείργειν καὶ τὴν ψυχρότητα κωλύειν ἀπιέναι τῆς χιόνος. ὅτι δʼ ἡ τοῦ πνεύματος διάκρισις ἐμποιεῖ τὴν τῆξιν, ἐμφανές ἐστι τῇ αἰσθήσει τηκομένη γὰρ ἡ χιὼν πνεῦμα ποιεῖ.
6.7.17. Bölüm: Şarabı süzmek gerekir mi?
Hemşehrimiz Nigros okuldan dönmüştü; ünlü bir filozofla pek uzun olmayan bir süre birlikte olmuştu, ama bu süre, adamın ustalığını kavrayamadan en çekilmez huylarını kapmasına, onun azarlayıcılığını taklit edip her konuda çevresindekileri sorguya çekmesine yetmişti. Aristion bizi yemeğe çağırdığında Nigros bütün hazırlığı fazla pahalı ve özentili bulup kusur saydı. Şarabın da süzülerek konmaması gerektiğini, Hesiodos'un buyurduğu gibi, küpten, kendi doğal gücü ve kuvvetiyle içilmesi gerektiğini söyledi.
"Böyle arındırma," dedi, "önce şarabın sinirini keser ve sıcaklığını söndürür; şarap birkaç kez süzülünce köpürüp uçar, kokusu gider. Sonra özenti, süs ve şımarıklık gösterir, faydalı olanı hazza feda eder. Horozların ve domuzların etini tabiatına aykırı biçimde yumuşatıp dişileştirmek için onları hadım etmek, sağlıklı insanların değil, oburluktan bozulmuş insanların işidir. Bunun gibi, istiare yoluyla söylemek gerekirse, şarabı süzenler onu hadım eder, dişileştirir; çünkü ne zayıflıkları yüzünden sert şaraba dayanabilirler ne de nefislerine hâkim olamadıkları için ölçülü içebilirler. Bu, onlar için çok içmenin kurnazca bir yolundan ibarettir. Şarabın ağırlığını alıp yalnız yumuşaklığını bırakırlar, tıpkı soğuk su içmekten kendini alamayan hastalara suyu kaynatıp veren kimseler gibi. Çünkü şarabın sertliği ve gücü neyse süzerken onu ayırıp atarlar. Bunun büyük kanıtı, şarabın bozulması, dayanmaması, sanki kökünden, yani tortusundan koparılmış gibi başkalaşıp solmasıdır. Eskiler şaraba doğrudan 'tortu' derdi, tıpkı bizim insana en önemli kısımlarından alıp 'can' ya da 'baş' diye sevgiyle seslenmemiz gibi. Bağ bozmaya da 'tortu toplamak' (trygan) deriz. Homeros bir yerde 'tortuyla geçen' (diatrygion) sözünü kullanır; şarabın kendisine de 'parlak' ve 'kırmızı' der, Aristion'un bize aşırı arındırma yüzünden sunduğu gibi solgun ve soluk değil."
Νίγρος ὁ πολίτης ἡμῶν ἀπὸ σχολῆς ἀφῖκτο συγγεγονὼς ἐνδόξῳ φιλοσόφῳ χρόνον οὐ πολύν, ἀλλʼ ἐν ὅσῳ τὰ τάνδρὸς οὐ καταλαμβάνοντες ἀνεπίμπλαντο τῶν ἐπαχθῶν ἀπʼ αὐτοῦ μιμούμενοι τὸ ἐπιτιμητικὸν καὶ ἐλέγχοντες ἐπὶ παντὶ πράγματι τοὺς συνόντας. ἑστιῶντος οὖν ἡμῖἱς Ἀριστίωνος, τὴν τʼ ἄλλην χορηγίαν ὡς πολυτελῆ καὶ περίεργον ἐμέμφετο καὶ τὸν οἶνον οὐκ ἔφη δεῖν ἐγχεῖσθαι διηθημένον, ἀλλʼ, ὥσπερ Ἡσίοδος ἐκέλευσεν, ἀπὸ τοῦ πίθου πίνεσθαι τὴν σύμφυτον ἔχοντα ῥώμην καὶ δύναμιν. ἡ δὲ τοιαύτη κάθαρσις αὐτοῦ πρῶτον μὲν ἐκτέμνει τὰ νεῦρα καὶ τὴν θερμότητα κατασβέννυσιν· ἐξανθεῖ γὰρ καὶ ἀποπνεῖ διερωμένου πολλάκις· ἔπειτα περιεργίαν καὶ καλλωπισμὸν ἐμφαίνει καὶ τρυφὴν εἰς τὸ ἡδὺ καταναλίσκουσα τὸ χρήσιμον. ὥσπερ γὰρ τὸ τοὺς ἀλεκτρυόνας ἐκτεμεῖν καὶ τοὺς χοίρους, ἁπαλὴν αὐτῶν παρὰ φύσιν τὴν σάρκα ποιοῦντας καὶ θήλειαν, οὐχ ὑγιαινόντων ἐστὶν ἀνθρώπων ἀλλὰ διεφθαρμένων ὑπὸ λιχνείας· οὕτως, εἰ δεῖ μεταφορᾷ χρησάμενον λέγειν, ἐξευνουχίζουσι τὸν ἄκρατον καὶ ἀποθηλύνουσιν οἱ διηθοῦντες, οὔτε φορεῖν ὑπʼ ἀσθενείας οὔτε πίνειν τὸν μέτριον δυνάμενοι διὰ τὴν ἀκρασίαν· ἀλλὰ σόφισμα τοῦτʼ ἐστὶν αὐτοῖς καὶ μηχάνημα πολυποσίας ἐξαιροῦσι δὲ τοῦ οἴνου τὸ ἐμβριθές, τὸ λεῖον ἀπολιπόντες, ὥσπερ οἱ τοῖς ἀκρατῶς ἔχουσι πρὸς ψυχροποσίαν ἀρρώστοις ἀφεψημένον διδόντες· ὅ τι γὰρ στόμωμα τοῦ οἴνου καὶ κράτος ἐστί, τοῦτʼ ἐν τῷ διυλίζειν ἐξαιροῦσι καὶ ἀποκρίνουσι. μέγα δὲ τεκμήριον ἡ διαφθορὰ καὶ τὸ μὴ διαμένειν, ἀλλʼ ἐξίστασθαι καὶ μαραίνεσθαι, καθάπερ ἀπὸ ῥίζης κοπέντα τῆς τρυγός· οἱ δὲ παλαιοὶ καὶ τρύγα τὸν οἶνον ἄντικρυς ἐκάλουν, ὥσπερ ψυχὴν καὶ κεφαλὴν τὸν ἄνθρωπον εἰώθαμεν ἀπὸ τῶν κυριωτάτων ὑποκορίζεσθαι, καὶ τρυγᾶν λέγομεν τοὺς δρεπομένους τὴν ἀμπελίνην ὀπώραν, καὶ διατρύγιόν που Ὅμηρος εἴρηκεν, αὐτὸν δὲ τὸν οἶνον αἴθοπα καί ἐρυθρὸν εἴωθε · καλεῖν· οὐχ ὡς Ἀριστίων ἡμῖν ὠχριῶντα καὶ χλωρὸν ὑπὸ τῆς πολλῆς καθάρσεως παρέχεται.
6.7.2Aristion güldü: "Dostum, şarap solgun da değil kansız da; görünüşünden başlayarak tatlı ve uysal, tam bir bağ çocuğu. Sen ise gecelerin, 'kara örtülü' tanrının şarabıyla dolmak istiyorsun; ağır, sarhoş edici ve hastalık veren kısmını atan arındırmayı da safra kusmak gibi kınıyorsun. Oysa şarap bu arınmayla hafifleyip öfkesizleşerek bize karışır, Homeros'un kahramanlarının içtiği şarap gibi. Çünkü Homeros aithops derken karanlık olanı değil, saydam ve parlak olanı kasteder; yoksa 'yiğit eden, pırıl pırıl tunç'a da aithops demezdi. Bilge Anakharsis, Yunanlıların başka şeylerini kınarken kömürcülerini dumanı dışarıda bırakıp eve ateş getirdikleri için övmüştü. Siz bilgeler de bizi kınayacaksanız başka şeyler için kınayın. Şarabın karıştırıcı ve rahatsız edici kısmını atıp dağıtıyor, ama onu süslemiyor, neşesini koruyoruz; demirin keskin ağzını körelten biri gibi değil, pasını ya da kirini temizleyen biri gibi sunuyoruz; bunun neresi kusurlu?
"'Ama süzülmemiş şarap daha güçlüdür, vallahi.' İyi de dostum, insan da hezeyan içinde kudurmuşken daha güçlüdür. Ama helleborus ya da uygun bir perhizle kendine gelince o aşırı ve gergin şiddet geçip gider, bedene gerçek kuvvet ve itidal gelir. Şarabın arındırılması da öyle, çarpan ve çıldırtan yanını giderip onu yumuşak ve sağlıklı bir meleke kazandırır.
"Özentinin temizlikten çok farklı olduğu kanaatindeyim. Kadınlar sürdükleri boyalar, kokular, altınlar, erguvanlar yüzünden özentili sayılır; ama yıkanmayı, yağ sürünmeyi, saç taramayı kimse suçlamaz. Şair bu farkı, Hera'nın süslenişinde ne güzel gösterir:
ölümsüz tenindeki bütün kiri önce ambrosia ile temizledi, yağla ovdu parlayarak.
Bu noktaya kadar bakım ve temizlik vardır. Ama altın iğneler, ustaca işlenmiş küpeler takmaya başladığında, sonunda o büyülü kemere el attığında iş özentiye, nikâhlı bir kadına yakışmayan bir hafifmeşrepliğe varır. Aynı şekilde kimileri şarabı sarısabırla renklendirip tarçın ve safranla tatlandırır, onu bir kadın gibi süsleyip sofralara pazarlar. Kimileri ise pis ve işe yaramaz kısmını alıp ona bakar, onu temizler. Yoksa evden başlayarak her şeye özenti diyebilirsin: Ev neden böyle sıvanmış? Neden temiz hava en çok oradan gelsin, batıya dönen ışıktan faydalansın diye o yöne açılmış? Kadehlerin her biri neden parlayıp ışıldasın diye her yandan ovulup silinmiş? Kadeh kir ve pislik kokmamalı da içinde içilen şey küf ve lekelerle mi dolu olmalı?
"Daha ne diyelim? Buğdayın ekmeğe dönüşmesi de arındırmadan başka bir şey değildir; bak bu ne kadar emekle olur: Yalnız tahılı yabancı şeylerden ayırmak için savurma, eleme, ayıklama işleri yapılmaz; hamurun yoğrulması da pürüzünü alır, pişirme de nemini uçurur, maddeyi arındırıp gerçekten yenilebilir olana indirir. O hâlde tortunun, kepek ve kir gibi, süzmeyle şaraptan ayrılmasında ne tuhaflık olabilir? Üstelik bu arındırmanın ne masrafı var ne de fazla bir meşgalesi."
καὶ ὁ Ἀριστίων γελάσας οὐκ ὠχριῶντʼ εἶπεν ὦ τᾶν, οὐδʼ ἀναίμον,, ἀλλὰ μειλίχιον καὶ ἡμερίδην, ἀπὸ τῆς ὄψεως αὐτῆς πρῶτον. σὺ δʼ ἀξιοῖς τοῦ νυκτερινοῦ καὶ μελαναιγίδος ἐμφορεῖσθαι, καὶ ψέγεις τὴν κάθαρσιν ὥσπερ χολημεσίαν διʼ ἧς τὸ βαρὺ καὶ μεθυστικὸν ἀφιεὶς καὶ νοσῶδες ἐλαφρὸς καὶ ἄνευ ὀργῆς; ἀναμίγνυται ἡμῖν, οἷον Ὅμηρός φησι πίνειν τοὺς ἥρωας αἴθοπα γὰρ οὐ καλεῖ τὸν ζοφερόν, ἀλλὰ τὸν διαυγῆ καὶ λαμπρόν· οὐ γὰρ ἂν ὁ λέγωνεὐήνορα καὶ νώροπα χαλκὸν αἴθοπα προσηγόρευεν. ὥσπερ οὖν ὁ σοφὸς Ἀνάχαρσις ἄλλʼ ἄττα τῶν Ἑλλήνων μεμφόμενος ἐπῄνει τῶν ἀνθρακέων ὅτι τὸν καπνὸν ἔξω καταλιπόντες οἴκαδε πῦρ κομίζουσιν· οὕτως ἡμᾶς ἐφʼ ἑτέροις ἂν ψέγοιτε μᾶλλον οἱ σοφοὶ ὑμεῖς. εἰ δὲ τοῦ οἴνου τὸ ταρακτικὸν καὶ ὀχλῶδες ἐξωθούμενοι καὶ ἀποσκεδάσαντες, αὐτὸν δʼ εὐφραίνοντες οὐ καλλωπίσαντες οὐδʼ ὥσπερ σιδήρου στόμωμα καὶ ἀκμὴν ἀποκόψαντες, ἀλλὰ μᾶλλον ὥσπερ ἰὸν ἢ ῥύπον ἀποκαθήραντες προσφερόμεθα, τί πλημμελοῦμεν; ὅτι νὴ Δία πλέον ἰσχύει μὴ διηθούμενος. καὶ γὰρ ἄνθρωπος, ὦ φίλε, φρενετίζων καὶ μαινόμενος· ἀλλʼ ὅταν ἐλλεβόρῳ χρησάμενος ἢ διαίτῃ καταστῇ, τὸ μὲν σφοδρὸν ἐκεῖνο καὶ σύντονον οἴχεται καὶ γέγονεν ἐξίτηλον, ἡ δʼ ἀληθινὴ δύναμις καὶ σωφροσύνη παραγίγνεται τῷ σώματι· οὕτω δὴ καὶ ἡ κάθαρσις τοῦ οἴνου τὸ πληκτικὸν ἀφαιροῦσα καὶ μανικόν, εἰς πραεῖαν ἕξιν καὶ ὑγιαίνουσαν καθίστησι. περιεργίαν δʼ οἶμαι πάμπολυ διαφέρειν καθαριότητος· καὶ γὰρ αἱ γυναῖκες φυκούμεναι καὶ μυριζόμεναι καὶ χρυσὸν φοροῦσαι καὶ πορφύραν περίεργοι δοκοῦσι· λουτρὸν δὲ καὶ ἄλειμμα καὶ κόμης θρύψιν οὐδεὶς αἰτιᾶται. χαριέντως δὲ τὴν διαφορὰν ὁ ποιητὴς ἐπιδείκνυσιν ἐπὶ τῆς κοσμουμένης Ἥρας ἀμβροσίῃ μὲν πρῶτον ἀπὸ χροὸς ἀθανάτοιο λύματα πάντα κάθηρεν, ἀλείψατο δὲ λίπʼ ἐλαίῳ μέχρι τούτων ἐπιμέλεια καὶ καθαριότης ἐστιν· ὅταν δὲ τὰς χρυσᾶς περόνας ἀναλαμβάνῃ καὶ τὰ διηκριβωμένα τέχνῃ ἐλλόβια καὶ τελευτῶσα τῆς περὶ τὸν κεστὸν ἅπτηται γοητείας, περιεργία τὸ χρῆμα καὶ λαμυρία μὴ πρέπουσα γαμετῇ γέγονεν. οὐκοῦν καὶ τὸν οἶνον οἱ μὲν ἀλόαις χρωτίζοντες ἢ κινναμώμοις καὶ κρόκοις ἐφηδύνοντες ὥσπερ γυναῖκα καλλωπίζουσιν εἰς τὰ συμπόσια καὶ προαγωγεύουσιν οἱ δʼ ἀφαιροῦντες τὸ ῥυπαρὸν καὶ ἄχρηστον ἐξ αὐτοῦ θεραπεύουσι καὶ καθαίρουσιν. ἐπεὶ πάντʼ ἂν εἴποις ταῦτα περιεργίαν, ἀρξάμενος ἀπὸ τοῦ οἴκου· τί γὰρ οὕτω κεκονίαται; τί δʼ ἀνέῳγε τοῦ περιέχοντος ὅθεν ἂν μάλιστα πνεῦμα λαμβάνοι καθαρὸν καὶ τοῦ φωτὸς ἀπολαύοι περιιόντος ἐπὶ τὰς δύσεις; τί δὲ τῶν ἐκπωμάτων ἕκαστον ἐκτέτριπται καὶ διέσμηκται πανταχόθεν ὥστε λάμπειν καὶ περιστίλβειν; ἢ τὸ μὲν ἔκπωμʼ ἔδει μὴ ῥύπου μηδὲ μοχθηρίας ὀδωδὸς εἶναι, τὸ δʼ ἐξ αὐτοῦ πινόμενον εὐρῶτος ἢ κηλίδων ἀναπεπλῆσθαι; καὶ τί δεῖ τἄλλα λέγειν; ἡ γὰρ αὐτοῦ τοῦ πυροῦ διαπόνησις εἰς τὸν ἄρτον οὐδὲν ἕτερον ἢ κάθαρσις οὖσα, θέασαι μεθʼ ὅσης γίγνεται πραγματείας· οὐ γὰρ μόνον ὑποσκαφισμοὶ καὶ διαττήσεις καὶ ἀποκρίσεις καὶ διακρίσεις εἰσὶ τῶν σιτίων καὶ τῶν ἀλλοτρίων, ἀλλʼ ἡ τρῖψις ἐκθλίβουσα τοῦ φυράματος τὸ τραχὺ καὶ ἡ πέψις ἐξικμάζουσα τὸ ὑγρὸν καθαίρουσι καὶ συστέλλουσι τὴν ὕλην εἰς αὐτὸ τὸ ἐδώδιμον. τί οὖν ἄτοπον, εἰ καὶ τοῦ οἴνου τὸ τρυγῶδες ὡς κρίμνον ἢ σκύβαλον ἡ διήθησις ἐξαιρεῖ, μήτε δαπάνης τινὸς τῇ καθάρσει μήτʼ ἀσχολίας πολλῆς προσούσης;
6.8.18. Bölüm: Boulimos'un sebebi nedir?
Atalardan kalma bir kurban töreni vardır; bunu arkhon şehrin ortak ocağında, geri kalanlar da kendi evinde yapar. Adına "Boulimos'un kovulması" denir: Kölelerden birini hayıt dallarıyla döverek kapıdan dışarı sürer, "Dışarı Boulimos, içeri zenginlik ve sağlık!" diye seslenirler. Ben arkhonken kurbana daha çok kişi katılmıştı. Âdetleri yerine getirip yeniden sofraya uzandıktan sonra önce adın kendisi, sonra kovulana söylenen söz, en çok da bu hastalık ve belirtileri üzerine konuştuk.
Boulimos adının büyük ya da herkesi saran bir kıtlık anlamına geldiği kanaatine vardık; hele bizde, b yerine p kullanan Aioleislerde: Biz boulimos değil, poulimos yani bol kıtlık deriz. Boubrōstis ise başka bir şey gibi göründü. Bunun kanıtını Metrodoros'un İon Tarihi'nden aldık; o, eskiden Aioleis olan Smyrnalıların Boubrōstis'e kara bir boğa kurban ettiğini, boğayı derisiyle parçalayıp tamamını yaktıklarını anlatır. Her kıtlık hastalığa benzediğinden, boulimos da özellikle beden tabiatına aykırı bir hâle düştüğünde ortaya çıktığından, eksikliğe karşı zenginliği, hastalığa karşı sağlığı koymaları yerindedir. Nasıl ki "deniz tutması" (nautia) adı önce gemide giderken midesi bulananlar için konmuş, âdetle sonradan her ne sebeple olursa olsun bu hâle düşenlerin adı olmuşsa, boulimos da oradan başlayıp bu anlama yayılmıştır. Herkes kendi payını koyarak bu sözleri ortak bir sofra gibi tamamladı.
θυσία τις ἔστι πάτριος, ἣν ὁ μὲν ἄρχων ἐπὶ τῆς κοινῆς ἑστίας δρᾷ τῶν δʼ ἄλλων ἕκαστος ἐπʼ οἴκου· καλεῖται δὲ βουλίμου ἐξέλασις· καὶ τῶν οἰκετῶν ἕνα τύπτοντες ἀγνίναις ῥάβδοις διὰ θυρῶν ἐξελαύνουσιν, ἐπιλέγοντες ἔξω Βούλιμον ἔσω δὲ πλοῦτον καὶ ὑγίειαν ἄρχοντος οὖν ἐμοῦ, πλείονες ἐκοινώνουν τῆς θυσίας· κᾆθʼ ὡς ἐποιήσαμεν τὰ νενομισμένα καὶ πάλιν κατεκλίνημεν, ἐζητεῖτο πρῶτον ὑπὲρ αὐτοῦ τοῦ ὀνόματος ἔπειτα τῆς φωνῆς, ἣν ἐπιλέγουσι τῷ διωκομένῳ, μάλιστα δʼ ὑπὲρ τοῦ πάθους καὶ τῶν κατʼ αὐτὸ γιγνομένων. τὸ μὲν οὖν βούλιμον λιμὸν ἐδόκει μέγαν ἢ δημόσιον ἀποσημαίνειν, καὶ μάλιστα παρʼ ἡμῖν τοῖς Αἰολεῦσιν ἀντὶ τοῦ β τῷ π χρωμένοις· οὐ γὰρ βούλιμον, ἀλλὰ πούλιμον, οἷον πολὺν ὄντα λιμόν, ὀνομάζομεν. ἐδόκει δʼ ἡ βούβρωστις ἕτερον εἶναι· τὸ δὲ τεκμήριον ἐλαμβάνομεν ἐκ τῶν Μητροδώρου Ἰωνικῶν· ἱστορεῖ γάρ, ὅτι Σμυρναῖοι τὸ παλαιὸν Αἰολεῖς ὄντες θύουσι Βουβρώστει ταῦρον μέλανα, καὶ κατακόψαντες αὐτόδορον ὁλοκαυτοῦσιν. ἐπεὶ δὲ πᾶς μὲν ἔοικεν ὁ λιμὸς νόσῳ, μάλιστα δʼ ὁ βούλιμος, ἐπιγίγνεσθαι, παθόντος παρὰ φύσιν τοῦ σώματος, εἰκότως ἀντιτάττουσιν ὡς μὲν ἐνδείᾳ τὸν πλοῦτον ὡς δὲ νόσῳ τὴν ὑγίειαν. ὡς δὲ ναυτιᾶν ὠνομάσθη μὲν ἐπὶ τῶν ἐν νηὶ καὶ κατὰ πλοῦν τὸν στόμαχον ἐκλυομένων, ἔθει δʼ ἴσχυκεν ἤδη καὶ κατὰ τῶν ὁπωσοῦν τοῦτο πασχόντων ὄνομα τοῦ πάθους εἶναι· οὕτως ἄρα καὶ τὸ βουλιμιᾶν ἐκεῖθεν ἀρξάμενον ἐνταῦθα διέτεινε. ταῦτα μὲν οὖν ἔρανον κοινὸν ἐκ πάντων συνεπλήρουν λόγων.
6.8.2Hastalığın sebebine gelince, önce şu soru ortaya çıktı: Boulimos neden en çok karda yürüyenlerde görülür? Nitekim Brutus da Dyrrhakhion'dan Apollonia'ya giderken bu hastalık yüzünden tehlikeye düşmüştü. Kar yoğun yağıyordu, erzak taşıyanların hiçbiri arkadan gelememişti. Brutus bayılıp kendinden geçince askerler surlara koşup düşman nöbetçilerinden ekmek istemek zorunda kaldılar; aldıkları ekmekle hemen onu ayılttılar. Bu yüzden Brutus şehri ele geçirince herkese iyi davrandı. Bu hâl atlarda ve eşeklerde de görülür, özellikle kuru incir ya da elma taşırlarken. En şaşırtıcısı da şudur: Yalnız insanları değil, yük hayvanlarını da bütün yiyecekler arasında en çok ekmek güçlendirir; çok az bile yeseler iyileşip yürürler.
ἐπειδὴ δʼ ἡπτόμεθα τῆς αἰτίας τοῦ πάθους, πρῶτον μὲν ἠπορήθη τὸ μάλιστα βουλιμιᾶν τοὺς διὰ χιόνος πολλῆς βαδίζοντας, ὥσπερ καὶ Βροῦτος ἐκ Δυρραχίου πρὸς Ἀπολλωνίαν ἰὼν ἐκινδύνευσεν ὑπὸ τοῦ πάθους· ἦν δὲ νιφετὸς πολὺς καὶ τῶν τὰ σιτία κομιζόντων οὐδεὶς ἐξηκολούθει· λιποθυμοῦντος οὖν αὐτοῦ καὶ ἀπολιπόντος, ἠναγκάσθησαν οἱ στρατιῶται προσδραμόντες τοῖς τείχεσιν ἄρτον αἰτῆσαι παρὰ τῶν τειχοφυλάκων πολεμίων· καὶ λαβόντες εὐθὺς ἀνεκτήσαντο τὸν Βροῦτον· διὸ καὶ φιλανθρώπως ἐχρήσατο πᾶσι κύριος τῆς πόλεως γενόμενος. πάσχουσι δὲ τοῦτο καὶ ἵπποι καὶ ὄνοι, καὶ μάλισθʼ ὅταν ἰσχάδας ἢ μῆλα κομίζωσιν. ὃ δὲ θαυμασιώτατόν ἐστιν, οὐκ ἀνθρώπους μόνον ἀλλὰ καὶ κτήνη μάλιστα πάντων ἐδωδίμων ἀναρρώννυσιν ἄρτος ὥστε, κἂν ἐλάχιστον ἐμφάγωσιν, ἰῶνται καὶ βαδίζουσι.
6.8.3Sessizlik olunca düşündüm ki yaşlıların açıklamaları, tembel ve yeteneksiz olanları dinlendirip doyurur, hırslı ve söz seven kimselere ise kendilerine uygun bir başlangıç noktası ve gerçeği aramak, izini sürmek için cesaret verir. Aristoteles'in şu sözünü hatırlattım: Dışarıdan çok fazla soğuma olursa iç kısımlar çok ısınır ve bol miktarda erime artığı meydana getirir. Bu, bacaklara akarsa yorgunluk ve ağırlık yapar, hareket ve solunum ilkelerine akarsa baygınlık ve güçsüzlük verir. Söz söylenince, beklendiği gibi, tartışma açıldı; kimi öğretiye saldırdı, kimi onu savundu.
γενομένης δὲ σιωπῆς, ἐγὼ συννοῶν ὅτι τὰ τῶν πρεσβυτέρων ἐπιχειρήματα τοὺς μὲν ἀργοὺς καὶ ἀφυεῖς οἷον ἀναπαύει καὶ ἀναπίμπλησι, τοῖς δὲ φιλοτίμοις καὶ φιλολόγοις ἀρχὴν ἐνδίδωσιν οἰκείαν καὶ τόλμαν ἐπὶ τὸ ζητεῖν καὶ ἀνιχνεύειν τὴν ἀλήθειαν, ἐμνήσθην τῶν Ἀριστοτελικῶν ἐν οἷς λέγεται, ὅτι, πολλῆς περιψύξεως γενομένης ἔξωθεν, ἐκθερμαίνεται σφόδρα τὰ ἐντὸς καὶ πολὺ σύντηγμα ποιεῖ· τοῦτο δʼ, ἐὰν μὲν ἐπὶ τὰ σκέλη ῥυῇ, κόπους ἀπεργάζεται καὶ βαρύτητας, ἐὰν δʼ ἐπὶ τὰς τῆς κινήσεως καὶ τῆς ἀναπνοῆς ἀρχάς, ἀψυχίαν ἢ καὶ ἀσθένειαν. ὅπερ οὖν εἰκός, τοῦ λόγου λεχθέντος, ἐπεραίνετο, τῶν μὲν ἐπιφυομένων τῷ δόγματι τῶν δʼ ὑπερδικούντων.
6.8.4Soklaros, açıklamanın başlangıcının çok iyi kurulduğunu söyledi: Karda yürüyenlerin bedenleri gerçekten fazlasıyla soğur ve sıkışır. Ama erime artığını sıcaklığın doğurduğunu, onun da solunum ilkelerini tuttuğunu söylemek ispatsız bir varsayımdır. Ona kalırsa, daha çok sıcaklık içeride toplanıp çoğalarak gıdayı tüketir, gıda bitince de ateş gibi söner. Bu yüzden insanlar çok acıkır ve pek az bir şey yiyince hemen canlanırlar; çünkü yenen şey sıcaklığa çıra olur.
Σώκλαρος δὲ τὴν ἀρχὴν ἔφη τοῦ λόγου κάλλιστα κεῖσθαι· περιψύχεσθαι γὰρ ἱκανῶς καὶ πυκνοῦσθαι τὰ σώματα τῶν βαδιζόντων διὰ χιόνος· τὸ δὲ σύντηγμα τὴν θερμότητα ποιεῖν καὶ τοῦτο καταλαμβάνειν τὰς ἀρχὰς τῆς ἀναπνοῆς αἰτηματῶδες εἶναι μᾶλλον οὖν δοκεῖν αὐτῷ τὴν θερμότητα συστελλομένην καὶ πλεονάζουσαν ἐντὸς ἀναλίσκειν τὴν τροφήν, εἶτʼ, ἐπιλειπούσης καὶ αὐτὴν, ὥσπερ πῦρ ἀπομαραίνεσθαι· διὸ πεινῶσι σφόδρα καὶ βραχὺ παντελῶς ἐμφαγόντες εὐθὺς ἀναλάμπουσι· γίγνεται γὰρ ὥσπερ ὑπέκκαυμα τῆς θερμότητος τὸ προσφερόμενον.
6.8.5Hekim Kleomenes ise limos sözcüğünün bu ada gerçekte bir anlam taşımadan eklendiğini söyledi: Katapinein sözcüğünde pinein, anakyptein sözcüğünde kyptein nasılsa öyle. Boulimos, sanıldığı gibi açlık değil, midede sıcaklığın toplanmasıyla baygınlık doğuran bir hastalıktır. Burna tutulan kokular bayılmaya nasıl iyi geliyorsa, ekmek de boulimosa yakalananları öyle kaldırır; gıdaya muhtaç oldukları için değil, çünkü pek az alınca canlanırlar, ekmek düşmekte olan pneuma'yı ve gücü geri çağırdığı için. Bunun açlık değil baygınlık olduğunu yük hayvanlarının durumu da gösterir: Kuru incirlerin ve elmaların yaydığı koku bir eksiklik doğurmaz; daha çok bir fenalık ve, vallahi, baş dönmesi yapar.
Κλεομένης δʼ ὁ ἰατρὸς ἄλλως ἔφη τῷ ὀνόματι τὸν λιμὸν συντετάχθαι δίχα τοῦ πράγματος, ὥσπερ τῷ καταπίνειν τὸ πίνειν καὶ τῷ ἀνακύπτειν τὸ κύπτειν· οὐ γὰρ εἶναι λιμόν, ὥσπερ δοκεῖ, τὴν βουλιμίαν, ἀλλὰ πάθος ἐν τῷ στομάχῳ διὰ συνδρομὴν θερμοῦ λιποψυχίαν ποιοῦν. ὥσπερ οὖν τὰ ὀσφραντὰ πρὸς τὰς λιποθυμίας βοηθεῖν, καὶ τὸν ἄρτον ἀναλαμβάνειν τοὺς βουλιμιῶντας, οὐχ ὅτι τροφῆς ἐνδεεῖς εἰσι μικρὸν γοῦν παντάπασι λαβόντες ἀναζωπυροῦσιν, ἀλλʼ ὅτι τὸ πνεῦμα καὶ τὴν δύναμιν ἀνακαλεῖται καταφερομένην. ὅτι δʼ ἔστι λιποθυμία καὶ οὐ πεῖνα, μηνύει τὸ τῶν ὑποζυγίων· ἥ τε γὰρ τῶν ἰσχάδων ἀποφορὰ καὶ ἡ τῶν μήλων ἔνδειαν μὲν οὐ ποιεῖ, καρδιωγμὸν δέ τινα μᾶλλον καὶ νὴ Δίʼ εἴλιγγον.
6.8.6Bize bunlar da makul göründü. Ama sıkışmayı değil de seyrekleşmeyi varsayarak, zıt bir başlangıçtan da aynı inandırıcılığı koruyabileceğimizi düşündük. Kardan çıkan pneuma donmuş kütlenin kılçığı, en ince talaşı gibidir; yalnız eti değil, gümüş ve bronz kapları bile kesip yarabilecek bir şeyi vardır. Nitekim bu kapların karı tutamadığını görürüz: Kar buharlaşarak tükenir, kabın dış yüzeyini ince, kristal gibi bir nemle kaplar; bu nemi gözeneklerden görünmeden geçen pneuma bırakır. İşte bu pneuma, karda yürüyenlere keskin ve alev gibi çarpar, ete ateş gibi kesip girerek uç kısımları yakar gibi olur. Bu yüzden bedende büyük bir seyrekleşme meydana gelir, pneuma'nın soğukluğu yüzünden sıcaklık dışarı akar, yüzeyde sönerek çiy gibi ince bir ter hâline gelir; böylece beden gücü erir, tükenir. İnsan hareketsiz durursa bedenden fazla sıcaklık çıkmaz. Ama hareket, bedendeki gıdayı çabucak sıcaklığa çevirir, sıcaklık da açılan etten dışarı çıkarsa gücün birdenbire tükenmesi kaçınılmazdır.
Soğumanın cisimleri yalnız dondurmadığı, eritebildiği de bellidir: Sert kışlarda kurşun levhalar erir. Terleme de, birçok kişinin açlık duymadan boulimosa yakalanması da bedenin sıkışmaktan çok seyrekleşip aktığını gösterir. Kışın beden, söylediğimiz gibi, pneuma'nın inceliğiyle seyrekleşir; başka zamanlarda ise yorgunluk ve hareket bedendeki sıcaklığı keskinleştirir. İncelen ve yorulan sıcaklık bol miktarda akar, bedene dağılır. Elmaların ve kuru incirlerin de yük hayvanlarının sıcaklığını inceltip parçalayan bir şey yayması beklenir; çünkü her şey kendine göre başka şeylerle toparlanır, başka şeylerle çözülür.
ἡμῖν δὲ καὶ ταῦτα μετρίως ἐδόκει λέγεσθαι, καὶ ἀπὸ τῆς ἐναντίας ἀρχῆς δυνατὸν εἶναι, μὴ πύκνωσιν ἀλλʼ ἀραίωσιν ὑποθεμένοις, διασῶσαι τὸ πιθανόν· τὸ γὰρ ἀπορρέον πνεῦμα τῆς χιόνος ἐστὶ μὲν οἷον ἀθὴρ τοῦ πάγου καὶ ψῆγμα λεπτομερέστατον, ἔχει δέ τι τομὸν καὶ διαιρετικὸν οὐ σαρκὸς μόνον ἀλλὰ καὶ ἀργυρῶν καὶ χαλκῶν ἀγγείων ὁρῶμεν γὰρ ταῦτα μὴ στέγοντα τὴν χιόνα· πνεομένη γὰρ ἀναλίσκεται καὶ τὴν ἐκτὸς ἐπιφάνειαν τοῦ ἀγγείου νοτίδος ἀναπίμπλησι λεπτῆς καὶ κρυσταλλοειδοῦς, ἣν ἀπολείπει τὸ πνεῦμα διὰ τῶν πόρων ἀδήλως ἀπερχόμενον τοῦτο δὴ τοῖς βαδίζουσι διὰ χιόνος ὀξὺ καὶ φλογοειδὲς προσπῖπτον ἐπικάειν δοκεῖ τὰ ἄκρα τῷ τέμνειν καὶ παρελθεῖν τῇ σαρκί, καθάπερ πῦρ· ὅθεν ἀραίωσις γίγνεται περὶ τὸ σῶμα πολλὴ καὶ ῥεῖ τὸ θερμὸν ἔξω διὰ τὴν ψυχρότητα τοῦ πνεύματος, καὶ περὶ τὴν ἐπιφάνειαν σβεννύμενον ἱδρῶτα δροσώδη διατμίζει καὶ λεπτόν, ὥστε τήκεσθαι καὶ ἀναλίσκεσθαι τὴν δύναμιν. ἐὰν μὲν οὖν ἡσυχάζῃ τις, οὐ πολλὴ τοῦ σώματος ἀπέρχεται θερμότης· ὅταν δὲ τὴν μὲν τροφὴν τοῦ σώματος ἡ κίνησις εἰς τὸ θερμὸν ὀξέως μεταβάλλῃ τὸ δὲ θερμὸν ἔξω φέρηται, διακρινομένης τῆς σαρκός, ἀθρόαν ἀνάγκη τῆς δυνάμεως ἐπίλειψιν γενέσθαι. ὅτι δὲ τὸ ἐκψύχεσθαι οὐ πήγνυσι μόνον ἀλλὰ καὶ τήκει τὰ σώματα, δῆλόν ἐστιν ἐν μὲν γὰρ τοῖς μεγάλοις χειμῶσιν ἀκόναι μολίβδου διατηκόμεναι τό τε τῆς ἐφιδρώσεως καὶ τὸ πολλοῖς μὴ πεινῶσι συμπίπτειν τὴν βουλιμίασιν ἀραίωσιν κατηγορεῖ μᾶλλον καὶ ῥύσιν ἢ πύκνωσιν τοῦ σώματος. ἀραιοῦνται δὲ χειμῶνος μέν, ὥσπερ εἴρηται, τῇ λεπτότητι, ἄλλως δὲ τοῦ κόπου καὶ τῆς κινήσεως ἀποξυνούσης τὴν ἐν τῷ σώματι θερμότητα· λεπτὴ γὰρ γενομένη καὶ κοπιῶσα ῥεῖ πολλὴ καὶ διασπείρεται διὰ τοῦ σώματος. τὰ δὲ μῆλα καὶ τὰς ἰσχάδας εἰκὸς ἀποπνεῖν τι τοιοῦτον, ὥστε τῶν ὑποζυγίων τὸ θερμὸν ἀπολεπτύνειν καὶ κατακερματίζειν· ἄλλα γὰρ ἄλλοις ὥσπερ ἀναλαμβάνειν καὶ καταλύεσθαι πέφυκεν.
6.8.6_29. Bölüm: Şair başka sıvılar için onlara özgü sıfatlar kullanırken neden yalnız zeytinyağına "sıvı" der?6.8.6_2Διὰ τί ὁ ποιητὴς ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων ὑγρῶν τοῖς ἰδίοις ἐπιθέτοις χρῆται, μόνον δὲ τοὔλαιον hic et infra: τὸ ἔλαιον ὑγρὸν καλεῖ.*
Διὰ τί ὁ ποιητὴς ἐπὶ μὲν τῶν ἄλλων ὑγρῶν τοῖς ἰδίοις ἐπιθέτοις χρῆται, μόνον δὲ τοὔλαιον hic et infra: τὸ ἔλαιον ὑγρὸν καλεῖ.*
Bir keresinde şu soru ortaya atıldı: Sıvılar çok olduğu hâlde şair neden ötekileri kendilerine özgü sıfatlarla süslemeyi âdet edinmiş, süte beyaz, bala sarı, şaraba kırmızı demiş, ama zeytinyağına yalnız hepsinde ortak olan bir özellikle "sıvı" demiştir? Buna şu cevap verildi: Baştan başa tatlı olan en tatlı, baştan başa beyaz olan en beyazdır; baştan başa öyle olan da içine zıt tabiattan hiçbir şey karışmamış olandır. Aynı şekilde, en çok sıvı denmeyi hak eden de hiçbir kısmı kuru olmayandır. Zeytinyağında olan budur.
ἠπορήθη ποτὲ καὶ διὰ τί πολλῶν ὑγρῶν ὄντων τὰ μὲν ἄλλα τοῖς ἰδίοις ἐπιθέτοις ὁ ποιητὴς εἰώθει κοσμεῖν, τὸ γάλα τε λευκὸν καὶ τὸ μέλι χλωρὸν καὶ τὸν οἶνον ἐρυθρὸν καλῶν, τὸ δʼ ἔλαιον ἀπὸ κοινοῦ τοῦ πᾶσι συμβεβηκότος μόνον ἐπιεικῶς ὑγρὸν προσαγορεύει. εἰς τοῦτʼ ἐλέχθη, ὅτι ὡς γλυκύτατόν ἐστι τὸ διʼ ὅλου γλυκύ, καὶ λευκότατον τὸ διʼ ὅλου λευκόν· διʼ ὅλου δὲ τοιοῦτόν ἐστιν, ᾧ μηδὲν ἐμμέμικται τῆς ἐναντίας φύσεως· οὕτω δὴ καὶ τὸ ὑγρὸν μάλιστα ῥητέον, οὗ μηθὲν μέρος ξηρόν ἐστι· τοῦτο δὲ τῷ ἐλαίῳ συμβέβηκε.
6.9.2Önce düzgünlüğü, parçalarının dengesini gösterir: Dokunulduğunda baştan başa aynı tepkiyi verir. Sonra, gözün en temiz biçimde görülebileceği bir ayna sunar; yansımayı dağıtacak hiçbir pürüz yoktur, sıvılığı sayesinde en küçük parçasından bile ışığı göze geri yansıtır. Tersine, süt sıvılar arasında yansıtmayan tek şeydir, çünkü içine bol miktarda topraksı madde karışmıştır. Ayrıca hareket edince sıvılar içinde en az ses çıkaran odur, çünkü baştan başa sıvıdır. Ötekilerde ise akarken sert ve topraksı kısımlar çarpışır, vuruşur ve pürüzleri yüzünden ses çıkarır. Dahası, karışmadan, saf kalan tek sıvıdır, çünkü en sık sıvıdır: Kuru ve topraksı parçalar arasında, içine gireni alacak boşluklar ve gözenekler yoktur; parçalarının benzerliği sayesinde uyumlu ve kesintisizdir. Zeytinyağı köpürdüğünde bile inceliği ve kesintisizliği yüzünden havayı içine almaz.
Ateşin onunla beslenmesinin sebebi de budur. Ateş yalnız sıvıyla beslenir, yanan da yalnız sıvıdır: Odunlardan hava dumana dönüşüp gider, topraksı kısım kül olup kalır, ateş yalnız nemi tüketir, çünkü tabiatı gereği onunla beslenir. Su, şarap ve öteki sıvılar içlerinde bol bulanık ve topraksı madde bulundurur; ateşe düşünce pürüzleriyle alevi dağıtır, ağırlıklarıyla bastırıp söndürürler. Zeytinyağı ise en katıksız sıvı olduğundan, inceliği sayesinde dönüşür, ateşe yenik düşüp alev olur.
πρῶτον μὲν ἡ λειότης αὐτοῦ τὴν ὁμαλότητα τῶν μορίων ἐπιδείκνυται· διʼ ὅλου γὰρ αὑτῷ συμπαθεῖ πρὸς τὴν ψαῦσιν. ἔπειτα τῇ ὄψει παρέχει καθαρώτατον ἐνοπτρίσασθαι· τραχὺ γὰρ οὐδέν ἐστιν ὥστε διασπᾶν τὴν ἀνταύγειαν, ἀλλʼ ἀπὸ παντὸς μέρους διʼ ὑγρότητα καὶ σμικρότατον ἀνακλᾷ τὸ φῶς ἐπὶ τὴν ὄψιν· ὥσπερ αὖ τοὐναντίον, τὸ γάλα τῶν ὑγρῶν μόνον οὐκ ἐσοπτρίζει, πολλῆς ἀναμεμιγμένης αὐτῷ γεώδους συστάσεως. ἔτι δὲ κινούμενον, ἥκιστα ψοφεῖ ψἑἶζῖ τῶν ὑγρῶν· ὑγρὸν γάρ ἐστι διʼ ὅλου· τῶν δʼ ἄλλων ἐν τῷ ῥεῖν καὶ φέρεσθαι τὰ σκληρὰ καὶ γεώδη μέρη προσκρούσεις λαμβάνοντα καὶ πληγὰς ψοφεῖ διὰ τραχύτητα. καὶ μὴν μόνον ἄκρατητον διαμένει καὶ ἄμικτον· ἔστι γὰρ πυκνότατον οὐ γὰρ ἔχει μεταξὺ τῶν ξηρῶν καὶ γεωδῶν ἐν αὑτῷ μερῶν κενώματα καὶ πόρους, οἷς δέξεται τὸ παρεμπῖπτον ἀλλὰ διʼ ὁμοιότητα τῶν μερῶν εὐάρμοστόν ἐστι καὶ συνεχές· ὅταν δʼ ἀφρίζῃ τοὔλαιον, οὐ δέχεται τὸ πνεῦμα διὰ λεπτότητα καὶ συνέχειαν. τοῦτο δʼ αἴτιον καὶ τοῦ τρέφεσθαι τὸ πῦρ ὑπʼ αὐτοῦ· τρέφεται μὲν γὰρ οὐδενὶ πλὴν ὑγρῷ, καὶ τοῦτο μόνον καυστόν ἐστιν· ἐκ γοῦν τῶν ξύλων ὁ μὲν ἀὴρ ἄπεισι καπνὸς γενόμενος, τὸ δὲ γεῶδες ἐκτεφρωθὲν ὑπολείπεται· μόνον δʼ ὑπὸ τοῦ πυρὸς τὸ νοτερὸν ἀναλοῦται· τούτῳ γὰρ τρέφεσθαι πέφυκεν. ὕδωρ μὲν οὖν καὶ οἶνος καὶ τὰ λοιπά, πολλοῦ μετέχοντα τοῦ θολεροῦ καὶ γεώδους, ἐμπίπτοντα τὴν φλόγα διασπᾷ καὶ τῇ τραχύτητι, καὶ τῷ βάρει θλίβει καὶ κατασβέννυσι· τὸ δʼ ἔλαιον, ὅτι μάλιστα εἰλικρινῶς ὑγρόν ἐστι, διὰ λεπτότητα μεταβάλλει καὶ κρατούμενον ἐκπυροῦται.
6.9.3Sıvılığının en büyük kanıtı, en az miktardan en geniş alana yayılıp akabilmesidir. Baldan, sudan ya da başka bir sıvıdan bu kadar az bir miktar böyle yayılmaz, kuruluğu yüzünden hemen biter, tükenir. Zeytinyağı ise her yöne uzayabilen yumuşak bir şey olduğundan, bedene sürüldüğünde çekilip gider ve sıvılığı sayesinde parçaları uzayarak en uzak yerlere kadar akar; o kadar ki kolay kolay çıkmaz. Suyla ıslanan giysi kolayca kurur, ama yağ lekesini çıkarmak sıradan bir emekle olmaz; çünkü çok ince ve çok sıvı olduğundan en derine işler. Nitekim Aristoteles'in dediğine göre sulandırılmış şarabın lekesi de giysiden daha zor çıkar, çünkü daha incedir ve gözeneklere daha çok işler.
μέγιστον δʼ αὐτοῦ τῆς ὑγρότητος τεκμήριον ἡ ἐπὶ πλεῖστον ἐξ ὀλιγίστου διανομὴ καὶ χύσις· οὔτε γὰρ μέλιτος οὔθʼ ὕδατος οὔτʼ ἄλλου τινὸς ὑγροῦ βραχὺς οὕτως ὀπὸς ἐπίδοσιν λαμβάνει τοιαύτην, ἀλλʼ εὐθὺς ἐπιλείπων καταναλίσκεται διὰ ξηρότητα. τὸ δʼ ἔλαιον, ὅλκιμον πανταχῆ καὶ μαλακόν, ἄγεται περὶ τὸ σῶμα χριομένοις καὶ συνεπιρρεῖ πορρωτάτω διʼ ὑγρότητα τῶν μερῶν μηκυνομένων, ὥστε καὶ παραμένειν δυσεξίτηλον. ὕδατι μὲν γὰρ βρεχθὲν ἱμάτιον ἀποξηραίνεται ῥᾳδίως, ἐλαίου δὲ κηλῖδας οὐ τῆς τυχούσης ἐστὶ πραγματείας ἐκκαθῆραι· μάλιστα γὰρ ἐνδύεται τῷ μάλιστα λεπτὸν καὶ ὑγρὸν εἶναι. καὶ γὰρ οἶνον κεκραμένον δυσχερέστερον ἐξαιροῦσι τῶν ἱματίων, ὡς Ἀριστοτέλης φησίν, ὅτι λεπτότερός ἐστι καὶ μᾶλλον ἐνδύεται τοῖς πόροις.
6.10.110. Bölüm: İncir ağacına asılan kurbanlık etler neden çabucak yumuşar?
Aristion'un aşçısı sofradakilerin beğenisini kazanmıştı; hem her şeyi güzel pişirmişti hem de Herakles'e daha yeni kurban edilmiş horozu, taze ve körpe olduğu hâlde, sanki dünden kalmış gibi yumuşacık getirmişti. Aristion bunun, hayvan kesilir kesilmez incir ağacına asılınca çabucak olduğunu söyleyince sebebini araştırdık.
İncir ağacından güçlü ve şiddetli bir pneuma çıktığına hem gözümüz hem de boğalar hakkında anlatılanlar tanıklık eder: En azgın boğa incir ağacına bağlanınca sakinleşir, dokunulmasına izin verir ve thymos'u sönüp gitmiş gibi bütün hiddetini bırakır. Ama asıl sebep ve güç keskinlikteydi; çünkü bitkilerin en bol özsulusu incir ağacıdır; meyvesi de odunu da yaprağı da özsuyla doludur. Bu yüzden yanarken dumanı gözü çok yakar, yanıp bitince külü pek temizleyici bir toz verir. Bütün bunlar sıcaklık işidir.
Kimilerine göre incir özsuyunun sütü kesmesi de pürüzlü şekilleriyle sütün parçalarını sarıp yapıştırmasından, düzgün ve yuvarlak kısımları yüzeye itmesinden değil, sıcaklığıyla sıvının dağınık ve sulu kısmını eritmesindendir. Özsuyun tatlı olmakla birlikte hiçbir işe yaramaması, içeceklerin en kötüsü olması da bunun kanıtıdır: Düzgün olan pürüzlüden değil, soğuk ve çiğ olan sıcaklıktan donmuştur. Tuz da bu işe yardım eder, çünkü sıcaktır; sözü edilen sarılıp bağlanmaya ise karşı çalışır, çünkü tabiatı çözmektir. Demek ki incir ağacı sıcak, keskin ve kesici bir pneuma salar; bu da kuşun etini ufalayıp olgunlaştırır. Horoz, buğday ambarına gömülünce ya da natronla sarılınca da sıcaklık yüzünden aynı şeye uğrar. Buğdayın bir sıcaklığı olduğunu amforalardan anlarlar: Ambara konan amforalardaki şarap çabucak tükenir.
ὁ Ἀριστίωνος εὐημέρει παρὰ τοῖς δειπνοῦσι μάγειρος, ὡς τὰ τʼ ἄλλα χαριέντως ὀψοποιήσας καὶ τὸν ἄρτι τῷ Ἡρακλεῖ τεθυμένον ἀλεκτρυόνα παραθεὶς ἁπαλὸν ὥσπερ χθιζόν, νεαρὸν ὄντα καὶ πρόσφατον. εἰπόντος; οὖν τοῦ Ἀριστίωνος, ὅτι τοῦτο γίγνεται ταχέως, εἰ σφαγεὶς εὐθὺς ἀπὸ τῆς συκῆς κρεμασθείη, τὴν αἰτίαν ἐζητοῦμεν. ὅτι μὲν δὴ πνεῦμα τῆς συκῆς ἄπεισιν ἰσχυρὸν καὶ σφοδρόν, ἥ τʼ ὄψις ἐκμαρτυρεῖ καὶ τὸ περὶ τῶν ταύρων λεγόμενον, ὡς ἄρα συκῇ προσδεθεὶς ὁ χαλεπώτατος, ἡσυχίαν ἄγει καὶ ψαύσεως ἀνέχεται, καὶ ὅλως ἀφίησι τὸν θυμὸν ὥσπερ ἀπομαραινόμενον. τὴν δὲ πλείστην αἰτίαν καὶ δύναμιν ἡ δριμύτης εἶχε· τὸ γὰρ φυτὸν ἁπάντων ὀπωδέστατον, ὥστε καὶ τὸ σῦκον αὐτὸ καὶ τὸ ξύλον καὶ τὸ θρῖον ἀναπεπλῆσθαι· διὸ καόμενόν τε τῷ καπνῷ δάκνει μάλιστα καὶ κατακαυθέντος ἡ τέφρα ῥυπτικωτάτην παρέχει κόνιν· ταὐτὰ δὲ πάντα θερμότητος. καὶ τὴν πῆξιν ἐμποιεῖν τῷ γάλακτι τὸν ὀπὸν οἴονταί τινες, οὐ σκαληνίᾳ σχημάτων περιπλέκοντα καὶ κολλῶντα τὰ μέρη τοῦ γάλακτος, ἐκθλιβομένων ἐπιπολῆς τῶν λείων καὶ περιφερῶν, ἀλλὰ καὶ ὑπὸ θερμότητος ἐκτήκοντα τοῦ ὑγροῦ τὸ ἀσύστατον καὶ ὑδατῶδες. τεκμήριον δὲ καὶ τὸ ἄχρηστον γλυκὺ εἶναι τὸν ὀπόν, ἀλλὰ πωμάτων φαυλότατον· οὐ γὰρ τὸ λεῖον ὑπὸ τῶν σκαληνῶν, ἀλλὰ τὸ ψυχρὸν ἔστη καὶ ἄπεπτον ὑπὸ τῆς θερμότητος. καὶ πρὸς τοῦτο συνεργοῦσιν οἱ ἅλες· θερμοὶ γάρ εἰσι· πρὸς δὲ τὴν λεγομένην περιπλοκὴν καὶ σύνδεσιν ἀντιπράττουσι διάλυσιν διαλύειν γὰρ μάλιστα πεφύκασι. θερμὸν οὖν πνεῦμα καὶ δριμὺ καὶ τμητικὸν ἀφίησιν ἡ συκῆ· καὶ τοῦτο θρύπτει καὶ πεπαίνει τὴν σάρκα τοῦ ὄρνιθος. ταὐτὸ δὲ πάσχει καὶ πυρῶν ἐντεθεὶς σιρῷ καὶ νίτρῳ συνημμένος, ὑπὸ θερμότητος. ὅτι δ’ ὁ πυρὸς ἔχει τι θερμόν, τεκμαίρονται τοῖς ἀμφορεῦσιν, ὧν ἐντιθεμένων εἰς σιρὸν ἐξαναλίσκεται ταχέως ὁ οἶνος.