V. Kitap
5.0.1Sossius Senecio, psykhē'nin ve bedenin hazları hakkında bugün ne düşündüğünü bilmiyorum,
çünkü aramızda pek çok gölgeli dağ ve uğuldayan deniz var.
Ama eskiden, psykhē'ye özgü hiçbir sevinç, hoşnutluk ya da seçilmeye değer şey bulunmadığını, onun yalnızca bedenin yanı sıra yaşadığını, bedenin hâllerine gülüp yine onlarla birlikte asık surat taşıdığını, bir kalıp ya da ayna gibi etteki hislerin suretlerini ve görüntülerini aldığını düşünenlere pek katılmıyor, onları övmüyordun. Bu aşağılık görüşün yanlışlığı pek çok şeyle ortaya çıkar. Özellikle içki meclislerinde zarif ve kültürlü insanlar, yemekten hemen sonra ikinci bir sofraya geçer gibi sohbete koyulur, bedenin hiç ya da pek az payı olan sözlerle birbirini sevindirir. Bununla psykhē'nin kendine özgü bir hazlar kilerine sahip olduğuna, psykhē'nin hazlarının yalnız bunlar olduğuna, ötekilerin yabancı, bedenden bulaşma şeyler olduğuna tanıklık ederler.
Bebekleri besleyen dadılar pek az hazza ortak olurlar; ama onları doyurup uyuttuktan, ağlamaları kesildikten sonra kendi başlarına kalır, uygun yiyecekleri ve içecekleri alıp tadını çıkarırlar. Psykhē de yeme ve içme hazlarına böyle ortak olur: Sütanne gibi bedenin isteklerine hizmet eder, ihtiyacını karşılar, arzularını yatıştırır. Beden ölçülü bir hâle gelip durulunca, işlerden ve kulluktan kurtulan psykhē artık kendi hazlarına döner; sözlerle, ilimlerle, tarihlerle, olağanüstü bir şey arayıp dinlemekle şölen yapar. Üstelik bunun için ne söylenebilir ki, kaba, söze yabancı insanların bile yemekten sonra zihinlerini bedenden olabildiğince uzak başka hazlara yönelttiğini, bilmeceler, muammalar, sayı ifadeleriyle sözcük oyunları ortaya attıklarını görürken? Şölenler bu yüzden mim oyuncularına, taklitçilere, Menandros'a ve Menandros oyuncularına yer vermiştir. Bunlar bedenden hiçbir acı gidermez, ete yumuşak ve hoş bir hareket vermez. Ama beden bakımının ve meşgalesinin elimizden aldığı vakit bitince, psykhē'nin her insanda tabiatça seyretmeyi ve hikmeti seven yanı kendine özgü zevk ve hoşluk arar.
περὶ τῶν τῆς ψυχῆς καὶ σώματος ἡδονῶν, ὦ Σόσσιε Σενεκίων, ἣν σὺ νῦν ἔχεις γνώμην, ἐμοὶ γοῦν ἄδηλόν ἐστιν, ἐπειὴ μάλα πολλὰ μεταξὺ οὔρεά τε σκιόεντα θάλασσά τε ἠχήεσσα· πάλαι γε μὴν ἐδόκεις μὴ πάνυ τι συμφέρεσθαι μηδʼ ἐπαινεῖν τοὺς οὐδὲν ἴδιον τῇ ψυχῇ τερπνὸν οὐδὲ χαρτὸν οὐδʼ αἱρετὸν ὅλως ἀλλʼ ἀτεχνῶς τῷ σώματι παραζῶσαν αὐτὴν οἰομένους τοῖς ἐκείνου συνεπιμειδιᾶν πάθεσι καὶ πάλιν αὖ συνεπισκυθρωπάζειν, ὥσπερ ἐκμαγεῖον ἢ κάτοπτρον εἰκόνας καὶ εἴδωλα τῶν ἐν σαρκὶ γιγνομένων αἰσθήσεων ἀναδεχομένην. ἄλλοις τε γὰρ πολλοῖς ἁλίσκεται ψεύδους τὸ ἀφιλόκαλον τοῦ δόγματος, ἔν τε τοῖς πότοις οἱ ἀστεῖοι καὶ χαρίεντες εὐθὺς μετὰ τὸ δεῖπνον ἐπὶ τοὺς λόγους ὥσπερ δευτέρας τραπέζας φερόμενοι καὶ διὰ λόγων εὐφραίνοντες ἀλλήλους, ὧν σώματι μέτεστιν οὐδὲν ἢ βραχὺ παντάπασιν, ἴδιόν τι τοῦτο τῇ ψυχῇ ταμιεῖον εὐπαθειῶν ἀποκεῖσθαι μαρτυροῦσι, καὶ ταύτας ἡδονὰς μόνας εἶναι τῆς ψυχῆς, ἐκείνας δʼ ἀλλοτρίας, προσαναχρωννυμένας τῷ σώματι. ὥσπερ οὖν αἱ τὰ βρέφη ψωμίζουσαι τροφοὶ μικρὰ μετέχουσι τῆς ἡδονῆς ὅταν δʼ ἐκεῖνα κορέσωσι καὶ κοιμίσωσι παυσάμενα κλαυθμυρισμῶν, τηνικαῦτα καθʼ ἑαυτὰς γιγνόμεναι τὰ πρόσφορα σιτία καὶ ποτὰ λαμβάνουσι καὶ ἀπολαύουσιν· οὕτως ἡ ψυχὴ τῶν περὶ πόσιν καὶ βρῶσιν ἡδονῶν μετέχει, ταῖς τοῦ σώματος ὀρέξεσι δίκην τίτθης ὑπηρετοῦσα καὶ χαριζομένη δεομένῳ καὶ πραΰνουσα τὰς ἐπιθυμίας ὅταν δʼ ἐκεῖνο μετρίως ἔχῃ καὶ ἡσυχάσῃ, πραγμάτων ἀπαλλαγεῖσα καὶ λατρείας ἤδη τὸ λοιπὸν ἐπὶ τὰς αὑτῆς ἡδονὸις τρέπεται, λόγοις εὐωχουμένη καὶ μαθήμασι καὶ ἱστορίαις καὶ τῷ ζητεῖν τι ἀκούειν τῶν περιττῶν. καί τί ἄν τις λέγοι περὶ τούτων, ὁρῶν ὅτι καὶ οἱ φορτικοὶ καὶ ἀφιλόλογοι μετὰ τὸ δεῖπνον ἐφʼ ἡδονὰς ἑτέρας τοῦ σώματος ἀπωτάτω τὴν διάνοιαν ἀπαίρουσιν, αἰνίγματα καὶ γρίφους καὶ θέσεις ὀνομάτων ἐν ἀριθμοῖς ὑποσύμβολα προβάλλοντες; ἐκ τούτου δὲ καὶ μίμοις καὶ ἠθολόγοις καὶ Μενάνδρῳ καὶ τοῖς Μενάνδρῳ ὑποκρινομένοις τὰ συμπόσια χώραν ἔδωκεν, οὐδεμίαν ἀλγηδόνα τοῦ σώματος ὑπεξαιρουμένοις οὐδὲ ποιοῦσι λείαν ἐν σαρκὶ καὶ προσηνῆ κίνησιν, ἀλλʼ ὅτι τὸ φύσει φιλοθέαμον ἐν ἑκάστῳ καὶ φιλόσοφον τῆς ψυχῆς ἰδίαν χάριν ζητεῖ καὶ τέρψιν, ὅταν τῆς περὶ τὸ σῶμα θεραπείας καὶ ἀσχολίας ἀπαλλαγῶμεν.
5.1.11. Bölüm: Öfkelenenleri ve üzülenleri taklit edenleri neden zevkle dinler, gerçekten bu hâllerde olanları neden tatsızlıkla dinleriz?
Bu konular üzerine, sen de Atina'dayken, komedya oyuncusu Straton büyük başarı kazandığında konuştuk. Çok konuşuluyordu; Epikurosçu Boethos'un evinde ağırlanıyorduk, okuldan pek çok kişi de yemekteydi. Komedya sözü, edebiyat meraklısı insanlara yaraşır biçimde, şu sebebin araştırılmasına dönüştü: Öfkeli, üzgün ya da korkan insanların seslerini duyunca sıkılıp rahatsız oluyoruz, ama bu hâlleri oynayıp seslerini ve tavırlarını taklit edenler bizi sevindiriyor. Oradakilerin neredeyse hepsinin tek bir açıklaması vardı: Taklit eden, gerçekten acı çekenden üstündür, bu hâlde olmamasıyla ayrılır, biz de bunu kavrayarak zevk alıp seviniyoruzdur.
περὶ ὧν ἐγένοντο λόγοι καὶ σοῦ παρόντος ἐν Ἀθήναις ἡμῖν, ὅτε Στράτων ὁ κωμῳδὸς εὐημέρησεν ἦν γὰρ αὐτοῦ πολὺς λόγος, ἑστιωμένων ἡμῶν παρὰ Βοήθῳ τῷ Ἐπικουρείῳ συνεδείπνουν δʼ οὐκ ὀλίγοι τῶν ἀπὸ τῆς αἱρέσεως. εἶθʼ οἱονεὶ φιλολόγοις περιέστησεν ἡ τῆς κωμῳδίας μνήμη τὸν λόγον εἰς ζήτησιν αἰτίας, διʼ ἣν ὀργιζομένων ἢ λυπουμένων ἢ δεδιότων φωνὰς ἀκούοντες ἀχθόμεθα. καὶ δυσκολαίνομεν, οἱ δʼ ὑποκρινόμενοι ταῦτα τὰ πάθη καὶ μιμούμενοι τὰς φωνὰς αὐτῶν καὶ τὰς διαθέσεις εὐφραίνουσιν ἡμᾶς. ἐκείνων μὲν οὖν ἁπάντων σχεδὸν εἷς ἦν λόγος· ἔφασαν γάρ, ἐπειδὴ κρείττων ὁ μιμούμενός ἐστι τοῦ πάσχοντος ἀληθῶς καὶ τῷ μὴ πεπονθέναι διαφέρει, συνιέντας ἡμᾶς τούτου τέρπεσθαι καὶ χαίρειν.
5.1.2Ben, başkasının korosuna ayak basmış olsam da şöyle dedim: Tabiatça akıllı ve sanatsever varlıklar olduğumuzdan, akılla ve sanatla yapılan şeylere yakınlık duyar, başarılırsa hayran kalırız. Arı, tatlıyı sevdiği için içinde bal gibi bir şey bulunan her şeyin peşine düşüp etrafında dolaşır; insan da sanatsever ve güzeli seven bir varlık olarak, nous ve logos taşıyan her eseri ve işi tabiatı gereği benimser ve sever. Küçük bir çocuğa bir yanda küçük bir ekmek, öbür yanda aynı undan yapılmış bir köpekçik ya da buzağı koysan, onun ikincisine atıldığını görürsün. Birisi işlenmemiş gümüş, öteki gümüş bir heykelcik ya da kadeh uzatsa, sanat ve akıl izi gördüğünü alır. Bu yüzden o yaştakiler sözlerden bilmeceli olanlardan, oyunlardan dolambaçlı ve zor olanlardan daha çok hoşlanır. Çünkü tabiatı, öğrenmeden, zarif ve hünerli olan kendine has bir şey gibi çeker.
Gerçekten öfkelenen ya da üzülen kimsede sıradan hâller ve hareketler görülür, taklitte ise başarılıysa bir hüner ve inandırıcılık belirir; bu yüzden tabiatımız bunlardan haz alır, ötekilerden sıkılır. Seyirlerde de aynı şey başımıza gelir: İnsanların ölmesini ve hastalanmasını üzüntüyle izleriz, ama resmedilmiş Philoktetes'ten, heykeltıraşın ölen insanın solgunluğunu tuncun yüzeyinde gösterebilmek için yüzüne biraz gümüş kattığı söylenen Iokaste heykelinden haz alır ve hayran kalırız.
"Bu da," dedim, "ey Epikurosçular, Kyrenalıların size karşı büyük bir delilidir: Duyduklarımızdan ve gördüklerimizden aldığımız haz görmede ve duymada değil, zihindedir. Sürekli gıdaklayan tavuk ve karga rahatsız edici, tatsız seslerdir; ama gıdaklayan tavuğu ve kargayı taklit eden bizi sevindirir. Veremlileri görmekten sıkılırız, ama veremlilerin heykellerine ve resimlerine zevkle bakarız, çünkü zihin taklitlerle kendine yakın olana çekilir. Yoksa hangi hâl ya da dışarıdan gelen hangi etki yüzünden insanlar Parmenon'un domuzuna o kadar hayran kaldılar ki atasözü oldu? Söylendiğine göre Parmenon taklidiyle ün kazanınca, başkaları da kıskanıp gösteri yapmış; ama insanlar önyargılıymış, 'İyi, ama Parmenon'un domuzunun yanında hiçbir şey değil' diyorlarmış. Bunun üzerine biri koltuğunun altına bir domuz yavrusu alıp sahneye çıkmış. Halk gerçek sesi duyunca da 'Bu da nedir Parmenon'un domuzunun yanında?' diye mırıldanmış. Adam da domuz yavrusunu ortaya salıvermiş, yargılarının gerçeğe değil kanaate göre olduğunu ispat etmiş. Bundan apaçık anlaşılır ki aynı his, yapılanın akılla ve ustalıkla başarıldığı kanaati eklenmedikçe psykhē'yi aynı şekilde etkilemez."
ἐγὼ δέ, καίπερ ἐν ἀλλοτρίῳ χορῷ πόδα τιθείς, εἶπον ὅτι φύσει λογικοὶ καὶ φιλότεχνοι γεγονότες πρὸς τὸ λογικῶς καὶ τεχνικῶς πραττόμενον οἰκείως διακείμεθα καὶ θαυμάζομεν, ἂν ἐπιτυγχάνηται. καθάπερ γὰρ ἡ μέλιττα τῷ φιλόγλυκυς εἶναι πᾶσαν ὕλην, ᾗ τι μελιτῶδες ἐγκέκραται, περιέπει καὶ διώκει· οὕτως ὁ ἄνθρωπος, γεγονὼς φιλότεχνος καὶ φιλόκαλος, πᾶν ἀποτέλεσμα καὶ πρᾶγμα νοῦ καὶ λόγου μετέχον ἀσπάζεσθαι καὶ ἀγαπᾶν πέφυκεν. εἰ γοῦν παιδίῳ μικρῷ προθείη τις ὁμοῦ μικρὸν μὲν ἄρτον, ὁμοῦ δὲ πεπλασμένον ἐκ τῶν αὐτῶν ἀλεύρων κυνίδιον ἢ βοΐδιον, ἐπὶ τοῦτʼ ἂν ἴδοις φερόμενον καὶ ὁμοίως εἴ τις ἀργύριον ἄσημον, ἕτερος δὲ ζῴδιον ἀργυροῦν ἢ ἔκπωμα παρασταίη διδούς, τοῦτʼ ἂν λάβοι μᾶλλον, ᾧ τὸ τεχνικὸν καὶ λογικὸν ἐνορᾷ καταμεμιγμένον. ὅθεν καὶ τῶν λόγων τοῖς ᾐνιγμένοις χαίρουσι μᾶλλον οἱ τηλικοῦτοι καὶ τῶν παιδιῶν ταῖς περιπλοκήν τινα καὶ δυσκολίαν ἐχούσαις ἕλκει γὰρ ὡς οἰκεῖον ἀδιδάκτως τὴν φύσιν τὸ γλαφυρὸν καὶ πανοῦργον. ἐπεὶ τοίνυν ὁ μὲν ἀληθῶς ὀργιζόμενος ἢ λυπούμενος ἔν τισι κοινοῖς πάθεσι καὶ κινήμασιν ὁρᾶται, τῇ δὲ μιμήσει πανουργία τις ἐμφαίνεται καὶ πιθανότης ἄνπερ ἐπιτυγχάνηται, τούτοις μὲν ἥδεσθαι πεφύκαμεν ἐκείνοις δʼ ἀχθόμεθα. καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν θεαμάτων ὅμοια πεπόνθαμεν ἀνθρώπους μὲν γὰρ ἀποθνήσκοντας. καὶ νοσοῦντας ἀνιαρῶς ὁρῶμεν· τὸν δὲ γεγραμμένον Φιλοκτήτην καὶ τὴν πεπλασμένην Ἰοκάστην, ἧς φασιν εἰς τὸ πρόσωπον ἀργύρου τι συμμῖξαι τὸν τεχνίτην, ὅπως ἐκλείποντος ἀνθρώπου καὶ μαραινομένου λάβῃ περιφάνειαν ὁ χαλκός, ἡδόμεθα καὶ θαυμάζομεν. τοῦτο δʼ εἶπον ἄνδρες Ἐπικούρειοι, καὶ τεκμήριόν ἐστι μέγα τοῖς Κυρηναϊκοῖς πρὸς ὑμᾶς τοῦ μὴ περὶ τὴν ὄψιν εἶναι μηδὲ περὶ τὴν ἀκοὴν ἀλλὰ περὶ τὴν διάνοιαν ἡμῶν τὸ ἡδόμενον ἐπὶ τοῖς ἀκούσμασι καὶ θεάμασιν. ἀλεκτορὶς γὰρ βοῶσα συνεχῶς καὶ κορώνη λυπηρὸν ἄκουσμα καὶ ἀηδές ἐστιν, ὁ δὲ μιμούμενος ἀλεκτορίδα βοῶσαν καὶ κορώνην εὐφραίνει. καὶ φθισικοὺς μὲν ὁρῶντες δυσχεραίνομεν, ἀνδριάντας δὲ καὶ γραφὰς φθισικῶν ἡδέως θεώμεθα τῷ τὴν διάνοιαν ὑπὸ τῶν μιμημάτων ἄγεσθαι κατὰ τὸ οἰκεῖον. ἐπεὶ τί πάσχοντες ἢ τίνος ἔξωθεν γενομένου πάθους τὴν ὗν τὴν Παρμένοντος οὕτως ἐθαύμασαν, ὥστε παροιμιώδη γενέσθαι; καίτοι φασὶ τοῦ Παρμένοντος εὐδοκιμοῦντος ἐπὶ τῇ μιμήσει, ζηλοῦντας ἑτέρους ἀντεπιδείκνυσθαι· προκατειλημμένων δὲ τῶν ἀνθρώπων καὶ λεγόντων εὖ μὲν ἀλλʼ οὐδὲν πρὸς τὴν Παρμένοντος ὗν, ἕνα λαβόντα δελφάκιον ὑπὸ μάλης λης, προελθεῖν· ἐπεὶ δὲ καὶ τῆς ἀληθινῆς φωνῆς ἀκούοντες ὑπεφθέγγοντο τί οὖν αὕτη πρὸς τὴν Παρμένοντος ὗν; ἀφεῖναι τὸ δελφάκιον εἰς τὸ μέσον, ἐξελέγχοντα τῆς κρίσεως τὸ πρὸς δόξαν οὐ πρὸς ἀλήθειαν. ᾧ μάλιστα δῆλόν ἐστιν, ὅτι ταὐτὸ τῆς αἰσθήσεως πάθος οὐχ ὁμοίως διατίθησι τὴν ψυχήν, ὅταν μὴ προσῇ δόξα τοῦ λογικῶς ἢ φιλοτίμως περαίνεσθαι τὸ γενόμενον.
5.2.12. Bölüm: Şiir yarışmasının eskiliği üzerine
Pythia oyunlarında sonradan eklenen yarışmaların kaldırılması gerektiği konuşuluyordu. Başlangıçta kurulan üç yarışmaya, Pythia kavalcısı, kithara çalgıcısı ve kithara eşliğinde şarkı söyleyene, trajedi oyuncusunu da kabul ettikten sonra, kapı açılmış gibi, topluca eklenen ve giren her türlü gösteriye direnememişlerdi. Bunlar yarışmaya hoş bir çeşitlilik ve şenlik havası kazandırmıştı, ama onun ağırbaşlılığını ve musikiye bağlılığını koruyamamış, hakemlere de sıkıntı vermiş, çok kişi yenildiği için tabii pek çok düşmanlık doğurmuştu. Özellikle nesir yazarları ve şairler sürüsünün yarışmadan çıkarılması gerektiği düşünülüyordu; bu edebiyat düşmanlığından değil, onlar bütün yarışmacılar içinde en tanınmışları olduğu için ve hepsi zarif kimseler olup hepsi kazanamayacağından, onlara karşı mahcup olup üzülüyorlardı.
Biz de kurulda, yerleşik düzeni değiştirmek isteyenleri, yarışmayı bir çalgı gibi çok telli ve çok sesli olmakla suçlayanları yatıştırmaya çalışıyorduk. Yemekte de, oyunların başkanı Petraios bizi ağırlarken, benzer sözler yeniden açılınca musikiyi savunduk; şiirin kutsal yarışmalara sonradan, yeni yeni gelmediğini, çok eskiden beri zafer tacı aldığını gösterdik. Bazıları benden bayatlamış şeyler sunmamı bekliyordu: Homeros ile Hesiodos'un dizelerle yarıştığı anlatılan Teselyalı Oiolykos ile Khalkisli Amphidamas'ın cenaze oyunlarını. Bunları gramercilerin her yerde tekrarladığı için bir yana attım. Patroklos'un cenazesinde bazılarının 'atıcılar' (hemones) yerine 'hatipler' (rhemones) okuduğunu, Akhilleus'un söz için de ödül koyduğunu söyleyenleri de geçtim. Pelias'ı gömerken oğlu Akastos'un bir şiir yarışması düzenlediğini ve Sibylla'nın kazandığını söyledim.
Pek çoğu üzerime çullanıp tarihin inanılmaz ve tuhaf olduğunu söyleyerek kaynak istedi; talihli bir hatırlamayla Akesandros'un Libya üzerine eserinde bunu anlattığını gösterdim. "Bu kitap herkesin okuduklarından değil," dedim, "ama Atinalı Polemon'un Delphoi hazineleri üzerine yazılarını çoğunuz herhalde dikkatle okuyorsunuzdur; okumalı da, çünkü çok bilgili, Yunan işlerinde uyuklamayan bir adamdır. Orada Sikyon hazinesinde, Erythraili Aristomakhe'nin armağanı olarak altın bir kitap adandığını, onun epik şiirle iki kez Isthmia oyunlarını kazandığını bulursunuz. Olympia'nın da, değişmez ve dönüşmez bir kader gibi, yarışmalarda ürkütücü sayılmasına gerek yok. Pythia'nın müzik yarışmalarında sonradan eklenen üç ya da dört yarışma vardır, beden yarışmalarının çoğu ise başlangıçtan beri yerleşiktir. Olympia'da ise koşudan başka her şey sonradan eklenmiştir. Çok şey konmuş, sonra kaldırılmıştır, kalpe ve katır arabası yarışları gibi. Çocukların beşlisi için konmuş taç da kaldırılmıştır. Kısacası bu şenlikte pek çok yenilik yapılmıştır. Eskiden Pisa'da yenilenler, yere düşenler ölünceye, boğazlanana kadar teke tek dövüş yarışmaları yapıldığını söylemeye çekiniyorum; yine benden tarihin kaynağını istersiniz, şarap başında adı da unutursam gülünç olurum."
ἐν Πυθίοις ἐγίγνοντο λόγοι περὶ τῶν ἐπιθέτων ἀγωνισμάτων, ὡς ἀναιρετέα. παραδεξάμενοι γὰρ ἐπὶ τρισὶ τοῖς καθεστῶσιν ἐξ ἀρχῆς, αὐλητῇ Πυθικῷ καὶ κιθαριστῇ καὶ κιθαρῳδῷ, τὸν τραγῳδόν, ὥσπερ πύλης ἀνοιχθείσης οὐκ ἀντέσχον ἀθρόοις συνεπιτιθεμένοις καὶ συνεισιοῦσι παντοδαποῖς ἀκροάμασιν ὑφʼ ὧν ποικιλίαν μὲν ἔσχεν οὐκ ἀηδῆ καὶ πανηγυρισμὸν ὁ ἀγών, τὸ δʼ αὐστηρὸν καὶ μουσικὸν οὐ διεφύλαξεν, ἀλλὰ καὶ πράγματα τοῖς κρίνουσι παρέσχε καὶ πολλὰς ὡς εἰκὸς ἡττωμένων πολλῶν ἀπεχθείας. οὐχ ἥκιστα δὲ τὸ τῶν λογογράφων καὶ ποιητῶν ἔθνος ᾤοντο δεῖν ἀποσκευάσασθαι τοῦ ἀγῶνος, οὐχ ὑπὸ μισολογίας, ἀλλὰ πολὺ πάντων τῶν ἀγωνιστῶν γνωριμωτάτους ὄντας ἐδυσωποῦντο τούτους καὶ ἤχθοντο, πάντας ἡγούμενοι χαρίεντας, οὐ πάντων δὲ νικᾶν δυναμένων. ἡμεῖς οὖν ἐν τῷ συνεδρίῳ παρεμυθούμεθα τοὺς τὰ καθεστῶτα κινεῖν βουλομένους καὶ τῷ ἀγῶνι καθάπερ ὀργάνῳ πολυχορδίαν καὶ πολυφωνίαν ἐπικαλοῦντας. καὶ παρὰ τὸ δεῖπνον, ἐστιῶντος ἡμᾶς Πετραίου τοῦ ἀγωνοθέτου, πάλιν ὁμοίων λόγων προσπεσόντων, ἠμύνομεν τῇ μουσικῇ· τήν τε ποιητικὴν ἀπεφαίνομεν οὐκ ὄψιμον οὐδὲ νεαρὰν ἐπὶ τοὺς ἱεροὺς ἀγῶνας ἀφιγμένην, ἀλλὰ πρόπαλαι στεφάνων ἐπινικίων τυγχάνουσαν. ἐνίοις μὲν οὖν ἐπίδοξος ἤμην ἕωλα παραθήσειν πράγματα, τὰς Οἰολύκου τοῦ Θετταλοῦ ταφὰς καὶ τὰς Ἀμφιδάμαντος τοῦ Χαλκιδέως ἐν αἷς Ὅμηρον καὶ Ἡσίοδον ἱστοροῦσιν ἔπεσι διαγωνίσασθαι. καταβαλὼν δὲ ταῦτα τῷ διατεθρυλῆσθαι πάνθʼ ὑπὸ τῶν γραμματικῶν, καὶ τοὺς ἐπὶ ταῖς Πατρόκλου ταφαῖς ἀναγιγνωσκομένους ὑπό τινων οὐχ ἥμονας ἀλλὰ ῥήμονας, ὡς δὴ καὶ λόγων ἆθλα τοῦ Ἀχιλλέως προθέντος, ἀφείς, εἶπον ὅτι καὶ Πελίαν θάπτων Ἄκαστος ὁ υἱὸς ἀγῶνα ποιήματος παράσχοι καὶ Σίβυλλα νικήσειεν. ἐπιφυομένων δὲ πολλῶν καὶ τὸν βεβαιωτὴν ὡς ἀπίστου καὶ παραλόγου τῆς ἱστορίας ἀπαιτούντων, ἐπιτυχῶς ἀναμνησθεὶς ἀπέφαινον Ἀκέσανδρον ἐν τῷ περὶ Λιβύης ταῦθʼ ἱστοροῦντα. καὶ τοῦτο μέν ἔφην τὸ ἀνάγνωσμα τῶν οὐκ ἐν μέσῳ ἐστί· τοῖς δὲ Πολέμωνος τοῦ Ἀθηναίου περὶ τῶν ἐν Δελφοῖς θησαυρῶν οἶμαι ὅτι πολλοῖς ὑμῶν ἐντυγχάνειν ἐπιμελές ἐστι, καὶ χρή, πολυμαθοῦς καὶ οὐ νυστάζοντος ἐν τοῖς Ἑλληνικοῖς πράγμασιν ἀνδρός· ἐκεῖ τοίνυν εὑρήσετε γεγραμμένον, ὡς ἐν τῷ Σικυωνίῳ θησαυρῷ χρυσοῦν ἀνέκειτο βιβλίον Ἀριστομάχης ἀνάθημα τῆς Ἐρυθραίας ἐπικῷ ποιήματι δὶς Ἴσθμια νενικηκυίας. οὐ μὴν οὐδὲ τὴν Ὀλυμπίαν ἔφην ἄξιόν ἐστιν ὥσπερ εἱμαρμένην ἀμετάστατον καὶ, ἀμετάθετον ἐν τοῖς ἀθλήμασιν ἐκπεπλῆχθαι. τὰ μὲν γὰρ Πύθια τῶν μουσικῶν ἔσχε τρεῖς ἢ τέτταρας ἐπεισοδίους ἀγῶνας, ὁ δὲ γυμνικὸς ἀπʼ ἀρχῆς ὡς ἐπὶ τὸ πλεῖστον οὕτω κατέστη, τοῖς δʼ Ὀλυμπίοις πάντα προσθήκη πλὴν τοῦ δρόμου γέγονε· πολλὰ δὲ καὶ θέντες ἔπειτʼ ἀνεῖλον, ὥσπερ τὸν τῆς κάλπης ἀγῶνα καὶ τὸν τῆς ἀπήνης· ἀνῃρέθη δὲ καὶ παισὶ πεντάθλοις στέφανος τεθείς· καὶ ὅλως πολλὰ περὶ τὴν πανήγυριν νενεωτέρισται. δέδια δʼ εἰπεῖν ὅτι πάλαι καὶ μονομαχίας ἀγὼν περὶ Πῖσαν ἤγετο μέχρι φόνου καὶ σφαγῆς τῶν ἡττωμένων καὶ ὑποπιπτόντων, μή με πάλιν ἀπαιτῆτε τῆς ἱστορίας βεβαιωτήν, κἂν διαφύγῃ τὴν μνήμην ἐν οἴνῳ τοὔνομα, καταγέλαστος γένωμαι.
5.3.13. Bölüm: Çam neden Poseidon'a ve Dionysos'a kutsal sayılır; Isthmia galipleri neden önce çamla, sonra kerevizle, şimdi yine çamla taçlandırılır?
Çamın Isthmia oyunlarında neden taç olduğu araştırılıyordu. Korinthos'ta yemekteydik, Isthmia kutlanırken başkâhin Loukanios bizi ağırlıyordu. Gezgin rehberi Praksiteles masalı öne sürdü: Söylendiğine göre Melikertes'in cesedi deniz tarafından bir çama atılmış olarak bulunmuştu. Megara yakınlarında 'Güzelin Koşusu' denen bir yer vardı; Megaralılar İno'nun çocuğuyla buradan denize koştuğunu söylerlermiş.
Çoğu kişi çamın Poseidon'a özgü bir taç olduğunu söyledi. Loukanios bu bitkinin Dionysos'a da adanmış olduğunu, Melikertes'in törenlerine böylece yerinde olarak bağlandığını ekleyince, eskilerin çamı neden Poseidon'a ve Dionysos'a adadıkları araştırılmaya başlandı. Bize bunda akıl dışı bir şey yokmuş gibi geldi. Çünkü iki tanrı da nemli ve doğurgan ilkenin efendisi sayılır; neredeyse bütün Yunanlılar Bitki Besleyen Poseidon'a ve Ağaç Dionysos'una kurban keserler.
Bununla birlikte çamın özel olarak Poseidon'a ait olduğu söylenebilir; Apollodoros'un düşündüğü gibi deniz kıyısında yetiştiği için ya da bazılarının dediği gibi deniz gibi rüzgârı sevdiği için değil, asıl gemi yapımı yüzünden. Çünkü o ve kardeş ağaçlar, karaçam ve fıstık çamı, en iyi gemi kerestesini verir; ziftle reçine de sağlar, onlar olmadan birleştirilen parçaların denizde bir faydası yoktur. Dionysos'a ise şarabı tatlandırdığı için adanmıştır. Çamlık yerlerin tatlı şarap veren asma yetiştirdiği söylenir. Theophrastos bunu toprağın sıcaklığına bağlar: Çam genellikle killi yerlerde yetişir; kil sıcaktır, bu yüzden şarabı olgunlaştırmaya yardım eder, tıpkı en hafif ve en tatlı suyu vermesi gibi. Buğdaya karıştırılınca da sıcaklığıyla tanesini büyüterek ve şişirerek bol bir fazlalık sağlar.
Asmanın doğrudan çamdan fayda görmesi de olasıdır; çünkü çam şarabın korunması ve dayanması için çok elverişlidir. Herkes kapları ziftle sıvar, çoğu kişi şaraba reçine de katar; Yunanlılardan Euboialılar, İtalyanlardan Po kıyısında oturanlar gibi. Galya'nın Vienna yöresinden de Romalıların çok değer verdiği ziftli şarap gelir. Bunlar yalnız güzel koku vermez; şarabın ham ve sulu yanını sıcaklıklarıyla çabucak giderip onu içimli kılar.
ἡ πίτυς ἐζητεῖτο καθʼ ὃν λόγον ἐν Ἰσθμίοις στέμμα γέγονε· καὶ γὰρ ἦν τὸ δεῖπνον ἐν Κορίνθῳ, Ἰσθμίων ἀγομένων ἑστιῶντος ἡμᾶς Λουκανίου τοῦ ἀρχιερέως. Πραξιτέλης μὲν οὖν ὁ περιηγητὴς τὸ μυθῶδες ἐπῆρεν, ὡς· λεγόμενον εὑρεθῆναι τὸ σῶμα τοῦ Μελικέρτου πίτυι προσβεβρασμένον ὑπὸ τῆς θαλάττης καὶ γὰρ οὐ πρόσω Μεγάρων εἶναι τόπον, ὃς καλῆς δρόμος ἐπονομάζεται, διʼ οὗ φάναι Μεγαρεῖς τὴν Ἰνὼ τὸ παιδίον ἔχουσαν δραμεῖν ἐπὶ τὴν θάλασσαν. κοινῶς δʼ ὑπὸ πολλῶν λεγόμενον ὡς ἴδιόν ἐστι στέμμα Ποσειδῶνος ἡ πίτυς, Λουκανίου δὲ προστιθέντος ὅτι καὶ τῷ Διονύσῳ καθωσιωμένον τὸ φυτὸν οὐκ ἀπὸ τρόπου ταῖς περὶ τὸν Μελικέρτην συνῳκείωται τιμαῖς, αὐτὸ τοῦτο ζήτησιν παρεῖχεν, ᾧτινι λόγῳ Ποσειδῶνι καὶ Διονύσῳ τὴν πίτυν οἱ παλαιοὶ καθωσίωσαν. ἐδόκει δʼ ἡμῖν μηδὲν εἶναι παράλογον· ἀμφότεροι γὰρ οἱ θεοὶ τῆς ὑγρᾶς καὶ γονίμου κύριοι δοκοῦσιν ἀρχῆς εἶναι· καὶ Ποσειδῶνί γε Φυταλμίῳ Διονύσῳ δὲ Δενδρίτῃ πάντες ὡς ἔπος εἰπεῖν Ἕλληνες θύουσιν. οὐ μὴν ἀλλὰ κατʼ ἰδίαν τῷ Ποσειδῶνι φαίη τις ἂν τὴν πίτυν προσήκειν, οὐχ ὡς Ἀπολλόδωρος οἴεται παράλιον φυτὸν οὖσαν οὐδʼ ὅτι φιλήνεμός ἐστιν ὥσπερ ἡ θάλασσα καὶ γὰρ τοῦτό τινες λέγουσιν, ἀλλὰ διὰ τὰς ναυπηγίας μάλιστα, καὶ γὰρ αὐτὴ καὶ τὰ ἀδελφὰ δένδρα, πεῦκαι καὶ στρόβιλοι, τῶν τε ξύλων παρέχει τὰ πλοϊμώτατα, πίττης τε καὶ ῥητίνης ἀλοιφήν, ἧς ἄνευ τῶν συμπαγέντων ὄφελος οὐδὲν ἐν τῇ θαλάττῃ. τῷ δὲ Διονύσῳ τὴν πίτυν ἀνιέρωσαν, ὡς ἐφηδύνουσαν τὸν οἶνον· τὰ γὰρ πιτυώδη χωρία λέγουσιν ἡδύοινον τὴν· ἄμπελον φέρειν. καὶ τὴν θερμότητα τῆς γῆς Θεόφραστος αἰτιᾶται· καθόλου γὰρ ἐν ἀργιλώδεσι τόποις φύεσθαι τὴν πίτυν· εἶναι δὲ τὴν ἄργιλον θερμήν, διὸ καὶ συνεκπέττειν τὸν οἶνον, ὥσπερ καὶ τὸ ὕδωρ ἐλαφρότατον καὶ ἥδιστον ἡ ἄργιλος ἀναδίδωσιν. ἔτι δὲ καὶ καταμιγνυμένη πρὸς σῖτον ἐπίμετρον ποιεῖ δαψιλές, ἁδρύνουσα καὶ διογκοῦσα τῇ θερμότητι τὸν πυρόν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῆς πίτυος αὐτῆς εἰκὸς ἀπολαύειν τὴν ἄμπελον, ἐχούσης ἐπιτηδειότητα πολλὴν πρὸς σωτηρίαν οἴνου καὶ διαμονήν· τῇ τε γὰρ πίττῃ πάντες ἐξαλείφουσι τὰ ἀγγεῖα, καὶ τῆς ῥητίνης ὑπομιγνύουσι πολλοὶ τῷ οἴνῳ καθάπερ Εὐβοεῖς τῶν Ἑλλαδικῶν καὶ τῶν Ἰταλικῶν οἱ περὶ τὸν Πάδον οἰκοῦντες· ἐκ δὲ τῆς περὶ Βίενναν Γαλατίας ὁ πισσίτης οἶνος κατακομίζεται, διαφερόντως; τιμώμενος ὑπὸ Ῥωμαίων, οὐ γὰρ μόνον εὐωδίαν τινὰ τὰ τοιαῦτα προσδίδωσιν, ἀλλὰ καὶ τὸν οἶνον εὔποτον παρίστησι ταχέως ἐξαιροῦντα τῇ θερμότητι τοῦ οἴνου τὸ νεαρὸν καὶ ὑδατῶδες.
5.3.2Bunlar söylenince, hatipler içinde en çok seçkin yazarları okuduğu düşünülen biri, "Tanrı aşkına," dedi, "çam Isthmia'da taç olalı daha dün değil mi, önceleri kerevizle taçlandırılmıyorlar mıydı? Komedyada cimri bir adam şöyle der:
Isthmia oyunlarını seve seve satardım, kereviz tacı ne eder ise ona.
Tarihçi Timaios da anlatır: Korinthoslular Sicilya için Kartacalılarla savaşmaya giderken kendilerine kereviz taşıyanlar rastlamış. Halk bunu kötüye yormuş, çünkü kereviz cenaze bitkisi sayılır, ağır hastalara 'kerevize muhtaç' denir. Ama Timoleon onlara cesaret vermiş, Korinthosluların Isthmos'ta galipleri taçlandırdıkları kerevizi hatırlatmış. Antigonos'un amiral gemisinin kıçında kendiliğinden kereviz bitince gemiye Isthmia adı verilmişti. Şu bilmeceli epigram da kerevizle tıkanmış bir şarap küpünü kastediyor olmalı; şöyledir:
Ateşle kızarmış toprak, eski yer, gizler Dionysos tanrının kara kanını, ağzında Isthmos dallarıyla.
Bunları okumadınız mı," dedi, "çamı yabancı ya da yeni değil, atalardan kalma eski Isthmia tacı diye övenler?" Gençleri etkiledi, çok bilgili ve çok okumuş bir adam olarak.
ὡς δὲ ταῦτʼ ἐρρήθη, τῶν ῥητόρων ὁ μάλιστα δοκῶν ἀναγνώσμασιν ἐντυγχάνειν ἐλευθερίοιςὦ πρὸς θεῶν εἶπεν, οὐ γὰρ ἐχθὲς ἡ πίτυς ἐνταῦθα καὶ πρῴην στέμμα γέγονε τῶν Ἰσθμίων, πρότερον δὲ τοῖς σελίνοις ἐστέφοντο; καὶ τοῦτʼ ἔστι μὲν ἐν τῇ κωμῳδίᾳ φιλαργύρου τινὸς ἀκοῦσαι λέγοντος τὰ δʼ Ἴσθμιʼ ἀποδοίμην ἂν ἡδέως ὅσου ὁ τῶν σελίνων στέφανός ἐστιν ὤνιος. ἱστορεῖ δὲ καὶ Τίμαιος ὁ συγγραφεύς, ὅτι Κορίνθιοι ὁπηνίκα μαχούμενοι πρὸς Καρχηδονίους ἐβάδιζον ὑπὲρ τῆς Σικελίας, ἐνέβαλόν τινες οὐ σέλινα κομίζοντες· οἰωνισαμένων δὲ τῶν πολλῶν τὸ σύμβολον ὡς οὐ χρηστόν, ὅτι δοκεῖ τὸ σέλινον ἐπικήδειον εἶναι, καὶ τοὺς ἐπισφαλῶς νοσοῦντας δεῖσθαι τοῦ σελίνου φαμένων, ὁ Τιμολέων ἐθάρρυνεν αὐτοὺς καὶ ἀνεμίμνησκε τῶν Ἰσθμοῖ σελίνων, οἷς ἀναστέφουσι Κορίνθιοι τοὺς νικῶντας. ἔτι τοίνυν ἡ Ἀντιγόνου ναυαρχὶς ἀναφύσασα περὶ πρύμναν αὐτομάτως σέλινον Ἰσθμία ἐπωνομάσθη. καὶ τοῦτο δὴ τὸ σκολιὸν ἐπίγραμμα δῆλον κεραμέα νομίζει διαβεβυσμένην σελίνῳ· σύγκειται δʼ οὕτω χθὼν ἡ παλὰς γῆ, πυρὶ κατῃθαλωμένη κεύθει κελαινὸν αἷμα Διονύσου θεοῦ, ἔχουσα κλῶνας Ἰσθμικοὺς ἀνὰ στόμα. ἦ ταῦθʼ εἶπεν οὐκ ἀνεγνώκαθʼ ὑμεῖς οἱ τὴν πίτυν ὡς οὐκ ἐπείσακτον οὐδὲ νέον ἀλλὰ πάτριον καὶ παλαιὸν δὴ στέμμα τῶν Ἰσθμίων σεμνύνοντες; ἐκίνησεν οὖν τοὺς νέους ὡς ἂν πολυμαθὴς ἀνὴρ καὶ πολυγράμματος
5.3.3Ama Loukanios bana bakıp gülümsedi: "Ey Poseidon, ne kadar çok yazar!" dedi. "Başkaları da anlaşılan bizim cahilliğimizden ve az okumuşluğumuzdan yararlanıp tersine inandırdılar: Çam yarışmaların atalardan kalma tacıymış, kereviz tacı ise yabancı olarak Herakles yüzünden Nemea'yla yarışmak için oradan gelmiş, üstün gelip kutsal ve uygun olan çamı gölgede bırakmış; ama sonra zamanla çam atalarından kalma onurunu geri alıp yeniden parlamış. Ben de inandım, dikkatle dinledim, öyle ki tanıklıkların çoğunu öğrenip ezberledim. Euphorion Melikertes hakkında şöyle der:
Ağlayarak çocuğu kuru çamların üstüne yatırdılar, taç yarışlarında hâlâ takılanların üstüne. Çünkü sert pençeler daha biçmemişti Mene'nin gözü parlak yavrusunu, Asopos'un anası yanında; o zamandan beri sık kerevizleri şakaklarına koydular.
Kallimakhos daha açıktır; onda Herakles kereviz için şöyle der:
Aletes'in oğulları, bundan çok daha eski yarışı Aigaion tanrı yanında kutlarken, onu Isthmia zaferinin simgesi yapacaklar, Nemea'dakilere özenerek; çamı değersiz bulacaklar, daha önce Ephyra'daki yarışçıları taçlandıran çamı.
Sanırım Prokles'in Isthmia üzerine bir yazısını da okumuştum: İlk yarışmanın çam tacı için düzenlendiğini, sonra yarışma kutsal olunca kereviz tacının Nemea şenliğinden buraya taşındığını anlatıyordu. Bu Prokles, Akademia'da Ksenokrates'in okul arkadaşlarından biriydi."
ὁ μέντοι Λουκάνιος εἰς ἐμὲ βλέψας ἅμα καὶ μειδιῶν ὦ Πόσειδον· ἔφη τοῦ πλήθους τῶν γραμμάτων· ἕτεροι δʼ ἡμῶν τῆς ἀμαθίας ὡς ἔοικε καὶ τῆς ἀνηκοΐας ἀπέλαυον ἀναπείθοντες τοὐναντίον, ὡς ἡ μὲν πίτυς ἦν στέμμα τῶν ἀγώνων πάτριον, ἐκ δὲ Νεμέας κατὰ ζῆλον ὁ τοῦ σελίνου στέφανος ξένος ὢν ἐπεισῆλθε διʼ Ἡρακλέα, καὶ κρατήσας ἠμαύρωσεν ἐκεῖνον ὡς ἱερὸν ἐπιτήδειον· εἶτα μέντοι χρόνῳ πάλιν ἀνακτησαμένη τὸ πάτριον γέρας ἡ πίτυς ἀνθεῖ τῇ τιμῇ. ἐγὼ γοῦν ἀνεπειθόμην καὶ προσεῖχον, ὥστε καὶ τῶν μαρτυρίων ἐκμαθεῖν πολλὰ καὶ μνημονεύειν, Εὐφορίωνα μὲν οὕτω πως περὶ Μελικέρτου λέγοντα κλαίοντες δέ τε κοῦρον ἐπ αἰλίσι πιτύεσσι κάτθεσαν, ὁκκότε δὴ στεφάνων ἄθλοις φορέονται. οὐ γάρ πω τρηχεῖα λαβὴ κατεμήσατο χειρῶν μήνης παῖδα χάρωνα παρʼ Ἀσωποῦ γενετείρῃ, ἐξότε πυκνὰ σέλινα κατὰ κροτάφων ἐβάλοντο· Καλλίμαχον δὲ μᾶλλον διασαφοῦντα· λέγει δʼ ὁ Ἡρακλῆς αὐτῷ περὶ τοῦ σελίνου καί μιν Ἀλητιάδαι, πουλὺ γεγειότερον τοῦδε παρʼ Αἰγαίωνι θεῷ τελέοντες ἀγῶνα, θήσουσιν νίκης σύμβολον Ἰσθμιάδος, ζήλῳ τῶν Νεμέηθε· πίτυν δʼ ἀποτιμήσουσιν, ἣ πρὶν ἀγωνιστὰς ἔστεφε τοὺς Ἐφύρῃ. ἔτι δʼ οἶμαι Προκλέους ἐντετυχηκέναι γραφῇ, περὶ τῶν Ἰσθμίων ἱστοροῦντος, ὅτι τὸν πρῶτον ἀγῶνα ἔθεσαν περὶ στεφάνου πιτυΐνου· ὕστερον δέ, τοῦ ἀγῶνος ἱεροῦ γενομένου, ἐκ τῆς Νεμεακῆς πανηγύρεως; μετήνεγκαν ἐνταῦθα τὸν τοῦ σελίνου στέφανον. ὁ δὲ Προκλῆς οὗτος ἦν εἷς τῶν ἐν ἈκαδημείᾳΕενοκράτει συσχολασάντων.
5.4.14. Bölüm: 'Daha sert karıştır' sözü üzerine
Yemekteki bazı konuklara Akhilleus gülünç göründü: Patroklos'a daha saf şarap karıştırmasını buyuruyor, sonra da şu sebebi gösteriyordu:
çünkü en sevdiğim adamlar çatımın altında.
Makedonyalı dostumuz Nikeratos 'zoros'un saf değil sıcak anlamına geldiğini açıkça savundu; kelime 'zotikos' (canlı) ve 'zesis' (kaynama) sözcüklerinden geliyordu. Dostlar gelince yeni baştan bir krater karıştırılması da akla yatkındı; çünkü biz de tanrılara sunu dökeceğimiz zaman taze karışım yaparız. Şair Sosikles, Empedokles'in küllî değişim anlatırken 'önce saf olanların zora olduğunu' söylediğini hatırlattı; bu adamın 'zoros' ile saf olanı değil, iyi karışmış olanı kastettiğini söyledi. Akhilleus'un Patroklos'a şarabı içime uygun karıştırmasını söylemesine bir engel yoktu. 'Zoros' yerine 'zoroteros' demesi de, 'dexios' yerine 'dexiteros', 'thelys' yerine 'thelyteros' demek gibi yadırganmazdı; yalın yerine karşılaştırmalı biçimler kullanmak olağandı. Dostumuz Antipatros da yıllara eski dilde 'horos' dendiğini, 'za-'nın büyüklük bildirdiğini söyledi; Akhilleus'un 'zoros' dediği şarap yıllanmış şaraptı.
γελοῖος ἐδόκει τισὶ τῶν συνδειπνούντων ὁ Ἀχιλλεύς, ἀκρατότερον ἐγχεῖν τὸν Πάτροκλον κελεύων, εἶτʼ αἰτίαν τοιαύτην ἐπιλέγων οἱ γὰρ φίλτατοι ἄνδρες ἐμῷ ὑπέασι μελάθρῳ. Νικήρατος μὲν οὖν ὁ ἑταῖρος ἡμῶν, ὁ Μακεδὼν, ἄντικρυς ἀπισχυρίζετο μὴ ἄκρατον ἀλλὰ θερμὸν εἰρῆσθαι τὸ ζωρόν ἀπὸ τοῦ ζωτικοῦ καὶ τῆς ζέσεως, ὃ δὴ καὶ λόγον ἔχειν, ἀνδρῶν ἑταίρων παρόντων, νέον ἐξ ὑπαρχῆς κεράννυσθαι κρατῆρα· καὶ γὰρ ἡμᾶς, ὅταν τοῖς θεοῖς ἀποσπένδειν μέλλωμεν, νεοκρᾶτα ποιεῖν. Σωσικλῆς δʼ ὁ ποιητὴς, τοῦ Ἐμπεδοκλέους ἐπιμνησθεὶς εἰρηκότος ἐν τῇ καθόλου μεταβολῇ γίγνεσθαι ζωρά τε τὰ πρὶν ἄκρητα, μᾶλλον ἔφη τὸ εὔκρατον ἢ τὸ ἄκρατον ὑπὸ τἀνδρὸς ζωρὸν λέγεσθαι, καὶ μηδέν γε κωλύειν ἐπικελεύεσθαι τῷ Πατρόκλῳ τὸν Ἀχιλλέα παρασκευάζειν ᾖ εὔκρατον εἰς πόσιν τὸν οἶνον· εἰ δʼ ἀντὶ τοῦ ζωροῦ ζωρότερον εἶπεν, ὥσπερ δεξιτερὸν ἀντὶ τοῦ δεξιοῦ καὶ θηλύτερον ἀντὶ τοῦ θήλεος, οὐκ ἄτοπον εἶναι χρῆσθαι γὰρ ἐπιεικῶς ἀντὶ τῶν ἁπλῶν τοῖς συγκριτικοῖς, Ἀντίπατρος δʼ ὁ ἑταῖρος ἔφη τοὺς μὲν ἐνιαυτοὺς ἀρχαϊκῶς ὥρους λέγεσθαι, τὸ δὲ ζα μέγεθος εἰωθέναι σημαίνειν· ὅθεν τὸν πολυετῆ καὶ οἶνον ὑπὸ τοῦ Ἀχιλλέως ζωρὸν ὠνομάσθαι.
5.4.2Ben onlara, bazılarının 'zoroteros'un sıcak anlamına geldiğini, 'daha sıcak'ın ise 'daha çabuk' demek olduğunu söylediklerini hatırlattım; biz de hizmetkârlara 'İşe daha sıcak sarılın' deriz çoğu zaman. Ama hırslarının çocukça olduğunu da söyledim. Çünkü 'zoroteros'un 'daha saf' anlamına geldiğini kabul etmekten korkuyorlardı, Amphipolisli Zoilos'un sandığı gibi bu Akhilleus için yakışıksız olacakmış gibi. Oysa bilmiyorlardı ki, Akhilleus her şeyden önce Phoiniks ile Odysseus'un yaşlı olduklarını, öteki ihtiyarlar gibi sulu değil, daha saf şarap sevdiklerini bildiği için karışımı sertleştirmeyi buyurur. Sonra, Kheiron'un öğrencisi olarak bedenin rejimini de bilir, tembel ve alışkın olmadıkları kadar boş kalan bedenlere gevşek, daha yumuşak bir karışımın uyduğunu düşünürdü herhalde. Atlara da öteki yemlerin yanında kereviz vermesi boşuna değildir: Boş duran atların ayakları zarar görür, bunun en iyi ilacı da kerevizdir. İlyada'da başka atlara kereviz ya da benzeri bir yem verildiğini göremezsin. Akhilleus hekim olduğundan, atlarına duruma uygun baktığı gibi, kendi bedenine de boş dururken en sağlıklı olan en hafif rejimi uyguluyordu. Ama bütün gün savaşta ve mücadelede olanların boş duranlar gibi beslenmesini doğru bulmadığından karışımı sertleştirmeyi buyurdu.
Akhilleus tabiatça da şarap düşkünü değil, serttir:
Çünkü hiç de tatlı canlı, yumuşak huylu bir adam değildi, pek hırslıydı.
Kendinden bahsederken de pek çok gecesini uykusuz geçirdiğini söyler. Az uyku ise saf şarap içenlere yetmez. Agamemnon'a sövdüğünde ona ilkin 'şaraptan ağırlaşmış' der, en büyük kusur olarak ayyaşlığı yüzüne vurur. Bütün bunlardan dolayı, misafirler gelince her zamanki şarap karışımının onlara gevşek ve uygunsuz kalacağını düşünmesi akla yatkındı.
ἐγὼ δʼ ἀνεμίμνησκον αὐτούς, ὅτι τῷ ζωρότερον τὸ θερμὸν ἔνιοι σημαίνεσθαι λέγουσι τῷ δὲ θερμοτέρῳ τὸ τάχιον· ὥσπερ ἡμεῖς ἐγκελευόμεθα πολλάκις τοῖς διακονοῦσι θερμότερον ἅπτεσθαι τῆς διακονίας. ἀλλὰ μειρακιώδη τὴν φιλοτιμίαν αὐτῶν ἀπέφαινον, δεδιότων ὁμολογεῖν ἀκρατότερον εἰρῆσθαι τὸ ζωρότερον, ὡς ἐν ἀτόπῳ τινὶ τοῦ Ἀχιλλέως; ἐσομένου καθάπερ ὁ Ἀμφιπολίτης Ζωίλος ὑπελάμβανεν, ἀγνοῶν ὅτι πρῶτον μὲν ὁ Ἀχιλλεὺς τὸν Φοίνικα καὶ τὸν Ὀδυσσέα πρεσβυτέρους ὄντας εἰδὼς οὐχ ὑδαρεῖ χαίροντας ἀλλʼ ἀκρατοτέρῳ καθάπερ οἱ ἄλλοι γέροντες, ἐπιτεῖναι κελεύει τὴν κρᾶσιν. ἔπειτα Χείρωνος ὢν μαθητὴς καὶ τῆς περὶ τὸ σῶμα διαίτης οὐκ ἄπειρος ἐλογίζετο δήπουθεν, ὅτι τοῖς ἀργοῦσι καὶ σχολάζουσι παρὰ τὸ εἰωθὸς σώμασιν ἀνειμένη καὶ μαλακωτέρα κρᾶσις ἁρμόζει. καὶ γὰρ τοῖς ἵπποις ἐμβάλλει μετὰ τῶν ἄλλων χορτασμάτων τὸ σέλινον οὐκ ἀλόγως, ἀλλʼ ὅτι βλάπτονται μὲν οἱ σχολάζοντες ἀσυνήθως; ἵπποι τοὺς πόδας· ἔστι δὲ τούτου μάλιστʼ ἴαμα τὸ σέλινον. ἄλλοις γοῦν οὐκ ἂν εὕροις παραβαλλόμενον ἵπποις ἐν Ἰλιάδι σέλινον ἤ τινα. τοιοῦτον χιλόν. ἀλλʼ ἰατρὸς ὢν ὁ Ἀχιλλεὺς τῶν θʼ ἵππων πρὸς τὸν καιρὸν οἰκείως ἐπεμέλετο καὶ τῷ σώματι τὴν ἐλαφροτάτην δίαιταν, ὡς ὑγιεινοτάτην ἐν τῷ σχολάζειν, παρεσκεύαζεν· ἄνδρας δʼ ἐν μάχῃ καὶ ἀγῶνι διʼ ἡμέρας γεγενημένους οὐχ ὁμοίως ἀξιῶν διαιτᾶν τοῖς ἀργοῦσιν ἐπιτεῖναι τὴν κρᾶσιν ἐκέλευσε. καὶ μὴν οὐδὲ φύσει φαίνεται φίλοινος ἀλλʼ ἀπηνὴς ὁ Ἀχιλλεύς οὐ γάρ τι γλυκύθυμος ἀνὴρ ἦν οὐδʼ ἀγανόφρων, ἀλλὰ μάλʼ ἐμμεμαώς· καί που παρρησιαζόμενος ὑπὲρ αὑτοῦ πολλάς φησὶν ἀύπνους νύκτας ἰαῦσαι· βραχὺς δʼ ὕπνος οὐκ ἐξαρκεῖ τοῖς χρωμένοις ἀκράτῳ. λοιδορούμενος δὲ τῷ Ἀγαμέμνονι πρῶτον αὐτὸν οἰνοβαρῆ προσείρηκεν, ὡς μάλιστα τῶν νοσημάτων τὴν οἰνοφλυγίαν προβαλλόμενος. διὰ ταῦτα δὴ πάντα λόγον · εἶχεν αὐτὸν ἐννοῆσαι, τῶν ἀνδρῶν ἐπιφανέντων, μή ποτε ἡ συνήθης κρᾶσις αὐτῷ τοῦ οἴνου πρὸς ἐκείνους ἀνειμένη καὶ ἀνάρμοστός ἐστιν.
5.5.15. Bölüm: Yemeğe çok kişi çağıranlar üzerine
İskenderiye'den dönüşümüzde dostlarımızın her biri bizi ağırlamak için ziyafet veriyordu. Bu ziyafetlerde sofraya yerleşmedeki tuhaflık epey konuşuldu. Çünkü her seferinde şöyle böyle yakınlığı olan pek çok kişi çağrılıyor, şölenler gürültülü geçiyor ve çabuk dağılıyordu. Hekim Onesikrates ise yemeğe çok kişi değil, yalnız pek yakın dostlarını çağırınca, Platon'un sözü aklıma geldi: Büyüyen şehir artık şehir değildir; bu şölen için de söylenmiş gibiydi. Şölenin yeterli büyüklüğü, şölen kalmak istediği yere kadardır. Kalabalıktan dolayı aşılır, artık konuklar birbiriyle konuşamaz, dostluğu birlikte duyamaz, birbirini tanıyamaz olursa, şölen de kalmaz. Ordudaki gibi habercilere, kadırgadaki gibi kürek başlarına ihtiyaç olmamalı; insanlar kendileri doğrudan birbiriyle konuşabilmeli, tıpkı koroda en uçtakinin koro başını duyabilmesi gibi.
τὸ περὶ τὰς κατακλίσεις φαινόμενον ἄτοπον πλείονα λόγον παρέσχεν ἐν ταῖς ὑποδοχαῖς, ἃς ἐποιεῖτο τῶν φίλων ἕκαστος ἑστιῶν ἡμᾶς ἣκοντας ἀπὸ τῆς Ἀλεξανδρείας· ἐκαλοῦντο γὰρ ἀεὶ πολλοὶ τῶν ὁπωσοῦν προσήκειν δοκούντων, καὶ τὰ συμπόσια θορυβώδεις εἶχε τὰς συμπεριφορὰς καὶ τὰς διαλύσεις ταχείας. ἐπειδὴ δʼ Ὀνησικράτης ὁ ἰατρὸς οὐ πολλοὺς ἀλλὰ τοὺς σφόδρα συνήθεις καὶ οἰκειοτάτους παρέλαβεν ἐπὶ τὸ δεῖπνον, ἐφάνη μοι τὸ λεγόμενον ὑπὸ Πλάτωνοςαὐξομένην πόλιν οὐ πόλιν συμποσίω δεδόσθαι. καὶ γὰρ συμποσίου μέγεθος ἱκανόν ἐστιν, ἄχρι οὗ συμπόσιον ἐθέλει μένειν· ἐὰν δʼ ὑπερβάλῃ διὰ πλῆθος, ὡς μηκέτι προσήγορον ἑαυτῷ μηδὲ συμπαθὲς εἶναι ταῖς φιλοφροσύναις μηδὲ γνώριμον, οὐδὲ συμπόσιόν ἐστι. δεῖ γὰρ οὐχ ὥσπερ ἐν στρατοπέδῳ διαγγέλοις οὐδʼ ὥσπερ ἐν τριήρει χρῆσθαι κελευσταῖς· αὐτοὺς δὲ διʼ ἑαυτῶν ἐντυγχάνειν ἀλλήλοις, ὥσπερ χοροῦ τοῦ συμποσίου τὸν κρασπεδίτην τῷ κορυφαίῳ συνήκοον ἔχοντος.
5.5.2Ben bunları söyleyince dedemiz Lamprias herkesin duyacağı biçimde, "Yalnız yemekte değil, davetlerde de kendine hâkim olmaya muhtaç değil miyiz?" dedi. "Sanırım insan sevgisinin de bir ölçüsüzlüğü vardır; hiçbir içki arkadaşını atlamaz, bir gösteriye ya da dinletiye çeker gibi herkesi çeker. Bana kalırsa davet edilenlere ekmek ya da şarap yetmemesi bile ev sahibini, yer ve mekân yetmemesi kadar gülünç düşürmez. Yer ve mekân ise, davetsiz gelen yabancılar ve el âlem için bile her zaman bol bulunmalıdır. Üstelik ekmek ve şarap bitince köleleri hırsızlıkla suçlamak mümkündür; ama yerin darlığı ve kalabalığa yetmemesi davet edenin ihmalidir. Hesiodos'un 'En başta khaos oluştu' sözü de bu yüzden şaşılacak kadar beğenilir: Oluşan şeylerden önce yer ve mekân bulunmalıydı; yoksa dün benim oğlumun dediği gibi, ziyafet Anaksagoras'ın 'her şey bir aradaydı' sözünü canlandırırdı.
Yer ve hazırlık bulunsa bile kalabalıktan sakınmak gerekir, çünkü toplantıyı karışmaz ve konuşmaz kılar. Yemekten şarabı kaldırmak, söz ortaklığını kaldırmaktan daha az kötüdür. Theophrastos berber dükkânlarına, orada oturanların gevezeliği yüzünden, şaka yollu 'şarapsız şölenler' derdi. Çok kişiyi bir araya toplayanlar söz ortaklığını kaldırır, daha doğrusu birbiriyle pek az kişinin bulunmasını sağlar. İki üçer ayrılıp görüşür, konuşurlar; uzakta yatanları ne tanırlar ne de bakarlar, bir at koşusu kadar uzaktadırlar:
Telamon oğlu Aias'ın çadırlarına kadar, Akhilleus'unkilere kadar.
Bu yüzden zenginlerin otuz yataklı ve daha büyük salonlar yaptırarak övünmeleri doğru değildir. Böyle bir hazırlık, karışmayan, dostsuz yemeklerin hazırlığıdır, bunlar şölen başkanından çok panayır başkanına muhtaçtır. Onlara bunu bağışlamak gerekir; onlar, trajedi gibi seyircisi olmazsa zenginliğin zenginlik değil, gerçekten kör ve çıkışsız olduğunu sanırlar. Bize gelince, çok kişiyi bir arada toplamanın ilacı, küçük gruplar hâlinde sık sık davet etmektir. Çünkü seyrek, deyim yerindeyse Harma üzerinde şimşek çaktığında bir ağırlayanlar şöyle böyle yakın ya da tanıdık olan herkesi yazmak zorunda kalırlar. Daha sık, üçer dörder alanlar ise şölenleri küçük tekneler gibi hafif kılar.
Sebebi sürekli düşünmek de dost kalabalığının ayrılmasını sağlar. İhtiyaçlarda herkesi değil, her ihtiyaca uyanları çağırırız: Danışmak için aklı başında olanları, dava için hatipleri, yolculuk için işi az ve geçimi hafif, boş vakti olanları. Ziyafetlerde de her seferinde uygun kimseleri almalıyız. Bir vali yemek verdiğinde, dostu iseler yöneticiler ve şehrin ileri gelenleri uygundur; düğünlerde ya da doğum günlerinde akrabalar ve aile Zeus'una ortak olanlar; bu tür karşılama ve uğurlamalarda ise onların en sevdiklerini bir araya getirmek gerekir. Bir tanrıya kurban keserken bütün tanrılara dua etmeyiz, tapınağı ve sunağı bir olanlara bile; üç krater karıştırıp kimine birincisinden, kimine ikincisinden, kimine sonuncusundan sunu dökeriz. 'Çünkü kıskançlık ilahî korodan dışarıda durur.' Dostların korosu da, buluşmalarda iyi niyetle paylaştırılırsa, herhalde ilahîdir."
ἐμοῦ δὲ ταῦτʼ εἰπόντος, εἰς μέσον ἤδη φθεγξάμενος ὁ πάππος ἡμῶν Λαμπρίας ἆρʼ οὖν εἶπενοὐ περὶ τὰ δεῖπνα μόνον, ἀλλὰ καὶ περὶ τὰς κλήσεις δεόμεθα τῆς ἐγκρατείας; ἔστι γάρ τις οἶμαι καὶ φιλανθρωπίας ἀκρασία, μηδένα παρερχομένης τῶν συμποτῶν ἀλλὰ πάντας ἑλκούσης ὡς ἐπὶ θέαν ἢ ἀκρόασιν. ἔμοιγʼ οὖν οὔτʼ ἄρτος οὔτʼ οἶνος ἐπιλείπων τοῖς κεκλημένοις οὕτω δοκεῖ τὸν κεκληκότα ποιεῖν γελοῖον, ὡς χώρα καὶ τόπος· ὧν καὶ μὴ κεκλημένοις ἀλλʼ ἐπελθοῦσιν αὐτομάτως ξένοις καὶ ἀλλοτρίοις ἀεὶ παρεσκευασμένην ἀφθονίαν ὑπάρχειν δεῖ. ἔτι δʼ ἄρτου μὲν καὶ οἴνου ἐπιλιπόντων, ἔστι καὶ τοὺς οἰκέτας ὡς κλέπτοντας αἰτιᾶσθαι· τόπου δὲ πενία καὶ κατανάλωσις εἰς πλῆθος ὀλιγωρία τίς ἐστι τοῦ καλοῦντος. εὐδοκιμεῖ δὲ θαυμαστῶς καὶ Ἡσίοδος εἰπών ἤτοι μὲν πρώτιστα χάος γένετʼ· χώραν γὰρ ἔδει καὶ τόπον προϋποκεῖσθαι τοῖς γενομένοις, οὐχ ὡς χθὲς οὑμὸς υἱός ἔφη τὸ Ἀναξαγόρειον ἦν ὁμοῦ πάντα χρήματα τὸ σύνδειπνον ἐποίησεν. οὐ μὴν ἀλλὰ κἂν τόπος ὑπάρχῃ καὶ παρασκευή, τὸ πλῆθος αὐτὸ φυλακτέον, ὡς ἄμικτον τὴν συνουσίαν ποιοῦν καὶ ἀπροσήγορον· οἴνου γὰρ ἀνελεῖν ἧττόν ἐστι κακὸν ἢ λόγου κοινωνίαν ἐκ δείπνου. διὸ καὶ Θεόφραστος ἄοινα συμπόσια παίζων ἐκάλει τὰ κουρεῖα διὰ τὴν λαλιὰν τῶν προσκαθιζόντων. λόγων δὲ κοινωνίαν ἀναιροῦσιν οἱ πολλοὺς εἰς ταὐτὸ συμφοροῦντες, μᾶλλον δʼ ὀλίγους ποιοῦσιν ἀλλήλοις συνεῖναι· καὶ κατὰ δύο γὰρ ἢ τρεῖς ἀπολαμβάνοντες ἐντυγχάνουσι καὶ προσδιαλέγονται, τοὺς δὲ πόρρω κατακειμένους οὐδʼ ἴσασιν οὐδὲ προσορῶσιν ἵππου δρόμον ἀπέχοντας ἠμὲν ἐπʼ Αἴαντος κλισίας Τελαμωνιάδαο ἠδʼ ἐπʼ Ἀχιλλῆος. ὅθεν οὐκ ὀρθῶς οἱ πλούσιοι νεανιεύονται κατασκευάζοντες οἴκους τριακοντακλίνους καὶ μείζους· ἀμίκτων γὰρ αὕτη καὶ ἀφίλων δείπνων ἡ παρασκευὴ καὶ πανηγυριάρχου μᾶλλον ἢ συμποσιάρχου δεομένων. ἀλλʼ ἐκείνοις μὲν ταῦτα συγγνώμη ποιεῖν· ἄπλουτον γὰρ οἴονται τὸν πλοῦτον καὶ τυφλὸν ἀληθῶς καὶ ἀνέξοδον, ἂν μὴ μάρτυρας ἔχῃ, καθάπερ τραγῳδία, θεατάς· ἡμῖν δʼ ἂν ἴαμα γένοιτο τοῦ πολλοὺς ὁμοῦ συνάγειν τὸ πολλάκις κατʼ ὀλίγους παραλαμβάνειν. οἱ γὰρ σπανίως καί διʼ Ἅρματος ὥς φασιν ἑστιῶντες ἀναγκάζονται τὸν ὁπωσοῦν ἐπιτήδειον ἢ γνώριμον καταγράφειν οἱ δὲ συνεχέστερον κατὰ τρεῖς ἤ τέτταρας ἀναλαμβάνοντες, ὥσπερ πορθμεῖα τὰ συμπόσια κοῦφά τε ποιοῦσι. ποιεῖ δέ τινα τοῦ πολλοῦ τῶν φίλων πλήθους διάκρισιν καὶ ὁ τῆς αἰτίας διηνεκὴς ἐπιλογισμός· ὡς γὰρ ἐπὶ τὰς χρείας οὐ πάντας ἀλλὰ τοὺς ἁρμόττοντας ἑκάστῃ παρακαλοῦμεν, βουλευόμενοι μὲν τοὺς φρονίμους δικαζόμενοι δὲ τοὺς λέγοντας, ἀποδημοῦντες δὲ τοὺς ἐλαφροὺς μάλιστα τοῖς βιωτικοῖς καὶ σχολὴν ἄγοντας· οὕτως ἐν ταῖς ὑποδοχαῖς ἑκάστοτε τοὺς ἐπιτηδείους παραληπτέον. ἐπιτήδειοι δὲ τῷ μὲν ἡγεμόνι δειπνίζοντι συνδειπνεῖν οἵ τʼ ἄρχοντες, ἐὰν ὦσι φίλοι, καὶ οἱ πρῶτοι τῆς πόλεως ἐν δὲ γάμοις ἢ καὶ γενεθλίοις οἱ κατὰ γένος προσήκοντες καὶ Διὸς ὁμογνίου κοινωνοῦντες· ἐν δὲ ταῖς τοιαύταις ὑποδοχαῖς ἢ προπομπαῖς τοὺς ἐκείνων μάλιστα κεχαρισμένους εἰς ταὐτὸ συνακτέον. οὐδὲ γὰρ θεῷ θύοντες πᾶσι τοῖς ἄλλοις θεοῖς, μάλιστα καὶ συννάοις καὶ συμβώμοις, κατευχόμεθα, ἀλλὰ τριῶν κρατήρων κιρναμένων, τοῖς μὲν ἀπὸ τοῦ πρώτου σπένδομεν τοῖς δʼ ἀπὸ τοῦ δευτέρου τοῖς δʼ ἀπὸ τοῦ τελευταίου· φθόνος γὰρ ἔξω θείου χοροῦ ἵσταται· θεῖος δέ που καὶ ὁ τῶν φίλων χορὸς εὐγνωμόνως διανεμόμενος ἐν ταῖς συμπεριφοραῖς.
5.6.16. Bölüm: Yemekte başta sıkışıklık, sonra genişlik neden olur?
Bunlar söylenince, yatanların başta sıkışık olup sonra rahatlamasının sebebi hemen araştırılmaya başlandı; oysa yemekten doğan doygunluk yüzünden tersi beklenirdi. Bazılarımız yatış biçimini sebep gösterdi: Yemekte genelde yayvan yatarlar, sağ kollarını sofraya uzatırlar; yemekten sonra yan yatıp vücudu dikleştirirler, artık bir düzlemle değil adeta bir çizgiyle yere değerler. Aşık kemikleri dik düşünce yassı düştüğünden daha az yer tuttuğu gibi, her birimiz de başta sofraya bakarak öne eğiliyor, sonra yatışı genişlikten derinliğe çeviriyoruzdur.
Çoğu kişi ise yatağın esnemesini ileri sürdü: Yatış sırasında sıkışıp yayılıyor, açılıyordu; tıpkı ayakkabıların aşınan yerleri gibi, gözenekleri azar azar gevşeyip bırakarak ayağa genişlik ve hareket alanı sağlıyordu.
İhtiyar da şakayla, aynı şölenin birbirine benzemeyen iki yöneticisi ve komutanı olduğunu söyledi: Başta taktikten nasibi olmayan açlık, sonra da herkesin en iyi komutan olduğunu kabul ettiği Dionysos. Komutanlar deneyimsizlikle orduyu sarp bir yere sokup birbirine düşürdüğünde Epameinondas işi eline almış, askerleri açıp düzene sokmuştu. Kurtarıcı ve koro başı tanrı da, başta açlığın köpekler gibi birbirimize yığdığı bizi eline alıp neşeli, dostane bir düzene sokar.
ῥηθέντων δὲ τούτων, εὐθὺς ἐζητεῖτο περὶ τῆς ἐν ἀρχῇ στενοχωρίας τῶν κατακειμένων εἶτʼ ἀνέσεως· οὗ τοὐναντίον εἰκὸς ἦν συμβαίνειν διὰ τὴν ἀπὸ τοῦ δείπνου πλήρωσιν. ἔνιοι μὲν οὖν ἡμῶν τὸ σχῆμα τῆς κατακλίσεως ᾐτιῶντο πλατεῖς γὰρ ὡς ἐπίπαν κατακειμένους δειπνεῖν, ἅτε δὴ τὴν δεξιὰν προτείνοντας ἐπὶ τὰς τραπέζας· δειπνήσαντας δʼ ἀναστρέφειν αὑτοὺς μᾶλλον ἐπὶ πλευράν, ὀξὺ τὸ σχῆμα ποιοῦντας τοῦ σώματος καὶ οὐκέθʼ ὡς εἰπεῖν κατʼ ἐπίπεδον, ἀλλὰ κατὰ γραμμὴν τῆς χώρας ἁπτομένους· ὥσπερ οὖν οἱ ἀστράγαλοι τόπον ἐλάττω κατέχουσιν ὀρθοὶ πίπτοντες ἢ πρηνεῖς, οὕτως ἡμῶν ἕκαστον ἐν ἀρχῇ μὲν ἐπὶ στόμα προνεύειν ἀποβλέποντα πρὸς τὴν τράπεζαν ὕστερον δὲ μετασχηματίζειν ἐπὶ βάθος ἐκ πλάτους τὴν κατάκλισιν. οἱ δὲ πολλοὶ τὴν συνένδοσιν τῆς στρωμνῆς προυφέροντο· θλιβομένην γὰρ ἐν τῇ κατακλίσει πλατύνεσθαι καὶ διαχωρεῖν, ὥσπερ τῶν ὑποδημάτων τὰ τριβόμενα, κατὰ μικρὸν ἐνδιδόντα καὶ χαλῶντα τοῖς πόροις, εὐρυχωρίαν τῷ ποδὶ καὶ ἀναστροφὴν παρέχει. ὁ δὲ πρεσβύτης ἅμα παίζων δύʼ ἔφη ταὐτὸ συμπόσιον ἀνομοίους ἔχειν ἐπιστάτας τε καὶ ἡγεμόνας, ἐν ἀρχῇ μὲν τὸν λιμὸν ᾧ τῶν τακτικῶν οὐδὲν μέτεστιν, ὕστερον δὲ τὸν Διόνυσον ὃν πάντες ἄριστον γεγονέναι στρατηγὸν ὁμολογοῦσιν ὥσπερ οὖν ὁ Ἐπαμεινώνδας, εἴς τινα δυσχωρίαν τῶν στρατηγῶν ὑπʼ ἀπειρίας εἰσβαλλόντων τὴν φάλαγγα περιπίπτουσαν ἑαυτῇ καὶ ταρασσομένην ὑπολαβών, ἐξέλυσε καὶ κατέστησεν εἰς τάξιν· οὕτως ἡμᾶς ἐν ἀρχῇ συμπεφορημένους ὑπὸ τοῦ λιμοῦ κυνηδὸν ἄρτι παραλαμβάνων ὁ Λυαῖος θεὸς καὶ Χορεῖος εἰς τάξιν ἱλαρὰν καὶ φιλάνθρωπον καθίστησιν.
5.7.17. Bölüm: Nazar değdirdiği söylenenler üzerine
Yemekte nazar değdirenler, nazarlı gözlere sahip olanlar söz konusu olunca, ötekiler bu işi büsbütün küçümseyip alay ettiler. Ama bizi ağırlayan Mestrius Florus, olayların söylentiyi şaşılacak ölçüde desteklediğini, sebebi bulunamıyor diye anlatılanlara inanmamanın doğru olmadığını söyledi; çünkü varlığı apaçık olan binlerce şeyin sebebi elimizden kaçmıştır. "Kısacası," dedi, "her şeyde makul olanı arayan, şaşılacak olanı her şeyden kaldırır. Sebep açıklaması bittiği yerde şaşkınlık, yani felsefe başlar. Şaşılacak şeylere inanmayanlar bir bakıma felsefeyi kaldırırlar. Bir şeyin neden olduğunu akılla araştırmalı, olduğunu ise tarihten almalıyız. Böyle pek çok şey anlatılır. Bakışlarıyla özellikle çocuklara zarar veren insanlar tanıyoruz; çocukların bünyesi nemli ve zayıf olduğu için onların etkisiyle değişip kötüye gider, sert ve katılaşmış olanlar ise buna daha az uğrar. Phylarkhos, Pontos yöresinde eskiden Thibeisler denenlerin yalnız çocuklara değil yetişkinlere de öldürücü olduğunu anlatır; bakışları, soluğu ve konuşmaları kendilerine ulaşanlar erir, hastalanırmış. Oradan köle getiren karışık halklar da anlaşılan bunu fark etmiş.
Ama bunlardan biri belki daha az şaşırtıcıdır, çünkü dokunma ve temasta hâlin görünür bir başlangıcı vardır. Başka kuşların tüyleri kartal tüyleriyle bir araya konursa dökülür ve bozulur; insanın dokunuşunun da kiminin faydalı, kiminin sert ve zararlı olmasına engel yoktur. Bakılmakla zarar görmek de, söylediğim gibi, gerçekleşir, ama sebebini yakalamak zor olduğu için inanılmaz."
περὶ τῶν καταβασκαίνειν, καὶ βάσκανον ἔχειν ὀφθαλμὸν ἐμπεσόντος λόγου παρὰ δεῖπνον, οἱ μὲν ἄλλοι παντάπασιν ἐξεφλαύριζον τὸ πρᾶγμα καὶ κατεγέλων· ὁ δʼ ἑστιῶν ἡμᾶς Μέστριος Φλῶρος ἔφη τὰ μὲν γιγνόμενα τῇ φήμῃ θαυμαστῶς βοηθεῖν· τῷ δʼ αἰτίας ἀπορεῖν ἀπιστεῖσθαι τὴν ἱστορίαν οὐ δικαίως, ὅπου, μυρίων ἐμφανῆ τὴν οὐσίαν ἐχόντων, ὁ τῆς αἰτίας λόγος ἡμᾶς διαπέφευγεν· ὅλως δʼ εἶπεν ὁ ζητῶν ἐν ἑκάστῳ τὸ εὔλογον ἐκ πάντων ἀναιρεῖ τὸ θαυμάσιον. ὅπου γὰρ ὁ τῆς αἰτίας ἐπιλείπει λόγος, ἐκεῖθεν ἄρχεται τὸ ἀπορεῖν, τουτέστι τὸ φιλοσοφεῖν· ὥστε τρόπον τινὰ φιλοσοφίαν ἀναιροῦσιν οἱ τοῖς θαυμασίοις ἀπιστοῦντες. δεῖ δʼ ἔφη τὸ μὲν διὰ τί γίγνεται τῷ λόγῳ μετιέναι, τὸ δʼ ὅτι γίγνεται παρὰ τῆς ἱστορίας λαμβάνειν. ἱστορεῖται δὲ πολλὰ τοιαῦτα· γιγνώσκομεν γὰρ ἀνθρώπους τῷ καταβλέπειν τὰ παιδία μάλιστα βλάπτοντας, ὑγρότητι τῆς ἕξεως καὶ ἀσθενείᾳ τρεπομένης ὑπʼ αὐτῶν καὶ κινουμένης ἐπὶ τὸ χεῖρον, ἧττον δὲ τῶν στερεῶν καὶ πεπηγότων ἤδη τοῦτο πασχόντων. καίτοι τούς γε περὶ τὸν Πόντον οἰκοῦντας πάλαι Θιβεῖς προσαγορευομένους ἱστορεῖ Φύλαρχος οὐ παιδίοις μόνον ἀλλὰ καὶ τελείοις ὀλεθρίους εἶναι· καὶ γὰρ τὸ βλέμμα καὶ τὴν ἀναπνοὴν καὶ τὴν διάλεκτον αὐτῶν παραδεχομένους τήκεσθαι καὶ νοσεῖν· ᾔσθοντο δʼ ὡς ἔοικε τὸ γιγνόμενον οἱ μιγάδες, οἰκέτας ἐκεῖθεν ὠνίους ἐξάγοντες. ἀλλὰ τούτων τὸ μὲν ἴσως ἧττόν ἐστι θαυμαστὸν ἡ γὰρ ἐπαφὴ καὶ συνανάχρωσις ἔχει τινὰ φαινομένην πάθους ἀρχήν· καὶ καθάπερ τὰ τῶν ἄλλων ὀρνέων πτερὰ τοῖς τοῦ ἀετοῦ συντεθέντα διόλλυται ψηχόμενα καὶ ἀπανθεῖ τῶν πτίλων μυδώντων, οὕτως οὐδὲν ἀπέχει καὶ ἀνθρώπου ψαῦσιν τὴν μὲν ὠφέλιμον εἶναι τὴν δʼ ἀπηνῆ καὶ βλαβεράν· τὸ δὲ καὶ προσβλεφθέντας ἀδικεῖσθαι συμβαίνει μὲν ὥσπερ εἴρηκα, τῷ δὲ τὴν αἰτίαν ἔχειν δυσθήρατον ἀπιστεῖται.
5.7.2Ben, "Ama sen bir bakıma sebebin bir izini, yolunu kendin bulmuşsun," dedim, "cisimlerin yaydıklarına gelerek. Koku, ses, soluk akıntısı da canlılardan yayılan şeyler, hisleri harekete geçiren parçalardır; bunlar organlara çarpınca hisler etkilenir. Sıcaklık ve hareket yüzünden bu tür şeylerin canlılardan yayılması çok daha akla yatkındır; çünkü pneumanın bir tür çarpıntısı ve sarsıntısı vardır, beden onun vuruşlarıyla durmadan birtakım yayılımlar saçar. Bunun en çok gözlerden olması beklenir. Görme son derece hareketlidir; ateşli bir ışık salan pneumayla birlikte şaşılacak bir güç yayar, insan da onun aracılığıyla çok şey yapar ve çok şeye uğrar. Görünenlerle uyumlu hazlara ve tatsızlıklara kapılır. Aşkın, psykhē'nin en büyük ve en şiddetli hâllerinin başlangıcını da görme verir; âşık güzellere bakınca erir, akar, adeta onlara doğru çekilir.
Bu yüzden, insanın gözle etkilenip zarar gördüğüne inanan, ama yaparak zarar verdiğine inanmayanlara şaşılır sanırım. Çünkü güzellerin karşılık bakışı, gözlerden çıkan şey, ister ışık ister akıntı olsun, âşıkları eritir, acıyla karışık bir hazla mahveder; kendileri buna tatlı-acı derler. Ne dokunanlar ne duyanlar, bakan ve bakılanlar kadar yaralanır ve etkilenir. Görmeden öyle bir geçiş ve tutuşma olur ki, Med neftinin uzaktan ateşle tutuşmasına hayran kalanlar aşkı hiç tanımamış sayılmalıdır. Çünkü güzellerin bakışları, çok uzaktan karşılık verseler bile, âşıkların psykhē'lerinde ateş yakar.
Sarılık hastalarının çaresini de sık sık anlatırız: Çamurluk kuşuna bakınca iyileşirler. Bu hayvanın tabiatı ve karışımı öyledir ki, gözlerden bir akıntı gibi çıkan hastalığı çeker ve alır. Bu yüzden çamurluk kuşları sarılıklılara bakmaz, buna dayanamaz, yüzlerini çevirir, gözlerini kapatırlar; bazılarının düşündüğü gibi kendilerinden gelen şifayı kıskandıkları için değil, sanki bir darbeyle yaralandıkları için. Öteki hastalıklar içinde birlikte olanlara en çok ve en çabuk göz iltihabı bulaşır. Görmenin bir başkasına hastalık başlangıcı verip saldırma gücü bu kadar keskindir."
καὶ μήν ἔφην ἐγώ τρόπον τινὰ τῆς αἰτίας αὐτὸς ἴχνος τι καὶ τρίβον ἀνεύρηκας, ἐπὶ τὰς ἀπορροὰς τῶν σωμάτων ἀφικόμενος· καὶ γὰρ ἡ ὀσμὴ καὶ ἡ φωνὴ καὶ τὸ ῥεῦμα τῆς ἀναπνοῆς ἀποφοραὶ τινές εἰσι τῶν ζῴων καὶ μέρη κινοῦντα τὰς αἰσθήσεις, ὅταν ὑπʼ αὐτῶν προσπεσόντων πάθωσι. πολὺ δὲ μᾶλλον εἰκός ἐστι τῶν ζῴων ἀποφέρεσθαι τὰ τοιαῦτα διὰ τὴν θερμότητα καὶ τὴν κίνησιν, οἱονεί τινα σφυγμὸν καὶ κλόνον ἔχοντος τοῦ πνεύματος, ὑφʼ οὗ τὸ σῶμα κρουόμενον ἐνδελεχῶς ἐκπέμπει τινὰς ἀπορροάς;. · μάλιστα δὲ τοῦτο γίγνεσθαι διὰ τῶν ὀφθαλμῶν εἰκός ἐστι· πολυκίνητος γὰρ ἡ ὄψις οὖσα μετὰ πνεύματος αὐγὴν ἀφιέντος πυρώδη θαυμαστήν τινα διασπείρει δύναμιν, ὥστε πολλὰ καὶ πάσχειν καὶ ποιεῖν διʼ αὐτῆς τὸν ἄνθρωπον. ἡδοναῖς τε γὰρ συμμέτροις καὶ ἀηδίαις ὑπὸ τῶν ὁρατῶν τρεπόμενος συνέχεται· καὶ τῶν ἐρωτικῶν, ἃ δὴ μέγιστα καὶ σφοδρότατα παθήματα τῆς ψυχῆς ἐστιν, ἀρχὴν ἡ ὄψις ἐνδίδωσιν ὥστε ῥεῖν καὶ λείβεσθαι τὸν ἐρωτικόν, ὅταν ἐμβλέπῃ τοῖς καλοῖς, οἷον ἑλκόμενον εἰς αὐτούς. διὸ καὶ θαυμάσειεν ἄν· τις οἶμαι μάλιστα τῶν πάσχειν μὲν καὶ κακοῦσθαι τὸν ἄνθρωπον διὰ τῆς ὄψεως οἰομένων, οὐκέτι δὲ δρᾶν καὶ βλάπτειν. αἱ γὰρ ἀντιβλέψεις τῶν ἐν ὥρᾳ καὶ τὸ διὰ τῶν ὀμμάτων ἐκπῖπτον, εἴτʼ ἄρα φῶς εἴτε ῥεῦμα, τοὺς ἐρῶντας ἐκτήκει καὶ ἀπόλλυσι μεθʼ ἡδονῆς ἀλγηδόνι μεμιγμένης, ἣν αὐτοὶ γλυκύπικρον ὀνομάζουσιν· οὔτε γὰρ ἁπτομένοις οὔτʼ ἀκούουσιν οὕτω τιτρώσκεσθαι συμβαίνει καὶ πάσχειν, ὡς προσβλεπομένοις καὶ προσβλέπουσι. τοιαύτη γὰρ γίγνεται διάδοσις καὶ ἀνάφλεξις ἀπὸ τῆς ὄψεως, ὥστε παντελῶς ἀπειράτους ἔρωτος ἡγεῖσθαι τοὺς τὸν Μη Μηδικὸν νάφθαν θαυμάζοντας ἐκ διαστήματος ὑπὸ τοῦ πυρὸς ἀναφλεγόμενον αἱ γὰρ τῶν καλῶν ὄψεις, κἂν πάνυ πόρρωθεν ἀντιβλέπωσι, πῦρ ἐν ταῖς τῶν ἐρωτικῶν ψυχαῖς ἀνάπτουσι. καὶ μὴν τό γε τῶν ἰκτερικῶν βοήθημα πολλάκις ἱστοροῦμεν· ἐμβλέποντες γὰρ τῷ χαραδριῷ θεραπεύονται· τοιαύτην ἔοικε τὸ ζῷον φύσιν καὶ κρᾶσιν ἔχειν, ὥσθʼ ἕλκειν καὶ δέχεσθαι τὸ πάθος ἐκπίπτον, ὥσπερ ῥεῦμα, διὰ τῆς ὄψεως· ὅθεν οὐ προσβλέπουσιν οἱ χαραδριοὶ τοὺς τὸν ἴκτερον ἔχοντας οὐδὲ καρτεροῦσιν, ἀλλʼ ἀποστρέφονται καὶ τὰ ὄμματα συγκλείσαντες ἔχουσιν· οὐ φθονοῦντες·, ὡς ἔνιοι νομίζουσι, τῆς ἀπʼ αὐτῶν ἰάσεως ἀλλʼ ὥσπερ ὑπὸ πληγῆς τιτρωσκόμενοι. τῶν δʼ ἄλλων νοσημάτων μάλιστα καὶ τάχιστα τὰς ὀφθαλμίας ἀναλαμβάνουσιν οἱ συνόντες· οὕτω δύναμιν ἔχει ὀξεῖαν ἡ ὄψις ἐνδοῦναι καὶ προσβαλεῖν ἑτέρῳ πάθους ἀρχήν.
5.7.3Patrokleas, "Bedensel olanlar için pek doğru söylüyorsun," dedi. "Ama nazar gibi psykhē'ye ait şeyler, baktığı kişilere zararı görme yoluyla nasıl ve ne şekilde geçirir?" Ben, "Psykhē etkilenince bedeni de etkilediğini bilmiyor musun?" dedim. "Aphrodite işleri üzerine düşünceler cinsel organları uyandırır; köpeklerin vahşi hayvanlarla çekişmelerindeki öfkeleri çoğu zaman görmelerini söndürür, kör eder. Keder, para hırsı ve kıskançlık renkleri değiştirir, bünyeyi yıpratır. Bunların hiçbiri kadar haset de psykhē'ye sızmaya yatkındır ve bedeni de kötülükle doldurur; ressamlar haset yüzünü çizerken bunu güzelce taklit etmeye çalışır. Hasetle böyle bir hâle gelen insanlar bakışlarını dikince, psykhē'ye en yakın duran gözler kötülüğü çekip zehirli oklar gibi çarpar; baktıklarını etkilemelerinde sanırım hiçbir akıl dışı ya da inanılmaz yan yoktur. Köpeklerin ısırığı öfkeyle ısırınca daha ağır olur. İnsanların menisinin de âşık olarak birleştiklerinde daha iyi tuttuğu söylenir. Kısacası psykhē'nin hâlleri bedenin güçlerini kuvvetlendirir, daha şiddetli kılar. Bu yüzden nazarlık denen şeylerin hasede karşı faydalı olduğu düşünülür; tuhaflıkları bakışı çeker, etkilenenlere daha az yönelir. İşte, Florus," dedim, "bunlar ziyafet hissem sayılsın."
καὶ μάλʼ ἔφη λέγεις ὀρθῶς ὁ Πατροκλέας ἐπί γε τῶν σωματικῶν τὰ δὲ τῆς ψυχῆς, ὧν ἐστι καὶ τὸ βασκαίνειν, τίνα τρόπον καὶ πῶς διὰ τῆς ὄψεως τὴν βλάβην εἰς τοὺς ὁρωμένους διαδίδωσιν; οὐκ οἶσθʼ ἔφην ὅτι πάσχουσʼ ἡ ψυχὴ τὸ σῶμα συνδιατίθησιν; ἐπίνοιαι γὰρ ἀφροδισίων ἐγείρουσιν αἰδοῖα, καὶ θυμοὶ κυνῶν ἐν ταῖς πρὸς τὰ θηρία γιγνομέναις ἁμίλλαις ἀποσβεννύουσι τὰς ὁράσεις πολλάκις καὶ τυφλοῦσι· λῦπαι δὲ καὶ φιλαργυρίαι καὶ ζηλοτυπίαι τὰ χρώματα τρέπουσι καὶ καταξαίνουσι τὰς ἕξεις· ὧν οὐδενὸς ὁ φθόνος ἧττον ἐνδύεσθαι τῇ ψυχῇ πεφυκὼς ἀναπίμπλησι καὶ τὸ σῶμα πονηρίας, ἣν οἱ ζωγράφοι καλῶς ἐπιχειροῦσιν ἀπομιμεῖσθαι τὸ τοῦ φθόνου πρόσωπον ὑπογράφοντες. ὅταν οὖν οὕτως ὑπὸ τοῦ φθονεῖν διατεθέντες ἀπερείδωσι τὰς ὄψεις, αἱ δʼ ἔγγιστα τεταγμέναι τῆς ψυχῆς σπάσασαι τὴν κακίαν ὥσπερ πεφαρμαγμένα βέλη προσπίπτωσιν, οὐδὲν οἶμαι συμβαίνει παράλογον οὐδʼ ἄπιστον, εἰ κινοῦσι τοὺς προσορωμένους· καὶ γὰρ τὰ δήγματα τῶν κυνῶν χαλεπώτερα γίγνεται μετʼ ὀργῆς δακνόντων· καὶ τὰ σπέρματα τῶν ἀνθρώπων μᾶλλον ἅπτεσθαί φασιν, ὅταν ἐρῶντες πλησιάζωσι· καὶ ὅλως τὰ πάθη τὰ τῆς ψυχῆς ἐπιρρώννυσι καὶ ποιεῖ σφοδροτέρας τὰς τοῦ σώματος δυνάμεις. διὸ καὶ τὸ τῶν λεγομένων προβασκανίων γένος οἴονται πρὸς τὸν φθόνον ὠφελεῖν, ἑλκομένης διὰ τὴν ἀτοπίαν τῆς ὄψεως, ὥσθʼ ἧττον ἐπερείδειν τοῖς πάσχουσιν. αὗταί σοι εἶπον ὦ Φλῶρε, συμβολαὶ τῆς εὐωχίας ἀπηριθμήσθωσαν.
5.7.4Soklaros, "Önce sınayalım," dedi, "çünkü sözde sahte görünen bir şey var. Çoğunun nazara uğrayanlar hakkında söylediklerini doğru kabul edersek, bilirsin ki dostların, akrabaların, kimileri babalarının bile nazarı olduğunu düşünürler. Kadınlar çocuklarını onlara göstermez, onlara uzun süre bakılmasına izin vermezler. O zaman bu nasıl haset hâli sayılır? Peki, Zeus aşkına, kendine nazar değdirdiği söylenenlere ne diyeceksin? Bunu duymuşsundur, duymadıysan şunu kesin okumuşsundur:
Güzeldi bir zaman, güzeldi saçları Eutelidas'ın; ama o uğursuz adam kendine nazar değdirdi, ırmağın girdabında görüp; hemen çirkin bir hastalık [...]
Eutelidas kendine güzel görünüp görüntüsünden etkilendiği, sonra hastalanıp gençliğiyle birlikte sağlığını da yitirdiği söylenir. Bak bakalım bu tuhaflıklara karşı bir açıklaman var mı."
καὶ ὁ Σώκλαρος ἂν γʼ ἔφη πρότερον ἡμεῖς αὐτὰ δοκιμάσωμεν· ἔστι γὰρ ὅ τι τοῦ λόγου καταφαίνεται κίβδηλον. εἰ γὰρ ἃ λέγουσι πολλοὶ περὶ τῶν βασκαινομένων ὡς ἀληθῆ τίθεμεν, οὐκ ἀγνοεῖς δήπουθεν ὅτι καὶ φίλους καὶ οἰκείους, ἔνιοι δὲ καὶ πατέρας ἔχειν ὀφθαλμὸν βάσκανον ὑπολαμβάνουσιν, ὥστε μὴ δεικνύναι τὰς γυναῖκας αὐτοῖς τὰ παιδία μηδὲ πολὺν ἐᾶν χρόνον ὑπὸ τῶν τοιούτων καταβλέπεσθαι· πῶς οὖν ἔτι δόξει φθόνου τὸ πάθος εἶναι; τί δʼ, πρὸς τοῦ Διός, ἐρεῖς περὶ τῶν ἑαυτοὺς καταβασκαίνειν λεγομένων; καὶ γὰρ τοῦτʼ ἀκήκοας· εἰ δὲ μή, πάντως ταῦτʼ ἀνέγνωκας καλαὶ μέν ποτʼ ἔσαν, καλαί, φόβαι Εὐτελίδαο· ἀλλʼ αὑτὸν βάσκαινεν ἰδὼν ὀλοφώιος ἀνὴρ δίνῃ ἐν ποταμῷ· τὸν δʼ αὐτίκα νοῦσος ἀεικής […] ὁ γὰρ Εὐτελίδας λέγεται, καλὸς ἑαυτῷ φανεὶς· καὶ παθών τι πρὸς τὴν ὄψιν, ἐκ τούτου νοσῆσαι καὶ τὴν εὐεξίαν μετὰ τῆς ὥρας ἀποβαλεῖν. ἀλλʼ ὅρα πῶς ἔχεις εὑρησιλογίας πρὸς τὰς τοιαύτας ἀτοπίας.
5.7.5Ben, "Başka zaman pek yeterli olmazdı," dedim, "ama gördüğün gibi şu kadar büyük kadehten içiyorum, cesaretim var. Şunu söylüyorum: Bütün hâller psykhē'de uzun süre kalınca kötü melekeler oluşturur. Bunlar tabiat kuvveti kazanınca, rastgele bir bahaneyle harekete geçer, çoğu zaman istemediğimiz hâlde bizi kendilerine has, alışılmış hâllere sürükler. Korkakların kendilerini kurtaracak şeylerden bile korktuğuna, öfkelilerin en sevdiklerine bile sinirlendiğine, âşıkların ve ölçüsüzlerin sonunda en kutsal bedenlerden bile uzak duramadıklarına bak. Çünkü alışkanlık, huyu kendine uygun olana sürüklemekte müthiştir; ayağı tökezleyenin de önüne çıkan her şeye takılması kaçınılmazdır. Bu yüzden haset ve nazar melekesi edinmiş olanların, bu hâlin özelliğine göre yakınlarına karşı da harekete geçmesine şaşmamalı. Böyle hareket edince de istediklerini değil, tabiatlarının gereğini yaparlar. Küre biçimi gereği küre gibi, silindir de silindir gibi hareket etmek zorundadır; hasetçi de huyuyla her şeye hasetle yönelir. Üstelik en çok yakınlarına ve özlem duyduklarına bakmaları da doğaldır; bu yüzden onlara daha çok zarar verirler.
Sevgili Eutelidas ve kendine nazar değdirdiği söylenenler de bence akla aykırı bir şeye uğramış değildir. Çünkü Hippokrates'e göre en yüksek sağlık sağlamsızdır, doruğa varan bedenler orada durmaz, karşı yöne meyleder ve salınır. Bir anda büyük ilerleme kaydedip kendilerini umduklarından iyi görerek hayran kalanlar, bedenlerindeki değişimi seyredenler, melekeleri kötüye kaymaya yakındır; kendilerine nazar değdirirler. Bu daha çok suya ya da başka aynalara yansıyan akıntılardan olur; çünkü akıntı bakanın kendisine geri eser, başkalarına zarar verdiği şeylerle kendileri zarar görür. Bu belki çocuklarda da olur, sebebi çoğu zaman bakanlara yanlışlıkla yüklenir."
ἄλλως μέν ἔφηνοὐ μάλʼ ἱκανῶς· πίνων δ’ ὡς ὁρᾷς ἐκ τῆς τηλικαύτης κύλικος, οὐκ ἀτόλμως· λέγω δʼ ὅτι τὰ μὲν πάθη πάντα, ταῖς ψυχαῖς ἐμμείναντα πολὺν χρόνον, ἕξεις ἐνεργάζεται πονηράς· αὗται δʼ, ὅταν ἰσχὺν φύσεως λάβωσιν, ὑπὸ τῆς τυχούσης κινούμεναι προφάσεως, πολλάκις καὶ ἄκοντας ἐπὶ τὰ οἰκεῖα καὶ συνήθη καταφέρουσι πάθη. σκόπει δὲ τοὺς δειλοὺς ὅτι καὶ τὰ σῴζοντα φοβοῦνται, καὶ τοὺς ὀργίλους ὅτι καὶ τοῖς φιλτάτοις δυσκολαίνουσι, καὶ τοὺς ἐρωτικοὺς καὶ ἀκολάστους ὅτι τελευτῶντες οὐδὲ τῶν ἁγιωτάτων ἀπέχεσθαι δύνανται σωμάτων. ἡ γὰρ συνήθεια δεινὴ πρὸς τὸ οἰκεῖον ἐξάγειν τὴν διάθεσιν, καὶ τὸν ἀκροσφαλῶς ἔχοντα πᾶσι προσπταίειν ἀνάγκη τοῖς ὑποπίπτουσιν· ὥστʼ οὐκ ἄξιον θαυμάζειν τοὺς τὴν φθονητικὴν καὶ βασκαντικὴν ἀπειργασμένους ἐν ἑαυτοῖς ἕξιν, εἰ καὶ πρὸς τὰ οἰκεῖα κατὰ τὴν τοῦ πάθους ἰδιότητα κινοῦνται· κινούμενοι δʼ οὕτως ὃ πεφύκασιν οὐχ ὃ βούλονται ποιοῦσιν. ὡς γὰρ ἡ σφαῖρα κινεῖσθαι σφαιρικῶς καὶ κυλινδρικῶς ὁ κύλινδρος ἀναγκάζετει κατὰ τὴν τοῦ σχήματος διαφοράν, οὕτως τὸν οὕτω φθονερὸν ἡ διάθεσις φθονητικῶς πρὸς ἅπαντα κινεῖ. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ καταβλέπειν εἰκός ἐστιν αὐτοὺς τὰ οἰκεῖα καὶ ποθούμενα μᾶλλον· διὸ καὶ βλάπτουσι μᾶλλον. ὁ δὲ βέλτιστος Εὐτελίδας καὶ ὅσοι λέγονται καταβασκαίνειν ἑαυτοὺς οὐκ ἀλόγως μοι δοκοῦσι τοῦτο πάσχειν. σφαλερὸν γὰρ ἡ ἐπʼ ἄκρον εὐεξία κατὰ τὸν Ἱπποκράτην, καὶ τὰ σώματα προελθόντα μέχρι τῆς ἄκρας ἀκμῆς οὐχ ἕστηκεν, ἀλλὰ ῥέπει καὶ ταλαντεύεται πρὸς τοὐναντίον· ὅταν οὖν ἐπίδοσιν ἀθρόαν λάβωσι καὶ βέλτιον ἢ προσεδόκων ἔχοντας ἑαυτοὺς; ἐπιβλέπωσιν, ὥστε θαυμάζειν καὶ κατασκοπεῖν τὸ σῶμα τῆς μεταβολῆς, ἐγγὺς εἰσι καταφερόμενοι ταῖς ἕξεσι πρὸς τὸ χεῖρον, ἑαυτοὺς καταβασκαίνειν. τοῦτο δὲ γίγνεται μᾶλλον ἀπὸ τῶν πρὸς ὕδασιν ἤ τισιν ἄλλοις ἐσόπτροις ὑφισταμένων ῥευμάτων ἀναπνεῖ γὰρ ἐπʼ αὐτοὺς τοὺς ὁρῶντας, ὥσθʼ οἷς ἑτέρους ἔβλαπτον, αὐτοὺς κακοῦσθαι. τοῦτο δʼ ἴσως καὶ περὶ τὰ παιδία γιγνόμενον καταψεύδεται πολλάκις τὴν αἰτίαν τῶν ἐνορώντων.
5.7.6Ben bitirince Florus'un damadı Gaius, "Demokritos'un suretleri ise," dedi, "tıpkı Aigionlular ya da Megaralılar gibi hesaba katılmadı, sözü bile edilmedi. Oysa o, hasetçilerin saldığı bu suretlerin büsbütün his ve dürtüden yoksun olmadığını, onları salanların kötülüğü ve nazarıyla dolu olduklarını söyler. Bunlar nazar değen kişiye yapışır, onunla kalır, onunla yaşar, bedenini de zihnini de karıştırıp bozar. Adamın düşüncesi, sanırım, buna benzer, ama ifadesi ilahî ve görkemlidir."
"Elbette," dedim. "Ama şaşıyorum, bu akıntılardan yalnız can taşıma ve prohairesis sahibi olma özelliklerini çıkardığımı nasıl fark etmediniz. Gecenin bu vaktinde başınıza canlı ve akıllı hayaletler, suretler getirip sizi korkuttuğumu, sarstığımı sanmayasınız diye. İsterseniz sabah bunları inceleyelim."
ἐμοῦ δὲ παυσαμένου, Γάιος ὁ Φλώρου γαμβρὸς τῶν δὲ Δημοκρίτου ἔφη εἰδώλων, ὥσπερ Αἰγιέων ἢ Μεγαρέων, ἀριθμὸς οὐδεὶς οὐδὲ λόγος· ἅ φησιν ἐκεῖνος ἐξιέναι τοὺς φθονοῦντας, οὔτʼ αἰσθήσεως ἄμοιρα παντάπασιν οὔτθʼ ὁρμῆς, ἀνάπλεὰ τε τῆς ἀπὸ τῶν προϊεμένων μοχθηρίας καὶ βασκανίας· μεθʼ ἧς ἐμπλασσόμενα καὶ παραμένοντα καὶ συνοικοῦντα τοῖς βασκαινομένοις ἐπιταράττειν καὶ κακοῦν αὐτῶν τό τε σῶμα καὶ τὴν διάνοιαν; οὕτω γὰρ οἶμαί πως τὸν ἄνδρα τῇ δόξῃ, τῇ δὲ λέξει δαιμονίως λέγειν καὶ μεγαλοπρεπῶς.πάνυ μὲν οὖν ἔφην ἀλλὰ θαυμάζω, πῶς ἔλαθον ὑμᾶς οὐδὲν ἄλλο τῶν ῥευμάτων τούτων ἢ τὸ ἔμψυχον ἀφελὼν καὶ προαιρετικὸν ἵνα μή με δόξητε πόρρω νυκτῶν ὑμῖν ἐπάγοντα φάσματα καὶ εἴδωλα πεπνυμένα καὶ φρονοῦντα μορμολύττεσθαι καὶ διαταράττειν. ἕωθεν οὖν, ἐὰν δοκῇ, περὶ τούτων σκεψώμεθα.
5.8.18. Bölüm: Şair neden elma ağacına 'parlak meyveli', Empedokles ise elmalara 'hyperphloia' demiştir?
Bir gün Khaironeia'da ağırlanıyorduk, sofraya türlü türlü meyve gelmişti. Yatanlardan birinin aklına şu dizeyi söylemek geldi:
tatlı incirler, parlak meyveli elma ağaçları, ve boy atmış zeytinler.
Bunun üzerine şairin elma ağaçlarına neden özellikle 'parlak meyveli' dediği araştırıldı. Hekim Tryphon bunun ağaçla karşılaştırıldığı için söylendiğini ileri sürdü: Ağaç çok küçük ve görünüşü basitken güzel, büyük meyve verir. Başka biri de bütün güzelliklerin bir araya gelmiş olarak meyveler içinde yalnız onda görüldüğünü söyledi: Dokununca temizdir, eli kirletmez, güzel kokuyla doldurur; tadı hoştur; koklaması ve görmesi de pek zevklidir. Bütün hisleri birden kendine çektiği için övülmesi doğaldır.
ἑστιωμένων ἡμῶν ποτʼ ἐν Χαιρωνείᾳ καὶ παρατεθείσης παντοδαπῆς ὀπώρας, ἐπῆλθέ τινι τῶν κατακειμένων ἀναφθέγξασθαι τὸν στίχον ἐκεῖνον συκέαι τε γλυκεραὶ καὶ μηλέαι ἀγλαόκαρποι καὶ ἐλαῖαι τηλεθόωσαι ζήτησις οὖν ἦν, διὰ τί τὰς μηλέας ὁ ποιητὴς ἀγλαοκάρπους ἐξαιρέτως προσεῖπεν. καὶ Τρύφων μὲν ὁ ἰατρὸς ἔλεγε κατὰ τὴν πρὸς τὸ δένδρον εἰρῆσθαι σύγκρισιν, ὅτι μικρὸν ὂν κομιδῇ καὶ τὴν ὄψιν εὐτελὲς καλὸν καὶ μέγαν ἐκφέρει τὸν καρπόν. ἄλλος δέ τις ἔφη τὸ καλὸν ἐκ πάντων συντεθὲν μόνῳ τούτῳ τῶν ἀκροδρύων ὁρᾶν ὑπάρχον καὶ γὰρ τὴν ψαῦσιν ἔχει καθάριον, ὥστε μὴ μολύνειν ἀλλʼ εὐωδίας ἀναπιμπλάναι τὸν ἁπτόμενον, καὶ τὴν γεῦσιν ἡδεῖαν, ὀσφραίνεσθαί τε καὶ ἰδεῖν ἐπιτερπέστατόν ἐστι· διὸ καὶ πάσας ὁμοῦ τι τὰς αἰσθήσεις προσαγόμενον εἰκότως ἐπαινεῖσθαι.
5.8.2Biz bunların makul söylendiğini kabul ettik. Ama Empedokles'in
bu yüzden geç doğan narlar ve hyperphloia elmalar
dediğini hatırlattık. Narın sıfatını anlıyorduk: Sonbahar biterken, sıcaklar sönerken meyvelerini olgunlaştırırlar; çünkü nemi zayıf ve yapışkandır, hava soğumaya başlamadıkça güneş onun katılaşmasına izin vermez. Bu yüzden Theophrastos meyvesini gölgede daha iyi ve daha çabuk olgunlaştıran tek ağacın bu olduğunu söyler. Ama bilgenin elmalara hangi anlamda 'hyperphloia' dediğini merak ettiğimizi söyledik. Üstelik bu adam güzel yazmak için en parlak sıfatlarla, canlı renklerle süsler gibi, şeyleri parlatmaz; her sıfatı bir cevherin ya da gücün bildirimi yapar. Mesela psykhē'yi saran bedene 'insanı saran toprak', havaya 'bulut toplayan', karaciğere 'çok kanlı' der.
ταῦτα μὲν οὖν ἔφαμεν ἡμεῖς μετρίως λέγεσθαι· τοῦ δʼ Ἐμπεδοκλέους εἰρηκότος οὕνεκεν ὀψίγονοί τε σίδαι καὶ ὑπέρφλοια μῆλα, τὸ μὲν τῶν σιδῶν ἐπίθετον νοεῖν, ὅτι, τοῦ φθινοπώρου λήγοντος ἤδη καὶ τῶν καυμάτων μαραινομένων, ἐκπέττουσι τὸν καρπόν· ἀσθενῆ γὰρ αὐτῶν τὴν ὑγρότητα καὶ γλίσχραν οὖσαν οὐκ ἐᾷ λαβεῖν σύστασιν ὁ ἥλιος, ἂν μὴ μεταβάλλειν ὁ ἀὴρ ἐπὶ τὸ ψυχρότερον ἄρχηται· διὸ καὶ μόνον τοῦτό φησι Θεόφραστος τὸ δένδρον ἐν τῇ σκιᾷ βέλτιον ἐκπέττειν τὸν καρπὸν καὶ τάχιον. τὰ δὲ μῆλα καθʼ ἥντινα διάνοιαν ὁ σοφὸς ὑπέρφλοια προσειρήκοι, διαπορεῖν, καὶ μάλιστα τἀνδρὸς οὐ καλλιγραφίας ἕνεκα τοῖς εὐπροσωποτάτοις τῶν ἐπιθέτων, ὥσπερ ἀνθηροῖς χρώμασι, τὰ πράγματα γανοῦν εἰωθότος, ἀλλʼ ἕκαστον οὐσίας τινὸς ἢ δυνάμεως δήλωμα ποιοῦντος, οἷον ἀμφιβρότην χθόνα τὸ τῇ ψυχῇ περικείμενον σῶμα, καί νεφεληγερέτην τὸν ἀέρα καὶ πολυαίματον τὸ ἧπαρ,
5.8.3Ben bunları söyleyince bazı gramerciler, elmalara canlılıkları yüzünden 'hyperphloia' dendiğini söylediler; çünkü şairler çok canlı olmaya, gürbüz olmaya 'phloiein' derlermiş. Antimakhos da Kadmosluların şehrine 'meyvelerle gürbüz' demişti sanki; Aratos da Sirius için
kimini güçlendirdi, kiminin de bütün phloos'unu yok etti
derken meyvelerin yeşilliğine ve tazeliğine 'phloos' diyor. Yunanlılardan bazıları da Phloios Dionysos'a kurban keserlermiş. Meyveler içinde yeşillik ve tazelik en çok elmada kaldığından filozof ona 'hyperphloion' demiş.
Dedemiz Lamprias ise 'hyper' sözcüğünün yalnız aşırılık ve şiddet değil, dışarıda ve yukarıda olmayı da bildirdiğini söyledi. Nitekim kapı üstüne 'hyperthyron', üst kata 'hyperoon' deriz; şair de kurbanın dış etlerine 'hyperteron', içtekilerine 'enkata' der. "Bak bakalım," dedi, "Empedokles bu sıfatı daha çok şu yüzden kullanmış olmasın: Öteki meyvelerin dış kısmı kabukla çevrilidir, üstlerinde zar, kılıf, kapçık, bakla bulunur. Elmanın kabuğu ise içtedir, çekirdeğin tutunduğu yapışkan ve yağlı bir zardır. Yenilen kısım kabuğun dışını sardığından, doğal olarak 'kabuğun üstünde' (hyperphloion) adını almıştır."
εἰπόντος οὖν ἐμοῦ ταῦτα, γραμματικοί τινες ἔφασαν ὑπέρφλοια λελέχθαι τὰ μῆλα διὰ τὴν ἀκμήν· τὸ γὰρ ἄγαν ἀκμάζειν καὶ τεθηλέναι φλοίειν ὑπὸ τῶν ποιητῶν λέγεσθαι. καὶ τὸν Ἀντίμαχον οὕτω πως φλοίουσαν ὀπώραις εἰρηκέναι τὴν τῶν Καδμείων πόλιν· ὁμοίως τὸν Ἄρατον ἐπὶ τοῦ Σειρίου λέγοντα καὶ τὰ μὲν ἔρρωσεν, τῶν δὲ φλόον ὤλεσε πάντα, τὴν χλωρότητα καὶ τὸ ἄνθος τῶν καρπῶν φλόον προσαγορεύειν εἶναι δὲ καὶ τῶν Ἑλλήνων τινάς, οἳ Φλοίῳ Διονύσῳ θύουσιν. ἐπεὶ τοίνυν μάλιστα τῶν καρπῶν ἡ χλωρότης καὶ τὸ τεθηλέναι τῷ μήλῳ παραμένει, ὑπέρφλοιον αὐτὸ τὸν φιλόσοφον προσαγορεῦσαι. Λαμπρίας δʼ ὁ πάππος ἡμῶν ἔφη τὴν ὑπὲρ φωνὴν οὐ μόνον τἄγαν καὶ τὸ σφοδρὸν δηλοῦν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἔξωθεν καὶ τὸ ἄνωθεν· οὕτω γάρ ὑπέρθυρον καὶ ὑπερῷον καλεῖν ἡμᾶς, τὸν δὲ ποιητὴν καὶ κρέʼ ὑπέρτερα τὰ ἔξω τοῦ ἱερείου, ὥσπερ ἔγκατα τὰ ἐντός. ὅρα τοίνυν ἔφη μὴ πρὸς τοῦτο μᾶλλον ὁ Ἐμπεδοκλῆς πεποίηκε τὸ ἐπίθετον, ὅτι, τῶν ἄλλων καρπῶν τὸ ἔξωθεν ὑπὸ τοῦ φλοιοῦ περιεχομένων καὶ τὰ καλούμενα λεπύχανα καὶ κελύφη καὶ ὑμένας καὶ λοβοὺς ἐπιπολῆς; ἐχόντων, ὁ τοῦ μήλου φλοιὸς ἐντός ἐστι κολλώδης χιτὼν καὶ λιπαρός, ᾧ προσίσχεται τὸ σπέρμα· τὸ δʼ ἐδώδιμον, ἔξωθεν αὐτῷ περικείμενον, εἰκότως ὑπέρφλοιον ὠνόμασται.
5.9.19. Bölüm: İncir ağacı en keskin ağaç olduğu hâlde neden en tatlı meyveyi verir?
Bundan sonra incirler üzerine soru açıldı: Böyle yağlı ve tatlı bir meyve nasıl oluyor da en acı ağaçtan çıkıyordu? İncirin yaprağına sertliğinden thrion denmiştir; odunu sütlüdür, yanarken en keskin dumanı çıkarır, yandıktan sonra da külünden çıkan kül suyu keskinliğiyle en temizleyici olur. En şaşırtıcısı, filizlenip meyve veren her bitki çiçek açarken, çiçek açmayan yalnız incir ağacıdır. Söylendiği gibi yıldırım çarpmıyorsa, bunu da gövdesinin acılığına ve kötü bünyesine bağlamak mümkündür; çünkü ayı balığı ve sırtlan derisi gibi, yıldırımın bu tür şeylere dokunmadığı düşünülür.
İhtiyar söze girip şöyle dedi: Bitkide ne kadar tatlılık varsa hepsi meyveye sıkışır, kalan kısmı doğal olarak keskin ve saf bırakır. Karaciğer de öd bir yere ayrılınca en tatlı hâle gelir; incir de bütün yağlı ve lezzetli kısmı incire verince kendisi tatlılıktan yoksun kalır. "Odunun da bir miktar güzel özsuyu bulunduğuna şunu delil tutarım," dedi, "bahçıvanların söylediği şeyi: Altında biten ve yanına dikilen sedef otu daha hoş, özsuyu daha yumuşak olur; adeta bir tatlılıktan pay alarak ağırlığı ve bıktırıcılığı söner. Meğer, Zeus hakkı için, tersine incir besini kendine çekerek keskinliği almıyorsa."
μετὰ δὲ ταῦτα περὶ τῶν σύκων διηπορήθη, τί δήποτε πίων καὶ γλυκὺς οὕτω καρπὸς ἀπὸ δένδρου φύεται πικροτάτου· τῆς γὰρ συκῆς καὶ τὸ φύλλον διὰ τὴν τραχύτητα θρῖον ὠνόμασται, καὶ τὸ ξύλον ὀπῶδές; ἐστιν, ὥστε καόμενον μὲν ἐκδιδόναι δριμύτατον καπνὸν κατακαυθὲν δὲ τὴν ἐκ τῆς τέφρας κονίαν ῥυπτικωτάτην παρέχειν ὑπὸ δριμύτητος. ὃ δʼ ἐστὶ θαυμασιώτατον, ἀνθούντων ἁπάντων ὅσα βεβλάστηκε καὶ καρπογονεῖ, μόνον ἀνανθές ἐστι τὸ τῆς συκῆς φυτόν· εἰ δʼ, ὥς φασιν, οὐ κεραυνοῦται, καὶ τοῦτʼ ἄν τις ἀναθείη τῇ πικρότητι καὶ καχεξίᾳ τοῦ στελέχους· τῶν γὰρ τοιούτων οὐ δοκοῦσιν ἐπιθιγγάνειν οἱ κεραυνοί, καθάπερ οὐδὲ τῆς φώκης τοῦ δέρματος οὐδὲ τῆς ὑαίνης. ὑπολαβὼν οὖν ὁ πρεσβύτης ἔφη, ὅσον ἂν ἐνῇ τῷ φυτῷ γλυκύτητος, ἅπαν τοῦτο συνθλιβόμενον εἰς τὸν καρπὸν. εἰκότως δριμὺ ποιεῖν καὶ ἄκρατον τὸ λειπόμενον· ῶσπερ γὰρ τὸ ἧπαρ, εἰς ἕνα τόπον τοῦ χολώδους ἀποκριθέντος, αὐτὸ γίγνεται γλυκύτατον οὕτω τὴν συκῆν εἰς τὸ σῦκον ἅπαν τὸ λιπαρὸν καὶ νόστιμον ἀφιεῖσαν αὐτὴν ἄμοιρον εἶναι γλυκύτητος. ἐπεί, ὅτι γε μετέχει τινὸς εὐχυμίας τὸ ξύλον, ἐκεῖνοἔφηποιοῦμαι σημεῖον, ὃ λέγουσιν οἱ κηπουροί· λέγουσι γουσι δὲ τοῦ πηγάνου τὸ φυόμενον ὑπʼ αὐτῇ καὶ παραφυτευόμενον ἣδιον εἶναι καὶ τῷ χυμῷ μαλακώτερον, ὡς ἂν ἀπολαῦόν τινὸς γλυκύτητος, κατασβέννυται τἄγαν βαρὺ καὶ κατάκορον, εἰ μὴ νὴ Δία τοὐναντίον ἡ συκῆ περισπῶσα τὴν τροφὴν ἐξαιρεῖ τὸ τῆς δριμύτητος.
5.10.110. Bölüm: Atasözündeki 'tuz ve bakla ehli' kimlerdir; şair tuza neden 'ilahî' demiştir?
Florus'un evinde ağırlanırken ev sahibimiz atasözündeki 'tuz ve bakla ehli'nin kimler olduğunu sordu. Bunu gramerci Apollophanes hemen çözdü: "Atasözü, tuz ve baklayla bile birlikte yemek yiyebilecek kadar yakın olan dostları kastediyor," dedi. Tuzun bu itibarının nereden geldiğini ise merak ediyorduk. Homeros açıkça 'ilahî tuz serpti' der; Platon da insanların kanununa göre tuzun tanrılarca en sevilen cisim olduğunu söyler. Soruyu daha da zorlaştıran, Mısır rahiplerinin arınırken tuzdan büsbütün uzak durması, ekmeklerini bile tuzsuz yemeleriydi. Tanrılarca seviliyorsa ve ilahîyse, neden kaçınıyorlardı?
ἐζήτει Φλῶρος, ἑστιωμένων ἡμῶν παρʼ αὐτῷ, τίνες ἂν εἶεν· οἱ περὶ ἅλα καὶ κύαμον ἐν τῇ παροιμίᾳ λεγόμενοι. καὶ τοῦτο μὲν ἐκ προχείρου διέλυσεν Ἀπολλοφάνης ὁ γραμματικός· οἱ γὰρ οὕτω συνήθεις ἔφη τῶν φίλων, ὥστε καὶ πρὸς ἅλα δειπνεῖν καὶ κύαμον, ὑπὸ τῆς παροιμίας προβάλλονται. τὴν δὲ τῶν ἁλῶν τιμὴν ἀφʼ ὅτου γένοιτο διηποροῦμεν, Ὁμήρου μὲν ἄντικρυς λέγοντος πάσσε δʼ ἁλὸς θείοιο· Πλάτωνος δὲ τῶν ἁλῶν σῶμα κατὰ νόμον ἀνθρώπων θεοφιλέστατον εἶναι φάσκοντος· ἐπέτεινε δὲ τὴν ἀπορίαν τὸ τοὺς Αἰγυπτίους ἱερέας ἁγνεύοντας ἀπέχεσθαι τὸ πάμπαν ἁλῶν, ὥστε καὶ τὸν ἄρτον ἄναλον προσφέρεσθαι. πῶς γάρ, εἰ θεοφιλὲς καὶ θεῖον, ἀφωσιώσαντο;
5.10.2Florus, Mısırlıları bir yana bırakıp Yunanlılar gibi konu hakkında bir şeyler söylememizi istedi. Ben, Mısırlıların da Yunanlılarla çatışmadığını söyledim. Çünkü arınma, çocuk yapmayı, gülmeyi, şarabı ve başka bakımlardan ciddiye alınmaya değer pek çok şeyi yasaklar. Tuzdan da, belki bazılarının dediği gibi, sıcaklığıyla insanı birleşmeye çektiği için, arınma sırasında sakınıyorlardır. Ama en hoş katık olduğu için kaçınmaları da olasıdır. Çünkü tuz öteki katıkların katığı ve lezzet vericisi gibidir. Bu yüzden bazıları ona 'lütuf' der, çünkü zorunlu besini hoş kılar.
Φλῶρος μὲν οὖν ἐᾶν ἐκέλευσε τοὺς Αἰγυπτίους, Ἑλληνιστὶ δʼ αὐτοὺς εἰπεῖν τι πρὸς τὸ ὑποκείμενον. ἐγὼ δʼ ἔφην οὐδὲ τοὺς Αἰγυπτίους μάχεσθαι τοῖς Ἕλλησιν· αἱ γὰρ ἁγνεῖαι καὶ παιδοποιίαν καὶ γέλωτα καὶ οἶνον καὶ πολλὰ τῶν ἄλλως ἀξίων σπουδῆς ἀφαιροῦσι· τοὺς δʼ ἅλας τάχα μὲν ὡς ἐπὶ συνουσίαν ἄγοντας ὑπὸ θερμότητος, ὡς ἔνιοι λέγουσι, φυλάττονται καθαρεύοντες· εἰκὸς δὲ καὶ ὡς ὄψον ἣδιστον παραιτεῖσθαι. κινδυνεύουσι γὰρ οἱ ἅλες τῶν ἄλλων ὄψων ὄψον εἶναι καὶ ἥδυσμα διὸ καὶ χάριτας ἔνιοι προσαγορεύουσιν αὐτούς, ὅτι τῆς τροφῆς τὸ ἀναγκαῖον ἡδὺ ποιοῦσιν.
5.10.3Florus, "Tuza bunun için mi 'ilahî' dendiğini söyleyelim?" dedi. "Bu da küçük bir sebep değil," dedim. "Çünkü insanlar ortak olan, faydası en geniş alana yayılan şeyleri tanrısal sayarlar, su, ışık, mevsimler gibi. Toprağı ise yalnız ilahî değil, tanrı kabul ederler. Tuz da faydasıyla bunların hiçbirinden geri kalmaz: Besinin bedene girişini taçlandırır, onu isteğe uyumlu kılar.
Ama bak, tuzun şu özelliği de ilahî olmasın: Ölü bedenleri uzun süre çürümeden koruyarak ölüme karşı durur, ölümlü olanın büsbütün yok olup silinmesine izin vermez. Bizdeki en ilahî şey olan psykhē canlıları bir arada tutar, kitlenin akıp gitmesine izin vermez. Tuzun tabiatı da ölüleri alıp psykhē'nin işini taklit eder, bozulmaya sürüklenenleri tutar, onlara hâkim olur, durdurur, parçalara birbiriyle uyum ve dostluk sağlar. Bu yüzden Stoacılardan bazıları domuzun tabiatça ölü et olduğunu, psykhē'nin ona tuz gibi, dayansın diye serpildiğini söyler. Yıldırımın ateşini de kutsal ve ilahî sayarız, çünkü Zeus'un çarptığı bedenlerin uzun süre çürümeden dayandığını görürüz. Öyleyse ilahî ateşle aynı güce sahip tuzu eskilerin ilahî saymasında şaşılacak ne var?"
ἆρʼ οὖν ὁ Φλῶρος ἔφη διὰ τοῦτο θεῖον εἰρῆσθαι τὸν ἅλα φῶμεν;ἔστι μὲν δή εἶπονοὐδὲ τοῦτʼ ἐλάχιστον. οἱ γὰρ ἄνθρωποι τὰ κοινὰ καὶ διήκοντα ταῖς χρείαις ἐπὶ τὸ πλεῖστον ἐκθειάζουσιν, ὡς τὸ ὕδωρ, τὸ φῶς, τὰς ὥρας· τὴν δὲ γῆν οὐ μόνον θεῖον, ἀλλὰ καὶ θεὸν ὑπολαμβάνουσιν· ὧν οὐδενὸς λείπεται χρείᾳ τὸ τῶν ἁλῶν, θρίγκωμα τῆς τροφῆς γιγνόμενον εἰς τὸ σῶμα καὶ παρέχον εὐαρμοστίαν αὐτῇ πρὸς τὴν ὄρεξιν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ σκόπει, μὴ κἀκεῖνο θεῖον αὐτῷ συμβέβηκεν, ὅτι τῶν σωμάτων τὰ νεκρὰ διατηροῦν ἄσηπτα καὶ μόνιμα πολὺν χρόνον ἀντιτάττεται τῷ θανάτῳ καὶ οὐκ ἐᾷ παντελῶς ἐξολέσθαι καὶ ἀφανισθῆναι τὸ θνητόν· ἀλλʼ ὥσπερ ἡ ψυχή, θειότατον οὖσα τῶν ἡμετέρων, τὰ ζῷα συνέχει καὶ ῥεῖν οὐκ ἐᾷ τὸν ὄγκον, οὕτως ἡ τῶν ἁλῶν φύσις τὰ νεκρὰ παραλαμβάνουσα καὶ μιμουμένη τὸ τῆς ψυχῆς ἔργον ἀντιλαμβάνεται φερομένων ἐπὶ τὴν φθορὰν καὶ κρατεῖ καὶ ἵστησιν, ἁρμονίαν παρέχουσα καὶ φιλίαν πρὸς ἄλληλα τοῖς μέρεσι. διὸ καὶ τῶν Στωικῶν ἔνιοι τὴν ὗν σάρκα νεκρὰν γεγονέναι λέγουσι, τῆς ψυχῆς, ὥσπερ ἁλῶν, παρεσπαρμένης ὑπὲρ τοῦ διαμένειν. ὁρᾷς δʼ ὅτι καὶ τὸ κεραύνιον πῦρ ἱερὸν ἡγούμεθα καὶ θεῖον, ὅτι τὰ σώματα τῶν διοβλήτων ἄσηπτα πρὸς πολὺν ἀντέχοντα χρόνον ὁρῶμεν. τί οὖν θαυμαστόν, εἰ ὁ καὶ τὸν ἅλα, τὴν αὐτὴν ἔχοντα τῷ θείῳ δύναμιν πυρί, θεῖον ὑπέλαβον οἱ παλαιοί.
5.10.4Ben susunca Philinos söze girdi: "Doğurgan olan da sana ilahî görünmüyor mu, tanrı her şeyin başlangıcı olduğuna göre?" Kabul ettim. "Tuzun doğuma epey katkıda bulunduğu düşünülür," dedi, "tıpkı senin de Mısırlılar için hatırlattığın gibi. Köpek yetiştirenler, köpekler birleşmeye isteksiz kaldığında tuzlu yiyecekler ve salamura etlerle hareketsiz tohumlarını uyarıp kışkırtırlar. Tuz yüklü gemilerde de sayısız fare türer; bazıları dişilerin tuz yalayınca birleşmeden gebe kaldığını söyler. Ama tuzluluğun cinsel organlarda kaşıntı yapıp hayvanları çiftleşmeye kışkırtması daha muhtemeldir. Bir kadının ne gevşek ne de ilgisiz, lütufla karışık ve harekete geçirici güzelliğine belki bu yüzden 'tuzlu' ve 'keskin' derler. Sanırım şairler de Aphrodite'ye 'tuzdan doğmuş' derken, onun için denizden doğduğu masalını uydururken tuzun doğurganlığına işaret ediyorlar. Poseidon'u da, deniz tanrılarını da hep çok çocuklu, çok doğurgan gösterirler. Canlılar içinde de, karada ya da havada, deniz canlıları kadar doğurgan bir tür gösteremezsin. Empedokles de buna bakarak şöyle demiştir:
çok tohumlu balıkların sessiz boyunu yöneterek."
σιωπήσαντος δʼ ἐμοῦ, Φιλῖνος ὑπολαβών τὸ δὲ γόνιμον οὐ δοκεῖ σοι ἔφη θεῖον εἶναι, εἴπερ ἄρχει ὁ θεὸς πάντων; ὁμολογήσαντος δʼ ἐμοῦκαὶ μήν ἔφη τὸν ἅλα οὐκ ὀλίγον πρὸς γένεσιν συνεργεῖν οἴονται, καθάπερ αὐτὸς ἐμνήσθης τῶν Αἰγυπτίων· οἱ γοῦν τὰς κύνας φιλοτροφοῦντες, ὅταν ἀργότεραι πρὸς συνουσίαν ὦσιν, ἄλλοις τε βρώμασιν ἁλμυροῖς καὶ ταριχευτοῖς κρέασι κινοῦσι καὶ παροξύνουσι τὸ σπερματικὸν αὐτῶν ἡσυχάζον. τὰ δʼ ἁληγὰ πλοῖα πλῆθος ἐκφύει μυῶν ἄπλετον, ὡς μὲν ἔνιοι λέγουσι, τῶν θηλειῶν καὶ δίχα συνουσίας κυουσῶν, ὅταν τὸν ἅλα λείχωσιν· εἰκὸς δὲ μᾶλλον ἐμποιεῖν τὴν ἁλμυρίδα τοῖς μορίοις ὀδαξησμοὺς καὶ συνεξορμᾶν τὰ ζῷα πρὸς τοὺς συνδυασμούς. διὰ τοῦτο δʼ ἴσως καὶ κάλλος γυναικὸς τὸ μήτʼ ἀργὸν μήτʼ ἀπίθανον, ἀλλὰ μεμιγμένον χάριτι καὶ κινητικόν , ἁλμυρὸν καὶ δριμὺ καλοῦσιν. οἶμαι δὲ καὶ τὴν Ἀφροδίτην ἁλιγενῆ τοὺς ποιητὰς προσαγορεύειν καὶ μῦθον ἐπʼ αὐτῇ πεπλασμένον ἐξενεγκεῖν, ὡς ἀπὸ θαλάττης ἐχούσης τὴν γένεσιν, εἰς τὸ τῶν ἁλῶν γόνιμον αἰνιττομένους. καὶ γὰρ αὐτὸν τὸν Ποσειδῶνα καὶ ὅλως τοὺς πελαγικοὺς θεοὺς πολυτέκνους καὶ πολυγόνους ἀποφαίνουσιν. αὐτῶν δὲ τῶν ζῴων οὐδὲν ἂν χερσαῖον ἢ πτηνὸν εἰπεῖν ἔχοις οὕτω γόνιμον, ὡς πάντα τὰ θαλάττια· πρὸς ὃ καὶ πεποίηκεν ὁ Ἐμπεδοκλῆς φῦλον ἄμουσον ἄγουσα πολυσπερέων καμασήνων.