IV. Kitap
4.0.1Sossius Senecio, Polybios Afrikalı Scipio'ya, vatandaşlardan birini kendine dost edinmeden agoradan ayrılmamasını öğütlemişti. Burada dostu, titizlenip sofistçe, o değişmez ve sağlam dost anlamında anlamamalı; basitçe iyi niyet besleyen kimse diye anlamalı. Dikaiarkhos da herkesi kendine iyi niyetli kılmak, ama dost olarak yalnız iyileri seçmek gerektiğini düşünürdü. Çünkü dostluk ancak uzun zamanda ve aretē ile kazanılır; iyi niyeti ise siyaset adamlarının hizmeti, sohbeti ve şakası sağlar, yeter ki bunlar gönül alıcı ikna ve lütfa yardım edecek fırsatı yakalasın.
Ama bak, bu öğüt yalnız agoraya değil, şölene de pek güzel uymuyor mu? Yanında yatanlardan, orada bulunanlardan birini kendine iyi niyetli ve dost kılmadan kalkmamalı. Agoraya işler ve başka ihtiyaçlar için gidilir; şölene ise aklı başında olanlar, mevcut dostlarını sevindirmek kadar yeni dost kazanmak için de gelir. Bu yüzden şölenden başka şeyler götürmeye kalkmak bayağı ve kaba olur; ama dostlarını çoğaltmış olarak ayrılmak hem hoş hem saygındır. Tersine, bunu önemsemeyen kimse, buluşmayı kendisi için tatsız ve eksik kılar, psykhē'siyle değil karnıyla sofra arkadaşı olup gider. Çünkü sofra arkadaşı yalnız yemeğe, şaraba ve yemişlere değil, söze, şakaya ve iyi niyetle sonuçlanan dostane muhabbete de ortak olmak için gelir.
Güreşçilerin oyunları ve çekişleri toza muhtaçtır; dostluğun tutuşlarına ise şarap, söze karıştığında kavrayış verir. Çünkü söz, şarabın insanı güler yüzlü kılan ve huyu yumuşatan gücünü bedenden psykhē'ye akıtır ve ona katar; yoksa şarap bedende dolaşıp durur, tokluktan öte bir şey sağlamaz. Mermer, kızgın demirin aşırı yumuşaklığını ve akışkanlığını soğutarak giderir, yumuşatılıp şekil verilen demiri sağlamlaştırır. Şölen sözü de içenlerin şarapla büsbütün dağılmasına izin vermez, onları toparlar; neşeyi ve insan sevgisini gevşemenin içine lütufla karıştırır. Yeter ki biri onlara ustalıkla dokunsun, çünkü şarap onları, dostluk mührünün kolayca iz bırakacağı kadar yumuşatmıştır.
ὦ Σόσσιε Σενεκίων, τοῦ Πολυβίου Σκιπίωνι παραινοῦντος Ἀφρικανῷ μὴ πρότερον ἐξ ἀγορᾶς ἀπελθεῖν ἢ φίλον τινὰ ποιήσασθαι τῶν πολιτῶν· φίλον δὲ δεῖ μὴ πικρῶς μηδὲ σοφιστικῶς ἀκούειν ἐκεῖνον τὸν ἀμετάπτωτον καὶ βέβαιον, ἀλλὰ κοινῶς τὸν εὔνουν· ὥσπερ ᾤετο χρῆναι Δικαίαρχος εὔνους μὲν αὑτῷ παρασκευάζειν ἅπαντας, φίλους δὲ ποιεῖσθαι τοὺς ἀγαθούς;. φιλία γὰρ ἐν χρόνῳ πολλῷ καὶ διʼ ἀρετῆς ἁλώσιμον· εὔνοιαν δὲ καὶ χρεία καὶ ὁμιλία καὶ παιδιὰ πολιτικῶν ἀνδρῶν ἐπάγεται, καιρὸν λαβοῦσα πειθοῦς φιλανθρώπου καὶ χάριτος συνεργόν. ἀλλʼ ὅρα τὸ τῆς παραινέσεως, εἰ μὴ μόνον ἔχει δεξιῶς; πρὸς ἀγορὰν ἀλλὰ καὶ πρὸς συμπόσιον· ὥστε δεῖν μὴ πρότερον ἀναλύειν ἢ κτήσασθαί τινα τῶν συγκατακειμένων καὶ παρόντων εὔνουν ἑαυτῷ καὶ φίλον. εἰς ἀγορὰν μὲν γὰρ ἐμβάλλουσι πραγμάτων εἵνεκεν καὶ χρειῶν ἑτέρων, εἰς δὲ συμπόσιον οἵ γε νοῦν ἔχοντες ἀφικνοῦνται κτησόμενοι φίλους οὐχ ἧττον ἢ τοὺς ὄντας εὐφρανοῦντες. διότι τῶν μὲν ἄλλων ζητεῖν ἐκφορὰν κἀνελεύθερον ἂν εἴη καὶ φορτικόν, τὸ δὲ φίλων πλέον ἔχοντας ἀπιέναι καὶ ἡδὺ καὶ σεμνόν ἐστι. καὶ τοὐναντίον ὁ τούτου παραμελῶν ἄχαριν αὑτῷ καὶ ἀτελῆ τὴν συνουσίαν ποιεῖ καὶ ἄπεισι τῇ γαστρὶ σύνδειπνος οὐ τῇ ψυχῇ γεγονώς· ὁ γὰρ σύνδειπνος οὐκ ὄψου καὶ οἴνου καὶ τραγημάτων μόνον, ἀλλὰ καὶ λόγων κοινωνὸς ἣκει καὶ παιδιᾶς καὶ φιλοφροσύνης εἰς εὔνοιαν τελευτώσης. αἱ μὲν γὰρ παλαιόντων ἐπιβολαὶ καὶ ἕλξεις κονιορτοῦ δέονται, ταῖς δὲ φιλικαῖς λαβαῖς ὁ οἶνος ἁφὴν ἐνδίδωσι μιγνύμενος λόγῳ λόγος γὰρ αὐτῷ τὸ φιλάνθρωπον καὶ ἠθοποιὸν ἐπὶ τὴν ψυχὴν ἐκ τοῦ σώματος ἐποχετεύει καὶ συνδίδωσιν· εἰ δὲ μή, πλανώμενος ἐν τῷ σώματι πλησμονῆς οὐδὲν σπουδαιότερον παρέσχεν. ὅθεν ὥσπερ ὁ μάρμαρος, τοῦ διαπύρου σιδήρου τῷ καταψύχειν τὴν ἄγαν ὑγρότητα καὶ ῥύσιν ἀφαιρῶν, εὔτονον ποιεῖ τὸ μαλασσόμενον αὐτοῦ καὶ τυπούμενον ὁ· οὕτως ὁ συμποτικὸς λόγος οὐκ ἐᾷ διαφορεῖσθαι παντάπασιν ὑπὸ τοῦ οἴνου τοὺς πίνοντας; ἀλλʼ ἐφίστησι καὶ ποιεῖ τῇ ἀνέσει τὸ ἱλαρὸν καὶ φιλάνθρωπον ἐγκέραστον καὶ κεχαρισμένον, ἄν τις ἐμμελῶς ἅπτηται, καθάπερ σφραγῖδι φιλίας εὐτυπώτων καὶ ἁπαλῶν διὰ τὸν οἶνον ὄντων.
4.1.11. Bölüm: Karışık besin sade besinden daha kolay mı hazmedilir?
Sofra sorularının dördüncü onlusunda ilk konumuz, karışık besin üzerine yaptığımız araştırma olacak. Elaphebolia bayramıydı; bayram için Hyampolis'e gittiğimizde hekim Philon bizi, görünüşe bakılırsa pek gösterişli bir hazırlıkla ağırladı. Philinos'un yanındaki çocuklardan en küçüğünün yalnız ekmek yiyip başka hiçbir şey istemediğini görünce, "Ey Herakles!" dedi, "Demek o deyiş bunun içinmiş: 'Taşların ortasında savaşıyorlardı, ama eğilip taş alamıyorlardı.'" Çocuklara yarayacak bir şey getirmek için fırladı ve epey sonra biraz kuru incir ve peynirle döndü. Ben, gereksiz ve pahalı şeyleri hazırlayanların zorunlu ve faydalı olanları ihmal edip onlardan yoksun kalmasının her zaman görüldüğünü söyleyince Philon şöyle dedi: "Aklıma gelmemişti, Philinos'un bize bir Sosastros yetiştirdiği. Söylendiğine göre o ömrü boyunca sütten başka ne bir yiyecek ne bir içecek almış. Ama onda bu perhizin sonradan bir değişiklikle başlamış olması muhtemel. Bizimkini ise bu Kheiron, Akhilleus'un tersine, doğduğundan beri kansız ve cansız besinlerle büyütüyor; çok geçmeden, dedikleri gibi, onu ağustosböcekleri misali havayla ve çiyle beslenir hâle getirecek."
Philinos, "Biz Aristomenes zamanındaki gibi bir Yüz Kurbanlık ziyafetine geleceğimizi bilmiyorduk," dedi, "bilseydik böyle pahalı, iltihap yapan sofralara karşı, panzehir gibi sade ve sağlıklı yemekleri boynumuza takıp gelirdik. Hele sade yemeklerin karışıklardan daha kolay hazmedildiğini ve daha kolay bulunduğunu senden o kadar sık duymuşken." Markion da Philon'a, "Philinos hazırlığını berbat ediyor," dedi, "konuklarını kaçırıp korkutuyor. Ama benden istersen, karışık besinin sade besinden daha kolay hazmedildiğine senin adına kefil olurum, önlerindeki yemeklerin tadını gönül rahatlığıyla çıkarırlar." Philon da Markion'dan böyle yapmasını rica etti.
τῆς οὖν τετάρτης τῶν συμποτικῶν ζητημάτων δεκάδος ἡμῖν πρῶτον ἔσται τὸ περὶ τῆς· ποικίλης τροφῆς ζητηθέν. Ἐλαφηβολίων γὰρ ὄντων, εἰς Ὑάμπολιν ἐπὶ τὴν ἑορτὴν ἀφικνουμένους ἡμᾶς εἱστία Φίλων ὁ ἰατρὸς ἐκ παρασκευῆς τινος, ὡς ἐφαίνετο, νεανικῆς. ἰδὼν δὲ τῶν παιδίων τῶν ἅμα τῷ Φιλίνῳ τὸ νέον ἄρτῳ χρώμενον ἄλλου δὲ μηδενὸς δεόμενον, ὦ Ἡράκλεις ἔφη τοῦτʼ ἄρʼ ἦν τὸ λεγόμενον ἐν δὲ λίθοις ἐμάχοντο, λίθον δʼ οὐκ ἦν ἀνελέσθαι· καὶ ἀνεπήδησεν οἰσόμενός τι τῶν χρησίμων ἐκείνοις, εἶθʼ ἧκε μετὰ χρόνον συχνὸν ἰσχάδας αὐτοῖς τινας καὶ τυρὸν κομίζων. ἐμοῦ δʼ εἰπόντος, ὅτι τοῦτο συμβαίνει τοῖς τὰ περιττὰ καὶ πολυτελῆ παρασκευαζομένοις ἀμελεῖν καὶ σπανίζειν τῶν ἀναγκαίων καὶ χρησίμων οὐ γὰρ ἐμεμνήμην εἶπεν ὁ Φίλων ὅτι Σώσαστρον ἡμῖν ὑποτρέφει ὁ Φιλῖνος, ὅν φασι μήτε ποτῷ χρησάμενον ἄλλῳ μήτʼ ἐδέσματι πλὴν γάλακτος διαβιῶσαι πάντα τὸν βίον· ἀλλʼ ἐκείνῳ μὲν ἐκ μεταβολῆς ἀρχὴν γενέσθαι τῆς τοιαύτης διαίτης εἰκός· τὸν δʼ ἡμέτερον ἀντιστρόφως τῷ Ἀχιλλεῖ τρέφων ὁ Χείρων οὗτος, εὐθὺς ἀπὸ τῆς γενέσεως ἀναιμάκτοις καὶ ἀψύχοις τροφαῖς, οὐκ ἂν εἰς μακρὰν ἀποδείξειεν ἀέρι καὶ δρόσῳ, ὡς λέγουσι, καθάπερ οἱ τέττιγες σιτούμενον.ἡμεῖς μὲν οὖν ὁ Φιλῖνος εἶπεν ἠγνοοῦμεν Ἑκατομφόνια δειπνήσοντες, ὥσπερ ἐπʼ Ἀριστομένους· ἐπεὶ παρῆμεν ἂν ὄψα τῶν λιτῶν καὶ ὑγιαινόντων, ὥσπερ ἀλεξιφάρμακα, πρὸς οὕτω πολυτελεῖς καὶ φλεγμαινούσας τραπέζας περιαψάμενοι, καὶ ταῦτα, σοῦ πολλάκις ἀκηκοότες ὅτι τῶν ποικίλων τὰ ἁπλᾶ μᾶλλον εὔπεπτʼ ἐστὶ καὶ εὐπόριστα καὶ ὁ Μαρκίων πρὸς τὸν Φίλωνα διαφθείρει σου Φιλῖνος ἔφη τὴν παρασκευήν, ἀποτρέπων καὶ δεδιττόμενος τοὺς δαιτυμόνας· ἀλλʼ ἂν ἐμοῦ δεηθῇς, ἐγγυήσομαι πρὸς αὐτοὺς ὑπέρ σοῦ τὴν ποικίλην τροφὴν εὐπεπτοτέραν εἶναι τῆς ἁπλῆς, ὥστε θαρροῦντας ἀπολαύειν τῶν παρακειμένων. ὁ μὲν οὖν Φίλων ἐδεῖτο τοῦ Μαρκίωνος οὕτω ποιεῖν.
4.1.2Yemeği bitirince Philinos'u karışık besini suçlamaya davet ettik. "Söz benim değil," dedi, "bunları bize her fırsatta şu Philon söyler. Birincisi, vahşi hayvanlar tek çeşit ve sade besinlerle beslendikleri için insanlardan daha sağlıklıdır; insanların kapatıp besledikleri hayvanlar ise karışık ve lezzetlendirilmiş yem aldıkları için hastalıklara açıktır, hazımsızlığa kolayca yakalanır. İkincisi, hiçbir hekim yenilik yapmakta öyle gözü kara, öyle cesur olmamıştır ki ateşli hastaya karışık besin versin; hazma en itaatkâr olduğu için sade, kokusuz besin verirler. Çünkü besinin içimizdeki güçlere yenilip etkilenmesi ve değişmesi gerekir. Boya da saf renklere daha iyi işler, parfümcünün maddeleri en kokusuz yağı en çabuk dönüştürür; besinde de hazımla değişmeye en yatkın olan, yalın ve tek çeşit olandır. Çok ve türlü keyfiyetler ise birbirine ters düşer, uzlaşmaz, karşılaşınca hazımdan önce bozulurlar. Bir şehirde toplanmış karışık, derme çatma kalabalık gibidirler: Kolay kolay tek ve ortak bir düzene giremezler; her biri kendi tarafını tutar, yabancıyla anlaşması zordur.
Bunun açık kanıtı şarapta görülür: Şarap değiştirerek içmek denen şey en çabuk sarhoş eder, sarhoşluk ise şarabın hazmedilememesine benzer. Bu yüzden içenler karıştırılmış şaraptan kaçar, karıştıranlar da tuzak kuruyormuş gibi gizlemeye çalışır; çünkü değişiklik ve düzensizlik insanı kendinden geçirir. Musikişinasların çok telli çalgılara büyük bir sakınmayla dokunmaları da herhalde bundandır; oysa onların karışık ve çeşitli olmaktan başka bir kusuru yoktur. Ben de şunu söyleyebilirim: Farklı keyfiyetlerden hazım çıkacağına, birbirine zıt sözlerden inanç ve onay çıkması daha olasıdır.
Şaka yapıyor gibi görünüyorsam, bunu bırakıp Philon'un sözlerine döneyim. Ondan sık sık şunu duyarız: Madem hazımsızlık besinin türlü keyfiyetinden gelir, karışıklık da zararlıdır ve tuhaf keyfiyetler doğurur, o hâlde kişi deneyerek kendine uygun olanı bulmalı ve onunla yetinmelidir. Tabiatça hazmı zor bir şey yoksa ve bedeni karıştırıp bozan çokluksa, bu çeşit çeşit yemeklerden daha da çok kaçınmak gerekir. Philon'un aşçısı, ustasının rakibi gibi, az önce bizi bunlarla büyüledi; yenilikle ve değişiklikle isteğimizi yorulmaya bırakmadı, onu başka şeylere doğru sürükledi, çeşitlilik içinde ölçülü ve yeterli olanın sınırını aştırdı. Hypsipyle'nin baktığı çocuk gibi:
bir çiçekten ötekine koşarak, sevinçli psykhē'siyle av peşinde, çocukça bir doymazlıkla
çayırın çiçeklerini tek tek toplar.
Burada Sokrates'i de analım. Aç olmayanları yemeye ikna eden yiyeceklerden sakınmayı öğütlemişti; bu, yemeklerin çeşitlisinden, karışığından sakınıp korkmayı öğütlemekten başka bir şey değildir. Çünkü çeşitlilik gösterilerde, dinlemelerde, Aphrodite işlerinde, bütün oyun ve eğlencelerde hazzı ihtiyacın çok ötesine taşır; fazlalığın pek çok başlangıcı vardır, haz hep yeniden canlanır. Sade ve tek türlü hazlarda ise çekicilik tabiatın sınırını aşmaz. Kısacası, bir hekimin yemek bolluğunu övmesine dayanmaktansa, bir müzisyenin çok teli, bir masörün türlü türlü yağı övmesine dayanmak daha kolaydır; çünkü sapmalar ve değişiklikler insanı sağlığın doğru yolundan çıkarır."
ἐπεὶ δʼ ἡμεῖς παυσάμενοι τοῦ δειπνεῖν προσεκαλούμεθα τὸν Φιλῖνον ἐπιθέσθαι τῇ κατηγορίᾳ τῆς ποικίλης τροφῆς, οὐκ ἐμός εἶπεν ὁ μῦθος ναυξκ. π. 511 ἀλλʼ οὑτοσὶ Φίλων ἑκάστοτε λέγει πρὸς ἡμᾶς, ὅτι πρῶτον μὲν τὰ θηρία τροφαῖς μονοειδέσι καὶ ἁπλαῖς χρώμενα μᾶλλον ὑγιαίνει τῶν ἀνθρώπων· ὅσα δὲ σιτεύουσι καθείρξαντες, ἐπισφαλῆ πρὸς τὰς νόσους ἐστὶ καὶ ῥᾳδίως ταῖς ὠμότησιν ἁλίσκεται διὰ τὸ μικτήν τινα καὶ συνηδυσμένην τροφὴν προσφέρεσθαι. δεύτερον, οὐδεὶς γέγονεν οὕτω τῶν ἰατρῶν παράτολμος ἐν καινοτομίᾳ καὶ ἀνδρεῖος, ὥστε ποικίλην τροφὴν πυρέττοντι προσενεγκεῖν ἀλλὰ τὴν ἁπλῆν καὶ ἄκνισον ὡς ὑπήκοον μάλιστα τῇ πέψει προσφέρουσι. δεῖ γὰρ παθεῖν τὴν τροφὴν καὶ μεταβαλεῖν κρατηθεῖσαν ὑπὸ τῶν ἐν ἡμῖν δυνάμεων. κρατεῖ δὲ καὶ βαφὴ τῶν ἁπλῶν χρωμάτων μᾶλλον, καὶ μυρεψικοῖς φαρμάκοις τρέπεται τάχιστα τὸ ἀωδέστατον ἔλαιον, καὶ τροφῆς εὐπαθέστατον ὑπὸ πέψεως μεταβάλλειν τὸ ἀφελὲς καὶ μονοειδές. αἱ δὲ πολλαὶ καὶ ποικίλαι ποιότητες ὑπεναντιώσεις ἔχουσαι καὶ δυσμαχοῦσαι φθείρονται πρότερον προσπίπτουσαι, καθάπερ ἐν πόλει μιγάδων καὶ συγκλύδων ἀνθρώπων πλῆθος, οὐ ῥᾳδίως μίαν οὐδʼ ὁμοπαθοῦσαν ἴσχουσαι κατάστασιν, ἀλλʼ ἑκάστη πρὸς τὸ οἰκεῖον ἀντιτείνουσα καὶ δυσσύμβατος οὖσα πρὸς τὸ ἀλλόφυλον. ἐμφανὲς δὲ τεκμήριον τὸ περὶ τὸν οἶνον· αἱ γὰρ ἀλλοινίαι λεγόμεναι τάχιστα μεθύσκουσιν, ἀπεψίᾳ δʼ οἴνου προσέοικεν ἡ μέθη. διὸ φεύγουσι τὸν μεμιγμένον οἶνον οἱ πίνοντες, οἱ δὲ μιγνύοντες πειρῶνται λανθάνειν ὡς ἐπιβουλεύοντες· ἐκστατικὸν γὰρ ἡ μεταβολὴ καὶ τὸ ἀνώμαλον. ὅθεν που καὶ τὰς πολυχορδίας μετὰ πολλῆς οἱ μουσικοὶ κινοῦσιν εὐλαβείας, αἷς οὐδὲν ἄλλο κακὸν ἢ τὸ μικτόν ἐστι καὶ ποικίλον. ἐγὼ δʼ ἐκεῖνο ἔχω εἰπεῖν, ὅτι μᾶλλον ἂν […] ἐκ λόγων ὑπεναντίων γένοιτʼ ἂν πίστις καὶ συγκατάθεσις ἢ πέψις ἐκ διαφόρων ποιοτήτων. εἰ δὲ δὴ δοκῶ παίζειν, ταῦτʼ ἐάσας ἐπὶ τὰ Φίλωνος ἄνειμι. πολλάκις γὰρ ἀκούομεν αὐτοῦ λέγοντος, ὡς, ἐπεὶ ποικίλῃ ποιότητι τροφῆς γίγνεται τὸ δύσπεπτον, ἥ τε πολυμιγία βλαβερὸν καὶ γόνιμον ἀλλοκότων ποιοτήτων, δεῖ τὸ σύμφυλον ἐκ πείρας λαβόντα χρῆσθαι καὶ στέργειν· εἰ δὲ φύσει δύσπεπτον οὐδέν, ἀλλὰ πλῆθός ἐστι τὸ ταράσσον καὶ φθεῖρον, ἔτι μᾶλλον οἶμαι τὰ παντοδαπὰ ταῦτα καὶ ποικίλα φευκτέον, οἷς ἀρτίως ἡμᾶς ὁ Φίλωνος ὀψοποιὸς ὥσπερ ἀντίτεχνος αὐτοῦ κατεφάρματτεν, ἐξαλλάττων τῇ καινότητι καὶ μεταβολῇ τὴν ὄρεξιν οὐκ ἀπαγορεύουσαν, ἀλλʼ ἀγομένην ἐπʼ ἄλλα καὶ παρεκβαίνουσαν ἐν τῷ ποικίλῳ τὸ μέτριον καὶ αὔταρκες, ὥσπερ ὁ τῆς Ὑψιπύλης τρόφιμος […] νος ἕτερον ἀφʼ ἑτέρας ἰέμενος ἄγρευμʼ ἀνθέων ἡδομένᾳ ψυχᾷ, τὸ νήπιον ἄπληστος ἐών ἐπὶ πλεῖστον ἐξανθίζεται τοῦ λειμῶνος. ἐνταῦθα δὲ καὶ τοῦ Σωκράτους ἅμα μνημονευτέον, παρακελευομένου φυλάττεσθαι τῶν βρωμάτων, ὅσα τοὺς μὴ πεινῶντας ἐσθίειν ἀναπείθει, ὡς οὐδὲν ἀλλʼ ἢ τὸ παντοδαπὸν καὶ ποικίλον εὐλαβεῖσθαι καὶ δεδιέναι τῶν σιτίων παραινοῦντος. τοῦτο γὰρ πορρωτέρω ἐξάγει τῆς χρείας τὴν ἀπόλαυσιν ἐν θεάμασιν, ἐν ἀκροάμασιν, ἐν ἀφροδισίοις, ἐν παιδιαῖς ἁπάσαις καὶ διατριβαῖς, ἀναλαμβανομένην ὑπὸ τοῦ περιττοῦ πολλὰς ἀρχὰς ἔχοντος· ἐν δὲ ταῖς ἁπλαῖς καὶ μονοτρόποις ἡδοναῖς οὐ παρεκβαίνει τὴν φύσιν ἡ θέλξις. ὅλως δέ μοι δοκεῖ μᾶλλον ἄν τις ὑπομεῖναι πολυχορδίαν μουσικὸν ἐπαινοῦντα καὶ μυραλοιφίαν ἀλείπτην ἢ πολυοψίαν ἰατρόν· αἱ γὰρ ἐκτροπαὶ καὶ μεταβολαὶ τῆς εἰς ὑγίειαν εὐθείας ἐκβιβάζουσι.
4.1.3Philinos bunları söyleyince Markion, Sokrates'in lanetine yalnız faydalıyı güzelden ayıranların değil, hazzı sağlıktan ayırıp onu sağlığın yardımcısı değil, karşıtı ve düşmanı sayanların da tutulduğunu düşündüğünü söyledi. "En şiddetli alet olan acıya az başvururuz, o da istemeyerek," dedi. "Hazzı ise kimse, istese bile, öteki şeylerden uzak tutamaz. Yemekte, uykuda, yıkanırken, yağlanırken, yatarken hep yanı başımızdadır; hastayı karşılar, beslenmesine yardım eder, bol bol sağladığı tabiata uygun şeylerle yabancı olanı silip götürür. Hangi acı, hangi açlık, hangi zehir bir hastalığı, vaktinde alınmış bir banyo ya da ihtiyacı olana verilmiş şarap kadar kolay ve zahmetsiz giderdi? Hazla alınan besin bütün sıkıntıları hemen çözer, tabiatı, hava açılıp deniz durulmuşçasına, kendi hâline döndürür. Zahmetli tedaviler ise ancak güçlükle ve azar azar sonuç verir, tabiatı zorla yerinden söküp sıkıştırır. Öyleyse Philinos bizi suçlamasın: Her iki yelkeni açıp hazdan kaçmıyoruz; bazı filozofların hazla güzeli bağdaştırmaya çalışmasından daha ahenkli biçimde hazla sağlığı bağdaştırmaya çalışıyoruz.
Hemen ilk delilinde, Philinos, yanılmış görünüyorsun bana: Hayvanların insanlardan daha sade besinlerle beslendiğini ve daha sağlıklı olduğunu varsayıyorsun. İkisi de doğru değil. Birincisine karşı Eupolis'in keçileri tanıklık eder; besinlerinin karmakarışık ve çeşit çeşit olduğunu şöyle övünerek anlatırlar:
Her türlü çalıyla otlarız, köknar, pırnal, kocayemişten körpe sürgünler kemirerek; üstelik daha neler neler: yonca, güzel kokulu adaçayı, bol yapraklı smilaks, yabani zeytin, sakız ağacı, dişbudak, kavak, aria, meşe, sarmaşık, funda, söğüt, cehri, sığırkuyruğu, çiriş, laden, palamut, kekik, sater.
Sayılanların tatları, kokuları ve güçleri bakımından elbette binlerce farkı var, üstelik atlananlar sayılanlardan çoktur. İkincisini Homeros daha tecrübeli biçimde çürütür: Veba hastalıklarının önce akılsız hayvanlara dokunduğunu söyler. Ömürlerinin kısalığı da hayvanların ne kadar hassas ve hastalıklı olduğunu ele verir; çünkü neredeyse hiçbiri uzun yaşamaz, kuzgun ve karga hariç, onların da her şeyi yediğini, her besine dokunduğunu görüyoruz.
Hazmı kolay ve zor olanı hastaların perhizinden çıkarman da doğru değildi. Çünkü zahmet, idman ve besini bölmek hazma iyi gelir, ama ateşli hastalara uymaz. Karışık besinin çarpışmasından ve farklarından da boşuna korktun. Eğer tabiat kendine uygun olanı doğrudan benzerlerinden alıp vücuda katıyorsa, karışık besin türlü keyfiyetler saçarak her parçaya uygun olanı verir. O zaman Empedokles'in dediği olur:
tatlı tatlıyı kaptı, acı acının üstüne atıldı, ekşi ekşiye vardı, sıcak sıcağa bindi;
karışım, sıcaklıkla pneuma içinde dağılınca, her şey kendi akrabasının peşinden gider. Çünkü bizimki gibi bu kadar karmaşık, panayır kalabalığını andıran bir bedenin, bileşimini sade değil çeşit çeşit malzemeden toplayıp tamamlaması akla yatkındır. Bu böyle değilse, hazım denen şey besini değiştirip dönüştürmekse de, bu iş çeşitli olanda daha çabuk ve daha iyi olur. Çünkü benzer benzerden etkilenmez; karşıtlık ve farklılık ise keyfiyetleri zıtlarıyla karıştırarak söndürür ve daha çok değiştirir.
Karışık ve çeşitli olanı büsbütün reddediyorsan, Philinos, şu Philon'u yalnız ziyafet verdiği ve yemek yaptırdığı için azarlama. Asıl o, Erasistratos'un 'tanrıların elleri' dediği o krallara yaraşır panzehirleri karıştırırken, madenleri, bitkileri, hayvanlardan elde edilenleri, karanın ve denizin ürünlerini aynı şeyde birleştirdiği için saçmalığını ve aşırılığını ortaya koy! İyisi mi bunları bırakıp hekimliği arpa suyuna, vantuza ve sulu yağa terk edelim!
Ama Zeus hakkı için, çeşitlilik kendine hâkim olamayan isteği saptırıyor, büyülüyor, öyle mi? Aziz dostum, temizlik de, mideye iyi gelme de, güzel koku da, kısacası daha hoş olan her şey de bizi çeker, daha çok yedirip içirir. Öyleyse neden iyi unla değil kaba bulamaçla yoğurmuyoruz, kuşkonmaz yerine soğan ve deve dikeni hazırlamıyoruz, bu güzel kokulu şarabı reddedip sivrisinek korosunun şarkıları arasında küpten yabani şarap içmiyoruz? Çünkü, diyeceksin, sağlıklı perhiz hazdan kaçmak, firar etmek değildir; hazlarda ölçü ve düzendir, isteği faydalı olana itaat ettirmektir.
Dümenciler sert rüzgârdan pek çok yolla kaçınır, ama rüzgâr kesilip dinince kimse onu yeniden estiremez. İstekte de öyledir: Karşısına dikilmek, taşkınlığını cezalandırmak büyük iş değildir; ama vaktinden önce yorulup gevşemiş, görevini bırakmış isteği yeniden gerip canlandırmak çok zor, çok çetindir, dostum. Bu yüzden karışık besin, tek çeşit olduğu için bıktıran sade besinden, akıp giden tabiatı durdurmak bıkmış tabiatı harekete geçirmekten ne kadar kolaysa o kadar üstündür. Bazılarının tokluktan açlıktan daha çok kaçınmak gerektiği sözü de doğru değildir; doğrusu tam tersi. Çünkü tokluk ancak bir bozulma ve hastalıkla sonuçlanırsa zarar verir; açlık ise başka kötülük yapmasa bile kendi başına tabiata aykırıdır.
Bunlar senin felsefe dökmelerine karşı akortlanmış teller gibi dursun. Ama tuzla baklaya razı olanlar, şu nokta gözünüzden kaçmış: Çeşitli olan daha hoştur, daha hoş olan da, aşırısını kaldırırsan, iştahı daha çok açar. Çünkü iştahla bekleyen, kabule hazır bedene görünüşüyle yol açarak kaynaşır. İştah uyandırmayan ise dolaşıp durur; tabiat onu ya büsbütün atar ya da yoksulluktan güçlükle kabul eder. Yalnız şunu aklında tut: Çeşitlilik abyrtake, kandylos ve karyke gibi süslü yemeklerde değildir; bunlar külfetli, boş işlerdir. Çeşitliliği Platon da o güzel ve soylu vatandaşlarına sunar: Önlerine soğan, zeytin, sebze, peynir, türlü türlü haşlamalar koyar; üstüne onları yemişten de mahrum bırakmaz."
τοῦ δὲ Φιλίνου ταῦτʼ εἰπόντος, ὁ Μαρκίων ἔφη δοκεῖν αὐτῷ τῇ Σωκράτους ἐνέχεσθαι κατάρᾳ μὴ μόνον τοὺς τὸ λυσιτελὲς ἀπὸ τοῦ καλοῦ χωρίζοντας, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἡδονὴν διιστάντας ἀπὸ τῆς ὑγιείας, ὡς ἀντιταττομένην αὐτῇ καὶ πολεμοῦσαν οὐχὶ μᾶλλον συνεργοῦσαν σμικρὰ γάρ ἔφη καὶ ἄκοντες ὡς βιαιοτάτῳ τῶν ὀργάνων ἀλγηδόνι προσχρώμεθα· τῶν δʼ ἄλλων οὐδεὶς ἂν οὐδὲ βουλόμενος ἀπώσαιτο τὴν ἡδονήν· ἀλλὰ καὶ τροφαῖς καὶ ὕπνοις καὶ περὶ λουτρὰ καὶ ἀλείμματα καὶ κατακλίσεις ἀεὶ πάρεστι καὶ συνεκδέχεται καὶ συνεκτιθηνεῖται τὸν κάμνοντα, πολλῷ τῷ οἰκείῳ καὶ κατὰ φύσιν ἐξαμαυροῦσα τἀλλότριον. ποία γὰρ ἀλγηδών, τίς ἔνδεια, ποῖον δηλητήριον οὕτω ῥᾳδίως καὶ ἀφελῶς νόσον ἔλυσεν, ὡς λουτρὸν ἐν καιρῷ γενόμενον καὶ οἶνος δοθεὶς δεομένοις; καὶ τροφὴ παρελθοῦσα μεθʼ ἡδονῆς εὐθὺς ἔλυσε τὰ δυσχερῆ πάντα καὶ κατέστησεν εἰς τὸ οἰκεῖον τὴν φύσιν, ὥσπερ εὐδίας καὶ γαλήνης γενομένης. αἱ δὲ διὰ τῶν ἐπιπόνων βοήθειαι μόγις καὶ κατὰ μικρὸν ἀνύουσι, χαλεπῶς ἐκμοχλεύουσαι καὶ προσβιαζόμεναι τὴν φύσιν. οὐκ ἂν οὖν ἡμᾶς διαβάλλοι Φιλῖνος, εἰ μὴ τὰ ἱστία ἑκάτερα δἐπαράμενοι τὴν ἡδονὴν φεύγοιμεν, ἀλλὰ πειρῴμεθα τὸ ἡδέως καὶ ὑγιεινῶς ἐμμελέστερον, ἢ ὡς ἔνιοι φιλόσοφοι τὸ ἡδέως καὶ καλῶς, συνοικειοῦν. εὐθὺς οὖν περὶ τὸ πρῶτον, ὦ Φιλῖνε, τῶν ἐπιχειρημάτων δοκεῖς μοι διεψεῦσθαι, τὰ θηρία τῶν ἀνθρώπων ἁπλουστέραις τροφαῖς χρῆσθαι καὶ μᾶλλον ὑγιαίνειν ὑποτιθέμενος. οὐδέτερον γὰρ ἀληθές ἐστιν· ἀλλὰ τῷ μὲν αἱ παρʼ Εὐπόλιδος αἶγες ἀντιμαρτυροῦσιν, ὑμνοῦσαι τὴν τροφὴν ὡς παμμιγῆ καὶ ποικίλην οὖσαν, οὕτω πως λέγουσαι βοσκόμεθʼ ὕλης ἀπὸ παντοδαπῆς, ἐλάτης, πρίνου, κομάρου τε πτόρθους ἁπαλοὺς ἀποτρώγουσαι, καὶ πρὸς τούτοισιν ἔτʼ ἄλλα κύτισὸν τʼ ἠδὲ σφάκον εὐώδη καὶ σμίλακα τὴν λύφυλλον, κότινον, σχῖνον, μελίαν, λεύκην, ἀρίαν, δρῦν, κιττόν, ἐρίκην, πρόμαλον, ῥάμνον, φλόμον, ἀνθέρικον, κισθόν, φηγόν, θύμα, θύμβραν. τὰ γὰρ κατηριθμημένα μυρίας δήπου διαφορὰς ἔχει χυμῶν καὶ ὀδμῶν καὶ δυνάμεων· πλείονα δὲ τῶν εἰρημένων παραλέλειπται. τὸ δὲ δεύτερον Ὅμηρος ἀθετεῖ μᾶλλον ἐμπείρως, τὰ λοιμικὰ πάθη πρῶτον ἅπτεσθαι τῶν ἀλόγων ἀποφαινόμενος. κατηγορεῖ δʼ αὐτῶν καὶ ἡ βραχύτης τοῦ βίου τὸ ἐπίκηρον καὶ νοσῶδες οὐδὲν γὰρ ὡς εἰπεῖν πολυχρόνιόν ἐστι, πλὴν εἰ φαίη τις κόρακα καὶ κορώνην, ἃ δὴ παμφάγα τʼ ὄντα καὶ πάσης ἁπτόμενα τροφῆς ὁρῶμεν. καὶ μὴν καὶ τῇ τῶν νοσούντων διαίτῃ καλῶς; ἐποίεις τὰ εὔπεπτα καὶ δύσπεπτα τεκμαιρόμενος· καὶ γὰρ πόνος καὶ γυμνάσια καὶ τὸ διαιρεῖν τὴν τροφὴν εὔπεπτα μέν ἐστιν, οὐχ ἁρμόζει δὲ τοῖς πυρέττουσι. τὴν δὲ μάχην καὶ τὴν διαφορὰν τῆς ποικίλης τροφῆς ἀλόγως ἐδεδίεις· εἴτε γὰρ ἐξ ὁμοίων ἀναλαμβάνει τὸ οἰκεῖον ἡ φύσις εἰς τὸν ὄγκον αὐτόθεν, ἡ ποικίλη τροφὴ πολλὰς μεθιεῖσα ποιότητας ἐξ ἑαυτῆς ἑκάστῳ μέρει τὸ πρόσφορον ἀναδίδωσιν· ὥστε γίγνεσθαι τὸ τοῦ Ἐμπεδοκλέους ὡς γλυκὺ μὲν γλυκὺ μάρπτε, πικρὸν δʼ ἐπὶ πικρὸν ὄρουσεν, ὀξὺ δʼ ἐπʼ ὀξύ, δαλερὸν δαλεροῦ λαβέτω […] δὲ καὶ ἄλλου […] ἐπὶ πρόσφορον μένοντος τῇ θερμότητι ἐν τῷ πνεύματι τοῦ μίγματος σκεδασθέντος, τὰ οἰκεῖα τοῖς συγγενέσιν ἕπεται· τὸ γὰρ οὕτω παμμιγὲς σῶμα καὶ πανηγυρικόν, ὡς τὸ ἡμέτερον, ἐκ ποικίλης ὕλης λόγον ἔχει μᾶλλον ἢ ἁπλῆς συνερανίζεσθαι καὶ ἀναπληροῦν τὴν κρᾶσιν. εἴτε μὴ τοῦτʼ ἐστίν, ἀλλʼ ἡ καλουμένη πέψις ἀλλοιοῦν πέφυκε καὶ μεταβάλλειν τὴν τροφήν, ἐν τῷ ποικίλῳ τοῦτο συμβήσεται θᾶττον καὶ κάλλιον· ἀπαθὲς γὰρ ὑπὸ τοῦ ὁμοίου τὸ ὅμοιον, ἡ δʼ ἀντίταξις καὶ διαφορὰ μᾶλλον ἐξίστησι τῇ πρὸς τοὐναντίον μίξει τὰς ποιότητας ἀπομαραινομένας. εἰ δʼ ὅλως τὸ μικτὸν ἀθετεῖς καὶ ποικίλον, ὦ Φιλῖνε, μὴ δειπνίζοντα μηδʼ ὀψοποιοῦντα μόνον λοιδόρει Φίλωνα τοῦτον, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον, ὅταν μιγνύῃ τὰς βασιλικὰς καὶ ἀλεξιφαρμάκους ἐκείνας δυνάμεις, ἃς θεῶν χεῖρας ὠνόμαζεν Ἐρασίστρατος, διέλεγχε τὴν ἀτοπίαν καὶ περιεργίαν, ὁμοῦ μεταλλικὰ καὶ βοτανικὰ καὶ θηριακὰ καὶ τἀπὸ γῆς καὶ θαλάττης εἰς ταὐτὸ συγκεραννύντος καλὸν γὰρ ταῦτʼ ἐάσαντας ἐν πτισάνῃ καὶ σικύᾳ καὶ ἐν ὑδρελαίῳ τὴν ἰατρικὴν ἀπολιπεῖν. ἀλλὰ νὴ Δία τὸ ποικίλον ἐξάγει καὶ γοητεύει τὴν ὄρεξιν οὐ κρατοῦσαν ἑαυτῆς καὶ γὰρ τὸ καθάριον, ὦ δαιμόνιε, καὶ τὸ εὐστόμαχον καὶ τὸ εὐῶδες καὶ ὅλως τὸ ἥδιον ἐφέλκεται καὶ ποιεῖ βρωτικωτέρους ἡμᾶς καὶ ποτικωτέρους. τί οὖν οὐχὶ κρίμνον μὲν ἡμεῖς ἀντὶ πόλτου μάττομεν ἀντὶ δʼ ἀσπαράγου γήτεια καὶ σκολύμους παρασκευάζομεν, τὸν δʼ ἀνθοσμίαν ἀπωσάμενοι τουτονὶ καὶ ἡμερίδην ἀγριώτερον πίνομεν ἐκ πίθου, κωνώπων χορῷ περιᾳδόμενον; ὅτι φαίης ἂν οὐ φυγὴν οὐδʼ ἀπόδρασιν ἡδονῆς εἶναι τὴν ὑγιεινὴν δίαιταν, ἀλλὰ περὶ ἡδονὰς μετριότητα καὶ τάξιν ὑπηκόῳ χρωμένην ὀρέξει τοῦ συμφέροντος. ὡς δὲ λάβρον πνεῦμα κυβερνῆται πολλαῖς μηχαναῖς ὑποφεύγουσι, παυσάμενον δὲ καὶ μαρανθὲν οὐδεὶς πάλιν ἐκριπίσαι καὶ διασεῖσαι δυνατός ἐστιν· οὕτω πρὸς ὄρεξιν ἐνστῆναι μὲν καὶ κολάσαι τὸ πλεονάζον αὐτῆς οὐ μέγʼ ἔργον, ἤδη δὲ κάμνουσαν πρὸ καιροῦ καὶ μαλθακιζομένην καὶ ἀπολείπουσαν τὸ οἰκεῖον ἐντεῖναι καὶ ἀναζωπυρῆσαι παγχάλεπον, ὦ ἑταῖρε, καὶ δύσεργον. ὅθεν ἡ ποικίλη τροφὴ βελτίων τῆς ἁπλῆς καὶ τὸ μονοειδὲς ἐχούσης πλήσμιον, ὅσῳ ῥᾷον ἱστάναι φερομένην τὴν φύσιν ἢ κινεῖν ἀπειποῦσαν. καὶ μήν, ὅ γε λέγουσὶ τινες ὡς πλησμονὴ φευκτότερον ἐνδείας, οὐκ ἀληθὲς ἐστιν ἀλλὰ τοὐναντίον· εἴ γε πλησμονὴ μέν, ὅταν εἰς φθοράν τινα τελευτήσῃ καὶ νόσον, ἔβλαψεν· · ἔνδεια δέ, κἂν ἄλλο μηδὲν ἐξεργάσηται κακόν, αὐτὴ καθʼ αὑτὴν παρὰ φύσιν ἐστί. καὶ ταῦτα μὲν ὡς ἀντίχορδα κείσθω τοῖς ὑπὸ σοῦ πεφιλοσοφημένοις. ἐκεῖνο δέ πως ὑμᾶς λέληθε τοὺς περὶ ἅλα καὶ κύαμον, ὅτι τὸ μὲν ποικίλον ἥδιόν ἐστι, τὸ δʼ ἣδιον εὐορεκτότερον ἂν τὴν ὑπερβολὴν καὶ τἄγαν ἀφέλῃς ·; ης· προσφύεται γὰρ ὀργῶντι καὶ δεχομένῳ τῷ σώματι τῆς ὄψεως προοδοποιούσης τὸ δʼ ἀνόρεκτον πλανώμενον καὶ ῥεμβόμενον ἢ παντάπασιν ἐξέβαλεν ἡ φύσις ἢ μόλις ὑπʼ ἐνδείας ἔστερξεν. ἐκεῖνό μοι μόνον φύλαττε καὶ μέμνησο, τὸ ποικίλον ὡς οὐκ ἐν ἀβυρτάκαις καὶ κανδύλοις καὶ καρύκαις ἐστίν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν περίεργα καὶ σπερμολογικά· ποικιλίαν δὲ καὶ Πλάτων παρέχει τοῖς καλοῖς καὶ γενναίοις ἐκείνοις πολίταις, παρατιθεὶς βολβούς, ἐλαίας, λάχανα, τυρόν, ἑψήματα παντοδαπά· πρὸς δὲ τούτοις οὐδὲ τραγημάτων ἀμοίρους περιορᾷ δειπνοῦντας.
4.2.12. Bölüm: Domalanlar neden gök gürültüsüyle oluşur sanılır, uyuyanlara neden yıldırım çarpmaz denir?
Elis'te yemekte Agemakhos önümüze kocaman domalanlar koydu. Konuklar hayranlık gösterince biri gülümseyerek, "Son gök gürültülerine yakışır doğrusu," dedi; domalanın gök gürültüsünden doğduğunu söyleyenlerle dalga geçiyordu. Bazıları, toprağın gök gürültüsüyle, havanın sanki bir çivi gibi saplanmasıyla yarıldığını, domalan arayanların da bu çatlaklardan iz sürdüğünü söylüyordu; halk da buradan gök gürültülerinin domalanı gösterdiğini değil doğurduğunu sanmıştı. Tıpkı yağmurun salyangozları dışarı çıkarıp ortaya koyduğunu değil de yarattığını sanmak gibi.
Agemakhos ise rivayette ısrar etti, şaşırtıcı olanın inanılmaz sayılmaması gerektiğini söyledi. Gök gürültüsünün, yıldırımın ve bunlara eşlik eden gök işaretlerinin daha pek çok şaşılacak işi vardı, sebepleri de öğrenilmesi zor ya da büsbütün imkânsız şeylerdi. "Şu alay edilen, atasözlerine geçmiş soğan da," dedi, "yıldırımdan küçüklüğü sayesinde kurtulmuyor, yıldırıma karşı koyan bir gücü olduğu için. İncir ağacı, ayı balığının derisi, söylendiğine göre sırtlan derisi de öyledir; denizciler yelkenlerin uçlarını bunlarla kaplar. Çiftçiler de şimşekle gelen yağmura 'bereketli' der ve öyle sayarlar. Bu olaylarda her şeyin en inanılmazını görürken, sıvıdan alevin, yumuşak buluttan sert seslerin çıkışını seyrederken, buna şaşmak düpedüz saflıktır. Bunları," dedi, "lafı uzatmak için söylüyorum, sizi sebebi araştırmaya çağırmak için; domalanların hesabını sorarken acımasız görünmeyeyim."
ὕδνα παμμεγέθη δειπνοῦσιν ἡμῖν Ἀγέμαχος παρέθηκεν ἐν Ἤλιδι. θαυμαζόντων δὲ τῶν παρόντων, ἔφη τις ὑπομειδιάσας ἄξιά γε τῶν βροντῶν τῶν ἔναγχος γενομένων ὡς δὴ καταγελῶν τῶν λεγόντων τὰ ὕδνα τὴν γένεσιν ἐκ βροντῆς λαμβάνειν. ἦσαν οὖν οἱ φάσκοντες ὑπὸ βροντῆς τὴν γῆν διίστασθαι, καθάπερ ἥλῳ τῷ ἀέρι χρωμένην, εἶτα ταῖς ῥωγμαῖς τεκμαίρεσθαι τοὺς τὰ ὕδνα μετιόντας· ἐκ δὲ τούτου δόξαν ἐγγενέσθαι τοῖς πολλοῖς, ὅτι τὸ ὕδνον αἱ βρονταὶ γεννῶσιν οὐ δεικνύουσιν· ὥσπερ εἴ τις οἴοιτο τοὺς κοχλίας ποιεῖν τὸν ὄμβρον, ἀλλὰ μὴ προάγειν μηδʼ ἀναφαίνειν. ὁ δʼ Ἀγέμαχος ἰσχυρίζετο τῇ ἱστορίᾳ καὶ τὸ θαυμαστὸν ἠξίου μὴ ἄπιστον ἡγεῖσθαι. καὶ γὰρ ἄλλα πολλὰ θαυμάσια βροντῆς ἔργα καὶ κεραυνοῦ καὶ τῶν περὶ ταῦτα διοσημιῶν εἶναι, χαλεπὰς καταμαθεῖν ἢ παντελῶς ἀδυνάτους τὰς αἰτίας ἔχοντα. καὶ γὰρ ὁ γελώμενος οὑτοσὶ καὶ παροιμιώδης ἔφη βολβὸς οὐ μικρότητι διαφεύγει τὸν κεραυνὸν, ἀλλʼ ἔχων δύναμιν ἀντιπαθῆ, καθάπερ ἡ συκῆ καὶ τὸ δέρμα τῆς φώκης ὥς φασι καὶ τὸ τῆς ὑαίνης, οἷς τὰ ἄκρα τῶν ἱστίων οἱ ναύκληροι, καταδιφθεροῦσι. τὰ δʼ ἀστραπαῖα τῶν ὑδάτων εὐαλδῆ καλοῦσιν οἱ γεωργοὶ καὶ νομίζουσι. καὶ ὅλως εὔηθές ἐστι ταῦτα θαυμάζειν τὸ πάντων ἀπιστότατον ἐν τοῖς πάθεσι τούτοις καθορῶντας, ἐκ μὲν ὑγρῶν φλόγας, ἐκ δὲ μαλακῶν νεφῶν ψόφους σκληροὺς ἀναδιδομένους. ταῦτα δʼ εἶπεν ἀδολεσχῶ, παρακαλῶν ὑμᾶς ἐπὶ τὴν ζήτησιν τῆς αἰτίας, ἵνα μὴ πικρὸς γένωμαι συμβολὰς τῶν ὕδνων πρασσόμενος.
4.2.2Ben, Agemakhos'un bir bakıma kendisinin bu açıklamaya elini uzattığını söyledim; çünkü şimdilik en inandırıcı görünen şey, gök gürültüsüyle birlikte çoğu zaman bereketli suyun yağmasıydı. Sebebi de sıcaklığın karışmasıdır. Ateşin keskin ve saf kısmı şimşek olup gider; ağır ve havalı kısmı ise buluta sarılıp onunla birlikte dönüşerek soğukluğu alır ve nemi pişirir. Böylece suyun en yumuşak kısmı bitkilere nüfuz eder, onları çabuk büyütür.
Bu tür şeyler suladıkları şeylere de kendine has bir karışım ve farklı bir tat verir. Çiy otları sürüler için daha tatlı kılar; gökkuşağını açan bulutlar da değdikleri ağaçları güzel kokuyla doldurur. Bizim yöremizdekiler bunu fark ederek bu ağaçlara 'gökkuşağı değmiş' derler, gökkuşağının onlara indiğini kabul ederler. Öyleyse şimşeğin ve yıldırımın suları, rüzgârları ve derinlere inen sıcaklıklarıyla toprağın burulması, böyle yumrular ve gevşek kitleler oluşturması çok daha akla yakındır. Bedende de sıcaklıklarla kanlı sıvılar kaba yumrular ve bezemsi şişlikler meydana getirir. Çünkü domalan bitkiye benzemez, sudan bağımsız olarak da oluşmaz; köksüz, filizsiz, kopuk bir şeydir, kendi başına, etkilenip dönüşen topraktan oluşur. "Bu açıklama size zorlama geliyorsa," dedim, "gök gürültüsüne ve yıldırıma eşlik eden şeylerin çoğu zaten böyledir. Bu olaylara en çok kutsallık kanaatinin bağlanması da bu yüzdendir."
αὐτὸν μὲν οὖν ἐγὼ ἔφην τρόπον τινὰ τῷ λόγῳ δεξιὰν ὀρέγειν τὸν Ἀγέμαχον· οὐδὲν γὰρ ἒν γε τῷ παρόντι φαίνεσθαι πιθανώτερον, ἢ ὅτι ταῖς βρονταῖς πολλάκις ὕδωρ συνεκπίπτει γόνιμον. αἰτία δʼ ἡ τῆς θερμότητος ἀνάμιξις· τὸ μὲν γὰρ ὀξὺ καὶ καθαρὸν τοῦ πυρὸς ἄπεισιν ἀστραπὴ γενόμενον, τὸ δʼ ἐμβριθὲς καὶ πνευματῶδες ἐνειλούμενον τῷ νέφει καὶ συμμεταβάλλον ἐξαιρεῖ τὴν ψυχρότητα καὶ συνεκπονεῖ τὸ ὑγρόν· ὥστε μάλιστα τὸ προσηνὲς ἐνδύεσθαι τοῖς βλαστάνουσι καὶ ταχὺ παχύνειν. ἐπεὶ δὲ καὶ κράσεων ἰδιότητα καὶ χυμοῦ διαφορὰν ἐμποιεῖ τὰ τοιαῦτα τοῖς ἀρδομένοις· ὥσπερ αἵ τε δρόσοι γλυκυτέραν ποιοῦσι τοῖς θρέμμασι τὴν πόαν, καὶ τὰ τὴν ἶριν ἐξανθοῦντα νέφη, καθʼ ὧν ἂν ἐπερείσῃ ξύλων, εὐωδίας ἀναπίμπλησι· καὶ ταύτῃ γνωρίζοντες οἱ παρʼ ἡμῖν ἰρίσκηπτα καλοῦσι, τὴν ἶριν ὑπολαμβάνοντες ἐπισκήπτειν πολλῷ μᾶλλον εἰκός ἐστι τοῖς ἀστραπαίοις καὶ κεραυνίοις ὕδασι καὶ πνεύμασι καὶ θερμότησιν εἰς βάθος ἐλαυνομέναις τὴν γῆν στρέφεσθαι καὶ συστροφὰς ἴσχειν τοιαύτας καὶ χαυνότητας, ὥσπερ ἐν τοῖς σώμασι τὰ χοιραδώδη καὶ ἀδενώδη φύματα θερμότητές τινες καὶ ὑγρότητες αἱματώδεις ἐνδημιουργοῦσιν. οὐ γὰρ ἔοικε φυτῷ τὸ ὕδνον οὐδʼ ἄνευ ὕδατος ἔχει τὴν γένεσιν, ἀλλʼ ἄρριζον καὶ ἀβλαστές ἐστι καὶ ἀπολελυμένον, τῷ καθʼ ἑαυτὸ σύστασιν ἐκ τῆς γῆς ἔχειν παθούσης τι καὶ μεταβαλούσης. εἰ δέ γε γλίσχροςἔφην ὁ λόγος ὑμῖν δοκεῖ, τοιαῦτά τοι τὰ πλεῖστα τῶν βρονταῖς καὶ κεραυνοῖς συνεπομένων· διὸ καὶ μάλιστα τοῖς πάθεσι τούτοις δόξα θειότητος πρόσεστι.
4.2.3Orada bulunan hatip Dorotheos, "Doğru söylüyorsun," dedi. "Bu kanaate yalnız halk ve cahiller değil, bazı filozoflar da kapılmıştır. Ben biliyorum, bizim oralarda bir eve yıldırım düşmüş, pek çok şaşılacak iş yapmıştı: Küplerdeki şarabı, kilin hiçbir zarar görmediği hâlde çekip almıştı; uyuyan bir adamın içinden geçmiş, ne kendisine bir zarar vermiş ne elbisesine dokunmuştu, ama belinde bakır paralarla dolu bir kuşak taşıyordu, bütün paraları eritip birbirine yapıştırmıştı. Adam, şehirde konuk olan bir Pythagorasçı filozofa gidip sebebini sordu. O ise işi savuşturdu, kendi işine bakmasını ve tanrılara dua etmesini söyledi.
Roma'da bir tapınağı bekleyen askerin yanına düşen yıldırımın, ayakkabılarının kayışlarını yakıp başka hiçbir zarar vermediğini duymuştum; tahta kılıflarda duran gümüş kadehlerin de gümüşünün eriyip çöktüğünü, tahtanın ise hiç dokunulmamış, zarar görmemiş olarak bulunduğunu. Bunlara inanmak da inanmamak da mümkün. Ama hepsinden şaşırtıcısı, neredeyse herkesin bildiği şudur: Yıldırımla ölenlerin bedenleri çürümeden kalır. Çoğu kimse onları ne yakar ne gömer, etrafını çevirip bırakır; ölüler de hep çürümeden görülür. Böylece Euripides'in Klymene'sini yalanlarlar; o, Phaethon için şöyle der:
Sevdiğim ölü yıkanmadan vadilerde çürüyor.
Sanırım kükürde 'ilahî' denmesi de, yıldırım çarpan şeylerin sürtünmeyle saldığı o ateşli, keskin kokuya benzediğindendir. Köpeklerle kuşların Zeus'un vurduğu bedenlerden uzak durması da bence bu yüzden. Ben sebebi bu kadar kemirdim, defne yaprağı gibi; gerisini," dedi, "bundan isteyelim, domalanlarda başarılı oldu nasıl olsa. Yoksa Androkydes'in başına geleni yaşarız. O, yaptığı bütün eserler içinde en canlı ve en güzel biçimde Skylla'nın etrafındaki balıkları resmetmişti; sanatından çok tutkusundan yararlandığı düşünülmüştü, çünkü tabiatça balığa düşkündü. Bizim için de biri, tartışmalı bir kökeni olan domalanlar üzerine hazla felsefe yaptık diyecek. Görüyorsun ya, [...] burada ise konunun açık olması bizi inandırıyor, sebebi de [...] apaçık olanla ikna ediyor."
παρὼν δʼ ὁ ῥήτωρ Δωρόθεος ὀρθῶς ἔφη λέγεις· οὐ γὰρ μόνον οἱ πολλοὶ καὶ ἰδιῶται τοῦτο πεπόνθασιν, ἀλλὰ καὶ τῶν φιλοσόφων τινές. ἐγὼ γοῦν οἶδα, κεραυνοῦ παρʼ ἡμῖν εἰς οἰκίαν ἐμπεσόντος καὶ πολλὰ θαυμαστὰ δράσαντος οἶνόν τε γὰρ ἐκ πίθων διεφόρησε τοῦ κεράμου μηδὲν παθόντος, ἀνθρώπου τε καθεύδοντος διαπτάμενος οὔτʼ αὐτὸν ἠδίκησεν οὔτε τῆς ἐσθῆτος ἔθιγε, ζώνην δὲ χαλκοῦς ἔχουσαν ὑπεζωσμένου διέτηξε τὸ νόμισμα πᾶν καὶ συνέχεε· φιλοσόφῳ δὲ παρεπιδημοῦντι Πυθαγορικῷ προσελθόντα καὶ διαπυνθανόμενον· τὸν δʼ ἀφοσιωσάμενον καὶ κελεύσαντα τὰ καθʼ ἑαυτὸν δρᾶν καὶ προσεύχεσθαι τοῖς θεοῖς. ἀκούω δὲ καὶ στρατιώτου φυλάττοντος ἱερὸν ἐν Ῥώμῃ κεραυνὸν ἐγγὺς πεσόντα διακαῦσαι τῶν ὑποδημάτων τοὺς ἱμάντας, ἄλλο δὲ μηδὲν κακὸν ἐργάσασθαι· καὶ κυλιχνίων ἀργυρῶν ξυλίνοις ἐγκειμένων ἐλύτροις τὸν μὲν ἄργυρον συνιζῆσαι τακέντα, τὸ δὲ ξύλον ἄθικτον καὶ ἀπαθὲς εὑρεθῆναι. καὶ ταῦτα μὲν ἔξεστι πιστεύειν καὶ μή· πάντων δὲ θαυμασιώτατον, ὃ πάντες ὡς ἔπος εἰπεῖν ἴσμεν, ὅτι τῶν ὑπὸ κεραυνοῦ διαφθαρέντων ἄσηπτα τὰ σώματα διαμένει· πολλοὶ γὰρ οὔτε κάουσιν οὔτε κατορύττουσιν, ἀλλʼ ἐῶσι περιφράξαντες, ὥσθʼ ὁρᾶσθαι τοὺς νεκροὺς ἀσήπτους ἀεί· τὴν Εὐριπίδου Κλυμένην ἐλέγχοντας ἐπὶ τοῦ Φαέθοντος εἰποῦσαν φίλος δέ μοι ἄλουτος ἐν φάραγξι σήπεται νέκυς. ὅθεν οἶμαι καὶ τὸ θεῖον ὠνομάσθαι τῇ ὁμοιότητι τῆς ὀσμῆς, ἣν τὰ παιόμενα τοῖς κεραυνοῖς ἀφίησιν ἐκτριβομένην πυρώδη καὶ δριμεῖαν ὑφʼ ἧς ἐμοὶ δοκοῦσι καὶ κύνες καὶ ὄρνιθες ἀπέχεσθαι τῶν διοβλήτων σωμάτων. ἐμοὶ γὰρ ἄχρι τούτου τῆς αἰτίας ὥσπερ δάφνης παρατετρώχθω· τὰ δὲ λοιπὰ τοῦτον ἔφη παρακαλῶμεν, ἐπεὶ καὶ τοῖς ὕδνοις ἐνευημέρηκεν, ἵνα μὴ πάθωμεν τὸ τοῦ Ἀνδροκύδους. ἐκεῖνος γὰρ ὧν ἐποίησε πάντων ἐναργέστατα καὶ κάλλιστα τοὺς περὶ τὴν Σκύλλαν ἰχθῦς ζωγραφήσας ἔδοξε τῷ πάθει μᾶλλον ἢ τέχνῃ κεχρῆσθαι· φύσει γὰρ ἦν φίλοψος· οὕτω φήσει τις καὶ ἡμᾶς ὑφʼ ἡδονῆς φιλοσοφήσαντας περὶ τῶν ὕδνων ἀμφισβητήσιμον ἐχόντων τὴν γένεσιν, ὡς ὁρᾶς […] ἐν δὲ τούτοις ὑποκειμένης τῷ λόγῳ τῆς εὐπειθείας, καὶ τὴν αἰτίαν […] προδήλῳ τῷ εἶναι πειθούσης.
4.2.4Ben teşvik edip, komedyadaki gibi makineleri kaldırmanın, gök gürültüsü atarak içki başında yıldırımlar üzerine konuşmanın tam vakti olduğunu söyleyince, başka konularda benimle hemfikir oldular, ama yıldırımın uyuyanlara dokunmaması hakkında bir şey dinlemekte ısrar ettiler. Ortak bir açıklaması olan sebebe el atmakla bir şey kazanmıyordum; yine de şöyle dedim: Yıldırımın ateşi inceliği ve keskinliğiyle şaşılacak şeydir. Doğuşundan beri saf ve lekesiz bir cevheri vardır; kendine karışan nemli ya da topraksı ne varsa, hareketinin hızı onu silkip temizler. Demokritos'un dediği gibi, Zeus'un vurduğu hiçbir şey göğün berrak parıltısına dayanamaz.
Yoğun cisimler, demir, tunç, gümüş, altın, onu dışarıda tutar, ama bozulur ve erir; çarpışıp direndikleri için zarar görürler. Seyrek, gözenekli ve gevşek cisimlerin ise, elbiselerin ve kuru odunların içinden dokunmadan geçer. Yaş odunu ise yakar, çünkü içindeki nem ateşi tutup onunla birlikte tutuşur. Öyleyse uyuyanların yıldırımla ölmediği doğruysa, sebebi başka yerde değil burada aranmalıdır. Uyanıkların bedenleri daha güçlüdür, daha sıkıdır, daha çok direnir; çünkü bütün parçaları pneumayla doludur. Bu pneuma hisleri bir çalgı gibi gerer ve sıkar, canlıyı gergin, kendi içinde sürekli ve yoğun kılar. Uykuda ise beden gevşer, seyrekleşir, düzensizleşir, gerginliğini yitirip dağılır; pneuma geri çekildiği için birçok gözenek açılır. Sesler ve kokular bunların içinden, hiçbir his uyandırmadan geçer. Karşı koymayan ve karşı koyma yüzünden zarar görmeyen şey, kendisine gelene çarpmaz; hele yıldırım gibi inceliği ve hızıyla içinden uçup geçene hiç çarpmaz.
Tabiat, daha az güçlü olanlara karşı dayanıklılıkla savunur, sertlik ve sıklık siper eder. Ama gücüne karşı konulamayan şeylerden, direnenden çok boyun eğen az zarar görür. "Buna bir de ekle," dedim, "böyle şeylerden doğan büyük şaşkınlığı, korkuyu ve dehşeti; pek çoğu başka hiçbir zarar görmeden, sırf korkudan ölmüştür. Çobanlar sürülerine gök gürlediğinde bir araya koşmayı öğretirler, çünkü dağınık kalanlar korkudan yavrularını düşürür. Gök gürültüsünden ölüp ne vuruluş ne yanık izi taşıyan binlerce kişi görülebilir; korkudan psykhē'leri anlaşılan kuş gibi bedenlerinden uçup gitmiştir. Euripides'in dediği gibi, 'gök gürültüsünün soluğu çoğunu kansız öldürdü.' Duyu organları içinde en hassas olan da kulaktır, sesin yol açtığı telaş ve korkular en büyük karışıklığı getirir. Uyuyanın siperi ise hissizliktir. Uyanık olanlar ise önceden yaşadıkları hâllerle tükenir ve korku bedeni gerçekten bağlayıp toplayıp sıklaştırdığı için, darbeyi direnişiyle kuvvetlendirir."
ἐμοῦ δὲ παρακελευομένου καὶ λέγοντος καιρὸν εἶναι καθάπερ ἐν κωμῳδίᾳ μηχανὰς αἴροντα καὶ βροντὰς ἐμβάλλοντας παρὰ πότον διαλέγεσθαι περὶ κεραυνῶν, τὰ μὲν ἄλλα παρίεσαν συνομολογοῦντες, περὶ δὲ τῶν ἐν τοῖς καθεύδουσι μὴ κεραυνουμένων ἀκοῦσαί τι βουλόμενοι λιπαρεῖς ἦσαν. ἐμοὶ δὲ πλέον οὐδὲν ἐγίγνετο τῆς αἰτίας ἁψαμένῳ κοινὸν ἐχούσης τὸν λόγον· ὅμως δʼ οὖν ἔφην ὡς τὸ κεραύνιον πῦρ ἀκριβείᾳ καὶ λεπτότητι θαυμαστὸν ἐστιν, αὐτόθεν περὶ τὴν γένεσιν ἐκ καθαρᾶς καὶ ἁγνῆς ἔχον οὐσίας, καὶ πᾶν εἴ τι συμμίγνυται νοτερὸν ἢ γεῶδες αὐτῷ τῆς περὶ τὴν κίνησιν ὀξύτητος; ἀποσειομένης καὶ διακαθαιρούσης. διόβλητον μὲν οὐδέν ὥς φησι Δημόκριτος […] παρʼ αἰθρίης στέγειν […] σέλας. τὰ μὲν οὖν πυκνὰ τῶν σωμάτων, σίδηρος, χαλκός, ἄργυρος, χρυσός, ἀποστέγει καὶ φθείρεται καὶ τήκεται, πάσχοντα τῷ προσμάχεσθαι καὶ ἀντερείδειν τῶν δʼ ἀραιῶν καὶ πολυπόρων καὶ χαλώντων ὑπὸ μανότητος ἀψαυστὶ διεκθεῖ, καθάπερ ἱματίων καὶ ξύλων αὔων· τὰ δὲ χλωρὰ κάει, τῆς ὑγρότητος ἀντιλαμβανομένης καὶ συνεξαπτομένης. εἴπερ οὖν τὸ τοὺς καθεύδοντας μὴ ἀποθνήσκειν ὑπὸ κεραυνῶν ἀληθές ἐστιν, ἐνταῦθα δεῖ ζητεῖν οὐκ ἀλλαχόθι τὴν αἰτίαν. μᾶλλον γὰρ ἔρρωται καὶ συνέστηκε καὶ ἀντερείδει τὰ σώματα τῶν ἐγρηγορότων, ἅτε δὴ πᾶσι τοῖς μέρεσι πεπληρωμένα πνεύματος· ὑφʼ οὗ καὶ τὰς αἰσθήσεις ἐπιστρέφοντος ὥσπερ ἐν ὀργάνῳ καὶ σφίγγοντος εὔτονον γέγονε καὶ συνεχὲς αὑτῷ καὶ πυκνὸν τὸ ζῷον. ἐν δὲ τοῖς ὕπνοις ἐξανεῖται, καὶ μανὸν καὶ ἀνώμαλον καὶ ἄτονον καὶ διακεχυμένον, καὶ πόρους ἔσχηκε πολλούς, τοῦ πνεύματος ἐνδιδόντος; καὶ ἀπολείποντος, διʼ ὧν φωναί τε καὶ ὀσμαὶ διεκθέουσι μηδεμίαν αἴσθησιν ἑαυτῶν παρέχουσαι. τὸ γὰρ ἀντερεῖδον καὶ τῷ ἀντερείδειν πάσχον οὐκ ἀπαντᾷ τοῖς προσφερομένοις, ἣκιστα δὲ τοῖς ὑπὸ λεπτότητος καὶ ὠκύτητος τοιαύτης ὥσπερ ὁ κεραυνὸς διιπταμένοις. τὰ μὲν γὰρ ἧττον ἰσχυρὰ δυσπαθείαις ἡ φύσις ἀμύνεται, σκληρότητας προβαλλομένη καὶ πυκνότητας· ὧν δʼ ἄμαχος ἡ δύναμίς ἐστιν, ὑπὸ τούτων ἧττον ἀδικεῖται τὰ εἴκοντα τῶν ἀνθισταμένων. πρόσλαβε δὲ τούτοις ἔφην οὔτι μικρὰν ἔκπληξιν πρὸς τὰ τοιαῦτα καὶ φόβον καὶ τάρβος, ὑφʼ ὧν πολλοὶ μηδὲν ἄλλο παθόντες αὐτῷ τῷ δεῖσαι ἀποθανεῖν ἀπέθανον. καὶ γὰρ τὰ θρέμματα διδάσκουσι βροντῆς γενομένης οἱ ποιμένες εἰς ταὐτὸ συνθεῖν καὶ συννεύειν· τὰ γὰρ σποράδην ἀπολειφθέντα διὰ τὸν φόβον ἐκτιτρώσκει. καὶ μυρίους ἤδη τεθνηκότας ἰδεῖν ἔστιν ὑπὸ βροντῆς, οὐδὲν οὔτε πληγῆς; ἴχνος οὔτε καύσεως ἔχοντας, ἀλλʼ ὑπὸ φόβου τῆς ψυχῆς ὡς ἔοικεν ὄρνιθος δίκην ἀποπταμένης τοῦ σώματος πολλοὺς γάρ ὡς ὁ Εὐριπίδης φησὶ βροντῆς πνεῦμʼ ἄναιμον ὤλεσεκαὶ γὰρ ἄλλως τῶν αἰσθητηρίων ἡ ἀκοὴ παθητικώτατὸν ἐστι, καὶ μεγίστας οἱ διὰ ψόφου θόρυβοι καὶ φόβοι ταραχὰς ἐπιφέρουσιν ὧν τῷ καθεύδοντι πρόβλημα τὸ ἀναίσθητόν ἐστιν. οἱ δʼ ἐγρηγορότες καὶ ταῖς προπαθείαις ἀναλίσκονται καί, τοῦ δέους τὸ σῶμα συνδέοντος ὡς ἀληθῶς καὶ συνάγοντος καὶ πυκνοῦντος, ἰσχυρὰν ποιοῦσι τὴν πληγὴν τῷ ἀντερείδειν.
4.3.13. Bölüm: Düğünlerde neden en kalabalık sofralar kurulur?
Oğlum Autobulos'un düğününde Khaironeia'dan gelen Sossius Senecio da bizimle bayram etti. O günkü şölene çok yakışan başka birçok konu açtı; düğün yemeklerine neden başka yemeklerden daha çok kişinin çağrıldığını da sordu. Çünkü lüksle olanca gücüyle savaşan kanun koyucular, en çok düğünlere çağrılanların sayısını sınırlamışlardı. "Sebebi hakkında," dedi, "eski filozoflardan bir şey söyleyen Abderalı Hekataios, en azından bana göre, inandırıcı bir şey söylememiştir. Evlenenlerin ziyafete çok kişiyi çağırdığını, hür oldukları ve hür kişilerle evlendikleri hususunda çok kişi bilsin, tanıklık etsin diye yaptıklarını söyler. Oysa komedya şairleri tersine, gösterişle, tantanayla, yemeğin ve hazırlığın şatafatıyla evlenenleri, evliliklerine güvensiz ve çekingen girdikleri gerekçesiyle iğnelerler. Menandros'ta da tencerelerle evi kuşatmasını söyleyen birine, 'Gelin için bir iş söylemiyorsun' denir."
ἐν τοῖς Αὐτοβούλου τοῦ υἱοῦ γάμοις συνεώρταζεν ἡμῖν παρὼν ἐκ Χαιρωνείας ὁ Σόσσιος Σενεκίων· καὶ πολλῶν […] ἄλλων τε τῇ τόθʼ ἑορτῇ μάλα πρεπόντων παρέσχεν ἀφορμὰς καὶ περὶ τῆς αἰτίας, διʼ ἣν πλεῖστοι τῶν ἄλλων ἐπὶ τὰ γαμικὰ δεῖπνα παραλαμβάνονται, διηπόρησε. καὶ γὰρ τῶν νομοθετῶν τοὺς τῇ πολυτελείᾳ κατὰ κράτος πολεμήσαντας ὁρίσαι μάλιστα τῶν εἰς τοὺς γάμους καλουμένων τὸ πλῆθος. ὁ γὰρ εἰπών ἔφη περὶ τῆς αἰτίας αὐτῆς τῶν παλαιῶν φιλοσόφων οὐδέν, ἐμοὶ γοῦν κριτῇ, πιθανὸν εἴρηκεν, Ἑκαταῖος ὁ Ἀβδηρίτης λέγει δὲ τοὺς ἀγομένους γυναῖκας πολλοὺς; παρακαλεῖν ἐπὶ τὴν ἑστίασιν, ἵνα πολλοὶ συνειδῶσι καὶ μαρτυρῶσιν ἐλευθέροις οὖσι καὶ παρʼ ἐλευθέρων γαμοῦσι. τοὐναντίον γὰρ οἱ κωμικοὶ τοὺς πολυτελῶς καὶ σοβαρῶς λαμπρότητι δείπνων καὶ παρασκευῆς γαμοῦντας, ὡς οὐ βεβαίως οὐδὲ θαρραλέως ἐπισυνάπτουσιν· ὡς ὁ Μένανδρος πρὸς τὸν κελεύοντα ταῖς λοπάσι περιφράττειν […] ωπον δεινῶς […] οὐ πρᾶγμα νύμφης λέγεις.
4.3.2"Ama," dedim, "en kolay şey olan, kendimiz bir şey söylemeden başkalarını suçlamak yapmış olmayalım; önce ben söyleyeyim. Hiçbir ziyafet bahanesi, evlenenlerinki kadar göz önünde ve dillere düşmüş değildir. Tanrılara kurban keserken, bir dostu uğurlarken ya da konuk ağırlarken yakınlarından pek çoğunun haberi olmayabilir. Ama düğün sofrasını ele veren yüksek sesle okunan düğün şarkısı, meşale ve kavaldır; Homeros kadınların bunları kapılarda durup hayranlıkla seyrettiğini söyler. Bu yüzden, ziyafeti ve daveti herkes bildiği için, kimseyi dışarıda bırakmaktan utanıp bütün tanıdıklarını, akrabalarını ve şöyle böyle yakınlıkları olanları çağırırlar."
ἀλλʼ ὅπως μή, τὸ ῥᾷστον, ἐγκαλεῖν ἑτέροις δοκῶμεν αὐτοὶ μηδὲν λέγοντες, ἀποφαίνομαι πρῶτος εἶπεν ἐγώ, οὐδεμίαν ἑστιάσεως πρόφασιν οὕτως ἔκδηλον εἶναι καὶ περιβόητον, ὡς τὴν τῶν γαμούντων· καὶ γὰρ θύοντας θεοῖς καὶ προπέμποντας φίλον καὶ ξενίζοντας ἔστι πολλοὺς διαλαθεῖν τῶν ἐπιτηδείων ἡ δὲ γαμήλιος τράπεζα κατήγορον ἔχει τὸν ὑμέναιον μέγα βοῶντα καὶ τὴν δᾷδα καὶ τὸν αὐλόν, ἅ φησιν Ὅμηρος καὶ τὰς γυναῖκας ἱσταμένας ἐπὶ ταῖς θύραις θαυμάζειν καὶ θεᾶσθαι. διὸ μηδενὸς ἀγνοοῦντος τὴν ὑποδοχὴν καὶ τὴν κλῆσιν, αἰσχυνόμενοι παραλιπεῖν πάντας τοὺς συνήθεις καὶ οἰκείους καὶ ἁμωσγέπως προσήκοντας αὑτοῖς παραλαμβάνουσιν.
4.3.3Bunu kabul ettik. Theon söze girdi: "Bu da kalsın, makul bir söz. Şunu da ekle, istersen: Bu tür ziyafetler yalnız dostça değil, aile ziyafetleridir de, çünkü aileye başka bir yakınlık karışmaktadır. Daha önemlisi, iki ev birleştiğinden, kızı alan verenin yakınlarını ve dostlarını, veren de alanınkileri ağırlamak gerektiğini düşünür, böylece ziyafeti ikiye katlarlar. Ayrıca düğün işlerinin çoğu, hatta büyük kısmı kadınlar eliyle görülür; kadınların bulunduğu yere erkekleri de çağırmak gerekir."
ἀποδεξαμένων δʼ ἡμῶν, ὑπολαβὼν ὁ Θέων καὶ τοῦτʼ ἔφη κείσθω· οὐκ ἀπίθανον γάρ ἐστι· κἀκεῖνο πρόσθες, εἰ βούλει, τὰς τοιαύτας ἑστιάσεις μὴ μόνον φιλικὰς ἀλλὰ καὶ συγγενικὰς εἶναι, καταμιγνυμένης εἰς τὸ γένος ἑτέρας οἰκειότητος. ὃ δὲ τούτου μεῖζόν ἐστιν, οἴκων εἰς ταὐτὸ συνιόντων δυεῖν, ὅ τε λαμβάνων τοὺς τοῦ διδόντος οἰκείους καὶ φίλους ὅ τε διδοὺς τοὺς τοῦ λαμβάνοντος οἰόμενοι δεῖν φιλοφρονεῖσθαι διπλασιάζουσι τὴν ὑποδοχήν. ἔτι πολλὰ τῶν γαμικῶν ἢ τὰ πλεῖστα δρᾶται διὰ γυναικῶν· ὅπου δὲ γυναῖκες πάρεισι, καὶ τοὺς ἄνδρας ἀναγκαῖόν ἐστι παραλαμβάνεσθαι.
4.4.14. Bölüm: Deniz, karadan daha çok lezzetli yemek mi sağlar?
Euboia'daki Aidepsos'un Ilıcalar diye bilinen yeri, kendiliğinden güzel, hür insanlara yaraşır pek çok zevk sunan, evler ve dinlenme yerleriyle donatılmış bir yerdir; bütün Yunanistan'ın ortak konağı olmuştur. Bol bol kuş ve kara avı yakalanır, ama deniz de pazarı sofralara layık kılmakta geri kalmaz; temiz ve kıyıya yakın derin sularda iyi cins, bol balık besler. Burası en çok ilkbahar doruktayken canlanır; çünkü birçok kişi o mevsim oraya gelir, her şeyin bolluğu içinde bir araya gelir, boş vakitlerini en çok sözle geçirir. Sofist Kallistratos oradayken başka yerde yemek yemek pek zordu, çünkü ikramına karşı konulamazdı; hoşsohbet insanları tek çatı altında toplaması da en büyük zevkimizdi. Çok kez eskilerden Kimon'u taklit eder, çok ve her türlü insanı güler yüzle ağırlardı; ama neredeyse her zaman Keleos'u taklit ederdi: Söylendiğine göre o, seçkin ve iyi insanların günlük toplantısını ilk kurup buna prytaneion adını vermişti.
τῆς Εὐβοίας ὁ Αἰδηψός, οὗ τὰ Θερμὰ χωρίον ἐστὶν αὐτοφυὲς πολλὰ πρὸς ἡδονὰς ἔχον ἐλευθερίους καὶ κατεσκευασμένον.,οἰκήσεσι καὶ διαίταις, κοινὸν οἰκητήριον ἀποδέδεικται τῆς Ἑλλάδος· πολλῶν δὲ καὶ πτηνῶν καὶ χερσαίων ἁλισκομένων, οὐχ ἧττον ἡ θάλαττα παρέχει τὴν ἀγορὰν εὐτράπεζον, ἐν τόποις καθαροῖς καὶ ἀγχιβαθέσι γενναῖον ἰχθὺν καὶ πολὺν ἐκτρέφουσα. μάλιστα δʼ ἀνθεῖ τὸ χωρίον ἀκμάζοντος ἔαρος· πολλοὶ γὰρ ἀφικνοῦνται τὴν ὥραν αὐτόθι καὶ συνουσίας ποιοῦνται μετʼ ἀλλήλων ἐν ἀφθόνοις πᾶσι, καὶ πλείστας περὶ λόγους ὑπὸ σχολῆς διατριβὰς ἔχουσι. Καλλιστράτου δὲ τοῦ σοφιστοῦ παρόντος, ἔργον ἦν ἀλλαχόθι δειπνεῖν· ἄμαχος γὰρ ἡ φιλοφροσύνη, καὶ τὸ πάντας εἰς ταὐτὸ συνάγειν ἐπιεικῶς τοὺς χαρίεντας ἣδιστον παρεῖχε πολλάκις μὲν γὰρ ἐμιμεῖτο τῶν παλαιῶν τὸν Κίμωνα, πολλοὺς καὶ παντοδαποὺς ἑστιῶν ἡδέως· ἀεὶ δʼ ὡς ἔπος εἰπεῖν τὸν Κελεόν, ὃν πρῶτον ἱστοροῦσιν εὐδοκίμων καὶ ἀγαθῶν ἀνδρῶν κατασκευάσαντα σύνοδον καθημερινὴν ὀνομάσαι πρυτανεῖον.
4.4.2Her seferinde böyle bir topluluğa yakışan sözler edilirdi. Bir gün sofralar pek çeşitli olunca, yemeklerin karadan gelenleri mi denizden gelenleri mi daha iyidir sorusunu doğurdu. Neredeyse herkes çeşit çeşit, türleri ve farkları bakımından sayısız kara yemeklerini överken Polykrates Symmakhos'a döndü: "Sen iki deniz arasında yaşayan bir canlısın, kutsal Nikopolis'inizin çevresini saran onca denizde büyüdün. Poseidon'a arka çıkmayacak mısın?" Symmakhos, "Zeus hakkı için çıkmak isterim," dedi, "seni de yardıma çağırıyorum, Akhaia denizinin en güzel ürünlerini yediğin için."
Polykrates, "Öyleyse önce dilin alışkanlığına bakalım," dedi. "Çok şair olduğu hâlde en büyüğüne özellikle 'şair' deriz; çok çeşit katık olduğu hâlde de 'katık' adını yalnız balık, ya da en çok balık kazanmıştır, çünkü değerce hepsinden çok üstündür. Nitekim katık düşkünü ve yemek meraklısı dediğimizde sığır etinden hoşlananları kastetmeyiz, 'ete yeşil incir katık eden' Herakles gibi; Platon gibi incir sevenleri, Arkesilaos gibi üzüm sevenleri de kastetmeyiz; kastettiğimiz her fırsatta balıkçı tezgâhlarına uğrayan, pazar çanını anında duyanlardır. Demosthenes de Philokrates'in ihanet parasıyla fahişe ve balık aldığını söyler, onu oburluk ve sefihlikle suçlar. Ktesiphon da meclisteki bir oburun patlayacağını haykırdığında yerinde bir karşılık vermiş: 'Sakın ha, adam, bizi balıklara yem etme!' Şu dizeyi yazan ne demek istiyor peki:
Lüfer yiyebilecekken kapariyle mi yaşıyorsun?
Tanrı aşkına, halk keyif yapmaya çağırırken birbirine 'Bugün sahile gidelim' demekle ne kastediyor? Sahilde yemeğin en hoş yemek olduğunu söylemiyor mu, gerçekten öyle olduğu gibi? Dalgalar ve çakıllar için değil elbette; sahilde kim yağ şişesiyle kapariye katlanır ki? Bu, sahil sofrasının bol ve taze balıkla dolu olmasındandır. Üstelik deniz yemekleri bütün katıkların akıl almaz biçimde en pahalısıdır. Cato da kentin lüksüne ve israfına karşı halka konuşurken abartmadan, doğruyu söyleyerek, Roma'da balığın öküzden pahalı satıldığını belirtmiştir. Tuzlu balık küpünü, baştan sona kesilmiş bir yüz öküzlük kurbanın kazandıramayacağı fiyata satıyorlar.
İlaçların gücünü en iyi en hekim olan, ezgilerin aretēsini en iyi en musikiyi seven yargılar; yemeklerin aretēsini de en meraklısı yargılar. Bunda Pythagoras'ı ya da Ksenokrates'i hakem yapmamalı; şair Antagoras'ı, Eryksis oğlu Philoksenos'u ve ressam Androkydes'i yapmalıyız. Söylendiğine göre Androkydes Skylla'yı resmederken etrafındaki balıkları oburluğu sayesinde en tutkulu, en canlı biçimde işlemiştir. Kral Antigonos da orduda, belinde önlükle tencerede yılan balığı pişiren Antagoras'ın yanına gelip, 'Homeros'un Agamemnon'un işlerini yılan balığı pişirerek yazdığını mı sanıyorsun?' demiş. O da yerinde bir cevap vermiş: 'Agamemnon'un o işleri, orduda kim yılan balığı pişiriyor diye araştırarak yaptığını mı sanıyorsun?' İşte," dedi Polykrates, "tanıklar ve alışkanlık açısından size ve, Zeus hakkı için, balıkçılara katkım bu."
ἐγίγνοντο δὴ λόγοι τοιαύτῃ συνουσίᾳ πρέποντες ἑκάστοτε· καί ποτε παρέσχον αἱ τράπεζαι, ποικιλώταται γενόμεναι, ζήτησιν ὑπὲρ ὄψων, πότερον τὰ ἐκ γῆς ἢ τὰ ἐκ θαλάττης ἐπιτηδειότερα καὶ τῶν ἄλλων σχεδὸν ἁπάντων ὑμνούντων τὰ ἐκ γῆς πολλὰ καὶ παντοδαπὰ καὶ δυσεξαρίθμητα τοῖς γένεσι καὶ ταῖς διαφοραῖς, τὸν Σύμμαχον ὁ Πολυκράτης προσαγορεύσας σὺ δʼ εἶπεν ἀμφίαλον ὢν ζῷον καὶ τοσαύταις ἐντεθραμμένος θαλάτταις, αἳ τὴν ἱερὰν πέριξ ὑμῶν ἑλίττουσι Νικόπολιν, οὐκ ἀμύνεις τῷ Ποσειδῶνι;βούλομαί γε νὴ Δίʼ ὁ Σύμμαχος εἶπε, καὶ σὲ παραλαμβάνω καὶ παρακαλῶ, τὰ ἥδιστα τῆς Ἀχαϊκῆς καρπούμενον θαλάττης. οὐκοῦν ἔφη πρῶτον ὁ Πολυκράτης ἴωμεν ἐπὶ τὴν συνήθειαν. ὡς γὰρ πολλῶν ὄντων ποιητῶν ἕνα τὸν κράτιστον ἐξαιρέτως ποιητὴν καλοῦμεν, οὕτω πολλῶν ὄντων ὄψων ἐκνενίκηκεν ὁ ἰχθὺς μόνος ἢ μάλιστὰ γʼ ὄψον καλεῖσθαι διὰ τὸ πολὺ πάντων ἀρετῇ κρατεῖν. καὶ γὰρ ὀψοφάγους καὶ φιλόψους λέγομεν οὐχὶ τοὺς βοείοις χαίροντας, ὥσπερ Ἡρακλῆς ὃς τοῖς κρέασι χλωρὰ σῦκʼ ἐπήσθιεν οὐδὲ τὸν φιλόσυκον οἷος ἦν Πλάτων, οὐ φιλόβοτρυν οἷος Ἀρκεσίλαος· ἀλλὰ τοὺς περὶ τὴν ἰχθυοπωλίαν ἀναδιδόντας ἑκάστοτε καὶ τοῦ κώδωνος ὀξέως ἀκούοντας. καὶ ὁ Δημοσθένης τὸν Φιλοκράτην φησὶν ἐκ τοῦ προδοτικοῦ χρυσίου πόρνας καὶ ἰχθῦς ἀγοράζειν,ἐπʼ ὀψοφαγίᾳ καὶ ἀσελγείᾳ τὸν ἄνδρα λοιδορῶν. ὁ δὲ Κτησιφῶν οὐ κακῶς, ὀψοφάγου τινὸς ἐν τῇ βουλῇ βοῶντος ῥαγήσεσθαι, μηδαμῶς εἶπεν ὦ ἄνθρωπε ποιήσῃς ἡμᾶς ἰχθυοβρώτους. ὁ δὲ τὸ στιχίδιον τοῦτο ποιήσας πρὸς καππάριον ζῇς δυνάμενος πρὸς ἀνθίαν τί ποτε βούλεται; τί δʼ οἱ πολλοὶ βούλονται, πρὸς θεῶν, ὅταν ἡδέως γενέσθαι παρακαλοῦντες ἀλλήλους λέγωσι σήμερον ἀκτάσωμεν οὐχὶ τὸ παρʼ ἀκτῇ δεῖπνον ἥδιστον ἀποφαίνουσιν ὥσπερ ἔστιν; οὐ διὰ τὰ κύματα καὶ τὰς ψηφῖδας τί γάρ; ἐπʼ ἀκτῆς τις λέκυθον ὀψᾶται καὶ κάππαριν;ʼ ἀλλʼ ὡς ἰχθύος ἀφθόνου καὶ νεαροῦ τὴν παράλιον τράπεζαν εὐποροῦσαν. καὶ μέντοι καὶ πιπράσκεται παρὰ λόγον ἁπάντων τιμιώτατον τὸ θαλάττιον ὄψον· ὁ γοῦν Κάτων οὐχ ὑπερβολικῶς ἀλλʼ ἀληθῶς πρὸς τὴν τρυφὴν καὶ πολυτέλειαν τῆς πόλεως δημηγορῶν εἶπεν, ὅτι πλείονος πιπράσκεται ἐν Ῥώμῃ ἰχθὺς ἢ βοῦς. κεράμιόν τε γὰρ πωλοῦσι τιμῆς, ὅσην οὐκ ἂν ἑκατόμβη βούπρῳρος ἄλφοι κατακοπεῖσα. καίτοι φαρμάκων δυνάμεως ὁ ἰατρικώτατος ἄριστος κριτὴς καὶ μελῶν ἀρετῆς ὁ φιλομουσότατος, οὐκοῦν καὶ ἀρετῆς ὄψων ὁ φιλοψότατος· οὐ γὰρ Πυθαγόρᾳ γε τούτων οὐδὲ Ξενοκράτει διαιτητῇ χρηστέον, Ἀνταγόρᾳ δὲ τῷ ποιητῇ καὶ Φιλοξένῳ τῷ Ἐρύξιδος καὶ τῷ ζωγράφῳ Ἀνδροκύδει, ὅν φασι τὴν Σκύλλαν ζωγραφοῦντα τοὺς περὶ αὐτὴν ἰχθῦς ἐμπαθέστατα καὶ ζωτικώτατα διʼ ὀψοφαγίαν ἐξεργάσασθαι. Ἀνταγόρᾳ δʼ ὁ βασιλεὺς Ἀντίγονος ἐν τῷ στρατοπέδῳ λοπάδα γόγγρων ἕψοντι περιεζωσμένῳ παραστὰς ἆρά γʼ εἶπε τὸν Ὅμηρον οἴει τὰς τοῦ Ἀγαμέμνονος πράξεις ἀναγράφειν γόγγρους ἕψοντα; κἀκεῖνος οὐ φαύλως σὺ δʼ οἴει ἔφησε τὸν Ἀγαμέμνονα τὰς πράξεις ἐκείνας ἐργάσασθαι πολυπραγμονοῦντα, τίς ἐν τῷ στρατοπέδῳ γόγγρον ἕψει; ταῦτʼ εἶπεν ὁ Πολυκράτης ἔγωγε συμβάλλομαι καὶ ὑμῖν καὶ νὴ Δία τοῖς ἰχθυοπώλαις ἀπὸ τῶν μαρτύρων καὶ τῆς συνηθείας.
4.4.3Symmakhos, "Ben konuya ciddiyetle, daha diyalektik yoldan yaklaşacağım," dedi. "Katık, besini hoşlaştıran şeyse, en iyi katık, ekmeğe duyulan isteği en iyi ayakta tutabilen olmalıdır. Umutçular diye anılan filozoflar, hayatı en çok bir arada tutan şeyin umut olduğunu söylerler, çünkü umut bulunmayıp hayatı tatlandırmazsa hayata dayanılmaz; aynı şekilde besine olan isteğin de onu bir arada tutan bir şey olduğunu kabul etmeliyiz, o olmayınca her besin tatsız, boğazdan geçmez olur. Karadan gelenlerde böyle bir şey bulamazsın; denizden gelenlerin başında ise tuz vardır, o olmadan neredeyse hiçbir şey yenmez. Ekmeğe bile karışarak onu tatlandırır; Poseidon'un Demeter'le aynı tapınakta bulunması da bundandır, tuz da öteki katıkların en hoşudur. Kahramanlar, sade ve yalın bir hayata atletler gibi alışmışlardı, besinden bütün gereksiz ve külfetli hazları çıkarmışlardı; hatta Hellespontos kıyısında ordugâh kurdukları hâlde balık bile yemiyorlardı. Ama eti tuzsuz yemeye katlanamıyorlardı; bu, katıklar içinde yalnız tuzdan vazgeçilemeyeceğinin tanıklığıdır.
Renkler ışığa muhtaç olduğu gibi, tatlar da hissi harekete geçirmek için tuza muhtaçtır; yoksa ağır gelir, mide bulandırır. Herakleitos'a göre ceset gübreden daha atılasıdır; her et de cesettir, cesedin bir parçasıdır. Tuzun gücü ise psykhē gibi gelip ona zarafet ve haz katar. Bu yüzden öteki yemeklerden önce acılı ve tuzlu yiyecekler, kısacası tuza en çok ortak olan şeyler yenir; bunlar öteki yemekler için isteğe aşk iksiri olur, onlarla oltaya gelen istek taze ve hevesle ötekilere yönelir. Öbürlerinden başlarsa çabuk biter. Tuz yalnız yemeğe değil, içkiye de katıktır. Homeros'un 'içkiye katık soğanı' krallara değil, denizcilere ve kürekçilere daha yaraşırdı; orta derecede tuzlu yemekler ise tadıyla her cins şarabı damağa hoş ve yumuşak getirir, her suyu sevimli kılar. Soğanın verdiği tatsızlık ve sıkıntıdan da hiç payı yoktur; üstelik öteki besinleri dağıtır, hazma itaatkâr ve daha yumuşak olarak teslim eder. Tuz bedene katığın lezzetini, ilacın gücünü birlikte verir.
Denizin öteki yemeklerinde en hoş olmanın yanı sıra en zararsız olmak da vardır. Etlidirler, ama ağır gelmezler, kolayca hazmedilir ve dağılırlar. Şu Zenon'la, Zeus hakkı için, Kraton da tanıklık eder: Hastalara her şeyden önce balık verirler, en hafif yemek olarak. Bizim bedenlerimize incelik ve temizliğiyle uygun bir hava sunan denizin, sağlıklı ve iyi pişmiş şeyler beslemesi de akla yatkındır."
ἐγὼ δʼ ὁ Σύμμαχος ἔφη τῷ πράγματι μετὰ σπουδῆς πρόσειμι καὶ διαλεκτικώτερον. εἰ γὰρ ὄψον ἐστὶ τὸ τὴν τροφὴν ἐφηδῦνον, ἄριστον ἂν ὄψον εἴη τὸ μάλιστα τὴν ὄρεξιν ἐπὶ τῷ σίτῳ κατασχεῖν δυνάμενον. ὥσπερ οὖν οἱ προσαγορευθέντες Ἐλπιστικοὶ φιλόσοφοι συνεκτικώτατον εἶναι τοῦ βίου τὸ ἐλπίζειν ἀποφαίνονται τῷ ἀπούσης ἐλπίδος οὐδʼ ἡδυνούσης οὐκ ἀνεκτὸν εἶναι τὸν βίον, οὕτω καὶ τῆς ἐπὶ τὴν τροφὴν ὀρέξεως συνεκτικὸν θετέον, οὗ μὴ παρόντος ἄχαρις γίγνεται τροφὴ πᾶσα καὶ δυσπρόσοιστος. τῶν μὲν οὖν ἐκ γῆς τοιοῦτον οὐδὲν εὑρήσεις, τῶν δὲ θαλαττίων τὸν ἅλα πρῶτον, οὗ χωρὶς οὐδὲν ὡς ἔπος εἰπεῖν ἐστιν ἐδώδιμον· ἀλλὰ καὶ τὸν ἄρτον οὗτος ἐμμιγνύμενος συνηδύνει· διὸ καὶ Δήμητρος σύνναος ὁ Ποσειδῶν, καὶ τῶν ἄλλων ὄψων οἱ ἅλες ἥδιστον ὄψον εἰσίν. οἱ γοῦν ἥρωες εὐτελοῦς καὶ λιτῆς ἐθάδες ὥσπερ ἀσκηταὶ διαίτης ὄντες καὶ τῆς τροφῆς πᾶσαν ἡδονὴν ἐπίθετον καὶ περίεργον ἀφελόντες, ὡς μηδʼ ἰχθύσι χρῆσθαι παρὰ τὸν Ἑλλήσποντον στρατοπεδεύοντες, οὐχ ὑπέμενον τὰ κρέα χωρὶς ἁλῶν προσφέρεσθαι, μαρτυροῦντες ὅτι τοῦτο τῶν ὄψων μόνον ἀπαραίτητόν ἐστιν. ὡς γὰρ τὰ χρώματα τοῦ φωτός, οὕτως οἱ χυμοὶ τοῦ ἁλὸς δέονται πρὸς τὸ κινῆσαι τὴν αἴσθησιν εἰ δὲ μή, βαρεῖς τῇ γεύσει προσπίπτουσι καὶ ναυτιώδεις. νέκυες γὰρ κοπρίων ἐκβλητότεροι καθʼ Ἡράκλειτον, κρέας δὲ πᾶν νεκρόν ἐστι καὶ νεκροῦ μέρος· ἡ δὲ τῶν ἁλῶν δύναμις, ὥσπερ ψυχὴ παραγενομένη, χάριν αὐτῷ καὶ ἡδονὴν προστίθησι. διὸ καὶ προλαμβάνουσι τῆς ἄλλης τροφῆς τὰ δριμέα καὶ τὰ ἁλμυρά, καὶ ὅλως ὅσα μάλιστα τῶν ἁλῶν μετέσχηκε· γίγνεται γὰρ φίλτρα ταῦτα τῇ ὀρέξει πρὸς τἄλλα ὄψα, καὶ δελεασθεῖσα διὰ τούτων ἐπʼ ἐκεῖνα πρόσεισι νεαλὴς καὶ πρόθυμος· ἐὰν δʼ ἀπʼ ἐκείνων ἄρξηται, ταχέως ἀπαγορεύει. οὐ μόνον τοίνυν πρὸς τὴν τροφὴν ἀλλὰ καὶ πρὸς ποτὸν ὄψον εἰσὶν οἱ ἅλες. τὸ μὲν γὰρ Ὁμηρικὸν ἐκεῖνο κρόμυον ποτῷ ὄψον ναύταις καὶ κωπηλάταις μᾶλλον ἢ βασιλεῦσιν ἐπιτήδειον ἦν· τὰ δʼ ὑφαλμυρίζοντα μετρίως τῶν σιτίων διʼ εὐστομίαν πᾶν μὲν οἴνου γένος ἡδὺ τῇ γεύσει καὶ λεῖον ἐπάγει, πᾶν δʼ ὕδωρ προσφιλὲς παρέχεσθαι ἄλκιμον· ἀηδίας δὲ καὶ δυσχερείας, ἣν ἐμποιεῖ τὸ κρόμμυον, οὐδʼ ὀλίγον μετέσχηκεν ἀλλὰ καὶ διαφορεῖ τὴν ἄλλην τροφὴν καὶ παραδίδωσιν εὐπειθῆ καὶ μαλακωτέραν τῇ πέψει, εὔχαριν μὲν χάριν ὄψου δύναμιν δὲ φαρμάκου τῷ σώματι τῶν ἁλῶν προσφερομένων. καὶ μὴν τὰ γʼ ἄλλα θαλάττης ὄψα πρὸς τῷ ἡδίστῳ καὶ τὸ ἀβλαβέστατον ἔχει· κρεώδη μὲν γάρ ἐστιν οὐ βαρύνει δʼ ὁμοίως, ἀλλὰ καταπέττεται καὶ διαφορεῖται ῥᾳδίως. μαρτυρήσει δʼ οὑτοσὶ Ζήνων καὶ νὴ Δία Κράτων, οἳ τοὺς ἀσθενοῦντας πρὸ τῶν ἄλλων ἁπάντων ἐπὶ τὸν ἰχθὺν ἄγουσιν ὡς κουφότατον ὄψων. καὶ λόγον ἔχει τὴν θάλατταν ὑγιεινὰ καὶ διαπεπονημένα τοῖς σώμασιν ἐκτρέφειν, εἴ γε καὶ ἡμῖν ἀέρα λεπτότητι καὶ καθαρότητι πρόσφορον ἀναδίδωσιν.
4.4.4Lamprias, "Doğru söylüyorsun," dedi, "ama söze biraz daha felsefe katalım. Dedem her fırsatta Yahudilerle alay eder, en adil eti yemediklerini söylerdi. Biz de en adil yemeğin denizden gelen olduğunu söyleyelim. Çünkü karadaki şu hayvanlarla, başka hiçbir hak bağımız olmasa bile, aynı şeylerle besleniyor, aynı havayı alıyoruz; yıkandıkları suları ve içtikleri suları biz de kullanıyoruz. Kesilirken çıkardıkları acıklı sesler insanı utandırırdı, çoğunu da alıştırıp ev hayatına katmışızdır. Deniz canlılarının türü ise bize tamamen yabancı ve uzaktır, sanki başka bir kozmosta doğmuş ve yaşamışlardır. Ne görünüşleri ne sesleri ne hizmetleri onları yenmekten alıkoyar; çünkü yanımızda hiç yaşamayan şeylerin hayatından kimse yararlanamaz. Onlara karşı sevgi duymak da gerekmez; bizim yaşadığımız yer onlar için bir Hades gibidir, oraya gelir gelmez ölürler."
ὀρθῶς ἔφη λέγεις ὁ Λαμπρίας, ἀλλʼ ἔτι τῷ λόγῳ προσφιλοσοφήσωμεν. ὁ γὰρ ἐμὸς πάππος εἰώθει λέγειν ἑκάστοτε τοὺς Ἰουδαίους ἐπισκώπτων, ὅτι τὸ δικαιότατον κρέας οὐκ ἐσθίουσιν· ἡμεῖς δὲ φήσομεν δικαιότατον ὄψον εἶναι τὸ ἐκ θαλάττης· πρὸς μὲν γὰρ ταυτὶ τὰ χερσαῖα κἂν ἄλλο μηδὲν ἡμῖν δίκαιον, ἀλλὰ τρέφεταί γε τοῖς αὐτοῖς καὶ λαμβάνει τὸν αὐτὸν ἀέρα, καὶ λουτρὰ καὶ ποτὸν αὐτοῖς ἅπερ ἡμῖν ἔστιν· καὶ σφάττοντες ἐδυσωποῦντο φωνὴν ἀφιέντα γοερὰν καὶ τὰ πλεῖστα πεποιημένοι συνήθη καὶ σύντροφα ταῖς διαίταις. τὸ δὲ τῶν ἐναλίων γένος ἔκφυλον ὅλως καὶ ἄποικον ἡμῶν, ὥσπερ ἐν ἄλλῳ τινὶ κόσμῳ γεγονότων καὶ ζώντων, οὔτʼ ὄψις οὔτε φωνή τις οὔθʼ ὑπουργία παραιτεῖται τῆς προσφορᾶς, οὐδὲν γὰρ ἄν τις ἔχοι χρήσασθαι ζῶσιν, ἃ μηδʼ ὅλως ζῇ παρʼ ἡμῖν· οὐδὲ δεῖ τινος ἐπʼ αὐτὰ στοργῆς, ἀλλʼ ὥσπερ Ἅιδης αὐτοῖς ἐστιν οὗτος ὁ παρʼ ἡμῖν τόπος· ἐλθόντα γὰρ εἰς αὐτὸν εὐθέως τέθνηκεν.
4.5.15. Bölüm: Yahudiler domuz etinden saygıdan mı, tiksintiden mi uzak durur?
Bunlar söylenince bazıları karşı tezi savunmak istedi; ama Kallistratos öteki sözün önünü keserek, "Yahudiler için söylenen, en adil eti yemedikleri sözü size nasıl geldi?" dedi. Polykrates, "Harika!" dedi. "Ben ayrıca şunu da merak ediyorum: Bu insanlar domuza saygı duydukları için mi, yoksa bu hayvandan tiksindikleri için mi etinden uzak duruyor? Çünkü onların anlattıkları masala benziyor, meğer ciddi birtakım gerekçeleri olup da dışarı vermiyorlarsa."
ἐπεὶ δὲ ταῦτʼ ἐρρήθη, βουλομένων τινῶν ἀντικατατείνειν, τὸν ἕτερον λόγον ἐκκρούων ὁ Καλλίστρατος ἔφη πῶς ὑμῖν δοκεῖ λελέχθαι τὸ πρὸς τοὺς Ἰουδαίους, ὅτι τὸ δικαιότατον κρέας οὐκ ἐσθίουσιν;ὑπερφυῶς ἔφη ὁ Πολυκράτης, ἐγὼ δὲ καὶ προσδιαπορῶ, πότερον οἱ ἄνδρες τιμῇ τινι τῶν ὑῶν ἢ μυσαττόμενοι τὸ ζῷον ἀπέχονται τῆς βρώσεως αὐτοῦ· τὰ γὰρ παρʼ ἐκείνοις λεγόμενα μύθοις ἔοικεν, εἰ μή τινας ἄρα λόγους σπουδαίους ἔχοντες οὐκ ἐκφέρουσιν.
4.5.2Kallistratos şöyle dedi: "Ben bu hayvanın o insanlar arasında bir saygı gördüğünü sanıyorum. Domuz çirkin ve pis bir hayvan olabilir, ama bok böceği, akbaba, timsah ve kediden ne görünüşü daha tuhaf ne tabiatı daha kabadır; Mısır rahiplerinin kimi birine, kimi ötekine en kutsal varlıklar gibi davranır. Domuzun ise iyi bir sebepten saygı gördüğü söylenir. Çünkü söylendiğine göre toprağı burnunun çıkıntısıyla ilk yaran o olmuş, çiftin izini bırakmış ve saban demirinin işini göstermiştir. Bu aletin adının da (hynis) domuzdan (hys) geldiğini söylerler.
Ülkenin yumuşak ve alçak yerlerini ekip biçen Mısırlıların sabana hiç ihtiyacı yoktur; Nil çekilip tarlaları ıslatınca tohumu atarlar, arkasından domuzları salarlar. Domuzlar çiğneyip eşeleyerek toprağı derinden çabucak alt üst eder, tohumu örter. Bu yüzden bazılarının domuz yememesine şaşmamalı. Başka hayvanların, barbarlar arasında çok daha büyük saygıyı zorlama, hatta kimi zaman gülünç sebeplerle gördüğü olur. Kör olan sivri faresinin Mısırlılarca tanrılaştırıldığı söylenir, çünkü karanlığın aydınlıktan eski olduğunu düşünürlermiş; bu fare fareden beşinci kuşakta, yeni ayda doğarmış, karaciğeri de ay kayboldukça küçülürmüş. Aslanı güneşle ilişkilendirirler, çünkü pençeli dört ayaklılar içinde gözü açık doğuran tek hayvandır; pek az uyur, uyurken gözleri parlar. Çeşmelerin aslan ağızlarından akması da, güneş Aslan burcunu geçerken Nil'in Mısır tarlalarına yeni su getirmesindendir. İbisin yumurtadan çıkar çıkmaz iki drahmi, yani yeni doğmuş çocuğun kalbi kadar geldiğini söylerler; ayaklarını birbirinden ayırıp gagasıyla eşkenar üçgen yapar.
Pythagorasçıların beyaz horoza saygı gösterdikleri, deniz canlılarından özellikle barbunya ve denizanasından uzak durdukları, Zerdüşt'ten gelen magların kirpiye pek saygı gösterip su farelerinden nefret ettikleri ve en çok su faresi öldüreni tanrılarca sevilen ve mesut saydıkları anlatılırken, Mısırlıları böyle akıl dışı davrandıkları için neden suçlayalım? Yahudiler domuzdan iğrenselerdi, magların fareleri öldürdüğü gibi onu öldürürlerdi sanıyorum. Oysa onlar için onu öldürmek de yemek kadar yasaktır. Kendilerine su kaynağını gösteren eşeğe saygı duydukları gibi, ekmeyi ve sürmeyi öğreten domuza da saygı duymaları akla yatkındır. Yoksa, Zeus hakkı için, tavşandan da iğrenç ve kirli saydıkları için mi uzak duruyorlar, diyen çıkacak."
ἐγὼ μὲν τοίνυν εἶπεν ὁ Καλλίστρατος οἶμαί τινα τιμὴν τὸ ζῷον ἔχειν παρὰ τοῖς ἀνδράσιν· εἰ δὲ δύσμορφον ἡ ὗς καὶ θολερόν, ἀλλʼ οὐ κανθάρου καὶ γυπὸς καὶ κροκοδείλου καὶ αἰλούρου τὴν ὄψιν ἀτοπώτερον ἢ τὴν φύσιν ἀμουσότερον οἷς ὡς ἁγιωτάτοις ἱερεῖς Αἰγυπτίων ἄλλοις ἄλλοι προσφέρονται. τὴν δʼ ὗν ἀπὸ χρηστῆς αἰτίας τιμᾶσθαι λέγουσι· πρώτη γὰρ σχίσασα τῷ προύχοντι τῆς ὀρυχῆς, ὥς φασι, τὴν γῆν ἴχνος ἀρόσεως ἔθηκε καὶ τὸ τῆς ὕνεως ὑφηγήσατο ἔργον· ὅθεν καὶ τοὔνομα γενέσθαι τῷ ἐργαλείῳ λέγουσιν ἀπὸ τῆς ὑός. οἱ δὲ τὰ μαλθακὰ καὶ κοῖλα τῆς χώρας Αἰγύπτιοι γεωργοῦντες οὐδʼ ἀρότρου δέονται τὸ παράπαν ἀλλʼ ὅταν ὁ Νεῖλος ἀπορρέῃ καταβρέξας τὰς ἀρούρας, ἐπακολουθοῦντες τὰς ὗς κατέβαλον αἱ δὲ χρησάμεναι πάτῳ καὶ ὀρυχῇ ταχὺ τὴν γῆν ἔστρεψαν ἐκ βάθους καὶ τὸν σπόρον ἀπέκρυψαν. οὐ δεῖ δὲ θαυμάζειν, εἰ διὰ τοῦτό τινες ὗς οὐκ ἐσθίουσιν, ἑτέρων ζῴων μείζονας ἐπʼ αἰτίαις γλίσχραις, ἐνίων δὲ καὶ πάνυ γελοίαις, τιμὰς ἐχόντων παρὰ τοῖς βαρβάροις. τὴν μὲν γὰρ μυγαλῆν ἐκτεθειάσθαι λέγουσιν ὑπʼ Αἰγυπτίων τυφλὴν οὖσαν, ὅτι τὸ σκότος τοῦ φωτὸς ἡγοῦντο πρεσβύτερον τίκτεσθαι δʼ αὐτὴν ἐκ μυῶν πέμπτῃ γενεᾷ νουμηνίας οὔσης· ἔτι δὲ μειοῦσθαι τὸ ἧπαρ ἐν τοῖς ἀφανισμοῖς τῆς σελήνης. τὸν δὲ λέοντα τῷ ἡλίῳ συνοικειοῦσιν, ὅτι τῶν γαμψωνύχων τετραπόδων βλέποντα τίκτει μόνος· κοιμᾶται δʼ ἀκαρὲς χρόνου καὶ ὑπολάμπει τὰ ὄμματα καθεύδοντος· κρῆναι δὲ κατὰ χασμάτων λεοντείων ἐξιᾶσι κρουνούς, ὅτι Νεῖλος ἐπάγει νέον ὕδωρ ταῖς Αἰγυπτίων ἀρούραις, ἡλίου τὸν λέοντα παροδεύοντος. τὴν δʼ ἶβίν φασιν ἐκκολαφθεῖσαν εὐθὺς ἕλκειν δύο δραχμάς, ὅσον ἄρτι παιδίου γεγονότος καρδίαν· ποιεῖ δὲ τῇ τῶν ποδῶν ἀποτάσει πρὸς ἀλλήλους καὶ πρὸς τὸ ῥύγχος ἰσόπλευρον τρίγωνον. καὶ τί ἄν τις Αἰγυπτίους αἰτιῷτο τῆς τοσαύτης ἀλογίας, ὅπου καὶ τοὺς Πυθαγορικοὺς ἱστοροῦσι καὶ ἀλεκτρυόνα λευκὸν σέβεσθαι καὶ τῶν θαλαττίων μάλιστα τρίγλης καὶ ἀκαλήφης ἀπέχεσθαι, τοὺς δʼ ἀπὸ Ζωροάστρου μάγους τιμᾶν μὲν ἐν τοῖς μάλιστα τὸν χερσαῖον ἐχῖνον, ἐχθαίρειν δὲ τοὺς ἐνύδρους μῦς καὶ τὸν ἀποκτείνοντα πλείστους θεοφιλῆ καὶ μακάριον νομίζειν; οἶμαι δὲ καὶ τοὺς Ἰουδαίους, εἴπερ ἐβδελύττοντο τὴν ὗν, ἀποκτείνειν ἄν, ὥσπερ οἱ μάγοι τοὺς μῦς ἀποκτείνουσι· νῦν δʼ ὁμοίως τῷ φαγεῖν τὸ ἀνελεῖν ἀπόρρητόν ἐστιν αὐτοῖς. καὶ ἴσως ἔχει λόγον, ὡς τὸν ὄνον ἀναφήναντα πηγὴν αὐτοῖς ὕδατος τιμῶσιν, οὕτω καὶ τὴν ὗν σέβεσθαι σπόρου καὶ ἀρότου διδάσκαλον γενομένην εἰ μή, νὴ Δία, καὶ τοῦ λαγωοῦ φήσει τις ἀπέχεσθαι τοὺς ἄνδρας, ὡς μυσαρὸν καὶ ἀκάθαρτον δυσχεραίνοντας τὸ ζῷον.
4.5.3Lamprias söze girdi: "Hayır, tavşana dokunmamalarının sebebi, en çok saygı gösterdikleri eşeğe pek benzemesidir. Tavşan, boyu ve kalınlığı eksik bir eşek gibidir; rengi, kulakları, gözlerinin parlaklığı, azgınlığı şaşılacak kadar benzer, öyle ki hiçbir küçük hayvan biçimce bir büyük hayvana bu kadar benzemez. Meğer, Zeus hakkı için, benzerlik konusunda Mısırlılara uyup bu hayvanın hızını, hislerinin keskinliğini ilahî saymasınlar; gözleri yorulmaz, öyle ki gözü açık uyur, duyması da çok keskindir. Mısırlılar buna hayran kalıp kutsal yazılarında duymayı tavşan kulağı çizerek gösterirler.
Domuz etinden ise şu yüzden uzak duruyor gibiler: Barbarlar deri alacası ve cüzzamdan en çok tiksinirler, bu hastalıkların temasla insanı yiyip bitirdiğini düşünürler. Bütün domuzların karnının altı ise cüzzam ve uyuz kabarcıklarıyla doludur; bunların da bedende bir bozukluk ve çürüme oluşunca yüzeye çıktığı sanılır. Üstelik bu hayvanın yaşayışındaki pislik de bir kötülüğe işaret eder. Çünkü doğuşu ve tabiatı bu yerlerde olanlar bir yana bırakılırsa, çamura, pis ve murdar yerlere bu kadar düşkün başka bir hayvan görmeyiz. Domuzların gözlerinin de öyle yerleştiği, bakışlarının öyle aşağı çekildiği söylenir ki yukarıda hiçbir şeyi seçemezler, sırt üstü taşındıklarında göz bebekleri tabiata aykırı bir biçimde dönmedikçe gökyüzünü göremezler. Bu yüzden çok bağıran bu hayvan öyle taşınırken durulur, susar; alışık olmadığı gökyüzünü görüp şaşırır, daha büyük bir korkuyla feryadı kesilir.
Masalları da katmak gerekirse, Adonis'in domuz tarafından öldürüldüğü söylenir; Adonis'in ise Dionysos'tan başkası olmadığı düşünülür, her ikisi için bayramlarda yapılan törenlerin çoğu da bu sözü doğrular. Kimileri onun Dionysos'un sevgilisi olduğunu söyler. Âşık adam Phanokles de şöyle yazmıştır:
İlahî Adonis'i dağları gezen Dionysos gördü ve kaçırdı, kutsal Kıbrıs'ı dolaşırken."
οὐ δῆτʼ ἔφη ὁ Λαμπρίας ὑπολαβών ἀλλὰ τοῦ μὲν λαγωοῦ φείδονται διὰ τὴν πρὸς τὸν μένον ὑπʼ αὐτῶν μυ […] στα θηρίον ἐμφερέστατον. ὁ γὰρ λαγὼς μεγέθους ἔοικε καὶ πάχους ἐνδεὴς ὄνος εἶναι· καὶ γὰρ ἡ χρόα καὶ τὰ ὦτα καὶ τῶν ὀμμάτων ἡ λιπαρότης καὶ τὸ λαμυρὸν ἔοικε θαυμασίως· ὥστε μηδὲν οὕτω μηδὲ μικρὸν μεγάλῳ τὴν μορφὴν ὅμοιον γεγονέναι. εἰ μὴ νὴ Δία, καὶ πρὸς τὰς ὁμοιότητας αἰγυπτιάζοντες τὴν ὠκύτητα τοῦ ζῴου θεῖον ἡγοῦνται καὶ τὴν ἀκρίβειαν τῶν αἰσθητηρίων· ὅ τε γὰρ ὀφθαλμὸς ἄτρυτός ἐστιν αὐτῶν, ὥστε καὶ καθεύδειν ἀναπεπταμένοις τοῖς ὄμμασιν ὀξυηκοΐᾳ δὲ δοκεῖ διαφέρειν, ἣν Αἰγύπτιοι θαυμάσαντες ἐν τοῖς ἱεροῖς γράμμασιν ἀκοὴν σημαίνουσιν οὖς λαγωοῦ γράφοντες. τὸ δʼ ὕειον κρέας οἱ ἄνδρες ἀφοσιοῦσθαι δοκοῦσιν, ὅτι μάλιστα […] οἱ βάρβαροι τὰς ἐπιλευκίας καὶ λέπρας δυσχεραίνουσι, καὶ τῇ προσβολῇ τὰ τοιαῦτα καταβόσκεσθαι πάθη τοὺς ἀνθρώπους οἴονται. πᾶσαν δʼ ὗν ὑπὸ τὴν γαστέρα λέπρας ἀνάπλεων καὶ ψωρικῶν ἐξανθημάτων ὁρῶμεν· ἃ δή, καχεξίας τινὸς ἐγγενομένης τῷ σώματι καὶ φθορᾶς, ἐπιτρέχειν δοκεῖ τοῖς σώμασιν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὸ θολερὸν περὶ τὴν δίαιταν τοῦ θρέμματος ἔχει τινὰ πονηρίαν οὐδὲν γὰρ ἄλλο βορβόρῳ χαῖρον οὕτω καὶ τόποις ῥυπαροῖς καὶ ἀκαθάρτοις ὁρῶμεν, ἔξω λόγου τιθέμενοι τὰ τὴν γένεσιν καὶ τὴν φύσιν ἐν αὐτοῖς ἔχοντα τούτοις. λέγουσι δὲ καὶ τὰ ὄμματα τῶν ὑῶν οὕτως ἐγκεκλάσθαι καὶ κατεσπάσθαι ταῖς ὄψεσιν, ὥστε μηδενὸς ἀντιλαμβάνεσθαι μηδέποτε τῶν ἄνω μηδὲ προσορᾶν τὸν οὐρανόν, ἂν μὴ φερομένων ὑπτίων ἀναστροφήν τινα παρὰ φύσιν αἱ κόραι λάβωσι· διὸ καὶ μάλιστα κραυγῇ χρώμενον τὸ ζῷον ἡσυχάζειν, ὅταν οὕτω φέρηται, καὶ σιωπᾶν κατατεθαμβημένον ἀηθίᾳ τὰ οὐράνια καὶ κρείττονι, φόβῳ τοῦ βοᾶν συνεχόμενον. εἰ δὲ δεῖ καὶ τὰ μυθικὰ προσλαβεῖν, λέγεται μὲν ὁ Ἄδωνις ὑπὸ τοῦ συὸς διαφθαρῆναι· τὸν δʼ Ἄδωνιν οὐχ ἕτερον ἀλλὰ Διόνυσον εἶναι νομίζουσι, καὶ πολλὰ τῶν τελουμένων ἑκατέρῳ περὶ τὰς ἑορτὰς βεβαιοῖ τὸν λόγον. οἱ δὲ παιδικὰ τοῦ Διονύσου γεγονέναι· καὶ Φανοκλῆς, ἐρωτικὸς ἀνήρ, ὧδέ που πεποίηκεν εἰδὼς θεῖον Ἄδωνιν ὀρειφοίτης Διόνυσος ἥρπασεν, ἠγαθέην Κύπρον ἐποιχόμενος.
4.6.16. Bölüm: Yahudilerin tanrısı kimdir?
Son söylenene şaşan Symmakhos şöyle dedi: "Sen, Lamprias, vatanının tanrısını, Euios'u, kadınları coşturanı, çılgın törenlerle parlayan Dionysos'u, Yahudilerin gizli törenlerine mi kaydediyor, onların altına mı sokuyorsun? Yoksa gerçekten bu ikisinin aynı olduğunu gösteren bir kanıt mı var?" Moiragenes söze girdi: "Onu bırak. Ben Atinalı olarak sana cevap vereyim, o başkası değildir. Bunun delillerinin çoğu, yalnız bizde üç yılda bir yapılan tam erginlemeye katılanlara söylenebilir ve öğretilebilir. Ama dost insanlar arasında, hele şarap başında, tanrının armağanları önünde anlatılması yasak olmayan şeyleri, bunlar isterse söylemeye hazırım."
θαυμάσας δὲ τὸ ἑπιρρηθὲν ὁ Σύμμαχος ἆρʼ ἔφη σὺ τὸν πατριώτην θεόν, ὦ Λαμπρία εὔιον, ὀρσιγύναικα, μαινομέναις ἀνθέοντα τιμαῖσι Διόνυσον ἐγγράφεις καὶ ὑποποιεῖς τοῖς Ἑβραίων ἀπορρήτοις; ἢ τῷ ὄντι λόγος ἔστι τις ὁ τοῦτον ἐκείνῳ τὸν αὐτὸν ἀποφαίνων; ὁ δὲ Μοιραγένης ὑπολαβών ἔα τοῦτον εἶπεν· ἐγὼ γὰρ Ἀθηναῖος ὢν ἀποκρίνομαί σοι καὶ λέγω μηδένʼ ἄλλον εἶναι· καὶ τὰ μὲν πολλὰ τῶν εἰς τοῦτο τεκμηρίων μόνοις ἐστὶ ῥητὰ καὶ διδακτὰ τοῖς μυουμένοις παρʼ ἡμῖν εἰς τὴν τριετηρικὴν παντέλειαν· ἃ δὲ λόγῳ διελθεῖν οὐ κεκώλυται πρὸς φίλους ἄνδρας, ἄλλως τε καὶ παρʼ οἶνον ἐπὶ τοῖς τοῦ θεοῦ δώροις, ἂν οὗτοι κελεύωσι, λέγειν ἕτοιμος.
4.6.2Herkes isteyip rica edince şöyle dedi: "Önce, en büyük ve en mükemmel bayramlarının vakti ve şekli Dionysos'a uygundur. Oruç denen günü bağ bozumunun doruğunda tutar, çardaklar ve özellikle asma dalları ve sarmaşıkla örülmüş barakalar altında her türlü meyveden sofralar kurarlar; bayramın ilk gününe 'Çardak' derler. Birkaç gün sonra da, örtülü değil, açıkça Bakkhos adını taşıyan başka bir bayram yaparlar. Onlarda dal taşıma ve thyrsos taşıma bayramı da vardır; elleri thyrsoslu tapınağa girerler. İçeride ne yaptıklarını bilmiyoruz, ama yapılanın Bakkhos ayini olması muhtemeldir. Çünkü Argosluların Dionysos şenliklerinde yaptığı gibi, tanrıyı küçük borularla çağırırlar. Kithara çalarak önden yürüyen başkaları da vardır, onlara Levili derler; bu ad ya Lysios'tan ya da daha muhtemel olarak Euios'tan gelmiştir.
Sanırım Sabbath bayramı da Dionysos'a büsbütün yabancı değildir. Çünkü hâlâ birçok kişi Bakkhoslara Saboi der, tanrı için ayin yaparken bu sesi çıkarırlar; bunun doğrulamasını Demosthenes'te ve Menandros'ta da bulabiliriz. Adın, Bakkhos ayinindekileri tutan bir coşkudan (sobesis) türediğini söylemek de yersiz olmaz. Kendileri de buna tanıklık eder: Sabbath'ı kutlarken birbirlerini içip sarhoş olmaya çağırırlar, daha önemli bir engel varsa da saf şarabı tatmak âdetleridir.
Bunlar yalnız olası şeyler denebilir. Ama karşı çıkanları en güçlü biçimde çürüten, önce başkâhindir. Bayramlarda başında mitra, altın işlemeli geyik postuna bürünmüş, uzun chiton ve çizmelerle önden gider. Elbisesinden birçok çan sarkar, yürürken çınlar, tıpkı bizde olduğu gibi. Gece törenlerinde onlar da gürültü çıkarırlar; tanrının sütninelerine 'tunç çalanlar' derler. Tapınağın alınlığında gösterilen thyrsos kabartması ve tefler de öyledir. Bunlar elbette Dionysos'tan başka hiçbir tanrıya yakışmaz.
Ayinlerinde bal da kullanmazlar, çünkü karıştırılınca şarabı bozduğu düşünülür. Oysa asma ortaya çıkmadan önce sunu ve sarhoş edici içki baldı. Hâlâ da şarap yapmayan barbarlar bal şerbeti içer, tatlılığını şarap tadı veren buruk köklerle kırarlar; Yunanlılar da aynı şeyi 'şarapsız' ve 'ballı' sunular olarak yaparlar, çünkü balın tabiatı şaraba tamamen zıttır. Onların da bu kanaatte olduklarının küçümsenmeyecek bir işareti şudur: Aralarındaki pek çok ceza içinde en çok ayıplanan biri, ceza verenin belirlediği süre boyunca şaraptan men etmektir. Böyle cezalandırılanları [...]"
[Dördüncü kitabın geri kalanı eksiktir.]
πάντων οὖν κελευόντων καὶ δεομένων πρῶτον μέν ἔφη τῆς μεγίστης καὶ τελειοτάτης ἑορτῆς παρʼ αὐτοῖς ὁ καιρός ἐστι καὶ ὁ τρόπος Διονύσῳ προσήκων. τὴν γὰρ λεγομένην νηστείαν ἄγοντες ἀκμάζοντι τρυγητῷ τραπέζας τε προτίθενται παντοδαπῆς ὀπώρας ὑπὸ σκηναῖς καὶ καλιάσιν ἐκ κλημάτων μάλιστα καὶ κιττοῦ διαπεπλεγμέναις· καὶ τὴν προτέραν τῆς ἑορτῆς σκηνὴν ὀνομάζουσιν. ὀλίγαις δʼ ὕστερον ἡμέραις ἄλλην ἑορτήν, οὐκ ἂν διʼ αἰνιγμάτων ἀλλʼ ἄντικρυς Βάκχου καλουμένην, τελοῦσιν. ἔστι δὲ καὶ κραδηφορία τις ἑορτὴ καὶ θυρσοφορία παρʼ αὐτοῖς, ἐν θύρσους ἔχοντες εἰς τὸ ἱερὸν εἰσίασιν. εἰσελθόντες δέ, ὅ τι δρῶσιν, οὐκ ἴσμεν· εἰκὸς δὲ βακχείαν εἶναι τὰ ποιούμενα· καὶ γὰρ σάλπιγξι μικραῖς, ὥσπερ Ἀργεῖοι τοῖς Διονυσίοις, ἀνακαλούμενοι τὸν θεὸν χρῶνται· καὶ κιθαρίζοντες ἕτεροι προΐασιν, οὓς αὐτοὶ Λευίτας προσονομάζουσιν, εἴτε παρὰ τὸν Λύσιον εἴτε μᾶλλον παρὰ τὸν Εὔιον τῆς ἐπικλήσεως γεγενημένης. οἶμαι δὲ καὶ τὴν τῶν σαββάτων ἑορτὴν μὴ παντάπασιν ἀπροσδιόνυσον εἶναι. Σάβους γὰρ καὶ νῦν ἔτι πολλοὶ τοὺς Βάκχους καλοῦσι καὶ ταύτην ἀφιᾶσι τὴν φωνὴν ὅταν ὀργιάζωσι τῷ θεῷ· βεβαίωσιν δʼ ἔστι δήπου καὶ παρὰ Δημοσθένους λαβεῖν καὶ παρὰ Μενάνδρου. καὶ οὐκ ἀπὸ τρόπου τις ἂν φαίη τοὔνομα πεποιῆσθαι πρός τινα σόβησιν, ἣ κατέχει τοὺς βακχεύοντας. αὐτοὶ δὲ τῷ λόγῳ μαρτυροῦσιν, ὅταν σάββατον τιμῶσι, μάλιστα μὲν πίνειν καὶ οἰνοῦσθαι παρακαλοῦντες ἀλλήλους· ὅταν δὲ κωλύῃ τι μεῖζον, ἀπογεύεσθαί γε πάντως ἀκράτου νομίζοντες. καὶ ταῦτα μὲν εἰκότα φαίη τις ἂν εἶναι· κατὰ κράτος δὲ τοὺς ἐναντίους πρῶτον μὲν ὁ ἀρχιερεὺς ἐλέγχει, μιτρηφόρος τε προϊὼν ἐν ταῖς ἑορταῖς καὶ νεβρίδα χρυσόπαστον ἐνημμένος, χιτῶνα δὲ ποδήρη φορῶν καὶ κοθόρνους· κώδωνες δὲ πολλοὶ κατακρέμανται τῆς ἐσθῆτος, ὑποκομποῦντες ἐν τῷ βαδίζειν, ὡς καὶ παρʼ ἡμῖν· ψόφοις δὲ χρῶνται περὶ τὰ νυκτέλια, καὶ χαλκοκρότους τὰς τοῦ θεοῦ τιθήνας προσαγορεύουσι· καὶ ὁ δεικνύμενος ἐν τοῖς ἐναντίοις τοῦ νεὼ θύρσος ἐντετυπωμένος καὶ τύμπανα· ταῦτα γὰρ οὐδενὶ δήπουθεν ἄλλῳ θεῶν ἢ Διονύσῳ προσῆκει. ἔτι τοίνυν μέλι μὲν οὐ προσφέρουσι ταῖς ἱερουργίαις, ὅτι δοκεῖ φθείρειν τὸν οἶνον κεραννύμενον, καὶ τοῦτʼ ἦν σπονδὴ καὶ μέθυ, πρὶν ἄμπελον φανῆναι. καὶ μέχρι νῦν τῶν τε βαρβάρων οἱ μὴ ποιοῦντες οἶνον μελίτειον πίνουσιν, ὑποφαρμάσσοντες τὴν γλυκύτητα οἰνώδεσι ῥίζαις καὶ αὐστηραῖς Ἕλληνές τε νηφάλια ταὐτὰ καὶ μελίσπονδα θύουσιν, ὡς ἀντίθετον φύσιν μάλιστα τοῦ μέλιτος πρὸς τὸν οἶνον ἔχοντος, ὅτι δὲ τοῦτο νομίζουσι, κἀκεῖνο σημεῖον οὐ μικρόν ἐστι, τὸ πολλῶν τιμωριῶν οὐσῶν παρʼ αὐτοῖς μίαν εἶναι μάλιστα διαβεβλημένην, τὴν οἴνου τοὺς κολαζομένους ἀπείργουσαν, ὅσον ἂν τάξῃ χρόνον ὁ κύριος τῆς κολάσεως· τοὺς δʼ οὕτω κολα […] λείπει τὰ λοιπὰ τοῦ τετάρτου.
4.77. Bölüm: Gezegenlerle aynı adı taşıyan günler neden gezegenlerin sırasıyla değil de karışık sayılır? Ayrıca güneşin yeri üzerine
[Metin kayıptır; yalnız başlığı kalmıştır.]
Διὰ τί τὰς ὁμωνύμους τοῖς πλάνησιν ἡμέρας οὐ κατὰ τὴν ἐκείνων τάξιν ἀλλʼ ἐνηλλαγμένωςἐνηλλαγμένους mei ἀριθμοῦσιν· ἐν ᾧ καὶ περὶ ἡλίου τάξεως. […]
4.88. Bölüm: Mühür yüzükler neden en çok orta parmağın yanındaki parmağa takılır?
[Metin kayıptır; yalnız başlığı kalmıştır.]
Διὰ τί τῶν δακτύλων μάλιστα τῷ παραμέσῳ σφραγῖδας φοροῦσιν. […]
4.99. Bölüm: Mühürlerde tanrıların mı, bilge adamların mı tasvirleri taşınmalıdır?
[Metin kayıptır; yalnız başlığı kalmıştır.]
Εἰ δεῖ θεῶν εἰκόνας ἐν ταῖς σφραγῖσιν ἢ σοφῶν ἀνδρῶν φορεῖν. […]
4.1010. Bölüm: Kadınlar marulun ortasını neden yemez?
[Metin kayıptır; yalnız başlığı kalmıştır.]
Διὰ τί τὸ μέσον τῆς θρίδακος αἱ γυναῖκες οὐ τρώγουσιν. […]