İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Sağlığı Korumaya Dair Öğütler

Ὑγιεινὰ παραγγέλματα

1Moskhion: Demek dün, Zeuksippos, hekim Glaukos sizinle birlikte felsefe yapmak isteyince onu başından savdın.

Zeuksippos: Ne başımdan savdım, sevgili Moskhion, ne de o bizimle felsefe yapmak istiyordu; ben kaçtım, kavgaya hevesli birine koz vermekten korktum. Bu adam hekimlikte, Homeros'un deyişiyle,

"başka birçoklarına bedeldir;"

ama felsefeye iyi gözle bakmaz, sözlerinde hep sert ve geçimsiz bir şey vardır. Şimdi de üzerimize düşmanca yürüdü; daha uzaktan bağırarak, sağlıklı yaşayış üzerine konuşmakla sınırları karıştırmak gibi ne küçük ne de yakışık alır bir işe kalkıştığımızı söyledi. "Filozofların alanıyla hekimlerin alanı ayrıdır," dedi, "Mysialılarla Phrygialıların sınırları gibi." Bizim ciddiyetle olmasa da yararsız da olmayan bir biçimde söylediğimiz bazı şeyleri ağzına dolayıp didik didik ediyordu.

Moskhion: Ama ben, Zeuksippos, hem bunları hem de ötekileri seve seve, can kulağıyla dinlerim.

Zeuksippos: Çünkü sen tabiatça filozofsun, Moskhion. Hekimliğe ilgi duymayan filozofa kızarsın; geometriye, diyalektiğe ve musikiye ilgi gösterir görünmeyi, beden için

"evinde kötü ve iyi olan ne varsa"

araştırıp öğrenmeye çalışmaktan daha yakışık alır sanmasına öfkelenirsin. Oysa Atina'da olduğu gibi, toplananlara seyir parası dağıtılan yerlerde daha çok seyirci görürsün; özgür insana yaraşan sanatlar arasında hekimlik incelik, zenginlik ve hoşluk bakımından hiçbirinden aşağı kalmaz, üstelik öğrenmeyi sevenlere seyir parası olarak büyük bir şey bağışlar: esenliği ve sağlığı. Bu yüzden sağlık üzerine konuşan filozofları sınırı aşmakla suçlamamalı; suçlanacaksa, sınırları büsbütün kaldırıp tek bir yurtta yaşar gibi güzel olanın peşine birlikte düşmeyi, konuşmalarında hoş olanla gerekli olanı bir arada aramayı gerekli saymadıkları için suçlanmalıdırlar.

Moskhion: Glaukos'u bırakalım, Zeuksippos; o ağırbaşlılığından kendi kendine yeten, felsefeye hiç ihtiyacı olmayan biri olmak istiyor. Sen bize bütün sözleri anlat; istersen önce, Glaukos'un yakaladığını söylediğin, pek ciddiyetle söylenmemiş olan sözleri.

1

ΜΟΣΧΙΩΝ. σὺ δὴ Γλαῦκον χθές, ὦ Ζεύξιππε, τὸν ἰατρὸν ἀπετρίψω συμφιλοσοφεῖν ὑμῖν βουλόμενον. ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. οὔτʼ ἀπετριψάμην, ὦ φίλε Μοσχίων, οὔτʼ ἐβούλετο συμφιλοσοφεῖν ἐκεῖνος, ἀλλʼ ἔφυγον καὶ ἐφοβήθην λαβὴν φιλομαχοῦντι παρασχεῖν. ἐν μὲν γὰρ ἰατρικῇ καθʼ Ὅμηρον ὁ ἀνὴρ πολλῶν ἀντάξιος ἄλλων οὐκ εὐμενὴς δὲ πρὸς φιλοσοφίαν, ἀλλʼ ἀεί τι τραχὺ καὶ δύσκολον ἔχων ἐν τοῖς λόγοις. καὶ νῦν ἐναντίος ἐφʼ ἡμᾶς ἐχώρει, βοῶν ἔτι πρόσωθεν οὐ μικρὸν οὐδʼ ἐπιεικὲς ἔργον ἡμῖν σύγχυσιν ὅρων τετολμῆσθαι, διαλεχθεῖσι περὶ διαίτης ὑγιεινῆς. χωρίς γὰρ ἔφη τὰ φιλοσόφων καὶ ἰατρῶν ὥσπερ τινῶν Μυσῶν καὶ Φρυγῶν ὁρίσματα, καί τινα τῶν οὐ μετὰ σπουδῆς, οὐ μὴν ἀχρήστως εἰρημένων παρʼ ἡμῶν διὰ στόματος ἔχων ἐσπάραττεν. ΜΟΣΧΙΩΝ. ἀλλὰ καὶ τούτων ἔγωγε καὶ τῶν ἄλλων, ὦ Ζεύξιππε, πρόθυμος ἀκροατὴς ἡδέως ἂν γενοίμην. ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. φιλόσοφος γὰρ εἶ τὴν φύσιν, ὦ Μοσχίων, καὶ τῷ μὴ φιλιατροῦντι χαλεπαίνεις φιλοσόφῳ, καὶ ἀγανακτεῖς εἰ μᾶλλον αὑτὸν οἴεται προσήκειν γεωμετρίας καὶ διαλεκτικῆς καὶ μουσικῆς ὁρᾶσθαι μεταποιούμενον ἢ ζητεῖν καὶ μανθάνειν βουλόμενον ὅττι τοι ἐν μεγάροισι κακὸν τʼ ἀγαθόν τε τέτυκται τῷ σώματι. καίτοι πλείους ἂν ἴδοις ἐκεῖ θεατάς, ὅπου θεωρικόν τι νέμεται τοῖς συνιοῦσιν, ὥσπερ Ἀθήνησι· τῶν ἐλευθερίων δὲ τεχνῶν ἰατρικὴ τὸ μὲν γλαφυρὸν καὶ περιττὸν καὶ ἐπιτερπὲς οὐδεμιᾶς ἐνδεέστερον ἔχει, θεωρικὸν δὲ μέγα τοῖς φιλομαθοῦσι τὴν σωτηρίαν καὶ τὴν ὑγίειαν ἐπιδίδωσιν. ὥστʼ οὐ παράβασιν ὅρων ἐπικαλεῖν δεῖ τοῖς περὶ ὑγιεινῶν διαλεγομένοις φιλοσόφοις, ἀλλʼ εἰ μὴ παντάπασιν ἀνελόντες τοὺς ὅρους οἴονται δεῖν ὥσπερ ἐν μιᾷ χώρᾳ κοινῶς ἐμφιλοκαλεῖν, ἅμα τὸ ἡδὺ τῷ λόγῳ καὶ τὸ ἀναγκαῖον διώκοντες. ΜΟΣΧΙΩΝ. ἀλλὰ Γλαῦκον μὲν ἐῶμεν, ὦ Ζεύξιππε , ὑπὸ σεμνότητος αὐτοτελῆ βουλόμενον εἶναι καὶ ἀπροσδεᾶ φιλοσοφίας, σὺ δὲ τοὺς λόγους ἡμῖν δίελθε πάντας εἰ δὲ βούλει, πρώτους ἐκείνους ὧν ἔφης οὐ πάνυ μετὰ σπουδῆς εἰρημένων ἐπιλαμβάνεσθαι τὸν Γλαῦκον.

2Zeuksippos: Arkadaşımız birinin şöyle dediğini duyduğunu söyledi: Elleri hep sıcak tutmak, üşümelerine göz yummamak sağlık için küçük bir şey değildir. Tersine, uçların soğuması sıcaklığı içeriye, ortaya doğru sürer ve bedende bir tür humma alışkanlığı, humma alıştırması yaratır. Sıcaklığı dışarıya çevirip onunla birlikte besin maddesini bedenin her yanına çekmek ve dağıtmak ise sağlıklıdır. Ellerimizle bir iş görüyor, onları kullanıyorsak hareketin kendisi sıcaklığı oraya çeker ve orada tutar; böyle işlerden boş kaldığımızda ise soğuğun uçlara girmesine hiç izin vermemeliyiz.

2

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἔφη τοίνυν ὁ ἑταῖρος ἡμῶν ἀκοῦσαί τινος λέγοντος ὡς τὸ τὰς χεῖρας ἀεὶ θερμὰς ἔχειν καὶ μὴ περιορᾶν ψυχομένας οὐ μικρὸν εἴη πρὸς ὑγίειαν, καὶ τοὐναντίον ἡ τῶν ἄκρων περίψυξις εἰς τὰ μέσα συνελαύνουσα τὸ θερμὸν ὥσπερ τινὰ συνήθειαν ἢ μελέτην ἐμποιεῖ πυρετοῦ· τὸ δʼ ἔξω στρέφοντα μετὰ τῆς θερμότητος ἕλκειν ἐπὶ πάντα καὶ διανέμειν τὴν ὕλην ὑγιεινόν. ἂν μὲν οὖν ἐνεργοῦντές τι ταῖς χερσὶ καὶ χρώμενοι τυγχάνωμεν, αὐτὴν τὴν κίνησιν ἐπάγειν ἐνταῦθα καὶ συνέχειν τὸ θερμόν· ἔργων δὲ τοιούτων σχολὴν ἄγοντας ἥκιστα δεῖν προσδέχεσθαι τοῖς ἄκροις· τὸ ψυχρόν.

3Zeuksippos: Gülünen şeylerden biri buydu; ikincisi de, sanırım, sizin hastalara verdiğiniz yiyeceklerle ilgili olandı. O kişi bu yiyeceklere arada bir dokunup tatmamızı öğütlüyordu: Sağlıklıyken kendimizi onlara alıştırmalı, çocuklar gibi korkup o perhiz yemeklerinden nefret etmemeli, onları yavaş yavaş isteklerimize alışkın ve yakın kılmalıyız; ki hastalandığımızda yemeklere ilaçmış gibi tiksinerek bakmayalım, sade, katıksız, et kokusu bile almamış bir şey yerken sızlanmayalım. Bu yüzden ara sıra yıkanmadan yemeğe oturmaktan, şarap varken su içmekten, yazın kar hazır dururken sıcak su içmekten kaçınmamalıyız. Bu tür şeylerden gösteriş için, sofistçe sakınmaları ve bu sakınmalarla övünmeyi bir kenara bırakmalı; kendi kendimize, sessizce, isteğimizi yararlı olana kolayca boyun eğmeye alıştırmalıyız. Hastalıklarda bu konularda gösterilen titizliği ve sızlanmayı da psykhē'den önceden, daha uzaktayken söküp atmalıyız; yoksa psykhē, büyük ve sevilen hazlardan soysuz ve aşağılık bir perhize sürüldüğünü söyleyip ağlayıp durur. "En iyi hayatı seç, alışkanlık onu tatlı kılar" sözü iyi söylenmiştir. Bu söz, her şeyi tek tek deneyen kişi için ayrı ayrı da yararlıdır; özellikle bedene ilişkin perhizlerde en sağlıklı olanlara alışkanlığı yerleştirip onları tabiatımıza hoş gelen, tanıdık ve yakın şeyler hâline getirmeli. Bazılarının hastalıklarda ne hâle düştüğünü ve ne yaptığını hatırlamalıdır: Sıcak su, çorba ya da ekmek verildiğinde kızar, katlanamazlar; bunlara iğrenç ve tatsız, kendilerini zorlayanlara da iğrenç ve sert insanlar derler. Yıkanmak da birçok kişiyi öldürmüştür; bunların başlangıçta büyük bir hastalığı yoktu, yalnızca yıkanmadan yemek yemeye güç yetiremez, katlanamazlardı. Ona bakanların anlattığına göre imparator Titus da bunlardan biriydi.

3

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἓν μὲν οὖν τοῦτο τῶν γελασθέντων ἦν· δεύτερον δʼ οἶμαι τὸ περὶ τὰς τροφὰς ἃς προσφέρετε τοῖς κάμνουσιν. ἅπτεσθαι γὰρ αὐτῶν διὰ χρόνου παρῄνει καὶ γεύεσθαι, συνεθίζοντας αὑτοὺς ἐν τῷ ὑγιαίνειν καὶ μὴ τρέμοντας ὥσπερ τὰ παιδάρια μηδὲ μισοῦντας ἐκείνην τὴν δίαιταν, ἀλλὰ ποιουμένους ἀτρέμα χειροήθη ταῖς ὀρέξεσι καὶ σύντροφον, ὅπως ἐν τῷ νοσεῖν μὴ δυσχεραίνωμεν ὡς φάρμακα τὰ σιτία μηδʼ ἀσχάλλωμεν ἁπλοῦν τι καὶ ἄνοψον καὶ ἄκνισον λαμβάνοντες. ὅθεν οὐδʼ ἀλούτους ποτὲ φευκτέον ἐλθεῖν ἐπὶ τροφὴν οὐδʼ ὕδωρ πιεῖν οἴνου παρόντος οὐδὲ θερμὸν ἐν θέρει, χιόνος παρακειμένης, τὰς μὲν ἐπιδεικτικὰς καὶ σοφιστικὰς χαίρειν ἐῶντας ἀποσχέσεις τῶν τοιούτων καὶ μεγαλαυχίας ἐπὶ ταῖς ἀποσχέσεσιν, αὐτοὺς δὲ καθʼ ἑαυτοὺς σιωπῇ τήν τε ὄρεξιν ἅμα τοῦ συμφέροντος ὑπήκοον ἐθίζοντας εἶναι μετʼ εὐκολίας, καὶ τῆς ψυχῆς ἀφαιροῦντας πόρρωθεν ἔτι τὴν περὶ ταῦτα μικρολογίαν ἐν ταῖς νόσοις καὶ τὸ ἐπιθρηνεῖν, ἀνοδυρομένης ὡς ἐξ ἡδονῶν μεγάλων καὶ ἀγαπητῶν εἰς ἀγεννῆ καὶ ταπεινὴν ἀπελήλαται δίαιταν. εὖ γὰρ εἰρημένον τὸ ἑλοῦ βίον τὸν ἄριστον, ἡδὺν δʼ αὐτὸν ἡ συνήθεια ποιήσει καὶ κατὰ μέρος ὡς ἕκαστα πειρωμένῳ χρήσιμόν ἐστι, μάλιστα δὲ τῶν περὶ τὸ σῶμα διαιτημάτων ἐν τοῖς ὑγιεινοτάτοις ἐπάγοντα τὴν συνήθειαν εὐμενῆ καὶ γνώριμα τῇ φύσει καὶ οἰκεῖα παρασκευάζειν, μεμνημένον ἃ πάσχουσιν ἔνιοι καὶ ποιοῦσιν ἐν ταῖς ἀρρωστίαις, χαλεπαίνοντες καὶ δυσανασχετοῦντες ὕδατος θερμοῦ προσφερομένου καὶ ῥοφήματος ἢ ἄρτου, μιαρὰ μὲν ταῦτα καὶ ἀηδῆ μιαροὺς δὲ καὶ χαλεποὺς τοὺς ἀναγκάζοντας ἀποκαλοῦντες. πολλοὺς δὲ καὶ λουτρὸν ἀπώλεσεν, οὐδὲν ἐν ἀρχῇ μέγα κακὸν ἔχοντας ἀλλʼ ἢ τὸ μὴ δύνασθαι μηδʼ ὑπομένειν γεύσασθαι τροφῆς ἀλούτους· ὧν καὶ Τίτος ἦν ὁ αὐτοκράτωρ, ὥς φασιν οἱ νοσηλεύσαντες.

4Zeuksippos: Şöyle bir şey de söylendi: Daha ucuz yiyecekler beden için her zaman daha sağlıklıdır. Ama özellikle önümüzde bir bayram ya da dostlarımızı ağırlayacağımız bir davet varsa, bir kralın ya da valinin şölenini, geri çevrilemeyecek bir toplantıyı bekliyorsak, tıkınmadan, sarhoşluktan ve keyif düşkünlüğünden sakınmalıyız; rüzgâr ve dalga yaklaşırken gemiyi sakin havada derli toplu ve hafif tutar gibi bedenimizi hazırlamalıyız. Çünkü toplantılarda ve dostça ağırlamalarda kendini ölçülü ve alışık olunan şeylerde tutmak, hem de herkese korkunç bir tatsızlıkla sıkıcı ve kaba görünmeden bunu yapmak zor iştir. Öyleyse, dedikleri gibi ateş üstüne ateş, tokluk üstüne tokluk, saf şarap üstüne saf şarap olmasın diye, Philippos'un nükteli şakasını ciddiyetle taklit etmeliyiz. Şöyleydi: Bir adam kırda Philippos'u yanında az kişi var sanıp yemeğe çağırmış; sonra onun birçok kişiyi getirdiğini görünce, yemek az hazırlandığı için telaşa düşmüş. Philippos bunu sezip dostlarının her birine gizlice haber göndermiş, pastaya yer bırakmalarını söylemiş; onlar da sözünü dinleyip pastayı bekleyerek önlerine konanları idareli yemişler. Böylece yemek herkese yetmiş. İşte biz de kendimizi zorunlu toplantılara önceden böyle hazırlamalıyız: bedende katığa, tatlıya ve, Zeus hakkı için, sarhoşluğa da yer saklamalı, isteğimizi bunlara taze ve hevesli olarak götürmeliyiz.

4

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἔτι τοίνυν ἐλέχθη τοιοῦτον, ὡς ἀεὶ μὲν ὑγιεινότερα σώματι τὰ εὐτελέστερα, μάλιστα δὲ φυλακτέον πλησμονὰς καὶ μέθας καὶ ἡδυπαθείας ἑορτήν τινα μέλλουσαν ἢ φίλων, ὑποδοχὴν ἐν χερσὶν ἔχοντας ἢ προσδοκῶντας ἑστίασιν βασιλικὴν καὶ ἡγεμονικὴν καὶ συμπεριφορὰν ἀπαραίτητον, οἷον ἐπιόντος ἀνέμου καὶ κύματος εὐσταλὲς τὸ σῶμα καὶ κοῦφον ἐν εὐδίᾳ παρασκευάζοντας. ἔργον γάρ ἐστιν ἐν συνουσίαις καὶ φιλοφροσύναις αὑτὸν ἐπὶ τῶν μετρίων καὶ τῶν συνήθων φυλάξαι μὴ πᾶσι μετʼ ἀηδίας δεινῆς ἐπαχθῆ φανέντα καὶ φορτικόν. ἵνʼ οὖν μὴ πῦρ ἐπὶ πυρί, ὥς φασι, πλησμονή τις ἐπὶ πλησμονῇ καὶ ἄκρατος ἐπʼ ἀκράτῳ γένηται, τὸ παιχθὲν ἀστείως ὑπὸ Φιλίππου μετὰ σπουδῆς μιμητέον· ἦν δὲ τοιοῦτον. ἄνθρωπος αὐτὸν ἐπὶ χώρας ὡς σὺν ὀλίγοις ὄντα δειπνῆσαι παρεκάλεσεν, εἶθʼ ὁρῶν πολλοὺς; ἄγοντα παρεσκευασμένων οὐ πολλῶν ἐταράττετο. συναισθόμενος οὖν ὁ Φίλιππος ὑπέπεμπε τῶν φίλων ἑκάστῳ κελεύων πλακοῦντι καταλιπεῖν χώραν, οἱ δὲ πειθόμενοι καὶ προσδοκῶντες ἐφείδοντο τῶν παρακειμένων. ἤρκεσεν οὖν ἅπασι, τὸ δεῖπνον. οὕτω δὴ προπαρασκευαστέον αὑτοὺς τῶν ἀναγκαίων συμπεριφορῶν, καὶ ὄψῳ καὶ πέμματι καὶ νὴ Δία μέθῃ χώραν φυλάττοντας ἐν τῷ σώματι, καὶ πρόσφατον ἐπὶ ταῦτα καὶ βουλομένην τὴν ὄρεξιν ἄγοντας.

5Zeuksippos: Ama ağırlaşmış ve kendimizi kötü hissederken böyle zorunluluklar birdenbire bastırırsa, valiler bizi çağırır ya da konuklar çıkagelir de utancımızdan, sağlığı yerinde olanlarla aynı yere gidip birlikte içmek zorunda kalırsak, işte o zaman insanlara büyük zarar veren utanca ve çekingenliğe karşı en sıkı biçimde dikilmeli, tragedyadaki Kreon'un sözlerini söylemeliyiz:

"Şimdi senin düşmanlığını kazanmam daha iyi, ey yabancı, yumuşak davranıp sonradan çok inlemektense."

Kaba görünme korkusuyla kendini zatülcenbe ya da sayıklatan bir hummaya atmak, gerçekten kaba, aklı olmayan, kadeh ve et kokusu olmadan insanlarla konuşmasını bilmeyen birinin işidir. Çünkü ustalıklı ve nükteli bir özür, davete katılmaktan daha az hoşa gitmez. Ziyafet veren kişi de, ziyafeti tadılmayan bir kurban gibi sunup kendisi kadehten ve sofradan uzak durursa, ama bunu istekle ve dostlukla, kendisiyle de biraz şakalaşarak yaparsa, birlikte sarhoş olan ve birlikte tıkınandan daha hoş görünür. Söz arasında eskilerden İskender anıldı: Çok içtikten sonra Medios'un davetini geri çevirmeye utanmış, yeniden baştan saf şaraba gömülmüş ve bundan ölmüştü. Çağımızdan da pankrationcu Reglus anıldı: Titus Caesar onu gün ağarırken hamama çağırmış; o da gelip onunla birlikte yıkanmış ve, dediklerine göre, bir kez içer içmez inme inip hemen ölmüştü. Glaukos bunları gülerek, çocuk terbiyesine yaraşır şeyler diye önümüze sürdü; ötekileri dinlemeye pek hevesli değildi, biz de ona anlatmaya hevesli değildik. Sen söylenenlerin her birini kendin gözden geçir.

5

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἂν δὲ τοιαῦταί τινες ἄφνω βαρεῖς ὄντας ἡμᾶς καὶ διακειμένους φαύλως ἀνάγκαι καταλάβωσιν ἡγεμόνων καλούντων ἢ ξένων ἐπιφανέντων ὑπʼ αἰδοῦς βαδίζειν εἰς ταὐτὸ τοῖς ἱκανῶς ἔχουσι καὶ συμπίνειν, ἐνταῦθα μάλιστα δεῖ παρατετάχθαι πρὸς τὴν μέγα σινομένην ἄνδρας αἰδῶ καὶ δυσωπίαν, τὰ τοῦ τραγικοῦ Κρέοντος λέγοντας κρεῖσσον δέ μοι νῦν πρὸς σʼ ἀπέχθεσθαι, ξένε, ἢ μαλθακισθένθʼ ὕστερον μέγα στένειν. τὸ γὰρ ἀγροικίας φοβηθέντα δόξαν εἰς πλευρῖτιν ἢ φρενῖτιν ἐμβάλλειν ἑαυτὸν ἀγροίκου τινὸς ὡς ἀληθῶς ἐστι καὶ νοῦν οὐκ ἔχοντος οὐδὲ λόγον ἄνευ κύλικος καὶ κνίσης ἀνθρώποις ἐπιστάμενον ὁμιλεῖν. ἥ τε γὰρ παραίτησις ἂν τὸ ἐπιδέξιον καὶ τὸ ἀστεῖον ἔχῃ, οὐχ ἧττον ἔσται κεχαρισμένη τῆς συμπεριφορᾶς· ἄν τέ τις παρέχων ἑστίασιν ὥσπερ θυσίαν ἄγευστον αὐτὸς ἀπέχηται παρά τε τῇ κύλικι καὶ τῇ τραπέζῃ, μετὰ προθυμίας καὶ φιλοφροσύνης ἅμα τι παίζων καὶ λέγων εἰς ἑαυτόν, ἡδίων φανεῖται τοῦ συμμεθυσκομένου καὶ συνοψοφαγοῦντος. ἐμνήσθη δὲ τῶν μὲν παλαιῶν Ἀλεξάνδρου μετὰ πότον πολὺν αἰσχυνθέντος ἀντειπεῖν Μηδίῳ παρακαλοῦντι καὶ καταβαλόντος αὖθις ἐξ ἀρχῆς αὑτὸν εἰς ἄκρατον ἀφʼ οὗ διεφθάρη, τῶν δὲ καθʼ ἡμᾶς Ῥήγλου τοῦ παγκρατιαστοῦ. καλοῦντος γὰρ ἐπὶ τὸ λουτρὸν ἅμʼ ἡμέρᾳ Τίτου Καίσαρος ἧκε καὶ συνελούσατο, καὶ πιὼν ἅπαξ, ὥς φασιν, ἀποπληξίας καταλαβούσης εὐθὺς ἀπέθανε. ταῦθʼ ἡμῖν ὁ Γλαῦκος ἐν γέλωτι προύφερεν ὡς παιδαγωγικά· τῶν δʼ ἄλλων οὐ πάνυ πρόθυμος ἦν ἀκούειν, οὐδʼ ἡμεῖς ἐκείνῳ διηγεῖσθαι. σὺ δʼ ἐπισκόπει τῶν λεχθέντων ἕκαστον.

6Zeuksippos: Önce Sokrates, insanı aç değilken yemeye kandıran yiyeceklerden ve susamamışken içmeye kandıran içeceklerden sakınmayı öğütlerken bunları kullanmayı büsbütün yasaklamadı; ihtiyaç duyduğumuzda kullanmayı ve bunlardaki hazzı zorunlu olanın hizmetine koymayı öğretti, tıpkı şehirlerde seyir parasını askerî ödeneğe çevirenler gibi. Çünkü hoş olan, besleyici olanın bir parçası olduğu sürece tabiata yakındır; aç olduğumuz sürece zorunlu yiyeceklerle birlikte hoş olanların da tadını çıkarmalı, ama ortak ihtiyaçlarımızı giderdikten sonra ayrıca başka istekleri kışkırtmamalıyız. Sokrates için dans nasıl hoş bir idmandıysa, pastası ve kuruyemişi akşam yemeği ve azığı yerine geçen kişi de öyle daha az zarar görür; ama tabiatın ölçüsünü almış, doymuşken bu tür şeylere el atmaktan herkesten çok sakınmalıdır. Bu konudaki haz düşkünlüğünden ve oburluktan sakınmak kadar zevksizlikten ve gösteriş merakından da sakınmalıdır. Çünkü bunlar da çoğu zaman insanı aç değilken yemeye, kimi zaman da susamamışken içmeye ikna eder; insanın aklına pek bayağı ve kaba hayaller sokarlar: Elde nadir ve pahalı bir şey varken, örneğin domuz memesi, İtalya mantarı, Samos pastası ya da Mısır'da kar, bunun tadına bakmamak tuhaftır, diye. İşte bu düşünceler insanları çoğu zaman adı çıkmış ve nadir şeyleri kullanmaya sürükler; boş şan kokusuna kapılmış gibi, hiç ihtiyacı olmayan bedeni de buna ortak olmaya zorlarlar ki böyle zor bulunur ve gereksiz şeylerin tadını çıkardıkları için imrenilsinler, başkalarına anlatacak bir şeyleri olsun. Ünlü kadınlar karşısında da benzer şeylere uğrarlar. Kendi kadınlarıyla, kimi zaman güzel ve kendilerini seven kadınlarla yatarken bile sakin dururlar; ama Phryne'ye ya da Lais'e para ödediklerinde, bedenleri kötü durumda ve birleşmeye isteksiz olduğu hâlde, boş şan yüzünden onu uyandırır, ölçüsüzlüklerini hazza çağırırlar. Phryne'nin kendisi de yaşlanınca, şöhreti sayesinde tortusunu daha pahalıya sattığını söylerdi.

6

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. πρῶτος μὲν ὁ Σωκράτης παρακελευόμενος φυλάττεσθαι τῶν βρωμάτων ὅσα μὴ πεινῶντας ἐσθίειν ἀναπείθει , καὶ τῶν πωμάτων ὅσα πίνειν μὴ διψῶντας, οὐχ ἁπλῶς τὸ χρῆσθαι τούτοις ἀπηγόρευσεν, ἀλλὰ χρῆσθαι δεομένους ἐδίδασκε καὶ τὸ ἡδὺ κατατάττοντας αὐτῶν εἰς τὸ ἀναγκαῖον, ὥσπερ οἱ τὰ θεωρικὰ ποιοῦντες ἐν ταῖς πόλεσι στρατιωτικά. τὸ γὰρ ἡδὺ τῇ φύσει μέχρι ἂν ᾖ μέρος τοῦ τρέφοντος οἰκεῖόν ἐστι, καὶ δεῖ πεινῶντας ἔτι τῶν ἀναγκαίων ἀπολαύειν τῶν ἡδέων, ἰδίᾳ δὲ μὴ κινεῖν ἑτέρας ὀρέξεις τῶν κοινῶν ἀπηλλαγμένους. ὥσπερ γὰρ αὖ τῷ Σωκράτει γυμνάσιον ἦν οὐκ ἀηδὲς ἡ ὄρχησις, οὕτως ᾧτινι τὸ πέμμα καὶ τὸ τράγημα δεῖπνόν ἐστι καὶ σιτίον, ἧττον βλάπτεται· τὸ δʼ ἀπέχοντα τῇ φύσει τὸ μέτριον καὶ πεπληρωμένον ἐπιδράττεσθαι τῶν τοιούτων φυλακτέον ἐν τοῖς μάλιστα. φυλακτέον δὲ τῆς περὶ ταῦτα φιληδονίας καὶ γαστριμαργίας οὐδὲν ἧττον ἀπειροκαλίαν καὶ φιλοτιμίαν καὶ γὰρ αὗται πολλάκις συναναπείθουσι μὴ πεινῶντας ἐσθίειν, ἔνια καὶ πίνειν μὴ διψῶντας, ἀνελευθέρους κομιδῇ καὶ φορτικὰς ὑποβάλλουσαι φαντασίας, ὡς· ἄτοπόν ἐστι πράγματος σπανίου καὶ πολυτελοῦς μὴ ἀπολαῦσαι παρόντος, οἷον οὔθατος ἢ μυκήτων Ἰταλικῶν ἢ Σαμίου πλακοῦντος ἢ χιόνος ἐν Αἰγύπτῳ. ταῦτα γὰρ δήπου προάγεται πολλάκις χρῆσθαι τοῖς περιβοήτοις καὶ σπανίοις, ὥσπερ ὑπὸ κνίσης τῆς κενῆς δόξης ἀγομένους καὶ τὸ σῶμα κοινωνεῖν μηδὲν δεόμενον ἀναγκάζοντας, ὅπως ἔχωσιν ἑτέροις διηγεῖσθαι, ζηλούμενοι τῆς ἀπολαύσεως τῶν οὕτω δυσπορίστων καὶ περιττῶν. ὅμοια δὲ καὶ πρὸς· γυναῖκας ἐνδόξους· πάσχουσιν. ἰδίαις μὲν γὰρ ἔστιν ὅτε καὶ καλαῖς· καὶ ἀγαπώσαις συναναπαυόμενοι τὴν ἡσυχίαν ἄγουσι, Φρύνῃ δὲ τελέσαντες ἀργύριον ἢ Λαΐδι καὶ τὸ σῶμα φαύλως καὶ πρὸς συνουσίαν ἀργῶς ἔχοντες διακείμενον ἐγείρουσιν ἅμα καὶ παρακαλοῦσι τὸ ἀκόλαστον ἐπὶ τὴν ἡδονὴν ὑπὸ τῆς κενῆς δόξης. αὐτὴ γοῦν ἔλεγεν ἡ Φρύνη πρεσβυτέρα γεγενημένη τὴν τρύγα πλείονος πωλεῖν διὰ τὴν δόξαν.

7Zeuksippos: Bedene ancak tabiatın ihtiyaç duyup kabul ettiği kadar haz verirsek, daha doğrusu çoğu zaman isteklerine karşı onunla savaşır, onları ertelersek ve zorunlu isteklere bile güçlükle, Platon'un dediği gibi ancak beden ısırıp gerildiğinde boyun eğersek, ondan zarar görmeden kurtulmamız büyük ve şaşılacak bir şey olur. Ama tersine, psykhē'den bedene inen ve bedeni psykhē'nin hâllerine hizmet etmeye, onlarla birlikte ayaklanmaya zorlayan arzuların, zayıf ve sönük hazlar karşılığında en şiddetli ve en büyük zararları geride bırakmamasının hiçbir çaresi yoktur. Bedeni psykhē'nin arzusuyla hazlara sürüklemek, yapılmaması gereken şeylerin başındadır; çünkü başlangıç tabiata aykırı olur. Koltuk altlarını gıdıklamak psykhē'ye kendine özgü, yumuşak ve neşeli bir gülme değil, kasılmaya benzeyen sert bir gülme verir; aynı şekilde bedenin psykhē tarafından dürtülüp sarsılarak duyduğu hazlar da insanı kendinden geçiren, sarsan ve tabiata yabancı hazlardır. Öyleyse nadir ya da adı çıkmış bir lezzet önümüze geldiğinde, tadına bakmaktan çok uzak durmakla övünmeliyiz. Simonides susup hiç pişman olmadığını, ama konuşup çok kez pişman olduğunu söylerdi; biz de ne bir yemeği geri çevirdiğimizde ne de Falernum şarabı yerine su içtiğimizde pişman olduk, bunu hatırlamalıyız. Tersine, tabiatı zorlamamak bir yana, tabiat ihtiyaç duyarken önümüze böyle bir şey konsa bile, alışkanlık ve alıştırma için isteğimizi çoğu zaman sade ve alışık olduğumuz şeylere çevirmeliyiz.

"Eğer haksızlık etmek gerekiyorsa," der Thebaili, doğru söylemeyerek, "hükümranlık uğruna haksızlık etmek en güzelidir."

Biz ise daha doğru olarak deriz ki, eğer bu tür şeylerde şan peşinde koşmak gerekiyorsa, en güzeli sağlık uğruna kendine hâkim olmaktır. Bununla birlikte, cimrilik ve pintilik de bazılarını evde arzularını bastırıp kurutmaya, sonra başkalarının sofrasında pahalı yiyeceklerle tıka basa doyup tadını çıkarmaya zorlar; düşman toprağından erzak toplar gibi hiç esirgemeden yerler. Sonra da kötü bir hâlde ayrılır, ertesi güne açgözlülüklerinin azığı olarak hazımsızlığı götürürler. Krates, kargaşaların ve tiranlıkların şehirlerde en çok sefahat ve israf yüzünden kök saldığını düşündüğü için şakayla şöyle öğütlerdi:

"Mercimekten önce tencereyi büyütüp bizi kargaşaya atma."

Herkes de kendi kendine şunu öğütlesin: mercimekten önce tencereyi büyütüp, teresiyle zeytini aşarak dolmaya ve balığa geçip bedenini tokluktan kargaşaya, karışıklıklara ve ishallere atmasın. Çünkü ucuz yiyecekler isteği tabiatın ölçüleri içinde tutar; aşçıların ve ustaların sanatları, komedya şairinin dediği gibi

"o kurnaz yemekçikler, o soslar"

ise hazzın sınırlarını hep ileri taşır ve yararlı olandan saptırır. Nasıl oluyor bilmem, kocalarına aşk iksiri ve büyü hazırlayan kadınlardan tiksinip rahatsız olduğumuz hâlde, yiyeceklerimizi ve katıklarımızı neredeyse büyüleyip zehirlemeleri için ücretli hizmetçilere ve kölelere bırakıyoruz. Arkesilaos'un zina düşkünlerine ve ölçüsüzlere söylediği söz, yani insanın şehvetini arkadan ya da önden doyurmasının hiçbir fark etmediği sözü, fazla acı görünse de konumuza uygun düşer. Gerçekten de satyrion otu verip ölçüsüzlüğü hazlara doğru kışkırtmakla, tat alma duyusunu kokularla ve baharatlı soslarla, uyuz hastaları gibi hep kaşınmaya ve gıdıklanmaya muhtaç olacak biçimde alıştırmak arasında ne fark vardır?

7

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἔστι δὲ μέγα καὶ θαυμαστόν, ἂν ὅσον ἡ φύσις δεομένη δέχεται τῶν ἡδονῶν προσιέμενοι τῷ σώματι, μᾶλλον δʼ ἂν τὰ πολλὰ παρὰ τὰς ὀρέξεις αὐτῷ διαμαχόμενοι καὶ ἀναβαλλόμενοι καὶ μόλις πάνυ ταῖς ἀναγκαίαις χρηματίζοντες ἢ ὥς φησιν ὁ Πλάτων καὶ δάκνοντος καὶ κατατείνοντος ἐνδιδόντες ἀβλαβεῖς ἀπαλλάττωμεν. τὰς δʼ ἀνάπαλιν ἐκ τῆς ψυχῆς ἐπὶ τὸ σῶμα κατιούσας ἐπιθυμίας καὶ καταβιαζομένας τοῖς ἐκείνης ὑπηρετεῖν καὶ συνεξανίστασθαι πάθεσιν οὐδεμία μηχανὴ τὸ μὴ σφοδροτάτας; βλάβας καὶ μεγίστας ἐφʼ ἡδοναῖς ἀσθενέσι καὶ ἀμαυραῖς ἐναπολιπεῖν. ἥκιστα δὲ ψυχῆς ἐπιθυμίᾳ σῶμα πρὸς ἡδονὰς κινητέον· ἡ γὰρ ἀρχὴ παρὰ φύσιν γίγνεται. καὶ καθάπερ αἱ τῶν μασχαλῶν ψηλαφήσεις οὐκ ἴδιον οὐδὲ πρᾶον οὐδʼ ἵλεων γέλωτα τῇ ψυχῇ παρέχουσιν ἀλλʼ ἐοικότα σπασμῷ καὶ χαλεπόν, οὕτω πάλιν ὅσας τὸ σῶμα νυττόμενον ὑπὸ τῆς ψυχῆς ἡδονὰς ἴσχει καὶ ταραττόμενον, ἐκστατικαὶ καὶ ταρακτικαὶ αὗται καὶ ἀλλότριαι τῆς φύσεώς εἰσιν. ὅταν οὖν τι τῶν σπανίων ἀπολαυσμάτων ἢ ἐνδόξων παραγένηται, φιλοτιμητέον ταῖς ἀποσχέσεσι μᾶλλον ἢ ταῖς ἀπολαύσεσι, μεμνημένους ὅτι καθάπερ ὁ Σιμωνίδης ἔλεγε μηδέποτʼ αὐτῷ μεταμελῆσαι σιγήσαντι, φθεγξαμένῳ δὲ πολλάκις, οὕτως ἡμῖν οὔτʼ ὄψον παρωσαμένοις μετεμέλησεν οὔθʼ ὕδωρ ἀντὶ Φαλερίνου πιοῦσιν. ἀλλὰ τοὐναντίον οὐ μόνον οὐ προσβιαστέον ἐστὶ τὴν φύσιν, ἀλλὰ κἂν δεομένῃ προσφέρηταί τι τῶν τοιούτων, ἐπὶ τὰ λιτὰ καὶ συνήθη πολλάκις ἀποτρεπτέον ἔθους ἕνεκα καὶ μελέτης τὴν ὄρεξιν. εἴπερ γὰρ ἀδικεῖν χρὴ φησὶν ὁ Θηβαῖος οὐκ ὀρθῶς λέγων, τυραννίδος πέρι κάλλιστον ἀδικεῖν ἡμεῖς δὲ βέλτιον ὡς, εἴπερ φιλοδοξεῖν πρὸς τὰ τοιαῦτα, ἐγκρατείᾳ κάλλιστον ὑπὲρ ὑγιείας. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ μικρολογία καὶ γλισχρότης ἐνίους ἀναγκάζει πιέζοντας οἴκοι τὰς ἐπιθυμίας καὶ κατισχναίνοντας ἐμπίπλασθαι παρʼ ἑτέροις τῶν πολυτελῶν καὶ ἀπολαύειν, καθάπερ ἐκ πολεμίας ἀφειδῶς ἐπισιτιζομένους· εἶτα κακῶς διατεθέντες ἀπίασιν, εἰς τὴν ὑστεραίαν ἐφόδιον τῆς ἀπληστίας τὴν ἀπεψίαν ἔχοντες. ὁ μὲν οὖν Κράτης διὰ τρυφὴν καὶ πολυτέλειαν οἰόμενος οὐχ ἥκιστα τὰς στάσεις καὶ τὰς τυραννίδας ἐμφύεσθαι ταῖς πόλεσι, μετὰ παιδιᾶς παρῄνει μὴ πρὸ φακῆς λοπάδʼ αὔξων εἰς στάσιν ἄμμε βάλῃς αὐτὸς δέ τις ἑαυτῷ παρακελευέσθω μὴ πρὸ φακῆς λοπάδʼ αὔξων μηδὲ πάντως ὑπερβαίνων τὴν καρδαμίδα καὶ τὴν ἐλαίαν ἐπὶ τὸ θρῖον καὶ τὸν ἰχθὺν εἰς στάσιν ἐκ πλησμονῆς τὸ σῶμα καὶ ταραχὰς ἐμβάλλειν καὶ διαρροίας. τὰ γὰρ εὐτελῆ κρατεῖ τὴν ὄρεξιν ἐπὶ τῶν φυσικῶν μέτρων, ὀψοποιῶν δὲ τέχναι καὶ δημιουργῶν καὶ τὰ πανοῦργα ταῦτʼ ὀψάρια χὐποτρίμματα κατὰ τὸν κωμικὸν ἀεὶ τοὺς ὅρους τῆς ἡδονῆς μετατίθησιν εἰς τοὔμπροσθεν καὶ παραλλάττει τὸ συμφέρον. οὐκ οἶδα δʼ ὅντινα τρόπον, ἡμῶν τὰς γυναῖκας ὅσαι φίλτρα μηχανῶνται καὶ γοητείας ἐπὶ τοὺς ἄνδρας βδελυττομένων καὶ δυσχεραινόντων, μισθωτοῖς τε καὶ δούλοις προσεφιᾶσι τὰ σιτία καὶ τὰ ὄψα μονονοὺ μαγγανεύειν καὶ φαρμάττειν. εἰ τοίνυν καὶ πικρότερον φανεῖται τὸ τοῦ Ἀρκεσιλάου πρὸς τοὺς μοιχικοὺς καὶ ἀκολάστους εἰρημένον, μηδὲν διαφέρειν ὄπισθέν τινα ἢ ἔμπροσθεν εἶναι κίναιδον οὐκ ἀνάρμοστόν ἐστι τοῖς ὑποκειμένοις. τί γὰρ ὡς ἀληθῶς διαφέρει σατύρια προσάγοντα κινεῖν καὶ παροξύνειν τὸ ἀκόλαστον ἐπὶ τὰς ἡδονάς, ἢ τὴν γεῦσιν ὀσμαῖς καὶ καρυκείαις ἐθίζειν ὥσπερ τὰ ψωριῶντα κνησμῶν ἀεὶ δεῖσθαι καὶ γαργαλισμῶν;

8Zeuksippos: Başka bir zaman hazlara karşı konuşmak, kendine hâkim olmanın kendi başına ne kadar güzel ve ağırbaşlı bir şey olduğunu göstermek gerekebilir; ama şimdiki söz pek çok ve büyük hazları savunmak içindir. Çünkü hastalıklar bizden ne işleri, ne umutları, ne yolculukları ne de eğlenceleri, hazlarımızı alıp bozdukları kadar alıp bozar. Bu yüzden hazzın peşinde en çok koşanlar için sağlığı hor görmek hiç kârlı değildir. Hastalık birçok kişiye felsefe yapma imkânı verir, hatta, Zeus hakkı için, komutanlık ve krallık yapma imkânı da; ama bedensel hazların ve keyiflerin bir kısmı hastalıkta hiç doğmaz, doğanlar da kendilerine ait olandan pek azını taşır, onu da saf değil, yabancı pek çok şeyle karışmış ve fırtınadan, kasırgadan çıkmış gibi yara bere içinde getirirler. Çünkü Kypris tıka basa tokluk içinde bulunmaz; aksine bedenin dinginliği ve sükûneti içinde hem Kypris'in işleri hem yemek hem içmek hazla sonuçlanır. Sakin deniz yalıçapkınlarına nasıl güvenli ve güzel bir kuluçka ve doğum sağlarsa, sağlık da hazlara öyle sağlar. Prodikos'un ateşin baharatların en iyisi olduğunu söylemesi zarif bir söz gibidir; ama sağlığın en ilahî ve en tatlı baharat olduğunu söylemek daha doğru olur. Çünkü haşlanmış, kızartılmış ve fırınlanmış yemekler hastalara, akşamdan kalmalara ya da deniz tutmuşlara hiçbir haz ve tat vermez; sağlıklı bir bedendeki saf ve katışıksız istek ise her şeyi hoş, Homeros'un dediği gibi "iştahla kapılacak" ve yaraşır kılar.

8

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἄλλοτε μὲν οὖν πρὸς τὰς ἡδονὰς λεκτέον ἴσως, τὸ καλὸν καὶ σεμνὸν ἐφʼ ἑαυτοῦ τῆς ἐγκρατείας οἷόν ἐστι, δεικνύοντας· ὁ δὲ νῦν λόγος ὑπὲρ πολλῶν ἡδονῶν καὶ μεγάλων ἐστίν. οὔτε γὰρ πράξεις οὔτʼ ἐλπίδας οὔτʼ ἀποδημίας οὔτε διαγωγὰς αἱ νόσοι τοσαύτας ὅσας ἡδονὰς ἡμῶν ἀφαιροῦνται καὶ διαφθείρουσιν. ὅθεν ἥκιστα λυσιτελεῖ καταφρονεῖν τῆς ὑγιείας τοῖς μάλιστα τὴν ἡδονὴν διώκουσι. καὶ γὰρ φιλοσοφεῖν ἀρρωστίαι πολλοῖς παρέχουσι καὶ στρατηγεῖν νὴ Δία καὶ βασιλεύειν, ἡδοναὶ δὲ σωματικαὶ καὶ ἀπολαύσεις ἔνιαι μὲν οὐδʼ ὅλως γένεσιν ἐν νόσῳ λαμβάνουσιν, αἱ δὲ λαμβάνουσαι βραχὺ τὸ οἰκεῖον καὶ οὐ καθαρὸν ἀλλὰ συμπεφυρμένον πολλῷ τῷ ἀλλοτρίῳ καὶ μεμωλωπισμένον ὥσπερ ἐκ ζάλης καὶ χειμῶνος ἀναφέρουσιν. οὐ γὰρ ἐν πλησμοναῖς Κύπρις, ἀλλὰ μᾶλλον ἐν εὐδίᾳ σαρκὸς καὶ γαλήνῃ καὶ Κύπρις εἰς ἡδονὴν τελευτᾷ καὶ βρῶσις καὶ πόσις· ἡ δʼ ὑγίεια ταῖς ἡδοναῖς ὥσπερ ἡ γαλήνη ταῖς ἀλκυόσιν ἀσφαλῆ καὶ καλὴν γένεσιν καὶ λοχείαν ἐνδίδωσι. κομψῶς γὰρ ἔοικεν ὁ Πρόδικος εἰπεῖν ὅτι τῶν ἡδυσμάτων ἄριστόν ἐστι τὸ πῦρ· ἀληθέστερον δʼ ἄν τις εἴποι τὴν ὑγίειαν ἥδυσμα θειότατον εἶναι καὶ προσηνέστατον· ἑφθὰ μὲν γὰρ καὶ ὀπτὰ καὶ πεπτὰ βρώματα νοσοῦσιν ἢ κραιπαλῶσιν ἢ ναυτιῶσιν οὐδεμίαν ἡδονὴν οὐδὲ χάριν ἀποδίδωσι, καθαρὰ δὲ καὶ ἀκραιφνὴς ὄρεξις ὑγιαίνοντι· σώματι πᾶν ἡδὺ ποιεῖ καὶ ἁρπαλέον, ὡς Ὅμηρος ἔφη, καὶ πρόσφορον.

9Zeuksippos: Demades, vakitsiz savaş heveslisi Atinalıların barışa hiçbir zaman siyah elbiseler giymeden oy vermediklerini söylerdi; biz de sade ve ölçülü yaşayışı hiçbir zaman dağlamalar ve lapalar olmadan hatırlamayız. Bu duruma düşünce de kusurlarımızı hatırlayıp onlara karşı direnerek sıkıca bastırmalıyız; çoğu insanın yaptığı gibi bazen bir havayı, bazen bir yeri hastalık yapıyor diye suçlayıp nefsine hâkim olamamayı ve haz düşkünlüğünü sebepler arasından çıkarmamalıyız. Getler ülkesinde susuzluğa yakalanıp ordusuyla birlikte kendini esir olarak teslim eden, sonra soğuk su içince "Ey tanrılar, kısa bir haz uğruna ne büyük bir saadeti elden çıkardık!" diyen Lysimakhos gibi, hastalıklarda biz de kendimize şunu söylemeliyiz: soğuk su içtiğimiz, vakitsiz yıkandığımız ya da bir toplantıya katıldığımız için kendi hazlarımızın birçoğunu bozduk, güzel işleri ve hoş eğlenceleri yitirdik. Böyle düşünüp taşınmanın verdiği ısırık hafızayı kanatır, sağlıklıyken de kalan bir yara izi gibi bizi yaşayışımız konusunda daha dikkatli kılar. Zaten sağlıklı bedenin tabiatça pek büyük, söz dinlemez, alışılmadık ya da zorla bastırılması güç arzuları yoktur. Bu yüzden sofraya atılıp keyiflere sıçrayan isteklere karşı cesaretli olmalıdır: onların yakınması, mızıldanması hafif ve çocukçadır; sofra kalkınca susar, hiçbir şikâyette bulunmaz, kendilerini haksızlığa uğramış saymazlar; tersine ertesi günü arınmış, neşeli, ağırlaşmamış ve midesi bulanmamış olarak beklerler. Nitekim Timotheos da bir gün önce Akademia'da Platon'un yanında musikili ve sade bir akşam yemeği yedikten sonra, Platon'un sofrasında yemek yiyenlerin ertesi gün de keyifli olduğunu söylemiştir. İskender'in de Ada'nın aşçılarını geri gönderirken yanında hep daha iyi aşçılar bulunduğunu söylediği anlatılır: kahvaltı için gece yürüyüşü, akşam yemeği için de az kahvaltı.

9

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἐπεὶ δʼ ὥσπερ ὁ Δημάδης πολεμικοὺς ἀκαίρως τοὺς Ἀθηναίους ὄντας ἔλεγε μηδέποτε χειροτονεῖν εἰρήνην ἄνευ μελάνων ἱματίων, οὕτω καὶ ἡμεῖς οὐδέποτε μεμνήμεθα λιτῆς διαίτης καὶ σώφρονος ἄνευ καύσεων καὶ καταπλασμάτων ἔν τε τούτοις γιγνόμενοι πιέζομεν σφόδρα τὰς ἁμαρτίας, ἀντερειδόμενοι τῇ μνήμῃ καὶ καθάπερ οἱ πολλοὶ νῦν μὲν ἀέρας νῦν δὲ χώρας ἐπιμεμφόμενοι νοσώδεις, ἐξαιρούμενοι τῆς αἰτίας τὴν ἀκρασίαν καὶ φιληδονίαν ὥσπερ ὁ Λυσίμαχον ἐν Γέταις συσχεθεὶς δίψῃ καὶ παραδοὺς ἑαυτὸν μετὰ τοῦ στρατεύματος αἰχμάλωτον εἶτα πιὼν ὕδωρ ψυχρὸν ὦ θεοί εἶπεν, ὡς βραχείας ἡδονῆς ἕνεκα μεγάλην εὐδαιμονίαν ἀπεβάλομεν, οὕτως ἀνοιστέον ἐν ταῖς ἀρρωστίαις πρὸς αὑτοὺς ὡς διὰ ψυχροποσίαν ἢ λουτρὸν ἄκαιρον ἢ συμπεριφορὰν πολλὰς μὲν αὑτῶν διεφθείραμεν ἡδονάς, καλὰς δὲ πράξεις ἐπιτερπεῖς τε διαγωγὰς ἀπωλέσαμεν. ὁ γὰρ ἐκ τῶν τοιούτων ἀναλογισμῶν δηγμὸς αἱμάσσει τὴν μνήμην, ὥστε οἷον οὐλὴν παραμένουσαν ἐν τῷ ὑγιαίνειν εὐλαβεστέρους ποιεῖν περὶ τὴν δίαιταν, οὐδὲ γὰρ ἄγαν τὸ ὑγιαῖνον σῶμα φύσει μεγάλας ἐπιθυμίας οὐδὲ δυσπειθεῖς οὐδʼ ἀσυνήθεις οὐδὲ δυσεκβιάστους, ἀλλὰ δεῖ θαρρεῖν πρὸς τὰς ὀρέξεις ἐκφερομένας καὶ ἐπιπηδώσας ταῖς ἀπολαύσεσιν, ὡς ἐλαφρὸν καὶ παιδικὸν ἐχούσας τὸ μεμψιμοιροῦν καὶ κλαυθμυριζόμενον, εἶτα παυομένας ἀρθείσης τῆς τραπέζης καὶ μηδὲν ἐγκαλούσας μηδʼ ἀδικουμένας, ἀλλὰ τοὐναντίον καθαρὰς καὶ ἱλαρὰς καὶ οὐ βαρείας οὐδὲ ναυτιώδεις περιμενούσας τὴν αὔριον. ὥσπερ ἀμέλει καὶ Τιμόθεος εἶπε τῇ προτεραίᾳ δεδειπνηκὼς ἐν Ἀκαδημείᾳ παρὰ Πλάτωνι μουσικὸν καὶ λιτὸν δεῖπνον, ὡς οἱ παρὰ Πλάτωνι δειπνήσαντες καὶ εἰς αὔριον ἡδέως γίγνονται. λέγεται δὲ καὶ Ἀλέξανδρος εἰπεῖν τοὺς τῆς Ἄδας ὀψοποιοὺς ἀποπεμψάμενος ὡς ἔχει βελτίονας ἀεὶ σὺν αὑτῷ, πρὸς μὲν τὸ ἄριστον τὴν νυκτοπορίαν, πρὸς δὲ τὸ δεῖπνον τὴν ὀλιγαριστίαν.

10Zeuksippos: İnsanların yorgunluk, güneş çarpması ve üşüme yüzünden de hummaya tutulduklarını bilmiyor değilim. Ama çiçeklerin kokuları kendi başlarına zayıfken zeytinyağına karışınca nasıl güç ve kuvvet kazanırsa, bedende birikmiş fazlalık da dış sebeplere ve başlangıçlara adeta öz ve beden verir. Fazlalık olmadan bunların hiçbiri ağır olmaz; kan ince, pneuma saf olup hareketi kabul edince kolayca söner, dağılırlar. Ama fazlalık ve artık madde varken, karıştırılan çamur gibi her şeyi pis, sıkıntılı ve kurtulması güç kılarlar. Bu yüzden, açgözlülükten gemiye fazla yük yükleyip sonra durmadan su boşaltan, denizi dışarı atan beceriksiz kaptanlar gibi, bedeni tıka basa doldurup ağırlaştırdıktan sonra yeniden müshil ve lavmanla boşaltmamalı; onu derli toplu tutmalıyız ki bir gün bastırılsa bile hafifliğinden mantar gibi su yüzüne çıksın.

10

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. οὐκ ἀγνοῶ δʼ ὅτι καὶ διὰ κόπους πυρέττουσιν ἄνθρωποι καὶ διʼ ἐγκαύσεις καὶ διὰ περιψύξεις. ἀλλʼ ὥσπερ αἱ τῶν ἀνθέων ὀσμαὶ καθʼ ἑαυτὰς ἀσθενεῖς εἰσι, μιχθεῖσαι δὲ τῷ ἐλαίῳ ῥώμην ἴσχουσι καὶ τόνον, οὕτω ταῖς ἔξωθεν αἰτίαις καὶ ἀρχαῖς οἷον οὐσίαν καὶ σῶμα παρέχει τὸ πλῆθος ὑποκείμενον. ἄνευ δὲ τούτων χαλεπὸν οὐδέν, ἀλλʼ ἐξαμαυροῦνται καὶ διαχέονται ῥᾳδίως, αἵματος λεπτοῦ. καὶ πνεύματος καθαροῦ δεχομένου τὴν κίνησιν ἐν δὲ πλήθει καὶ περιττώματι οἷον ἰλὺς ἀναταραττομένη μιαρὰ ποιεῖ πάντα καὶ δυσχερῆ καὶ δυσαπάλλακτα. διὸ δεῖ μὴ καθάπερ οἱ ἄπλοοι ναύκληροι πολλὰ διʼ ἀπληστίαν ἐμβαλόμενοι, τοὐντεῦθεν ἤδη διατελοῦσιν ἀντλοῦντες καὶ ὑπεξαιροῦντες τὴν θάλατταν, οὕτως ἐμπλήσαντας τὸ σῶμα καὶ βαρύναντας ὑποκαθαίρειν αὖθις καὶ ὑποκλύζειν, ἀλλὰ διατηρεῖν εὐσταλές, ὅπως κἂν πιεσθῇ ποτε, φελλοῦ δίκην ὑπὸ κουφότητος, ἀναφέρηται.

11Zeuksippos: En çok da hastalığın ön belirtilerinde ve ilk sezişlerinde önlem almalıdır. Çünkü hastalıkların hepsi Hesiodos'un dediği gibi

"sessizce gelmez, çünkü akıllı Zeus seslerini almıştır;"

çoğunun öncüleri, habercileri, tellalları vardır: hazımsızlıklar ve hareket güçlükleri. Hippokrates "Kendiliğinden gelen ağırlıklar ve yorgunluklar hastalığı haber verir," der; öyle görünüyor ki fazlalık yüzünden sinirlerdeki pneuma içeride gerilir ve sıkışır. Beden neredeyse karşı koyup onları yatağa ve dinlenmeye çekerken, yine de kimileri oburluk ve haz düşkünlüğü yüzünden kendilerini hamamlara atar, şerefe kaldırılan kadehlere koşarlar; kuşatmaya karşı erzak toplar gibi, hummanın onları kahvaltısız yakalamasından korkarlar. Daha kibar olanlar bu yolla yakalanmaz; ama akşamdan kaldıklarını ya da hazımsızlık çektiklerini kabul etmekten, bütün gün giyinik oturmaktan pek budalaca utanırlar; başkaları idman yerine gidip onları da çağırınca kalkar, onlarla birlikte soyunur, sağlıklıların yaptığını yaparlar. Çoğunu da, nefsine hâkim olamamanın ve gevşekliğin savunucusu olan bir atasözüne dayanan bir umut kandırır; kalkıp pervasızca alışkanlıklarına dönmeye sürükler: şarabı şarapla, akşamdan kalmayı akşamdan kalmayla kovup dağıtacaklarmış. Bu umuda karşı Cato'nun ihtiyatını koymalıdır; o adam ihtiyatın büyük dertleri küçülttüğünü, küçükleri de büsbütün ortadan kaldırdığını söyler. Boş yere açlığa ve dinlenmeye katlanmak, kendini hamama ve yemeğe atıp zar atmaktan daha iyidir. Çünkü eğer bir şey varsa, sakınmamak ve kendini tutmamak zarar verir; bir şey yoksa da bedenin toparlanıp daha arı hâle gelmesi zarar vermez. O çocukça insan ise tokluk ya da akşamdan kalmalık yüzünden kötü durumda olduğunu dostlarına ve kölelerine göstermekten korkar; bugün hazımsızlığını kabul etmekten utanan, yarın ishalini, hummasını ya da sancısını kabul edecektir.

"Utanırsan, yoksulluğu en utanç verici biçimde taşırsın;"

hazımsızlığı, ağırlığı ve tokluğu ise, bedeni çürük ve su alan bir gemiyi denize çeker gibi hamama sürükleyerek taşımak çok daha utanç vericidir. Nasıl ki bazıları kışın denize açılacakken kıyıda beklemekten utanır, sonra açılınca en utanç verici bir hâlde bağırıp kusarlarsa, bedende bir şüphe ve ön belirti varken bir günü yatakta geçirmeyi ve sofraya oturmamayı soysuzluk sayanlar da en utanç verici biçimde günlerce yatar, müshil alır, lapa sardırır, hekimlere yaltaklanıp hizmet eder, şarap ya da soğuk su dilenirler; acı ve korku yüzünden pek çok tuhaf ve soysuz şey yapmaya ve söylemeye katlanırlar. Hazlar yüzünden kendine hâkim olamayan, arzularına kapılan ya da sürüklenenlere, hazların en büyük payı bedenden aldığını öğretmek ve hatırlatmak da iyi olur.

11

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. μάλιστα δὲ προφυλακτέον ἐν ταῖς προπαθείαις καὶ προαισθήσεσιν. οὐ γὰρ ἅπασαι κατὰ τὸν Ἡσίοδον ἐπιφοιτῶσιν αἱ νόσοι σιγῇ, ἐπεὶ φωνὴν ἐξείλετο μητίετα Ζεύς , ἀλλʼ αἱ πλεῖσται καθάπερ προαγγέλους καὶ προδρόμους καὶ κήρυκας ἔχουσιν ἀπεψίας καὶ δυσκινησίας. βαρύτητες καὶ κόποι φησὶν Ἱπποκράτης αὐτόματοι νοῦσον φράζουσι διὰ πλῆθος ὡς ἔοικεν ἐντὸς διάτασιν καὶ σφήνωσιν τοῦ περὶ τὰ νεῦρα πνεύματος ἔχοντος. ἀλλʼ ὅμως αὐτοῦ μονονουχὶ τοῦ σώματος ἀντιτείνοντος καὶ κατασπῶντος ἐπὶ τὸ κλινίδιον καὶ τὴν ἡσυχίαν οἱ μὲν ὑπὸ λαιμαργίας καὶ φιληδονίας ἐμβάλλουσιν ἑαυτοὺς ἐπὶ τὰ βαλανεῖα καὶ σπεύδουσιν ἐπὶ τὰς προπόσεις, ὥσπερ εἰς πολιορκίαν ἐπισιτιζόμενοι καὶ δεδιότες μὴ φθάσῃ καταλαβὼν αὐτοὺς ὁ πυρετὸς ἀναρίστους, οἱ δὲ κομψότεροι ταύτῃ μὲν οὐχ ἁλίσκονται, πάνυ δʼ ἀβελτέρως αἰσχυνόμενοι κραιπάλην ἢ ἀπεψίαν ὁμολογεῖν καὶ διημερεύειν ἐν ἱματίοις, ἑτέρων εἰς τὸ γυμνάσιον βαδιζόντων καὶ παρακαλούντων ἀναστάντες συναποδύονται καὶ ταὐτὰ πράττουσι τοῖς ὑγιαίνουσι. τοὺς δὲ πλείους ἀκρασίας καὶ μαλακίας συνήγορον ἔχουσα παροιμίαν ἐλπὶς ἀναπείθει καὶ προάγεται βαδίζειν ἀναστάντας ἰταμῶς ἐπὶ τὴν συνήθειαν, ὡς οἴνῳ δὴ τὸν οἶνον κραιπάλῃ δὲ τὴν κραιπάλην ἐξελῶντας καὶ διαφορήσοντας. πρὸς μὲν οὖν ταύτην τὴν ἐλπίδα τὴν τοῦ Κάτωνος εὐλάβειαν ἀντιτακτέον ἥν φησιν ἐκεῖνος ὁ ἀνὴρ τὰ μὲν μεγάλα μικρὰ ποιεῖν τὰ δὲ μικρὰ παντελῶς ἀναιρεῖν καὶ ὅτι κρεῖττον ἔνδειαν ὑπομεῖναι διὰ κενῆς καὶ ἡσυχίαν ἢ διακυβεῦσαι πρὸς λουτρὸν ὠσαμένους καὶ δεῖπνον. εἰ μὲν γὰρ ἔστι τι, βλάψει τὸ μὴ φυλάξασθαι μηδʼ ἐπισχεῖν εἰ δὲ μηδέν, οὐ βλάψει τὸ συσταλῆναι τῷ σώματι καὶ γενέσθαι καθαρώτερον. ὁ δὲ παιδαριώδης ἐκεῖνος καὶ τοῖς φίλοις δεδιὼς καὶ τοῖς οἰκέταις φανερὸς γενέσθαι διακείμενος ἐκ πλησμονῆς ἢ κραιπάλης ἀηδῶς, αἰσχυνόμενος ἀπεψίαν ὁμολογῆσαι τήμερον, αὔριον ὁμολογήσει κατάρροιαν ἢ πυρετὸν ἢ στρόφον· αἰσχυνόμενος αἴσχιστα πενίαν ἂν φέροις, πολὺ δʼ αἴσχιον ἀπεψίαν καὶ βαρύτητα καὶ πλησμονὴν σώματος εἰς βαλανεῖον ἑλκομένου καθάπερ εἰς θάλασσαν σαθροῦ πλοίου καὶ μὴ στέγοντος. ὥσπερ γὰρ ἀμέλει πλέοντες ἔνιοι χειμῶνος ὄντος αἰδοῦνται διατρίβειν ἐπʼ ἀκτῆς·, εἶτʼ ἀναχθέντες αἴσχιστα διάκεινται βοῶντες καὶ ναυτιῶντες, οὕτως ἐν ὑποψίᾳ καὶ προπαθείᾳ σώματος ἀγεννὲς ἡγούμενοι μίαν ἡμέραν ἐν κλίνῃ διάγειν καὶ μὴ παραθέσθαι τράπεζαν, αἴσχιστα πολλὰς ἡμέρας κεῖνται καθαιρόμενοι καὶ καταπλασσόμενοι καὶ θωπεύοντες ἰατροὺς καὶ θεραπεύοντες, οἶνον αἰτοῦντες ἢ ψυχρὸν ὕδωρ, ἄτοπα καὶ ἀγεννῆ πολλὰ ποιεῖν καὶ φθέγγεσθαι διὰ τὸν πόνον καὶ τὸν φόβον ὑπομένοντες. καὶ μὴν τούς γε διὰ τὰς ἡδονὰς μὴ κρατοῦντας ἑαυτῶν ἀλλʼ ἐγκλίνοντας ἢ φερομένους ὑπὸ τῶν ἐπιθυμιῶν καλῶς ἔχει διδάσκειν καὶ ἀναμιμνῄσκειν ὅτι πλεῖστον ἐκ τοῦ σώματος αἱ ἡδοναὶ λαμβάνουσι·.

12Zeuksippos: Lakonyalılar aşçıya sirke ve tuz verip gerisini kurbanlıkta aramasını buyururlar; aynı şekilde yenen şeyin en güzel baharatları da, sağlıklı ve arı bir bedene verilirse, bedenin kendisindedir. Bu yiyeceklerin her biri dışarıda, kendi başına tatlı ya da pahalı olabilir; ama hoş olmak, tabiata uygun hâlde bulunan ve haz duyan kişide ve onunla birlikte ortaya çıkar. Huysuz, akşamdan kalma ve kötü durumda olanlarda her şey çekiciliğini ve tazeliğini yitirir. Bu yüzden balığın taze mi, ekmeğin ak mı, hamamın sıcak mı, hetairanın güzel mi olduğuna değil, kendimize bakmalıyız: midemiz bulanıyor mu, kafamız bulanık mı, mahmur ya da allak bullak mıyız? Yoksa nasıl sarhoş bir eğlence alayı yas tutan bir eve dalınca dostluk ve haz getirmez de ağlayışlara, iniltilere yol açarsa, sevişme, katıklar, hamamlar ve şarap da kötü ve tabiata aykırı hâldeki bir bedende, düzene girmemiş ve bozulmuş unsurlara karışarak balgamı ve safrayı harekete geçirir, karıştırır, büsbütün yerinden oynatır; beklediğimiz gibi kayda değer hiçbir haz, hiçbir keyif vermez.

12

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. καὶ καθάπερ οἱ Λάκωνες ὄξος καὶ ἅλας διδόντες τῷ μαγείρῳ τὰ λοιπὰ κελεύουσιν ἐν τῷ ἱερείῳ ζητεῖν, οὕτως ἐν τῷ σώματι τοῦ προσφερομένου τὰ κάλλιστα τῶν ἡδυσμάτων ἐστίν, ἄνπερ ὑγιαίνοντι καὶ καθαρῷ προσφέρηται. γλυκὺ μὲν γὰρ ἢ πολυτελὲς ἔξω καὶ καθʼ αὑτὸ τῶν τοιούτων ἕκαστόν ἐστιν, ἡδὺ δὲ πέφυκεν ἐν τῷ ἡδομένῳ καὶ μετὰ τοῦ ἡδομένου γίγνεσθαι κατὰ φύσιν ἔχοντος· ἐν δὲ δυσαρέστοις καὶ κραιπαλῶσι καὶ φαύλως διακειμένοις πάντα τὴν αὑτῶν χάριν καὶ ὥραν ἀπόλλυσι. διὸ δεῖ μὴ σκοπεῖν τὸν ἰχθὺν εἰ πρόσφατος, μηδὲ τὸν ἄρτον εἰ καθαρός, μηδὲ τὸ βαλανεῖον εἰ θερμόν, μηδὲ τὴν ἑταίραν εἰ εὔμορφος, ἀλλʼ ἑαυτὸν, εἰ μὴ ναυτιώδης μηδὲ θολερὸς μηδʼ ἕωλος μηδὲ τεταραγμένος. εἰ δὲ μή, καθάπερ εἰς οἰκίαν πενθοῦσαν ἐμβαλόντες ἐπίκωμοι μεθύοντες οὐ φιλοφροσύνην παρέσχον οὐδʼ ἡδονὴν ἀλλὰ κλαυθμοὺς καὶ ὀδυρμοὺς ἐποίησαν, οὕτω καὶ ἀφροδίσια καὶ ὄψα καὶ βαλανεῖα καὶ οἶνος ἐν σώματι κακῶς καὶ παρὰ φύσιν ἔχοντι μιγνύμενα τοῖς μὴ καθεστῶσι καὶ διεφθορόσι φλέγμα καὶ χολὴν κινεῖ καὶ ταράττει καὶ προσεξίστησιν, ἡδὺ δʼ οὐδὲν ἀξιολόγως οὐδʼ ἀπολαυστικὸν οὐδὲν οἷον προσεδοκήσαμεν ἀποδίδωσιν.

13Zeuksippos: Pek titiz, tırnağına kadar hesaplı denen bir yaşayış bedeni ürkek ve kırılgan kılar; psykhē'nin kendi gururunu da kırar. Böyle bir psykhē her işi, hazlarda olduğu kadar zahmetlerde de her uğraşı ve eylemi kuşkuyla karşılar, hiçbir şeye atılgan ve cesaretli yürümez. Bedeni yelken gibi kullanmalı: hava açıkken onu toplayıp fazla sıkıştırmamalı, bir şüphe belirdiğinde de gevşek davranıp önemsememeli; tersine, söylediğimiz gibi gevşetip hafifletmeli, hazımsızlıkları, ishalleri, ateş basmalarını, uyuşuklukları beklememeli. Bazıları ancak bunlarla, adeta haberciler ya da mübaşirlerle uyarılınca, humma kapıya dayanmışken telaşlanıp kendilerini toparlar. Oysa çok önceden sakınmak gerekir,

"kış gelmeden, deniz burnunun üstünde poyraz eserken."

13

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἡ μὲν οὖν ἀκριβὴς σφόδρα καὶ διʼ ὄνυχος λεγομένη δίαιτα τό τε σῶμα κομιδῇ ψοφοδεὲς; παρέχεται καὶ σφαλερόν, αὐτῆς τε τῆς ψυχῆς τὸ γαῦρον κολούει πάντα πράγματα καὶ πᾶσαν οὐχ ἧττον ἐν ἡδοναῖς ἢ πόνοις διατριβὴν καὶ πρᾶξιν ὑφορωμένης καὶ πρὸς μηδὲν ἰταμῶς καὶ θαρραλέως βαδιζούσης. δεῖ δʼ ὥσπερ ἱστίον τὸ σῶμα μήτε συστέλλειν εὐδίας οὔσης καὶ πιέζειν σφόδρα, μήτʼ ἀνειμένως χρῆσθαί τε καὶ καταφρονεῖν ἐν ὑποψίᾳ γενόμενον, ἀλλʼ ἐνδιδόναι καὶ ποιεῖν ἐλαφρὸν ὥσπερ εἴρηται, καὶ μὴ περιμένειν ἀπεψίας καὶ διαρροίας μηδὲ θερμασίας μηδὲ, νάρκας, ὑφʼ ὧν ἔνιοι μόλις ὥσπερ ὑπʼ ἀγγέλων ἢ κλητόρων, πυρετοῦ περὶ θύρας ὄντος ἤδη, θορυβούμενοι συστέλλουσιν ἑαυτούς, ἀλλὰ πόρρωθεν ἐξευλαβεῖσθαι πρὸ χείματος, ὥστʼ ἀνὰ ποντίαν ἄκραν βορέα πνέοντος

14Zeuksippos: Kuzgunların gırtlaktan ötüşlerine, tavukların gıdaklamasına, Demokritos'un dediği gibi saman çerçöpe çılgınca saldıran domuzlara dikkatle kulak verip bunları rüzgâr ve yağmur işareti saymak, ama bedenin kıpırtılarını, çalkantılarını ve ön belirtilerini önceden kavrayıp önlem almamak, insanın kendi içinde kopacak, yaklaşan fırtınanın işaretlerini görmemesi tuhaftır. Bu yüzden yalnız yemek ve idman konusunda bedeni gözetmekle, alışılmışın dışında bunlara üşengeçlikle ve isteksizce mi yaklaştığına ya da tabiatına aykırı olarak susayıp acıkıyor mu olduğuna bakmakla yetinmemeli; uykunun kesintili ve pürüzlü, düzensiz ve parça parça olmasına karşı da, düşlerdeki tuhaflığa karşı da tetikte olmalıdır. Düşlerdeki hayaller olağan ve alışılmış değilse, nemlerin fazlalığını ya da koyuluğunu ya da içerideki pneumanın karışıklığını ele verir. Psykhē'nin kıpırtıları da bedenin hastalığa yatkın olduğunu haber verir. Çünkü çoğu zaman görünür hiçbir sebep olmadan akla aykırı yılgınlıklar ve korkular bastırır, umutları birden söndürür; insanlar öfkede safralı, sert ve küçük şeylere üzülür olurlar; kötü buharlar ve acı dumanlar toplanıp, Platon'un dediği gibi, psykhē'nin dolanımlarına karıştığında gözyaşı döker ve bunalırlar. Bu yüzden bunların başına geldiği kişiler kendilerini gözden geçirmeli ve bunun bedensel bir sebebi olduğunu, bir kısıntıyı ya da yumuşatıcı bir düzenlemeyi gerektirdiğini hatırlamalıdır.

14

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἄτοπον γάρ ἐστι κοράκων μὲν λαρυγγισμοῖς καὶ κλωσμοῖς ἀλεκτορίδων καὶ συσὶν ἐπὶ φορυτῷ μαργαινούσαις, ὡς ἔφη Δημόκριτος, ἐπιμελῶς προσέχειν, σημεῖα ποιουμένους πνευμάτων καὶ ὄμβρων, τὰ δὲ τοῦ σώματος κινήματα καὶ σάλους καὶ προπαθείας μὴ προλαμβάνειν μηδὲ προφυλάττειν, μηδʼ ἔχειν σημεῖα χειμῶνος ἐν ἑαυτῷ γενησομένου καὶ μέλλοντος. ὅθεν οὐ περὶ τροφὴν μόνον οὐδὲ γυμνάσια δεῖ φυλάττειν τὸ σῶμα μὴ παρὰ τὸ εἰωθὸς ἅπτεται τούτων ὀκνηρῶς καὶ ἀπροθύμως ἢ πάλιν διψῶδές ἐστι καὶ πειναλέον ὡς οὐ πέφυκεν, ἀλλὰ καὶ τῶν ὕπνων τὸ μὴ συνεχὲς μηδὲ λεῖον ἀλλʼ ἀνωμαλίας ἔχον καὶ διασπασμοὺς εὐλαβεῖσθαι, καὶ τῶν ἐνυπνίων τὴν ἀτοπίαν, ἄνπερ ὦσι μὴ νόμιμοι μηδὲ συνήθεις αἱ φαντασίαι, πλῆθος ἢ πάχος ὑγρῶν ἢ πνεύματος ταραχὴν ἐντὸς κατηγοροῦσαν. ἤδη δὲ καὶ τὰ τῆς ψυχῆς κινήματα τὸ σῶμα μηνύει πρὸς νόσον ἐπισφαλῶς ἔχειν. ἄλογοι γὰρ ἴσχουσιν ἀθυμίαι καὶ φόβοι πολλάκις ἀπʼ οὐδενὸς φανεροῦ, τὰς ἐλπίδας ἄφνω κατασβεννύουσαι· γίγνονται δὲ καὶ ταῖς ὀργαῖς ἐπίχολοι καὶ ὀξεῖς καὶ μικρόλυποι, καὶ δακρυρροοῦσι καὶ ἀδημονοῦσιν ὅταν ἀτμοὶ πονηροὶ καὶ ἀναθυμιάσεις πικραὶ συνιστάμεναι ταῖς τῆς ψυχῆς, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, ἀνακραθῶσι περιόδοις. διὸ δεῖ σκοπεῖν οἷς ἂν ταῦτα συμπίπτῃ καὶ μνημονεύειν ὅτι σωματικόν ἐστιν αἴτιον ὑποστολῆς τινος ἢ κατακράσεως δεόμενον.

15Zeuksippos: Hasta dostlarını ziyaret eden kişinin hastalığın sebeplerini sorup öğrenmesi de pek yararlıdır. Ama bunu, sofistçe ve meraklıca "tıkanmalar", "sızmalar" ve "ortak hâller" üzerine gevezelik edip hekimlik terimlerinde ve kitaplarında bilgisini sergileyerek değil, şu basit ve sıradan şeyleri, yani tokluğu, güneşte kalmayı, yorgunluğu, uykusuzluğu, en çok da hummaya tutulduğunda nasıl bir yaşayış sürdüğünü dikkatle dinleyerek yapmalıdır. Sonra, Platon'un başkalarının kusurlarını gördükten sonra ayrılırken "Ben de öyle miyim acaba?" demeyi âdet edindiği gibi, insan da kendi durumunu yakınlarında görüp iyi düzenlemeli, sakınmalı ve aynı şeylere düşmemek için bunları aklında tutmalıdır. Kendisi de yatağa düşüp çok değerli sağlığı özleyerek ona ilahiler söylemek yerine, başkası acı çekerken kendi kendine sağlığın ne kadar değerli olduğunu, kendine dikkat edip kendini esirgeyerek onu koruması gerektiğini not etmelidir. Kendi yaşayışımızı da gözden geçirmek fena olmaz. İçkilerde, yemeklerde, bazı zahmetlerde ya da başka düzensizliklerde bulunmuşsak, beden hiçbir şüphe ya da ön sezi vermese bile kendimizi korumalı ve önceden davranmalıyız: sevişmeden ve yorgunluktan sonra dinlenme ve sükûnetle, şarap içip bir toplantıya katıldıktan sonra su içerek; özellikle ağır, etli ya da çeşit çeşit yemekler yemişsek az yiyerek ve bedende artık maddeden hiçbir fazlalık bırakmayarak. Çünkü bunların kendisi de pek çok hastalığın sebebidir, öteki sebeplere de madde ve güç katar. Bu yüzden "Yemeğe doymamak, zahmetten kaçmamak, tohumu korumak en sağlıklı şeylerdir" sözü çok iyi söylenmiştir. Çünkü cinsel birleşmede nefsine hâkim olamamak, besini sindiren gücü en çok gevşettiği için daha çok artık ve fazlalık meydana getirir.

15

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. χρήσιμον δὲ πάνυ καὶ τὸ τοὺς φίλους ἐπισκεπτόμενον ἀσθενοῦντας ἐκπυνθάνεσθαι τὰς αἰτίας, μὴ σοφιστικῶς μηδὲ περιέργως ἐνστάσεις καὶ παρεμπτώσεις καὶ κοινότητας λαλοῦντα καὶ παρεπιδεικνύμενον ἰατρικῶν ὀνομάτων καὶ γραμμάτων ἐμπειρίαν, ἀλλὰ ταυτὶ τὰ φαῦλα καὶ κοινὰ μὴ παρέργως ἀκούοντα, πλῆθος ἡλίωσιν κόπον ἀγρυπνίαν, μάλιστα δὲ δίαιταν ᾗ χρώμενος ἐπύρεξεν. εἶθʼ ὥσπερ ὁ Πλάτων ἐπὶ τοῖς ἀλλοτρίοις ἁμαρτήμασιν εἰώθει λέγειν ἀπιών μή που ἄρ ἐγὼ τοιοῦτος; οὕτω τὰ περὶ αὑτὸν ἐν τοῖς πλησίον εὖ τίθεσθαι , καὶ φυλάττεσθαι καὶ μνημονεύειν ὅπως οὐ περιπεσεῖται τοῖς αὐτοῖς οὐδʼ αὐτὸς εἰς τὴν κλίνην καταπεσὼν ὑμνήσει ποθῶν τὴν πολυτίμητον ὑγίειαν, ἀλλʼ ἑτέρου πάσχοντος ἐνσημανεῖται πρὸς ἑαυτὸν ὡς ἄξιον πολλοῦ τὸ ὑγιαίνειν καὶ δεῖ τοῦτο διατηρεῖν αὑτῷ προσέχοντα καὶ φειδόμενον. οὐ χεῖρον δὲ καὶ τὴν ἑαυτῶν παρεπισκοπεῖν δίαιταν· ἂν γὰρ ἐν πόσεσι καὶ προσφοραῖς ἤ τισι πόνοις καὶ ἀταξίαις ἑτέραις τυγχάνωμεν γεγονότες, τὸ δὲ σῶμα μηδεμίαν ὑποψίαν παρέχῃ μηδὲ προαίσθησιν, ὅμως αὑτοὺς δεῖ φυλάττεσθαι καὶ προκαταλαμβάνειν ἐκ μὲν ἀφροδισίων καὶ κόπων ὄντας ἀναπαύσει καὶ ἡσυχίᾳ, μετὰ δʼ οἴνωσιν καὶ συμπεριφορὰν ὑδροποσίᾳ, μάλιστα δὲ τροφαῖς κεχρημένους· ἐμβριθέσι καὶ κρεώδεσιν ἢ ποικίλαις ὀλιγοσιτεῖν καὶ μηδὲν ὑπολείπειν περιττώματος πλῆθος ἐν τῷ σώματι. καὶ γὰρ αὐτὰ ταῦτα διʼ αὑτὰ πολλῶν αἴτια νόσων ἐστί, καὶ προστίθησι ταῖς ἄλλαις αἰτίαις ὕλην καὶ δύναμιν. ὅθεν ἄριστα λέλεκται τροφῆς ἀκορίην καὶ πόνων ἀοκνίην καὶ σπέρματος οὐσίης συντήρησιν ὑγιεινότατα εἶναι καὶ γὰρ ἡ περὶ τὰς συνουσίας ἀκρασία τῷ μάλιστα τὴν δύναμιν ἐκλύειν ὑφʼ ἧς ἡ τροφὴ διαπονεῖται, πλέον περίττωμα ποιεῖ καὶ πλῆθος.

16Zeuksippos: Şimdi her birini baştan yeniden ele alalım; önce sözle ve kitapla uğraşanlara uygun idmanlardan söz edelim. Deniz kıyısında oturanlara dişler hakkında hiçbir şey yazmaya gerek olmadığını söyleyen kişi, bununla onlara neyin işe yaradığını öğretmişti; aynı şekilde sözle uğraşanlara da idman hakkında yazmaya gerek olmadığı söylenebilir. Çünkü sesle yapılan gündelik konuşma, yalnız sağlık için değil güç için de şaşılacak bir idmandır. Bu güç güreşçi gücü değildir, bir binanın dış duvarları gibi bedenin dışını etlendirip sıkılaştırmaz; en hayati parçalara içten bir sağlamlık ve gerçek bir gerginlik verir. Pneumanın güç verdiğini masörler gösterir: atletlere ovma sırasında karşı koymalarını, yoğrulan ve ellenen beden kısımlarını hep gergin tutup nefeslerini kesmelerini söylerler. Ses ise pneumanın bir hareketi olduğu için yüzeyde değil, kaynaklarında olduğu gibi iç organların çevresinde güçlenir; sıcaklığı artırır, kanı inceltir, her damarı temizler, her atardamarı açar, besini alıp işleyen kaplarda artık nemin tortu gibi birikip katılaşmasına izin vermez. Bu yüzden kendimizi en çok bu idmana alıştırmalı, onunla iç içe yaşamalıyız: durmadan konuşmalı, bedenin biraz zayıf ya da yorgun düştüğünden şüphelenirsek de yüksek sesle okumalıyız. Salıncak idmana göre neyse, okumak da konuşmaya göre odur: sesi adeta başkasının sözünün arabasına bindirip yumuşakça hareket ettirir, hafifçe dağıtır. Konuşma ise mücadele ve şiddet katar, çünkü psykhē de bedenle birlikte işe girişir. Ama tutkulu ve sarsıcı bağırışlardan sakınmalıdır; çünkü pneumanın düzensiz fırlatılışları ve gerilmeleri yırtılmalara ve kasılmalara yol açar. Okuduktan ya da konuştuktan sonra, gezintiye çıkmadan önce yağlı ve ısıtıcı bir ovmaya başvurmalı, eti yumuşatmalı, mümkün olduğunca iç organlara kadar dokunmalı, pneumayı yavaşça dengeleyip uçlara kadar yaymalıdır. Ovmanın ne kadar süreceğine his karar versin: hoşa gidecek ve acı vermeyecek kadar olsun. İçerideki karışıklığı ve pneumanın gerginliğini böyle yatıştıran kişi artık maddeyi acısızca atar; uygunsuz bir durum ya da bir iş gezintiye engel olsa bile bir şey olmaz, çünkü tabiat kendine düşeni almıştır. Bu yüzden bir deniz yolculuğunu ya da bir handa konaklamayı susmak için bahane etmemeli, herkes gülse bile. Yemek yemenin utanç verici olmadığı yerde idman yapmak da elbette utanç verici değildir; asıl utanç verici olan, gemicilerden, katırcılardan ve hancılardan korkup çekinmektir: bunlar top oynayana ya da gölge döğüşü yapana gülmezler de, idman yaparken bir şey öğreten, araştıran, öğrenen ya da hatırlayan konuşan kişiye gülerler. Sokrates, dansla kendini hareket ettiren biri için yedi sedirlik bir odanın idmana yettiğini söylerdi; şarkıyla ya da sözle idman yapana ise ayaktayken de yatarken de her yer yeterli bir idman yeridir. Yalnız şuna dikkat etmeli: tokluğun, şehvetin ya da yorgunluğun farkındayken sesimizi fazla sert zorlamamalıyız. Birçok hatip ve sofist buna uğrar: kimi şan ve gösteriş merakıyla, kimi de ücretler ya da siyasi rekabetler yüzünden kendini kaptırıp yararına aykırı olarak yarışa girer. Bizim Niger, Galatia'da sofistlik yaparken bir balık kılçığı yutmuştu. Dışarıdan başka bir sofist gelip gösteri söylevleri verince, geri kalmış görünmekten korktuğu için kılçık hâlâ boğazına takılıyken söylev verdi. Büyük ve sert bir iltihap oluşunca acıya dayanamayıp dışarıdan derin bir kesiye razı oldu. Kılçık yaradan çıkarıldı, ama yara ağırlaşıp akıntılı hâle gelerek onu öldürdü. Bunlar başka bir zaman, yeri gelince hatırlatılabilir.

16

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. αὖθις οὖν ἀναλαβόντες ἐξ ἀρχῆς περὶ ἑκάστου, πρῶτον δὲ περὶ γυμνασίων φιλολόγοις ἁρμοζόντων λέγομεν ὅτι ὥσπερ ὁ φήσας μηδὲν γράφειν παραθαλασσίοις περὶ ὀδόντων ἐδίδαξε τὴν χρείαν, οὕτω καὶ φιλολόγοις φαίη τις ἂν μὴ γράφειν περὶ γυμνασίων. ἡ γὰρ καθʼ ἡμέραν τοῦ λόγου χρεία διὰ φωνῆς περαινομένη θαυμαστὸν οἷόν ἐστι γυμνάσιον οὐ μόνον πρὸς ὑγίειαν ἀλλὰ καὶ πρὸς ἰσχύν, οὐ παλαιστικὴν οὐδὲ σαρκοῦσαν καὶ πυκνοῦσαν τὰ ἐκτὸς ὥσπερ οἰκοδομήματος, ἀλλὰ τοῖς ζωτικωτάτοις μέρεσι ῥώμην ἐνδιάθετον καὶ τόνον ἀληθινὸν ἐμποιοῦσαν. ὅτι μὲν γὰρ ἰσχὺν δίδωσι τὸ πνεῦμα, δηλοῦσιν οἱ ἀλεῖπται, τοὺς ἀθλητὰς κελεύοντες ἀντερείδειν ταῖς τρίψεσι καὶ παρεγκόπτειν τείνοντας ἀεὶ τὰ πλασσόμενα μέρη καὶ ψηλαφώμενα τοῦ σώματος· ἡ δὲ φωνή, τοῦ πνεύματος οὖσα κίνησις, οὐκ ἐπιπολαίως ἀλλʼ ὥσπερ ἐν πηγαῖς περὶ τὰ σπλάγχνα ῥωννυμένη, τὸ θερμὸν αὔξει καὶ λεπτύνει τὸ αἷμα, καὶ πᾶσαν μὲν ἐκκαθαίρει φλέβα, πᾶσαν δʼ ἀρτηρίαν ἀνοίγει, σύστασιν δὲ καὶ πῆξιν ὑγρότητος οὐκ ἐᾷ περιττωματικῆς ὥσπερ ὑποστάθμην ἐγγενέσθαι τοῖς τὴν τροφὴν παραλαμβάνουσι καὶ κατεργαζομένοις ἀγγείοις. διὸ δεῖ μάλιστα ποιεῖν ἑαυτοὺς τούτῳ τῷ γυμνασίῳ συνήθεις καὶ συντρόφους ἐνδελεχῶς λέγοντας, ἂν δʼ ᾖ τις ὑποψία τοῦ σώματος ἐνδεέστερον ἢ κοπωδέστερον ἔχοντος, ἀναγιγνώσκοντας καὶ ἀναφωνοῦντας. ὅπερ γὰρ αἰώρα πρὸς γυμνάσιόν ἐστι, τοῦτο πρὸς διάλεξιν ἀνάγνωσις, ὥσπερ ἐπʼ ὀχήματος ἀλλοτρίου λόγου κινοῦσα μαλακῶς καὶ διαφοροῦσα πράως τὴν φωνήν. ἡ δὲ διάλεξις ἀγῶνα καὶ σφοδρότητα προστίθησιν, ἅμα τῆς ψυχῆς τῷ σώματι συνεπιτιθεμένης. κραυγὰς μέντοι περιπαθεῖς καὶ σπαραγμώδεις εὐλαβητέον· αἱ γὰρ ἀνώμαλοι προβολαὶ καὶ διατάσεις τοῦ πνεύματος ῥήγματα καὶ σπάσματα ποιοῦσιν. ἀναγνόντα δʼ ἢ διαλεχθέντα λιπαρᾷ καὶ ἀλεεινῇ τρίψει χρηστέον πρὸ τοῦ περιπάτου καὶ μαλάξει τῆς σαρκός, ὡς ἀνυστόν ἐστι, τῶν σπλάγχνων ποιούμενον ἁφὴν καὶ τὸ πνεῦμα πράως διομαλύνοντα καὶ διαχέοντα μέχρι τῶν ἄκρων. μέτρον δὲ τοῦ πλήθους τῆς τρίψεως ἔστω τὸ προσφιλὲς τῇ αἰσθήσει καὶ ἄλυπον. ὁ γὰρ οὕτω καταστήσας τὴν ἐν βάθει ταραχὴν καὶ διάτασιν τοῦ πνεύματος, ἀλύπῳ τε χρῆται τῷ περιττώματι, κἂν ἀκαιρία τις ἢ χρεία κωλύσῃ τὸν περίπατον, οὐδέν ἐστι πρᾶγμα· τὸ γὰρ οἰκεῖον ἡ φύσις ἀπείληφεν. ὅθεν οὔτε πλοῦν ποιητέον οὔτε καταγωγὴν ἐν πανδοκείῳ σιγῆς πρόφασιν, οὐδʼ ἂν πάντες καταγελῶσιν. ὅπου γὰρ οὐκ αἰσχρὸν τὸ φαγεῖν, οὐδὲ τὸ γυμνάζεσθαι δήπουθεν αἰσχρόν· ἀλλʼ αἴσχιον τὸ δεδοικέναι καὶ δυσωπεῖσθαι ναύτας καὶ ὀρεωκόμους καὶ πανδοκεῖς καταγελῶντας οὐ τοῦ σφαιρίζοντος καὶ σκιαμαχοῦντος ἀλλὰ τοῦ λέγοντος, ἂν ἅμα διδάσκῃ τι καὶ ζητῇ καὶ μανθάνῃ καὶ ἀναμιμνῄσκηται γυμναζόμενος. ὁ μὲν γὰρ Σωκράτης ἔλεγεν ὅτι τῷ κινοῦντι διʼ ὀρχήσεως αὑτὸν ἑπτάκλινος οἶκος ἱκανός ἐστιν ἐγγυμνάζεσθαι, τῷ δὲ διʼ ᾠδῆς λόγου γυμναζομένῳ γυμνάσιον ἀποχρῶν καὶ ἑστῶτι καὶ κατακειμένῳ πᾶς τόπος παρέχει. μόνον ἐκεῖνο φυλακτέον, ὅπως μήτε πλησμονὴν μήτε λαγνείαν μήτε κόπον ἑαυτοῖς συνειδότες ἐντεινώμεθα τῇ φωνῇ τραχύτερον , ὃ πάσχουσι πολλοὶ τῶν ῥητόρων καὶ τῶν σοφιστῶν, οἱ μὲν ὑπὸ δόξης καὶ φιλοτιμίας, οἱ δὲ διὰ μισθοὺς ἢ πολιτικὰς ἁμίλλας ἐξαγόμενοι παρὰ τὸ συμφέρον ἀγωνίζεσθαι. Νίγρος δʼ ὁ ἡμέτερος ἐν Γαλατίᾳ σοφιστεύων ἄκανθαν ἐτύγχανεν ἰχθύος καταπεπωκώς. ἑτέρου δʼ ἐπιφανέντος ἔξωθεν σοφιστοῦ καὶ μελετῶντος, ὀρρωδῶν ὑφειμένου δόξαν παρασχεῖν, ἔτι τῆς ἀκάνθης ἐνισχομένης ἐμελέτησε· μεγάλης δὲ φλεγμονῆς καὶ σκληρᾶς γενομένης, τὸν πόνον οὐ φέρων ἀνεδέξατο τομὴν ἔξωθεν βαθεῖαν. ἡ μὲν οὖν ἄκανθα διὰ τοῦ τραύματος ἐξῃρέθη, τὸ δὲ τραῦμα χαλεπὸν γενόμενον καὶ ῥευματικὸν ἀνεῖλεν αὐτόν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἄν τις ὕστερον εὐκαίρως ὑπομνήσειε.

17Zeuksippos: İdmandan sonra soğuk suyla yıkanmak sağlıklı olmaktan çok gösterişçi ve delikanlıcadır. Çünkü bedene dış etkilere karşı kazandırdığı sanılan dayanıklılık ve sertlik, gözenekleri tıkayarak, nemleri toplayarak, hep gevşeyip dağılmak isteyen buharları dondurarak içeride daha büyük bir kötülük yapar. Ayrıca soğuk suyla yıkananlar, kaçındığımız o titiz ve katı biçimde düzenlenmiş yaşayışa yeniden dönmek, onu çiğnememek için hep kendilerine dikkat etmek zorunda kalırlar; çünkü her kusur hemen acı biçimde ortaya çıkar. Sıcak suyla yıkanmak ise çok hoşgörü tanır. Sağlamlıktan ve güçten, sağlığa yaptığı yarar kadar bir şey eksiltmez; yiyecekleri sindirime elverişli ve yumuşak kılar, sindirimden kaçanları da büsbütün çiğ ve askıda kalmadıysa acısızca dağıtır, fark edilmeyen yorgunlukları yatıştırır. Bununla birlikte tabiat bedenin ölçülü ve yeterli bir durumda olduğunu bize hissettiriyorsa hamamı bırakmalıdır. Beden ısınmaya ihtiyaç duyuyorsa ateşin karşısında yağlanmak daha iyidir; çünkü beden ısıdan kendine gerektiği kadarını ayırır. Güneş ise ne daha fazla ne daha az, havayla nasıl karışmışsa ondan o kadar yararlanmamıza izin verir. İdmanlar hakkında bu kadarı yeter.

17

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. λουτρῷ δὲ χρῆσθαι γυμνασαμένους ψυχρῷ μὲν ἐπιδεικτικὸν καὶ νεανικὸν μᾶλλον ἢ ὑγιεινόν ἐστιν. ἣν γὰρ δοκεῖ ποιεῖν δυσπάθειαν πρὸς τὰ ἔξω καὶ σκληρότητα τοῦ σώματος, αὕτη μεῖζον ἀπεργάζεται περὶ τὰ ἐντὸς κακόν, ἐνισταμένη τοῖς πόροις καὶ τὰ ὑγρὰ συνάγουσα καὶ πηγνύουσα τὰς ἀναθυμιάσεις ἀεὶ χαλᾶσθαι καὶ διαφορεῖσθαι βουλομένας. ἔτι δʼ ἀνάγκη τοὺς ψυχρολουτοῦντας εἰς ἐκείνην αὖθις μεταβαίνειν ἣν φεύγομεν ἀκριβῆ καὶ τεταγμένην ἀποτόμως δίαιταν, ἀεὶ προσέχοντας αὑτοῖς μὴ παραβαίνωσι ταύτην , ὡς εὐθὺς ἐξελεγχομένου πικρῶς παντὸς ἁμαρτήματος. ἡ δὲ θερμολουσία δίδωσι πολλὴν συγγνώμην. οὐ γὰρ τοσοῦτον εὐτονίας ὑφαιρεῖ καὶ ῥώμης, ὅσον ὠφελεῖ πρὸς ὑγίειαν, ἐνδόσιμα τῇ πέψει καὶ μαλακὰ παρέχουσα, τοῖς δὲ τὴν πέψιν διαφεύγουσιν, ἄν γε δὴ μὴ παντάπασιν ὠμὰ καὶ μετέωρα μείνῃ, διαχύσεις ἀλύπους παρασκευάζουσα καὶ κόπους ἐκλεαίνουσα λανθάνοντας. οὐ μὴν ἀλλʼ ὅταν ἡ φύσις παρέχῃ μετρίως διακειμένου καὶ ἱκανῶς τοῦ σώματος αἴσθησιν, ἐατέον τὸ βαλανεῖον. ἄλειμμα δὲ τὸ πρὸς πυρὶ βέλτιον, ἂν ἀλέας δέηται τὸ σῶμα, ταμιεύεται γὰρ αὑτῷ τῆς θερμότητος. ὁ δʼ ἥλιος οὔτε μᾶλλον οὔθʼ ἧττον ἀλλʼ ὡς κέκραται πρὸς τὸν ἀέρα κεχρῆσθαι δίδωσι. ταῦτα μὲν οὖν ἱκανὰ περὶ γυμνασίων.

18Zeuksippos: Yemeğe gelince: Daha önce söylediğimiz, isteklerimizi büyüleyip yatıştıran sözlerden bir yarar görmüşsek, sıradaki başka bir öğüde geçmek gerekir. Ama istek bağlarından boşanmış gibi zapt edilmesi güçse ve Cato'nun dediği gibi kulağı olmayan mideyle çekişmek zorsa, yiyeceğin keyfiyetiyle miktarını hafifletmenin bir yolunu bulmalıdır. Katı ve çok besleyici yiyeceklere, örneğin et ve peynirli yemeklere, kuru incire, haşlanmış yumurtaya ihtiyatla dokunmalı (çünkü onları her zaman geri çevirmek zordur); ince ve hafif yiyeceklere ise, örneğin çoğu sebzeye, kuşlara ve yağlı olmayan balıklara bol bol yumulmalıdır. Böyle yiyecekler yiyen kişi hem isteklerinin gönlünü yapabilir hem de bedenini ezmez. En çok da etten gelen hazımsızlıklardan korkmalıdır; çünkü et hem hemen pek ağırlaştırır hem de geride uzun süre kötü bir kalıntı bırakır. En iyisi bedeni hiç et yemeye ihtiyaç duymamaya alıştırmaktır; çünkü toprak yalnız beslenmek için değil, keyif ve tat almak için de bol bol şey verir: kimini olduğu gibi zahmetsizce kullanmamıza sunar, kimini de türlü türlü karıştırılıp hazırlanarak tatlandırır. Ama alışkanlık bir bakıma tabiata aykırı olanın tabiatı hâline geldiği için, et yemeyi kurtlar ya da aslanlar gibi isteği doyurmak için kullanmamalı; eti yemeğin desteği ve dayanağı olarak koyup asıl olarak başka yiyecekler ve katıklar kullanmalıdır. Bunlar hem bedenin tabiatına daha uygundur hem de psykhē'nin akıl yürüten yanını daha az köreltir; o yan, sade ve hafif bir yakıttan tutuşmuş gibi parlak kalır.

18

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἐπὶ δὲ τροφὴν παραγενομένους, ἂν μὲν ᾖ τι τῶν πρόσθεν ὄφελος λόγων οἷς τὰς ὀρέξεις κηλοῦμεν καὶ καταπραΰνομεν, ἄλλο τι χρὴ παραινεῖν τῶν ἐφεξῆς· ἂν δʼ ὥσπερ ἐκ δεσμῶν λελυμένῃ χαλεπὸν ᾖ χρῆσθαι καὶ φιλονεικεῖν πρὸς γαστέρα ὦτα μὴ ἔχουσαν, ὡς ἔλεγε Κάτων, διαμηχανητέον τῇ ποιότητι τῆς τροφῆς ἐλαφρότερον ποιεῖν τὸ πλῆθος. καὶ τὰ μὲν στερεὰ καὶ πολύτροφα τῶν σιτίων, οἷον τὰ κρεώδη καὶ τυρώδη καὶ σύκων τὰ ξηρὰ καὶ ᾠῶν τὰ ἑφθά, προσφέρεσθαι πεφυλαγμένως ἁπτόμενον ἔργον γὰρ ἀεὶ παραιτεῖσθαι, τοῖς δὲ λεπτοῖς ἐμφύεσθαι καὶ κούφοις, οἷα τὰ πολλὰ τῶν λαχάνων καὶ τὰ πτηνὰ καὶ τῶν ἰχθύων οἱ μὴ πίονες. ἔστι γὰρ τὰ τοιαῦτα προσφερόμενον καὶ χαρίζεσθαι ταῖς ὀρέξεσι καὶ τὸ σῶμα μὴ πιέζειν. μάλιστα δὲ τὰς ἀπὸ κρεῶν φοβητέον ἀπεψίας· καὶ γὰρ εὐθὺς σφόδρα καὶ βαρύνουσι, καὶ λείψανον εἰσαῦθις πονηρὸν ἀπʼ αὐτῶν παραμένει. καὶ κράτιστον μὲν ἐθίσαι τὸ σῶμα μηδεμιᾶς προσδεῖσθαι σαρκοφαγίας· πολλὰ γὰρ οὐ μόνον πρὸς διατροφὴν ἄφθονα ἀλλὰ καὶ πρὸς εὐπάθειαν καὶ ἀπόλαυσιν ἀναδίδωσιν ἡ γῆ, τοῖς μὲν αὐτόθεν ἀπραγμόνως χρῆσθαι παρέχουσα, τὰ δὲ μιγνύμενα παντοδαπῶς καὶ σκευαζόμενα συνηδύνειν. ἐπεὶ δὲ τὸ ἔθος τρόπον τινὰ φύσις τοῦ παρὰ φύσιν γέγονεν, οὐ δεῖ χρῆσθαι κρεοφαγίᾳ πρὸς ἀποπλήρωσιν ὀρέξεως, ὥσπερ λύκους ἢ λέοντας, ἀλλʼ οἷον ὑπέρεισμα καὶ διάζωμα τῆς τροφῆς ἐμβαλλομένους ἑτέροις σιτίοις χρῆσθαι καὶ ὄψοις, ἃ καὶ τῷ σώματι μᾶλλόν ἐστι κατὰ φύσιν, καὶ τῆς ψυχῆς ἧττον ἀμβλύνει τὸ λογικόν, ὥσπερ ἐκ λιτῆς καὶ ἐλαφρᾶς ὕλης ἀναπτόμενον.

19Zeuksippos: Sıvılardan sütü içecek olarak değil, ağır ve çok besleyici bir gücü olan bir yiyecek olarak kullanmalıdır. Şaraba da Euripides'in Aphrodite'ye söylediklerini söylemeli:

"Benimle ol, ama ölçülü ol, beni bırakıp da gitme."

Çünkü şarap içeceklerin en yararlısı, ilaçların en tatlısı, katıkların en az bıktıranıdır; yeter ki suyla iyi karışmaktan çok yerinde ve zamanında karışsın. Su yalnız şaraba katıldığında değil, karışık şarabın arasında tek başına içildiğinde de karışık şarabı daha zararsız kılar. Bu yüzden gündelik yaşayışımızda iki üç bardak su içmeye alışmalı; hem şarabın gücünü yumuşatmalı hem de su içmeyi bedene alıştırmalıyız ki ihtiyaç duyduğunda yabancılık çekmesin, reddetmesin. Çünkü bazılarının su içmeye en çok ihtiyaç duydukları zaman şaraba en çok yöneldikleri görülür. Güneşte kaldıktan ya da üşüdükten sonra, çok şiddetli konuştuktan ya da yoğun düşündükten sonra, kısacası yorgunluklardan ve mücadelelerden sonra, sanki tabiat bedene bir keyif, zahmetlerden bir değişiklik istiyormuş gibi şarap içmek gerektiğini sanırlar. Oysa tabiat keyif istemez, eğer zevk düşkünlüğüne keyif deniyorsa; istediği değişiklik, haz ile zahmet arasında bedeni ortaya yerleştiren değişikliktir. Bu yüzden böyle durumlarda yemekten kısmalı, şarabı ya büsbütün kaldırmalı ya da bolca suyla karıştırıp arada su içerek iyice sulandırmalıdır. Çünkü şarap vurucu ve keskin olduğu için bedenin karışıklıklarını artırır; darbe almış, yatıştırılmaya ve yumuşatılmaya muhtaç yerleri daha da sertleştirip kışkırtır. Bu yatıştırmayı ve yumuşaklığı en çok su verir. Nitekim susamamışken bile yorgunluklardan, gerilmelerden ve sıcaklardan sonra ılık su içersek içimizde bir gevşeme ve yumuşama hissederiz; çünkü suyun nemi yumuşaktır ve nabzı hızlandırmaz, şarabınki ise güçlü bir atılım taşır, taze rahatsızlıklara karşı iyi niyetli ve insancıl olmayan bir gücü vardır. Bazılarının dediği gibi açlığın bedende yakıcılıklar ve acılıklar doğurmasından korkan ya da çocuklar gibi, bir şüphe belirdiğinde hummaya tutulmadan önce sofraya oturmamayı korkunç sayan biri için de su içmek uygun bir ara yoldur. Dionysos'un kendisine bile çoğu zaman şarapsız kurbanlar sunarız; böylece hep saf şarap aramamaya güzelce alışırız. Minos da acısından kurbandan hem aulosu hem çelengi kaldırmıştı. Oysa acı çeken bir psykhē'nin ne çelenklerden ne de aulostan etkilendiğini biliriz; ama hiçbir beden o kadar güçlü değildir ki karışmış ve iltihaplanmışken üzerine gelen şarap ona zarar vermesin.

19

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. τῶν δʼ ὑγρῶν γάλακτι μὲν οὐχ ὡς ποτῷ χρηστέον, ἀλλʼ ὡς σιτίῳ δύναμιν ἐμβριθῆ καὶ πολύτροφον ἔχοντι. πρὸς δὲ τὸν οἶνον ἅπερ Εὐριπίδης πρὸς τὴν Ἀφροδίτην διαλεκτέον εἴης μοι, μέτριον δέ πως εἴης, μηδʼ ἀπολείποις καὶ γὰρ ποτῶν ὠφελιμώτατόν ἐστι καὶ φαρμάκων ἥδιστον καὶ ὄψων ἀσικχότατον, ἂν τύχῃ τῆς πρὸς τὸν καιρὸν εὐκρασίας μᾶλλον ἢ τῆς πρὸς τὸ ὕδωρ. ὕδωρ δʼ οὐ μόνον τὸ μιγνύμενον πρὸς οἶνον, ἀλλὰ καὶ τὸ καθʼ ἑαυτὸ τοῦ κεκραμένου μεταξὺ πινόμενον ἀβλαβέστερον ποιεῖ τὸ κεκραμένον. ἐθιστέον οὖν παρὰ τὴν καθʼ ἡμέραν δίαιταν ὕδατος προσφέρεσθαι καὶ δύο καὶ τρία ποτήρια, τήν τε δύναμιν τοῦ οἴνου ποιοῦντα μαλακωτέραν καὶ τοῦ σώματος συνήθη τὴν ὑδροποσίαν, ὅπως, ὅταν ἐν χρείᾳ γένηται, μὴ ξενοπαθῇ μηδʼ ἀπαναίνηται. συμβαίνει γὰρ ἐνίους φέρεσθαι μάλιστα πρὸς τὸν οἶνον ὅταν μάλιστα χρείαν ὑδροποσίας ἔχωσι. καὶ γὰρ ἡλιωθέντες καὶ ῥιγώσαντες πάλιν καὶ σφοδρότερον εἰπόντες καὶ συντονώτερον φροντίσαντες καὶ ὅλως μετὰ τοὺς κόπους καὶ τοὺς ἀγῶνας οἴονται ποτέον εἶναι τὸν οἶνον ὡς καὶ τῆς φύσεως ἀπαιτούσης εὐπάθειάν τινα τῷ σώματι καὶ μεταβολὴν ἐκ τῶν πόνων. ἡ δὲ φύσις εὐπάθειαν μέν, εἴ τις εὐπάθειαν καλεῖ τὴν ἡδυπάθειαν, οὐκ ἀπαιτεῖ, μεταβολὴν δʼ ἀπαιτεῖ τὴν εἰς τὸ μέσον ἡδονῆς καὶ πόνου καθιστᾶσαν. διὸ καὶ τροφῆς ὑφαιρετέον ἐν τούτοις, καὶ τὸν οἶνον ἢ παντελῶς ἀφαιρετέον ἢ προσοιστέον πολλῇ κατακεραννύμενον διὰ μέσου καὶ κατακλυζόμενον ὑδροποσίᾳ. πλήκτης γὰρ ὢν καὶ ὀξὺς ἐπιτείνει τὰς τοῦ σώματος ταραχάς, καὶ τραχύτερα ποιεῖ καὶ παροξύνει τὰ πεπληγμένα, παρηγορίας δεόμενα καὶ λειότητος, ἃς μάλιστα τὸ ὕδωρ ἐνδίδωσι. καὶ γὰρ ἂν οὐ διψῶντες, ἄλλως 1 δὲ θερμὸν ὕδωρ πίωμεν μετὰ τοὺς κόπους καὶ τὰς διατάσεις καὶ τὰ καύματα, χαλάσματος καὶ μαλακότητος; αἰσθανόμεθα περὶ τὰ ἐντός· ἤπιος γὰρ ἡ τοῦ ὕδατος ὑγρότης καὶ ἄσφυκτος, ἡ δὲ τοῦ οἴνου φορὰν ἔχει πολλὴν καὶ δύναμιν οὐκ εὐμενῆ τοῖς προσφάτοις πάθεσιν οὐδὲ φιλάνθρωπον. καὶ γὰρ ἃς λέγουσιν ἔνιοι τῷ σώματι τὴν ἀσιτίαν δριμύτητας ἐγγεννᾶν καὶ πικρότητας εἴ τις δέδιεν ἢ καθάπερ οἱ παῖδες δεινὸν ἡγεῖται πρὸ τοῦ πυρέττειν μὴ παρατίθεσθαι τράπεζαν ἐν ὑποψίᾳ γεγονώς, εὐάρμοστον ἡ ὑδροποσία μεθόριον. καὶ γὰρ αὐτῷ τῷ Διονύσῳ πολλάκις νηφάλια θύομεν, ἐθιζόμενοι καλῶς μὴ ζητεῖν ἀεὶ τὸν ἄκρατον. ὁ δὲ Μίνως καὶ τὸν αὐλὸν ἀφεῖλε τῆς θυσίας καὶ τὸν στέφανον ὑπὸ λύπης. καίτοι λυπουμένην ψυχὴν ἴσμεν οὔθʼ ὑπὸ στεφάνων οὔθʼ ὑπʼ αὐλῶν παθοῦσαν· σῶμα δʼ οὐδὲν οὕτως ἰσχυρόν ἐστιν, ᾧ τεταραγμένῳ καὶ φλεγμαίνοντι προσπεσὼν οἶνος οὐκ ἠδίκησε.

20Zeuksippos: Lydialıların kıtlıkta bir gün yemek yiyip öbür gün oyun oynayıp zar atarak geçindikleri söylenir. Sözü ve Musaları seven bir adam da, akşam yemeğini geciktirmesi gereken bir zamanda yanında bir geometri şekli, bir kitapçık ya da küçük bir lir varsa, onu midenin yağmasına bırakmaz; zihnini sofradan durmadan çevirip bunlara yöneltir, isteklerini Harpyaları kovar gibi Musalarla kovar. İskit içerken sık sık yayına uzanıp kirişini tıngırdatır ve sarhoşlukla gevşeyen thymos'unu geri çağırır da, Hellen bir adam, nankör ve kolay kolay vazgeçirilemeyen arzusunu yazılarla ve kitaplarla yavaşça gevşetip yatıştırdığı için kendisine gülenlerden mi korkacak? Menandros'taki delikanlılara, içki sırasında genelev sahibi güzel ve pahalı hetairalar getirip tuzak kurduğunda, şairin dediği gibi her biri

"başını eğip kendi başına kuruyemişleri kemiriyordu,"

sakınıp bakmaya korkarak. Sözle uğraşanların ise, önlerinde sofra kuruluyken isteklerinin köpekçe ve hayvanca yanını başka türlü zapt edemezlerse, bakışlarını ve dikkatlerini çevirebilecekleri pek çok güzel ve hoş şey vardır. Masörlerin seslerinden ve her fırsatta yemekte sözle uğraşmanın yiyeceği bozduğunu ve başı ağırlaştırdığını söyleyen beden hocalarının sözlerinden ancak yemekte "Hintli" bilmecesini çözmeye ya da "Hâkim" akıl yürütmesini tartışmaya girişeceğimiz zaman korkmalıyız. Hurma ağacının tepesindeki özün tatlı olduğunu ama başı çok ağrıttığını söylerler; diyalektik ise yemekten sonra çerez olarak hiç tatlı değildir, ama pek baş ağrıtıcı ve yorucudur. Ama yemek sırasında güzel ve yararlı şeylerden hazla çeken ve tatlı bir yanı olanları bile araştırmamıza, onlar üzerine felsefe yapmamıza ya da okumamıza izin vermiyorlarsa, onlara bizi rahat bırakmalarını, gidip bunları üstü kapalı koşu yolunda ve güreş alanlarında atletlere söylemelerini buyururuz. O atletleri kitaplardan koparıp günlerini alay ve soytarılıkla geçirmeye alıştırarak, zarif Ariston'un dediği gibi, idman yerinin sütunları gibi yağlı ve taş kesilmiş hâle getirmişlerdir. Biz ise hekimlere uyalım: onlar yemekle uyku arasına hep bir ara koymayı, yiyecekleri bedene yığıp pneumayı sıkıştırdıktan sonra hemen çiğ ve kaynayan besinle sindirimi ağırlaştırmamayı, tersine ona bir soluklanma ve gevşeme sağlamayı öğütlerler. Yemekten sonra bedeni hareket ettirmek gerektiğini düşünenler bunu koşularla ya da pankrationla değil, ağır gezintilerle ve ahenkli danslarla yaparlar; biz de yemekten sonra psykhē'yi işlerle, kaygılarla ya da gösteriş ya da zafer için yürütülen sofistçe yarışmalarla değil, daha hafif şeylerle oyalamak gerektiğini düşüneceğiz. Tabiat problemlerinden pek çoğu hafif ve inandırıcıdır; pek çoğu da ahlak üzerine düşünceler içerir, Homeros'un dediği gibi "gönlü hoş eden" ve sert olmayan şeylerdir. Bazıları tarih ve şiir üzerine araştırmalarla geçirilen vakte, söz ve Musa sevenler için tatlı sofrası demişlerdir; bunu pek de hoş söylemişlerdir. Acı vermeyen hikâyeler ve mitler de vardır; aulos ve lir hakkında bir şey dinlemek ve konuşmak, lirin ve aulosun kendi sesini dinlemekten daha hafiftir. Bu uğraşın süresine ölçü de şu olsun: besin yavaşça yerine oturup birlikte solurken sindirim üstün gelip işi eline alıncaya kadar.

20

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. τοὺς μὲν οὖν Λυδοὺς ἐν τῷ λιμῷ λέγουσι διαγαγεῖν παρʼ ἡμέραν τρεφομένους, εἶτα παίζοντας καὶ κυβεύοντας· φιλόλογον δʼ ἄνδρα καὶ φιλόμουσον ἐν καιρῷ δεομένῳ βραδυτέρου δείπνου διάγραμμα παρακείμενον ἤ τι βιβλίδιον ἢ λύριον οὐ προΐενται τῇ γαστρὶ λεηλατούμενον, ἀλλʼ ἀποστρέφων συνεχῶς καὶ μεταφέρων ἐπὶ ταῦτα τὴν διάνοιαν ἀπὸ τῆς τραπέζης ὥσπερ Ἁρπυίας τὰς ὀρέξεις διασοβήσει ταῖς Μούσαις. οὐ γὰρ ὁ μὲν Σκύθης, ὅταν πίνῃ, πολλάκις ἐφάπτεται τοῦ τόξου καὶ παραψάλλει τὴν νευράν, ἐκλυόμενον ὑπὸ τῆς μέθης ἀνακαλούμενος τὸν θυμόν, Ἕλλην δʼ ἀνὴρ φοβήσεται τοὺς καταγελῶντας αὐτοῦ, γράμμασι καὶ βιβλίοις ἀγνώμονα καὶ δυσπαραίτητον ἐπιθυμίαν ἀνιέντος ἀτρέμα καὶ χαλῶντος. τῶν μὲν γὰρ παρὰ τῷ Μενάνδρῳ νεανίσκων ὑπὸ τοῦ πορνοβοσκοῦ παρὰ πότον ἐπιβουλευομένων καλὰς καὶ πολυτελεῖς εἰσάγοντος ἑταίρας ἕκαστος, ὥς φησι. κύψας καθʼ αὑτὸν τῶν τραγημάτων ἔφλα , φυλαττόμενος καὶ φοβούμενος ἐμβλέπειν οἱ δὲ φιλόλογοι πολλὰς καὶ καλὰς καὶ ἡδείας ἀπόψεις καὶ ἀποστροφὰς ἔχουσιν, ἄνπερ ἄλλως μὴ δύνωνται τὸ κυνικὸν καὶ θηριῶδες τῶν ὀρέξεων κατέχειν παρακειμένης τραπέζης. ἀλειπτῶν δὲ φωνὰς καὶ παιδοτριβῶν λόγους ἑκάστοτε λεγόντων ὡς τὸ παρὰ δεῖπνον φιλολογεῖν τὴν τροφὴν διαφθείρει καὶ βαρύνει τὴν κεφαλὴν τότε φοβητέον, ὅταν τὸν Ἰνδὸν ἀναλύειν ἢ διαλέγεσθαι περὶ τοῦ Κυριεύοντος ἐν δείπνῳ μέλλωμεν. τὸν μὲν γὰρ ἐγκέφαλον τοῦ φοίνικος, γλυκὺν ὄντα τῶν σφόδρα κεφαλαλγῶν λέγουσιν εἶναι· διαλεκτικὴ δὲ τρωγάλιον ἐπὶ δείπνῳ γλυκὺ μὲν οὐδαμῶς κεφαλαλγὲς δὲ καὶ κοπῶδες ἰσχυρῶς ἐστιν. ἂν δʼ ἡμᾶς μὴ ἄλλο τι ζητεῖν ἢ φιλοσοφεῖν ἢ ἀναγιγνώσκειν παρὰ δεῖπνον ἐῶσι τῶν ἐν τῷ καλῷ καὶ ὠφελίμῳ τὸ ἐπαγωγὸν ὑφʼ ἡδονῆς καὶ γλυκὺ μόριον ἐχόντων, κελεύσομεν αὐτοὺς μὴ ἐνοχλεῖν, ἀλλʼ ἀπιόντας ἐν τῷ ξυστῷ ταῦτα καὶ ταῖς παλαίστραις διαλέγεσθαι τοῖς ἀθληταῖς, οὓς τῶν βιβλίων ἐξελόντες ἀεὶ διημερεύειν ἐν σκώμμασι καὶ βωμολοχίαις ἐθίζοντες, ὡς ὁ κομψὸς Ἀρίστων ἔλεγε, τοῖς ἐν γυμνασίῳ κίοσιν ὁμοίως λιπαροὺς πεποιήκασι καὶ λιθίνους. αὐτοὶ δὲ πειθόμενοι τοῖς ἰατροῖς παραινοῦσιν ἀεὶ τοῦ δείπνου καὶ τοῦ ὕπνου λαμβάνειν μεθόριον καὶ μὴ συμφορήσαντας εἰς τὸ σῶμα τὰ σιτία καὶ τὸ πνεῦμα καταθλίψαντας εὐθὺς ὠμῇ καὶ ζεούσῃ τῇ τροφῇ βαρύνειν τὴν πέψιν ἀλλʼ ἀναπνοὴν καὶ χάλασμα παρέχειν, ὥσπερ οἱ τὰ σώματα κινεῖν μετὰ δεῖπνον ἀξιοῦντες οὐ δρόμοις οὐδὲ παγκρατίοις τοῦτο ποιοῦσιν ἀλλὰ βληχροῖς περιπάτοις καὶ χορείαις ἐμμελέσιν, οὕτω καὶ ἡμεῖς οἰησόμεθα δεῖν τὰς ψυχὰς διαφέρειν μετὰ τὸ δεῖπνον μήτε πράγμασι μήτε φροντίσι μήτε σοφιστικοῖς ἀγῶσι πρὸς ἅμιλλαν ἐπιδεικτικὴν ἢ νικητικὴν περαινομένοις. ἀλλὰ πολλὰ μέν ἐστι τῶν φυσικῶν προβλημάτων ἐλαφρὰ καὶ πιθανά, πολλὰ δʼ ἠθικὰς σκέψεις ἔχοντα καὶ τοῦτο δὴ τὸ μενοεικές, ὡς Ὅμηρος ἔφη, καὶ μὴ ἀντίτυπον. τὰς δʼ ἐν ἱστορικαῖς καὶ ποιητικαῖς ζητήσεσι διατριβὰς οὐκ ἀηδῶς ἔνιοι δευτέρας τραπέζας ἀνδράσι φιλολόγοις καὶ φιλομούσοις προσεῖπον. εἰσὶ δὲ καὶ διηγήσεις ἄλυποι καὶ μυθολογίαι, καὶ τὸ περὶ αὐλοῦ τι καὶ λύρας ἀκοῦσαι καὶ εἰπεῖν ἐλαφρότερον ἢ λύρας αὐτῆς φθεγγομένης ἀκούειν καὶ αὐλοῦ. μέτρον δὲ τοῦ καιροῦ τὸ τῆς τροφῆς καθισταμένης ἀτρέμα καὶ συμπνεούσης τὴν πέψιν ἐγκρατῆ γενέσθαι καὶ ὑπερδέξιον.

21Zeuksippos: Aristoteles, yemek yemiş olanlarda gezintinin sıcaklığı alevlendirdiğini, hemen yatarlarsa uykunun onu boğduğunu düşünür. Başkaları ise dinlenmenin sindirimi iyileştirdiğini, hareketin besinin dağılmasını bozduğunu düşünür; bu da kimilerini yemekten hemen sonra gezinmeye, kimilerini de kıpırdamadan durmaya ikna etmiştir. Yemekten sonra bedenini ısıtıp derli toplu tutan, ama zihnini hemen uyuşukluğa ve aylaklığa bırakmayan, tersine söylediğimiz gibi pneumayı hoş, ısırmayan ve ağırlaştırmayan şeyler konuşup dinleyerek hafifçe dağıtıp incelten kişi, her iki görüşün de yerinde olan yanını tutmuş görünür.

21

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἐπεὶ δʼ Ἀριστοτέλης οἴεται τῶν δεδειπνηκότων τὸν μὲν περίπατον ἀναρριπίζειν τὸ θερμόν, τὸν δʼ ὕπνον, ἂν εὐθὺς καθεύδωσι, καταπνίγειν, ἕτεροι δὲ τὴν μὲν ἡσυχίαν οἴονται τὰς πέψεις βελτίονας ποιεῖν, τὴν δὲ κίνησιν ταράττειν τὰς ἀναδόσεις, καὶ τοῦτο τοὺς μὲν περιπατεῖν εὐθὺς ἀπὸ δείπνου τοὺς δʼ ἀτρεμεῖν πέπεικεν, ἀμφοτέρων ἂν οἰκείως ἐφάπτεσθαι δόξειεν ὁ τὸ μὲν σῶμα συνθάλπων καὶ συνέχων μετὰ τὸ δεῖπνον, τὴν δὲ διάνοιαν μὴ καταφερόμενος μηδʼ ἀργῶν εὐθὺς ἀλλʼ ὥσπερ εἴρηται διαφορῶν ἐλαφρῶς τὸ πνεῦμα καὶ λεπτύνων τῷ λαλεῖν τι καὶ ἀκούειν τῶν προσηνῶν καὶ μὴ δακνόντων μηδὲ βαρυνόντων.

22Zeuksippos: Tokluğun iğrenç tesellileri olan kusmalara ve ilaçla bağırsak boşaltmalarına büyük bir zorunluluk olmadan başvurmamalıdır. Çoğu insan bunu yapar: bedeni boşaltmak için doldurur, doldurmak için de tabiata aykırı olarak boşaltır; tokluktan da açlık kadar rahatsız olur. Daha doğrusu tokluğu keyfe engel diye ağır bulur, açlığı ise hazlara hep yer açmak için kullanır. Bunlardaki zarar açıkça görülür: ikisi de bedende karışıklıklara ve sarsıntılara yol açar. Kusmanın kendine özgü bir kötülüğü de açgözlülüğü artırıp beslemesidir. Çünkü önü kesilen dereler gibi açlıklar da sertleşip sel yatağına döner; hep kudurmuşçasına besini zorla çekerler, yiyeceğe ihtiyaç duyan isteklere değil, ilaçlara ve lapalara ihtiyaç duyan iltihaplara benzerler. Bu yüzden bu insanları keyif sırasında keskin, eksik kalan, nabzı hızlandırıp insanı çılgına çeviren hazlar sarar; ardından gerilmeler, kanalların tıkanmaları ve pneumanın içeride sıkışıp kalması gelir. Bunlar tabiata uygun çıkışları beklemez, bedenlerin üstünde yüzer; tıpkı fazla su almış, artık maddelerin değil yükün atılmasına ihtiyaç duyan gemiler gibi. İlaçlarla alt bağırsakta yapılan altüst etmeler de oradaki maddeleri bozup erittikleri için dışarı attıklarından daha çok artık madde yaparlar. Nasıl ki biri şehrinde birlikte yaşadığı Hellen kalabalığından bıkıp şehri yabancı Araplarla ve İskitlerle doldursa yanılırsa, bazıları da alışılmış ve bedenle birlikte büyümüş artık maddeleri atmak için bedene dışarıdan Knidos taneleri, mahmude otu ve başka uyumsuz, yabani, tabiatı arındırmaktan çok kendileri arınmaya muhtaç güçler sokarak büsbütün yanılırlar. En iyisi, ölçülü ve itidalli bir yaşayışla bedeni dolma ve boşalma konusunda hep kendine yeten ve dengeli kılmaktır. Ama bir gün zorunluluk bastırırsa, kusmayı ilaçsız ve uğraşsız yapmalı; hiçbir şeyi altüst etmeden, yalnızca hazımsızlıktan kurtulacak kadar, fazlalığın zahmetsizce kendiliğinden çıkmasına izin vermelidir. Sabunlu otlarla ve natronla yıkanan keten bezler suyla yıkananlardan daha çok aşınır; ilaçlı kusmalar da bedeni öyle hırpalar ve bozar. Bağırsak tıkanınca hiçbir ilaç, bazı yiyecekler kadar yumuşak bir itki verip yavaşça çözmez; bunları herkes denemiştir ve kullanmaları acısızdır. Bağırsak bunlara boyun eğmezse, birkaç gün yalnız su içmeyi, aç kalmayı ya da lavmanı, çoğu insanın kolayca yöneldiği altüst edici ve bozucu ilaçlara tercih etmelidir. Bu insanlar, yeniden dolup keyif sürmek için düşük ilaçları ve çocuk düşürücüler kullanan ölçüsüz kadınlara benzerler.

22

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἐμέτους δὲ καὶ κοιλίας καθάρσεις ὑπὸ φαρμάκων, μιαρὰ παραμύθια πλησμονῆς, ἄνευ μεγάλης ἀνάγκης οὐ κινητέον, ὥσπερ οἱ πολλοὶ κενώσεως ἕνεκα πληροῦντες τὸ σῶμα καὶ πάλιν πληρώσεως κενοῦντες παρὰ φύσιν, ταῖς πλησμοναῖς οὐχ ἧττον ἢ ταῖς ἐνδείαις ἀνιώμενοι, μᾶλλον δʼ ὅλως τὴν μὲν πλήρωσιν ὡς κώλυσιν ἀπολαύσεως βαρυνόμενοι, τὴν δʼ ἔνδειαν ὡς χώραν ἀεὶ ταῖς ἡδοναῖς παρασκευάζοντες. τὸ γὰρ βλαβερὸν ἐν τούτοις προῦπτόν ἐστι· ταραχάς τε γὰρ ἀμφότερα τῷ σώματι παρέχεται καὶ σπαραγμούς. ἴδιον δὲ τῷ μὲν ἐμέτῳ κακὸν πρόσεστι τὸ τὴν ἀπληστίαν αὔξειν τε καὶ τρέφειν· γίγνονται γὰρ αἱ πεῖναι καθάπερ τὰ κοπτόμενα ῥεῖθρα τραχεῖαι καὶ χαραδρώδεις, καὶ βίᾳ τὴν τροφὴν ἕλκουσιν ἀεὶ λυττῶσαι, οὐκ ὀρέξεσιν ἐοικυῖαι σιτίων δεομέναις ἀλλὰ φλεγμοναῖς φαρμάκων καὶ καταπλασμάτων. ὅθεν ἡδοναὶ μὲν ὀξεῖαι καὶ ἀτελεῖς καὶ πολὺν ἔχουσαι σφυγμὸν καὶ οἶστρον ἐν ταῖς ἀπολαύσεσι λαμβάνουσιν αὐτούς, διατάσεις δὲ καὶ πληγαὶ πόρων καὶ πνευμάτων ἐναπολήψεις διαδέχονται, μὴ περιμένουσαι τὰς κατὰ φύσιν ἐξαγωγάς, ἀλλʼ ἐπιπολάζουσαι τοῖς σώμασιν ὥσπερ ὑπεράντλοις σκάφεσι, φορτίων ἐκβολῆς οὐ περιττωμάτων δεομένοις. αἱ δὲ περὶ τὴν κάτω κοιλίαν ἐκταράξεις διὰ φαρμακείας φθείρουσαι καὶ τήκουσαι τὰ ὑποκείμενα πλείονα ποιοῦσι περίττωσιν ἢ ἐξάγουσιν. ὥσπερ οὖν, εἴ τις Ἑλλήνων ὄχλον ἐν πόλει βαρυνόμενος σύνοικον, Ἀράβων ἐμπλήσειε καὶ Σκυθῶν τὴν πόλιν ἐπηλύδων, οὕτως ἔνιοι τοῦ παντὸς διαμαρτάνουσιν ἐπʼ ἐκβολῇ περιττωμάτων συνήθων καὶ συντρόφων ἐμβάλλοντες ἔξωθεν εἰς τὸ σῶμα κόκκους τινὰς Κνιδίους καὶ σκαμωνίαν καὶ δυνάμεις ἄλλας ἀσυγκράτους καὶ ἀγρίας καὶ καθαρμοῦ δεομένας μᾶλλον ἢ καθῆραι τὴν φύσιν δυναμένας. ἄριστον μὲν οὖν τὸ μετρίᾳ διαίτῃ καὶ σώφρονι τὸ σῶμα ποιεῖν περὶ τε πληρώσεις καὶ κενώσεις αὐτοτελὲς ἀεὶ καὶ σύμμετρον· εἰ δʼ ἀνάγκη ποτὲ καταλάβοι, τοὺς μὲν ἐμέτους ποιητέον ἄνευ φαρμακείας καὶ περιεργίας, μηδὲν ἐκταράττοντας ἀλλʼ ὅσον ἀπεψίαν διαφυγεῖν αὐτόθεν ἀφιέντας ἀπραγμόνως τῷ πλεονάζοντι τὴν ἀπέρασιν. ὡς γὰρ τὰ ὀθόνια ῥύμμασι καὶ χαλαστραίοις πλυνόμενα μᾶλλον ἐκτρίβεται τῶν ὑδατοκλύστων, οὕτως οἱ μετὰ φαρμάκων ἔμετοι λυμαίνονται τῷ σώματι καὶ διαφθείρουσιν. ὑφισταμένης δὲ κοιλίας οὐδὲν φάρμακον οἷα τῶν σιτίων ἔνια μαλακὰς ἐνδιδόντα προθυμίας καὶ διαλύοντα πράως, ὧν ἥ τε πεῖρα πᾶσι συνήθης καὶ ἡ χρῆσις ἄλυπος. ἂν δὲ τούτοις ἀπειθῇ, πλείονας ἡμέρας ὑδροποσίαν ἢ ἀσιτίαν ἢ κλυστῆρα προσδεκτέον μᾶλλον ἢ ταρακτικὰς καὶ φθαρτικὰς φαρμακείας, ἐφʼ ἃς οἱ πολλοὶ φέρονται προχείρως, καθάπερ ἀκόλαστοι γυναῖκες, ἐκβολίοις χρώμεναι καὶ φθορίοις ὑπὲρ τοῦ πάλιν πληροῦσθαι καὶ ἡδυπαθεῖν.

23Zeuksippos: Ama bunları bırakalım. Öte yandan aşırı titiz olanlar da belirli aralıklarla, nöbet günleri hesabına göre düzenli açlık günleri koyarak, ihtiyacı olmayan tabiata kısıntıya ihtiyaç duymayı yanlış biçimde öğretir; zorunlu olmayan bir kısıntıyı, onu vaktini bekleyip isteyen bir alışkanlığa çevirerek zorunlu hâle getirirler. Bu tür cezaları bedene, hiçbir ön sezi ve şüphe yokken, serbestçe uygulamak daha iyidir. Yaşayışın geri kalanını da, söylediğimiz gibi, hep başa gelene göre değişikliklere uyabilecek hâlde tutmalı; tek bir hayat biçimine köleleşmiş ve bağlanmış, belirli vakitlere, sayılara ya da dönemlere göre yönetilmeye alışmış bir yaşayış olmamalıdır. Çünkü yemekte ve perhizde, harekette ve dinlenmede bu değişmez ve zorlayıcı düzen ne güvenlidir ne kolay; ne vatandaşa yaraşır ne de insana; bir istiridyenin ya da bir kütüğün hayatına benzer. Bu, kendilerini gölgede, aylak, tek düze, dostsuz ve şöhretsiz bir hayata, şehir işlerinden olabildiğince uzağa oturtup kapatanlara göredir; benim görüşüme göre değil, dedi.

23

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἀλλὰ τούτους μὲν ἐατέον· οἱ δʼ ἄγαν αὖ πάλιν ἀκριβεῖς καὶ τεταγμένας τινὰς ἐκ περιόδου κριτικὰς ἐμβάλλοντες ἀσιτίας οὐκ ὀρθῶς τὴν φύσιν μὴ δεομένην διδάσκουσι δεῖσθαι συστολῆς καὶ ποιεῖν ἀναγκαίαν τὴν οὐκ ἀναγκαίαν ὑφαίρεσιν ἐν καιρῷ ζητούμενον ἔθος ἀπαιτοῦντι.· βέλτιον γὰρ ἐλευθέροις τοῖς τοιούτοις χρῆσθαι κολασμοῖς εἰς τὸ σῶμα, μηδεμιᾶς προαισθήσεως οὔσης μηδʼ ὑποψίας, καὶ τὴν ἄλλην δίαιταν, ὥσπερ εἴρηται, πρὸς τὸ συντυγχάνον ἀεὶ ταῖς μεταβολαῖς ὑπήκοον ἔχειν, μὴ καταδεδουλωμένην μηδʼ ἐνδεδεμένην ἑνὶ σχήματι βίου πρός τινας καιροὺς ἢ ἀριθμοὺς ἢ περιόδους ἄγεσθαι μεμελετηκότος. οὐ γὰρ ἀσφαλὲς οὐδὲ ῥᾴδιον οὐδὲ πολιτικὸν οὐδʼ ἀνθρωπικὸν ἀλλʼ ὀστρέου τινὸς ζωῇ προσεοικὸς ἢ στελέχους τὸ ἀμετάστατον τοῦτο καὶ κατηναγκασμένον ἐν τροφαῖς καὶ ἀποχαῖς καὶ κινήσεσι καὶ ἡσυχίαις εἰς ἐπίσκιόν τινα βίον καὶ σχολαστὴν καὶ μονότροπόν τινα καὶ ἄφιλον καὶ ἄδοξον ἀπωτάτω πολιτείας καθίσασιν ἑαυτοὺς καὶ συστείλασιν οὐ κατά γε τὴν ἐμήν ἔφη γνώμην

24Zeuksippos: Çünkü sağlık aylaklık ve işsizlik karşılığında satın alınmaz; zaten hastalıkların en büyük kötülükleri de bunlardır. Sağlığı işe yaramazlık ve hareketsizlikle koruyacağını sanan, gözlerini bakmayarak, sesini konuşmayarak korumaya çalışandan hiç farklı değildir. Çünkü insan sağlıklıyken kendini, senin yaptığın gibi pek çok insancıl işe vakfetmekten daha iyi bir şeye kullanamaz. Aylaklık sağlığın gayesini yok ediyorsa, onu hiç de sağlıklı saymamalıdır; hem dinlenme içinde yaşayanların daha sağlıklı olduğu da doğru değildir. Ksenokrates Phokion'dan, Theophrastos Demetrios'tan daha sağlıklı değildi; Epikuros'a ve çevresindekilere de şan getirebilecek her işten kaçmaları, o göklere çıkardıkları etin dengesi bakımından hiçbir yarar sağlamadı. Bedenin tabiata uygun melekesi başka bakımlarla da korunmalıdır; çünkü her hayat hem hastalığa hem sağlığa açıktır. Bununla birlikte, dedi, şehir işleriyle uğraşanlara Platon'un gençlere verdiği öğüdün tersini öğütlemek gerekir. Platon dersten ayrılırken "Haydi çocuklar, boş vaktinizi güzel bir şeye harcayın," demeyi âdet edinmişti; biz ise siyasetle uğraşanlara zahmetlerini güzel ve gerekli şeylere harcamalarını, küçük ve değersiz şeyler için bedenlerini germemelerini öğütleriz. Çoğu insan rastgele şeyler için kendini hırpalar, uykusuzluklarla, dolaşmalarla, koşuşturmalarla kendini tüketir; hiçbir yararlı ve ince şey için değil, başkalarına kötülük etmek, kıskanmak, çekişmek ya da meyvesiz ve boş şanların peşinde koşmak için. Demokritos'un, beden psykhē'yi kendisine kötü davrandığı için mahkemeye verse psykhē'nin aklanamayacağı sözünü en çok bunlar için söylediğini sanırım. Theophrastos da, mecaz yoluyla psykhē'nin bedene yüksek bir kira ödediğini söylerken belki doğru bir şey söylemiştir. Ama psykhē bedeni akla uygun kullanmaz ve ona gerektiği gibi bakmazsa, beden psykhē'den daha çok kötülük görür; çünkü psykhē kendi hâllerine, mücadelelerine ve uğraşlarına daldığında bedeni hiç esirgemez. Iason, neye uğradıysa, büyük işlerde adil davranmak için küçük işlerde haksızlık etmek gerektiğini söylerdi. Biz ise devlet adamına haklı olarak şunu öğütleriz: güzel ve büyük işler için bedenini bitkin, körelmiş ve tükenmiş değil de, karaya çekilmiş bir gemi gibi boş vakitle bakımlı tutmak istiyorsa, küçük işlerde gevşek davransın, boş vakit geçirsin ve dinlensin; ki psykhē onu yeniden ihtiyaçlara götürdüğünde

"sütten kesilmiş tay kısrağın yanında koşar gibi"

birlikte koşsun.

24

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. οὐ γὰρ ἀργίας ὤνιον ἡ ὑγίεια καὶ ἀπραξίας, ἅ γε δὴ μέγιστα κακῶν ταῖς νόσοις πρόσεστι, καὶ οὐδὲν διαφέρει τοῦ τὰ ὄμματα τῷ μὴ διαβλέπειν καὶ τὴν φωνὴν τῷ μὴ φθέγγεσθαι φυλάττοντος ὁ τὴν ὑγίειαν ἀχρηστίᾳ καὶ ἡσυχίᾳ σῴζειν οἰόμενος· πρὸς οὐδὲν γὰρ ἑαυτῷ χρήσαιτʼ ἄν τις ὑγιαίνοντι κρεῖττον ἢ πρὸς πολλὰς ὡς σὺ φιλανθρώπους πράξεις. ἥκιστα δὴ τὴν ἀργίαν ὑγιεινὸν ὑποληπτέον, εἰ τὸ τῆς ὑγιείας τέλος ἀπόλλυσι, καὶ οὐδʼ ἀληθές ἐστι τὸ μᾶλλον ὑγιαίνειν τοὺς ἡσυχίαν ἄγοντας· οὔτε γὰρ Ξενοκράτης μᾶλλον διυγίαινε Φωκίωνος οὔτε Δημητρίου Θεόφραστος, Ἐπίκουρόν τε καὶ τοὺς περὶ Ἐπίκουρον οὐδὲν ὤνησε πρὸς τὴν ὑμνουμένην σαρκὸς εὐστάθειαν ἡ πάσης φιλοτιμίαν ἐχούσης πράξεως ἀπόδρασις. ἀλλὰ καὶ ἑτέραις ἐπιμελείαις διασωστέον ἐστὶ τῷ σώματι τὴν κατὰ φύσιν ἕξιν, ὡς παντὸς βίου καὶ νόσον δεχομένου καὶ ὑγίειαν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῖς πολιτικοῖς ἔφη παραινετέον εἶναι τοὐναντίον οὗ Πλάτων παρῄνει τοῖς νέοις. ἐκεῖνος μὲν γὰρ λέγειν ἐκ τῆς διατριβῆς ἀπαλλαττόμενος εἰώθει ἄγε, ὅπως εἰς καλόν τι καταθήσεσθε τὴν σχολήν, ὦ παῖδες· ἡμεῖς δʼ ἂν τοῖς πολιτευομένοις παραινέσαιμεν εἰς τὰ καλὰ χρῆσθαι τοῖς πόνοις καὶ ἀναγκαῖα, μὴ μικρῶν ἕνεκα μηδὲ φαύλων τὸ σῶμα παρατείνοντας, ὥσπερ οἱ πολλοὶ κακοπαθοῦσιν ἐπὶ τοῖς τυχοῦσιν, ἀποκναίοντες ἑαυτοὺς ἀγρυπνίαις καὶ πλάναις καὶ περιδρομαῖς εἰς οὐδὲν χρηστὸν οὐδʼ ἀστεῖον, ἀλλʼ ἐπηρεάζοντες ἑτέροις ἢ φθονοῦντες ἢ φιλονεικοῦντες ἢ δόξας ἀκάρπους καὶ κενὰς διώκοντες. πρὸς τούτους γὰρ οἶμαι μάλιστα τὸν Δημόκριτον εἰπεῖν ὡς εἰ τὸ σῶμα δικάσαιτο τῇ ψυχῇ κακώσεως, οὐκ ἂν αὐτὴν ἀποφυγεῖν. ἴσως μὲν γάρ τι καὶ Θεόφραστος ἀληθὲς εἶπεν, εἰπὼν ἐν μεταφορᾷ πολὺ τῷ σώματι τελεῖν ἐνοίκιον τὴν ψυχήν. πλείονα μέντοι τὸ σῶμα τῆς ψυχῆς ἀπολαύει κακὰ μὴ κατὰ λόγον αὐτῷ χρωμένης μηδʼ ὡς προσήκει θεραπευόμενον ὅταν γὰρ ἐν πάθεσιν ἰδίοις γένηται καὶ ἀγῶσι καὶ σπουδαῖς, ἀφειδεῖ τοῦ σώματος. ὁ μὲν οὖν Ἰάσων οὐκ οἶδʼ ὅ τι παθὼν τὰ μικρὰ δεῖν ἀδικεῖν ἔλεγεν ἕνεκεν τοῦ τὰ μεγάλα δικαιοπραγεῖν ἡμεῖς δʼ ἂν εὐλόγως τῷ πολιτικῷ παραινέσαιμεν τὰ μικρὰ ῥᾳθυμεῖν καὶ σχολάζειν καὶ ἀναπαύειν αὑτὸν ἐν ἐκείνοις, εἰ βούλεται πρὸς τὰς καλὰς πράξεις καὶ μεγάλας μὴ διάπονον ἔχειν τὸ σῶμα μηδʼ ἀμβλὺ μηδʼ ἀπαγορεῦον ἀλλʼ ὥσπερ ἐν νεωλκίᾳ τῇ σχολῇ τεθεραπευμένον, ὅπως αὖθις ἐπὶ τὰς χρείας τῆς ψυχῆς ἀγούσης; ἄθηλος ἵππῳ πῶλος ὣς ἅμα τρέχῃ

25Zeuksippos: Bu yüzden işler izin verince kendimizi toparlamalı, bedenden ne uykuyu, ne öğle yemeğini, ne de zevk düşkünlüğü ile eziyet arasındaki orta sınırı koruyan rahatı esirgemeliyiz. Çoğu insan bu sınırı korumadığı için bedenini, suya daldırılan demir gibi ani değişikliklerle yıpratır: zahmetlerle iyice gerilip sıkıştırılan beden, bu kez hazlar içinde ölçüsüzce eriyip akar; sonra yine sevişmeden ve şaraptan gevşemiş, yumuşamış hâlde ateşli ve gergin bir çaba isteyen çarşıya, saraya ya da bir işe sürülür. Herakleitos sulu şişkinliğe tutulunca hekimden yağmurlu havayı kuraklığa çevirmesini istemişti; çoğu insan ise yorgunluklar, zahmetler ve yoksunluklar içindeyken bedenlerini en çok hazlara teslim edip ıslatır, eritir, hazlardan sonra da onu yeniden gerip sıkarak büsbütün yanılır. Çünkü tabiat bedenden böyle bir karşılık istemez. Ama psykhē'nin ölçüsüz ve bayağı yanı, gemiciler gibi zahmetlerden sonra küstahça hazlara ve keyiflere koşar, hazlardan sonra da yeniden işlere ve kazançlara itilir; böylece tabiatın en çok ihtiyaç duyduğu yatışmayı ve sükûneti bulmasına izin vermez, düzensizliği yüzünden onu sarsar ve karıştırır. Akıllı insanlar ise zahmet çeken bedene hiç haz sunmazlar; çünkü hiç ihtiyaç duymazlar, zihinleri işin güzelliğinde olduğu için bunları hatırlamazlar bile; psykhē'nin sevinciyle ya da ciddi uğraşıyla öteki arzuları söndürürler. Leuktra savaşı sırasında iyi bir adam hastalıktan ölünce Epameinondas'ın şaka yollu "Herakles aşkına, bu adam bu kadar iş arasında ölmeye nasıl vakit buldu?" dediği söylenir. Aynı şey, elinde bir siyasi iş ya da felsefî bir düşünce bulunan bir adam için de gerçekten söylenebilir: Bu adamın şimdi hazımsızlık çekmeye, sarhoş olmaya ya da şehvete dalmaya ne vakti var? İşlerden kurtulup sükûnete erdiklerinde ise bedenlerini dinlendirir, rahatlatırlar; zahmetlerin yararsız olanlarından, hazların da hele zorunlu olmayanlarından, tabiata düşman şeylerden sakınır gibi sakınır ve kaçarlar.

25

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. διὸ τῶν πραγμάτων διδόντων ἀναληπτέον ἑαυτοὺς μήθʼ ὕπνου φθονοῦντας τῷ σώματι μήτʼ ἀρίστου μήτε ῥᾳστώνης τὸν μέσον ἡδυπαθείας καὶ κακοπαθείας φυλαττούσης ὅρον, οἷον οἱ πολλοὶ μὴ φυλάττοντες ἐπιτρίβουσι τὸ σῶμα ταῖς μεταβολαῖς ὥσπερ τὸν βαπτόμενον σίδηρον, ὅταν ἐνταθῇ καὶ πιεσθῇ σφόδρα τοῖς πόνοις, αὖθις ἐν ἡδοναῖς τηκόμενον ἀμέτρως καὶ λειβόμενον, εἶτα πάλιν ἐξ ἀφροδισίων καὶ οἴνου διάλυτον καὶ μαλακὸν εἰς ἀγορὰν ἢ αὐλὴν ἤ τινα πραγματείαν διαπύρου καὶ συντόνου δεομένην σπουδῆς ἐλαυνόμενον. Ἡράκλειτος μὲν γὰρ ὑδρωπιάσας ἐκέλευσεν αὐχμὸν ἐξ ἐπομβρίας ποιῆσαι τὸν ἰατρόν· οἱ δὲ πολλοὶ τοῦ παντὸς ἁμαρτάνουσιν, ὅταν ἐν κόποις καὶ πόνοις καὶ ἐνδείαις γένωνται, μάλιστα ταῖς ἡδοναῖς ἐξυγραίνειν καὶ ἀνατήκειν τὰ σώματα παραδιδόντες, αὖθις δὲ μετὰ τὰς ἡδονὰς οἷον ἐπιστρέφοντες καὶ κατατείνοντες. ἡ γὰρ φύσις οὐ ζητεῖ τοιαύτην ἀνταπόδοσιν τοῦ σώματος. ἀλλὰ τῆς ψυχῆς τὸ ἀκόλαστον καὶ ἀνελεύθερον ἐκ τῶν ἐπιπόνων ὥσπερ οἱ ναῦται πρὸς ἡδονὰς καὶ ἀπολαύσεις ὕβρει φερόμενον καὶ μετὰ τὰς ἡδονὰς πάλιν ἐπʼ ἐργασίας καὶ πορισμοὺς ὠθούμενον οὐκ ἐᾷ λαβεῖν τὴν φύσιν ἧς μάλιστα δεῖται καταστάσεως καὶ γαλήνης, ἀλλʼ ἐξίστησι καὶ ταράττει διὰ τὴν ἀνωμαλίαν. οἱ δὲ νοῦν ἔχοντες ἥκιστα μὲν ἡδονὰς πονοῦντι τῷ σώματι προσφέρουσιν οὐ γὰρ δέονται τὸ παράπαν οὐδὲ μέμνηνται τῶν τοιούτων πρὸς τῷ καλῷ τῆς πράξεως τὴν διάνοιαν ἔχοντες, καὶ τῷ χαίροντι τῆς· ψυχῆς ἢ σπουδάζοντι τὰς ἄλλας ἐξαμαυροῦντες ἐπιθυμίας. ὅπερ γάρ φασιν εἰπεῖν τὸν Ἐπαμεινώνδαν μετὰ παιδιᾶς, ἀνδρὸς ἀγαθοῦ περὶ τὰ Λευκτρικὰ νόσῳ τελευτήσαντος, ὦ Ἡράκλεις, πῶς ἐσχόλασεν ἁνὴρ ἀποθανεῖν ἐν τοσούτοις πράγμασι, τοῦτʼ ἀληθῶς ἔστιν εἰπεῖν ἐπʼ ἀνδρὸς ἢ πολιτικὴν πρᾶξιν ἢ φιλόσοφον φροντίδα διὰ χειρὸς ἔχοντος, τίς δὲ σχολὴ τῷ ἀνδρὶ τούτῳ νῦν ἀπεπτεῖν ἢ μεθύειν ἢ λαγνεύειν; γενόμενοι δὲ πάλιν ἀπὸ τῶν πράξεων ἐν ἡσυχίᾳ κατατίθενται τὸ σῶμα καὶ διαναπαύουσι, τῶν τε πόνων τοὺς ἀχρήστους καὶ μᾶλλον ἔτι τῶν ἡδονῶν τὰς οὐκ ἀναγκαίας ὡς τῇ φύσει πολεμίας φυλαττόμενοι καὶ φεύγοντες.

26Zeuksippos: Bir gün Tiberius Caesar'ın, altmış yaşını geçmiş olup da elini hekime uzatan adamın gülünç olduğunu söylediğini duydum. Bu bana fazla kibirli söylenmiş görünüyor; ama şu doğrudur: Herkes kendi nabzının özelliğini bilmeli (çünkü kişiden kişiye pek çok fark vardır), bedeninin sıcaklık ve kuruluk bakımından nasıl bir mizacı olduğunu, neyi kullanınca yarar ya da zarar gördüğünü bilmezlikten gelmemelidir. Bunları başkasından öğrenen, hekime yazın mı kışın mı daha sağlıklı olduğunu, nemli şeyleri mi kuru şeyleri mi daha kolay kaldırdığını, nabzının tabiatça sık mı seyrek mi olduğunu soran kişi kendinden habersizdir; kendi bedeninde kör ve sağır olarak oturur. Oysa böyle şeyleri bilmek hem yararlıdır hem de, durmadan deneyip kendimizle birlikte yaşadığımıza göre, kolaydır. Yiyecek ve içeceklerden hoş olanlardan çok yararlı olanları tanımalı; ağza tatlı gelenlerden çok mideye iyi gelenleri, tat alma duyusunu fazlasıyla gıdıklayanlardan çok sindirimi bozmayanları bilmelidir. Çünkü hekime neyin kendisine ağır ya da kolay sindirildiğini, neyin kabız ettiğini ya da yumuşattığını sormak, neyin tatlı, neyin acı, neyin buruk olduğunu sormaktan daha az utanç verici değildir. Oysa şimdi insanlar aşçıları düzeltir; tatlının, tuzlunun ya da burukun gerekenden fazla olduğu yeri ustaca sezerler; ama kendileri bedene neyin karışınca hafif, acısız ve yararlı olacağını bilmezler. Bu yüzden onların evinde çorbanın tadı tuzu pek seyrek bozulur; ama kendilerini her gün kötü ve yanlış tatlandırarak hekimlere çok iş çıkarırlar. Çorbada en iyisini en tatlısı saymazlar, acı ve keskin şeyler de katarlar; bedene ise pek çok ve bıktırıcı hazlar sokarlar. Kimi zaman bilmez, kimi zaman da unuturlar ki tabiat sağlıklı ve yararlı şeylere acısız ve pişmanlık bırakmayan bir haz katar. Bedene yakın ve uygun düşen şeyleri, bunun tersini de aklımızda tutmalı; mevsim değişikliklerinde ve başka durumlarda yaşayışı her birine yerinde bir biçimde uydurmayı bilmeliyiz.

26

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ἤκουσα Τιβέριόν ποτε Καίσαρα εἰπεῖν ὡς ἀνὴρ ὑπὲρ ἑξήκοντα γεγονὼς ἔτη καὶ προτείνων ἰατρῷ χεῖρα καταγέλαστός ἐστιν. ἐμοὶ δὲ τοῦτο μὲν εἰρῆσθαι δοκεῖ σοβαρώτερον, ἐκεῖνο δʼ ἀληθὲς εἶναι, τὸ δεῖν ἕκαστον αὑτοῦ μήτε σφυγμῶν ἰδιότητος ἄπειρον εἶναι πολλαὶ γὰρ αἱ καθʼ ἕκαστον διαφοραί μήτε κρᾶσιν ἀγνοεῖν ἣν ἔχει τὸ σῶμα θερμότητος καὶ ξηρότητος, μήθʼ οἷς ὠφελεῖσθαι χρώμενον ἢ βλάπτεσθαι πέφυκεν. αὑτοῦ γὰρ ἀναίσθητός ἐστιν καὶ τυφλὸς ἐνοικεῖ τῷ σώματι καὶ κωφὸς ὁ ταῦτα μανθάνων παρʼ ἑτέρου καὶ πυνθανόμενος τοῦ ἰατροῦ πότερον μᾶλλον θέρους ἢ χειμῶνος ὑγιαίνει, καὶ πότερον τὰ ὑγρὰ ῥᾷον ἢ τὰ ξηρὰ προσδέχεται, καὶ πότερον φύσει πυκνὸν ἔχει τὸν σφυγμὸν ἢ μανόν· καὶ γὰρ ὠφέλιμον εἰδέναι τὰ τοιαῦτα καὶ ῥᾴδιον, ἀεί γε δὴ πειρωμένους καὶ συνόντας. βρωμάτων δὲ καὶ πωμάτων τὰ χρήσιμα μᾶλλον ἢ τὰ ἡδέα γιγνώσκειν προσήκει, καὶ μᾶλλον ἔμπειρον εἶναι τῶν εὐστομάχων ἢ τῶν εὐστόμων, καὶ τῶν τὴν πέψιν μὴ ταραττόντων ἢ τῶν τὴν γεῦσιν σφόδρα γαργαλιζόντων. τὸ γὰρ παρʼ ἰατροῦ πυνθάνεσθαι τί δύσπεπτον ἢ εὔπεπτον αὐτῷ καὶ τί δυσκοίλιον ἢ εὐκοίλιον οὐχ ἧττον αἰσχρόν ἐστιν ἢ τὸ πυνθάνεσθαι τί γλυκὺ καὶ τί πικρὸν καὶ αὐστηρόν. νῦν δὲ τοὺς μὲν ὀψοποιοὺς ἐπανορθοῦσιν, ἐμπείρως διαισθανόμενοι ποῦ πλέον τὸ γλυκὺ τοῦ προσήκοντος ἢ τὸ ἁλμυρὸν ἢ τὸ αὐστηρὸν ἔνεστιν· αὐτοὶ δʼ ἀγνοοῦσι τί τῷ σώματι μιχθὲν ἐλαφρὸν καὶ ἄλυπον ἔσται καὶ χρήσιμον. ὅθεν ζωμοῦ μὲν ἄρτυσις οὐ πολλάκις ἁμαρτάνεται παρʼ αὐτοῖς, αὑτοὺς δὲ φαύλως ὁμοῦ καὶ κακῶς ἀρτύοντες ὁσημέραι πολλὰ παρέχουσι πράγματα τοῖς ἰατροῖς. ζωμὸν μὲν γὰρ οὐκ ἄριστον ἡγοῦνται τὸν γλυκύτατον, ἀλλὰ καὶ πικρὰ καὶ δριμέα συμμιγνύουσιν εἰς δὲ τὸ σῶμα πολλὰς καὶ κατακόρους ἐμβάλλουσιν ἡδονάς, τὰ μὲν ἀγνοοῦντες τὰ δʼ οὐ μνημονεύοντες ὅτι τοῖς ὑγιεινοῖς καὶ ὠφελίμοις ἡ φύσις ἡδονὴν ἄλυπον καὶ ἀμεταμέλητον προστίθησιν. ἀλλὰ καὶ ταῦτα δεῖ μνημονεύειν, τὰ σύμφυλα καὶ πρόσφορα τῷ σώματι, καὶ τοὐναντίον ἐν ταῖς καθʼ ὥραν μεταβολαῖς καὶ ταῖς, ἄλλαις περιστάσεσιν, εἰδότας οἰκείως προσαρμόττειν ἑκάστῳ τὴν δίαιταν.

27Zeuksippos: Çoğu insan ürün toplarken ve zahmetle bekçilik ederken cimrilik ve bayağılık yüzünden aksiliklere uğrar; uykusuzluklar ve koşuşturmalarla bedenin çürük ve sinsi yerlerini açığa çıkarırlar. Sözümüzün hitap ettiği kitapla ve şehir işleriyle uğraşan adamların böyle şeylere uğramasından korkmaya gerek yok. Ama bunlar yazılarda ve ilimlerde başka, daha keskin bir titizlikten sakınmalıdır. Bu titizlik yüzünden bedeni esirgemez ve ihmal ederler; beden çoğu zaman tükenmişken ona göz yummaz, ölümlüyü ölümsüzle, topraktan olanı Olympos'takiyle yarışmaya ve onunla birlikte işi bitirmeye zorlarlar. Sonra, öküz yükünü hafifletmeye yanaşmayan köle arkadaşı deveye "Az sonra beni de, bütün bu yükü de taşıyacaksın," demişti; öküz ölünce de öyle olmuştu. Psykhē'nin başına da bu gelir: Zahmet çeken ve ihtiyaç duyan bedene biraz gevşeyip izin vermek istemeyen psykhē, az sonra bir humma ya da baş dönmesi bastırınca kitapları, sözleri, uğraşları bırakıp bedenle birlikte hastalanmak ve acı çekmek zorunda kalır. Bu yüzden Platon doğru öğütlemiştir: ne bedeni psykhē olmadan, ne psykhē'yi beden olmadan hareket ettirmeli, adeta bir çift koşum atının dengesini korumalıdır. Çünkü beden psykhē'yle en çok birlikte çalışır ve birlikte yorulur; ona en büyük özeni ve bakımı göstermeli, güzel ve sevimli sağlığın verdiği iyiliklerin en güzelinin, aretē'yi kazanmamıza ve onu sözde ve işte kullanmamıza engel olmaması olduğunu düşünmeliyiz.

27

ΖΕΥΞΙΠΠΟΣ. ὅσα μὲν γὰρ μικρολογίας καὶ ἀνελευθερίας προσκρούματα λαμβάνουσιν οἱ πολλοὶ περί τε συγκομιδὰς καρπῶν καὶ τηρήσεις ἐπιπόνους, ἀγρυπνίαις καὶ περιδρομαῖς ἐξελέγχοντες τὰ σαθρὰ καὶ ὕπουλα τοῦ σώματος, οὐκ ἄξιόν ἐστι δεδιέναι μὴ πάθωσιν ἄνδρες φιλόλογοι καὶ πολιτικοί, πρὸς οὓς ἐνέστηκεν ἡμῖν ὁ λόγος· ἀλλʼ ἑτέραν τινὰ φυλακτέον ἐστὶ τούτοις δριμυτέραν ἐν γράμμασι καὶ μαθήμασι μικρολογίαν, ὑφʼ ἧς ἀφειδεῖν καὶ ἀμελεῖν τοῦ σώματος ἀναγκάζονται, πολλάκις ἀπαγορεύοντος οὐκ ἐνδιδόντες ἀλλὰ προσβιαζόμενοι θνητὸν ἀθανάτῳ καὶ γηγενὲς Ὀλυμπίῳ συναμιλλᾶσθαι καὶ συνεξανύτειν. εἶθʼ ὡς ὁ βοῦς πρὸς τὴν ὁμόδουλον ἔλεγε κάμηλον, ἐπικουφίσαι τοῦ φορτίου μὴ βουλομένην, ἀλλὰ κἀμὲ καὶ ταῦτα πάντα μετὰ μικρὸν οἴσεις , ὃ καὶ συνέβη τελευτήσαντος αὐτοῦ, οὕτω συμβαίνει τῇ ψυχῇ· μικρὰ χαλάσαι καὶ παρεῖναι μὴ βουλομένη πονοῦντι καὶ δεομένῳ, μετʼ ὀλίγον πυρετοῦ τινος ἢ σκοτώματος ἐμπεσόντος ἀφεῖσα τὰ βιβλία καὶ τοὺς λόγους καὶ τὰς διατριβὰς ἀναγκάζεται συννοσεῖν ἐκείνῳ καὶ συγκάμνειν. ὀρθῶς οὖν ὁ Πλάτων παρῄνεσε μήτε σῶμα κινεῖν ἄνευ ψυχῆς μήτε ψυχὴν ἄνευ σώματος, ἀλλʼ οἷόν τινα ξυνωρίδος ἰσορροπίαν διαφυλάττειν , ὅτι μάλιστα τῇ ψυχῇ συνεργεῖ τὸ σῶμα καὶ συγκάμνει, πλείστην ἐπιμέλειαν αὐτῷ καὶ θεραπείαν ἀποδιδόντας καὶ τὴν καλὴν καὶ ἐράσμιον ὑγίειαν ὧν δίδωσιν ἀγαθῶν κάλλιστον ἡγουμένους διδόναι τὸ πρὸς κτῆσιν ἀρετῆς καὶ χρῆσιν ἔν τε λόγοις καὶ πράξεσιν ἀκώλυτον αὐτῶν.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…