İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Apollonios'a Teselli

Παραμυθητικὸς πρὸς Ἀπολλώνιον

1Apollonios, hepimizin pek sevdiği oğlunun vakitsiz ölümünü duyduğumda senin acına çoktan ortak olmuş, seninle birlikte kederlenmiştim. Çok edepli ve itidalli bir delikanlıydı; tanrılara, anne babasına ve dostlarına karşı dinin ve adaletin gerektirdiklerini herkesten daha iyi gözetirdi. O zaman, ölümün hemen ardından, beklenmedik felaket karşısında bedenin de psykhē'n de çökmüşken yanına gelip başına geleni insanca taşımanı öğütlemek yersiz olurdu; acına ortak olmak gerekiyordu. Çünkü hekimlerin en iyileri de birden bastıran akıntılara hemen ilaçlarla müdahale etmez; iltihabın ağırlığının, dışarıdan merhem sürülmeden kendiliğinden olgunlaşmasını beklerler.

1

καὶ πάλαι σοι συνήλγησα καὶ συνηχθέσθην, Ἀπολλώνιε, ἀκούσας περὶ τῆς τοῦ προσφιλεστάτου πᾶσιν ἡμῖν υἱοῦ σου προώρου μεταλλαγῆς τοῦ βίου, νεανίσκου κοσμίου πάνυ καὶ σώφρονος; καὶ διαφερόντως τά τε πρὸς θεοὺς καὶ τὰ πρὸς γονεῖς καὶ φίλους ὅσια καὶ δίκαια διαφυλάξαντος. τότε μὲν οὖν ὑπὸ τὸν τῆς τελευτῆς καιρὸν ἐντυγχάνειν σοι καὶ παρακαλεῖν ἀνθρωπίνως φέρειν τὸ συμβεβηκὸς ἀνοίκειον ἦν, παρειμένον τό τε σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν ὑπὸ τῆς,· παραλόγου συμφορᾶς, καὶ συμπαθεῖν δʼ ἦν 10 ἀναγκαῖον οὐδὲ γὰρ οἱ βέλτιστοι τῶν ἰατρῶν πρὸς τὰς ἀθρόας τῶν ῥευμάτων ἐπιφορὰς εὐθὺς· προσφέρουσι τὰς διὰ τῶν φαρμάκων βοηθείας, ἀλλʼ ἐῶσι τὸ βαρῦνον τῆς φλεγμονῆς δίχα τῆς τῶν ἔξωθεν περιχρίστων ἐπιθέσεως αὐτὸ διʼ αὑτοῦ λαβεῖν πέψιν.

2Şimdi ise her şeyi olgunlaştıran zaman da felaketin üzerinden geçtiğine, senin durumun da dostlarından yardım istiyor göründüğüne göre, acını hafifletmek, yas dolu ve boş ağıtlarına son vermek için seninle bazı teselli sözleri paylaşmanın iyi olacağını düşündüm.

"Çünkü hasta bir psykhē'nin hekimi sözdür, yeter ki biri yüreği vaktinde yumuşatsın."

Bilge Euripides'in dediği gibi:

"Her hastalığa başka bir ilaç düşer: acı çekene dostların şefkatli sözü, aşırı akılsızlık edene de öğüt."

Psykhē'nin pek çok hâli vardır, ama acı tabiatça hepsinin en ağırıdır. Dediklerine göre acı yüzünden birçoklarında delilik

"ve iyileşmez hastalıklar"

baş gösterir; bazıları da acı yüzünden kendi canına kıymıştır.

2

ἐπεὶ δὲ νῦν καὶ χρόνος ὁ πάντα πεπαίνειν εἰωθὼς ἐγγέγονε τῇ συμφορᾷ καὶ ἡ περὶ σὲ διάθεσις ἀπαιτεῖν ἔοικε τὴν παρὰ τῶν φίλων βοήθειαν, καλῶς ἔχειν ὑπέλαβον τῶν παραμυθητικῶν σοι μεταδοῦναι λόγων πρὸς ἄνεσιν τῆς λύπης καὶ παῦλαν τῶν πενθικῶν καὶ ματαίων ὀδυρμῶν. ψυχῆς γὰρ νοσούσης εἰσὶν ἰατροὶ λόγοι, ὅταν τις ἐν καιρῷ γε μαλθάσσῃ κέαρ. κατὰ γὰρ τὸν σοφὸν Εὐριπίδην ἄλλο δὲ γʼ ἐπʼ ἄλλῃ φάρμακον κεῖται νόσῳ· λυπουμένῳ μὲν μῦθος εὐμενὴς φίλων, ἄγαν δὲ μωραίνοντι νουθετήματα πολλῶν γὰρ ὄντων ψυχικῶν παθῶν, ἡ λύπη τὸ χαλεπώτατον πέφυκεν εἶναι πάντων· διὰ λύπην γάρ φασὶ καὶ μανίαν γίγνεσθαι πολλοῖς καὶ νοσήματʼ οὐκ ἰάσιμα, αὑτούς τʼ ἀνῃρήκασι διὰ λύπην τινές

3Oğul ölünce acı duymak, yüreği yanmak, acının tabiattan gelen başlangıcıdır ve elimizde değildir. Ben ne mümkün ne de yararlı olan o yabani ve katı duygusuzluğu övenlere katılmıyorum; çünkü bu duygusuzluk sevilmekten ve sevmekten doğan, her şeyden çok korunması gereken iyi niyeti elimizden alır. Ama ölçüyü aşıp kendini kaptırmanın ve yası büyütmenin tabiata aykırı olduğunu, içimizdeki kötü bir kanaatten doğduğunu söylüyorum. Bu yüzden bundan, zararlı ve kötü olduğu, erdemli insanlara hiç yakışmadığı için vazgeçmeli; ama hâllerde ölçülü olmayı reddetmemeli. Akademiacı Krantor "Hasta olmayalım" der, "ama hasta olursak, ister bir yerimiz kesilsin ister koparılsın, bir hissimiz olsun." Çünkü bu acısızlık insana büyük bir bedel ödetmeden gelmez: öyle bir hâlde orada beden, burada da psykhē yabanileşmiş olsa gerektir.

3

τὸ μὲν οὖν ἀλγεῖν καὶ δάκνεσθαι τελευτήσαντος υἱοῦ φυσικὴν ἔχει τὴν ἀρχὴν τῆς λύπης, καὶ οὐκ ἐφʼ ἡμῖν. οὐ γὰρ ἔγωγε συμφέρομαι τοῖς ὑμνοῦσι τὴν ἄγριον καὶ σκληρὰν ἀπάθειαν, ἔξω καὶ τοῦ δυνατοῦ καὶ τοῦ συμφέροντος οὖσαν· ἀφαιρήσεται γὰρ ἡμῶν αὕτη τὴν ἐκ τοῦ φιλεῖσθαι καὶ φιλεῖν εὔνοιαν, ἣν παντὸς μᾶλλον διασῴζειν ἀναγκαῖον. τὸ δὲ πέρα τοῦ μετρίου παρεκφέρεσθαι καὶ συναύξειν τὰ πένθη παρὰ φύσιν εἶναί φημι καὶ ὑπὸ τῆς ἐν ἡμῖν φαύλης γίγνεσθαι δόξης. διὸ καὶ τοῦτο μὲν ἐατέον ὡς βλαβερὸν καὶ φαῦλον καὶ σπουδαίοις ἀνδράσιν ἥκιστα πρέπον, τὴν δὲ μετριοπάθειαν οὐκ ἀποδοκιμαστέον. μὴ γὰρ νοσοῖμεν φησὶν ὁ ἀκαδημαϊκὸς Κράντωρ, νοσήσασι δὲ παρείη τις αἴσθησις, εἴτʼ οὖν τέμνοιτό τι τῶν ἡμετέρων εἴτʼ ἀποσπῷτο. τὸ γὰρ ἀνώδυνον τοῦτʼ οὐκ ἄνευ μεγάλων ἐγγίγνεται μισθῶν τῷ ἀνθρώπῳ· τεθηριῶσθαι γὰρ εἰκὸς ἐκεῖ μὲν σῶμα τοιοῦτον ἐνταῦθα δὲ ψυχήν.

4Logos aklı başında olanların bu tür felaketler karşısında ne duygusuz ne de aşırı duygulu olmalarını ister; biri katı ve hayvanca, öteki gevşek ve kadınlara yakışan bir şeydir. Sağduyulu insan, kendi sınırını bilen ve hayatta başa gelen hoş şeyleri de acı şeyleri de ustalıkla taşıyabilen kişidir. O önceden kavramıştır ki demokraside makamlar kurayla dağıtılır; kura kime çıkarsa o yönetir, çıkmayan da talihini sızlanmadan taşımalıdır. İşlerin bize düşen payına da böyle şikâyetsiz ve söz dinleyerek uymak gerekir. Bunu yapamayanlar iyi günlerini de akıllıca ve ölçülü taşıyamazlar. Güzel sözler arasında öğüt niteliğinde şu söz de vardır:

"Hiçbir iyi talih o kadar büyük olmasın ki seni gerektiğinden fazla şımartsın; başına bir zorluk gelse de köleleşme yine, hep kendin kal, tabiatını sağlam koru, ateşteki altın gibi."

Terbiye görmüş ve itidalli insanlara yakışan, iyi talih sayılan şeyler karşısında aynı kalmak, talihsizlikler karşısında da yakışanı soylulukla korumaktır. Çünkü sağduyunun işi ya üstüne gelen kötülükten sakınmak, ya olmuş olanı düzeltmek, ya onu olabildiğince küçültmek, ya da kendine erkekçe ve soylu bir dayanıklılık hazırlamaktır. Phronēsis de iyiyle dört biçimde uğraşır: iyileri ya edinir, ya korur, ya artırır, ya da ustalıkla kullanır. Bunlar phronēsis'in ve öteki aretē'lerin kurallarıdır; iyi günde de kötü günde de bunlara uymalıdır.

"Çünkü her bakımdan mesut olan bir insan yoktur";

ve vallahi,

"olması mukadder olanı olmaz kılmak mümkün değildir."

4

οὔτʼ οὖν ἀπαθεῖς ἐπὶ τῶν τοιούτων συμφορῶν ὁ λόγος ἀξιοῖ γίγνεσθαι τοὺς εὖ φρονοῦντας οὔτε δυσπαθεῖς· τὸ μὲν γὰρ ἄτεγκτον καὶ θηριῶδες, τὸ δʼ ἐκλελυμένον καὶ γυναικοπρεπές. εὐλόγιστος δʼ ὁ τὸν οἰκεῖον ὅρον ἔχων καὶ δυνάμενος φέρειν δεξιῶς τά τε προσηνῆ καὶ τὰ λυπηρὰ τῶν ἐν τῷ βίῳ συμβαινόντων, καὶ προειληφὼς ὅτι καθάπερ ἐν δημοκρατίᾳ κλῆρός ἐστι τῶν ἀρχῶν καὶ δεῖ λαχόντα μὲν ἄρχειν ἀπολαχόντα δὲ φέρειν ἀνεπαχθῶς τὴν τύχην, οὕτω καὶ τῇ διανομῇ τῶν πραγμάτων ἀνεγκλήτως καὶ πειθηνίως ἕπεσθαι. τοῦτο γὰρ οἱ μὴ δυνάμενοι ποιεῖν οὐδὲ τὰς εὐπραγίας ἂν ἐμφρόνως φέρειν δύναιντο καὶ μετρίως. τῶν μὲν γὰρ καλῶς λεγομένων ἐστὶν ἐν ὑποθήκης μέρει καὶ τοῦτο μηδʼ εὐτύχημα μηδὲν ὧδʼ ἔστω μέγα, ὃ σʼ ἐξεπαρεῖ μεῖζον ἢ χρεὼν φρονεῖν, μηδʼ ἄν τι συμβῇ δυσχερές, δουλοῦ πάλιν, ἀλλʼ αὑτὸς αἰεὶ μίμνε, τὴν σαυτοῦ φύσιν σῴζων βεβαίως, ὥστε χρυσὸς ἐν πυρὶ πεπαιδευμένων δʼ ἐστὶ καὶ σωφρόνων ἀνδρῶν πρὸς τε τὰς δοκούσας εὐτυχίας τὸν αὐτὸν εἶναι, καὶ πρὸς τὰς ἀτυχίας φυλάξαι γενναίως τὸ πρέπον. τῆς γὰρ εὐλογιστίας ἔργον ἐστὶν ἢ φυλάξασθαι τὸ κακὸν ἐπιφερόμενον ἢ διορθώσασθαι γενόμενον ἢ συστεῖλαι πρὸς τὸ βραχύτατον ἢ παρασκευάζειν αὑτῷ τὴν ὑπομονὴν ἄρρενα καὶ γενναίαν. καὶ γὰρ περὶ τἀγαθὸν ἡ φρόνησις πραγματεύεται τετραχῶς, ἢ κτωμένη τἀγαθὰ ἢ φυλάττουσα ἢ αὔξουσα ἢ χρωμένη δεξιῶς οὗτοι τῆς φρονήσεως καὶ τῶν ἄλλων ἀρετῶν εἰσι κανόνες, οἷς πρὸς ἀμφότερα χρηστέον. οὐκ ἔστιν γὰρ ὅστις πάντʼ ἀνὴρ εὐδαιμονεῖ καὶ νὴ Δία· τό τοι χρεὼν οὐκ ἔστι μὴ χρεὼν ποιεῖν

5Bitkilerde kâh bolluk kâh kıtlık olur, hayvanlarda kâh çok yavru kâh kısırlık, denizde kâh durgun hava kâh fırtına; bunun gibi hayatta da pek çok ve çeşit çeşit durum ortaya çıkıp insanları zıt talihlere sürükler. Bunlara bakan biri pek yerinde olarak şöyle diyebilir:

"Seni her iyiliğe sahip olasın diye doğurmadı Atreus, ey Agamemnon. Hem sevinmen hem acı çekmen gerek; çünkü ölümlü doğdun. Sen istemesen de tanrıların istediği böyle olacak."

Menandros'un şu sözü de yerindedir:

"Delikanlı, annen seni doğurduğunda herkes arasında yalnız sen, hep istediğini yapıp hep iyi talihle yaşamak şartıyla doğduysan, tanrılardan biri de sana bunu söz verdiyse, öfkelenmekte haklısın; seni aldatmış, yakışıksız bir iş yapmıştır. Ama bizimle aynı kanunlar altında ortak havayı solumaya başladıysan, —sana biraz daha trajik konuşayım— buna daha iyi katlanmalı, aklını kullanmalısın. Sözün özü şu: insansın; hiçbir canlı insan kadar çabuk yükselip yeniden alçalmaz. Hem de pek haklı olarak: tabiatça en zayıf canlı olduğu hâlde en büyük işleri çekip çevirir, düşünce de pek çok güzel şeyi kırıp geçirir. Sen ise, delikanlı, ne pek büyük iyilikler yitirdin, ne de şimdiki kötülüklerin ölçüsüzdür. Öyleyse bundan sonrasını da ortasından tut, öyle taşı."

Ama işler böyle olduğu hâlde bazıları akılsızlıkları yüzünden o kadar ahmak ve boş böbürlenen insanlardır ki, bol servetleri, makamlarının büyüklüğü, devlet içindeki bazı ön sıraları, onurları ve şöhretleri yüzünden biraz yükselince kendilerinden aşağıdakileri tehdit eder, onlara hakaret ederler. Talihin istikrarsızlığını ve güvenilmezliğini, yüksek olanın kolayca alçaldığını, alçak olanın da talihin hızla dönen değişimleriyle yer değiştirip yükseldiğini düşünmezler. Güvenilmez olanın içinde güvenilir bir şey aramak, işler hakkında doğru düşünmeyenlerin işidir;

"çünkü tekerlek döndükçe kâh bir parmaklığı, kâh öteki üste çıkar."

5

ὥσπερ γὰρ ἐν φυτοῖς ποτὲ μὲν πολυκαρπίαι γίγνονται ποτὲ δʼ ἀκαρπίαι, καὶ ἐν ζῴοις ποτὲ μὲν πολυγονίαι ποτὲ δὲ καὶ ἀγονίαι, καὶ ἐν θαλάττῃ εὐδίαι τε καὶ χειμῶνες, οὕτω καὶ ἐν βίῳ πολλαὶ καὶ ποικίλαι περιστάσεις γιγνόμεναι πρὸς τὰς ἐναντίας περιάγουσι τοὺς ἀνθρώπους τύχας. εἰς ἃς διαβλέψας ἄν τις οὐκ ἀπεικότως εἴποι οὐκ ἐπὶ πᾶσίν σʼ ἐφύτευσʼ ἀγαθοῖς, Ἀγάμεμνον, Ἀτρεύς. δεῖ δέ σε χαίρειν καὶ λυπεῖσθαι· θνητὸς γὰρ ἔφυς. κἂν μὴ σὺ θέλῃς, τὰ θεῶν οὕτω βουλόμενʼ ἔσται καὶ τὸ ὑπὸ Μενάνδρου ῥηθὲν εἰ γὰρ ἐγένου σύ, τρόφιμε, τῶν πάντων μόνος, ὅτʼ ἔτικτεν ἡ μήτηρ σʼ, ἐφʼ ᾧ τε διατελεῖν πράσσων ἃ βούλει καὶ διευτυχῶν ἀεί, καὶ τοῦτο τῶν θεῶν τις ὡμολόγησέ σοι, ὀρθῶς ἀγανακτεῖς· ἔστι γάρ σʼ ἐψευσμένος, ἄτοπόν τε πεποίηκʼ εἰ δʼ ἐπὶ τοῖς αὐτοῖς νόμοις ἐφʼ οἷσπερ ἡμεῖς ἔσπασας τὸν ἀέρα τὸν κοινόν, ἵνα σοι καὶ τραγικώτερον λαλῶ, οἰστέον ἄμεινον ταῦτα καὶ λογιστέον. τὸ δὲ κεφάλαιον τῶν λόγων, ἄνθρωπος εἶ, οὗ μεταβολὴν θᾶττον πρὸς ὕψος καὶ πάλιν ταπεινότητα ζῷον οὐδὲν λαμβάνει. καὶ μάλα δικαίως· ἀσθενέστατον γὰρ ὂν φύσει μεγίστοις οἰκονομεῖται πράγμασιν, ὅταν πέσῃ δέ, πλεῖστα συντρίβει καλά. σὺ δʼ οὔθʼ ὑπερβάλλοντα τρόφιμʼ ἀπώλεσας ἀγαθά, τὰ νυνὶ τʼ ἐστὶ μέτριά σοι κακά. ὥστʼ ἀνὰ μέσον που καὶ τὸ λοιπὸν ὂν φέρε. ἀλλʼ ὅμως τοιούτων ὄντων τῶν πραγμάτων ἔνιοι διὰ τὴν ἀφροσύνην οὕτως εἰσὶν ἀβέλτεροι καὶ κεναυχεῖς, ὥστε μικρὸν ἐπαρθέντες ἢ διὰ χρημάτων περιουσίαν ἄφθονον ἢ διὰ μέγεθος ἀρχῆς ἢ διά τινας προεδρίας πολιτικὰς ἢ διὰ τιμὰς καὶ δόξας ἐπαπειλεῖν τοῖς ἥττοσι καὶ ἐξυβρίζειν, οὐκ ἐνθυμούμενοι τὸ τῆς· τύχης ἄστατον καὶ ἀβέβαιον, οὐδʼ ὅτι ῥᾳδίως τὰ ὑψηλὰ γίγνεται ταπεινὰ καὶ τὰ χθαμαλὰ πάλιν ὑψοῦται ταῖς ὀξυρρόποις μεθιστάμενα τῆς τύχης μεταβολαῖς. ζητεῖν οὖν ἐν ἀβεβαίοις βέβαιόν τι λογιζομένων ἐστὶ περὶ τῶν πραγμάτων οὐκ ὀρθῶς τροχοῦ γὰρ περιστείχοντος ἄλλοθʼ ἡτέρα ἁψὶς ὕπερθε γίγνετʼ ἄλλοθʼ ἡτέρα.

6Acıdan kurtulmak için en güçlü ilaç logos'tur ve onun sayesinde hayatın bütün değişimlerine karşı yapılan hazırlıktır. İnsan yalnız tabiatça ölümlü olduğunu değil, ölümlü bir hayatı ve kolayca tersine dönen işleri paylaştığını da bilmelidir. Gerçekten de insanların bedenleri ölümlü ve günübirliktir; talihleri, hâlleri, kısacası hayattaki her şey de ölümlüdür. Bunlardan

"ölümlü kaçamaz, hiç de sıyrılamaz";

Pindaros'un dediği gibi,

"görünmez Tartaros'un dibi seni demirden dövülmüş zorunluluklarla ezer."

Bu yüzden Phaleronlu Demetrios, Euripides'in

"Bahtiyarlık sağlam değil, günübirliktir"

ve

"Küçük şeylerdir insanı sendeleten; tek bir gün kimini yüksekten indirir, kimini yukarı kaldırır"

dediğini işitince, başka şeyleri güzel söylediğini, ama "tek bir gün" değil de "zamanın tek bir anı" deseydi daha iyi olacağını söylemişti.

"Aynı döngü vardır toprağın verimli bitkileri ve ölümlülerin soyu için: kiminin hayatı büyür, kimininki söner ve yeniden biçilir."

Pindaros başka bir yerde

"Nedir biri? Nedir hiç kimse? Gölgenin düşüdür insan"

diyerek mübalağayı son derece canlı ve sanatkârca kullanıp insan hayatını gözler önüne sermiştir. Gölgeden daha zayıf ne vardır? Gölgenin düşünü ise başka hiç kimse açıkça anlatamaz. Bunların izinden giden Krantor da çocuklarının ölümü üzerine Hippokles'i teselli ederken şöyle der: "Bütün bu eski felsefe bunları söyler ve öğütler. Bunlardan başka hiçbir şeyi kabul etmesek bile, hayatın birçok bakımdan zahmetli ve çetin olduğu pek doğrudur. Tabiatça böyle olmasa bile, bizim elimizde bu bozukluğa varmıştır. Bu belirsiz talih ta uzaklardan, en baştan beri bize eşlik etmiştir ve hiçbir sağlam şeye yönelmez; doğarken her şeye bir kötülük payı karışır. Çünkü tohumlar daha başta ölümlü oldukları için bu sebebi paylaşırlar; psykhē'nin kabiliyetsizliği, hastalıklar, kaygılar ve ölümlülerin kaderi oradan bize sızar." Peki neden bu konuya geldik? İnsan için talihsizliğin yeni bir şey olmadığını, hepimizin aynı şeyi yaşadığını bilelim diye. Theophrastos "Talih nişan almadan vurur" der, "emekle kazanılanı elden almakta ve iyi gün sanılanı altüst etmekte ustadır, belli bir vakti de yoktur." Bunları ve benzerlerini herkesin kendi başına düşünmesi de, eski ve bilge insanlardan duyması da kolaydır. Bunların ilki tanrısal Homeros'tur; şöyle der:

"Toprağın beslediği hiçbir şey insandan daha zavallı değildir. Tanrılar ona güç ve başarı verdikçe, dizleri tuttukça ileride bir kötülüğe uğrayacağını hiç sanmaz; ama mutlu tanrılar acı şeyleri de gerçekleştirince onları da istemeye istemeye, sabırlı bir yürekle taşır."

Ve:

"Yeryüzündeki insanların aklı, insanların ve tanrıların babası hangi günü getirirse ona göredir."

Başka bir yerde de:

"Yüce yürekli Tydeusoğlu, neden soyumu soruyorsun? Yaprakların soyu nasılsa insanların soyu da öyledir. Kimi yaprağı rüzgâr yere döker, kimini de yeşeren orman sürgün verir, bahar mevsimi gelince; insanların soyu da böyle: biri filizlenir, öteki son bulur."

Bu benzetmeyi insan hayatı için ne güzel kullandığı, başka bir yerde söylediklerinden bellidir:

"zavallı ölümlüler uğruna savaşayım mı, yapraklara benzeyen, kâh tarlanın ürününü yiyerek gürbüzleşen, kâh cansız sönüp giden, hiç güçleri kalmayan ölümlüler için?"

Lirik şair Simonides, Lakedaimon kralı Pausanias durmadan kendi işleriyle böbürlenip alay yollu ondan bilgece bir söz söylemesini isteyince, onun kibrini sezip ona insan olduğunu unutmamasını öğütledi. Makedonya kralı Philippos'a aynı anda üç müjde gelmişti: birincisi Olympia'da dört atlı arabasıyla yarışı kazandığı, ikincisi komutanı Parmenion'un Dardanları savaşta yendiği, üçüncüsü Olympias'ın ona bir oğlan doğurduğu. Philippos ellerini göğe kaldırıp "Ey daimōn" demişti, "bunlara karşılık ölçülü bir kayıp ver"; çünkü talihin büyük başarıları kıskanmaya yatkın olduğunu biliyordu. Atina'daki Otuz Tiran'dan biri olan Theramenes, birçok kişiyle yemek yediği ev çöktüğünde tek başına kurtulmuş, herkes onu mesut saymıştı. O ise yüksek sesle "Ey talih" diye haykırmıştı, "beni hangi gün için saklıyorsun?" Çok geçmeden de öteki tiranların işkencesiyle öldü.

6

κράτιστον δὴ πρὸς ἀλυπίαν φάρμακον ὁ λόγος καὶ ἡ διὰ τούτου παρασκευὴ πρὸς πάσας τοῦ βίου τὰς μεταβολάς. χρὴ γὰρ οὐ μόνον ἑαυτὸν εἰδέναι θνητὸν ὄντα τὴν φύσιν, ἀλλὰ καὶ ὅτι θνητῷ σύγκληρός ἐστι βίῳ καὶ πράγμασι ῥᾳδίως μεθισταμένοις πρὸς τοὐναντίον. ἀνθρώπων γὰρ ὄντως θνητὰ μὲν καὶ ἐφήμερα τὰ σώματα, θνηταὶ δὲ τύχαι καὶ πάθη καὶ πάνθʼ ἁπλῶς; τὰ κατὰ τὸν βίον, ἅπερ οὐκ ἔστι φυγεῖν βροτὸν οὐδʼ ὑπαλύξαι τὸ παράπαν ἀλλὰ Ταρτάρου πυθμὴν πιέζει σʼ ἀφανοῦς σφυρηλάτοις ἀνάγκαις ὥς φησι Πίνδαρος. ὅθεν ὀρθῶς ὁ Φαληρεὺς Δημήτριος εἰπόντος Εὐριπίδου ὁ δʼ ὄλβος οὐ βέβαιος ἀλλʼ ἐφήμερος καὶ ὅτι μίκρʼ ἄττα τὰ σφάλλοντα, καὶ μίʼ ἡμέρα τὰ μὲν καθεῖλεν ὑψόθεν, τὰ δʼ ἦρʼ ἄνω τὰ μὲν ἄλλα καλῶς ἔφη λέγειν αὐτόν, βέλτιον δʼ ἄν ἔχου ἦν, εἰ μὴ μίαν ἡμέραν ἀλλὰ στιγμὴν εἶπε χρόνου κύκλος γὰρ αὑτὸς καρπίμοις τε γῆς φυτοῖς γένει βροτῶν τε. τοῖς μὲν αὔξεται βίος, τῶν δὲ φθίνει τε κἀκθερίζεται πάλιν. ὁ δὲ Πίνδαρος ἐν ἄλλοις τί δέ τις; τί δʼ οὔ τις; σκιᾶς ὄναρ ἄνθρωπος ἐμφαντικῶς σφόδρα καὶ φιλοτέχνως ὑπερβολῇ χρησάμενος τὸν τῶν ἀνθρώπων βίον ἐδήλωσε. τί γὰρ σκιᾶς ἀσθενέστερον; τὸ δὲ ταύτης ὄναρ οὐδʼ ἂν ἐκφράσαι τις ἕτερος δυνηθείη σαφῶς. τούτοις δʼ ἑπόμενος καὶ ὁ Κράντωρ παραμυθούμενος ἐπὶ τῇ τῶν τέκνων τελευτῇ τὸν Ἱπποκλέα φησὶ ταῦτα γὰρ πᾶσα αὕτη ἡ ἀρχαία φιλοσοφία λέγει τε καὶ παρακελεύεται. ὧν εἰ δή τι ἄλλο μὴ ἀποδεχόμεθα, τό γε πολλαχῆ εἶναι ἐργώδη καὶ δύσκολον τὸν βίον ἄγαν ἀληθές. καὶ γὰρ εἰ μὴ φύσει τοῦτον ἔχει τὸν τρόπον, ὑπὸ γʼ ἡμῶν εἰς τοῦτʼ ἀφῖκται διαφθορᾶς. ἥ τʼ ἄδηλος αὕτη τύχη πόρρωθεν ἡμῖν καὶ ἔτʼ ἀπʼ ἀρχῆς ἠκολούθηκεν οὐδʼ ἐφʼ ἑνὶ ὑγιεῖ, φυομένοις τε μίγνυταί τις ἐν πᾶσι κακοῦ μοῖρα· τὰ γάρ τοι σπέρματα εὐθὺς θνητὰ ὄντα ταύτης κοινωνεῖ τῆς αἰτίας, ἐξ ἧς ἀφυΐα μὲν ψυχῆς, νόσοι δὲ καὶ κήδεα καὶ μοῖρα θνητῶν ἐκεῖθεν ἡμῖν ἕρπει. τοῦ δὴ χάριν ἐτραπόμεθα δεῦρο; ἵνʼ εἰδείημεν ὅτι καινὸν ἀτυχεῖν οὐδὲν ἀνθρώπῳ ἀλλὰ πάντες ταὐτὸ πεπόνθαμεν. ἄσκοπος γὰρ ἡ τύχη φησὶν ὁ Θεόφραστος καὶ δεινὴ παρελέσθαι τὰ προπεπονημένα καὶ μεταρρῖψαι τὴν δοκοῦσαν εὐημερίαν, οὐδένα καιρὸν ἔχουσα τακτόν ταῦτα δὲ καὶ ἄλλα τοιαῦτα καὶ καθʼ ἑαυτὸν ἑκάστῳ λογίσασθαι ῥᾴδιον, καὶ ἄλλων ἀκοῦσαι παλαιῶν καὶ σοφῶν ἀνδρῶν· ὧν πρῶτος μέν ἐστιν ὁ θεῖος Ὅμηρος, εἰπών οὐδὲν ἀκιδνότερον γαῖα τρέφει ἀνθρώποιο. οὐ μὲν γάρ ποτέ φησι κακὸν πείσεσθαι ὀπίσσω, ὄφρʼ ἀρετὴν παρέχωσι θεοὶ καὶ γούνατʼ ὀρώρῃ ἀλλʼ ὅτε δὴ καὶ λυγρὰ θεοὶ μάκαρες τελέσωσι, καὶ τὰ φέρει ἀεκαζόμενος τετληότι θυμῷ καὶ τοῖος γὰρ νόος ἐστὶν ἐπιχθονίων ἀνθρώπων, οἷον ἐπʼ ἦμαρ ἄγῃσι πατὴρ ἀνδρῶν τε θεῶν τε καὶ ἐν ἄλλοις Τυδεΐδη μεγάθυμε, τίη γενεὴν ἐρεείνεις; οἵη περ φύλλων γενεή, τοίη δὲ καὶ ἀνδρῶν. φύλλα τὰ μὲν τʼ ἄνεμος χαμάδις χέει, ἄλλα δέ θʼ ὕλη τηλεθόωσα φύει, ἔαρος δʼ ἐπιγίγνεται ὥρη ὣς ἀνδρῶν γενεὴ ἡ μὲν φύει ἡ δʼ ἀπολήγει ταύτῃ δʼ ὅτι καλῶς ἐχρήσατο τῇ εἰκόνι τοῦ ἀνθρωπείου βίου δῆλον ἐξ ὧν ἐν ἄλλῳ τόπῳ φησὶν οὕτω βροτῶν ἕνεκα πτολεμίζω δειλῶν, οἳ φύλλοισιν ἐοικότες, ἄλλοτε μέν τε ζαφλεγέες τελέθουσιν ἀρούρης καρπὸν ἔδοντες·, ἄλλοτε δὲ φθινύθουσιν ἀκήριοι, οὐδέ τις ἀλκὴ Σιμωνίδης δʼ ὁ τῶν μελῶν ποιητής, Παυσανίου τοῦ βασιλέως τῶν Λακεδαιμονίων μεγαλαυχουμένου συνεχῶς ἐπὶ ταῖς αὑτοῦ πράξεσι καὶ κελεύοντος ἀπαγγεῖλαί τι αὐτῷ σοφὸν μετὰ χλευασμοῦ, συνεὶς αὐτοῦ τὴν ὑπερηφανίαν συνεβούλευε μεμνῆσθαι ὅτι ἄνθρωπός ἐστι· Φίλιππος δʼ ὁ τῶν Μακεδόνων βασιλεὺς τριῶν αὐτῷ προσαγγελθέντων εὐτυχημάτων ὑφʼ καιρόν, πρώτου μὲν ὅτι τεθρίππῳ νενίκηκεν Ὀλύμπια, δευτέρου δʼ ὅτι Παρμενίων ὁ στρατηγὸς μάχῃ Δαρδανεῖς ἐνίκησε, τρίτου δʼ ὅτι ἄρρεν αὐτῷ παιδίον ἐκύησεν Ὀλυμπιάς, ἀνατείνας εἰς τὸν οὐρανὸν τὰς χεῖρας ὦ δαῖμον εἶπε, μέτριόν τι τούτοις ἀντίθες ἐλάττωμα, εἰδὼς ὅτι τοῖς μεγάλοις εὐτυχήμασι φθονεῖν πέφυκεν ἡ τύχη. Θηραμένης δʼ ὁ γενόμενος Ἀθήνησι τῶν τριάκοντα τυράννων, συμπεσούσης τῆς οἰκίας ἐν μετὰ πλειόνων ἐδείπνει, μόνος σωθεὶς καὶ πρὸς πάντων εὐδαιμονιζόμενος, ἀναφωνήσας μεγάλῃ τῇ φωνῇ ὦ τύχη εἶπεν, εἰς τίνα με καιρὸν ἄρα φυλάττεις; μετʼ οὐ πολὺν δὲ χρόνον καταστρεβλωθεὶς ὑπὸ τῶν συντυράννων ἐτελεύτησεν.

7Şair, Hektor'un fidyesini getirmeye gelen Priamos'a Akhilleus'un şunları söylediğini anlatırken tesellide olağanüstü başarılı görünür:

"Haydi, otur şu sandalyeye; acılarımız yine de yüreğimizde yatsın, kederli de olsak; çünkü buz gibi ağıttan bir şey çıkmaz. Tanrılar zavallı ölümlülerin alnına böyle yazmıştır: keder içinde yaşamayı; kendileri ise kaygısızdır. Zeus'un eşiğinde iki küp durur, verdiği armağanlarla dolu: biri kötülüklerle, öteki iyiliklerle. Yıldırım seven Zeus kime karıştırıp verirse, o kâh kötülükle kâh iyilikle karşılaşır; kime yalnız acı olanlardan verirse onu rezil eder, kötü bir açlık onu kutsal toprak üzerinde kovalar, ne tanrılarca ne ölümlülerce sayılarak dolaşır."

Şöhrette de zamanda da ondan sonra gelen ve kendini Musaların öğrencisi ilan eden Hesiodos da kötülükleri bir küpe kapatır ve Pandora'nın küpü açarak bu kalabalığı bütün karaya ve denize saçtığını anlatır:

"Ama kadın elleriyle küpün büyük kapağını kaldırıp onları saçtı, insanlara acı dertler tasarladı. Yalnız Umut orada, kırılmaz evinde, küpün ağzının altında içeride kaldı, kapıdan dışarı uçmadı; çünkü kadın ondan önce küpün kapağını kapattı. Öteki sayısız acılar ise insanlar arasında dolaşır durur. Çünkü toprak kötülüklerle dolu, deniz de dolu. Hastalıklar insanlara kimi gündüz, kimi gece kendiliğinden gelir, ölümlülere kötülük getirerek, sessizce; çünkü akıllı Zeus seslerini almıştır."

7

ὑπερφυῶς δὲ φαίνεται περὶ τὴν παραμυθίαν ὁ ποιητὴς εὐδοκιμεῖν, ποιήσας τὸν Ἀχιλλέα λέγοντα πρὸς τὸν Πρίαμον ἥκοντα ἐπὶ λύτρα τοῦ Ἕκτορος ταυτί ἀλλʼ ἄγε δὴ κατʼ ἄρʼ ἕζευ ἐπὶ θρόνου, ἄλγεα δʼ ἔμπης ἐν θυμῷ κατακεῖσθαι ἐάσομεν ἀχνύμενοί περ οὐ γάρ τις πρῆξις πέλεται κρυεροῖο γόοιο. ὣς γὰρ ἐπεκλώσαντο θεοὶ δειλοῖσι βροτοῖσι, ζώειν ἀχνυμένοις· αὐτοὶ δὲ τʼ ἀκηδέες εἰσί. δοιοὶ γάρ τε πίθοι κατακείαται ἐν Διὸς οὔδει δώρων οἷα δίδωσι, κακῶν, ἕτερος δὲ ἐάων. ᾧ μὲν κʼ ἀμμίξας δώῃ Ζεὺς τερπικέραυνος, ἄλλοτε μέν τε κακῷ ὅ γε κύρεται ἄλλοτε δʼ ἐσθλῷ· ᾧ δέ κε τῶν λυγρῶν δώῃ, λωβητὸν ἔθηκε καὶ ἑ κακὴ βούβρωστις ἐπὶ χθόνα δῖαν ἐλαύνει, φοιτᾷ δʼ οὔτε θεοῖσι τετιμένος οὔτε βροτοῖσιν. ὁ δὲ μετὰ τοῦτον καὶ τῇ δόξῃ καὶ τῷ χρόνῳ, καίτοι τῶν Μουσῶν ἀναγορεύων ἑαυτὸν μαθητὴν Ἡσίοδος, καὶ οὗτος ἐν πίθῳ καθείρξας τὰ κακά, τὴν Πανδώραν ἀνοίξασαν ἀποφαίνει σκεδάσαι τὸ πλῆθος ἐπὶ πᾶσαν γῆν καὶ θάλατταν, λέγων ὧδε ἀλλὰ γυνὴ χείρεσσι πίθου μέγα πῶμʼ ἀφελοῦσα ἐσκέδασʼ ἀνθρώποισι δὲ μήσατο κήδεα λυγρά. μούνη δʼ αὐτόθι Ἐλπὶς ἐν ἀρρήκτοισι δόμοισιν ἔνδον ἔμεινε πίθου ὑπὸ χείλεσιν, οὐδὲ θύραζε ἐξέπτη· πρόσθεν γὰρ ἐπέλλαβε πῶμα πίθοιο. ἄλλα δὲ μυρία λυγρὰ κατʼ ἀνθρώπους ἀλάληται. πλείη μὲν γὰρ γαῖα κακῶν, πλείη; δὲ θάλασσα. νοῦσοι δʼ ἀνθρώποισιν ἐφʼ ἡμέρῃ αἱ δʼ ἐπὶ νυκτὶ αὐτόματοι φοιτῶσι, κακὰ θνητοῖσι φέρουσαι σιγῇ, ἐπεὶ φωνὴν ἐξείλετο μητίετα Ζεύς.

8Bunlara bağlı olarak komedya şairi de bu tür felaketlere dayanamayanlar için şunları söyler:

"Gözyaşları kötülüklerimize ilaç olsaydı, ağlayan da her seferinde acıdan kurtulsaydı, altın verip gözyaşı satın alırdık. Ama şimdi işler buna kulak asmaz, dönüp bakmaz, efendim; ister ağla ister ağlama, yine aynı yoldan gider. Peki ne kazanıyorsun? Hiçbir şey. Acının da, ağaçlar gibi, meyvesi işte bu gözyaşıdır."

Diktys de derin bir yasa gömülmüş Danae'yi teselli ederken şöyle der:

"Hades'in iniltilerine aldırış edeceğini, inlersen oğlunu salıvereceğini mi sanıyorsun? Bırak artık; başkalarının kötülüklerine bakarsan daha rahat edersin, eğer düşünmek istersen: ölümlülerden kaçı zincirlere vurulmuş, kaçı çocuksuz kalıp yaşlanıyor, kaçı da en bahtiyar tiranlıktan hiçliğe düşmüş; bunlara bakmalısın."

Ona kendisininkine eşit ya da daha büyük talihsizliklere uğrayanları düşünmesini, böylece yükünün hafifleyeceğini öğütlüyor.

8

ἀπηρτημένως δὲ τούτοις ὁ κωμικὸς ἐπὶ τῶν δυσπαθούντων ἐπὶ ταῖς τοιαύταις συμφοραῖς ταυτὶ λέγει εἰ τὰ δάκρυʼ ἡμῖν τῶν κακῶν ἦν φάρμακον, ἀεὶ θʼ ὁ κλαύσας τοῦ πονεῖν ἐπαύετο, ἠλλαττόμεσθʼ ἂν δάκρυα, δόντες χρυσίον. νῦν δʼ οὐ προσέχει τὰ πράγματʼ οὐδʼ ἀποβλέπει εἰς ταῦτα, δέσποτʼ, ἀλλὰ τὴν αὐτὴν ὁδόν, ἐάν τε κλάῃς ἄν τε μή, πορεύεται. τί οὖν ποιεῖς πλέον; οὐδέν· ἡ λύπη δʼ ἔχει ὥσπερ τὰ δένδρα τοῦτο καρπὸν τὸ δάκρυον. ὁ δὲ παραμυθούμενος τὴν Δανάην δυσπενθοῦσαν Δίκτυς φησὶ δοκεῖς τὸν ᾍδην σῶν τι φροντίζειν γόων καὶ παῖδʼ ἀνήσειν τὸν σόν, εἰ θέλοις στένειν; παῦσαι· βλέπουσα δʼ εἰς τὰ τῶν πέλας κακὰ ῥᾴων γένοιʼ ἄν, εἰ λογίζεσθαι θέλοις ὅσοι τε δεσμοῖς ἐμμεμόχλευνται βροτῶν, ὅσοι τε γηράσκουσιν ὀρφανοί τέκνων, τοὺς τʼ ἐκ μέγιστον ὀλβίας τυραννίδος τὸ μηδὲν ὄντας, ταῦτά σε σκοπεῖν χρεών. κελεύει γὰρ αὐτὴν ἐνθυμεῖσθαι τὰ τῶν ἴσα καὶ μείζω δυστυχούντων, ὡς ἐσομένην ἐλαφροτέραν.

9Burada Sokrates'in şu sözünü de hatırlatabiliriz: talihsizliklerimizi ortaya koyup herkes eşit pay alacak biçimde bölüştürsek, çoğumuzun kendi talihsizliğini memnuniyetle alıp gideceğini düşünürdü. Şair Antimakhos da bu yolu izlemiştir. Çok sevdiği karısı Lyde ölünce, acısına teselli olsun diye Lyde adlı ağıtı yazdı; kahramanların başına gelen felaketleri sayıp dökerek kendi acısını başkalarının kötülükleriyle küçülttü. Demek ki acı çekeni teselli eden, başına gelenin ortak bir şey olduğunu, pek çoklarının başına geldiğini, başkalarının başına gelenlerden daha küçük olduğunu gösteren kişi, acı çekenin kanaatini değiştirir ve başına gelenin sandığından küçük olduğuna onu inandırır.

9

ἐνταῦθα γὰρ ἄν τις ἑλκύσειε καὶ τὴν τοῦ Σωκράτους φωνήν, τὴν οἰομένην, εἰ συνεισενέγκαιμεν εἰς τὸ κοινὸν τὰς ἀτυχίας, ὥστε διελέσθαι τὸ ἴσον ἕκαστον, ἀσμένως ἂν τοὺς πλείους τὰς αὑτῶν λαβόντας ἀπελθεῖν. ἐχρήσατο δὲ τῇ τοιαύτῃ ἀγωγῇ καὶ Ἀντίμαχος ὁ ποιητής. ἀποθανούσης γὰρ τῆς γυναικὸς αὐτῷ Λύδης, πρὸς ἣν φιλοστόργως εἶχε, παραμύθιον τῆς λύπης αὑτῷ ἐποίησε τὴν ἐλεγείαν τὴν καλουμένην Λύδην, ἐξαριθμησάμενος τὰς ἡρωικὰς συμφοράς, τοῖς ἀλλοτρίοις κακοῖς ἐλάττω τὴν ἑαυτοῦ ποιῶν λύπην. ὥστε καταφανὲς εἶναι ὅτι ὁ παραμυθούμενος τὸν λελυπημένον καὶ δεικνύων κοινὸν καὶ πολλῶν τὸ συμβεβηκὸς καὶ τῶν καὶ ἑτέροις συμβεβηκότων ἔλαττον τὴν δόξαν τοῦ λελυπημένου μεθίστησι καὶ τοιαύτην τινὰ ποιεῖ πίστιν αὐτῷ, ὅτι ἔλαττον ἢ ἡλίκον ᾤετο τὸ συμβεβηκός ἐστιν.

10Aiskhylos da ölümü kötü sayanları güzelce azarlar:

"Ölümlüler ölümden haksız yere nefret ederler, oysa o pek çok kötülüğe karşı en büyük kalkandır."

Şunu söyleyen de onu taklit etmiştir:

"Ey ölüm, gel, şifa veren hekim!"

"Çünkü yeryüzünde gerçekten bir limandır Hades."

Yürekli bir inançla şunu söyleyebilmek büyük bir şeydir:

"Ölümü umursamayan kim köle olur?"

ve

"Hades'i yardımcı edinmişken gölgelerden korkmam."

Ölmekte zor ve can sıkıcı olan ne vardır? Ölüme ait şeyler bize pek tanıdık ve doğuştan yapışık olduğu hâlde, nasılsa yine çok acı verici görünürler. Kesilebilen bir şeyin kesilmesinde, eriyebilenin erimesinde, yanabilenin yanmasında, bozulabilenin bozulmasında şaşılacak ne var? Ölüm ne zaman içimizde değildir ki? Herakleitos'un dediği gibi, "aynıdır içimizde yaşayan ile ölü, uyanık ile uyuyan, genç ile yaşlı; çünkü bunlar değişince onlar olur, onlar da değişince yeniden bunlar." Bir kimse aynı çamurdan canlı biçimleri yoğurup bozabilir, yeniden yoğurup bozabilir, bunu durmadan birbiri ardına yapabilir. Tabiat da aynı maddeden önce atalarımızı yetiştirdi, sonra onların ardından babalarımızı doğurdu, sonra bizi; daha sonra da birbiri ardına başkalarını döndürüp getirecek. Oluşun nehri böyle durmadan akar, hiç durmayacaktır; şairlerin Akheron ya da Kokytos dediği, karşı yönden akan yokoluş nehri de öyle. Bize güneşin ışığını gösteren ilk sebep, karanlık Hades'i de getirir. Belki de çevremizdeki hava bunun bir suretidir: birbiri ardına gündüzü ve geceyi getirerek bizi hayata ve ölüme, uykuya ve uyanıklığa götürür. Bu yüzden yaşamanın kaderin verdiği bir borç olduğu söylenir; çünkü atalarımızın borç aldığını geri ödeyeceğiz. Borç veren geri istediğinde bunu güleryüzle ve iç çekmeden ödemeliyiz; böylece en kadirbilir insanlar olduğumuzu göstermiş oluruz.

10

ὁ δʼ Αἰσχύλος καλῶς ἔοικεν ἐπιπλήττειν τοῖς νομίζουσι τὸν θάνατον εἶναι κακόν, λέγων ὧδε ὡς οὐ δικαίως θάνατον ἔχθουσιν βροτοί, ὅσπερ μέγιστον ῥῦμα τῶν πολλῶν κακῶν τοῦτον γὰρ ἀπεμιμήσατο καὶ ὁ εἰπών ὦ θάνατε παιὰν ἰατρὸς μόλοις λιμὴν γὰρ ὄντως Ἀίδας ἀνʼ αἶαν. μέγα γάρ ἐστι τὸ μετὰ πείσματος τεθαρρηκότος εἰπεῖν τίς δʼ ἐστὶ δοῦλος τοῦ θανεῖν ἄφροντις ὤν; καὶ ᾍδην δʼ ἔχων βοηθὸν οὐ τρέμω σκιάς τί γὰρ τὸ χαλεπόν ἐστι καὶ τὸ δυσανιῶν καὶ ἐν τῷ τεθνάναι; τὰ γὰρ τοῦ θανάτου μήποτε καὶ λίαν ἡμῖν ὄντα συνήθη καὶ συμφυᾶ πάλιν οὐκ οἶδʼ ὅπως δυσαλγῆ δοκεῖ εἶναι. τί γὰρ θαυμαστὸν εἰ τὸ τμητὸν τέτμηται, εἰ τὸ τηκτὸν τέτηκται, εἰ τὸ καυστὸν κέκαυται, εἰ τὸ φθαρτὸν ἔφθαρται; πότε γὰρ ἐν ἡμῖν αὐτοῖς ἔστιν ἢ οὐκ ἔστιν ὁ θάνατος; καί, φησιν Ἡράκλειτος, ταὐτὸ γʼ ἔνι ζῶν καὶ τεθνηκὸς καὶ τὸ ἐγρηγορὸς καὶ τὸ καθεῦδον καὶ νέον καὶ γηραιὸν τάδε γὰρ μεταπεσόντα ἐκεῖνά ἐστι, κἀκεῖνα πάλιν μεταπεσόντα ταῦτα. ὡς γὰρ ἐκ τοῦ αὐτοῦ πηλοῦ δύναταί τις πλάττων ζῷα συγχεῖν καὶ πάλιν πλάττειν καὶ συγχεῖν καὶ τοῦθʼ ἓν παρʼ ἓν ποιεῖν ἀδιαλείπτως, οὕτω καὶ ἡ φύσις ἐκ τῆς αὐτῆς ὕλης πάλαι μὲν τοὺς προγόνους ἡμῶν ἀνέσχεν, εἶτα συνεχεῖς αὐτοῖς ἐγέννησε τοὺς πατέρας, εἶθʼ ἡμᾶς, εἶτʼ ἄλλους ἐπʼ ἄλλοις ἀνακυκλήσει. καὶ ὁ τῆς γενέσεως ποταμὸς οὕτως ἐνδελεχῶς ῥέων οὔποτε στήσεται, καὶ πάλιν ὁ ἐξ ἐναντίας αὐτῷ ὁ τῆς φθορᾶς εἴτʼ Ἀχέρων εἴτε Κωκυτὸς καλούμενος ὑπὸ τῶν ποιητῶν, ἡ πρώτη οὖν αἰτία ἡ δείξασα ἡμῖν τὸ τοῦ ἡλίου φῶς, ἡ αὐτὴ καὶ τὸν ζοφερὸν ᾍδην ἄγει. καὶ μήποτε τοῦδʼ εἰκὼν ᾖ ὁ περὶ ἡμᾶς ἀήρ, ἓν παρʼ ἓν ἡμέραν καὶ νύκτα ποιῶν, ἐπαγωγοὺς ζωῆς τε καὶ θανάτου καὶ ὕπνου καὶ ἐγρηγόρσεως. διὸ καὶ μοιρίδιον χρέος εἶναι λέγεται τὸ ζῆν, ὡς ἀποδοθησόμενον ὃ ἐδανείσαντο ἡμῶν οἱ προπάτορες. ὃ δὴ καὶ εὐκόλως καταβλητέον καὶ ἀστενάκτως, ὅταν ὁ δανείσας ἀπαιτῇ· εὐγνωμονέστατοι γὰρ ἂν οὕτω φανείημεν.

11Sanırım tabiat hayatın düzensizliğini ve kısalığını görerek ölümün vaktini bilinmez kılmıştır; çünkü böylesi daha iyiydi. Önceden bilseydik, bazıları acılardan önceden eriyip tükenir, ölmeden önce ölmüş olurlardı. Hayatın ne kadar acı verici olduğuna, ne çok kaygıyla dolu olduğuna da bak; bunları saymaya kalksak hayatı büsbütün mahkûm eder, bazılarının benimsediği, ölmenin yaşamaktan daha iyi olduğu kanaatini de doğrulamış olurduk. Simonides der ki:

"İnsanların gücü azdır, kaygıları sonuçsuz; kısa ömürde zahmet zahmet üstüne. Kaçınılmaz ölüm ise yine de tepede asılı durur; çünkü ondan iyiler de kötü olan da eşit pay almıştır."

Pindaros da:

"Ölümsüzler ölümlülere her iyiliğin yanında iki dert pay eder. Akılsızlar bunları yakışık içinde taşıyamaz."

Sophokles de:

"Sen ölümlü bir adam öldü diye inliyorsun, geleceğin ona bir kazanç getirip getirmeyeceğini bilmeden?"

Euripides de:

"Ölümlülerin işlerinin tabiatı nedir, biliyor musun? Sanmam; nereden bileceksin? Ama beni dinle. Bütün ölümlülerin ölmesi bir borçtur; onlardan kimse kesin bilemez yarın yaşayıp yaşamayacağını. Talihin nereye varacağı belirsizdir."

İnsanların hayatı bunların dediği gibi olduğuna göre, bu hayattaki kulluktan kurtulanlara çoğunluğun bilgisizlik yüzünden yaptığı gibi acıyıp ağıt yakmaktansa, onları mesut saymak daha yerinde değil midir?

11

οἶμαι δὲ καὶ τὴν φύσιν ὁρῶσαν τὸ τʼ ἄτακτον καὶ βραχυχρόνιον τοῦ βίου ἄδηλον ποιῆσαι τὴν τοῦ θανάτου προθεσμίαν τοῦτο γὰρ ἦν ἄμεινον. εἰ γὰρ προῄδειμεν, κἂν προεξετήκοντό τινες ταῖς λύπαις καὶ πρὶν ἀποθανεῖν ἐτεθνήκεσαν. ὅρα δὲ καὶ τοῦ βίου τὸ ὀδυνηρὸν καὶ τὸ πολλαῖς φροντίσιν ἐπηντλημένον, ἃς εἰ βουλοίμεθα καταριθμεῖσθαι, λίαν ἂν αὐτοῦ καταγνοίημεν, ἐπαληθεύσαιμεν δὲ καὶ τὴν παρʼ ἐνίοις κρατοῦσαν δόξαν ὡς ἄρα κρεῖττόν ἐστι τὸ τεθνάναι τοῦ ζῆν. ὁ γοῦν Σιμωνίδης ἀνθρώπων φησὶν ὀλίγον μὲν κάρτος, ἄπρακτοι δὲ μεληδόνες, αἰῶνι δὲ παύρῳ πόνος ἀμφὶ πόνῳ. ὁ δʼ ἄφυκτος ὁμῶς ἐπικρέμαται θάνατος· κείνου γὰρ ἴσον λάχον μέρος οἳ τʼ ἀγαθοὶ ὅστις τε κακός. Πίνδαρος δὲ ἓν παρʼ ἐσθλὸν σύνδυο πήματα δαίονται βροτοῖς. ἀθάνατοι. τὰ μὲν ὦν οὐ δύνανται νήπιοι κόσμῳ φέρειν Σοφοκλῆς δέ σὺ δʼ ἄνδρα θνητὸν εἰ κατέφθιτο στένεις, εἰδὼς τὸ μέλλον οὐδὲν εἰ κέρδος φέρει; Εὐριπίδης δὲ τὰ θνητὰ πράγματʼ οἶδας ἣν ἔχει φύσιν; δοκῶ μὲν οὔ πόθεν γάρ; ἀλλʼ ἄκουέ μου. βροτοῖς ἅπασι κατθανεῖν ὀφείλεται, κοὐκ ἔστιν αὐτῶν ὅστις ἐξεπίσταται τὴν αὔριον μέλλουσαν εἰ βιώσεται. τὸ τῆς τύχης γὰρ ἀφανὲς οἷ προβήσεται. τοιούτου δὴ τοῦ βίου τῶν ἀνθρώπων ὄντος οἷον οὗτοί φασι, πῶς οὐκ εὐδαιμονίζειν μᾶλλον προσήκει τοὺς ἀπολυθέντας τῆς ἐν αὐτῷ λατρείας ἢ κατοικτίρειν τε καὶ θρηνεῖν, ὅπερ οἱ πολλοὶ δρῶσι διʼ ἀμαθίαν;

12Sokrates ölümün ya en derin uykuya, ya uzun süren uzak bir yolculuğa, ya da üçüncü olarak bedenin ve psykhē'nin bir tür yok olup gitmesine benzediğini, bunların hiçbirine göre de kötü olmadığını söylerdi. Her birini tek tek ele alırdı, önce de birincisini. Ölüm bir uykuysa ve uyuyanlar için hiçbir kötülük yoksa, ölüler için de hiçbir kötülük olmayacağı açıktır. En derin uykunun en tatlı uyku olduğunu söylemeye ne gerek var? Bu, bütün insanlar için apaçıktır; Homeros da onun için şunu söyleyerek tanıklık eder:

"uyanılmaz, en tatlı, ölüme pek benzeyen."

Başka bir yerde şunu da söyler:

"Orada Uyku'yla karşılaştı, Ölüm'ün kardeşiyle",

ve

"Uyku'yla Ölüm, ikiz kardeşler";

bununla ikisinin görünüşçe benzerliğini gösterir, çünkü benzerliği en çok ikizler yansıtır. Başka bir yerde de ölümün "tunç bir uyku" olduğunu söyleyerek hissizliğimizi ima eder. Uykuya "ölümün küçük gizemleri" diyen de inceliksiz konuşmuş sayılmaz; çünkü uyku gerçekten ölüme bir ön hazırlıktır. Kinik Diogenes de çok bilgece davranmıştı: hayattan ayrılmak üzereyken derin bir uykuya dalmış, hekim onu uyandırıp bir sıkıntısı olup olmadığını sorunca "Hiçbir şey" demiş, "kardeş kardeşi karşılamaya geliyor."

12

ὁ δὲ Σωκράτης παραπλήσιον ἔλεγεν εἶναι τὸν θάνατον ἤτοι τῷ βαθυτάτῳ ὕπνῳ ἢ ἀποδημίᾳ μακρᾷ καὶ πολυχρονίῳ ἢ τρίτον φθορᾷ τινι καὶ ἀφανισμῷ τοῦ τε σώματος καὶ τῆς ψυχῆς, κατʼ οὐδὲν δὲ τούτων κακὸν εἶναι. καὶ καθʼ ἕκαστον ἐπεπορεύετο, καὶ πρῶτον τῷ πρώτῳ. εἰ γὰρ δὴ ὕπνος τίς ἐστιν ὁ θάνατος καὶ περὶ τοὺς καθεύδοντας μηδέν ἐστι κακόν, δῆλον ὡς οὐδὲ περὶ τοὺς τετελευτηκότας εἴη ἄν τι κακόν. ἀλλὰ μὴν γʼ ὅτι ἥδιστός ἐστιν ὁ βαθύτατος τί δεῖ καὶ λέγειν; αὐτὸ γὰρ τὸ πρᾶγμα φανερόν ἐστι πᾶσιν ἀνθρώποις, μαρτυρεῖ δὲ καὶ Ὅμηρος ἐπʼ αὐτοῦ λέγων νήγρετος ἥδιστός, θανάτῳ ἄγχιστα ἐοικώς ἀλλαχοῦ δὲ καὶ ταῦτα λέγει ἔνθʼ Ὕπνῳ ξύμβλητο, κασιγνήτῳ Θανάτοιο καὶ Ὕπνῳ καὶ Θανάτῳ διδυμάοσιν, ὄψει τὴν ὁμοιότητα αὐτῶν δηλῶν τὰ γὰρ δίδυμα τὴν ὁμοιότητα μάλιστα παρεμφαίνει. πάλιν τὲ πού φησι τὸν θάνατον εἶναι χάλκεον ὕπνον, τὴν ἀναισθησίαν ἡμῶν αἰνιττόμενος. οὐκ ἀμούσως δʼ ἔδοξεν ἀποφήνασθαι οὐδʼ ὁ εἰπὼν τὸν ὕπνον τὰ μικρὰ τοῦ θανάτου μυστήρια· προμύησις γὰρ ὄντως ἐστὶ τοῦ θανάτου ὁ ὕπνος. πάνυ δὲ σοφῶς καὶ ὁ κυνικὸς Διογένης κατενεχθεὶς εἰς ὕπνον καὶ μέλλων ἐκλείπειν τὸν βίον, διεγείραντος αὐτὸν τοῦ ἰατροῦ καὶ πυθομένου μή τι περὶ αὐτὸν εἴη χαλεπόν, οὐδέν ἔφη· ὁ γὰρ ἀδελφὸς; τὸν, ἀδελφὸν προλαμβάνει

13Ölüm bir yolculuğa benziyorsa, o zaman da kötü değildir; belki tersine iyidir bile. Çünkü nous'u aşağı çekip ölümlü saçmalıklarla dolduran ete ve onun hâllerine köle olmadan yaşamak, mesut ve bahtiyar bir şeydir. Platon der ki: "Beden zorunlu beslenmesi yüzünden bize binlerce meşgale çıkarır; hele birtakım hastalıklar da üstümüze çökerse, bunlar varlığın peşine düşmemize engel olur. Beden bizi aşklarla, arzularla, korkularla, her türlü hayalle ve saçmalıkla doldurur; öyle ki, denildiği gibi, gerçekten de onun yüzünden hiçbir zaman hiçbir şeyi düşünemeyiz. Savaşları, ayaklanmaları ve kavgaları da bedenden ve onun arzularından başka bir şey doğurmaz; çünkü bütün savaşlar mal edinmek için çıkar, malı da bedenin bakımına köle olduğumuz için, beden yüzünden edinmek zorunda kalırız; bütün bunlar yüzünden de felsefeye vakit bulamayız. En kötüsü de şu: bedenden biraz boş vakit bulup bir şeyi incelemeye koyulsak bile, araştırmalarımızın her yerinde araya girip gürültü ve kargaşa çıkarır, bizi şaşırtır; öyle ki onun yüzünden gerçeği göremeyiz. Gerçekten de bize gösterilmiştir ki bir şeyi saf olarak bileceksek, bedenden kurtulmalı ve şeylerin kendisini psykhē'nin kendisiyle seyretmeliyiz. Logos'un gösterdiği gibi, arzuladığımız ve âşık olduğumuzu söylediğimiz şey —yani phronēsis— ancak öldüğümüzde bizim olacaktır, yaşarken değil. Çünkü bedenle birlikte hiçbir şeyi saf olarak bilmek mümkün değilse, iki şeyden biri doğrudur: ya bilgi hiçbir yerde edinilemez ya da ancak ölünce edinilir; çünkü psykhē o zaman bedenden ayrı, kendi başına olacaktır, daha önce değil. Yaşadığımız sürece de, görünüşe göre, zorunlu olmadıkça bedenle mümkün olduğunca hiç ilişki kurmaz, ortaklık etmez, onun tabiatıyla dolmaz, tanrı bizi bizzat salıverene dek ondan arınmış kalırsak bilgiye en yakın oluruz. Böylece bedenin akılsızlığından kurtulunca, büyük ihtimalle bizim gibi saf olanlarla birlikte olacak, saf olan her şeyi kendimiz göreceğiz; bu da hakikattir. Çünkü saf olmayanın saf olana dokunması caiz değildir." Öyleyse ölüm bizi başka bir yere götürmeye benziyorsa, kötü değildir; belki de Platon'un ispat ettiği gibi iyilerden biri olduğu ortaya çıkar. Bu yüzden Sokrates yargıçlara pek ilahi bir biçimde şöyle demişti: "Ölümden korkmak, ey yargıçlar, bilge olmadığı hâlde bilge olduğunu sanmaktan başka bir şey değildir; çünkü bilmediğini bildiğini sanmaktır. Kimse ölümün ne olduğunu, insan için bütün iyiliklerin en büyüğü olup olmadığını bilmez; ama insanlar sanki en büyük kötülük olduğunu iyi biliyorlarmış gibi ondan korkarlar." Şu sözü söyleyen de bunlarla uyum içinde görünüyor:

"Kimse zahmetlerden kurtuluş olan ölümden korkmasın";

hem de en büyük kötülüklerden kurtuluş.

13

εἴ γε μὴν ἀποδημίᾳ προσέοικεν ὁ θάνατος, οὐδʼ οὕτως ἐστὶ κακόν μήποτε δὲ καὶ τοὐναντίον ἀγαθόν. τὸ γὰρ ἀδούλωτον τῇ σαρκὶ καὶ τοῖς ταύτης πάθεσι διάγειν, ὑφʼ ὧν κατασπώμενος ὁ νοῦς τῆς θνητῆς ἀναπίμπλαται φλυαρίας, εὔδαιμόν τι καὶ μακάριον. μυρίας μὲν γὰρ ἡμῖν φησὶν ὁ Πλάτων ἀσχολίας παρέχει τὸ σῶμα διὰ τὴν ἀναγκαίαν τροφὴν ἔτι δʼ ἐάν τινες νόσοι προσπέσωσιν, ἐμποδίζουσιν ἡμῖν τὴν τοῦ ὄντος θήραν, ἐρώτων δὲ καὶ ἐπιθυμιῶν καὶ φόβων καὶ εἰδώλων παντοδαπῶν καὶ φλυαρίας ἐμπίπλησιν ἡμᾶς, ὥστε τὸ λεγόμενον ὡς ἀληθῶς τῷ ὄντι ὑπʼ αὐτοῦ οὐδὲ φρονῆσαι ἡμῖν ἐγγίγνεται οὐδέποτʼ οὐδέν. καὶ γὰρ πολέμους καὶ στάσεις καὶ μάχας οὐδὲν ἄλλο παρέχει ἢ τὸ σῶμα καὶ αἱ τούτου ἐπιθυμίαι· διὰ γὰρ τὴν τῶν χρημάτων κτῆσιν πάντες οἱ πόλεμοι γίγνονται· τὰ δὲ χρήματα ἀναγκαζόμεθα κτᾶσθαι διὰ τὸ σῶμα, δουλεύοντες τῇ τούτου θεραπείᾳ· καὶ ἐκ τούτου ἀσχολίαν ἄγομεν φιλοσοφίας πέρι διὰ ταῦτα πάντα. τὸ δʼ ἔσχατον πάντων, ὅτι ἐάν τις ἡμῖν καὶ σχολὴ γένηται ἀπʼ αὐτοῦ καὶ τραπώμεθα πρὸς τὸ σκοπεῖν τι, ἐν ταῖς ζητήσεσι πανταχοῦ παραπῖπτον θόρυβον παρέχει καὶ ταραχὴν καὶ ἐκπλήττει, ὥστε μὴ δύνασθαι ὑπʼ αὐτοῦ καθορᾶν τἀληθές, ἀλλὰ τῷ ὄντι ἡμῖν δέδεικται ὅτι εἰ μέλλομέν ποτε καθαρῶς τι εἴσεσθαι, ἀπαλλακτέον αὐτοῦ καὶ αὐτῇ τῇ ψυχῇ θεατέον αὐτὰ τὰ πράγματα· καὶ τότε, ὡς ἔοικεν, ἡμῖν ἔσται οὗ ἐπιθυμοῦμεν καὶ οὗ φαμεν ἐρᾶν (ἔστι δὲ φρόνησις), ἐπειδὰν τελευτήσωμεν, ὡς ὁ λόγος σημαίνει, ζῶσι δʼ οὔ. εἰ γὰρ μὴ οἷόν τε μετὰ τοῦ σώματος μηδὲν καθαρῶς γνῶναι, δυοῖν θάτερον, ἢ οὐδαμοῦ ἔστι κτήσασθαι τὸ εἰδέναι ἢ τελευτήσασι τότε γὰρ αὐτὴ καθʼ αὑτὴν ἔσται ἡ ψυχὴ χωρὶς τοῦ σώματος, πρότερον δʼ οὔ. καὶ ἐν ᾧ ἂν ζῶμεν, οὕτως, ὡς ἔοικεν, ἐγγυτάτω ἐσόμεθα τοῦ εἰδέναι, ἐὰν ὅτι μάλιστα μηδὲν ὁμιλῶμεν τῷ σώματι μηδὲ κοινωνῶμεν, ὅτι μὴ πᾶσα ἀνάγκη, μηδὲ ἀναπιμπλώμεθα τῆς τούτου φύσεως, ἀλλὰ καθαρεύωμεν ἀπʼ αὐτοῦ, ἕως ἂν ὁ θεὸς αὐτὸς ἀπολύσῃ ἡμᾶς. καὶ οὕτω μὲν ἀπαλλαττόμενοι τῆς τοῦ σώματος ἀφροσύνης, ὡς τὸ εἰκός, μετὰ τοιούτων ἐσόμεθα, διʼ ἡμῶν αὐτῶν πᾶν τὸ εἰλικρινὲς ὁρῶντες· τοῦτο δʼ ἐστὶ τὸ ἀληθές. μὴ καθαρῷ γὰρ καθαροῦ ἐφάπτεσθαι μὴ οὐ θεμιτὸν ᾖ. ὥστʼ εἰ καὶ προσέοικε μετάγειν εἰς ἕτερον τόπον ὁ θάνατος, οὐκ ἔστι κακόν· μήποτε γὰρ καὶ τῶν ἀγαθῶν ἀναφαίνηται, καθάπερ ἀπέδειξεν ὁ Πλάτων. διὸ καὶ πάνυ δαιμονίως ὁ Σωκράτης πρὸς τοὺς δικαστὰς τοιαῦτʼ ἔφη τὸ γὰρ δεδιέναι, ὦ ἄνδρες, τὸν θάνατον οὐδὲν ἄλλο ἐστὶν ἢ δοκεῖν σοφὸν εἶναι μὴ ὄντα· δοκεῖν γὰρ εἰδέναι ἐστὶν ἃ οὐκ οἶδεν. οἶδε μὲν γὰρ οὐδεὶς; τὸν θάνατον οὐδʼ εἰ τυγχάνει τῷ ἀνθρώπῳ μέγιστον πάντων ὄν τῶν ἀγαθῶν, δεδίασι δʼ ὡς εὖ εἰδότες ὅτι μέγιστον τῶν κακῶν ἐστιν. οὐκ ἀπᾴδειν δʼ ἔοικε τούτων οὐδʼ ὁ εἰπών μηδεὶς φοβείσθω θάνατον ἀπόλυσιν πόνων, ἀλλὰ καὶ κακῶν τῶν μεγίστων.

14Tanrısal olanın da buna tanıklık ettiği söylenir. Dindarlıkları yüzünden tanrılardan bu armağanı almış birçok kişi işitmişizdir. Yazının ölçüsünü korumak için ötekileri geçip yalnız en tanınmış ve herkesin dilinde olanları anacağım. Önce sana Argoslu delikanlılar Kleobis ile Biton'un hikâyesini anlatayım. Dediklerine göre anneleri Hera rahibesiymiş. Tapınağa çıkma vakti gelince arabayı çeken katırlar gecikmiş, saat de yaklaşmış; bunun üzerine bu iki genç arabanın altına girip annelerini tapınağa çekmişler. Oğullarının dindarlığından çok sevinen anne, tanrıçadan onlara insanlar arasındaki en iyi şeyin verilmesini dilemiş; onlar da uykuya dalıp bir daha kalkmamışlar, çünkü tanrıça onlara dindarlıklarının karşılığı olarak ölümü bağışlamış. Pindaros da Agamedes ile Trophonios hakkında şunu anlatır: Delphoi'deki tapınağı yaptıktan sonra Apollon'dan ücretlerini istemişler; tanrı da yedinci gün ödeyeceğini vaat edip o zamana kadar ziyafet çekmelerini buyurmuş; onlar buyruğu yerine getirmiş, yedinci gece uykuya dalıp ölmüşler. Pindaros'un kendisi için de şu anlatılır: Boiotialıların tanrıya danışmaya gönderdiği kişilere insanlar için en iyi şeyin ne olduğunu sormalarını tembihlemiş; baş kâhine de Trophonios ile Agamedes hakkında yazılanlar ona aitse bunu kendisinin de pekâlâ bildiğini, denemek isterse çok geçmeden bunun kendisine açıkça belli olacağını söylemiş. Pindaros bunu duyunca kendini ölüme hazırlamaya başlamış, az bir zaman sonra da ölmüş. İtalyalı Euthynoos'un başına gelenlerin ise şöyle olduğunu anlatırlar. Terinalı Elysios'un oğluymuş; babası oralının aretē, zenginlik ve şöhretçe en önde geleniymiş. Euthynoos ansızın, bilinmeyen bir sebepten ölmüş. Elysios'un aklına, belki başkasının da aklına gelebilecek olan şey gelmiş: oğlu zehirlenmiş olabilirdi, çünkü büyük mal varlığının ve parasının tek mirasçısı oymuş. Bunu nasıl sınayacağını bilemeyince ruh çağırılan bir kehanet yerine gitmiş, âdet olduğu üzere önce kurban sunup orada uyumuş ve şöyle bir düş görmüş. Kendi babası yanına gelmiş gibi olmuş; onu görünce oğlunun başına gelenleri ona anlatmış, ölümün sebebini bulmasına yardım etmesi için yalvarıp yakarmış. Babası da "Bunun için geldim" demiş; "şunun sana getirdiklerini al, üzüldüğün her şeyi bunlardan öğreneceksin." Gösterdiği kişi, peşinden gelen bir delikanlıymış; oğluna benziyor, yaşça ve boyca da ona yakın görünüyormuş. Elysios kim olduğunu sormuş; o da "Oğlunun daimōn'uyum" deyip ona küçük bir yazı tableti uzatmış. Elysios tableti açınca üzerinde şu üç dizenin yazılı olduğunu görmüş:

"Gerçekten, insanların akılları çocukça yanılgılar içinde dolaşır. Euthynoos kaderin buyurduğu ölümle yatıyor. Çünkü yaşamak ne onun için iyiydi ne de anne babası için."

İşte eskilerin yazıya geçirdiği hikâyeler de böyledir.

14

λέγεται δὲ τούτοις μαρτυρεῖν καὶ τὸ θεῖον. πολλοὺς γὰρ παρειλήφαμεν διʼ εὐσέβειαν παρὰ θεῶν ταύτης τυχόντας τῆς δωρεᾶς. ὧν τοὺς μὲν ἄλλους φειδόμενος τῆς συμμετρίας τοῦ συγγράμματος παραλείψω μνησθήσομαι δὲ τῶν ὄντων ἐμφανεστάτων καὶ πᾶσι διὰ στόματος. πρῶτα δή σοι τὰ περὶ Κλέοβιν καὶ Βίτωνα τοὺς Ἀργείους νεανίσκους διηγήσομαι. φασὶ γὰρ τῆς μητρὸς αὐτῶν ἱερείας οὔσης τῆς Ἥρας ἐπειδὴ τῆς εἰς τὸν νεὼν ἀναβάσεως ἧκεν καιρός, τῶν ἑλκόντων τὴν ἀπήνην ὀρέων ὑστερησάντων καὶ τῆς ὥρας ἐπειγούσης, τούτους· ὑποδύντας ὑπὸ τὴν ἀπήνην ἀγαγεῖν εἰς τὸ ἱερὸν τὴν μητέρα, τὴν δʼ ὑπερησθεῖσαν τῇ τῶν υἱῶν εὐσεβείᾳ κατεύξασθαι τὸ κράτιστον αὐτοῖς; παρὰ τῆς θεοῦ δοθῆναι τῶν ἐν ἀνθρώποις, τοὺς δὲ κατακοιμηθέντας μηκέτʼ ἀναστῆναι, τῆς θεοῦ τὸν θάνατον αὐτοῖς τῆς εὐσεβείας ἀμοιβὴν δωρησαμένης. καὶ περὶ Ἀγαμήδους δὲ καὶ Τροφωνίου φησὶ Πίνδαρος τὸν νεὼν τὸν ἐν Δελφοῖς οἰκοδομήσαντας αἰτεῖν παρὰ τοῦ Ἀπόλλωνος μισθόν, τὸν δʼ αὐτοῖς ἐπαγγείλασθαι εἰς ἑβδόμην ἡμέραν ἀποδώσειν, ἐν τοσούτῳ δʼ εὐωχεῖσθαι παρακελεύσασθαι· τοὺς δὲ ποιήσαντας τὸ προσταχθὲν τῇ ἑβδόμῃ νυκτὶ κατακοιμηθέντας τελευτῆσαι. λέγεται δὲ καὶ αὐτῷ Πινδάρῳ ἐπισκήψαντι τοῖς παρὰ τῶν Βοιωτῶν πεμφθεῖσιν εἰς θεοῦ πυθέσθαι τί ἄριστόν ἐστιν ἀνθρώποις ἀποκρίνασθαι τὴν πρόμαντιν ὅτι οὐδʼ αὐτὸς ἀγνοεῖ, εἴ γε τὰ γραφέντα περὶ Τροφωνίου καὶ Ἀγαμήδους ἐκείνου ἐστίν· εἰ δὲ καὶ πειραθῆναι βούλεται, μετʼ οὐ πολὺ ἔσεσθαι αὐτῷ πρόδηλον. καὶ οὕτω πυθόμενον τὸν Πίνδαρον συλλογίζεσθαι τὰ πρὸς τὸν θάνατον, διελθόντος δʼ ὀλίγου χρόνου τελευτῆσαι. τὰ δὲ περὶ τὸν Ἰταλὸν Εὐθύνοον τοιαῦτά φασι γενέσθαι. εἶναι μὲν γὰρ αὐτὸν Ἠλυσίου πατρὸς Τεριναίου, τῶν ἐκεῖ πρώτου καὶ ἀρετῇ καὶ πλούτῳ καὶ δόξῃ, τελευτῆσαι δʼ ἐξαπίνης αἰτίᾳ τινὶ ἀδήλῳ. τὸν οὖν Ἠλύσιον εἰσελθεῖν ὅπερ ἴσως κἂν ἄλλον εἰσῆλθε, μήποτʼ εἴη φαρμάκοις ἀπολωλώς· τοῦτον γὰρ εἶναι μόνον αὐτῷ ἐπʼ οὐσίᾳ πολλῇ καὶ χρήμασιν. ἀποροῦντα δʼ ὅτῳ τρόπῳ βάσανον λάβοι τούτων, ἀφικέσθαι ἐπί τι ψυχομαντεῖον , προθυσάμενον δʼ ὡς νόμος ἐγκοιμᾶσθαι καὶ ἰδεῖν ὄψιν τοιάνδε. δόξαι παραγενέσθαι τὸν πατέρα τὸν ἑαυτοῦ ἰδόντα δὲ διεξέρχεσθαι πρὸς αὐτὸν περὶ τῆς τύχης τῆς κατὰ τὸν υἱόν, καὶ ἀντιβολεῖν τε καὶ δεῖσθαι συνεξευρεῖν τὸν αἴτιον τοῦ θανάτου. καὶ τὸν ἐπὶ τούτῳ φάναι ἥκω. ἀλλὰ δέξαι παρὰ τοῦδʼ ἅ σοι φέρει, ἐκ γὰρ τούτων ἅπαντʼ εἴσῃ ὧν πέρι λυπῇ εἶναι δʼ ὃν ἐσήμηνε νεανίσκον ἑπόμενον αὐτῷ, ἐμφερῆ τε τῷ υἱῷ καὶ τὰ τοῦ χρόνου τε καὶ τὰ τῆς ἡλικίας ἐγγύς. ἐρέσθαι οὖν ὅστις εἴη. καὶ τὸν φάναι δαίμων τοῦ υἱέος σου, καὶ οὕτω δὴ ὀρέξαι οἱ γραμματίδιον. ἀνειλήσαντα οὖν αὐτὸ ἰδεῖν ἐγγεγραμμένα τρία ταῦτα ἧ που νηπιέῃσιν ἀλύουσιν φρένες ἀνδρῶν. Εὐθύνοος κεῖται μοιριδίῳ θανάτῳ. οὐκ ἦν γὰρ ζώειν καλὸν αὐτῷ οὐδὲ γονεῦσι. Τοιαῦτα δή σοι καὶ τὰ τῶν διηγημάτων τῶν παρὰ τοῖς ἀρχαίοις ἀναγεγραμμένων.

15Ölüm bedenin ve psykhē'nin tam bir yok oluşu ve çözülüşüyse —Sokrates'in tahminlerinden üçüncüsü buydu—, o zaman da kötü değildir; çünkü ölümle bir tür hissizlik, her acıdan ve kaygıdan kurtuluş gelir. Başımıza bir iyilik gelmediği gibi bir kötülük de gelmez. İyi, var olan ve ayakta duran şeyin başına gelir; kötü de öyle. Var olmayanın, varlıklar arasından kaldırılmış olanın başına ise bunların hiçbiri gelmez. Ölenler doğumdan önceki durumla aynı duruma geçerler. Doğumdan önce bizim için ne iyi ne kötü bir şey vardı; ölümden sonra da olmayacaktır. Bizden öncekiler bizi hiç ilgilendirmediği gibi, bizden sonrakiler de bizi hiç ilgilendirmeyecek.

"Çünkü gerçekten hiçbir acı ölüye dokunmaz."

"Doğmamış olmakla ölmüş olmayı bir sayarım."

Ölümden sonraki durum doğumdan önceki durumla aynıdır. Yoksa hiç doğmamış olmakla doğduktan sonra yok olmak arasında bir fark olduğunu mu sanıyorsun? Evimizin ve elbisemizin de yıkılıp yıprandıktan sonra, henüz yapılmamış oldukları zamana göre bir farkı olduğunu düşünüyorsan başka. Bunlarda bir fark yoksa, ölümde de doğumdan önceki duruma göre bir fark olmadığı açıktır. Arkesilaos'un sözü ne hoştur: "Kötü denen ölüm, kötü sayılan şeyler arasında, yanımızdayken kimseyi asla üzmemiş, yalnız yokken ve beklenirken üzen tek şeydir." Gerçekten de pek çokları kendi zayıflıkları ve ölüm hakkındaki kara çalmalar yüzünden ölmemek için ölürler. Epikharmos da güzel söyler: "Birleşti, ayrıldı, geldiği yere geri gitti: toprak toprağa, soluk yukarıya. Bunların hangisi zor? Hiçbiri." Euripides'te Kresphontes Herakles için

"Eğer yerin altında, artık var olmayanlar arasında yaşıyorsa, hiçbir gücü kalmaz"

der; bunu biraz değiştirip şöyle diyebilirsin:

"Eğer yerin altında, artık var olmayanlar arasında yaşıyorsa, hiçbir acı çekmez."

Lakonların şu sözü de soylucadır:

"Şimdi biz serpiliyoruz, önce başkaları serpildi, yakında da başkaları; onların soyunu biz artık göremeyeceğiz."

Ve:

"Öldüler; ne yaşamayı güzel saydılar ne ölmeyi, ikisini de güzelce tamamlamayı güzel saydılar."

Euripides de uzun hastalıklara katlananlar için çok güzel söyler:

"Nefret ederim ömrü uzatmaya can atanlardan, yiyeceklerle, içeceklerle, büyülerle ölmemek için akıntıyı başka yana çevirenlerden. Toprağa artık hiçbir yararları olmayınca ölüp gitmeli, gençlerin yolundan çekilmelidirler."

Merope de erkekçe sözler söyleyerek tiyatroları coşturur:

"Ölümlüler arasında çocukları ölen yalnız ben değilim, kocasından yoksun kalan da yalnız ben değilim; binlerce kadın benim gibi aynı hayatı sonuna dek çekti."

Bunlara şu dizeler de pekâlâ eklenebilir:

"Nerede o görkemli şeyler, nerede Lydia'nın büyük hükümdarı Kroisos, ya da Hellespontos denizinin ağır boynuna boyunduruk vuran Kserkses? Hepsi Hades'e, Unutuş'un evine gitti";

servetleri de bedenleriyle birlikte yok oldu.

15

εἴ γε μὴν ὁ θάνατος τελεία τίς ἐστι φθορὰ καὶ διάλυσις τοῦ τε σώματος καὶ τῆς ψυχῆς τὸ τρίτον γὰρ ἦν τοῦτο τῆς Σωκρατικῆς εἰκασίας, οὐδʼ οὕτω κακόν ἐστιν· ἀναισθησία γάρ τις κατʼ αὐτὸν γίγνεται καὶ πάσης ἀπαλλαγὴ λύπης καὶ φροντίδος. ὥσπερ γὰρ οὔτʼ ἀγαθὸν ἡμῖν ἔπεστιν οὕτως οὐδὲ κακόν· περὶ γὰρ τὸ ὂν καὶ τὸ ὑφεστηκὸς καθάπερ τὸ ἀγαθὸν πέφυκε γίγνεσθαι, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ κακόν· περὶ δὲ τὸ μὴ ὂν ἀλλʼ ἠρμένον ἐκ τῶν ὄντων οὐδέτερον τούτων ὑπάρχει. εἰς τὴν αὐτὴν οὖν τάξιν οἱ τελευτήσαντες καθίστανται τῇ πρὸ τῆς γενέσεως. ὥσπερ οὖν οὐδὲν ἦν ἡμῖν πρὸ τῆς γενέσεως οὔτʼ ἀγαθὸν οὔτε κακόν, οὕτως οὐδὲ μετὰ τὴν τελευτήν. καὶ καθάπερ τὰ πρὸ ἡμῶν οὐδὲν ἦν πρὸς ἡμᾶς, οὕτως οὐδὲ τὰ μεθʼ ἡμᾶς οὐδὲν ἔσται πρὸς ἡμᾶς ἄλγος γὰρ ὄντως οὐδὲν ἅπτεται νεκροῦ. τὸ γὰρ μὴ γενέσθαι τῷ θανεῖν ἴσον λέγω. ἡ γὰρ αὐτὴ κατάστασίς ἐστι τῇ πρὸ τῆς γενέσεως ἡ μετὰ τὴν τελευτήν. ἀλλʼ οἴει σὺ διαφορὰν εἶναι μὴ γενέσθαι ἢ γενόμενον ἀπογενέσθαι; εἰ μὴ καὶ τῆς οἰκίας καὶ τῆς ἐσθῆτος ἡμῶν μετὰ τὴν φθορὰν ὑπολαμβάνεις τινὰ διαφορὰν εἶναι πρὸς τὸν ὃν οὐδέπω κατεσκευάσθη χρόνον. εἰ δʼ ἐπὶ τούτων οὐδὲν ἔστι, δῆλον ὡς οὐδʼ ἐπὶ τοῦ θανάτου πρὸς τὴν πρὸ τῆς γενέσεως; κατάστασιν ἔστι διαφορά. χάριεν γὰρ τὸ τοῦ Ἀρκεσιλάου. τοῦτο φησὶ τὸ λεγόμενον κακὸν ὁ θάνατος μόνον τῶν ἄλλων τῶν νενομισμένων κακῶν παρὸν μὲν οὐδένα πώποτʼ ἐλύπησεν, ἀπὸν δὲ καὶ προσδοκώμενον λυπεῖ. τῷ γὰρ ὄντι πολλοὶ διὰ τὴν οὐδένειαν καὶ τὴν πρὸς τὸν θάνατον διαβολὴν ἀποθνῄσκουσιν, ἵνα μὴ ἀποθάνωσι καλῶς οὖν ὁ Ἐπίχαρμος συνεκρίθη φησὶ καὶ διεκρίθη καὶ ἀπῆνθεν ὅθεν ἦνθε πάλιν, γᾶ μὲν εἰς γᾶν, πνεῦμα δʼ ἄνω. τί τῶνδε χαλεπόν; οὐδέ ἔν. ὁ Κρεσφόντης δέ που ὁ παρὰ τῷ Εὐριπίδῃ περὶ τοῦ Ἡρακλέους λέγων εἰ μὲν γὰρ οἰκεῖ φησί νερτέρας ὑπὸ χθονός ἐν τοῖσιν οὐκέτʼ οὖσιν, οὐδὲν ἂν σθένοι τοῦτο μεταποιήσας εἴποις ἄν εἰ μὲν γὰρ οἰκεῖ νερτέρας ὑπὸ χθονός ἐν τοῖσιν οὐκέτʼ οὖσιν, οὐδὲν ἂν πάθοι γενναῖον δὲ καὶ τὸ Λακωνικὸν νῦν ἄμμες, πρόσθʼ ἄλλοι ἐθάλεον, αὐτίκα δʼ ἄλλοι, ὧν ἄμμες γενεὰν οὐκέτʼ ἐποψόμεθα καὶ πάλιν οἳ θάνον οὐ τὸ ζῆν θέμενοι καλὸν οὐδὲ τὸ θνῄσκειν, ἀλλὰ τὸ ταῦτα καλῶς ἀμφότερʼ ἐκτελέσαι πάνυ δὲ καλῶς καὶ ὁ Εὐριπίδης ἐπὶ τῶν τὰς μακρὰς νοσηλείας ὑπομενόντων φησὶ μισῶ δʼ ὅσοι χρῄζουσιν ἐκτείνειν βίον, βρωτοῖσι καὶ ποτοῖσι καὶ μαγεύμασι παρεκτρέποντες ὀχετὸν ὥστε μὴ θανεῖν. οὓς χρῆν, ἐπειδὰν μηδὲν ὠφελῶσι γῆν, θανόντας ἔρρειν κἀκποδὼν εἶναι νέοις. ἡ δὲ Μερόπη λόγους ἀνδρώδεις προφερομένη κινεῖ τὰ θέατρα, λέγουσα τοιαῦτα τεθνᾶσι παῖδες οὐκ ἐμοὶ μόνῃ βροτῶν, οὐδʼ ἀνδρὸς ἐστερήμεθʼ ἀλλὰ μυρίαι τὸν αὐτὸν ἐξήντλησαν ὡς ἐγὼ βίον τούτοις γὰρ οἰκείως ἄν τις ταῦτα συνάψειε ποῦ γὰρ τὰ σεμνὰ κεῖνα, ποῦ δὲ Λυδίας μέγας δυνάστης Κροῖσος ἢ Ξέρξης βαρὺν ζεύξας θαλάσσης αὐχένʼ Ἑλλησποντίας; ἅπαντες ᾍδαν ἦλθον καὶ Λάθας δόμους, τῶν χρημάτων ἅμα τοῖς σώμασι διαφθαρέντων.

16Vallahi, ama çoğu insanı yasa ve ağıta sürükleyen vakitsiz ölümdür, denebilir. Ama bunun tesellisi de o kadar kolaydır ki sıradan şairler bile bunu görmüş, teselliyi bulmuşlardır. Bak, komedya şairlerinden biri vakitsiz bir ölüme üzülen birine bu konuda neler söylüyor:

"Eğer bilseydin ki yaşamadığı bu hayatı yaşasaydı iyi talihle geçirecekti, o zaman ölüm vakitsizdir; ama eğer bu hayat iyileşmez kötülüklerden birini getirecekse, belki de ölüm ona senden daha iyi niyetli davranmıştır."

Hayattan ayrılıp daha büyük kötülüklerden kurtulmakla onun yararına mı dinlendiği belirsiz olduğuna göre, ondan elde edeceğimizi sandığımız her şeyi yitirmişiz gibi bunu bu kadar ağır taşımamalıyız. Şairdeki Amphiaraos'un, oğlu henüz bebekken pek vakitsiz öldüğü için isyan eden Arkhemoros'un annesini teselli edişi de fena görünmez. Şöyle der:

"Ölümlülerden zahmet çekmeyen doğmamıştır. Çocuklarını gömer, yeniden yenilerini edinir, kendisi de ölür; ölümlüler buna kızarlar toprağı toprağa taşırken. Oysa zorunludur hayatı verimli başak gibi biçmek; biri var olur, öteki olmaz. Tabiat gereği yaşanması gereken şeyler için ne diye inlemeli? Ölümlüler için zorunlu olan hiçbir şey korkunç değildir."

16

νὴ Δίʼ ἀλλὰ τοὺς πολλοὺς κινεῖ πρὸς τὰ πένθη καὶ τοὺς θρήνους ὁ ἄωρος θάνατος ἀλλὰ καὶ οὗτος οὕτως ἐστὶν εὐπαραμύθητος, ὥστε καὶ ὑπὸ τῶν τυχόντων ποιητῶν συνεωρᾶσθαι καὶ τετυχηκέναι παραμυθίας. θέασαι γὰρ· οἷα περὶ τούτου φησὶ τῶν κωμικῶν τις πρὸς τὸν ἐπὶ τῷ ἀώρῳ λυπούμενον θανάτῳ εἶτʼ εἰ μὲν ᾔδεις ὅττι τοῦτον τὸν βίον, ὃν οὐκ ἐβίωσε, ζῶν διευτύχησεν ἄν, ὁ θάνατος οὐκ εὔκαιρος· εἰ δʼ ἤνεγκεν αὖ οὗτος ὁ βίος τι τῶν ἀνηκέστων, ἴσως ὁ θάνατος αὐτὸς σοῦ γέγονεν εὐνούστερος ἀδήλου οὖν ὄντος πότερον συμφερόντως ἀνεπαύσατο τὸν βίον ἐκλιπὼν καὶ μειζόνων ἀπολυθεὶς κακῶν ἢ οὔ, χρὴ μὴ φέρειν οὕτω βαρέως ὡς ἀπολωλεκότας πάνθʼ ὅσων ᾠήθημεν τεύξεσθαι παρʼ αὐτοῦ. οὐ φαύλως γὰρ ἂν δόξειεν ὁ παρὰ τῷ ποιητῇ Ἀμφιάραος παραμυθεῖσθαι τὴν Ἀρχεμόρου μητέρα δυσχεραίνουσαν ὅτι νήπιος ὢν ὁ παῖς καὶ ἄγαν ἄωρος ἐτελεύτησε. φησὶ γὰρ οὕτως ἔφυ μὲν οὐδεὶς ὅστις οὐ πονεῖ βροτῶν. θάπτει τε τέκνα χἄτερʼ αὖ κτᾶται νέα, αὐτός τε θνήσκει· καὶ τάδʼ ἄχθονται βροτοὶ εἰς γῆν φέροντες γῆν. ἀναγκαίως δʼ ἔχει βίον θερίζειν ὥστε κάρπιμον στάχυν, καὶ τὸν μὲν εἶναι τὸν δὲ μή. τί ταῦτα δεῖ στένειν, ἅπερ δεῖ κατὰ φύσιν διεκπερᾶν; δεινὸν γὰρ οὐδὲν τῶν ἀναγκαίων βροτοῖς

17Genel olarak herkes, hem kendi kendine hem de başkasıyla konuşurken ciddiyetle şunu düşünmelidir: en iyi hayat en uzun hayat değil, en erdemli hayattır. Çünkü en çok kithara çalıp şarkı söyleyen, en çok söylev veren ya da dümen tutan değil, bunu güzel yapan övülür. Güzellik zamanın uzunluğunda değil, aretē'de ve zamanında gelen ölçülülükte aranmalıdır; mesut ve tanrıların sevdiği şey bu sayılmıştır. Bu yüzden şairler kahramanların en üstünlerini, tanrılardan doğmuş olanları, bize yaşlılıktan önce hayattan ayrılmış olarak anlatırlar; şu kahraman gibi:

"Kalkan taşıyan Zeus ile Apollon'un yürekten, her türlü sevgiyle sevdiği, ama yaşlılığın eşiğine varamayan."

Çünkü her yerde iyi bir yaşlılığın değil, zamanında gitmenin önde geldiğini görürüz. Bitkilerin de en iyileri kısa zamanda en çok ürün verenler, hayvanların da en iyileri az zamanda hayatımız için en çok yarar sağladıklarımızdır. Hem sonsuz zamana bakanlar için çok ile azın hiçbir farkı yok gibidir; çünkü Simonides'e göre bin ve on bin yıl belirsiz bir noktadır, daha doğrusu bir noktanın en küçük parçasıdır. Pontos civarında yaşadığı anlatılan, ömrü tek bir gün süren o hayvanları düşün: sabah doğar, öğleyin olgunluğa erişir, akşamüstü yaşlanıp hayatlarını tamamlarlar. Her birinde insani bir psykhē ve akıl olsaydı, onlar da bizim bu hâlimizi yaşamaz mıydı? Aynı şeyler olmaz mıydı: öğleden önce ölenler ağıtlara ve gözyaşlarına sebep olmaz, günü tamamlayanlar ise mutlaka mesut sayılmaz mıydı? Çünkü hayatın ölçüsü güzelliktir, zamanın uzunluğu değil.

17

καθόλου γὰρ χρὴ διανοεῖσθαι πάντα τινὰ καὶ πρὸς αὑτὸν καὶ πρὸς ἄλλον διεξιόντα μετὰ σπουδῆς; ὡς οὐχ ὁ μακρότατος βίος ἄριστος ἀλλʼ ὁ σπουδαιότατος οὐδὲ γὰρ ὁ πλεῖστα κιθαρῳδήσας ἢ ῥητορεύσας ἢ κυβερνήσας ἀλλʼ ὁ καλῶς ἐπαινεῖται. τὸ γὰρ καλὸν οὐκ ἐν μήκει χρόνου θετέον, ἀλλʼ ἐν ἀρετῇ καὶ τῇ καιρίῳ συμμετρίᾳ τοῦτο γὰρ εὔδαιμον καὶ θεοφιλὲς εἶναι νενόμισται. διὰ τοῦτο γοῦν τοὺς ὑπεροχωτάτους τῶν ἡρώων καὶ φύντας ἀπὸ θεῶν πρὸ γήρως ἐκλιπόντας τὸν βίον οἱ ποιηταὶ παρέδοσαν ἡμῖν, ὥσπερ κἀκεῖνον ὃν περὶ κῆρι φίλει Ζεὺς τʼ αἰγίοχος καὶ Ἀπόλλων παντοίην φιλότητʼ, οὐδʼ ἵκετο γήραος; οὐδόν τὴν γὰρ εὐκαιρίαν μᾶλλον, οὐ τὴν εὐγηρίαν πανταχῆ θεωροῦμεν πρωτεύουσαν. καὶ γὰρ φυτῶν ἄριστα τὰ πλείστας καρπῶν ἐν βραχεῖ φορὰς ποιούμενα, καὶ ζῴων ἀφʼ ὧν ἐν οὐ πολλῷ χρόνῳ πολλὴν πρὸς τὸν βίον ὠφέλειαν ἔχομεν. τό τε πολὺ δήπουθεν ἢ μικρὸν οὐδὲν διαφέρειν δοκεῖ πρὸς τὸν ἄπειρον ἀφορῶσιν αἰῶνα. τὰ γὰρ χίλια καὶ τὰ μύρια κατὰ Σιμωνίδην ἔτη στιγμὴ τίς ἐστιν ἀόριστος, μᾶλλον δὲ μόριόν τι βραχύτατον στιγμῆς. ἐπεὶ καὶ τῶν ζῴων ἐκείνων, ἅπερ ἱστοροῦσι περὶ τὸν Πόντον γιγνόμενα τὴν ζωὴν ἔχειν ἡμερησίαν, ἕωθεν μὲν γεννώμενα, μέσης δʼ ἡμέρας ἀκμάζοντα, δείλης δὲ γηρῶντα καὶ τελειοῦντα τὸ ζῆν, οὐχὶ κἀκείνων ἦν ἂν τὸ καθʼ ἡμᾶς πάθος τοῦτο, εἴπερ ψυχή τις ἀνθρωπίνη καὶ λογισμὸς ἑκάστοις ἐνῆν, καὶ ταὐτὰ δήπου γʼ ἂν συνέπιπτεν, ὥστε τὰ πρὸ μέσης τῆς ἡμέρας ἐκλείποντα θρήνους παρέχειν καὶ δάκρυα; τὰ δὲ διημερεύσαντα πάντως ἂν εὐδαιμονίζεσθαι; μέτρον γὰρ τοῦ βίου τὸ καλόν, οὐ τὸ τοῦ χρόνου μῆκος,

18Bu yüzden "Ama genç yaşta göçüp gitmemeliydi" gibi haykırışları boş ve büyük bir saflık saymak gerekir. Kim gitmesi gerektiğini söyleyebilir ki? Olmaması gerektiği söylenebilecek daha pek çok şey olmuştur, oluyor ve sık sık da olacaktır. Çünkü hayata kanun koymaya değil, evreni yöneten tanrıların düzenlediklerine, kaderin ve takdirin kanunlarına uymaya geldik.

18

ματαίους γὰρ καὶ πολλῆς εὐηθείας ἡγητέον εἶναι τὰς τοιαύτας ἐκφωνήσεις ἀλλʼ οὐκ ἔδει νέον ὄντα ἀναρπαγῆναι. τίς γὰρ ἂν εἴποι ὡς ἔδει; πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα ἐφʼ ὧν ἄν τις εἴποι ὡς οὐκ ἔδει πραχθῆναι πέπρακται καὶ πράττεται καὶ πραχθήσεται πολλάκις. οὐ γὰρ νομοθετήσοντες πάρεσμεν εἰς τὸν βίον, ἀλλὰ πεισόμενοι τοῖς διατεταγμένοις ὑπὸ τῶν τὰ ὅλα πρυτανευόντων θεῶν καὶ τοῖς τῆς εἱμαρμένης καὶ προνοίας θεσμοῖς.

19Peki, böyle ölenler için yas tutanlar kendileri için mi yas tutarlar, yoksa göçüp gidenler için mi? Eğer kendileri içinse, ölülerden gördükleri hazdan, yarardan ya da yaşlılıklarında bakılmaktan yoksun kaldıkları için, acılarının bahanesi bencilliktir; çünkü onları değil, onlardan gelen faydaları özledikleri ortaya çıkacaktır. Yok eğer ölüler için yas tutuyorlarsa, onların hiçbir kötülük içinde bulunmadığını düşündüklerinde acıdan kurtulurlar; iyi şeyleri olabildiğince büyütmeyi, kötüleri ise daraltıp küçültmeyi öğütleyen o eski ve bilgece söze uymuş olurlar. Yas iyi bir şeyse onu olabildiğince çoğaltmak ve büyütmek gerekir; ama gerçekte olduğu gibi onun kötü bir şey olduğunu kabul ediyorsak, onu daraltmak, en aza indirmek ve elden geldiğince silip atmak gerekir. Bunun ne kadar kolay olduğu şu teselliden açıkça görülür. Anlatırlar ki eski filozoflardan biri, oğlunun yasını tutan kraliçe Arsinoe'nin yanına girmiş ve ona şöyle bir hikâye anlatmış: Zeus daimōn'lara şereflerini paylaştırırken Yas orada değilmiş; paylaştırma bittikten sonra gelmiş. Kendisine de bir şeref verilmesini isteyince Zeus, bütün şerefler ötekilere dağıtılıp tükendiği için ne yapacağını bilememiş ve ona ölüler için yapılanları, yani gözyaşlarını ve acıları vermiş. "Nasıl öteki daimōn'lar kendilerini şereflendirenleri severse, Yas da öyle sever. Bu yüzden, kadın, onu şereflendirmezsen sana yaklaşmaz; ama ona verilmiş şereflerle, acılarla ve ağıtlarla özenle şereflendirirsen seni sever ve sende hep, onu durmadan şereflendireceğin böyle bir şey bulunur." Bu sözle kadını yasından ve ağıtlarından vazgeçirmeyi şaşılacak biçimde başarmış görünüyor.

19

τί δʼ; οἱ πενθοῦντες τοὺς οὕτως ἀποθανόντας ἑαυτῶν ἕνεκα πενθοῦσιν ἢ τῶν κατοιχομένων; εἰ μὲν οὖν ἑαυτῶν, ὅτι τῆς ἀπὸ τῶν τεθνεώτων ἡδονῆς ἢ χρείας ἢ γηροβοσκίας ἐστερήθησαν, φίλαυτος ἡ τῆς λύπης πρόφασις· οὐ γὰρ ἐκείνους ποθοῦντες ἀλλὰ τὰς ἀπʼ αὐτῶν ὠφελείας φανήσονται. εἰ δὲ τῶν τεθνεώτων ἕνεκα πενθοῦσιν, ἐπιστήσαντες ὅτι ἐν οὐδενὶ κακῷ τυγχάνουσιν ὄντες, ἀπαλλαγήσονται τῆς λύπης, ἀρχαίῳ καὶ σοφῷ πεισθέντες λόγῳ τῷ παραινοῦντι τὰ μὲν ἀγαθὰ ποιεῖν ὡς μέγιστα, τὰ δὲ κακὰ συστέλλειν καὶ ταπεινοῦν. εἰ μὲν οὖν τὸ πένθος ἐστὶν ἀγαθόν, δεῖ ποιεῖν αὐτὸ ὡς πλεῖστον καὶ μέγιστον· εἰ δʼ, ὥσπερ ἡ ἀλήθεια ἔχει, κακὸν αὐτὸ ὁμολογοῦμεν εἶναι, συστέλλειν καὶ ποιεῖν ὡς; ἐλάχιστον καὶ ἐξαλείφειν εἰς τὸ δυνατόν. ὡς δὲ τοῦτο ῥᾴδιον, καταφανὲς ἐκ τῆς τοιαύτης παραμυθίας. φασὶ γάρ τινα τῶν ἀρχαίων φιλοσόφων εἰσιόντα πρὸς Ἀρσινόην τὴν βασίλισσαν πενθοῦσαν τὸν υἱὸν τοιούτῳ χρήσασθαι λόγῳ, φάμενον ὅτι καθʼ ὃν χρόνον ὁ Ζεὺς ἔνεμε τοῖς δαίμοσι τὰς τιμάς, οὐκ ἔτυχε παρὸν τὸ Πένθος, ἤδη δὲ νενεμημένων ἦλθεν ὕστερον. τὸν οὖν Δία, ὡς ἠξίου καὶ αὑτῷ τιμὴν δοθῆναι, ἀποροῦντα διὰ τὸ ἤδη κατηναλῶσθαι πάσας τοῖς ἄλλοις, ταύτην αὐτῷ δοῦναι τὴν ἐπὶ τοῖς τελευτήσασι γιγνομένην, οἷον δάκρυα καὶ λύπας ὥσπερ οὖν τοὺς ἄλλους δαίμονας, ὑφʼ ὧν τιμῶνται, τούτους ἀγαπᾶν, τὸν αὐτὸν τρόπον καὶ τὸ Πένθος ἐὰν μὲν οὖν αὐτὸ ἀτιμάσῃς, ὦ γύναι, οὐ προσελεύσεταί σοι· ἐὰν δὲ τιμᾶται ὑπὸ σοῦ ἐπιμελῶς ταῖς δοθείσαις αὐτῷ τιμαῖς, λύπαις καὶ θρήνοις, ἀγαπήσει σε καὶ ἀεὶ τί σοι παρέσται τοιοῦτον ἐφʼ ᾧ τιμηθήσεται συνεχῶς ὑπὸ σοῦ. θαυμασίως δὴ φαίνεται τῷ λόγῳ πείσας οὗτος παρελέσθαι τῆς ἀνθρώπου τὸ πένθος καὶ τοὺς θρήνους.

20Genel olarak yas tutana şöyle denebilir: Bu sıkıntıdan bir gün vazgeçecek misin, yoksa bütün hayatın boyunca hep acı çekmen gerektiğini mi düşüneceksin? Eğer bu kederde hep kalacaksan, psykhē'nin soysuzluğu ve gevşekliği yüzünden kendine tam bir sefalet ve en acı bahtsızlığı hazırlarsın. Yok eğer bir gün değişeceksen, neden şimdiden değişip kendini bu talihsizlikten çekip çıkarmıyorsun? Zaman geçince hangi sözlerle kurtulacaksan, şimdi onlara kulak ver ve bu eziyetten kurtul; çünkü bedenin dertlerinde de en çabuk kurtuluş yolu en iyisidir. Zamana bağışlayacağın şeyi logos'a ve terbiyeye bağışla, kendini kötülüklerden kurtar.

20

τὸ δʼ ὅλον εἴποι τις ἂν πρὸς τὸν πενθοῦντα πότερα παύσῃ ποτὲ δυσφορῶν ἢ ἀεὶ δεῖν οἰήσῃ λυπεῖσθαι καὶ παρʼ ὅλον τὸν βίον; εἰ μὲν γὰρ ἀεὶ μενεῖς ἐπὶ τῇ δυσπαθείᾳ ταύτῃ, τελείαν ἀθλιότητα σεαυτῷ παρέξεις καὶ πικροτάτην κακοδαιμονίαν διὰ ψυχῆς ἀγέννειαν καὶ μαλακίαν εἰ δὲ μεταθήσῃ ποτέ, τί οὐκ ἤδη μετατίθεσαι καὶ σεαυτὸν ἀνέλκεις ἐκ τῆς ἀτυχίας; οἷς γὰρ λόγοις τοῦ χρόνου προϊόντος χρησάμενος ἀπολυθήσῃ, τούτοις νῦν προσσχὼν ἀπαλλάγηθι τῆς κακουχίας· καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν σωματικῶν παθημάτων ἡ ταχίστη τῆς ἀπαλλαγῆς ὁδὸς ἀμείνων. ὃ οὖν μέλλεις τῷ χρόνῳ χαρίζεσθαι, τοῦτο τῷ λόγῳ χάρισαι καὶ τῇ παιδείᾳ, καὶ σεαυτὸν ἔκλυσαι τῶν κακῶν.

21"Ama bunun başıma geleceğini ummuyordum," der, "beklemiyordum da." Oysa beklemeli, insan işlerinin belirsizliğini ve hiçliğini önceden hesaba katmış olmalıydın; o zaman şimdi ansızın saldıran düşmanlara yakalanmış gibi hazırlıksız yakalanmazdın. Euripides'teki Theseus bu türden şeylere güzelce hazırlanmış görünür; çünkü şöyle der:

"Ben bunu bilge birinden öğrenince zihnimi kaygılara ve felaketlere verdim, yurdumdan sürülmeyi de kendime biçtim, vakitsiz ölümleri, kötülüğün öteki yollarını da; ki aklımdan geçirdiklerimden birine uğrarsam, yeni ve ansızın gelip beni daha çok ısırmasın."

Daha soysuz ve hiç alıştırma yapmamış olanlar ise bazen yakışık alır ve yararlı bir şey düşünmek için kendilerini toparlayamazlar bile; tersine en uç sefaletlere saparlar, hiçbir suçu olmayan bedeni cezalandırır ve Akhaios'un dediği gibi hasta olmayan uzuvları da acıya ortak olmaya zorlarlar.

21

ἀλλʼ οὐ γὰρ ἤλπιζον φησὶ ταῦτα πείσεσθαι, οὐδὲ προσεδόκων ἀλλʼ ἐχρῆν σε προσδοκᾶν καὶ προκατακεκρικέναι τῶν ἀνθρωπείων τὴν ἀδηλότητα καὶ οὐδένειαν, καὶ οὐκ ἂν νῦν ἀπαράσκευος ὥσπερ ὑπὸ πολεμίων ἐξαίφνης ἐπελθόντων ἐλήφθης καλῶς γὰρ ὁ παρὰ τῷ Εὐριπίδῃ Θησεὺς παρεσκευάσθαι φαίνεται πρὸς τὰ τοιαῦτα· ἐκεῖνος γάρ φησιν ἐγὼ δὲ τοῦτο παρὰ σοφοῦ τινος μαθὼν εἰς φροντίδας νοῦν συμφορὰς τʼ ἐβαλλόμην, φυγὰς τʼ ἐμαυτῷ προστιθεὶς πάτρας ἐμῆς θανάτους τʼ ἀώρους καὶ κακῶν ἄλλας ὁδούς, ἵνʼ εἴ τι πάσχοιμʼ ὧν ἐδόξαζον φρενί, μή μοι νεῶρες προσπεσὸν μᾶλλον δάκοι οἱ δʼ ἀγεννέστεροι καὶ ἀνασκήτως διακείμενοι οὐδʼ ἀναστροφὴν ἐνίοτε λαμβάνουσι πρὸς τὸ βουλεύσασθαί τι τῶν εὐσχημόνων καὶ συμφερόντων, ἀλλʼ ἐκτρέπονται πρὸς τὰς ἐσχάτας ταλαιπωρίας, τὸ μηδὲν αἴτιον σῶμα τιμωρούμενοι καὶ τὰ μὴ νοσοῦντα κατὰ τὸν Ἀχαιὸν συναλγεῖν, ἀναγκάζοντες.

22Bu yüzden Platon bu tür felaketlerde sakin kalmayı pek güzel öğütlüyor görünür: ne neyin kötü, neyin iyi olduğu belli değildir, ne de buna ağır katlanan biri bununla bir adım ilerler. Acı çekmek, olup biten üzerine düşünmeye engel olur; oysa insan, zar atışında olduğu gibi, düşen sayıya göre kendi işlerini aklın en iyi göreceği yere yerleştirmelidir. Öyleyse tökezleyince çocuklar gibi vurulan yeri tutup bağırmamalı; psykhē'yi düşeni ve hastalananı olabildiğince çabuk iyileştirip düzeltmeye alıştırmalı, ağıtı hekimlikle ortadan kaldırmalıdır. Lykialıların kanun koyucusunun, vatandaşlarına yas tuttuklarında kadın elbisesi giyip öyle yas tutmalarını emrettiğini anlatırlar; bu hâlin kadınca olduğunu, düzgün ve özgür bir insana yaraşır terbiye almış erkeklere uymadığını göstermek istemiş. Çünkü yas tutmak gerçekten dişi, zayıf ve soysuz bir şeydir: kadınlar erkeklerden, barbarlar Hellenlerden, kötü adamlar iyilerden daha çok yasa düşkündür. Barbarların arasında da en soyluları, yani Keltler, Galatlar ve tabiatları daha yiğit bir gururla dolu olanların hepsi değil, olsa olsa Mısırlılar, Suriyeliler, Lydialılar ve bunlara benzeyen herkes yasa düşkündür. Bunların bir kısmının birtakım çukurlara inip günlerce orada kaldıkları anlatılır; ölen güneş ışığından yoksun kaldığı için onlar da onu görmek istemezlermiş. Nitekim bunların bu saflığını duymuş olan tragedya şairi Ion, bir kadına şöyle dedirtir:

"Gürbüz çocuklarınızın sütannesi, yalvarmaya çıktım, yas çukurlarını bırakıp."

Barbarlardan bazıları bedenlerinin parçalarını da keser, burunlarını, kulaklarını ve bedenin geri kalanını hırpalarlar; ölülere bir iyilik ettiklerini sanırlar, oysa böyle durumlarda tabiata uygun olan ölçülü duygudan kopmuş olurlar.

22

διὸ καὶ πάνυ καλῶς ὁ Πλάτων ἔοικε παραινεῖν ἐν ταῖς τοιαύταις συμφοραῖς ἡσυχίαν ἔχειν, ὡς οὔτε δήλου ὄντος τοῦ κακοῦ καὶ τοῦ ἀγαθοῦ, οὔτʼ εἰς τὸ πρόσθεν οὐδὲν προβαῖνον τῷ χαλεπῶς φέροντι· ἐμποδὼν γὰρ γίγνεσθαι τὸ λυπεῖσθαι τῷ βουλεύεσθαι περὶ τοῦ γεγονότος καὶ ὥσπερ ἐν πτώσει κύβων πρὸς τὰ πεπτωκότα τίθεσθαι τὰ ἑαυτοῦ πράγματα, ὅπῃ λόγος αἱρεῖ βέλτιστʼ ἂν ἔχειν. οὐ δεῖν οὖν προσπταίσαντας καθάπερ παῖδας ἐχομένους τοῦ πληγέντος βοᾶν, ἀλλʼ ἐθίζειν τὴν ψυχὴν ὅτι τάχιστα γίγνεσθαι περὶ τὸ ἰᾶσθαί τε καὶ ἐπανορθοῦν τὸ πεσόν τε καὶ νοσῆσαν, ἰατρικῇ θρηνῳδίαν ἀφανίζοντας. Τὸν τῶν Λυκίων νομοθέτην φασὶ προστάξαι τοῖς αὑτοῦ πολίταις, ἐπὰν πενθῶσι, γυναικείαν ἀμφιεσαμένους ἐσθῆτα πενθεῖν, ἐμφαίνειν βουληθέντα ὅτι γυναικῶδες τὸ πάθος καὶ οὐχ ἁρμόττον ἀνδράσι κοσμίοις καὶ παιδείας ἐλευθερίου μεταπεποιημένοις. θῆλυ γὰρ ὄντως καὶ ἀσθενὲς καὶ ἀγεννὲς; τὸ πενθεῖν· γυναῖκες; γὰρ ἀνδρῶν εἰσι φιλοπενθέστεραι καὶ οἱ βάρβαροι τῶν Ἑλλήνων καὶ οἱ χείρους ἄνδρες τῶν ἀμεινόνων, καὶ αὐτῶν δὲ τῶν βαρβάρων οὐχ οἱ γενναιότατοι Κελτοὶ καὶ Γαλάται καὶ πάντες οἱ φρονήματος ἀνδρειοτέρου πεφυκότες ἔμπλεοι, μᾶλλον δʼ, εἴπερ ἄρα, Αἰγύπτιοί τε καὶ Σύροι καὶ Λυδοὶ καὶ πάντες ὅσοι τούτοις παραπλήσιοι. τούτων γὰρ τοὺς μὲν εἰς βόθρους τινὰς καταδύντας ἱστοροῦσιν ἐπὶ πλείους ἡμέρας μένειν, μηδὲ τὸ τοῦ ἡλίου φῶς ὁρᾶν βουλομένους, ἐπειδὴ καὶ ὁ τετελευτηκὼς ἀπεστέρηται τούτου. Ἴων γοῦν ὁ τραγικὸς ποιητής, οὐκ ἀνήκοος ὢν τῆς τούτων εὐηθείας, πεποίηκέ τινα λέγουσαν ἐξῆλθον ὑμῶν ἱκέτις ἡβώντων τροφὸς παίδων, βόθρους λιποῦσα πενθητηρίους τινὲς δὲ τῶν βαρβάρων καὶ μέρη τοῦ σώματος ἀποτέμνουσι, ῥῖνας καὶ ὦτα καὶ τὸ ἄλλο σῶμα καταικίζοντες, δοκοῦντές τι χαρίζεσθαι τοῖς τετελευτηκόσιν ἀπαρτώμενοι τῆς κατὰ φύσιν ἐν τοῖς τοιούτοις μετριοπαθείας.

23Ama bazıları araya girip yasın her ölümde değil, vakitsiz ölümlerde tutulması gerektiğini düşünür; çünkü böyle ölenler hayatta iyi sayılan şeylerin hiçbirine, örneğin evliliğe, terbiyeye, olgunluğa, şehir işlerine, makamlara erişmemişlerdir. (Vakitsiz bir ölümle bahtsızlığa uğrayanları en çok üzen de budur: umutları vaktinden önce ellerinden alınmıştır.) Oysa bunlar, insanın tabiatı bakımından vakitsiz ölümün hiçbir fark taşımadığını bilmezler. Ortak yurda doğru, herkesin önünde duran zorunlu ve kaçınılmaz bir yolculukta nasıl kimileri önden gider, kimileri ardından gelir, ama hepsi aynı yere varırsa, kaçınılmaz sona doğru yol alanlar arasında da geç varanların erken gelenlerden hiçbir üstünlüğü yoktur. Hem vakitsiz ölüm kötü bir şeyse, en vakitsizi bebeklerin ve çocukların, daha da çok yeni doğmuşların ölümü olurdu. Ama bunların ölümüne kolayca ve gönlümüz rahat katlanırız; yaşı ilerlemiş olanlarınkine ise güçlükle ve yas tutarak. Sebebi, boş umutlardan kurduğumuz hayaldir: o yaşa gelmiş olanların artık kalıcı olduğunu sağlama alınmış sanırız. İnsan ömrü yirmi yıl olsaydı, on beş yaşında öleni artık vakitsiz ölmüş saymaz, yeterli bir yaşa erişmiş sayardık; yirmi yıllık süreyi dolduranı ya da yirmi sayısına yaklaşanı ise en mesut ve en eksiksiz hayatı tamamlamış biri diye kesinlikle kutlardık. Ömür iki yüz yıl olsaydı, yüz yaşında öleni kesinlikle vakitsiz ölmüş sayar, feryatlara ve ağıtlara dökülürdük.

23

ἀλλὰ νὴ Δία τινὲς ὑποτυγχάνοντες οὐκ ἐπὶ παντὶ θανάτῳ τὰ πένθη δεῖν οἴονται γίγνεσθαι, ἀλλʼ ἐπὶ τοῖς ἀώροις, διὰ τὸ μηδενὸς τετυχηκέναι τῶν ἐν τῷ βίῳ νενομισμένων ἀγαθῶν, οἷον γάμου παιδείας τελειότητος πολιτείας ἀρχῶν (ταῦτα γὰρ εἶναι τὰ λυποῦντα μάλιστα τοὺς ἐπὶ τοῖς ἀώροις ἀτυχοῦντας, διὰ τὸ ἀφῃρῆσθαι πρὸ τοῦ δέοντος τῆς ἐλπίδος), ἀγνοοῦντες ὅτι ὁ ἄωρος θάνατος ὡς πρὸς τὴν τῶν ἀνθρώπων φύσιν οὐδὲν διαφέρει. καθάπερ γὰρ τῆς εἰς κοινὴν πατρίδα πορείας προκειμένης πᾶσιν ἀναγκαίας καὶ ἀπαραιτήτου οἱ μὲν προπορεύονται οἱ δʼ ἐπακολουθοῦσι, πάντες δʼ ἐπὶ ταὐτὸν ἔρχονται, τὸν αὐτὸν τρόπον τῶν εἰς τὸ χρεὼν ὁδευόντων οὐδὲν πλέον ἔχοντες, τυγχάνουσιν οἱ βραδύτερον ἀφικνούμενοι τῶν θᾶττον παραγιγνομένων. εἴ γε μὴν ὁ ἄωρος θάνατος κακόν ἐστιν, ἀωρότατος ἂν εἴη ὁ τῶν νηπίων καὶ παίδων καὶ ἔτι μᾶλλον ὁ τῶν ἄρτι γεγονότων. ἀλλὰ τοὺς τούτων θανάτους ῥᾳδίως φέρομεν καὶ εὐθύμως, τοὺς δὲ τῶν ἤδη προβεβηκότων δυσχερῶς καὶ πενθικῶς· διὰ τὸν ἐκ ματαίων ἐλπίδων ἀναπλασμόν, ἤδη νομιζόντων ἡμῶν βεβαίαν ἔχειν τὴν τῶν τηλικούτων διαμονήν. εἰ δʼ ὁ τῆς ζωῆς τῶν ἀνθρώπων χρόνος εἰκοσαέτης ἦν, τὸν πεντεκαιδεκαέτη ἀπογενόμενον ἐνομίζομεν ἂν μηκέτʼ ἄωρον τελευτᾶν ἀλλʼ ἤδη μέτρον ἡλικίας ἔχοντα ἱκανόν· τὸν δὲ τὴν τῶν εἴκοσιν ἐτῶν προθεσμίαν ἐκπληρώσαντα ἢ τὸν ἐγγὺς γενόμενον τοῦ τῶν εἴκοσιν ἐτῶν ἀριθμοῦ πάντως ἂν ἐμακαρίζομεν ὡς εὐδαιμονέστατον καὶ τελειότατον διαπεράσαντα βίον. εἰ δὲ διακοσίων ἐτῶν ἦν, τὸν ἑκατὸν ἐτῶν τελευτήσαντα πάντως ἂν ἄωρον νομίζοντες εἶναι πρὸς ὀδυρμοὺς καὶ θρήνους ἐτραπόμεθα.

24Demek ki vakitsiz denen ölüm de hem bu sebeplerle hem de daha önce söylediklerimizle kolayca teselli edilebilir. Gerçekten de Troilos Priamos'tan daha az gözyaşı dökmüştür; Priamos da, krallığı ve sonradan yasını tuttuğu o büyük talihi henüz çiçeğindeyken ölseydi, daha az ağlardı. Bak, oğlu Hektor'a Akhilleus'la savaştan çekilmesini öğütlerken ona neler söylüyor:

"Gir surların içine, yavrum, kurtar Troyalı erkekleri, kadınları; büyük bir şan verme Peleusoğluna, kendin de tatlı ömründen yoksun kalma. Bana da acı, bu zavallıya, aklı hâlâ başında olana, bu kara bahtlıya; Kronosoğlu baba onu yaşlılığın eşiğinde çetin bir yazgıyla yok edecek, nice kötülük gördükten sonra: oğullarının öldürüldüğünü, kızlarının sürüklendiğini, odaların yağmalandığını, küçük çocukların korkunç savaşta yere çarpıldığını, gelinlerin Akhaların uğursuz elleriyle sürüklendiğini. Beni de en sonunda kapının önünde çiğ et yiyen köpekler parçalayacak, biri keskin tunçla vurup ya da atıp uzuvlarımdan canımı aldığında. Öldürülmüş bir ihtiyarın ak başını, ak sakalını, utanç yerlerini köpekler kirlettiğinde, işte odur zavallı ölümlüler için en acınacak şey." Böyle dedi ihtiyar, ak saçlarını elleriyle tuttu, başından yoldu; ama Hektor'un yüreğini ikna edemedi.

Bu konuda elinde pek çok örnek olduğuna göre, ölümün pek çok kişiyi, yaşasalardı mutlaka tadacakları büyük ve ağır kötülüklerden kurtardığını düşün. Sözün ölçüsünü korumak için bunları geçiyorum; tabiata uygun ve ölçülü olanın ötesine geçip boş yaslara ve soysuz ağıtlara sapmamak gerektiğini göstermek için söylediklerim yeter.

24

δῆλον οὖν ὅτι καὶ ὁ λεγόμενος; ἄωρος θάνατος εὐπαραμύθητός ἐστι διά τε ταῦτα καὶ τὰ προειρημένα ἐν τοῖς ἔμπροσθεν. μεῖον γὰρ ὄντως ἐδάκρυσε Τρωίλος ἢ Πρίαμος, κἂν Πρίαμος αὐτός, εἰ προετελεύτησεν ἔτʼ ἀκμαζούσης αὐτῷ τῆς βασιλείας καὶ τῆς τοσαύτης τύχης ἣν ἐθρήνει. οἷα γοῦν πρὸς τὸν ἑαυτοῦ διελέχθη υἱὸν Ἕκτορα, παραινῶν ἀναχωρεῖν ἀπὸ τῆς πρὸς τὸν Ἀχιλλέα μάχης, ἐν οἷς φησιν ἀλλʼ εἰσέρχεο τεῖχος, ἐμὸν τέκος, ὄφρα σαώσῃς Τρῶας καὶ Τρῳάς, μηδὲ μέγα κῦδος ὀρέξῃς Πηλεΐδῃ, αὐτὸς δὲ φίλης αἰῶνος ἀμερθῇς; πρὸς δʼ ἐμὲ τὸν δύστηνον ἔτι φρονέοντʼ ἐλέησον, δύσμορον, ὃν ῥα πατὴρ Κρονίδης ἐπὶ γήραος οὐδῷ αἴσῃ ἐν ἀργαλέῃ φθίσει, κακὰ πόλλʼ ἐπιδόντα, υἷάς τʼ ὀλλυμένους, ἑλκηθείσας τε θύγατρας, καὶ θαλάμους κεραϊζομένους, καὶ νήπια τέκνα βαλλόμενα ποτὶ γαίῃ, ἐν αἰνῇ δηϊοτῆτι, ἑλκομένας τε νυοὺς ὀλοῇς ὑπὸ χερσὶν Ἀχαιῶν. αὐτὸν δʼ ἂν πύματόν με κύνες πρώτῃσι θύρῃσι ὠμησταὶ ἐρύωσιν, ἐπεὶ κέ τις ὀξέι χαλκῷ τύψας ἠὲ βαλὼν ῥεθέων ἐκ θυμὸν ἕληται. ἀλλʼ ὅτε δὴ πολιόν τε κάρη πολιόν τε γένειον αἰδῶ τʼ αἰσχύνωσι κύνες, κταμένοιο γέροντος, τοῦτο δὴ οἴκτιστον πέλεται δειλοῖσι βροτοῖσιν. ἦ ῥʼ ὁ γέρων πολιὰς δʼ ἄρʼ ἀνὰ τρίχας ἕλκετο χερσί, τίλλων ἐκ κεφαλῆς, οὐδʼ Ἕκτορι θυμὸν ἔπειθεν. Ὄντων οὖν σοι παμπόλλων παραδειγμάτων περὶ τούτων ἐννοήθητι τὸν θάνατον οὐκ ὀλίγους ἀπαλλάττειν μεγάλων καὶ χαλεπῶν κακῶν, ὧν, εἰ ἐπεβίωσαν, πάντως ἂν ἐπειράθησαν. ἃ φειδόμενος τῆς τοῦ λόγου συμμετρίας παρέλιπον, ἀρκεσθεὶς τοῖς εἰρημένοις πρὸς τὸ μὴ δεῖν πέρα τοῦ φυσικοῦ καὶ μετρίου πρὸς ἄπρακτα πένθη καὶ θρήνους ἀγεννεῖς ἐκτρέπεσθαι.

25Krantor, insanın kendi yüzünden kötü duruma düşmemesinin talihin darbelerine karşı küçük bir avuntu olmadığını söyler; ben ise bunun acıdan korunmanın en büyük ilacı olduğunu söylerdim. Göçüp gideni sevmek ve ona bağlı kalmak kendimizi üzmekle değil, sevdiğimize yarar sağlamakla olur; elimizden alınanlara yarar ise onları iyi bir anışla şereflendirmektir. Çünkü hiçbir iyi insan ağıtlara değil ilahilere ve övgü şarkılarına, yasa değil şanlı bir anışa, acılı gözyaşlarına değil her yıl sunulan turfanda adaklarına layıktır; elbette göçüp giden, bedenin köleliğinden ve şu bitmek bilmez kaygılardan, felaketlerden kurtulup daha ilahî bir hayata kavuşmuşsa. Ölümlü bir hayat payına düşenler, kendileri için eğrilmiş ömrü dolduruncaya dek bunlara katlanmak zorundadır; çünkü tabiat bu ömrü bize bütün zaman için vermemiş, her birimize yazgının kanunlarına göre ayrılan payı vermiştir.

25

τὸ γὰρ μὴ διʼ αὑτὸν κακῶς πράττειν ὁ μὲν Κράντωρ φησὶν οὐ μικρὸν εἶναι κούφισμα πρὸς τὰς τύχας, ἐγὼ δʼ ἂν εἴποιμι φάρμακον ἀλυπίας εἶναι μέγιστον. τὸ δὲ φιλεῖν τὸν μεταλλάξαντα καὶ στέργειν οὐκ ἐν τῷ λυπεῖν ἑαυτούς ἐστιν, ἀλλʼ ἐν τῷ τὸν ἀγαπώμενον ὠφελεῖν ὠφέλεια δʼ ἐστὶ τοῖς ἀφῃρημένοις ἡ διὰ τῆς ἀγαθῆς μνήμης τιμή. οὐδεὶς γὰρ ἀγαθὸς ἄξιος θρήνων ἀλλʼ ὕμνων καὶ παιάνων, οὐδὲ πένθους ἀλλὰ μνήμης; εὐκλεοῦς, οὐδὲ δακρύων ἐπωδύνων ἀλλʼ ἐτείων ἀπαρχῶν, εἴ γʼ ὁ μετηλλαχὼς θειότερόν τινα βίον μετείληφεν, ἀπαλλαγεὶς τῆς τοῦ σώματος λατρείας καὶ τῶν ἀτρύτων τούτων φροντίδων τε καὶ συμφορῶν, ἃς ἀνάγκη τοὺς εἰληχότας τὸν θνητὸν βίον ὑπομένειν, ἕως ἂν ἐκπλήσωσι τὸν ἐπικλωσθέντα τῆς ζωῆς βίον, ὃν ἔδωκεν ἡμῖν ἡ φύσις οὐκ εἰς ἅπαντα τὸν χρόνον, ἀλλὰ καθʼ ἕκαστον ἀπένειμε τὸν μερισθέντα κατὰ τοὺς τῆς εἱμαρμένης νόμους.

26Bu yüzden aklı başında olanlar, ölenler için, talihin getirdiği acıda tabiata uygun ve ölçülü olanın ötesine geçip boş ve barbarca yaslara sapmamalıdır. Birçok kişinin başına gelmiş olanı da beklememelidirler: bunlar yaslarını üzerlerinden atamadan, kendilerini hırpalaya hırpalaya hayatlarını yitirmiş, yas giysileri içinde bahtsız bir gömülüşe uğramışlardır; acıları da, akılsızlıklarından doğan kötülükler de onlarla birlikte gömülmüştür. Öyle ki insanın içinden Homeros'un şu dizesini söylemek gelir:

"Onlar ağlarken kara akşam çöktü üstlerine."

Bu yüzden insan kendi kendine sık sık şöyle konuşmalıdır: Peki, acı çekmeyi bir gün bırakacak mıyız, yoksa bütün hayatımız boyunca dinmeyen bir felaketle mi yaşayacağız? Yasın sonu olmadığını düşünmek son derece akılsızlıktır; hele en ağır acı çekenlerin, en çok yas tutanların bile zamanla çoğu kez yumuşadığını, bir zamanlar büyük bir sıkıntıyla inleyip göğüslerini dövdükleri mezarların başında çalgıcılarla ve her türlü eğlenceyle şatafatlı şölenler düzenlediklerini görürken. Demek ki yasın böylece kalıcı olacağını sanmak delilik işidir. Yasın bir şey olunca dineceğini düşünenler, bunu elbette zamanın yapacağını da hesaba katmalıdır; çünkü olmuş bir şeyi olmamış kılmak tanrının bile elinde değildir. Şu hâlde şimdi umudumuza ve kanaatimize aykırı olarak başımıza gelen şey, birçok kişinin başına gelegelen şeyi olayların kendisiyle göstermiş oldu. Ne yani, bunu logos yoluyla öğrenemez miyiz, şunu düşünemez miyiz:

"Kötülüklerle dolu toprak, dolu deniz de,"

ve

"Ölümlüler için böyle kötülük üstüne kötülükler var; ölüm perileri dört yanlarında dolaşır, boş bir sığınak yok, gökte bile."

26

διὸ τοὺς εὖ φρονοῦντας ἐπὶ τοῖς ἀποθνῄσκουσιν οὐ χρὴ πέρα τοῦ φυσικοῦ καὶ μετρίου τῆς περὶ τὴν τύχην λύπης εἰς ἄπρακτα καὶ βαρβαρικὰ πένθη παρεκτρέπεσθαι καὶ τοῦθʼ ὅπερ πολλοῖς ἤδη συνέβη περιμένειν, ὥστε πρὶν ἀπώσασθαι τὰ πένθη κακουχουμένους τελευτῆσαι τὸν βίον καὶ ἐν τοῖς πενθίμοις τῆς κακοδαίμονος ταφῆς μεταλαβεῖν, ἅμα τῶν τε ἀνιαρῶν καὶ τῶν ἐκ τῆς ἀλογιστίας κακῶν συγκηδευομένων αὐτοῖς, ὥστʼ ἐπιφθέγξασθαι τὸ Ὁμηρικὸν μυρομένοισι δὲ τοῖσι μέλας ἐπὶ ἕσπερος ἦλθε. διὸ καὶ πολλάκις αὑτοῖς προσδιαλέγεσθαι χρὴ τί δέ; παυσόμεθά ποτε λυπούμενοι ἢ ἀκαταπαύστῳ συμφορᾷ συνεσόμεθα μέχρι παντὸς τοῦ βίου; τὸ γὰρ δὴ ἀτελεύτητον νομίζειν τὸ πένθος ἀνοίας ἐστὶν ἐσχάτης, καίτοι γʼ ὁρῶντας ὡς καὶ οἱ βαρυλυπότατοι καὶ πολυπενθέστατοι πραότατοι γίγνονται πολλάκις ὑπὸ τοῦ χρόνου, καὶ ἐν οἷς ἐδυσχέραινον σφόδρα μνήμασιν ἀνοιμώζοντες καὶ στερνοτυπούμενοι λαμπρὰς εὐωχίας συνίστανται μετὰ μουσουργῶν καὶ τῆς ἄλλης διαχύσεως. μεμηνότος οὖν ἐστι τὸ οὕτως ὑπολαμβάνειν παράμονον ἕξειν τὸ πένθος. ἀλλʼ εἰ λογίζοινθʼ ὅτι παύσεταί τινος γενομένου, προσαναλογίσαιντʼ ἂν χρόνου δηλαδή τι ποιήσαντος· τὸ μὲν γὰρ γεγενημένον οὐδὲ θεῷ δυνατόν ἐστι ποιῆσαι ἀγένητον. οὐκοῦν τὸ νῦν παρʼ ἐλπίδα συμβεβηκὸς καὶ παρὰ τὴν ἡμετέραν δόξαν ἔδειξε τὸ εἰωθὸς περὶ πολλοὺς γίγνεσθαι διʼ αὐτῶν τῶν ἔργων. τί οὖν; ἆρά γʼ ἡμεῖς τοῦτο διὰ τοῦ λόγου μαθεῖν οὐ δυνάμεθα οὐδʼ ἐπιλογίσασθαι, ὅτι πλείη μὲν γαῖα κακῶν, πλείη δὲ θάλασσα καὶ τὰ τοιάδε θνητοῖσι κακὰ κακῶν ἀμφί τε κῆρες εἰλεῦνται, κενεὴ δʼ εἴσδυσις οὐδʼ αἰθέρι;

27Krantor'un dediği gibi pek çok bilge adam da insanın hâline şimdi değil, çok eskiden beri ağlamıştır; hayatı bir ceza, insan olarak doğmayı da en büyük felaketin başlangıcı saymışlardır. Aristoteles, Silenos'un da Midas'a yakalandığında bunu açıkladığını söyler. Filozofun sözlerini olduğu gibi aktarmak daha iyi. Eudemos ya da Psykhē Üzerine adlı eserinde şunları söyler:

"Bu yüzden, ey herkesin en iyisi ve en mutlusu, ölenlerin mutlu ve mesut olduklarına inanmanın yanı sıra, onlar hakkında yalan söylemeyi ve onlara sövmeyi de, artık bizden daha iyi ve daha üstün olmuş kimselere karşı bir saygısızlık sayarız. Bu inançlar bizde o kadar eski ve köklüdür ki kimse ne başladıkları zamanı ne de onları ilk koyanı bilir; sınırsız bir çağ boyunca kabul görerek gelmişlerdir. Bunun yanında insanların ağzında dolaşan, uzun yıllardır dilden dile söylenen şeyi de görüyorsun."

"Nedir o?" dedi. O da sözü alıp şöyle dedi:

"Hiç doğmamak her şeyden iyidir, ölmüş olmak da yaşamaktan üstündür. İlahî olan pek çok kişiye bunu böyle göstermiştir. Derler ki o Midas, avdan sonra Silenos'u yakalayınca insanlar için en iyi şeyin ne olduğunu, her şeyden çok seçilmeye değer olanın ne olduğunu sorup soruşturmuş. Silenos önce hiçbir şey söylemek istememiş, bozulmaz bir sessizliğe gömülmüş. Sonunda Midas her yolu deneyip güçlükle onu kendisine bir şey söylemeye razı edince, zorla şöyle demiş: 'Zahmetli bir daimōn'un ve çetin bir talihin bir günlük tohumu, bilmemeniz sizin için daha iyi olan şeyleri bana neden zorla söyletiyorsunuz? Kendi kötülüklerini bilmeden geçen hayat en acısız hayattır. İnsanların her şeyin en iyisine erişmesi, en iyinin tabiatına katılması hiç mümkün değildir (demek ki bütün erkekler ve kadınlar için en iyisi doğmamaktır); ondan sonra gelen, insanın erişebileceklerinin birincisi, ama ikinci en iyi olan şey ise, doğduktan sonra olabildiğince çabuk ölmektir.'"

Açıktır ki Silenos, ölmüş olarak geçirilen hayatın yaşanan hayattan üstün olduğunu düşündüğü için böyle konuşmuştur. Aynı ana fikre dair binlerce örnek daha getirilebilir; ama uzun uzun konuşmaya gerek yok.

27

πολλοῖς γὰρ καὶ σοφοῖς ἀνδράσιν, ὥς φησι Κράντωρ, οὐ νῦν ἀλλὰ πάλαι κέκλαυσται τἀνθρώπινα, τιμωρίαν ἡγουμένοις εἶναι τὸν βίον καὶ ἀρχὴν τὸ γενέσθαι ἄνθρωπον συμφορὰν τὴν μεγίστην τοῦτο δέ φησιν Ἀριστοτέλης καὶ τὸν Σειληνὸν συλληφθέντα τῷ Μίδᾳ ἀποφήνασθαι. βέλτιον δʼ αὐτὰς τὰς τοῦ φιλοσόφου λέξεις παραθέσθαι. φησὶ δὴ ἐν τῷ Εὐδήμῳ ἐπιγραφομένῳ ἢ Περὶ ψυχῆς ταυτί. διόπερ, ὦ κράτιστε πάντων καὶ μακαριστότατε, πρὸς τῷ μακαρίους καὶ εὐδαίμονας εἶναι τοὺς τετελευτηκότας νομίζειν καὶ τὸ ψεύσασθαί τι κατʼ αὐτῶν καὶ τὸ βλασφημεῖν οὐχ ὅσιον ὡς κατὰ βελτιόνων ἡγούμεθα καὶ κρειττόνων ἤδη γεγονότων. καὶ ταῦθʼ οὕτως ἀρχαῖα καὶ παλαιὰ παρʼ ἡμῖν, ὥστε τὸ παράπαν οὐδεὶς οἶδεν οὔτε τοῦ χρόνου τὴν ἀρχὴν οὔτε τὸν θέντα πρῶτον, ἀλλὰ τὸν ἄπειρον αἰῶνα διατελεῖ νενομισμένα. πρὸς δὲ δὴ τούτοις διὰ στόματος ὂν τοῖς ἀνθρώποις ὁρᾷς καὶ ἐκ πολλῶν ἐτῶν περιφέρεται θρυλούμενον. τί τοῦτʼ; ἔφη. κἀκεῖνος ὑπολαβών ὡς ἄρα μὴ γενέσθαι μέν ἔφη ἄριστον πάντων, τὸ δὲ τεθνάναι τοῦ ζῆν ἐστι κρεῖττον. καὶ πολλοῖς· οὕτω παρὰ τοῦ δαιμονίου μεμαρτύρηται. τοῦτο μὲν ἐκείνῳ τῷ Μίδᾳ λέγουσι δήπου μετὰ τὴν θήραν ὡς ἔλαβε τὸν Σειληνὸν διερωτῶντι καὶ πυνθανομένῳ τί ποτʼ ἐστὶ τὸ βέλτιστον τοῖς ἀνθρώποις καὶ τί τὸ πάντων αἱρετώτατον, τὸ μὲν πρῶτον οὐδὲν ἐθέλειν εἰπεῖν ἀλλὰ σιωπᾶν ἀρρήκτως· ἐπειδὴ δέ ποτε μόγις πᾶσαν μηχανὴν μηχανώμενος προσηγάγετο φθέγξασθαί τι πρὸς αὐτόν, οὕτως ἀναγκαζόμενον εἰπεῖν δαίμονος ἐπιπόνου καὶ τύχης χαλεπῆς ἐφήμερον σπέρμα, τί με βιάζεσθε λέγειν ἅ ὑμῖν ἄρειον μὴ γνῶναι; μετʼ ἀγνοίας γὰρ τῶν οἰκείων κακῶν ἀλυπότατος ὁ βίος. ἀνθρώποις δὲ πάμπαν οὐκ ἔστι γενέσθαι τὸ πάντων ἄριστον οὐδὲ μετασχεῖν τῆς τοῦ βελτίστου φύσεως (ἄριστον ἄρα πᾶσι καὶ πάσαις τὸ μὴ γενέσθαι)· τὸ μέντοι μετὰ τοῦτο καὶ πρῶτον τῶν ἀνθρώπῳ ἀνυστῶν, δεύτερον δέ, τὸ γενομένους ἀποθανεῖν ὡς τάχιστα. δῆλον οὖν ὡς οὔσης κρείττονος τῆς ἐν τῷ τεθνάναι διαγωγῆς ἢ τῆς ἐν τῷ ζῆν, οὕτως ἀπεφήνατο μυρία δʼ ἐπὶ μυρίοις ἄν τις ἔχοι τοιαῦτα παρατίθεσθαι πρὸς ταὐτὸ κεφάλαιον· ἀλλʼ οὐκ ἀναγκαῖον μακρηγορεῖν.

28Öyleyse genç ölenler için, uzun bir hayatta iyi sayılan şeylerden yoksun kaldılar diye ağıt yakmamalı; çünkü defalarca söylediğimiz gibi, iyi şeylerden mi yoksa kötülüklerden mi yoksun kaldıkları belirsizdir, üstelik kötülükler çok daha fazladır. İyi şeyleri güçlükle ve pek çok kaygıyla ediniriz, kötüleri ise pek kolay. Söylendiğine göre kötülükler derli toplu, birbirine bitişiktir ve birçok sebeple birbirini çeker; iyiler ise dağınıktır ve ancak hayatın sonlarına doğru güçlükle bir araya gelir. Unutmuş gibiyiz ki Euripides'in dediği gibi yalnız ölümlülerin malları kendilerinin değildir; insana ait olan hiçbir şey kendisinin değildir. Bu yüzden her şey için şunu söylemek gerekir:

"Tanrıların olanı elimizde tutar, ona bakarız; ihtiyaç duyduklarında onu yine geri alırlar."

Öyleyse bize kısa bir süre için ödünç verdiklerini geri isterlerse sıkıntıya düşmemeliyiz. Sık sık söylediğimiz gibi, sarraflar da, insaf sahibiyseler, emanetleri geri istendiğinde onları geri vermeye kızmazlar; kolayca geri vermeyenlere de haklı olarak "Bunları geri vermek üzere aldığını unuttun mu?" denebilir. İşte bütün ölümlülerin durumu da budur. Hayatı, onu bize emanet eden tanrılardan zorunlu olarak alıyoruz; sarraflardaki emanetlerde olmadığı gibi, bunun da geri verilmesi için belirlenmiş bir süre yoktur, veren onu ne zaman geri isteyecek, belli değildir. Öyleyse ya kendisi ölecekken ya da çocukları ölünce aşırı öfkelenen kişi, kendisinin de insan olduğunu ve ölümlü çocuklar doğurduğunu açıkça unutmuş olmuyor mu? Aklı başında bir insanın, insanın ölümlü bir canlı olduğunu ve ölmek için doğduğunu bilmemesi olacak şey değildir. Mitlerdeki Niobe de, kendisinin de

"serpilen bir hayatla, çocuklarının filizleriyle yüklü, tatlı ışığı görürken"

bir gün öleceği düşüncesini hep aklında tutsaydı, buna o kadar dayanamaz olmazdı: felaketin büyüklüğü yüzünden yaşamayı bırakmak istemez, tanrılara kendisini kapıp en çetin yok oluşa sürüklemeleri için yalvarmazdı. Delphoi yazıtlarından hayat için en gerekli olan ikisi "Kendini bil" ile "Hiçbir şeyde aşırıya gitme"dir; çünkü geri kalan her şey bunlara bağlıdır. Bunlar birbiriyle uyumlu ve ahenklidir; biri öteki aracılığıyla elden geldiğince açığa çıkıyor gibidir. Çünkü kendini bilmenin içinde hiçbir şeyde aşırıya gitmemek, bunun içinde de kendini bilmek vardır. Bu yüzden Ion birincisi hakkında şöyle der:

"'Kendini bil': bu küçük bir söz, ama ne büyük bir iş olduğunu tanrılardan yalnız Zeus bilir."

Pindaros da şöyle der:

"Bilgeler 'Hiçbir şeyde aşırıya gitme' sözünü pek çok övmüştür."

28

οὐ χρὴ οὖν τοὺς ἀποθνήσκοντας νέους θρηνεῖν ὅτι τῶν ἐν τῷ μακρῷ βίῳ νομιζομένων ἀγαθῶν ἀπεστέρηνται· τοῦτο γὰρ ἄδηλον, ὡς πολλάκις εἴπομεν, εἴτʼ ἀγαθῶν ἀπεστερημένοι τυγχάνουσιν εἴτε κακῶν· πολλῷ γὰρ πλείονα τὰ κακά. καὶ τὰ μὲν μόγις καὶ διὰ πολλῶν φροντίδων κτώμεθα, τὰ δὲ κακὰ πάνυ ῥᾳδίως στρογγύλα γὰρ εἶναί φασι ταῦτα καὶ συνεχῆ καὶ πρὸς ἄλληλα φερόμενα κατὰ πολλὰς αἰτίας, τὰ δʼ ἀγαθὰ διεχῆ τε καὶ δυσκόλως συνερχόμενα πρὸς αὐτοῖς τοῦ βίου τοῖς τέρμασιν. ἐπιλελησμένοις οὖν ἐοίκαμεν ὅτι οὐ μόνον, ὥς φησιν Εὐριπίδης, τὰ χρήματα οὐκ ἴδια κέκτηνται βροτοί, ἀλλʼ ἁπλῶς τῶν ἀνθρωπίνων οὐδέν. διὸ καὶ ἐπὶ πάντων λέγειν χρὴ τὰ τῶν θεῶν δʼ ἔχοντες ἐπιμελούμεθα. ὅταν δὲ χρῄζωσʼ αὔτʼ ἀφαιροῦνται πάλιν. οὐ δεῖ οὖν δυσφορεῖν, ἐὰν ἃ ἔχρησαν ἡμῖν πρὸς ὀλίγον, ταῦτʼ ἀπαιτῶσιν οὐδὲ γὰρ οἱ τραπεζῖται, καθάπερ εἰώθαμεν λέγειν πολλάκις, ἀπαιτούμενοι τὰ θέματα δυσχεραίνουσιν ἐπὶ τῇ ἀποδόσει, ἐάνπερ εὐγνωμονῶσι. πρὸς γὰρ τοὺς οὐκ εὐμαρῶς ἀποδιδόντας εἰκότως ἄν τις εἴποι ἐπελάθου ὅτι ταῦτʼ ἔλαβες ἐπὶ τῷ ἀποδοῦναι; τοῦτο δὴ τοῖς θνητοῖς ἅπασι συμβέβηκεν. ἔχομεν γὰρ τὸ ζῆν ὥσπερ παρὰ καταθεμένοις θεοῖς ἐξ ἀνάγκης, καὶ τούτου χρόνος οὐδείς ἐστιν ὡρισμένος τῆς ἀποδόσεως, ὥσπερ οὐδὲ τοῖς τραπεζίταις τῆς τῶν θεμάτων, ἀλλʼ ἄδηλον πόθʼ ὁ δοὺς ἀπαιτήσει. ὁ οὖν ἢ αὐτὸς μέλλων ἀποθνήσκειν ἢ τέκνων ἀποθανόντων ὑπεραγανακτῶν πῶς οὐ καταφανῶς ἐπιλέλησται ὅτι καὶ αὐτὸς ἄνθρωπός ἐστι καὶ τὰ τέκνα θνητὰ ἐγέννησεν; οὐ γάρ ἐστι φρένας ἔχοντος ἀνθρώπου ἀγνοεῖν ὅτι ὁ ἄνθρωπος ζῷόν ἐστι θνητόν, οὐδʼ ὅτι γέγονεν εἰς τὸ ἀποθανεῖν. εἰ γοῦν ἡ Νιόβη κατὰ τοὺς μύθους πρόχειρον εἶχε τὴν ὑπόληψιν ταύτην ὅτι καὶ ἡ θαλέθοντι βίῳ βλάσταις τε τέκνων βριθομένα γλυκερὸν φάος ὁρῶσα τελευτήσει, οὐκ ἂν οὕτως ἐδυσχέραινεν ὡς καὶ τὸ ζῆν ἐθέλειν ἐκλιπεῖν διὰ τὸ μέγεθος τῆς συμφορᾶς, καὶ τοὺς θεοὺς ἐπικαλεῖσθαι ἀνάρπαστον αὐτὴν γενέσθαι πρὸς ἀπώλειαν τὴν χαλεπωτάτην. δύʼ ἐστὶ τῶν Δελφικῶν γραμμάτων τὰ μάλιστʼ ἀναγκαιότατα πρὸς τὸν βίον, τὸ γνῶθι σαυτὸν καὶ τὸ μηδὲν ἄγαν· ἐκ τούτων γὰρ ἤρτηται καὶ τἄλλα πάντα. ταῦτα γάρ ἐστιν ἀλλήλοις συνῳδὰ καὶ σύμφωνα, καὶ διὰ θατέρου θάτερον ἔοικε δηλοῦσθαι κατὰ δύναμιν. ἔν τε γὰρ τῷ γιγνώσκειν ἑαυτὸν· περιέχεται τὸ μηδὲν ἄγαν, καὶ ἐν τούτῳ τὸ γιγνώσκειν ἑαυτόν. διὸ καὶ περὶ μὲν τούτου φησὶν ὁ Ἴων οὕτως τὸ γνῶθι σαυτὸν τοῦτʼ ἔπος μὲν οὐ μέγα, ἔργον δʼ ὅσον Ζεὺς μόνος· ἐπίσταται θεῶν, ὁ δὲ Πίνδαρος σοφοὶ δέ φησὶ καὶ τὸ μηδὲν ἄγαν ἔπος αἴνησαν περισσῶς

29Bunları Pythia'nın bildirdiği öğütler gibi aklında tutan kişi, onları hayatın bütün işlerine kolayca uygulayabilir ve başına gelenlere ustalıkla katlanabilir. Hem kendi tabiatına bakar hem de başına gelenler karşısında haddini aşmaz: ne kibre kapılıp kabarır ne de sinip yere kapanarak sızlanmalara, feryatlara düşer. Bu düşkünlüğün sebebi psykhē'nin zayıflığı ve hayatta zorunluluğun ya da yazgının payına göre olagelen şeyleri bilmediğimiz için içimizde kök salan ölüm korkusudur. Pythagorasçılar da güzel öğütlemişlerdir:

"Ölümlülerin daimōnların verdiği talihle çektiği acılardan hangi pay düştüyse sana, onu taşı, öfkelenme."

Tragedya şairi Aiskhylos da:

"Adil ve bilge adamlara yaraşır, korkunç şeyler içinde bile tanrılara öfkelenmemek."

Euripides de:

"Ölümlülerden kim zorunluluğa boyun eğmişse bilge sayılır bizce, ilahî olanı da bilir."

Başka bir yerde de:

"Ölümlülerden kim başına geleni iyi taşırsa, bence odur en iyi, itidalli olan da odur."

29

ταῦτʼ οὖν ἐν διανοίᾳ τις ἔχων ὡς πυθόχρηστα παραγγέλματα πρὸς πάντα τὰ τοῦ βίου πράγματα ῥᾳδίως ἐφαρμόζειν δυνήσεται καὶ φέρειν αὐτὰ δεξιῶς, εἴς τε τὴν αὑτοῦ φύσιν ἀφορῶν καὶ εἰς τὸ μὴ πέρα τοῦ προσήκοντος ἐν τοῖς προσπίπτουσιν ἢ διαίρεσθαι πρὸς ἀλαζονείαν ἢ ταπεινοῦσθαι καὶ καταπίπτειν πρὸς οἴκτους καὶ ὀλοφυρμοὺς διὰ τὴν τῆς ψυχῆς ἀσθένειαν καὶ τὸν ἐμφυόμενον ἡμῖν τοῦ θανάτου φόβον παρὰ τὴν ἄγνοιαν τῶν εἰωθότων ἐν τῷ βίῳ συμβαίνειν κατὰ τὴν τῆς ἀνάγκης ἢ πεπρωμένης μοῖραν. καλῶς δʼ οἱ Πυθαγόρειοι παρεκελεύσαντο λέγοντες ὅσσα δὲ δαιμονίῃσι τύχαις βροτοὶ ἄλγεʼ ἔχουσιν, ἣν ἂν μοῖραν ἔχῃς, ταύτην ἔχε μηδʼ ἀγανάκτει καὶ ὁ τραγικὸς Αἰσχύλος ἀνδρῶν γάρ ἐστιν ἐνδίκων τε καὶ σοφῶν κἀν τοῖσι δεινοῖς μὴ τεθυμῶσθαι θεοῖς καὶ ὁ Εὐριπίδης ὅστις δʼ ἀνάγκῃ συγκεχώρηκεν βροτῶν σοφὸς παρʼ ἡμῖν καὶ τὰ θεῖʼ ἐπίσταται καὶ ἐν ἄλλοις τὰ προσπεσόντα δʼ ὅστις εὖ φέρει βροτῶν, ἄριστος εἶναι σωφρονεῖν τέ μοι δοκεῖ

30Çoğu insan ise her şeyden yakınır ve umutlarına aykırı olarak başlarına gelen her şeyin talihin ve daimōnların kötü niyetinden geldiğini düşünür. Bu yüzden her şeye sızlanır, inler, kendi bahtsızlıklarını suçlarlar. Onlara şöyle karşılık verilebilir:

"Sana zarar veren tanrı değil, sen kendinsin"

ve terbiyesizlikten doğan akılsızlığın, aklını yitirmişliğin. İşte bu aldanmış ve yanlış kanaat yüzünden her türlü ölümden yakınırlar. Biri yolculuktayken ölürse inleyip şöyle derler:

"Zavallı, ne babası ne de saygıdeğer anası kapayacak gözlerini."

Kendi yurdunda, anne babası yanındayken ölürse, ellerinden kapılıp gittiği ve gözlerinin önünde onlara acı bıraktığı için sızlanırlar. Hiçbir şey hakkında tek söz söylemeden dilsiz ölürse, ağlayarak şöyle derler:

"Bana hiç değerli bir söz söylemedin ki hep hatırlayayım."

Ölürken bir şeyler söylemişse, o sözü acılarını tutuşturan bir çıra gibi hep ellerinin altında tutarlar. Çabuk ölmüşse "Kapılıp gitti!" diye sızlanırlar; uzun sürmüşse eriyip tükenerek, azap çekerek öldüğü için yakınırlar. Her bahane acıları ve ağıtları körüklemeye yeter. Bunları kışkırtan şairlerdir, en başta da ilk şair Homeros:

"Bir baba nasıl oğlunun kemiklerini yakarken ağlarsa, evlenmek üzereyken ölüp zavallı anne babasını yasa boğan, anne babasına dile gelmez bir inilti ve yas bırakan oğlunun..."

Bunun haklı bir ağlayış olup olmadığı henüz belli değil; ama devamına bak:

"...ihtiyarlığında doğmuş biricik oğlunun, nice malın mirasçısının."

30

οἱ δὲ πολλοὶ πάντα καταμέμφονται καὶ πάντα τὰ παρὰ τὰς ἐλπίδας αὐτοῖς συμβεβηκότα ἐξ ἐπηρείας τύχης καὶ δαιμόνων γενέσθαι νομίζουσι. διὸ καὶ ἐπὶ πᾶσιν ὀδύρονται, στένοντες καὶ τὴν ἑαυτῶν ἀτυχίαν αἰτιώμενοι. πρὸς οὓς ὑποτυχὼν ἄν τις εἴποι θεὸς δέ σοι πῆμʼ οὐδὲν ἀλλʼ αὐτὸς σὺ σοί καὶ ἡ διὰ τὴν ἀπαιδευσίαν ἄνοια καὶ παραφροσύνη. διὰ ταύτην γοῦν τὴν διηπατημένην καὶ ψευδῆ δόξαν πάντα καταμέμφονται θάνατον. ἐὰν μὲν γὰρ ἐν ἀποδημίᾳ τις ὢν ἀποθάνῃ, στένουσιν ἐπιλέγοντες δύσμορος, οὐδʼ ἄρα τῷ γε πατὴρ καὶ πότνια μήτηρ ὄσσε καθαιρήσουσιν ἐὰν δʼ ἐπὶ τῆς οἰκείας πατρίδος παρόντων τῶν γονέων, ὀδύρονται ὡς ἐξαρπασθέντος ἐκ τῶν χειρῶν καὶ τὴν ἐν ὀφθαλμοῖς ὀδύνην αὐτοῖς ἀφέντος. ἐὰν δʼ ἄφωνος μηδὲν προσειπὼν περὶ μηδενός, κλαίοντες λέγουσιν οὐδέ τί μοι εἶπας πυκινὸν ἔπος, οὗ τέ κεν αἰεί μεμνῄμην ἐὰν προσομιλήσας τι, τοῦτʼ ἀεὶ πρόχειρον ἔχουσιν ὥσπερ ὑπέκκαυμα τῆς λύπης. ἐὰν ταχέως, ὀδύρονται λέγοντες ἀνηρπάσθη. ἐὰν μακρῶς, μέμφονται ὅτι καταφθινήσας καὶ τιμωρηθεὶς ἀπέθανε. πᾶσα πρόφασις ἱκανὴ πρὸς τὸ τὰς λύπας καὶ τοὺς θρήνους συνεγείρειν. ταῦτα δʼ ἐκίνησαν οἱ ποιηταί, καὶ μάλιστα τούτων ὁ πρῶτος Ὅμηρος λέγων ὡς δὲ πατὴρ οὗ παιδὸς ὀδύρεται ὀστέα καίων, νυμφίου, ὅς τε θανὼν δειλοὺς ἀκάχησε τοκῆας ἄρρητον δὲ τοκεῦσι γόον καὶ πένθος ἔθηκε καὶ ταῦτα μὲν οὔπω δῆλον εἰ δικαίως ὀδύρεται, ἀλλʼ ὅρα τὸ ἑξῆς μοῦνος τηλύγετος πολλοῖσιν ἐπὶ κτεάτεσσι.

31Kim bilir, belki de tanrı insan soyunu bir baba gibi gözettiği ve olacakları önceden gördüğü için bazılarını vakitsizce hayattan çekip alıyordur? Bu yüzden onların kaçınılacak bir şeye uğradığını düşünmemeli. Çünkü

"ölümlüler için zorunlu olan hiçbir şey korkunç değildir,"

ne asıl gaye olarak olanlar ne de bunlara bağlı olarak ardından gelenler. Şunu da bilmeli: ölümlerin çoğu, daha büyük başka sıkıntılardan önce gelir; kimine hiç doğmamak yararlı olurdu, kimine doğar doğmaz ölmek, kimine biraz ilerledikten sonra, kimine de çiçeğindeyken. Bütün bu ölümleri hafif karşılamalı, yazgıdan kaçılamayacağını bilmelidir. Terbiye görmüş insanlar şunu da kavramış olmalıdır: vakitsizce hayattan yoksun kalmış görünenler bizden ancak kısa bir süre önce gitmişlerdir; çünkü en uzun hayat bile sınırsız çağın yanında azdır, bir nokta kadardır. Hem çok yas tutanların birçoğu ağladıkları kişilerin ardından çok geçmeden gitmiş, yastan hiçbir yarar elde etmemiş, kendilerini boş yere eziyetlerle hırpalamışlardır. Bu hayattaki konukluğumuz pek kısa olduğuna göre kendimizi kupkuru acılar ve en bahtsız yas içinde, ızdıraplarla ve bedene eziyetlerle günlerimizi uzatarak tüketmemeli; daha iyi olana ve insana daha yaraşana dönmeliyiz. Dalkavukluk ederek acımızı paylaşan ve yasımızı körükleyenlerle değil, soylu ve ağırbaşlı bir avutmayla acılarımızı üzerimizden alan adamlarla bir arada olmaya çalışmalıyız. Homeros'ta Hektor'un Andromakhe'yi teselli ederken ona söylediği şu sözlere de kulak verip aklımızda tutmalıyız:

"Zavallım, gönlünde hiç bu kadar üzülme benim için; yazgımı aşarak kimse beni Hades'e göndermeyecek. Yazgıdan kaçmış tek bir insan yoktur derim ben, ne kötü ne de iyi, bir kez doğdu mu."

Şair başka bir yerde bu yazgı için şöyle der:

"Anası onu doğurduğunda, doğarken ipliğini eğirdi."

31

τίς γὰρ οἶδεν, εἰ ὁ θεὸς πατρικῶς κηδόμενος τοῦ ἀνθρωπείου γένους καὶ προορώμενος τὰ μέλλοντα συμβήσεσθαι προεξάγει τινὰς ἐκ τοῦ ζῆν ἀώρους; ὅθεν οὐδὲν φευκτὸν νομιστέον αὐτοὺς πάσχειν ( δεινὸν γὰρ οὐδὲν τῶν ἀναγκαίων βροτοῖς οὔτε τῶν κατὰ προηγούμενον λόγον συμβαινόντων οὔτε τῶν κατʼ ἐπακολούθησιν) καὶ ὅτι οἱ πλεῖστοι θάνατοι πρὸ ἄλλων δυσχερῶν μειζόνων γίγνονται, καὶ ὅτι τοῖς μὲν οὐδὲ γενέσθαι συνέφερε, τοῖς δʼ ἅμα τῷ γενέσθαι ἀποθανεῖν, τοῖς δὲ προελθοῦσιν ἐπὶ μικρὸν τοῖς δʼ ἀκμάζουσι. πρὸς πάντας δὴ τούτους τοὺς θανάτους ἐλαφρῶς ἑκτέον, εἰδότας ὅτι τὴν μοῖραν οὐκ ἔστιν ἐκφυγεῖν πεπαιδευμένων δʼ ἐστὶν ἀνθρώπων προσειληφέναι ὅτι βραχὺν χρόνον προειλήφασιν ἡμᾶς οἱ δοκοῦντες ἄωροι τοῦ ζῆν ἐστερῆσθαι· καὶ γὰρ ὁ μακρότατος βίος ὀλίγος ἐστὶ καὶ στιγμαῖος πρὸς τὸν ἄπειρον αἰῶνα καὶ ὅτι πολλοὶ τῶν ἐπὶ πλέον πενθησάντων μετʼ οὐ πολὺ τοῖς ὑπʼ αὐτῶν κατοδυρθεῖσιν ἐπηκολούθησαν, οὐδὲν ἐκ τοῦ πένθους ὄφελος περιποιησάμενοι, μάτην δʼ ἑαυτοὺς , καταικισάμενοι ταῖς κακουχίαις. βραχυτάτου δὲ τοῦ τῆς ἐπιδημίας ὄντος ἐν τῷ βίῳ χρόνου, οὐκ ἐν ταῖς αὐχμηραῖς λύπαις οὐδʼ ἐν τῷ κακοδαιμονεστάτῳ πένθει διαφθείρειν ἑαυτοὺς δεῖ ταῖς ὀδύναις καὶ ταῖς τοῦ σώματος αἰκίαις παρατεινομένους, ἀλλὰ μεταβάλλειν ἐπὶ τὸ κρεῖσσον καὶ ἀνθρωπικώτερον, πειρωμένους καὶ σπουδάζοντας ἐντυγχάνειν ἀνδράσι τοῖς συλλυπουμένοις καὶ διεγείρουσι τὰ πένθη διὰ κολακείαν, ἀλλὰ τοῖς ἀφαιρουμένοις τὰς λύπας διὰ τῆς γενναίας καὶ σεμνῆς παρηγορίας, ἐπακούοντας καὶ ἔχοντας ἐν νῷ τὸ Ὁμηρικὸν τοῦτʼ ἔπος, ὅπερ ὁ Ἕκτωρ πρὸς τὴν Ἀνδρομάχην ἀντιπαρηγορῶν αὐτὴν εἶπεν ὡδί δαιμονίη, μή μοί τι λίην ἀκαχίζεο θυμῷ οὐ γάρ τίς μʼ ὑπὲρ αἶσαν ἀνὴρ Ἄιδι προϊάψει, μοῖραν δʼ οὔ τινά φημι πεφυγμένον ἔμμεναι ἀνδρῶν, οὐ κακὸν οὐδὲ μὲν ἐσθλόν, ἐπὴν τὰ πρῶτα γένηται ταύτην δὲ τὴν μοῖραν ἐν ἄλλοις ὁ ποιητής φησι γεινομένῳ ἐπένησε λίνῳ, ὅτε μιν τέκε μήτηρ

32Bunları önceden aklımızda tutarsak, boş ve sonuçsuz ağır yastan kurtuluruz; çünkü hayatın aradaki zamanı pek kısadır. Öyleyse bu zamanı yas acılarıyla rahatsız edilmeden, gönlümüz hoş geçirmeye özen göstermeli; yas belirtilerini bırakmalı, bedenimize ve birlikte yaşadığımız kişilerin esenliğine dikkat etmeliyiz. Benzer felaketlere uğramış akrabalarımıza ya da dostlarımıza bir zamanlar herhâlde söylemiş olduğumuz sözleri hatırlamak da iyidir: onları teselli eder, hayatın herkese ortak kazalarını herkes gibi, insana ait olanı insanca taşımaya ikna etmeye çalışırdık. Başkalarını acıdan kurtarmaya gücümüz yetsin de bu sözleri hatırlamak kendimize hiçbir yarar sağlamasın, olacak şey değildir; psykhē'nin yaralı yerini bu sözlerle, logos'un şifalı ilaçlarıyla iyileştirmek gerekir, çünkü ertelenecek son şey acıdan kurtulmaktır. Herkesin ağzında dolaşan bir söz vardır: hangi işte olursa olsun işini erteleyen kişi belalarla boğuşur. Bence psykhē'nin ağır ve çetin hâllerini gelecek zamana erteleyen kişi çok daha fazla boğuşur.

32

ταῦτα πρὸ διανοίας λαβόντες τῆς ἀπράκτου καὶ κενῆς ἀπαλλαγησόμεθα βαρυπενθείας, ὀλίγου δὴ παντάπασι τοῦ μεταξὺ χρόνου τῆς ζωῆς ὄντος. φειστέον οὖν, ὅπως εὔθυμόν τε καὶ ἀπαρενόχλητον τοῦτον ταῖς πενθικαῖς λύπαις διαγάγωμεν, τὰ τοῦ πένθους παράσημα μεθέμενοι καὶ τῆς τοῦ σώματος ἐπιμελείας φροντίσαντες καὶ τῆς τῶν συμβιούντων ἡμῖν σωτηρίας. καλὸν δὲ καὶ μεμνῆσθαι τῶν λόγων, οἷς κατὰ τὸ εἰκὸς ἐχρησάμεθά ποτε πρὸς συγγενεῖς ἢ φίλους ἐν ταῖς παραπλησίοις γενομένους συμφοραῖς, παραμυθούμενοι καὶ πείθοντες τὰ κοινὰ τοῦ βίου συμπτώματα κοινῶς φέρειν καὶ τὰ ἀνθρώπινα ἀνθρωπίνως, καὶ μὴ τοῖς μὲν ἄλλοις ἐπαρκεῖν πρὸς ἀλυπίαν δύνασθαι, ἑαυτοῖς δὲ μηδὲν ὄφελος εἶναι τὴν τούτων ὑπόμνησιν, διʼ ὧν δεῖ τὸ ἀλγοῦν τῆς ψυχῆς ἀποθεραπεύειν παιωνίοις λόγου φαρμάκοις, ὡς πάντων μᾶλλον ἢ ἀλυπίας ἀναβολὴν δεῖ ποιεῖσθαι. καίτοι γε τὸν ἐν ὁτῳοῦν ἀμβολιεργὸν ἄταις φησὶ παλαίειν, τὸ κυκλούμενον τοῦτο παρὰ πᾶσιν ἔπος· πολὺ δʼ οἶμαι μᾶλλον τὸν ὑπερτιθέμενον τὰ τῆς ψυχῆς ἀχθεινὰ πάθη καὶ δυσάντητα πρὸς τὸν ἐπιόντα χρόνον.

33Oğullarının ölümüne soylu, yüce gönüllü ve yumuşak bir biçimde katlananlara da bakmalı: Klazomenaili Anaksagoras'a, Atinalı Demosthenes'e, Syrakusalı Dion'a, kral Antigonos'a, eskilerden de çağımızdan da daha birçoklarına. Bunlardan Anaksagoras için anlatıldığına göre, tabiat üzerine konuşup öğrencileriyle sohbet ederken kendisine haber getirenlerden biri oğlunun öldüğünü bildirmiş; o da biraz durduktan sonra yanındakilere "Oğlumu ölümlü doğurduğumu biliyordum" demiş. Sözdeki ve kavrayıştaki üstün gücü yüzünden "Olymposlu" diye anılan Perikles ise iki oğlunun, Paralos ile Ksanthippos'un da öldüğünü öğrendiğinde, Protagoras'ın anlattığına göre şöyle davranmış: "Oğulları genç ve yakışıklıydı, sekiz gün içinde ikisi de öldü; ama o yas tutmadan dayandı. Çünkü gönül dinginliğine sıkıca tutunuyordu; bu dinginlik ona her gün iyi bir kader, acısızlık ve halkın gözünde itibar bakımından çok yarar sağlıyordu. Onun yaslarını güçlü bir biçimde taşıdığını gören herkes onu yüce gönüllü, yiğit ve kendisinden üstün sayıyordu; çünkü kendisinin böyle durumlarda ne kadar çaresiz kaldığını pek iyi biliyordu." Gerçekten de Perikles, iki oğlunun ölüm haberinden hemen sonra, atalarının âdetine göre başında çelenk, sırtında beyazlarla halka konuşmuş, "iyi öğütlere öncülük ederek" Atinalıları savaşa yüreklendirmiştir. Sokratesçi Ksenophon da bir gün kurban keserken savaştan gelen habercilerden oğlu Gryllos'un savaşırken öldüğünü öğrenince çelengini başından çıkarıp nasıl öldüğünü sormuş. Haberciler onun yiğitçe çarpışıp düşmanlardan birçoğunu öldürdüğünü söyleyince, pek kısa bir süre susmuş, aklıyla duygusunu zapt etmiş, çelengini yeniden takıp kurbanı tamamlamış ve habercilere şöyle demiş: "Tanrılardan oğlumun ölümsüz ya da uzun ömürlü olmasını dilemedim, çünkü bunun yararlı olup olmadığı belirsizdir; iyi ve yurdunu seven biri olmasını diledim, öyle de oldu." Syrakusalı Dion da dostlarıyla toplantıdayken evde bir gürültü, büyük bir çığlık kopmuş; sebebini sorup oğlunun damdan düşüp öldüğünü duyunca hiç sarsılmamış, ölenin küçük bedeninin kanuna uygun biçimde gömülmesi için kadınlara teslim edilmesini emretmiş, kendisi ise görüşmekte oldukları işi bırakmamış. Söylendiğine göre hatip Demosthenes de tek ve sevgili kızını yitirdiğinde onu örnek almış. Aiskhines, onu suçladığını sanarak bu kız hakkında şunları söyler: "Kızı öleli daha yedi gün olmuştu; yas tutmadan, âdet olanları yerine getirmeden, başına çelenk takıp beyaz elbise giyerek öküz kurban ediyor, kanuna aykırı davranıyordu; oysa zavallı, tek kızını, kendisine ilk kez baba diyen çocuğunu yitirmişti." Aiskhines onu hatiplere özgü bir biçimde suçlamaya girişerek bunları anlatmış, ama bu sözlerle onu övdüğünü bilmemiştir: Demosthenes'in yası bir kenara ittiğini ve yurt sevgisini yakınlarına duyduğu acının önüne koyduğunu göstermiştir. Kral Antigonos da oğlu Alkyoneus'un bir meydan savaşında öldüğünü öğrenince, felaketi bildirenlere yüce bir gönülle bakmış, biraz durup başını önüne eğdikten sonra şöyle demiş: "Ey Alkyoneus, hayattan beklediğimden geç ayrıldın; düşmanın üzerine kendini hiç esirgemeden atılıyor, ne kendi esenliğini ne de benim öğütlerimi umursuyordun." Bu adamların yüce gönüllülüğüne herkes hayran kalır, şaşar; ama terbiyesizlikten gelen psykhē zayıflığı yüzünden işlerinde onlara öykünemez. Hellen ve Roma tarihinin bize aktardığı, yakınlarının ölümünde soylu ve güzel davranmış insanlara dair daha pek çok örnek vardır; ama söylenenler, her şeyin en acısı olan yası ve yasta harcanan hiçbir işe yaramayan boş zahmeti bırakmak için yeter.

33

ἀποβλέπειν δὲ καὶ πρὸς τοὺς εὐγενῶς καὶ μεγαλοφρόνως τοὺς ἐπὶ τοῖς υἱοῖς γενομένους θανάτους καὶ πράως ὑποστάντας, Ἀναξαγόραν τὸν Κλαζομένιον καὶ Δημοσθένη τὸν Ἀθηναῖον καὶ Δίωνα τὸν Συρακόσιον καὶ τὸν βασιλέα Ἀντίγονον, καὶ συχνοὺς ἄλλους τῶν τε παλαιῶν καὶ τῶν καθʼ ἡμᾶς. τούτων γὰρ Ἀναξαγόραν παρειλήφαμεν, ὥς φασι, φυσιολογοῦντα καὶ διαλεγόμενον τοῖς γνωρίμοις, ἀκούσαντα παρά τινος τῶν ἀναγγειλάντων αὐτῷ τὴν περὶ τὸν υἱὸν τελευτήν, μικρὸν ἐπισχόντα πρὸς τοὺς παρόντας εἰπεῖν ᾔδειν ὅτι θνητὸν ἐγέννησα τὸν υἱόν. Περικλέα δὲ τὸν Ὀλύμπιον προσαγορευθέντα διὰ τὴν περὶ τὸν λόγον καὶ τὴν σύνεσιν ὑπερβεβλημένην δύναμιν, πυθόμενον ἀμφοτέρους αὐτοῦ τοὺς υἱοὺς μετηλλαχέναι τὸν βίον, Πάραλόν τε καὶ Ξάνθιππον, ὥς φησι Πρωταγόρας εἰπεῖν οὕτως τῶν γὰρ υἱέων νεηνιέων ἐόντων καὶ καλῶν, ἐν ὀκτὼ δὲ τῇσι πάσῃσι ἡμέρῃσι ἀποθανόντων νηπενθέως ἀνέτλη· εὐδίης γὰρ εἴχετο, ἐξ ἧς πολλὸν ὤνητο κατὰ πᾶσαν ἡμέρην εἰς εὐποτμίην καὶ ἀνωδυνίην καὶ τὴν ἐν τοῖσι πολλοῖσι δόξαν· πᾶς γάρ τίς μιν ὁρέων τὰ ἑωυτοῦ πένθεα ἐρρωμένως φέροντα, μεγαλόφρονά τε καὶ ἀνδρήιον ἐδόκεε εἶναι καὶ ἑωυτοῦ κρέσσω, κάρτα εἰδὼς τὴν ἑωυτοῦ ἐν τοιοῖσδε πράγμασι ἀμηχανίην τοῦτον γὰρ εὐθὺς μετὰ τὴν προσαγγελίαν ἀμφοτέρων τῶν υἱέων οὐδὲν ἧττον ἐστεφανωμένον κατὰ τὸ πάτριον ἔθος καὶ λευχειμονοῦντα δημηγορεῖν βουλὰς τʼ ἐξάρχοντʼ ἀγαθὰς πρός τε τὸν πόλεμον ἐπιπαρορμῶντα τοὺς Ἀθηναίους. Ξενοφῶντα δὲ τὸν Σωκρατικὸν θύοντά ποτε, παρὰ τῶν ἀγγέλων τῶν ἀπὸ τοῦ πολέμου πυθόμενον ὅτι ὁ υἱὸς αὐτοῦ Γρύλλος ἀγωνιζόμενος ἐτελεύτησε, περιελόμενον τὸν στέφανον ἐξετάζειν τίνα τρόπον ἐτελεύτησε. τῶν δὲ ἀπαγγειλάντων ὅτι γενναίως ἀριστεύων καὶ πολλοὺς τῶν πολεμίων κατακτείνας, μικρὸν παντελῶς διασιωπήσαντα χρόνον καὶ τῷ λογισμῷ τὸ πάθος παρακατασχόντα, ἐπιθέμενον πάλιν τὸν στέφανον ἐπιτελεῖν τὴν θυσίαν, καὶ πρὸς τοὺς ἀγγέλους εἰπεῖν ὅτι θεοῖς ηὐξάμην οὐκ ἀθάνατον οὐδὲ πολυχρόνιον γενέσθαι μοι τὸν υἱὸν τὸ γὰρ τοιοῦτον ἄδηλον εἰ συμφέρει, ἀγαθὸν δὲ καὶ φιλόπατριν, ὃ δὴ καὶ γέγονεν. Δίωνα δὲ τὸν Συρακόσιον συνεδρεύοντα μετὰ τῶν φίλων, κατὰ τὴν οἰκίαν θορύβου γενομένου καὶ μεγάλης κραυγῆς, πυθόμενον τὴν αἰτίαν καὶ τὸ συμβεβηκὸς ἀκούσαντα ὅτι ὁ υἱὸς αὐτοῦ καταπεσὼν ἀπὸ τοῦ στέγους ἐτελεύτησεν, οὐδὲν ἐκπλαγέντα τὸ μὲν σωμάτιον κελεῦσαι τοῦ μεταλλάξαντος ταῖς γυναιξὶ παραδοῦναι πρὸς τὴν νόμιμον ταφήν, αὐτὸν δὲ περὶ ὧν διεσκέπτετο μὴ παραλιπεῖν. τοῦτον ζηλῶσαι λέγεται καὶ Δημοσθένην τὸν ῥήτορα, τὴν μόνην καὶ ἀγαπητὴν ἀπολέσαντα θυγατέρα, περὶ ἧς φησιν Αἰσχίνης, κατηγορεῖν αὐτοῦ δόξας, ταυτί. ἑβδόμην δʼ ἡμέραν τῆς θυγατρὸς αὐτῷ τετελευτηκυίας, πρὶν πενθῆσαι καὶ τὰ νομιζόμενα ποιῆσαι, στεφανωσάμενος καὶ λευκὴν ἐσθῆτα ἀναλαβὼν ἐβουθύτει καὶ παρενόμει, τὴν μόνην ὁ δείλαιος καὶ πρώτην αὐτὸν πατέρα προσειποῦσαν ἀπολέσας. οὗτος μὲν οὖν ῥητορικῶς προθέμενος αὐτοῦ κατηγορῆσαι ταῦτα διεξῆλθεν, ἀγνοῶν ὅτι διὰ τούτων αὐτὸν ἐπαινεῖ τὸ πενθεῖν παρωσάμενον καὶ τὸ φιλόπατρι πρὸ τῆς τῶν ἀναγκαίων συμπαθείας ἐπιδειξάμενον. Ἀντίγονον δὲ τὸν βασιλέα πυθόμενον τὴν Ἀλκυονέως τοῦ υἱοῦ τελευτὴν ἐν παρατάξει γενομένην μεγαλοφρόνως τε πρὸς τοὺς ἀπαγγείλαντας αὐτῷ τὴν συμφορὰν ἀπιδεῖν καὶ μικρὸν ἐπισχόντα καὶ κατηφιάσαντα προσειπεῖν ὦ Ἀλκυονεῦ, ὀψίτερον μετήλλαξας τὸν βίον, οὕτως ἀφειδῶς ἐξορμῶν πρὸς τοὺς πολεμίους καὶ οὔτε τῆς ἑαυτοῦ σωτηρίας οὔτε τῶν ἐμῶν παραινέσεων φροντίζων Τούτους δὴ τοὺς ἄνδρας θαυμάζουσι μὲν τῆς μεγαλοφροσύνης πάντες καὶ ἄγανται, μιμεῖσθαι δʼ ἐπὶ τῶν ἔργων οὐ δύνανται διὰ τὴν ἐκ τῆς ἀπαιδευσίας ἀσθένειαν τῆς ψυχῆς. πλὴν πολλῶν ὄντων παραδειγμάτων τῶν διὰ τῆς ἱστορίας ἡμῖν παραδιδομένων τῆς τε Ἑλληνικῆς καὶ τῆς Ῥωμαϊκῆς τῶν γενναίως καὶ καλῶς ἐν ταῖς τῶν ἀναγκαίων τελευταῖς διαγενομένων ἀποχρήσει τὰ εἰρημένα πρὸς τὴν ἀπόθεσιν τοῦ πάντων ἀνιαροτάτου πένθους καὶ τῆς ἐν τούτῳ πρὸς οὐδὲν χρήσιμον ματαιοπονίας.

34Erdemleriyle öne çıkanların tanrıların sevgilileri olarak genç yaşta yazgılarına göçtüklerini önceki sözlerimde hatırlatmıştım; şimdi de bunun üzerinden pek kısaca geçmeye çalışacağım ve Menandros'un şu güzel sözünü doğrulayacağım:

"Tanrıların sevdiği genç ölür."

Ama belki sen, sevgili Apollonios, şöyle karşılık verirsin: "Delikanlı Apollon'un ve Moiraların himayesine pek emanetti; senin hayattan ayrıldığında, yetişkin bir adam olmuş oğlunun seni gömmesi gerekirdi; tabiata uygun olan buydu." Elbette, bizim tabiatımıza, insan tabiatına uygun olan buydu; ama bütünün takdirine ve kozmik düzene uygun olan bu değildi. O mutlu genç için, kendisine ayrılmış zamanın ötesinde burada, bu hayatta beklemek tabiata uygun değildi; bu zamanı düzen içinde doldurduktan sonra yazgının yoluna dönmesi uygundu, çünkü yazgı, dendiği gibi, artık onu yanına çağırıyordu. "Ama vakitsiz öldü." Öyleyse bu yüzden daha talihlidir, kötülükleri de tatmamıştır; çünkü Euripides'in dediği gibi

"Hayatın yalnız adı hayattır, kendisi ise ölümdür."

O, yaşın en çiçekli çağında, eksiksiz bir delikanlı olarak bizden önce gitti; bütün tanıdıklarının imrendiği, gözlerini üzerinden ayıramadığı biriydi. Babasını, annesini, yakınlarını ve felsefeyi severdi; tek sözle, insanları severdi. Dostlarının yaşlılarına baba gibi saygı gösterir, yaşıtlarını ve arkadaşlarını sever, hocalarına hürmet eder, yabancılara da şehirlilere de son derece yumuşak davranırdı; görünüşündeki zarafet ve güler yüzlü insan sevgisiyle herkese tatlı ve dosttu. Senin dindarlığının ve kendi dindarlığının ona yaraşan şöhretini sonsuza dek taşıyarak, ölümlü hayattan bir şölenden ayrılır gibi, uzun yaşlılığın getirdiği sarhoşluk taşkınlığına düşmeden önce ayrıldı. Eski şairlerin ve filozofların sözü doğruysa, ki doğru olması akla yatkındır, söylendiği gibi ölenlerden dindar olanlara bir şeref ve baş köşe verilir, psykhē'lerinin vakit geçirdiği ayrılmış bir yer vardır. Öyleyse rahmetli oğlun hakkında güzel umutlar beslemelisin: o da bunların arasına sayılacak ve onlarla birlikte olacaktır.

34

ὅτι γὰρ οἱ ταῖς ἀρεταῖς διενεγκόντες ὡς θεοφιλεῖς νέοι μετέστησαν πρὸς τὸ χρεὼν καὶ πάλαι μὲν διὰ τῶν πρόσθεν ὑπέμνησα λόγων, καὶ νῦν δὲ πειράσομαι διὰ βραχυτάτων ἐπιδραμεῖν, προσμαρτυρήσας τῷ καλῶς ὑπὸ Μενάνδρου ῥηθέντι τούτῳ ὃν οἱ θεοὶ φιλοῦσιν ἀποθνῄσκει νέος ἀλλʼ ἴσως ὑποτυχὼν ἂν φαίης Ἀπολλώνιε φίλτατε,σφόδρʼ ἦν ἐπιτεταγμένος ὁ νεανίσκος Ἀπόλλωνι καὶ μοίραις, καὶ σὲ ἔδει ὑπʼ ἐκείνου τελείου γενομένου κηδευθῆναι μεταλλάξαντα τὸν βίον· τοῦτο γὰρ εἶναι κατὰ φύσιν, τὴν ἡμετέραν δηλονότι καὶ τὴν ἀνθρωπίνην, ἀλλʼ οὐ κατὰ τὴν τῶν ὅλων πρόνοιαν καὶ τὴν κοσμικὴν διάταξιν. ἐκείνῳ δὲ τῷ μακαρισθέντι οὐκ ἦν κατὰ φύσιν περαιτέρω τοῦ ἀπονεμηθέντος αὐτῷ χρόνου πρὸς τὸν ἐνθάδε βίον περιμένειν, ἀλλʼ εὐτάκτως τοῦτον ἐκπλήσαντι πρὸς τὴν εἱμαρμένην ἐπανάγειν πορείαν, καλούσης αὐτῆς, φησίν, ἤδη πρὸς ἑαυτήν. ἀλλʼ ἄωρος ἐτελεύτησεν; οὐκοῦν εὐποτμότερος διὰ τοῦτο καὶ κακῶν ἀπείρατός ἐστιν· ὁ βίος γάρ φησὶν Εὐριπίδης ὄνομʼ ἔχει μόνον μόρος γεγώς. οὗτος δʼ ἐπὶ τῆς εὐανθεστάτης ἡλικίας προαπεφοίτησεν ὁλόκληρος ἠίθεος, ζηλωτὸς καὶ περίβλεπτος πᾶσι τοῖς συνήθεσιν αὐτῷ, φιλοπάτωρ γενόμενος καὶ φιλομήτωρ καὶ φιλοίκειος καὶ φιλόσοφος, τὸ δὲ σύμπαν εἰπεῖν φιλάνθρωπος, αἰδούμενος μὲν τοὺς πρεσβυτέρους τῶν φίλων ὥσπερ πατέρας, στέργων δὲ τοὺς ὁμήλικας καὶ συνήθεις, τιμητικὸς δὲ τῶν καθηγησαμένων, ξένοις δὲ καὶ ἀστοῖς πραότατος, πᾶσι δὲ μείλιχος καὶ φίλος διά τε τὴν ἐξ ὄψεως χάριν καὶ τὴν, εὐπροσήγορον φιλανθρωπίαν. ἀλλὰ γὰρ ἐκεῖνος μὲν τῆς τε σῆς εὐσεβείας καὶ τῆς ἑαυτοῦ τὴν πρέπουσαν εὐφημίαν ἔχων πρὸς τὸν ἀεὶ χρόνον προαπεφοίτησε τοῦ θνητοῦ βίου, καθάπερ ἔκ του συμποσίου, πρὶν εἴς τινα παροινίαν ἐκπεσεῖν τὴν τῷ μακρῷ γήρᾳ παρεπομένην. εἰ δʼ ὁ τῶν παλαιῶν ποιητῶν τε καὶ φιλοσόφων λόγος ἐστὶν ἀληθὴς ὥσπερ εἰκὸς ἔχειν, οὕτω καὶ τοῖς εὐσεβέσι τῶν μεταλλαξάντων ἔστι τις τιμὴ καὶ προεδρία καθάπερ λέγεται, καὶ χῶρός τις ἀποτεταγμένος ἐν ᾧ διατρίβουσιν αἱ τούτων ψυχαί, καλὰς ἐλπίδας ἔχειν σε δεῖ περὶ τοῦ μακαρίτου υἱέος σου, ὅτι τούτοις συγκαταριθμηθεὶς συνέσται.

35Lirik şair Pindaros, Hades'teki dindarlar için şunları söyler:

"Onlara aşağıda güneşin gücü parlar, burada gece olduğunda; kızıl güllü çayırlarda şehirlerinin önü günnük ağaçlarıyla gölgeli, altın meyvelerle yüklüdür. Kimi atlarla ve idmanlarla, kimi dama taşlarıyla, kimi de lirlerle eğlenir; yanlarında bütün bolluk çiçek açıp serpilmiştir; sevimli yurtlarına hoş bir koku yayılır, tanrıların sunaklarında uzaklardan görünen ateşe durmadan her türlü buhuru kattıkça."

Biraz ilerde, başka bir ağıtında psykhē hakkında şöyle der:

"Hepsi mutlu bir payla, zahmetten kurtaran bir sona erer. Herkesin bedeni güçlü ölümün ardından gider, ama ömrün bir hayali hâlâ diri kalır; çünkü yalnız o tanrılardan gelmiştir. Uzuvlar iş görürken o uyur, ama uyuyanlara pek çok düşte sevinçlerin ve sıkıntıların yaklaşan hükmünü gösterir."

35

λέγεται δʼ ὑπὸ μὲν τοῦ μελικοῦ Πινδάρου ταυτὶ περὶ τῶν εὐσεβῶν ἐν ᾍδου, τοῖσι λάμπει μὲν μένος ἀελίου τὰν ἐνθάδε νύκτα κάτω, φοινικορόδοις ἐν λειμώνεσσι προάστιον αὐτῶν καὶ λιβάνῳ σκιαρὸν καὶ χρυσοκάρποισι βεβριθός. καὶ τοὶ μὲν ἵπποις γυμνασίοις τε τοὶ δὲ πεσσοῖς, τοὶ δὲ φορμίγγεσι τέρπονται, παρὰ δέ σφισιν εὐανθὴς ἅπας τέθαλεν ὄλβος, ὀδμὰ δʼ ἐρατὸν κατὰ χῶρον κίδναται αἰεὶ θύα μιγνύντων πυρὶ τηλεφανεῖ παντοῖα θεῶν ἐπὶ βωμοῖς. καὶ μικρὸν προελθὼν ἐν ἄλλῳ θρήνῳ περὶ ψυχῆς λέγων φησὶν ὀλβίᾳ δʼ ἅπαντες αἴσᾳ λυσίπονον τελευτάν. καὶ σῶμα μὲν πάντων ἕπεται θανάτῳ περισθενεῖ, ζωὸν δʼ ἔτι λείπεται αἰῶνος εἴδωλον· τὸ γάρ ἐστι μόνον ἐκ θεῶν. εὕδει δὲ πρασσόντων μελέων, ἀτὰρ εὑδόντεσσιν ἐν πολλοῖς ὀνείροις δείκνυσι τερπνῶν ἐφέρποισαν χαλεπῶν τε κρίσιν.

36İlahî Platon, Psykhē Üzerine adlı eserinde psykhē'nin ölümsüzlüğü hakkında çok şey söylemiştir; Devlet'te, Menon'da, Gorgias'ta ve öteki diyaloglarında dağınık olarak da az şey söylememiştir. Psykhē Üzerine diyaloğunda söylenenleri, istediğin gibi, ayrıca not edip sana sunacağım; şimdilik, hatip Gorgias'ın arkadaşı ve öğrencisi Atinalı Kallikles'e söylenenler yerinde ve yararlı olacaktır. Platon'daki Sokrates şöyle der:

"Dinle öyleyse, derler ya, pek güzel bir hikâyeyi; sen onu, sanırım, masal sayacaksın, ben ise hakiki bir söz sayıyorum; çünkü söyleyeceklerimi sana doğru şeyler olarak anlatacağım. Homeros'un dediği gibi Zeus, Poseidon ve Pluton, hükümranlığı babalarından aldıktan sonra aralarında paylaştılar. Kronos zamanında insanlar hakkında şöyle bir kanun vardı, tanrılar arasında hep olduğu gibi bugün de hâlâ vardır: İnsanlardan hayatını adaletle ve dindarca geçiren, öldüğünde Mutlular Adaları'na gidip kötülüklerden uzak, tam bir saadet içinde yaşar; adaletsizce ve tanrısızca yaşayan ise ceza ve kefaret zindanına, Tartaros dedikleri yere gider. Kronos zamanında, hatta Zeus hükümranlığı yeni aldığında, bunların yargıçları diriydi ve dirileri, öleceklerinin günü yargılıyorlardı. Bu yüzden davalar pek iyi karara bağlanmıyordu. Pluton ile Mutlular Adaları'nın gözetmenleri gelip Zeus'a, iki yere de layık olmayan insanların geldiğini söylediler. Zeus da şöyle dedi: 'Ben buna son vereceğim. Şimdi davalar kötü görülüyor; çünkü yargılananlar giyinik yargılanıyor, diriyken yargılanıyorlar. Kötü psykhē'leri olan pek çok kişi güzel bedenlere, soylara, servetlere bürünmüştür; yargı zamanı gelince de birçok kişi onların adil yaşadıklarına tanıklık etmeye gelir. Yargıçlar bunlardan etkilenir; üstelik kendileri de giyinik yargılarlar, psykhē'lerinin önü gözlerle, kulaklarla ve bütün bedenle örtülüdür. Bütün bunlar, hem kendi giysileri hem de yargılananlarınki, önlerine perde olur. Önce insanların ölümlerini önceden bilmelerine son vermek gerek; çünkü şimdi önceden biliyorlar. Bunu durdurması için Prometheus'a söylendi bile. Sonra bütün bunlardan soyulmuş olarak yargılanmalılar; çünkü ölmüş olarak yargılanmaları gerekir. Yargıç da çıplak, ölmüş olmalı; herkes öldüğü anda, bütün yakınlarından ayrılmış ve bütün o süsü yeryüzünde bırakmış olan psykhē'nin kendisini kendi psykhē'siyle seyretmeli ki yargı adil olsun. Ben bunu sizden önce anlayıp oğullarımdan yargıçlar atadım: ikisi Asya'dan, Minos ile Rhadamanthys, biri Avrupa'dan, Aiakos. Bunlar öldüklerinde çayırda, iki yolun ayrıldığı kavşakta yargılayacaklar; yollardan biri Mutlular Adaları'na, öteki Tartaros'a gider. Asya'dan gelenleri Rhadamanthys yargılayacak, Avrupa'dan gelenleri Aiakos. Minos'a da, ötekiler bir şeyde çaresiz kalırsa son kararı verme ayrıcalığını tanıyacağım ki insanların yolculuğuna dair yargı olabildiğince adil olsun.' İşte, Kallikles, duyduğum ve doğru olduğuna inandığım şeyler bunlardır. Bu sözlerden de şöyle bir sonuç çıkarıyorum: ölüm, bana kalırsa, iki şeyin, psykhē ile bedenin birbirinden ayrılmasından başka bir şey değildir."

36

ὁ δὲ θεῖος Πλάτων πολλὰ μὲν ἐν τῷ Περὶ ψυχῆς περὶ τῆς ἀθανασίας αὐτῆς εἴρηκεν, οὐκ ὀλίγα δʼ ἐν τῇ Πολιτείᾳ καὶ τῷ Μένωνι καὶ τῷ Γοργίᾳ καὶ σποράδην ἐν τοῖς ἄλλοις διαλόγοις. ἀλλὰ τὰ μὲν ἐν τῷ Περὶ ψυχῆς διαλόγῳ ῥηθέντα κατʼ ἰδίαν ὑπομνηματισάμενός σοι παρέξομαι, ὡς ἐβουλήθης· ἔσται δὲ πρὸς τὸ παρὸν καίρια καὶ χρήσιμα τὰ λεχθέντα πρὸς Καλλικλέα τὸν Ἀθηναῖον, ἑταῖρον δὲ καὶ μαθητὴν Γοργίου τοῦ ῥήτορος φησὶ γὰρ ὁ παρὰ τῷ Πλάτωνι Σωκράτης, ἄκουε δή, φασί, μάλα καλοῦ λόγου, ὃν σὺ μὲν ἡγήσει, ὡς ἐγὼ οἶμαι, μῦθον, ἐγὼ δὲ λόγον· ὡς ἀληθῆ γὰρ ὄντα σοι λέξω ἃ μέλλω λέγειν. ὥσπερ γὰρ Ὅμηρος λέγει, διενείμαντο τὴν ἀρχὴν ὁ Ζεὺς καὶ ὁ Ποσειδῶν καὶ ὁ Πλούτων, ἐπειδὴ παρὰ τοῦ πατρὸς; παρέλαβον ἦν οὖν νόμος ὅδε περὶ ἀνθρώπων καὶ ἐπὶ Κρόνου, καὶ ἀεὶ καὶ νῦν ἔτʼ ἔστιν ἐν θεοῖς, τῶν ἀνθρώπων τὸν μὲν δικαίως διελθόντα τὸν βίον καὶ ὁσίως, ἐπειδὰν τελευτήσῃ, εἰς μακάρων νήσους ἀπιόντα οἰκεῖν ἐν πάσῃ εὐδαιμονίᾳ ἐκτὸς κακῶν, τὸν δʼ ἀδίκως καὶ ἀθέως εἰς τὸ τῆς δίκης τε καὶ τίσεως δεσμωτήριον, ὃ δὴ Τάρταρον καλοῦσιν, ἰέναι. τούτων δʼ οἱ δικασταὶ ἐπὶ Κρόνου καὶ ἔτι νεωστὶ τοῦ Διὸς τὴν ἀρχὴν ἔχοντος ζῶντες ἦσαν ζώντων, ἐκείνῃ τῇ ἡμέρᾳ δικάζοντες μέλλοιεν τελευτᾶν. ἔπειτα αἱ δίκαι πως οὐ καλῶς ἐκρίνοντο. ὃ τʼ οὖν Πλούτων καὶ οἱ ἐπιμεληταὶ οἱ ἐκ μακάρων νήσων ἰόντες ἔλεγον πρὸς τὸν Δία ὅτι φοιτῷέν σφισιν ἄνθρωποι ἑκατέρωσε ἀνάξιοι. εἶπεν οὖν ὁ Ζεὺς ἀλλʼ ἐγώ ἔφη παύσω τοῦτο γιγνόμενον. νῦν μὲν γὰρ κακῶς αἱ δίκαι δικάζονται. ἀμπεχόμενοι γάρ ἔφη οἱ κρινόμενοι κρίνονται· ζῶντες γὰρ κρίνονται. πολλοὶ οὖν ἴσως ἦ δʼ ὃς πονηρὰς ψυχὰς ἔχοντες ἠμφιεσμένοι εἰσὶ σώματά τε καλὰ καὶ γένη καὶ πλούτους, καὶ ἐπειδὰν ἡ κρίσις ᾖ, ἔρχονται αὐτοῖς πολλοὶ μαρτυρήσοντες ὡς δικαίως βεβιώκασιν. οἱ οὖν δικασταὶ ὑπό τε τούτων ἐκπλήττονται, καὶ ἅμα καὶ αὐτοὶ ἀμπεχόμενοι δικάζουσι, πρὸ τῆς ψυχῆς τῆς ἑαυτῶν ὀφθαλμούς τε καὶ ὦτα καὶ ὅλον τὸ σῶμα προκεκαλυμμένοι. ταῦτα δὴ αὐτοῖς; πάντʼ ἐπίπροσθεν γίγνεται, καὶ τὰ αὑτῶν ἀμφιέσματα καὶ τὰ τῶν κρινομένων. πρῶτον μὲν οὖν παυστέον ἐστὶ προειδότας αὐτοὺς τὸν θάνατον· νῦν γὰρ προΐσασι. τοῦτο μὲν οὖν καὶ δὴ εἴρηται τῷ Προμηθεῖ, ὅπως ἂν παύσῃ αὐτό. ἔπειτα γυμνοὺς κριτέον ἁπάντων τούτων· τεθνεῶτας γὰρ δεῖ κρίνεσθαι. καὶ τὸν κριτὴν δεῖ γυμνὸν εἶναι, τεθνεῶτα, αὐτῇ τῇ ψυχῇ αὐτὴν τὴν ψυχὴν θεωροῦντα ἐξαίφνης ἀποθανόντος ἑκάστου, ἔρημον ἁπάντων τῶν συγγενῶν, καὶ καταλιπόντα ἐπὶ τῆς γῆς πάντα ἐκεῖνον τὸν κόσμον, ἵνα δικαία ἡ κρίσις ᾖ. ἐγὼ οὖν ταῦτʼ ἐγνωκὼς πρότερος ἢ ὑμεῖς ἐποιησάμην δικαστὰς υἱεῖς ἐμαυτοῦ, δύο μὲν ἐκ τῆς Ἀσίας, Μίνω τε καὶ Ῥαδάμανθυν, ἕνα δʼ ἐκ τῆς Εὐρώπης, Αἰακόν. οὗτοι οὖν ἐπειδὰν τελευτήσωσι, δικάσουσιν ἐν τῷ λειμῶνι, ἐν τῇ τριόδῳ ἐξ ἧς φέρετον τὼ ὁδώ, ἡ μὲν εἰς μακάρων νήσους, ἡ δʼ εἰς Τάρταρον. καὶ τοὺς μὲν ἐκ τῆς Ἀσίας Ῥαδάμανθυς κρινεῖ, τοὺς δʼ ἐκ τῆς Εὐρώπης Αἰακός Μίνῳ δὲ πρεσβεῖα δώσω ἐπιδιακρίνειν ἐὰν ἀπορῆτόν τι τὼ ἑτέρω, ἵνʼ ὡς δικαιοτάτη ἡ κρίσις ᾖ περὶ τῆς πορείας τοῖς ἀνθρώποις. ταῦτʼ ἐστίν, ὦ Καλλίκλεις, ἃ ἐγὼ ἀκηκοὼς πιστεύω ἀληθῆ εἶναι· καὶ ἐκ τούτων τῶν λόγων τοιόνδε τι λογίζομαι συμβαίνειν, ὅτι ὁ θάνατος τυγχάνει ὤν, ὡς ἐμοὶ δοκεῖ, οὐδὲν ἄλλο ἢ δυοῖν πραγμάτοιν διάλυσις, τῆς ψυχῆς καὶ τοῦ σώματος ἀπʼ ἀλλήλοιν.

37Sevgili Apollonios, bunları senin için toplayıp büyük bir özenle bir araya getirerek bu teselli yazısını hazırladım; şimdiki acından kurtulman ve her şeyin en acısı olan yasına son vermen için sana pek gerekli olan bir yazı. Tanrıların pek sevdiği oğlun Apollonios'a yaraşan şerefi de içinde taşır: iyi bir anış ve sonsuz zaman boyunca kesintisiz bir övgü; ölüp kutsanmış olanların en çok özlediği şeref de budur. Öyleyse bu söze ikna olup rahmetli oğlunu da memnun eder, bedenini ve psykhē'ni hırpalayıp tüketen bu yararsız hâlden vazgeçip alışık olduğun ve tabiata uygun yaşayışa dönersen iyi edersin. Çünkü o bizimle yaşarken ne seni ne de annesini üzgün görmekten hoşlanırdı; şimdi tanrılarla birlikteyken ve onların sofrasına oturmuşken de sizin böyle yaşamanızdan hoşnut olmaz. Öyleyse iyi, soylu ve çocuğunu seven bir adamın gururunu yeniden kuşan; kendini de, delikanlının annesini de, akrabalarını ve dostlarını da bu bahtsızlıktan kurtar; oğluna ve seni gerektiği gibi gözeten hepimize daha sevimli gelecek, daha dingin bir hayat düzenine geç.

37

ταῦτά σοι συναγαγών, Ἀπολλώνιε φίλτατε, καὶ συνθεὶς μετὰ πολλῆς ἐπιμελείας ἀπειργασάμην τὸν παραμυθητικόν σοι λόγον, ἀναγκαιότατον ὄντα σοι πρός; τε τὴν τῆς παρούσης λύπης ἀπαλλαγὴν καὶ τοῦ πάντων ἀνιαροτάτου πένθους παῦλαν. περιέχει δὲ καὶ τὴν πρὸς τὸν θεοφιλέστατον υἱόν σου Ἀπολλώνιον πρέπουσαν τιμήν, ποθεινοτάτην οὖσαν τοῖς ἀφιερωθεῖσι, τὴν διὰ τῆς ἀγαθῆς μνήμης καὶ τῆς ἀδιαλείπτου πρὸς τὸν ἀεὶ χρόνον εὐφημίας. καλῶς οὖν ποιήσεις καὶ τῷ λόγῳ πεισθεὶς καὶ τῷ μακαρίτῃ σου υἱῷ χαρισάμενος καὶ μεταβαλὼν ἐκ τῆς ἀνωφελοῦς περὶ τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν κακώσεως καὶ καταφθορᾶς ἐπὶ τὴν συνήθη σοι καὶ κατὰ φύσιν διαγωγὴν ἐλθεῖν. ὡς γὰρ οὐδὲ συμβιῶν ἡμῖν ἡδέως ἑώρα κατηφεῖς ὄντας οὔτε σὲ οὔτε τὴν μητέρα, οὕτως οὐδὲ νῦν μετὰ θεῶν ὢν καὶ τούτοις συνεστιώμενος εὐαρεστήσειεν ἂν τῇ τοιαύτῃ ὑμῶν διαγωγῇ. ἀνδρὸς οὖν ἀγαθοῦ καὶ γενναίου καὶ φιλοτέκνου φρόνημα ἀναλαβὼν σεαυτόν τε καὶ τὴν μητέρα τοῦ νεανίσκου καὶ τοὺς συγγενεῖς καὶ φίλους ἔκλυσαι τῆς τοιαύτης κακοδαιμονίας, εἰς γαληνότερον μετελθὼν βίου σχῆμα καὶ προσφιλέστερον τῷ τε υἱῷ σου καὶ πᾶσιν ἡμῖν τοῖς κηδομένοις σου κατὰ τὸ προσῆκον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…