İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Erdem ve Kötülük Üzerine

Περὶ ἀρετῆς καὶ κακίας

1Elbiselerin insanı ısıttığı sanılır. Oysa elbette onlar kendileri ısıtıp üstümüze sıcaklık salmazlar, çünkü her biri kendi başına soğuktur; bu yüzden sıcaktan bunalanlar ve ateşi olanlar çoğu zaman birini bırakıp ötekine geçerler. Elbise, insanın kendinden yaydığı sıcaklığı bedene yapışarak tutar ve sarar, bedenin çevresine hapsedip yeniden dağılmasına izin vermez. İşlerde de aynı durum vardır ve çoğu insanı aldatır: büyük evlerle çevrilir, bir sürü köle ve para toplarlarsa hoş bir hayat yaşayacaklarını sanırlar. Oysa hoş ve neşeli yaşamak dışarıdan gelmez; tersine insan, çevresindeki şeylere hazzı ve güzelliği, bir pınardan akar gibi kendi karakterinden katar.

"Ateş yanınca ev daha saygın görünür";

zenginlik de daha tatlı, şöhret ve güç de daha parlak olur, eğer psykhē'den gelen sevinç onlara eşlik ediyorsa. Nitekim insanlar yoksulluğu, sürgünü ve yaşlılığı da huylarının kolaylığı ve yumuşaklığı ölçüsünde hafif ve rahat taşırlar.

1

τὰ ἱμάτια δοκεῖ θερμαίνειν τὸν ἄνθρωπον, οὐκ αὐτὰ δήπου θερμαίνοντα καὶ προσβάλλοντα τὴν θερμότητα καθʼ ἑαυτὸ γὰρ ἕκαστον αὐτῶν ψυχρόν ἐστιν, ᾗ καὶ πολλάκις οἱ καυματιζόμενοι καὶ πυρέττοντες ἐξ ἑτέρων ἕτερα μεταλαμβάνουσιν, ἀλλʼ ἣν ὁ ἄνθρωπος ἀναδίδωσιν ἐξ ἑαυτοῦ θερμότητα, ταύτην ἡ ἐσθὴς τῷ σώματι προσπεσοῦσα συνέχει καὶ περιστέλλει, καὶ καθειργνυμένην εἰς τὸ σῶμα οὐκ ἐᾷ πάλιν σκεδάννυσθαι. ταὐτὸ δὴ τοῦτο τοῖς πράγμασιν ὑπάρχον ἐξαπατᾷ τοὺς πολλούς, ὡς, ἂν οἰκίας μεγάλας περιβάλωνται καὶ πλῆθος ἀνδραπόδων καὶ χρημάτων συναγάγωσιν, ἡδέως βιωσομένους. τὸ δʼ ἡδέως ζῆν καὶ ἱλαρῶς οὐκ ἔξωθέν ἐστιν, ἀλλὰ τοὐναντίον ὁ ἄνθρωπος τοῖς περὶ αὑτὸν πράγμασιν ἡδονὴν καὶ χάριν ὥσπερ ἐκ πηγῆς τοῦ ἤθους προστίθησιν. 15 αἰθομένου δὲ πυρὸς γεραρώτερος οἶκος ἰδέσθαι, καὶ πλοῦτος; ἡδίων καὶ δόξα λαμπροτέρα καὶ δύναμις, ἂν τὸ ἀπὸ τῆς ψυχῆς ἔχῃ γῆθος· ὅπου καὶ πενίαν καὶ φυγὴν καὶ γῆρας ἐλαφρῶς καὶ προσηνῶς πρὸς εὐκολίαν καὶ πραότητα τρόπου φέρουσιν.

2Güzel kokular eski püskü hırkaları ve paçavraları bile hoş kokulu yapar; Ankhises'in bedeni ise

"sırtından keten giysiye damlayan"

pis bir irin salıyordu. Bunun gibi aretē ile birlikte her yaşayış ve her hayat acısız ve hoştur; kötülük ise parlak, pahalı ve görkemli görünen şeylere bile karışınca onları sahipleri için acı, mide bulandırıcı ve katlanılmaz kılar.

"Çarşıda bahtiyar sayılır bu adam; ama kapısını açınca üç kat bedbaht: karısı her şeye hükmeder, buyurur, hep kavga eder."

Gerçi insan köle değil de erkekse kötü bir karıdan kurtulması zor değildir; ama kendi kötülüğüne boşanma dilekçesi verip ondan kurtulamaz, kendi başına kalıp dinlenemez. Kötülük hep insanın iç organlarıyla birlikte yaşar, gece gündüz ona yapışıktır;

"meşalesiz yakar, vakitsiz yaşlılığa teslim eder."

Gösteriş merakı yüzünden ağır bir yol arkadaşı, oburluk yüzünden masraflı bir sofra arkadaşı, kaygılarla, dertlerle ve kıskançlıklarla uykuyu bölüp bozan acılı bir yatak arkadaşıdır. Çünkü uyurken uyuyan ve dinlenen yalnız bedendir; psykhē'de ise batıl inanç yüzünden korkular, düşler ve çalkantılar olur.

"Uyuklarken keder beni yakalayınca düşlerin elinde mahvoluyorum"

der biri. Haset, korku, thymos ve hovardalık da insanı böyle eder. Gündüz kötülük dışarıya bakar, kendini başkalarına uydurur, utanır ve hâllerini örter; kendini dürtülerine tamamen bırakmaz, çoğu zaman direnip savaşır. Uykuda ise kanaatlerden ve kanunlardan kaçıp korkudan ve utançtan iyice uzaklaşınca her arzuyu kımıldatır, kötü niyetli ve hovarda olanı yeniden uyandırır. Platon'un dediği gibi anasıyla birleşmeye yeltenir, haram yiyecekler yer, hiçbir eylemden geri durmaz. Kanunsuzluğun tadını elinden geldiğince çıkarır; ama bunu hiçbir hazza, arzunun hiçbir doyumuna varmayan, yalnız hâlleri ve hastalıkları kışkırtıp azdırabilen hayallerle ve hortlaklarla yapar.

2

ὡς γὰρ ἀρώματα τρίβωνας εὐώδεις καὶ ῥάκια ποιεῖ, τοῦ δʼ Ἀγχίσου τὸ σῶμα ἰχῶρα πονηρὸν ἐξεδίδου νώτου καταστάζοντα βύσσινον φάρος, οὕτω μετʼ ἀρετῆς καὶ δίαιτα πᾶσα καὶ βίος ἄλυπός ἐστι καὶ ἐπιτερπής, ἡ δὲ κακία καὶ τὰ λαμπρὰ φαινόμενα καὶ πολυτελῆ καὶ σεμνὰ μιγνυμένη λυπηρὰ καὶ ναυτιώδη καὶ δυσπρόσδεκτα παρέχει τοῖς κεκτημένοις οὗτος μακάριος ἐν ἀγορᾷ νομίζεται· ἐπὰν δʼ ἀνοίξῃ τὰς θύρας, τρισάθλιος, γυνὴ κρατεῖ πάντων, ἐπιτάττει, μάχετʼ ἀεί. καίτοι γυναικὸς οὐ χαλεπῶς ἄν τις ἀπαλλαγείη πονηρᾶς ἀνὴρ ὤν, μὴ ἀνδράποδον πρὸς δὲ τὴν ἑαυτοῦ κακίαν οὐκ ἔστι γραψάμενον ἀπόλειψιν πραγμάτων ἀφεῖσθαι καὶ ἀναπαύεσθαι γενόμενον καθʼ αὑτόν, ἀλλʼ ἀεὶ συνοικοῦσα τοῖς σπλάγχνοις καὶ προσπεφυκυῖα νύκτωρ καὶ μεθʼ ἡμέραν εὕει ἄτερ δαλοῖο καὶ ὠμῷ γήραϊ δῶκε, βαρεῖα συνέκδημος οὖσα διʼ ἀλαζονείαν καὶ πολυτελὴς σύνδειπνος ὑπὸ λιχνείας καὶ σύγκοιτος ὀδυνηρά, φροντίσι καὶ μερίμναις καὶ ζηλοτυπίαις ἐκκόπτουσα τὸν ὕπνον καὶ διαφθείρουσα. καὶ γὰρ ὃ καθεύδουσι, τοῦ σώματος ὕπνος ἐστὶ καὶ ἀνάπαυσις, τῆς ψυχῆς πτοῖαι καὶ ὄνειροι καὶ ταραχαὶ διὰ δεισιδαιμονίαν. ὅταν δὲ νυστάζοντά μʼ ἡ λύπη λάβῃ, ἀπόλλυμʼ ὑπὸ τῶν ἐνυπνίων φησί τις. οὕτω δὲ καὶ φθόνος καὶ φόβος καὶ θυμὸς καὶ ἀκολασία διατίθησι. μεθʼ ἡμέραν μὲν γὰρ ἔξω βλέπουσα καὶ συσχηματιζομένη πρὸς ἑτέρους ἡ κακία δυσωπεῖται καὶ παρακαλύπτει τὰ πάθη, καὶ παντάπασι ταῖς ὁρμαῖς ἐκδίδωσιν ἑαυτὴν ἀλλʼ ἀντιτείνει καὶ μάχεται πολλάκις· ἐν δὲ τοῖς ὕπνοις ἀποφυγοῦσα δόξας καὶ νόμους καὶ πορρωτάτω γενομένη τοῦ δεδιέναι τε καὶ αἰδεῖσθαι, πᾶσαν ἐπιθυμίαν κινεῖ καὶ ἐπανεγείρει τὸ κακόηθες καὶ ἀκόλαστον. μητρί τε γὰρ ἐπιχειρεῖ μίγνυσθαι, ὥς φησιν ὁ Πλάτων; καὶ βρώσεις ἀθέσμους προσφέρεται καὶ πράξεως οὐδεμιᾶς ἀπέχεται, ἀπολαύουσα τοῦ παρανομεῖν ὡς ἀνυστὸν ἐστιν εἰδώλοις καὶ φάσμασιν εἰς οὐδεμίαν ἡδονὴν οὐδὲ τελείωσιν τοῦ ἐπιθυμοῦντος τελευτῶσιν, ἀλλὰ κινεῖν μόνον καὶ διαγριαίνειν τὰ πάθη καὶ τὰ νοσήματα δυναμένοις.

3Peki kaygısızlık, acısızlık, kendine yeterlilik, sarsılmazlık ve dinginlik hiçbir yerde yoksa, kötülüğün tatlılığı nerededir? Bedenin dengeli karışımı ve sağlığı etin hazlarına yer açar ve onları doğurur; psykhē'de ise gönül rahatlığı, korkusuzluk ve güven bir zemin ya da dalgasız bir durgunluk gibi altına serilmedikçe kalıcı bir sevinç ve memnuniyet doğamaz. Bir umut ya da bir zevk hafifçe gülümsese bile, bir kaygı patlak verince açık havada kopan bir fırtına gibi çabucak bulanır ve altüst olur.

3

ποῦ τοίνυν τὸ ἡδὺ τῆς κακίας ἐστίν, εἰ μηδαμοῦ τὸ ἀμέριμνον καὶ τὸ ἄλυπον μηδʼ αὐτάρκεια μηδʼ ἀταραξία μηδʼ ἡσυχία; ταῖς μὲν γὰρ τῆς σαρκὸς ἡδοναῖς; ἡ τοῦ σώματος εὐκρασία καὶ ὑγίεια χώραν καὶ γένεσιν δίδωσι· τῇ δὲ ψυχῇ οὐκ ἔστιν ἐγγενέσθαι γῆθος οὐδὲ χαρὰν βέβαιον, ἂν μὴ τὸ εὔθυμον καὶ ἄφοβον καὶ θαρραλέον ὥσπερ ἕδραν ἢ γαλήνην ἄκλυστον ὑποβάληται, ἀλλὰ κἂν ὑπομειδιάσῃ τις ἐλπὶς ἢ τέρψις, αὕτη ταχὺ φροντίδος ἐκραγείσης ὥσπερ ἐν εὐδίᾳ σπιλάδος συνεχύθη καὶ συνεταράχθη.

4Altın biriktir, gümüş topla, gezinti revakları yaptır, evini kölelerle, şehri borçlularınla doldur; psykhē'nin hâllerini yatıştırmaz, doyumsuzluğunu durdurmaz, kendini korkulardan ve kaygılardan kurtarmazsan, ateşli birine şarap süzüyor, safra hastasına bal sunuyor, karın ve dizanteri hastalarına yiyecek ve yemek hazırlıyorsun demektir; onlar bunları tutamaz, bunlarla güçlenmez, tersine daha da bozulurlar. Görmüyor musun, hastalar en temiz ve en pahalı yiyeceklerden bile tiksinir, onları tükürür, sunup zorlayanları geri çevirirler. Sonra bedenlerinin karışımı değişip içlerinde iyi bir soluk, tatlı bir kan ve kendilerine özgü sıcaklık yeniden belirince ayağa kalkar, peynir ve tereyle sade ekmeği sevinçle, keyifle yerler. Logos da psykhē'de böyle bir hâl yaratır. Güzel ve iyi olanın ne olduğunu öğrenirsen kendi kendine yetersin; yoksullukta bolluk içinde yaşar, krallık edersin; köşesine çekilmiş sıradan bir insanın hayatını, komutanlıklarla ve yöneticiliklerle geçen bir hayattan daha az sevmezsin. Felsefe yaptıktan sonra tatsız yaşamazsın; her yerde ve her şeyle hoş yaşamayı öğrenirsin. Zenginlik seni birçok kişiye iyilik ettiğin için sevindirir, yoksulluk pek çok şey için kaygılanmadığın için, şöhret saygı gördüğün için, şöhretsizlik de kıskanılmadığın için.

4

ἅθροιζε χρυσίον, σύναγε ἀργύριον, οἰκοδόμει περιπάτους, ἔμπλησον ἀνδραπόδων τὴν οἰκίαν καὶ χρεωστῶν τὴν πόλιν· ἂν μὴ τὰ πάθη τῆς ψυχῆς καταστορέσῃς καὶ τὴν ἀπληστίαν παύσῃς καὶ φόβων καὶ φροντίδων ἀπαλλάξῃς σαυτόν, οἶνον διηθεῖς· πυρέττοντι καὶ χολικῷ μέλι προσφέρεις καὶ σιτία καὶ ὄψα κοιλιακοῖς ἑτοιμάζεις καὶ δυσεντερικοῖς, μὴ στέγουσι μηδὲ ῥωννυμένοις ἀλλὰ προσδιαφθειρομένοις ὑπʼ αὐτῶν. οὐχ ὁρᾷς τοὺς νοσοῦντας ὅτι τῶν βρωμάτων τὰ καθαρώτατα καὶ πολυτελέστατα δυσχεραίνουσι καὶ διαπτύουσι καὶ παραιτοῦνται προσφερόντων καὶ βιαζομένων, εἶτα, τῆς κράσεως μεταβαλούσης καὶ πνεύματος χρηστοῦ καὶ γλυκέος αἵματος ἐγγενομένου καὶ θερμότητος; οἰκείας, ἀναστάντες ἄρτον λιτὸν ἐπὶ τυρῷ καὶ καρδάμῳ χαίρουσι καὶ ἀσμενίζουσιν ἐσθίοντες; τοιαύτην ὁ λόγος ἐμποιεῖ τῇ ψυχῇ διάθεσιν. αὐτάρκης ἔσῃ, ἂν μάθῃς τί τὸ καλὸν κἀγαθόν ἐστι· τρυφήσεις ἐν πενίᾳ καὶ βασιλεύσεις καὶ τὸν ἀπράγμονα βίον καὶ ἰδιώτην οὐδὲν ἧττον ἀγαπήσεις ἢ τὸν ἐπὶ στρατηγίαις καὶ ἡγεμονίαις· οὐ βιώσῃ φιλοσοφήσας ἀηδῶς, ἀλλὰ πανταχοῦ ζῆν ἡδέως μαθήσῃ καὶ ἀπὸ πάντων· εὐφρανεῖ σε πλοῦτος πολλοὺς εὐεργετοῦντα καὶ πενία πολλὰ μὴ μεριμνῶντα καὶ δόξα τιμώμενον καὶ ἀδοξία μὴ φθονούμενον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…