Plutarkhos
Roma Soruları
Αἴτια Ῥωμαϊκά
11. Evlenen kadına neden ateşe ve suya dokunması söylenir?
Bunların, unsur ve ilke olarak birinin erkek, ötekinin dişi olmasından mı? Biri hareketin ilkelerini verir, öbürü dayanak ve maddenin kuvvesini taşır.
Yoksa ateş temizlediği, su arındırdığı, evlenen kadının da temiz ve arı kalması gerektiği için mi?
Yoksa ateş nemsiz kalınca besinsiz ve kuru, su ısısız kalınca kısır ve atıl olduğu gibi, erkek de dişi de birbirlerinden ayrı olunca güçsüz kaldığı, ikisinin birleşmesi evliliğe ortak hayatı sağladığı için mi?
Yoksa, aralarında ateşten ve sudan başka paylaşacakları bir şey kalmasa bile birbirlerini bırakmamak ve her talihi paylaşmak gerektiği için mi?
διὰ τί τὴν γαμουμένην ἅπτεσθαι πυρὸς καὶ ὕδατος κελεύουσι; πότερον τούτων ὡς ἐν στοιχείοις καὶ ἀρχαῖς τὸ μὲν ἄρρεν ἐστὶ τὸ δὲ θῆλυ, καὶ τὸ μὲν ἀρχὰς κινήσεως ἐνίησι τὸ δʼ ὑποκειμένου καὶ ὕλης δύναμιν. ἤ διότι τὸ πῦρ καθαίρει καὶ τὸ ὕδωρ ἁγνίζει, δεῖ δὲ καθαρὰν καὶ ἁγνὴν διαμένειν τὴν γαμηθεῖσαν; ἢ ὅτι, καθάπερ τὸ πῦρ χωρὶς ὑγρότητος ἄτροφόν ἐστι καὶ ξηρὸν τὸ δὲ ὕδωρ ἄνευ θερμότητος ἄγονον καὶ ἀργόν, οὕτω καὶ τὸ ἄρρεν ἀδρανὲς καὶ τὸ θῆλυ χωρὶς ἀλλήλων, ἡ δὲ σύνοδος ἀμφοῖν ἐπιτελεῖ τοῖς γήμασι τὴν συμβίωσιν; ἢ οὐκ ἀπολειπτέον καὶ κοινωνητέον ἁπάσης τύχης, κἂν ἄλλου μηδενὸς ἢ πυρὸς καὶ ὕδατος μέλλωσι κοινωνεῖν ἀλλήλοις;
22. Düğünlerde cereus dedikleri meşalelerden neden daha çok ya da daha az değil de beş tane yakarlar?
Varro'nun dediği gibi, praetorlar üç meşale kullanırken aedillere daha çok kullanma izni verildiği, evlenenlerin de ateşi aedillerden yaktığı için mi?
Yoksa, çeşitli sayılar kullanırlarken tek sayının başka şeyler için de daha iyi ve daha mükemmel, evlilik için de daha uygun sayılması yüzünden mi? Çift sayı bölünebilir, eşit parçaları da birbirine düşman ve karşıttır. Tek sayı ise tamamen ayrılamaz; bölününce hep ortak bir şey kalır. Tek sayılar içinde evliliğe en uygunu beştir: Üç ilk tek sayı, iki ilk çift sayıdır; beş, sanki erkek ve dişiden olduğu gibi bu ikisinden karışmıştır.
Yoksa daha çok, ışık doğumun işareti olduğundan, bir kadın da bir defada en çok beş çocuk doğurabildiği için mi bu kadar meşale kullanırlar?
Yoksa evlenenlerin beş tanrıya ihtiyacı olduğunu düşündükleri için mi: Olgunlaştıran Zeus, olgunlaştıran Hera, Aphrodite, Peitho ve hepsinin üstünde, kadınların doğumda ve sancıda yardıma çağırdığı Artemis?
διὰ τί οὐ πλείονας οὐδʼ ἐλάττονας ἀλλὰ πέντε λαμπάδας ἅπτουσιν ἐν τοῖς γάμοις, ἃς κηρίωνας ὀνομάζουσιν; πότερον, ὡς Βάρρων ἔλεγεν, ὅτι τῶν στρατηγῶν τρισὶ χρωμένων, εἰσὶ τοῖς ἀγορανόμοις πλείονας , παρὰ δὲ τῶν ἀγορανόμων ἅπτουσι τὸ πῦρ οἱ γαμοῦντες; ἤ διότι πλείοσι χρωμένων ἀριθμοῖς, πρός τε τὰ ἄλλα βελτίων καὶ τελειότερος ὁ περιττὸς ἐνομίζετο καὶ πρὸς γάμον ἁρμοδιώτερος; ὁ γὰρ ἄρτιος διάστασίν τε δέχεται καὶ ἴσον αὐτοῦ μάχιμόν ἐστι καὶ ἀντίπαλον, ὁ δὲ περιττὸς οὐ δύναται. διασχισθῆναι παντάπασιν, ἀλλʼ ὑπολείπει τι κοινὸν ἀεὶ μεριζόμενος. τοῦ δὲ περιττοῦ μάλιστα γαμήλιος ἡ πεντάς ἐστι· τὰ γὰρ τρία πρῶτος περιττὸς καὶ τὰ δύο πρῶτος ἄρτιος· ἐκ δὲ τούτων ὥσπερ ἄρρενος καὶ θήλεος ἡ πεντὰς μέμεικται. ἢ μᾶλλον, ἐπεὶ τὸ φῶς γενέσεώς ἐστι σημεῖον, γυνὴ δʼ ἄχρι πέντε τίκτειν ὁμοῦ τὰ πλεῖστα πέφυκε, τοσαύταις χρῶνται λαμπάσιν; ἢ ὅτι πέντε δεῖσθαι θεῶν τοὺς γαμοῦντας οἴονται, Διὸς τελείου καὶ Ἥρας τελείας καὶ Ἀφροδίτης καὶ Πειθοῦς, ἐπὶ πᾶσι δʼ Ἀρτέμιδος, ἣν ταῖς λοχείαις καὶ ταῖς ὠδῖσιν αἱ γυναῖκες ἐπικαλοῦνται;
33. Roma'da Artemis'in pek çok tapınağı varken, erkekler neden yalnız Patricius Sokağı denen yerdekine girmez?
Anlatılan efsane yüzünden mi? Orada tanrıçaya tapan bir kadına saldıran bir adamı köpekler parçalamıştı. Bundan dinî bir korku doğmuş, erkekler de oraya girmez olmuştur.
διὰ τί, πολλῶν ὄντων ἐν Ῥώμῃ ναῶν Ἀρτέμιδος, εἰς μόνον τὸν ἐν τῷ καλουμένῳ Πατρικίῳ στενωπῷ ἄνδρες οὐκ εἰσίασιν; ἢ διὰ τὸν λεγόμενον μῦθον; γυναῖκα γὰρ αὐτόθι τὴν θεὸν σεβομένην βιαζόμενός τις ὑπὸ τῶν κυνῶν διεσπάσθη, καὶ ἀπὸ τούτου δεισιδαιμονίας γενομένης ἄνδρες οὐκ εἰσίασιν.
44. Artemis tapınaklarının çoğuna geyik boynuzu çakarlar, Aventinus'takine ise neden sığır boynuzu?
Eski bir olayı anmak için mi? Anlatıldığına göre Sabinlerin ülkesinde Antron Coratius'un görünüşüyle göz alıcı, boyuyla öbürlerinden üstün bir ineği vardı. Bir kâhin ona, bu ineği Aventinus'ta Artemis'e kurban edenin şehrinin en büyük olacağını ve bütün İtalya'ya hükmedeceğini söyledi. Adam ineği kurban etmek üzere Roma'ya geldi. Bir köle kehaneti gizlice Kral Servius'a, o da rahip Cornelius'a bildirdi. Cornelius, Antron'a kurbandan önce Tiber'de yıkanmasını, çünkü iyi kurban sunanların âdetinin bu olduğunu söyledi. Adam yıkanmaya gitti, Servius da onu geçip ineği tanrıçaya kurban etti ve boynuzları tapınağa çaktı. Bunu Juba da Varro da anlatır. Ancak Varro, Antron'un adını yazmaz ve Sabini aldatanın rahip Cornelius değil, tapınak görevlisi olduğunu söyler.
διὰ τί τοῖς ἄλλοις Ἀρτεμισίοις ἐπιεικῶς ἐλάφων κέρατα προσπατταλεύουσι, τῷ δʼ ἐν Ἀβεντίνῳ βοῶν; ἢ τοῦ παλαιοῦ συμπτώματος ἀπομνημονεύοντες; λέγεται γὰρ ἐν Σαβίνοις Ἄντρωνι Κορατίῳ βοῦς ἐκπρεπὴς ὄψει καὶ μεγέθει διαφέρουσα τῶν ἄλλων γενέσθαι· μάντεως δέ τινος αὐτῷ φράσαντος, ὅτι τοῦ καθιερεύσαντος Ἀρτέμιδι τὴν βοῦν ἐκείνην ἐν Ἀβεντίνῳ πέπρωται μεγίστην γενέσθαι καὶ βασιλεῦσαι τῆς Ἰταλίας ἁπάσης τὴν πόλιν, ἐλθεῖν μὲν εἰς Ῥώμην τὸν ἄνθρωπον ὡς θύσοντα τὴν βοῦν· οἰκέτου δὲ κρύφα τῷ βασιλεῖ Σερουίῳ τὸ μάντευμα φράσαντος, ἐκείνου δὲ Κορνηλίῳ τῷ ἱερεῖ, προστάξαι τὸν Κορνήλιον τῷ Ἄντρωνι λούσασθαι πρὸ τῆς θυσίας ἀπὸ τοῦ Θύμβρεως· νενομίσθαι γὰρ οὕτω τοὺς καλλιεροῦντας. ἐκεῖνον μὲν οὖν ἀπελθόντα λούεσθαι, τὸν δὲ Σερούιον φθάσαντα θῦσαι τῇ θεῷ τὴν βοῦν καὶ τῷ ἱερῷ τὰ κέρατα προσπατταλεῦσαι. ταῦτα καὶ ὁ Ἰόβας ἱστόρηκε καὶ Βάρρων, πλὴν ὅτι τοὔνομα τοῦ Ἄντρωνος Βάρρων οὐ γέγραφεν, οὐδʼ ὑπὸ Κορνηλίου φησὶ τοῦ ἱερέως ἀλλʼ ὑπὸ τοῦ νεωκόρου παρακρουσθῆναι τὸν Σαβῖνον.
55. Yabancı ülkede öldüğü yolunda yanlış haber çıkanlar geri dönünce neden kapıdan almazlar da damdan içeri indirirler?
Varro bunun için büsbütün efsanevi bir sebep gösterir. Sicilya yakınındaki savaşta büyük bir deniz savaşı olmuş, pek çok kişinin öldüğü yolunda yanlış haber yayılmıştı. Geri dönenlerin hepsi kısa süre sonra ölmüştü. Yalnız biri eve girerken kapılar kendiliğinden yüzüne kapanmış, açmaya uğraşınca da açılmamıştı. Adam oracıkta kapının önünde uyumuş, rüyada ona damdan eve inmesini öğreten bir görüntü görmüştü. Böyle yapınca mutlu ve uzun bir ömür sürmüş, sonrakilere de bu âdet ondan kalmıştır.
Ama dikkat edelim, bunlar bir bakıma Yunan âdetlerine de benzer. Yunanlılar, cenazesi ve gömme töreni yapılmış kimseleri ölü sayıp temiz görmez, onlarla karışmaz, kutsal yerlere yaklaşmalarına izin vermezlerdi. Anlatıldığına göre bu dinî korkunun hükmüne giren Aristinos adlı biri Delphoi'ye haber yollayıp tanrıya yalvarmış, kanun yüzünden düştüğü çaresizlikten kurtarılmasını istemişti. Pythia ona şöyle demişti:
Yatakta doğuran kadına ne yapılırsa,
Onları yeniden yapıp mutlu tanrılara kurban sun.
Aristinos bunu kavrayıp kendini sanki yeni doğuyormuş gibi kadınlara teslim etmiş, onlar da onu yıkamış, kundaklamış ve memeye yatırmış. Hysteropotmoi, yani "sonradan ölenler" denen başka herkes de böyle yaparmış. Kimileri bunun hysteropotmoi için Aristinos'tan önce de yapıldığını ve âdetin eski olduğunu söyler. Buna göre Romalıların da, bir kez gömülmüş ve ölüler arasına katılmış sayılanların kurban için çıkıp kurbandan sonra girilen avlu kapısından geçmemesi gerektiğini düşünüp, onlara yukarıdan, açık havadan avluya inmelerini buyurmaları şaşılacak bir şey değildir. Zaten arınma ayinlerinin hemen hepsi açık havada yapılır.
διὰ τί τοὺς τεθνάναι φημισθέντας ἐπὶ ξένης ψευδῶς, κἂν ἐπανέλθωσιν, οὐ δέχονται κατὰ θύρας, ἀλλὰ τῷ κεράμῳ προσβαίνοντες εἴσω καθιᾶσιν αὐτούς; ὁ μὲν γὰρ Βάρρων αἰτίαν μυθικὴν ὅλως ἀποδίδωσι. φησὶ γάρ, ἐν τῷ περὶ Σικελίαν πολέμῳ ναυμαχίας μεγάλης γενομένης καὶ κατὰ πολλῶν φήμης οὐκ ἀληθοῦς ὡς ἀπολωλότων ῥυείσης, ἐπανελθόντας αὐτοὺς ὀλίγῳ χρόνῳ πάντας τελευτῆσαι, ἑνὶ δʼ εἰσιόντι τὰς θύρας ἀπαντῆσαι κλειομένας ἀπʼ αὐτομάτου καὶ μὴ χαλᾶν ἐπιχειροῦντος ἀνοίγειν. τὸν δʼ ἄνθρωπον αὐτοῦ καταδαρθόντα πρὸ τῶν θυρῶν ἰδεῖν κατὰ τοὺς ὕπνους ὄψιν ὑφηγουμένην αὐτῷ τὴν ὑπὲρ τὸ τέγος εἰς τὴν οἰκίαν καθίμησιν· ποιήσαντα δʼ οὕτως εὐτυχῆ γενέσθαι καὶ γηραιόν· ἐκ δὲ τούτου τὸ ἔθος καταστῆναι τοῖς ὕστερον. ὅρα δὲ μὴ καὶ ταῦτα τρόπον τινὰ τοῖς Ἑλληνικοῖς ἔοικεν· οὐ γὰρ ἐνόμιζον ἁγνοὺς οὐδὲ κατεμείγνυσαν ἑαυτοῖς οὐδʼ εἴων ἱεροῖς πλησιάζειν, οἷς ἐκφορὰ γεγόνει καὶ τάφος ὡς τεθνηκόσι. λέγεται δέ τινα τῶν ἐνόχων ταύτῃ τῇ δεισιδαιμονίᾳ γεγονότων Ἀριστῖνον εἰς Δελφοὺς ἀποστείλαντα δεῖσθαι τοῦ θεοῦ καὶ παραιτεῖσθαι τὰς παρούσας αὐτῷ διὰ τὸν νόμον ἀπορίας τὴν δὲ Πυθίαν εἰπεῖν ὅσσαπερ ἐν λεχέεσσι γυνὴ τίκτουσα τελεῖται, ταῦτα πάλιν τελέσαντα θύειν μακάρεσσι θεοῖσιν. τὸν οὖν Ἀριστῖνον φρονήσαντα παρασχεῖν ἑαυτὸν ὥσπερ ἐξ ἀρχῆς τικτόμενον ταῖς γυναιξὶν ἀπολοῦσαι καὶ σπαργανῶσαι καὶ θηλὴν ἐπισχεῖν, οὕτω τε δρᾶν καὶ τοὺς ἄλλους ἅπαντας, ὑστεροπότμους προσαγορευομένους. ἔνιοι δὲ καὶ πρὸ τοῦ Ἀριστίνου ταῦτα γενέσθαι περὶ τοὺς ὑστεροπότμους καὶ τὸ ἔθος εἶναι παλαιόν. οὐδὲν οὖν θαυμαστὸν εἰ καὶ Ῥωμαῖοι τοῖς δοκοῦσιν ἅπαξ τεθάφθαι καὶ γεγονέναι τῆς τῶν φθιτῶν μερίδος οὐκ ᾤοντο δεῖν παριέναι τὴν αὔλειον, ᾗ θύσοντες ἐξίασι καὶ θύσαντες εἰσίασιν, ἀλλʼ ἄνωθεν ἐκέλευον εἰς τὰ ὕπαιθρα καταβαίνειν ἐκ τοῦ περιέχοντος· καὶ γάρ τοὺς καθαρμοὺς ἐπιεικῶς πάντας ἐν ὑπαίθρῳ τελοῦσιν.
66. Kadınlar akrabalarını neden ağızdan öper?
Çoğunun sandığı gibi, kadınlara şarap içmek yasak olduğu için mi? İçenlerin gizli kalmayıp akrabalarıyla karşılaşınca ortaya çıkması için öpme âdet olmuştur.
Yoksa filozof Aristoteles'in anlattığı sebepten mi? Çok konuşulan, pek çok yerde olduğu söylenen şeyi Troyalı kadınlar da anlaşılan İtalya kıyısında göze almışlar. Erkekler vardıklarında gemilerden inince, dolaşmaktan ve denizden büsbütün kurtulmak isteyen kadınlar gemileri yakmışlar. Sonra erkeklerden korkup rastladıkları akrabalarını ve yakınlarını öperek ve sararak selamlamışlar. Erkeklerin öfkesi dinip barışınca kadınlar da onlara hep bu sevgi gösterisini sürdürmüşler.
Yoksa daha çok, kadınlara bu, çok sayıda iyi akrabaları ve yakınları olduğu görünsün diye, kendilerine itibar ve güç kazandırdığı için mi verilmiştir?
Yoksa akraba kadınlarla evlenmek âdet olmadığından, sevgi gösterisi öpüşmeye kadar ilerlemiş, akrabalığın işareti ve ortaklığı olarak bir bu mu kalmıştır? Çünkü eskiden kan bağı olanlarla evlenmezlerdi. Bugün de hala ve kız kardeşlerle evlenmezler. Kuzenlerle evlenmeye ise geç izin verdiler, şu sebeple: Parasız ama başka bakımlardan iyi, halkın herkesten çok sevdiği bir siyaset adamı, mirasçı olan kuzeniyle evlenmiş ve onun malıyla zenginleşmiş görünmüştü. Bu yüzden suçlanınca halk suçu araştırmayı bırakıp şikâyeti düşürdü; herkesin kuzenine kadar evlenebileceğine, daha yakın akrabalarla evlenmenin yasak olduğuna oy verdi.
διὰ τί τοὺς συγγενεῖς τῷ στόματι φιλοῦσιν αἱ γυναῖκες; πότερον, ὡς οἱ πλεῖστοι νομίζουσιν, ἀπειρημένον ἦν πίνειν οἶνον ταῖς γυναιξίν· ὅπως οὖν αἱ πιοῦσαι μὴ λανθάνωσιν ἀλλʼ ἐλέγχωνται περιτυγχάνουσαι τοῖς οἰκείοις, ἐνομίσθη καταφιλεῖν; ἢ διʼ ἣν Ἀριστοτέλης ὁ φιλόσοφος αἰτίαν ἱστόρηκε; τὸ γὰρ πολυθρύλητον ἐκεῖνο καὶ πολλαχοῦ γενέσθαι λεγόμενον ὡς ἔοικεν ἐτολμήθη ταῖς Τρῳάσι καὶ περὶ τὴν Ἰταλίαν. τῶν γὰρ ἀνδρῶν, ὡς προσέπλευσαν, ἀποβάντων ἐνέπρησαν τὰ πλοῖα, πάντως ἀπαλλαγῆναι τῆς πλάνης δεόμεναι καὶ τῆς θαλάττης· φοβηθεῖσαι δὲ τοὺς ἄνδρας ἠσπάζοντο τῶν συγγενῶν καὶ οἰκείων μετὰ τοῦ καταφιλεῖν καὶ περιπλέκεσθαι τοὺς προστυγχάνοντας. παυσαμένων δὲ τῆς ὀργῆς καὶ διαλλαγέντων, ἐχρῶντο καὶ τὸ λοιπὸν ταύτῃ τῇ φιλοφροσύνῃ πρὸς αὐτούς. ἢ μᾶλλον ἐδόθη τοῦτο ταῖς γυναιξὶν ὡς τιμὴν ἅμα καὶ δύναμιν αὐταῖς φέρον, εἰ φαίνοιντο πολλοὺς καὶ ἀγαθοὺς ἔχουσαι συγγενεῖς καὶ οἰκείους; ἤ, μὴ νενομισμένου συγγενίδας γαμεῖν, ἄχρι φιλήματος ἡ φιλοφροσύνη προῆλθεν καὶ τοῦτο μόνον ἀπελείφθη σύμβολον καὶ κοινώνημα τῆς συγγενείας; πρότερον γὰρ οὐκ ἐγάμουν τὰς ἀφʼ αἵματος, ὥσπερ οὐδὲ νῦν τηθίδας οὐδʼ ἀδελφὰς γαμοῦσιν, ἀλλʼ ὀψὲ συνεχώρησαν ἀνεψιαῖς συνοικεῖν ἐκ τοιαύτης αἰτίας ἀνὴρ χρημάτων ἐνδεὴς τὰ δʼ ἄλλα χρηστὸς καὶ παρʼ ὁντινοῦν τῷ δήμῳ τῶν πολιτευομένων ἀρέσκων, ἐπίκληρον ἀνεψιὰν ἔχων ἔδοξε καὶ πλουτεῖν ἀπʼ αὐτῆς· ἐπὶ τούτῳ δὲ γενομένης αὐτοῦ κατηγορίας, ὁ δῆμος ἀφεὶς τὴν αἰτίαν ἐλέγχειν ἔλυσε τὸ ἔγκλημα, ψηφισάμενος πᾶσιν ἐξεῖναι γαμεῖν ἄχρι ἀνεψιῶν, τὰ δʼ ἀνωτέρω κεκωλῦσθαι.
77. Kocanın karısından, karının da kocasından armağan alması neden yasaktır?
Solon, ölenlerin vasiyetlerini geçerli sayarken, zorunluluk altında kalan ya da bir kadına uyan kimselerin yaptıklarını ayrı tutmuştu; zorunluluk zorladığı, haz ise aldattığı için. Kadınların ve erkeklerin birbirine verdikleri de bundan ötürü mü şüpheli görülmüştür?
Yoksa armağan vermeyi sevginin en değersiz işareti saydıkları için mi? Çünkü yabancılar da sevmeyenler de armağan verir. Bu yüzden evlilikten böyle bir gönül almayı kaldırmışlar; sevmek ve sevilmek karşılıksız, bedava olsun, başka bir şey için değil kendisi için olsun istemişlerdir.
Yoksa, kadınlar armağan alarak yoldan çıkıp yabancılara yaklaştıklarından, kendi kocalarını armağansız sevmeleri saygın görüldüğü için mi?
Yoksa daha çok, kocaların malı karılarına, karıların malı kocalarına ortak olmak zorunda olduğu için mi? Armağan alan kişi, verilmeyeni başkasının saymayı öğrenir. Böylece birbirlerine az şey vererek hepsini birbirinden almış olurlar.
διὰ τί δὲ δῶρον λαβεῖν ἀνδρὶ παρὰ γυναικὸς καὶ γυναικὶ παρʼ ἀνδρὸς ἀπείρηται; πότερον, ὡς Σόλων γράψας τὰς δόσεις κυρίας εἶναι τῶν τελευτώντων, πλὴν εἰ μή τις ἀνάγκῃ συνεχόμενος ἢ γυναικὶ πειθόμενος τὴν μὲν ἀνάγκην ὡς βιαζομένην ὑπεξείλετο, τὴν δʼ ἡδονὴν ὡς παραλογιζομένην, οὕτως ὑπενοήθησαν αἱ γυναικῶν καὶ ἀνδρῶν δόσεις; ἢ φαυλότατον ἡγούμενοι σημεῖον εὐνοίας τὸ διδόναι διδόασι γὰρ καὶ ἀλλότριοι καὶ μὴ φιλοῦντες ἐκ τοῦ γάμου τὴν τοιαύτην ἀρέσκειαν ἀνεῖλον, ὅπως ἄμισθον ᾖ καὶ προῖκα καὶ διʼ αὑτὸ μὴ διʼ ἄλλο τὸ φιλεῖσθαι καὶ φιλεῖν; ἤ, ὅτι τῷ λαμβάνειν διαφθειρόμεναι μάλιστα προσίενται τοὺς ἀλλοτρίους, σεμνὸν ἐφάνη τὸ μὴ διδόντας ἀγαπᾶν τοὺς ἰδίους; ἢ μᾶλλον ὅτι δεῖ καὶ γυναιξὶ κοινὰ τὰ ἀνδρῶν εἶναι καὶ ἀνδράσι τὰ γυναικῶν; μανθάνει γὰρ ὁ λαβὼν τὸ δοθὲν ἀλλότριον ἡγεῖσθαι τὸ μὴ δοθέν, ὥστʼ ὀλίγον διδόντες ἀλλήλοις τὸ πᾶν ἀφαιροῦνται.
88. Damattan ve kayınpederden de neden armağan alınması yasaktır?
Damattan alınmaması, armağanın baba yoluyla karıya geçmiş görünmemesi için, kayınpederden alınmaması da vermeyenin almaması da adil göründüğü için mi?
διὰ τί δὲ παρὰ γαμβροῦ καὶ παρὰ πενθεροῦ λαβεῖν ἐκείνοις κεκώλυται δῶρον; ἢ παρὰ γαμβροῦ μέν, ἵνα μὴ δόξῃ διὰ τοῦ πατρὸς εἰς τὴν γυναῖκα περιχωρεῖν τὸ δῶρον παρὰ πενθεροῦ δέ, ὅτι τὸν μὴ διδόντα δίκαιον ἐφάνη μηδὲ λαμβάνειν;
99. Erkekler kırdan da gelseler, yabancı ülkeden de dönseler, evlerinde karıları varsa neden önceden haber gönderip geldiklerini bildirirler?
Bu, kadının kötü bir şey yapmadığına güvenmek anlamına geldiği, ansızın ve beklenmedik gelmek ise pusu kurmak ya da gözetlemek gibi olduğu için mi? Kendilerini özleyip bekleyen kadınlara sevinçli haberi vermek için de acele ediyor olabilirler.
Yoksa daha çok, onların evde sağ salim ve özlem içinde olduğunu kendileri duymak istedikleri için mi?
Yoksa erkekler yokken kadınlara ev işi ve meşguliyet daha çok düştüğünden, içerdekilerle tartışmalar ve öfkeler de çıktığından, kadın bunlardan kurtulup kocasını sakin ve tatlı bir biçimde karşılasın diye mi önceden haber verilir?
διὰ τί, κἂν ἐξ ἀγροῦ κἂν ἀπὸ ξένης ἐπανίωσιν, ἔχοντες οἴκοι γυναῖκας προπέμπουσι δηλοῦντες αὐταῖς ὅτι παραγίγνονται; πότερον ὅτι τοῦτο πιστεύοντός ἐστι τὴν γυναῖκα μηδὲν ῥᾳδιουργεῖν, τὸ δʼ ἐξαίφνης καὶ ἀπροσδοκήτως οἷον ἐνέδρα καὶ παρατήρησει, καὶ σπεύδουσιν ὡς ποθούσαις καὶ προσδεχομέναις εὐαγγελίζεσθαι περὶ αὑτῶν ; ἢ μᾶλλον αὐτοὶ περὶ ἐκείνων πυθέσθαι ποθοῦσιν, εἰ σῳζομένας καὶ ποθούσας ἐπὶ τῆς οἰκίας καταλαμβάνουσιν; ἢ πλείονες ταῖς γυναιξὶν οἰκονομίαι καὶ ἀσχολίαι, τῶν ἀνδρῶν ἀπόντων, τυγχάνουσι καὶ διαφοραὶ καὶ ὁρμαὶ πρὸς τοὺς ἔνδον· ἵνʼ οὖν ἀπαλλαγεῖσα τούτων ἀθόρυβον τῷ ἀνδρὶ παρέχῃ τὴν ὑποδοχὴν καὶ ἡδεῖαν, ἡ προδήλωσις γίγνεται,
1010. Tanrılara taparken başlarını örterler, saygıya değer insanlarla karşılaşınca, başlarında üstlükleri olsa bile neden açarlar?
Bu, öteki soruyu daha da güçleştirir gibidir. Aineias'ın, Diomedes yanından geçerken başını örterek kurbanı tamamladığı yolundaki rivayet doğruysa, bir mantığı vardır: Düşmana karşı örtünmenin karşılığı olarak dostlara ve iyi kimselere rastlayınca açılınır. Tanrılara karşı olan durum ise bu işe özgü değil, arazîdir ve o zamandan beri korunmuştur.
Başka bir şey söylemek gerekiyorsa, dikkat et, belki yalnız tanrılara taparken neden örtündüklerini aramak yeter, öteki onun sonucudur. Çünkü insanlardan daha güçlü olanların önünde açılırlar. Bununla onlara onur katmıyor, daha çok kıskançlıklarını üstlerinden atıyor, tanrılarla aynı onurları istemiş, bunlara katlanmış ya da onlara yapılan hizmetten zevk alıyormuş gibi görünmemek istiyorlar. Tanrılara ise böyle taparlardı: Ya başlarını gizleyerek kendilerini alçaltmak için, ya da daha çok, dua ederken dışarıdan uğursuz ve kötü bir sesin gelmesinden çekinerek üstlüklerini kulaklarına kadar çekerlerdi. Bunlardan sıkı sıkıya sakındıkları, kehanete giderken çevrelerinde bakır çanakların çalınmasından bellidir.
Yoksa Kastor'un, Roma âdetlerini Pythagorasçı öğretilerle ilişkilendirerek dediği gibi, içimizdeki daimōnun dışarıdaki tanrılara muhtaç olduğu ve yalvardığı için mi? Başın örtülmesi, psykhēnin beden tarafından örtülüp gizlenmesini anıştırır.
διὰ τί τοὺς θεοὺς προσκυνοῦντες ἐπικαλύπτονται τὴν κεφαλήν, τῶν δʼ ἀνθρώπων τοῖς ἀξίοις τιμῆς ἀπαντῶντες, κἂν τύχωσιν ἐπὶ τῆς κεφαλῆς ἔχοντες τὸ ἱμάτιον, ἀποκαλύπτονται; τοῦτο γὰρ ἔοικε κἀκείνην ἐπιτείνειν τὴν ἀπορίαν. εἰ μὲν οὖν ὁ περὶ Αἰνείου λεγόμενος λόγος ἀληθής ἐστιν, ὅτι τοῦ Διομήδους παρεξιόντος ἐπικαλυψάμενος τὴν θυσίαν ἐπετέλεσε, λόγον ἔχει καὶ ἀκολουθεῖ τῷ συγκαλύπτεσθαι πρὸς τοὺς πολεμίους τὸ τοῖς φίλοις καὶ ἀγαθοῖς ἐντυγχάνοντας ἀποκαλύπτεσθαι· τὸ γὰρ πρὸς τοὺς θεοὺς οὐκ ἴδιόν ἐστιν ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκός, καὶ ἀπʼ ἐκείνου μεμένηκε τηρούμενον. εἰ δʼ ἄλλο τι λέγειν χρή, σκόπει μὴ μόνον ἐκεῖνο δεῖ ζητεῖν, διʼ ὃ τοὺς θεοὺς προσκυνοῦντες ἐπικαλύπτονται, θάτερον δʼ ἀκόλουθόν ἐστι. τῶν γὰρ ἀνθρώπων ἀποκαλύπτονται τοῖς δυνατωτέροις, οὐ τιμὴν αὐτοῖς προστιθέντες, ἀλλὰ τὸν φθόνον αὐτῶν μᾶλλον ἀφαιροῦντες, ἵνα μὴ δόξωσι τὰς αὐτὰς τοῖς θεοῖς τιμὰς ἀπαιτεῖν μηδʼ ὑπομένειν μηδὲ χαίρειν θεραπευόμενοι παραπλησίως ἐκείνοις. τοὺς δὲ θεοὺς οὕτω προσεκύνουν ἢ ταπεινοῦντες ἑαυτοὺς τῇ ἐπικρύψει τῆς κεφαλῆς, ἢ μᾶλλον εὐλαβούμενοί τινα φωνὴν προσπεσεῖν αὐτοῖς ἔξωθεν εὐχομένοις ἀπαίσιον καὶ δύσφημον ἄχρι τῶν ὤτων ἀνελάμβανον τὸ ἱμάτιον· ὅτι γὰρ ἰσχυρῶς ἐφυλάττοντο ταῦτα, δῆλόν ἐστι τῷ προσιόντας ἐπὶ μαντείαν χαλκωμάτων πατάγῳ περιψοφεῖσθαι. ἢ ὡς Κάστωρ λέγει τὰ Ῥωμαϊκὰ τοῖς Πυθαγορικοῖς συνοικειῶν, τὸν ἐν ἡμῖν δαίμονα δεῖσθαι τῶν ἐκτὸς θεῶν καὶ ἱκετεύειν, τῇ τῆς κεφαλῆς ἐπικαλύψει τὴν τῆς ψυχῆς αἰνιττόμενος ὑπὸ τοῦ σώματος ἐγκάλυψιν καὶ ἀπόκρυψιν.
1111. Satürn'e neden başı açık kurban sunarlar?
Başı örtmeyi Aineias getirdiği, Satürn kurbanı ise çok eski olduğu için mi?
Yoksa gökteki tanrılara başı örtük sunulduğu, Satürn ise yer altı tanrısı sayıldığı için mi?
Yoksa gerçeğin hiçbir şeyi gizli ya da gölgede olmadığı, Romalılar da Satürn'ü gerçeğin babası saydığı için mi?
διὰ τί τῷ Κρόνῳ θύουσιν ἀπαρακαλύπτῳ τῇ κεφαλῇ; πότερον ὅτι τὴν ἐγκάλυψιν Αἰνείας παρέδωκεν, ἡ δὲ τοῦ Κρόνου θυσία παμπάλαιός ἐστιν, ἢ ὅτι τοῖς οὐρανίοις ἐπικαλύπτονται, τὸν δὲ Κρόνον ἡγοῦνται θεὸν ὑπουδαῖον καὶ χθόνιον; ἢ ὅτι τῆς ἀληθείας οὐδὲν ἀπόκρυφον ἢ ἐπίσκιον, ἀληθείας δὲ νομίζουσι Ῥωμαῖοι πατέρα τὸν Κρόνον εἶναι;
1212. Satürn'ü neden gerçeğin babası sayarlar?
Bazı filozoflar gibi Kronos'u zaman saydıkları, zamanın da gerçeği ortaya çıkardığı için mi?
Yoksa Kronos devrinde yaşandığı anlatılan hayat en adil hayat olduğu için, onun gerçeğe de en çok sahip olması doğal görüldüğü için mi?
διὰ τί δὲ τὸν Κρόνον πατέρα τῆς ἀληθείας νομίζουσι; πότερον, ὥσπερ ἔνιοι τῶν φιλοσόφων, χρόνον οἴονται τὸν Κρόνον εἶναι, τὸ δʼ ἀληθὲς εὑρίσκει χρόνος· ἢ τὸν μυθολογούμενον ἐπὶ Κρόνου βίον, εἰ δικαιότατος ἦν, εἰκός ἐστι μάλιστα μετέχειν ἀληθείας;
1313. Honor denen tanrıya neden başı açık kurban sunarlar? Honor'u ün ya da onur diye çevirmek mümkündür.
Ün parlak, göz önünde ve açık olduğu için mi? İyi ve saygın kimselerin önünde başlarını açmalarının sebebi neyse, onura adını veren bu tanrıya da aynı sebeple öyle taparlar.
διὰ τί καὶ τῷ λεγομένῳ Ὁνώρει θύουσιν ἀπαρακαλύπτῳ τῇ κεφαλῇ; τὸν δὲ Ὁνῶρεμ δόξαν ἄν τις ἢ τιμὴν μεθερμηνεύσειε. πότερον διότι λαμπρὸν ἡ δόξα καὶ περιφανὲς καὶ ἀναπεπταμένον, διʼ ἣν αἰτίαν τοῖς ἀγαθοῖς καὶ τιμωμένοις ἀνδράσιν ἀποκαλύπτονται, διὰ ταύτην καὶ τὸν ἐπώνυμον τῆς τιμῆς θεὸν οὕτω προσκυνοῦσιν;
1414. Oğullar anne babalarını cenazede neden başları örtülü, kızlar ise başları açık ve saçları çözük götürür?
Babalara erkek evlatlar tanrı gibi saygı göstermeli, kızlar ise ölü gibi yas tutmalı olduğu için mi? Kanun, her birine kendine yakışanı vererek ikisinden uygun olanı meydana getirmiştir.
Yoksa yas alışılmadık olana uygun olduğu, kadınların başları örtülü, erkeklerin ise açık olarak halk önüne çıkması daha alışılmış olduğu için mi? Yunanlılarda da bir felaket olunca kadınlar saçlarını keser, erkekler uzatır; çünkü erkeklerin alışkanlığı saç kesmek, kadınlarınki uzatmaktır.
Yoksa oğullar yukarıda söylediğim sebeple mi örtünürler? Varro'nun dediğine göre mezarların çevresinde de dönerler, babalarının mezarlarına tanrı tapınağı gibi saygı gösterirler. Anne babalarını yaktıktan sonra ilk kemiği bulduklarında ölenin tanrı olduğunu söylerler.
Kadınların ise başlarını örtmesine hiç izin yoktu. Nitekim Spurius Carvilius'un karısını çocuğu olmadığı için boşayan ilk kişi olduğu, ikinci olarak Sulpicius Gallus'un karısını başına üstlüğünü çekerken görünce, üçüncü olarak Publius Sempronius'un da cenaze oyunlarını seyrettiği için boşadığı anlatılır.
διὰ τί τοὺς γονεῖς ἐκκομίζουσιν οἱ μὲν υἱοὶ συγκεκαλυμμένοι, αἱ δὲ θυγατέρες γυμναῖς ταῖς κεφαλαῖς καὶ ταῖς κόμαις λελυμέναις; πότερον ὅτι τιμᾶσθαι μὲν ὑπὸ τῶν ἀρρένων δεῖ τοὺς πατέρας ὡς θεούς, πενθεῖσθαι δʼ ὑπὸ τῶν θυγατέρων ὡς τεθνηκότας, ἑκατέρῳ τὸ οἰκεῖον ὁ νόμος ἀποδοὺς ἐξ ἀμφοτέρων ἐποίησε τὸ ἁρμόττον; ἢ πένθους μὲν οἰκεῖον τὸ μὴ σύνηθες, συνηθέστερον δὲ ταῖς μὲν γυναιξὶν ἐγκεκαλυμμέναις, τοῖς δʼ ἀνδράσιν ἀκαλύπτοις εἰς τὸ δημόσιον προϊέναι; καὶ γὰρ παρʼ Ἕλλησιν ὅταν δυστυχία τις γένηται, κείρονται μὲν αἱ γυναῖκες κομῶσι δʼ οἱ ἄνδρες, ὅτι τοῖς μὲν τὸ κείρεσθαι ταῖς δὲ τὸ κομᾶν σύνηθὲς ἐστιν. ἢ τοὺς μὲν υἱοὺς ἐπικαλύπτεσθαι διʼ ἣν εἰρήκαμεν αἰτίαν ἐνομίσθη; καὶ γὰρ ἐπὶ τῶν τάφων, ὥς φησι Βάρρων, περιστρέφονται, καθάπερ θεῶν ἱερὰ τιμῶντες τὰ τῶν πατέρων μνήματα, καὶ καύσαντες τοὺς γονεῖς, ὅταν ὀστέῳ πρῶτον ἐντύχωσι, θεὸν γεγονέναι τὸν τεθνηκότα λέγουσι. ταῖς δὲ γυναιξὶν οὐδʼ ὅλως ἐξῆν ἐπικαλύπτεσθαι τὴν κεφαλήν· ἱστορεῖται γοῦν ὅτι πρῶτος μὲν ἐξέβαλε γυναῖκα Σπόριος Καρβίλιος ἐπʼ ἀτεκνίᾳ, δεύτερος δὲ Σουλπίκιος Γάλλος ἐφελκυσαμένην ἰδὼν κατὰ κεφαλῆς τὸ ἱμάτιον, τρίτος δὲ Πόπλιος Σεμπρώνιος ἀγῶνα θεωρήσασαν ἐπιτάφιον.
1515. Terminalia'yı kutladıkları Terminus'u tanrı saydıkları halde neden ona hayvan kurban etmezlerdi?
Romulus'un ülke için sınır koymamasından mı? Çünkü ilerleyip toprak koparmak ve Lakon'un dediği gibi, mızrağın eriştiği her yeri kendi toprağı saymak istemişti. Numa Pompilius ise adil, siyaset bilen ve felsefeyle uğraşmış bir adam olarak ülkeyi komşularından sınırlarla ayırdı, sınırlara dostluk ve barışın gözcüsü ve bekçisi olarak Terminus'un adını verdi. Bu yüzden onun kandan ve cinayetten temiz ve lekesiz kalması gerektiğine inanıyordu.
διὰ τί τὸν Τέρμινον, ᾧ τὰ Τερμινάλια ποιοῦσι, θεὸν νομίζοντες οὐδὲν ἔθυον αὐτῷ ζῷον; ἢ Ῥωμύλος μὲν ὅρους οὐκ ἔθηκε τῆς χώρας, ὅπως ἐξῇ προϊέναι καὶ ἀποτέμνεσθαι καὶ νομίζειν πᾶσαν ἰδίαν, ὥσπερ ὁ Λάκων εἶπεν, ἧς ἂν τὸ δόρυ ἐφικνῆται, Νομᾶς δὲ Πομπίλιος, ἀνὴρ δίκαιος καὶ πολιτικὸς ὢν καὶ φιλόσοφος γενόμενος, τήν τε χώραν ὡρίσατο πρὸς τοὺς γειτνιῶντας καὶ τοῖς ὅροις ἐπιφημίσας τὸν Τέρμινον ὡς ἐπίσκοπον καὶ φύλακα φιλίας καὶ εἰρήνης ᾤετο δεῖν αἵματος καὶ φόνου καθαρὸν καὶ ἀμίαντον διαφυλάττειν;
1616. Leukothea Tapınağı'na kadın kölelerin girmesi neden yasaktır, kadınlar neden yalnız bir köleyi içeri alıp yanağına tokat atarlar?
Bu kölenin tokatlanması giremeyeceğinin sembolü olduğu, ötekilerin girmesinin de efsane yüzünden engellendiği için mi? Çünkü Ino, kocası yüzünden bir köle kadını kıskanıp oğlu konusunda çıldırmıştır. Yunanlılar bu kölenin Aitolialı olduğunu, adının Antiphera olduğunu söyler. Bu yüzden bizde, Khaironeia'da da tapınak görevlisi Leukothea'nın kutsal alanının önünde kamçı alıp, ne köle, ne kadın köle, ne Aitolialı erkek, ne Aitolialı kadın içeri giremez diye ilan eder.
διὰ τί δούλαις τὸ τῆς Λευκοθέας ἱερὸν ἄβατόν ἐστι, μίαν δὲ μόνην αἱ γυναῖκες εἰσάγουσαι παίουσιν ἐπὶ κόρρης καὶ ῥαπίζουσιν; ἢ τὸ μὲν ταύτην ῥαπίζεσθαι σύμβολόν ἐστι τοῦ μὴ ἐξεῖναι, κωλύουσι δὲ τὰς ἄλλας διὰ τὸν μῦθον; ἡ γὰρ Ἰνὼ ζηλοτυπήσασα δούλην ἐπὶ τῷ ἀνδρὶ λέγεται περὶ τὸν υἱὸν ἐκμανῆναι· τὴν δὲ δούλην Ἕλληνες Αἰτωλίδα γένει φασὶν εἶναι, καλεῖσθαι δʼ Ἀντιφέραν. διὸ καὶ παρʼ ἡμῖν ἐν Χαιρωνείᾳ πρὸ τοῦ σηκοῦ τῆς Λευκοθέας ὁ νεωκόρος λαβὼν μάστιγα κηρύττει, μὴ δοῦλον εἰσιέναι μὴ δούλαν, μὴ Αἰτωλὸν μὴ Αἰτωλάν.
1717. Bu tanrıçanın önünde neden kendi çocukları için değil de kardeşlerinin çocukları için iyilik dilerler?
Ino kardeşini seven biri olduğu, kız kardeşinin çocuğunu emzirdiği, ama kendi çocuklarıyla ilgili talihsizlik yaşadığı için mi?
Yoksa bu, başka bakımdan da ahlakça güzel bir âdet olduğu, akrabalıklarda büyük bir sevgi uyandırdığı için mi?
διὰ τί παρὰ τῇ θεῷ ταύτῃ τοῖς μὲν ἰδίοις τέκνοις οὐκ εὔχονται τἀγαθὰ τοῖς δὲ τῶν ἀδελφῶν; πότερον ὅτι φιλάδελφος μέν τις ἡ Ἰνὼ καὶ τὸν ἐκ τῆς ἀδελφῆς ἐτιθηνήσατο, αὐτὴ δὲ περὶ τοὺς ἑαυτῆς παῖδας ἐδυστύχησεν ἢ καὶ ἄλλως ἠθικὸν καὶ καλὸν τὸ ἔθος καὶ πολλὴν παρασκευάζον εὔνοιαν ταῖς οἰκειότησι;
1818. Zenginlerin çoğu neden mal varlıklarının onda birini Herakles'e adardı?
O da Roma'da Geryon'un sığırlarının onda birini kurban ettiği için mi, yoksa Romalıları Tyrrhenlilere verdikleri ondalıktan kurtardığı için mi?
Yoksa bu hikâyeler güvenilir değildir de, Herakles'i obur, ziyafetten hoşlanan biri sayıp ona bol bol ve cömertçe sunmuşlar mıdır?
Yoksa daha çok, vatandaşlara ağır gelen aşırı zenginliği kırparak, tepe noktasına varmış bedenden fazlalığı alır gibi alarak Herakles'e en büyük onuru yaptıklarını, onun da yalın, kendine yeten ve gösterişsiz bir hayat sürmüş biri olarak fazlalıkların böyle kullanılıp azaltılmasına sevindiğini düşündükleri için mi?
διὰ τί τῷ Ἡρακλεῖ πολλοὶ τῶν πλουσίων ἐδεκάτευον τὰς οὐσίας; πότερον ὅτι κἀκεῖνος ἐν Ῥώμῃ τῶν Γηρυόνου βοῶν ἀπέθυσε τὴν δεκάτην, ἢ ὅτι Ῥωμαίους ὑπὸ Τυρρηνῶν δεκατευομένους ἀπήλλαξεν; ἢ ταῦτα μὲν οὐκ ἔχει τὴν ἱστορίαν ἀξιόπιστον, ὡς δʼ ἀδηφάγῳ τινὶ τῷ Ἡρακλεῖ καὶ εὐθοίνῳ δαψιλῶς καὶ ἀφθόνως ἀπέθυον; ἢ μᾶλλον ὡς ἐπαχθῆ τοῖς πολίταις τὸν ὑπερβάλλοντα πλοῦτον κολούοντες καὶ καθάπερ εὐεξίας ἐπʼ ἄκρον εὐσωματούσης ἀφαιροῦντες, ᾤοντο μάλιστα τιμᾶσθαι τὸν Ἡρακλέα καὶ χαίρειν ταῖς τοιαύταις ἀποχρήσεσι καὶ συστολαῖς τῶν περιττῶν, εὐτελῆ καὶ αὐτάρκη καὶ ἀπέριττον τῷ βίῳ γενόμενον;
1919. Neden yeni yılın başlangıcı olarak Ocak ayını alırlar?
Eskiden Mart birinci sayılırdı. Bu pek çok kanıttan, özellikle de Mart'tan başlayarak beşinci aya Beşinci, altıncıya Altıncı denmesinden ve sıranın böyle sonuncuya, Mart'tan itibaren onuncu olduğu için December denen aya kadar sürmesinden bellidir. Bu yüzden kimileri, o zamanki Romalıların yılı on iki değil on ayla tamamladığını, bazı aylara otuzdan fazla gün eklediğini sanıp söylemişlerdir. Başkaları ise December'in Mart'tan onuncu, Ocak'ın on birinci, Şubat'ın on ikinci olduğunu anlatır. Şubat'ta yılın sonu geldiğinden arınma ayinleri yapılır, ölülere sunu verilir. Bu ayların yer değiştirip Ocak'ın birinci olmasının sebebi, krallar düştükten sonra ilk konsüllerin bu ayın ilk gününde, Ocak kalendalarında göreve başlamasıymış.
Ama daha inandırıcı olanlar şöyle der: Savaşçı, Ares ruhlu olan ve Ares'ten doğduğu sanılan Romulus, Mart'ı Ares'in adını taşıdığı için ayların başına koydu. Sonra barışçı Numa, şehri toprak işlerine yöneltip savaş işlerinden uzaklaştırmaya hevesli olduğundan önceliği Ocak'a verdi; Janus'u da savaşçıdan çok siyasetçi ve çiftçi olduğu için büyük onurlara yükseltti. Ama dikkat et, belki Numa bize göre tabiata daha uygun bir yıl başlangıcı seçti. Genel olarak, bir daire üzerinde dönenler içinde tabiatça ne ilk ne son vardır; farklı halklar zamanın başlangıcını kanunla farklı yerlere koyar. En iyisini kış gündönümünden sonrayı alanlar yapar; o zaman güneş ilerlemeyi bırakıp bize doğru geri döner. Bu, bir bakıma insanlar için tabiata uygundur: Işığın süresini artırır, karanlığınkini azaltır, akıp giden bütün ousianın efendisini ve yöneticisini bize yaklaştırır.
διὰ τί τὸν Ἰανουάριον μῆνα νέου ἔτους ἀρχὴν λαμβάνουσι; τὸ γὰρ παλαιὸν ὁ Μάρτιος ἠριθμεῖτο πρότερος, ὡς ἄλλοις τε πολλοῖς δῆλόν ἐστι τεκμηρίοις καὶ μάλιστα τῷ τὸν πέμπτον ἀπὸ τοῦ Μαρτίου Πέμπτον καὶ τὸν ἕκτον Ἕκτον ὀνομάζεσθαι, καὶ τοὺς ἄλλους ἐφεξῆς ἄχρι τοῦ τελευταίου, ὃν Δεκέμβριον καλοῦσιν ἀπὸ τοῦ Μαρτίου δέκατον ἀριθμούμενον. ἐξ οὗ δὴ καὶ παρέστη τισὶν οἴεσθαι καὶ λέγειν ὡς οὐ δώδεκα μησὶν ἀλλὰ δέκα συνεπλήρουν οἱ τότε Ῥωμαῖοι τὸν ἐνιαυτὸν ἐνίοις τῶν μηνῶν ἡμέρας πλείονας τῶν τριάκοντα προστιθέντες. ἄλλοι δʼ ἱστοροῦσι τὸν μὲν Δεκέμβριον ἀπὸ τοῦ Μαρτίου δέκατον εἶναι, τὸν δʼ Ἰανουάριον ἑνδέκατον, τὸν δὲ Φεβρουάριον δωδέκατον, ἐν ᾧ καθαρμοῖς τε χρῶνται καὶ τοῖς φθιμένοις ἐναγίζουσι τοῦ ἐνιαυτοῦ τελευτῶντος. μετατεθῆναι δὲ τούτους καὶ γενέσθαι τὸν Ἰανουάριον πρῶτον, ὅτι τῇ νουμηνίᾳ τούτου τοῦ μηνός, ἣν ἡμέραν καλάνδας Ἰανουαρίας καλοῦσιν, οἱ πρῶτοι κατεστάθησαν ὕπατοι, τῶν βασιλέων ἐκπεσόντων. πιθανώτεροι δʼ εἰσὶν οἱ λέγοντες ὅτι τὸν μὲν Μάρτιον ὁ Ῥωμύλος πολεμικὸς καὶ ἀρειμάνιος ὢν καὶ δοκῶν ἐξ Ἄρεος γεγονέναι προέταξε τῶν μηνῶν ἐπώνυμον ὄντα τοῦ Ἄρεος· Νομᾶς δʼ αὖθις εἰρηνικὸς γενόμενος καὶ πρὸς ἔργα τῆς γῆς φιλοτιμούμενος τρέψαι τὴν πόλιν ἀποστῆσαι δὲ τῶν πολεμικῶν, τῷ Ἰανουαρίῳ τὴν ἡγεμονίαν ἔδωκε καὶ τὸν Ἰανὸν εἰς τιμὰς προήγαγε μεγάλας, ὡς πολιτικὸν καὶ γεωργικὸν μᾶλλον ἢ πολεμικὸν γενόμενον. ὅρα δὲ μὴ μᾶλλον ὁ Νομᾶς τῇ φύσει προσήκουσαν ἀρχὴν ἔλαβε τοῦ ἔτους ὡς πρὸς ἡμᾶς. καθόλου μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι φύσει τῶν ἐν κύκλῳ περιφερομένων οὔτʼ ἔσχατον οὔτε πρῶτον, νόμῳ δʼ ἄλλην ἄλλοι τοῦ χρόνου λαμβάνουσιν ἀρχὴν ἄριστα δʼ οἱ τὴν μετὰ τροπὰς χειμερινὰς λαμβάνοντες, ὁπηνίκα τοῦ πρόσω βαδίζειν πεπαυμένος ὁ ἥλιος ἐπιστρέφει καὶ ἀνακάμπτει πάλιν πρὸς ἡμᾶς· γίγνεται γὰρ ἀνθρώποις τρόπον τινὰ κατὰ φύσιν τὸν μὲν τοῦ φωτὸς αὔξουσα χρόνον ἡμῖν, μειοῦσα δὲ τὸν τοῦ σκότους, ἐγγυτέρω δὲ ποιοῦσα τὸν κύριον καὶ ἡγεμόνα τῆς ῥευστῆς οὐσίας ἁπάσης.
2020. Agathe dedikleri kadın tanrıçanın tapınağını evde süslerken kadınlar, her türlü filizi ve çiçeği kullanmaya hevesli oldukları halde neden mersin dalı getirmez?
Efsanecilerin anlattığına göre o, kâhin Faunus'un karısıydı; gizlice şarap içmiş, yakalanınca kocası onu mersin çubuklarıyla cezalandırmıştı. Bu yüzden mi mersin getirmez, ona şarap sunup süt diye adlandırırlar?
Yoksa bu ayini pek çok şeyden, özellikle Aphrodite işlerinden arınmış olarak yerine getirdikleri için mi? Tanrıça için âdetleri yerine getirirken yalnız kocalarını çıkarmakla kalmazlar, her erkeği evden kovarlar. Bu yüzden Aphrodite'ye kutsal olan mersinden sakınırlar. Nitekim bugün Murcia dedikleri Aphrodite'ye eskiden anlaşılan Myrtia diyorlardı.
διὰ τί τῇ γυναικείᾳ θεῷ, ἣν Ἀγαθὴν καλοῦσιν, κοσμοῦσαι σηκὸν αἱ γυναῖκες οἴκοι μυρσίνας οὐκ εἰσφέρουσι, καίτοι πᾶσι φιλοτιμούμεναι χρῆσθαι τοῖς βλαστάνουσι καὶ ἀνθοῦσι; πότερον, ὡς οἱ μυθολογοῦντες ἱστοροῦσι, Φαύνου μὲν ἦν γυνὴ τοῦ μάντεως, οἴνῳ δὲ χρησαμένη κρύφα καὶ μὴ λαθοῦσα ῥάβδοις ὑπὸ τοῦ ἀνδρὸς ἐκολάσθη μυρσίνης, ὅθεν μυρσίνην μὲν οὐκ εἰσφέρουσιν, οἶνον δʼ αὐτῇ σπένδουσι, γάλα προσαγορεύουσαι; ἢ πολλῶν μὲν ἁγναὶ μάλιστα δʼ ἀφροδισίων τὴν ἱερουργίαν ἐκείνην ἐπιτελοῦσιν; οὐ γὰρ μόνον ἐξοικίζουσι τοὺς ἄνδρας, ἀλλὰ καὶ πᾶν ἄρρεν ἐξελαύνουσι τῆς οἰκίας, ὅταν τὰ νενομισμένα τῇ θεῷ ποιῶσι. τὴν οὖν μυρσίνην ὡς ἱερὰν Ἀφροδίτης ἀφοσιοῦνται· καὶ γὰρ ἣν νῦν Μουρκίαν Ἀφροδίτην καλοῦσι, Μυρτίαν τὸ παλαιὸν ὡς ἔοικεν ὠνόμαζον.
2121. Latinler ağaçkakana neden saygı gösterir, bu kuştan neden hepsi şiddetle uzak durur?
Picus'un karısının zehirleriyle tabiatının değiştiği, ağaçkakana dönüşüp kendisine soranlara kehanet verdiği söylendiği için mi?
Yoksa bu büsbütün inanılmaz, masal gibi bir şeydir de, öbür efsane daha inandırıcıdır: Yani terk edilen Romulus ile Remus'u yalnız dişi kurt emzirmemiş, bir ağaçkakan da gelip beslemiştir. Nigidius'un anlattığına göre bugün bile dağ eteklerinde ve ormanlık yerlerde ağaçkakanın göründüğü yerde kurt da bulunur.
Yoksa daha çok, başka kuşları başka tanrıya kutsal saydıkları gibi bunu da Ares'e kutsal saydıkları için mi? Çünkü yürekli ve gururlu bir kuştur, gagası da öyle güçlüdür ki gövdenin özüne kadar vurup meşeleri devirir.
διὰ τί τὸν δρυοκολάπτην οἱ Λατῖνοι σέβονται καὶ ἀπέχονται πάντες ἰσχυρῶς τοῦ ὄρνιθος; πότερον ὅτι τὸν Πῖκον λέγουσιν ὑπὸ φαρμάκων τῆς γυναικὸς μεταβαλεῖν τὴν φύσιν καὶ γενόμενον δρυοκολάπτην ἀποφθέγγεσθαι λόγια καὶ χρησμῳδεῖν τοῖς ἐρωτῶσιν; ἤ τοῦτο μὲν ἄπιστόν ἐστιν ὅλως καὶ τερατῶδες, ἅτερος δὲ τῶν μύθων πιθανώτερος, ὡς ἄρα τοῖς περὶ Ῥωμύλον καὶ Ῥῶμον ἐκτεθεῖσιν οὐ μόνον λύκαινα θηλὴν ἐπεῖχεν, ἀλλὰ καὶ δρυοκολάπτης τις ἐπιφοιτῶν ἐψώμιζεν; ἐπιεικῶς γὰρ ἔτι καὶ νῦν ἐν τοῖς ὑπωρείοις καὶ δρυμώδεσι τόποις ὅπου φαίνεται δρυοκολάπτης, ἐκεῖ καὶ λύκος, ὡς Νιγίδιος ἱστορεῖ. ἢ μᾶλλον, ὡς ἄλλον ἄλλου θεοῦ, καὶ τοῦτον Ἄρεος ἱερὸν νομίζουσι τὸν ὄρνιν; καὶ γὰρ εὐθαρσὴς καὶ γαῦρός ἐστι καὶ τὸ ῥύγχος οὕτως ἔχει κραταιόν, ὥστε δρῦς ἀνατρέπειν, ὅταν κόπτων πρὸς τὴν ἐντεριώνην ἐξίκηται.
2222. Janus'un neden iki yüzlü olduğunu sanır, onu neden böyle resmedip heykelini yaparlar?
Anlatıldığı gibi, soyca Perrhaibia'dan bir Yunanlı olup İtalya'ya geçtiği, oradaki barbarlarla yaşayıp dilini ve yaşayışını değiştirdiği için mi?
Yoksa daha çok, İtalya'daki halkı, yabani bitkiler yiyip kanunsuz âdetlerle yaşarken toprağı işlemeye ve siyasal düzene ikna ederek başka bir hayata geçirip dönüştürdüğü için mi?
διὰ τί τὸν Ἰανὸν διπρόσωπον οἴονται γεγονέναι καὶ γράφουσιν οὕτω καὶ πλάττουσιν; πότερον ὅτι τῷ μὲν γένει Ἕλλην ἐκ Περραιβίας ἦν, ὡς ἱστοροῦσιν, διαβὰς δʼ εἰς Ἰταλίαν καὶ συνοικήσας τοῖς αὐτόθι βαρβάροις μετέβαλε καὶ γλῶτταν καὶ δίαιταν ἢ μᾶλλον ὅτι τοὺς περὶ τὴν Ἰταλίαν φυτοῖς ἀγρίοις καὶ ἀνόμοις χρωμένους ἔθεσιν εἰς ἕτερον βίου σχῆμα, πείσας γεωργεῖν καὶ πολιτεύεσθαι, μετέβαλε καὶ μετεκόσμησεν;
2323. Libitina'yı Aphrodite saydıkları halde cenaze için gerekenleri neden onun kutsal alanında satarlar?
Bu da Kral Numa'nın felsefi düşüncelerinden biri midir? İnsanların böyle şeylerden tiksinmemesi, kirlilik gibi kaçınmaması için.
Yoksa daha çok, doğan şeyin ölümlü olduğunu hatırlatmak için mi? Çünkü doğumları da ölümleri de tek bir tanrıça gözetir. Delphoi'de de Mezarların Aphrodite'sinin küçük bir heykeli vardır; ölüler, dökülen sunular için onun önünde çağrılır.
διὰ τί τὰ πρὸς τὰς ταφὰς πιπράσκουσιν ἐν τῷ τεμένει τῷ Λιβιτίνης νομίζοντες Ἀφροδίτην εἶναι τὴν Λιβιτίνην; πότερον καὶ τοῦτο τῶν Νομᾶ τοῦ βασιλέως φιλοσοφημάτων ἕν ἐστιν, ὅπως μανθάνωσι μὴ δυσχεραίνειν τὰ τοιαῦτα μηδὲ φεύγειν ὡς μιασμόν; ἢ μᾶλλον ὑπόμνησίς ἐστι τοῦ φθαρτὸν εἶναι τὸ γεννητόν, ὡς μιᾶς θεοῦ τὰς γενέσεις καὶ τὰς τελευτὰς ἐπισκοπούσης; καὶ γὰρ ἐν Δελφοῖς Ἀφροδίτης ἐπιτυμβίας ἀγαλμάτιόν ἐστι πρὸς ὃ τοὺς κατοιχομένους ἐπὶ τὰς χοὰς ἀνακαλοῦνται.
2424. Ayın neden üç başlangıcı ve belirli günü vardır, aralarında neden aynı gün aralığı yoktur?
Juba ve çevresinin anlattığı gibi, yöneticiler kalendalarda halkı çağırıp nonaların beşinci gün olduğunu ilan ettikleri, idusu da kutsal gün saydıkları için mi?
Yoksa daha çok, zamanı ayın evreleriyle ölçtükleri, ayın da her ay en büyük üç evreden geçtiğini gördükleri için mi? Birincisi, güneşle birleşip gizlendiği evre; ikincisi, güneşin ışığından kurtulup batıda ilk kez göründüğü evre; üçüncüsü de dolunay olduğu evredir. Ayın yok olup gizlenmesine kalendae derler, çünkü gizli ve saklı olan her şeye clam, saklanmaya da celare derler. İlk görünüşüne nonae derler; bu adların en doğrusudur, çünkü yeni aydır: Onlar da bizim gibi yeni olana novum der. İdus ise ya ayın bütün olup güzellik ve eidos kazanmasından gelir, ya da Zeus'a adanmış bir addır. Günlerin en kesin sayısını aramamak, küçük farklar için de kusur bulmamak gerekir; çünkü astronominin bu kadar ilerlediği bugün bile, hareketin düzensizliği matematikçilerin deneyimini aşıyor, hesaba gelmiyor.
διὰ τί τρεῖς τοῦ μηνὸς ἀρχὰς καὶ προθεσμίας ἔχουσιν, οὐ ταὐτὸ διάστημα τῶν ἡμερῶν μεταξὺ λαμβάνοντες; πότερον, ὡς οἱ περὶ τὸν Ἰόβαν ἱστοροῦσιν, ὅτι ταῖς καλάνδαις ἐκάλουν τὸν δῆμον οἱ ἄρχοντες καὶ κατήγγελλον εἰς πέμπτην τὰς νώνας, εἰδοὺς δʼ ἡμέραν ἱερὰν ἐνόμιζον; ἢ μᾶλλον ὅτι ταῖς τῆς σελήνης διαφοραῖς ὁρίζοντες τὸν χρόνον, ἑώρων ἐν τρισὶ γιγνομένην διαφοραῖς τὴν σελήνην κατὰ μῆνα ταῖς μεγίσταις, πρώτῃ μὲν ὅτε κρύπτεται σύνοδον ποιησαμένη πρὸς ἥλιον, δευτέρᾳ δʼ ὅταν ἐκφυγοῦσα τὰς αὐγὰς τοῦ ἡλίου καταφανὴς πρῶτον ἐπὶ δυσμῶν γένηται, τρίτῃ δὲ τῇ περὶ τὴν πλήρωσιν αὐτῆς πανσελήνου γενομένης ; ὀνομάζουσι δὲ τὸν μὲν ἀφανισμὸν αὐτῆς καὶ τὴν κρύψιν καλάνδας, ὅτι πᾶν τὸ κρύφα καὶ λάθρα κλάμ καὶ κηλάρι τὸ λανθάνειν· τὴν δὲ πρώτην φάσιν νώνας τῷ δικαιοτάτῳ τῶν ὀνομάτων, νουμηνίαν οὖσαν· καὶ γὰρ αὐτοὶ τὸ νέον καὶ καινὸν ὥσπερ ἡμεῖς προσαγορεύουσι· τὰς δʼ εἰδοὺς ἢ διὰ τὸ κάλλος καὶ τὸ εἶδος ὁλοκλήρου καθισταμένης τῆς σελήνης ἢ τῷ Διὶ τὴν ἐπωνυμίαν ἀποδιδόντες. οὐ δεῖ δὲ τῶν ἡμερῶν τὸν ἀκριβέστατον ἀριθμὸν διώκειν οὐδὲ τὸ παρʼ ὀλίγον συκοφαντεῖν, ὅπου καὶ νῦν ἐπίδοσιν τοσαύτην ἀστρολογίας ἐχούσης, περιγίγνεται τῆς ἐμπειρίας τῶν μαθηματικῶν ἡ τῆς κινήσεως ἀνωμαλία διαφεύγουσα τὸν λόγον.
2525. Kalendalardan, nonalardan ve idustan sonraki günleri neden yola çıkmaya ve seyahate uygun görmezler?
Çoğunun sandığı ve Livius'un anlattığı gibi, şimdi Temmuz dedikleri Quintilis idusundan sonra askerî tribunlar orduyu çıkarıp Allia Irmağı yakınında Keltlere yenildikleri ve şehri kaybettikleri için mi? İdustan sonraki gün uğursuz sayılınca, batıl inanç âdeti her zamanki gibi daha ileri götürmüş, nonalardan ve kalendalardan sonraki günleri de aynı çekingenliğin içine sokmuştur.
Yoksa bu açıklamada pek çok mantıksızlık vardır: Çünkü savaşı başka bir günde kaybetmişler, o güne ırmaktan ötürü Allia demiş ve ondan sakınmışlardır. Uğursuz günler çoktur, ama aynı adı taşıyan günleri her ayda değil, her birini yalnız geldiği ayda gözetirler. Batıl inancı nonalardan ve kalendalardan sonraki bütün günlere bulaştırmak ise hiç inandırıcı değildir.
Dikkat et, belki de aylardan birincisini gök tanrılarına, ikincisini de yer altı tanrılarına adadıkları, bu ayda bazı arınma ayinleri yapıp ölülere sunu verdikleri gibi, günlerden de başlangıç ve egemen sayılan yukarıda söylediğim üç günü bayram ve kutsal gün yapmış, ertesi günleri ise daimōnlara ve ölülere adayıp uğursuz ve işe yaramaz saymışlardır. Yunanlılar da yeni ayda tanrılara tapar, ikinci günü kahramanlara ve daimōnlara ayırırlar; ikinci kâse de erkek ve kadın kahramanlar için karıştırılır. Genel olarak zaman bir sayıdır, sayının ilkesi de ilahîdir, çünkü birdir. Ondan sonra gelen iki ise ilkenin karşıtıdır ve çiftlerin ilkidir. Çift eksik, tamamlanmamış ve belirsizdir; tek ise tersine belirli, sınır koyan ve mükemmeldir. Bu yüzden nonalar kalendalardan beş, idus da nonalardan dokuz gün sonra gelir. Çünkü başlangıçları tek sayılar belirler; başlangıçlardan sonraki çift sayılı günlerin ise ne düzeni ne de gücü vardır. Bu yüzden bu günlerde ne bir işe ne de yolculuğa başlarlar.
Yoksa Themistokles'in anlattığı da mantıklıdır: Bir gün "ertesi gün" bayramla tartışmış. Bayramın çok işi ve yorgunluğu olduğunu, kendisinin ise bayram için hazırlananların rahatça ve sakince tadını çıkarmayı sağladığını söylemiş. Bayram da şöyle cevap vermiş: "Doğru söylüyorsun, ama ben olmasam sen de olmazdın." Themistokles bunu sonraki Atina komutanlarına söylüyormuş; şehri kendisi kurtarmasaydı hiçbir yerde görünemeyeceklerini kastediyormuş.
Ciddi bir yolculuk ve iş, düzenleme ve hazırlık ister. Eski Romalılar ise bayramlarda ev idaresiyle ilgilenmez, hiçbir şey düşünmez, yalnız tanrılarla meşgul olurlardı. Bugün bile rahipler kurbana giderken bunu ilan ederler. Bu yüzden bayramlardan hemen sonra yola çıkmamaları, iş görmemeleri doğaldı. Çünkü hazırlıksızdılar, o günü evde düşünüp hazırlanmakla geçirirlerdi.
Yoksa bugün bile dua edip taptıktan sonra tapınakta bir süre oturup kalmaları gibi, kutsal günlerin hemen ardından iş günlerine geçmeyip arada bir ara ve mola mı bırakırlardı? Çünkü işlerin çoğu sıkıntılı ve istenmeyen şeyler getirir.
διὰ τί τὴν μετὰ καλάνδας ἡμέραν καὶ νώνας καὶ εἰδοὺς ἀνέξοδον καὶ ἀνεκδήμητον τίθενται; πότερον, ὡς οἱ πλεῖστοι νομίζουσι καὶ Λίβιος ἱστορεῖ, ὅτι μετὰ τὰς Κυιντιλίας εἰδούς, ἃς νῦν Ἰουλίας καλοῦσιν, ἐξάγοντες οἱ χιλίαρχοι τὸ στράτευμα περὶ τὸν Ἀλίαν ποταμὸν ἐκρατήθησαν ὑπὸ Κελτῶν μάχῃ καὶ τὴν πόλιν ἀπώλεσαν; νομισθείσης δὲ τῆς μετὰ τὰς εἰδοὺς ἀποφράδος προήγαγεν ὥσπερ φιλεῖ πορρωτέρω τὸ ἔθος ἡ δεισιδαιμονία καὶ κατέστησεν εἰς τὴν αὐτὴν εὐλάβειαν τήν τε μετὰ νώνας καὶ τὴν μετὰ καλάνδας; ἤ τοῦτο μὲν ἔχει πολλὰς ἀλογίας ; ἄλλῃ τε γὰρ ἡμέρᾳ τὴν μάχην ἡττήθησαν, ἣν Ἀλιάδα διὰ τὸν ποταμὸν καλοῦντες ἀφοσιοῦνται, καὶ πολλῶν ἀποφράδων οὐσῶν οὐκ ἐν παντὶ μηνὶ τὰς ὁμωνύμους παραφυλάττουσιν, ἀλλʼ ἑκάστην ἐν ᾧ συνέτυχε, τὸ τε ταῖς μετὰ νώνας καὶ καλάνδας ἁπλῶς ἁπάσαις προστρίψασθαι τὴν δεισιδαιμονίαν ἀπιθανώτατον. ὅρα δὴ μή, καθάπερ τῶν μηνῶν τὸν μὲν πρῶτον ὀλυμπίοις θεοῖς ἱέρωσαν, τὸν δὲ δεύτερον χθονίοις ἐν ᾧ καὶ καθαρμούς τινας τελοῦσι καὶ τοῖς κατοιχομένοις ἐναγίζουσιν, οὕτω καὶ τῶν ἡμερῶν τὰς μὲν οἷον ἀρχὰς καὶ κυρίας ὥσπερ εἴρηται τρεῖς οὔσας ἑορτασίμους καὶ ἱερὰς ἔθεντο, τὰς δʼ ἐφεξῆς δαίμοσι καὶ φθιτοῖς ἐπιφημίσαντες ἀποφράδας καὶ ἀπράκτους ἐνόμισαν. καὶ γὰρ Ἕλληνες ἐν τῇ νουμηνίᾳ τοὺς θεοὺς σεβόμενοι, τὴν δευτέραν ἥρωσι καὶ δαίμοσιν ἀποδεδώκασι καὶ τῶν κρατήρων ὁ δεύτερος ἥρωσιν ἐπικίρναται καὶ ἡρωίσι. καὶ ὅλως ἀριθμός τις ὁ χρόνος, ἀριθμοῦ δὲ θεῖον ἡ ἀρχή μονὰς γάρ ἐστιν. ἡ δὲ μετʼ αὐτὴν δυὰς ἀντίπαλος τῇ ἀρχῇ καὶ ἀρτίων πρώτη. τὸ δʼ ἄρτιον ἐνδεὲς καὶ ἀτελὲς καὶ ἀόριστον, ὥσπερ αὖ τὸ περιττὸν ὥρισται καὶ περαίνει καὶ τέλειόν ἐστι. διὸ καὶ νῶναι μὲν ἐπιβάλλουσι διὰ πέμπτης καλάνδαις, νώναις δʼ εἰδοὶ διʼ ἐνάτης. ὁρίζουσι γὰρ οἱ περιττοὶ τὰς ἀρχάς· οἱ δὲ μετὰ τὰς ἀρχὰς ἄρτιοι ὄντες οὐκ ἔχουσι τάξιν οὐδὲ δύναμιν, ὅθεν οὐκ ἄρχονται πράξεως οὐδʼ ἀποδημίας ἐν ταύταις. ἢ καὶ τὸ τοῦ Θεμιστοκλέους ἔχει λόγον, ἐρίσαι ποτὲ τὴν ὑστεραίαν πρὸς τὴν ἑορτήν, ἐκείνης μὲν ἀσχολίαν καὶ κόπον ἐχούσης πολύν, αὐτὴν δὲ παρέχουσαν μετὰ σχολῆς καὶ ἡσυχίας ἀπολαῦσαι τῶν παρεσκευασμένων πρὸς τὴν ἑορτὴν ἀποκρίνασθαι δὲ πρὸς ταῦτα τὴν ἑορτὴν ἀληθῆ λέγεις, ἀλλʼ ἐμοῦ μὴ γενομένης οὐδʼ ἂν σὺ ἦσθα ; ταῦτα δʼ ὁ Θεμιστοκλῆς πρὸς τοὺς αὖθις ἔλεγε στρατηγοὺς τῶν Ἀθηναίων ὡς οὐκ ἂν οὐδαμοῦ φανέντας, εἰ μὴ τὴν πόλιν αὐτὸς ἔσῳσεν. ἐπεὶ τοίνυν πᾶσα μὲν ἀξία σπουδῆς ἀποδημία καὶ πρᾶξις οἰκονομίας δεῖται καὶ παρασκευῆς, Ῥωμαῖοι δὲ τὸ παλαιὸν ἐν ταῖς ἑορταῖς οὐδὲν ᾠκονόμουν οὐδʼ ἐφρόντιζον ἀλλʼ ἢ περὶ τοὺς θεοὺς ἠσχολοῦντο καὶ τοῦτʼ ἔπραττον, ὥσπερ ἔτι νῦν προκηρύττουσιν οἱ ἱερεῖς ἐπὶ τὰς θυσίας βαδίζοντες, εἰκότως εὐθὺς οὐκ ἐξεδήμουν μετὰ τὰς ἑορτὰς οὐδʼ ἔπραττον ἀπαράσκευοι γὰρ ἦσαν, ἀλλʼ ἐκφροντίζοντες οἴκοι καὶ παρασκευαζόμενοι τὴν ἡμέραν ἐκείνην διετέλουν. ἢ καθάπερ ἔτι νῦν προσευξάμενοι καὶ προσκυνήσαντες ἐν τοῖς ἱεροῖς ἐπιμένειν καὶ καθίζειν εἰώθασιν, οὕτως οὐκ εὐθὺς ἐπέβαλλον ταῖς ἱεραῖς ἡμέραις τὰς ἐνεργούς, ἀλλʼ ἐποίουν τι διάλειμμα καὶ διάστημα, πολλὰ τῶν πραγμάτων δυσχερῆ καὶ ἀβούλητα φερόντων;
2626. Yasta kadınlar neden beyaz elbise ve beyaz başörtüsü giyer?
Magoslar için söylendiği gibi, Hades'e ve karanlığa karşı durup kendilerini ışıklı ve parlak olana benzetmek için mi?
Yoksa ölünün bedenini beyazla sardıkları gibi yakınlarının da öyle giyinmesini istedikleri için mi? Bedeni böyle süslerler, çünkü psykhēyi süsleyemezler. Oysa onu parlak ve temiz uğurlamak isterler; artık kurtulmuş, büyük ve çeşitli bir mücadeleyi tamamlamıştır.
Yoksa bu durumda en çok sadelik ve yalınlık yakıştığı için mi? Boyalı giysilerin kimi pahalılığı, kimi gösterişi yansıtır; çünkü siyah için de mor için olduğu kadar "aldatıcı elbiseler, aldatıcı renkler" denebilir. Doğal siyah ise sanatla değil tabiatla boyanmıştır; gölgeyle karışıp ona boyun eğmiştir. Yalnız beyaz saf, karışmamış, boyayla lekelenmemiş ve taklit edilemezdir. Bu yüzden ölülere en uygun renktir. Çünkü ölü basit, karışmamış ve temiz bir şey olmuştur; bedenin kalıcı boyasından kurtulmuş bir varlıktan başka bir şey değildir. Sokrates'in dediğine göre Argos'ta da yasta beyaz, suya batırılmış elbiseler giyerler.
διὰ τί λευκὰ φοροῦσιν ἐν τοῖς πένθεσιν αἱ γυναῖκες ἱμάτια καὶ λευκοὺς κεκρυφάλους; πότερον ὡς τοὺς μάγους φασὶν πρὸς τὸν Ἅιδην καὶ τὸ σκότος ἀντιταττομένους, τῷ δὲ φωτεινῷ καὶ λαμπρῷ συνεξομοιοῦντας ἑαυτοὺς τοῦτο ποιεῖν; ἤ, καθάπερ τὸ σῶμα τοῦ τεθνηκότος ἀμφιεννύουσι λευκοῖς, καὶ τοὺς προσήκοντας ἀξιοῦσι; τὸ δὲ σῶμα κοσμοῦσιν οὕτως, ἐπεὶ μὴ δύνανται τὴν ψυχήν· βούλονται δʼ ἐκείνην λαμπρὰν καὶ καθαρὰν προπέμπειν, ὡς ἀφειμένην ἤδη καὶ διηγωνισμένην μέγαν ἀγῶνα καὶ ποικίλον. ἢ τὸ μὲν λιτὸν ἐν τούτοις μάλιστα καὶ τὸ ἁπλοῦν πρέπει; τῶν δὲ βαπτῶν τὰ μὲν καὶ πολυτέλειαν ἐμφαίνει τὰ δὲ περιεργίαν· οὐ γὰρ ἧττον ἔστι πρὸς τὸ μέλαν ἢ τὸ ἁλουργὸν εἰπεῖν, δολερὰ μὲν τὰ εἵματα, δολερὰ δὲ τὰ χρώματα. τὸ δʼ αὐτόχρουν μέλαν οὐχ ὑπὸ τέχνης ἀλλὰ φύσει, βαπτόν ἐστι, καὶ μεμειγμένον τῷ σκιώδει κεκράτηται. μόνον οὖν τὸ λευκὸν εἰλικρινὲς καὶ ἀμιγὲς καὶ ἀμίαντόν ἐστι βαφῇ καὶ ἀμίμητον , οἰκειότατον οὖν τοῖς θαπτομένοις. καὶ γὰρ ὁ τεθνηκὼς ἁπλοῦν τι γέγονε καὶ ἀμιγὲς καὶ καθαρὸν, ἀτεχνῶς οὐδὲν ἀλλʼ ἢ φαρμάκου δευσοποιοῦ τοῦ σώματος ἀπηλλαγμένος. ἐν δʼ Ἄργει λευκὰ φοροῦσιν ἐν τοῖς πένθεσιν, ὡς Σωκράτης φησίν, ὑδατόκλυστα.
2727. Neden her sur dokunulmaz ve kutsal sayılır da kapılar sayılmaz?
Varro'nun yazdığı gibi, insanlar sur uğruna gönülden savaşıp ölsünler diye onu kutsal saymak gerektiği için mi? Romulus da kardeşini, üzerine ayak basılmayan kutsal bir yerin üstünden atlayıp onu aşılır ve sıradan bir yer hâline getirmeye kalkıştığı için öldürmüş görünüyor.
Kapıları kutsamak ise mümkün değildi; çünkü başka birçok zorunlu şeyle birlikte ölüler de oradan dışarı taşınır. Bu yüzden bir şehri baştan kuranlar, üzerinde yapı yükselecek bütün alanı, sabana bir erkek ve bir dişi sığır koşarak sürerler. Surların sınırını çizerken kapı yerlerini ölçüp ayırır, oralarda sabanın demirini kaldırır ve sabanı toprağa değdirmeden taşırlar; çünkü sürülen her yer kutsal ve dokunulmaz olacaktır.
διὰ τί πᾶν τεῖχος ἀβέβηλον καὶ ἱερὸν νομίζουσι, τὰς δὲ πύλας οὐ νομίζουσιν; ἦ καθάπερ ἔγραψε Βάρρων τὸ μὲν τεῖχος ἱερὸν δεῖ νομίζειν, ὅπως ὑπὲρ αὐτοῦ μάχωνται προθύμως καὶ ἀποθνήσκωσιν; οὕτω γὰρ δοκεῖ καὶ Ῥωμύλος ἀποκτεῖναι τὸν ἀδελφὸν ὡς ἄβατον καὶ ἱερὸν τόπον ἐπιχειροῦντα διαπηδᾶν καὶ ποιεῖν ὑπερβατὸν καὶ βέβηλον. τὰς δὲ πύλας οὐχ οἷόν τʼ ἦν ἀφιερῶσαι, διʼ ὧν ἄλλα τε πολλὰ τῶν ἀναγκαίων καὶ τοὺς νεκροὺς ἐκκομίζουσιν. ὅθεν οἱ πόλιν ἀπʼ ἀρχῆς κτίζοντες ὅσον ἂν μέλλωσι τόπον ἀνοικοδομεῖν ἐπίασιν ἀρότρῳ, βοῦν ἄρρενα καὶ θήλειαν ὑποζεύξαντες· ὅταν δὲ τὰ τείχη περιορίζωσι, τὰς τῶν πυλῶν χώρας διαμετροῦντες τὴν ὕνιν ὑφαιροῦσι, καὶ μεταφέρουσιν οὕτω τὸ ἄροτρον, ὡς τὴν ἀρουμένην πᾶσαν ἱερὰν καὶ ἄσυλον ἐσομένην.
2828. Çocuklar Herakles adına yemin edeceklerinde neden bunu çatı altında yapmaları yasaklanır ve açık havaya çıkmaları istenir?
Bazılarının dediği gibi, Herakles'in evde oturmaktan değil, açık havada yaşamaktan ve dışarıda gecelemekten hoşlandığına inandıkları için mi?
Yoksa daha çok, bu tanrının yerli olmayıp uzaklardan gelmiş bir yabancı olmasından mı? Nitekim Dionysos adına da çatı altında yemin edilmez; çünkü Nysa'dan geldiği doğruysa o da yabancıdır.
Yoksa bunlar yalnızca söylenen, çocuklarla şakalaşmak için anlatılan sözlerdir de bu uygulama aslında, Favorinus'un dediği gibi, kolayca ve çabucak yemin etmenin önüne geçmek için midir? Çünkü hazırlık gerektiren bir iş gibi yapılması insanı bekletir ve düşünmeye fırsat verir. Herakles hakkında anlatılanlar da Favorinus'u destekleyebilir ve bu âdetin bütün tanrılar için değil, yalnız bu tanrı için geçerli olduğunu gösterebilir. Rivayete göre Herakles yemin konusunda o kadar titizmiş ki ömründe yalnız bir kez, o da yalnız Augeias'ın oğlu Phyleus'a yemin etmiş. Bu yüzden Pythia'nın da Lakedaimonlulara, bütün yeminlerini tutmalarının kendileri için daha iyi ve daha hayırlı olacağını hatırlattığı söylenir.
διὰ τί τοὺς παῖδας, ὅταν ὀμνύωσι τὸν Ἡρακλέα, κωλύουσιν ὑπὸ στέγῃ τοῦτο ποιεῖν καὶ κελεύουσιν εἰς ὕπαιθρον προϊέναι; πότερον, ὡς ἔνιοι λέγουσιν, οὐκ οἰκουρίᾳ τὸν Ἡρακλέα χαίρειν ἀλλʼ ὑπαίθρῳ βίῳ καὶ θυραυλίαις νομίζοντες; ἢ μᾶλλον, ὅτι τῶν θεῶν οὐκ ἐπιχώριος οὗτος ἀλλὰ πόρρωθεν καὶ ξένος; οὐδὲ γὰρ τὸν Διόνυσον ὀμνύουσιν ὑπὸ στέγῃ, ξένον ὄντα καὶ αὐτόν, εἴπερ ἐστὶ ἀπὸ Νύσης. ἢ ταῦτα μὲν λέγεται, καὶ παίζεται πρὸς τοὺς παῖδας, ἄλλως δʼ ἐπίσχεσίς ἐστι τῆς πρὸς τὸν ὅρκον εὐχερείας καὶ ταχύτητος τὸ γιγνόμενον, ὡς Φαβωρῖνος ἔλεγε; τὸ γὰρ ὥσπερ ἐκ παρασκευῆς μέλλησιν ἐμποιεῖ καὶ βουλεύσασθαι δίδωσι. συμβάλοιτο δʼ ἄν τις τῷ Φαβωρίνῳ πρὸς τὸ μὴ κοινὸν ἀλλʼ ἴδιον εἶναι τοῦ θεοῦ τούτου τὸ γιγνόμενον ἐκ τῶν περὶ Ἡρακλέους λεγομένων. ἱστορεῖται γὰρ οὕτως εὐλαβὴς γεγονέναι πρὸς ὅρκον, ὥσθʼ ἅπαξ ὀμόσαι καὶ μόνῳ Φυλεῖ τῷ Αὐγέου· διὸ καὶ τὴν Πυθίαν προφέρειν τὰ ὅρκια πάντα Λακεδαιμονίοις ὡς ἐμπεδοῦσι λῷον εἴη καὶ ἄμεινον.
2929. Gelinin eşikten kendi ayağıyla geçmesine neden izin verilmez de onu uğurlayanlar kaldırıp geçirir?
İlk kadınları da kaçırıp böyle içeri taşıdıkları, kadınlar kendileri girmediği için mi?
Yoksa gelin, kızlığını yitireceği yere kendi isteğiyle değil zorla giriyor görünsün istedikleri için mi?
Yoksa bu, kadının evden kendiliğinden çıkmaması, evi ancak zorla girdiği gibi zorlanırsa terk etmesi gerektiğinin simgesi midir? Nitekim bizde, Boiotia'da da gelin arabasının dingilini kapının önünde yakarlar; böylece, gelini geri götürecek şey ortadan kalktığına göre onun burada kalması gerektiğini gösterirler.
διὰ τί τὴν γαμουμένην οὐκ ἐῶσιν αὐτὴν ὑπερβῆναι τὸν οὐδὸν τῆς οἰκίας, ἀλλʼ ὑπεραίρουσιν οἱ προπέμποντες; πότερον ὅτι καὶ τὰς πρώτας γυναῖκας ἁρπάσαντες οὕτως εἰσήνεγκαν, αὐταὶ δʼ οὐκ εἰσῆλθον; ἢ βούλονται δοκεῖν εἰσιέναι βιαζομένας οὐχ ἑκούσας, ὅπου μέλλουσι διαλύειν τὴν παρθενίαν; ἢ σύμβολόν ἐστι τοῦ μηδʼ ἐξιέναι διʼ αὐτῆς μηδὲ καταλιπεῖν τὴν οἰκίαν, εἰ μὴ βιασθείη, καθάπερ καὶ εἰσῆλθε βιασθεῖσα; καὶ γὰρ παρʼ ἡμῖν ἐν Βοιωτίᾳ καίουσι πρὸ τῆς θύρας τὸν ἄξονα τῆς ἁμάξης, ἐμφαίνοντες δεῖν τὴν νύμφην ἐμμένειν ὡς ἀνῃρημένου τοῦ ἀπάξοντος.
3030. Gelini eve getirirken neden ona, "Sen nerede Gaius isen, ben orada Gaia'yım" dedirtirler?
Gelin, sanki önceden belirlenmiş şartlarla, her şeyi paylaşmak ve evi birlikte yönetmek üzere mi içeri girer? O zaman sözün anlamı şudur: "Sen nerede efendi ve ev sahibiysen, ben de orada hanım ve ev sahibesiyim." Bu adlar ise herkes için kullanılabildiğinden öylesine seçilmiştir; nitekim hukukçular da Gaius Seius ile Lucius Titius'u, filozoflar Dion ile Theon'u örnek ad olarak alır.
Yoksa bu, Tarquinius'un oğullarından biriyle evlenmiş iyi ve değerli bir kadın olan Gaia Caecilia yüzünden midir? Onun Sancus tapınağında tunçtan bir heykeli vardır. Eskiden orada sandaletleri ile bir iği de dururdu: biri evine bağlılığının, öbürü çalışkanlığının simgesiydi.
διὰ τί τὴν νύμφην εἰσάγοντες λέγειν κελεύουσιν, ὅπου σὺ Γάιος, ἐγὼ Γαΐα. ʼ; πότερον ὥσπερ ἐπὶ ῥητοῖς εὐθὺς εἴσεισι τῷ κοινωνεῖν ἁπάντων καὶ συνάρχειν, καὶ τὸ μὲν δηλούμενόν ἐστιν ὅπου σὺ κύριος καὶ οἰκοδεσπότης, καὶ ἐγὼ κυρία καὶ οἰκοδέσποινα; τοῖς δʼ ὀνόμασι τούτοις ἄλλως κέχρηνται κοινοῖς οὖσιν, ὥσπερ οἱ νομικοὶ Γάιον Σήιον καὶ Λούκιον Τίτιον, καὶ οἱ φιλόσοφοι Δίωνα καὶ Θέωνα παραλαμβάνουσιν. ἢ διὰ Γαΐαν Καικιλίαν καλὴν καὶ ἀγαθὴν γυναῖκα, τῶν Ταρκυνίου παίδων ἑνὶ συνοικήσασαν, ἧς ἐν τῷ τοῦ Σάγκτου ἱερῷ χαλκοῦς ἀνδριὰς ἕστηκεν; ἔκειτο δὲ πάλαι καὶ σανδάλια καὶ ἄτρακτος, τὸ μὲν οἰκουρίας αὐτῆς, τὸ δʼ ἐνεργείας σύμβολον.
3131. Herkesin bildiği "Talasius" düğünlerde neden söylenir?
Yün eğirmek anlamına gelen talasia'dan mı gelir? Çünkü sepete talasum derler. Gelini eve getirirken ayaklarının altına yapağı sererler; gelin de yanında öreke ile iğ getirir ve kocasının kapısını yünle sarar.
Yoksa tarihçilerin anlattığı doğrudur da Talasius adında, savaşta parlayan, başka bakımlardan da değerli bir genç mi vardı? Romalılar seyre gelen Sabin kızlarını kaçırırken, yüzü çok güzel bir kızı halktan bazı kişiler ile Talasius'un himayesindekiler Talasius'a götürüyordu. Kız güvenle ulaşsın, kimse yaklaşıp el atmasın diye de onun Talasius'a eş olarak götürüldüğünü bağırıyorlardı. Bunun üzerine öbürleri, Talasius'a saygı duyarak, dualar ve iyi dileklerle ardlarından gidip kızı uğurladılar. Evlilik mutlu geçince Yunanların Hymenaios diye seslendiği gibi, başkalarının düğünlerinde de Talasius diye seslenmek âdet oldu.
διὰ τί ὁ πολυθρύλητος ᾄδεται Ταλάσιος ἐν τοῖς γάμοις; πότερον ἀπὸ τῆς ταλασίας; καὶ γὰρ τὸν τάλαρον τάλασον ὀνομάζουσι· καὶ τὴν νύμφην εἰσάγοντες νάκος ὑποστρωννύασιν · αὐτὴ δʼ εἰσφέρει μὲν ἠλακάτην καὶ τὴν ἄτρακτον, ἐρίῳ δὲ τὴν θύραν περιστέφει, τοῦ ἀνδρός. ἢ τὸ λεγόμενον ὑπὸ τῶν ἱστορικῶν ἀληθές, ὅτι νεανίας ἦν τις λαμπρὸς ἐν τοῖς πολεμικοῖς καὶ τἄλλα χρηστὸς ὄνομα Ταλάσιος; ἐπεὶ δʼ ἥρπαζον οἱ Ῥωμαῖοι τὰς τῶν Σαβίνων θυγατέρας ἐλθούσας ἐπὶ θέαν, ἐκομίζετο τῷ Ταλασίῳ παρθένος ἐκπρεπὴς τὴν ὄψιν ὑπὸ δημοτικῶν τινων καὶ πελατῶν τοῦ Ταλασίου, βοώντων ὑπὲρ ἀσφαλείας καὶ τοῦ μηδένα πελάζειν μηδʼ ἀντιλαμβάνεσθαι τῆς παιδός, ὡς Ταλασίῳ γυνὴ φέροιτο. τιμῶντες οὖν οἱ λοιποὶ τὸν Ταλάσιον καὶ συνευχόμενοι καὶ συνευφημοῦντες εἵποντο καὶ παρέπεμπον· ὅθεν, εὐτυχοῦς γάμου γενομένου, καὶ τοῖς ἄλλοις εἰθίσθησαν ἐπιφωνεῖν τὸν Ταλάσιον, ὥσπερ Ἕλληνες τὸν Ὑμέναιον.
3232. Mayıs ayında dolunay sıralarında Ahşap Köprü'den ırmağa insan biçiminde kuklalar atarlar. Atılan bu kuklalara neden "Argoslular" derler?
Eskiden orada oturan barbarlar ele geçirdikleri Yunanları böyle öldürdükleri için mi? Hayranlıklarını kazanan Herakles yabancı öldürmeye son vermiş, onlara âdeti ve batıl korkuyu taklit ederek kukla atmayı öğretmiştir; eskiler de bütün Yunanlara ayrım gözetmeden Argoslu derdi. Yoksa, Arkadlar komşuluk yüzünden Argosluları da düşman saydıklarından, Yunanistan'dan kaçıp oraya yerleşen Euandros ve yanındakiler eski kinlerini ve düşmanlıklarını mı sürdürmüştü?
διὰ τί τοῦ Μαΐου μηνὸς περὶ τὴν πανσέληνον ἀπὸ τῆς ξυλίνης γεφύρας εἴδωλα ῥιπτοῦντες ἀνθρώπων εἰς τὸν ποταμὸν Ἀργείους τὰ ῥιπτούμενα καλοῦσιν; ἢ τὸ παλαιὸν οἱ περὶ τὸν τόπον οἰκοῦντες βάρβαροι τοὺς ἁλισκομένους Ἕλληνας οὕτως ἀπώλλυσαν; Ἡρακλῆς δὲ θαυμασθεὶς ὑπʼ αὐτῶν ἔπαυσε μὲν τὴν ξενοκτονίαν, ἐδίδαξε δὲ τὸ ἔθος καὶ τὴν δεισιδαιμονίαν ἀπομιμουμένους εἴδωλα ῥιπτεῖν, Ἀργείους δὲ τοὺς Ἕλληνας οἱ παλαιοὶ πάντας ὁμαλῶς προσηγόρευον. εἰ μὴ νὴ Δία τῶν Ἀρκάδων πολεμίους καὶ τοὺς Ἀργείους διὰ τὴν γειτνίασιν ἡγουμένων, οἱ περὶ Εὔανδρον ἐκ τῆς Ἑλλάδος φυγόντες καὶ κατοικήσαντες αὐτόθι τὴν μνησικακίαν καὶ τὴν ἔχθραν διεφύλαττον.
3333. Eskiden Romalılar, henüz çocuk yaşta olan oğulları yanlarında olmadan neden dışarıda yemek yemezdi?
Bunu Lykurgos da âdet edinmiş, çocukları ortak sofralara getirtmişti; çünkü çocuklar, yaşlıları gözetici ve seyirci olarak karşılarında bularak hazlara vahşice ve düzensizce değil, ölçüyle yaklaşmaya alışsın istiyordu. Oğulları yanındayken babaların da daha çok utanması ve itidalli davranması bundan aşağı kalmayan bir kazançtır. Platon'un dediği gibi, yaşlıların utanmadığı yerde gençlerin en utanmaz insanlar olması kaçınılmazdır.
διὰ τί τὸ παλαιὸν οὐκ ἐδείπνουν ἔξω χωρὶς τῶν υἱῶν ἔτι τὴν παιδικὴν ἡλικίαν ἐχόντων; ἢ τοῦτο μὲν καὶ Λυκοῦργος εἴθισε, τοὺς παῖδας ἐπεισάγων τοῖς φιδιτίοις, ὅπως ἐθίζωνται μὴ θηριωδῶς μηδʼ ἀτάκτως ἀλλὰ μετʼ εὐλαβείας ταῖς ἡδοναῖς προσφέρεσθαι, τοὺς πρεσβυτέρους οἷον ἐπισκόπους καὶ θεατὰς ἔχοντες; οὐκ ἔλαττον δὴ τοῦτο καὶ τοὺς πατέρας αὐτοὺς μᾶλλον αἰδεῖσθαι καὶ σωφρονεῖν τῶν υἱῶν παρόντων· ὅπου γὰρ ἀναισχυντοῦσι γέροντες, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, ἐνταῦθʼ ἀνάγκη καὶ νέους ἀναισχυντοτάτους εἶναι.
3434. Diğer Romalılar ölülere Şubat ayında içki saçıları ve ölü sunuları sunarken, Decimus Brutus, Cicero'nun bildirdiğine göre, bunu neden Aralık ayında yapıyordu? Lusitania'ya sefer eden ve ordusuyla Lethe ırmağının ötesine ilk geçen adam odur.
Çoğu kimse nasıl gün sona ererken ve ay biterken ölü sunusu sunmayı âdet edinmişse, yıl biterken son ayda ölüleri onurlandırmak da akla uygun olduğu için mi? Aralık da ayların sonuncusudur.
Yoksa bu onurlar yer altı tanrılarına aittir ve onları onurlandırmanın vakti, bütün ürünlerin olgunluğa erdiği zaman olduğu için mi?
Yoksa ekime başlarken toprağı sürdükleri sırada aşağıdakileri anmak en yerinde iş olduğu için mi?
Yoksa Romalılar bu ayı Kronos'a adamıştır, Kronos'u da yukarıdaki değil, aşağıdaki tanrılardan saydıkları için mi?
Yoksa en büyük bayramları olan ve en çok toplantıya ve eğlenceye sahne olduğu kabul edilen Kronia bu aydadır da bunun ilk ürününden ölülere de bir pay ayırmak istedikleri için mi?
Yoksa bu ayda ölü sunusunu yalnız Brutus'un sunduğu sözü büsbütün yanlış mıdır? Çünkü Larentia için de ölü sunusu sunulur ve mezarına Aralık ayında içki saçıları götürülür.
διὰ τί τῶν ἄλλων Ῥωμαίων ἐν τῷ Φεβρουαρίῳ μηνὶ ποιουμένων χοὰς καὶ ἐναγισμοὺς τοῖς τεθνηκόσι Δέκιμος Βροῦτος, ὡς Κικέρων ἱστόρηκεν, ἐν τῷ Δεκεμβρίῳ τοῦτʼ ἔπραττεν; ἦν δʼ οὗτος ὁ Λυσιτάνειαν ἐπελθὼν καὶ πρῶτος ἐπέκεινα στρατῷ διαβὰς τὸν τῆς Λήθης ποταμόν. πότερον, ὥσπερ ἡμέρας ληγούσης καὶ μηνὸς φθίνοντος εἰώθασιν ἐναγίζειν οἱ πολλοί, λόγον ἔχει καὶ τοῦ ἐνιαυτοῦ καταστρέφοντος ἐν τῷ τελευταίῳ μηνὶ τιμᾶν τοὺς τεθνηκότας; ἔστι, δὲ τῶν μηνῶν τελευταῖος ὁ Δεκέμβριος. ἢ χθονίων μὲν αἱ τιμαὶ θεῶν, τιμᾶν δὲ τοὺς χθονίους ὡραῖόν ἐστι, τῶν καρπῶν ἁπάντων εἰληφότων συντέλειαν; ἤ ὅτε κινοῦσι τὴν γῆν ἀρχόμενοι σπόρου μεμνῆσθαι μάλιστα τῶν κάτω προσήκει; ἢ Κρόνῳ μὲν οὗτος ὁ μὴν ὑπὸ Ῥωμαίων καθιέρωται, Κρόνον δὲ τῶν κάτω θεῶν οὐ τῶν ἄνω νομίζουσιν; ἤ μεγίστης αὐτοῖς ἑορτῆς τῶν Κρονίων καθεστώσης καὶ συνουσίας τε πλείστας καὶ ἀπολαύσεις ἔχειν δοκούσης, ἔδοξε καὶ ταύτης ἀπονέμειν τινὰς ἀπαρχὰς τοῖς τεθνηκόσιν; ἢ τοῦτο, τὸ μόνον Βροῦτον ἐναγίζειν ἐν τῷ μηνὶ τούτῳ, καθόλου ψεῦδός ἐστι; καὶ γὰρ τῇ Λαρεντίᾳ ποιοῦσι τὸν ἐναγισμὸν καὶ χοὰς ἐπιφέρουσιν ἐπὶ τὸν τάφον τοῦ Δεκεμβρίου μηνός.
3535. Peki, bir zamanlar fahişe olan Larentia'yı neden böyle onurlandırırlar?
Çünkü Romulus'un sütanası Larentia Acca'nın başka biri olduğu, ona Nisan ayında onur gösterildiği anlatılır. Fahişe Larentia'nın lakabının ise Fabola olduğu söylenir. Bu kadın şöyle tanındı: Anlaşılan boş vakti bol olan bir Herakles tapınağı görevlisi, günlerinin çoğunu dama taşları ve zarla geçirmeyi âdet edinmişti. Bir gün, onunla oynayıp bu eğlenceyi paylaşanlardan hiçbiri tesadüfen gelmeyince canı sıkıldı ve tanrıyı belli şartlarla zar atmaya çağırdı: Kazanırsa tanrıdan hayırlı bir şey elde edecek, kaybederse tanrıya bir akşam yemeği verecek ve yanına yatması için güzel bir kız getirecekti. Bunun üzerine zarları önüne koydu, birini kendisi, birini tanrı adına attı ve kaybetti. Sözünde durarak tanrıya her zamankinden gösterişli bir sofra hazırladı, açıkça fahişelik yapan Larentia'yı getirip ağırladı, tapınağa yatırdı ve giderken kapıları kapattı. Anlatıldığına göre tanrı geceleyin onunla insana benzemeyen bir biçimde birleşti ve sabah çarşıya gitmesini, ilk karşılaştığı kişiye özellikle yakınlık gösterip onu dost edinmesini buyurdu. Larentia kalkıp gitti ve Tarrutius adında, zengin, evlenmemiş ve yaşını başını almış bir adama rastladı. Onunla tanıştı; adam yaşarken evini yönetti, ölünce de mirasına kondu. Yıllar sonra kendisi ölürken mal varlığını şehre bıraktı. Bu onurları bu yüzden görür.
διὰ τί δὲ τὴν Λαρεντίαν, ἑταίραν γεγενημένην, οὕτω τιμῶσιν; ἄλλην γὰρ εἶναι Λαρεντίαν Ἄκκαν ἱστοροῦσι τὴν Ῥωμύλου τροφόν, ἣν τῷ Ἀπριλλίῳ μηνὶ τιμῶσι. τῇ δʼ ἑταίρᾳ Λαρεντίᾳ Φαβόλαν ἐπίκλησιν εἶναι λέγουσιν, ἐγνωρίσθη δὲ διὰ τοιαύτην αἰτίαν. ζάκορός τις Ἡρακλέους, ὡς ἔοικεν, ἀπολαύων σχολῆς ἔθος εἶχεν ἐν πεττοῖς καὶ κύβοις τὰ πολλὰ διημερεύειν· καί ποτε, τῶν εἰωθότων παίζειν σὺν αὐτῷ καὶ μετέχειν τῆς τοιαύτης διατριβῆς κατὰ τύχην μηδενὸς παρόντος, ἀδημονῶν τὸν θεὸν προυκαλεῖτο διαβαλέσθαι τοῖς κύβοις πρὸς αὐτὸν ὥσπερ ἐπὶ ῥητοῖς, νικήσας μὲν εὑρέσθαι τι παρὰ τοῦ θεοῦ χρηστόν, ἂν δὲ λειφθῇ, δεῖπνον αὐτὸς τῷ θεῷ παρασχεῖν καὶ μείρακα καλὴν συναναπαυσομένην. ἐκ τούτου δὲ τοὺς κύβους προθέμενος, τὸν μὲν ὑπὲρ ἑαυτοῦ, τὸν δʼ ὑπὲρ τοῦ θεοῦ βαλὼν ἐλείφθη. ταῖς οὖν προκλήσεσιν ἐμμένων τράπεζάν τε λαμπροτέραν παρεσκεύασε τῷ θεῷ, καὶ τὴν Λαρεντίαν παραλαβὼν ἐμφανῶς ἑταιροῦσαν εἱστίασε καὶ κατέκλινεν ἐν τῷ ἱερῷ καὶ τὰς θύρας ἀπιὼν ἔκλεισε. λέγεται δὲ νύκτωρ ἐντυχεῖν αὐτῇ τὸν θεὸν οὐκ ἀνθρωπίνως καὶ κελεῦσαι βαδίζειν ἕωθεν εἰς ἀγοράν, ᾧ δʼ ἂν ἐντύχῃ πρώτῳ, προσέχειν μάλιστα καὶ ποιεῖσθαι φίλον. ἀναστᾶσαν οὖν τὴν Λαρεντίαν βαδίζειν, καὶ συντυχεῖν τινι τῶν πλουσίων ἀγάμων δὲ καὶ παρηκμακότων ὄνομα Ταρρουτίῳ · γνωρισθεῖσαν δὲ τούτῳ καὶ ζῶντος ἄρχειν τοῦ οἴκου καὶ κληρονομῆσαι τελευτήσαντος· ὕστερον δὲ χρόνοις αὐτὴν τελευτῶσαν τῇ πόλει τὴν οὐσίαν ἀπολιπεῖν· διὸ τὰς τιμὰς ἔχειν ταύτας.
3636. Neden bir kapıya "pencere" derler (fenestra bunu anlatır) ve yanında neden Talih'in gerdek odası denen yer vardır?
Kral Servius çok talihli olduğundan, Talih'in pencereden girip onunla birlikte olduğu kanaati yayıldığı için mi?
Yoksa bu bir masaldır da, Kral Tarquinius Priscus ölünce aklı başında ve krallara yaraşır bir kadın olan karısı Tanaquil pencereden sarkıp vatandaşlara seslenmiş, onları Servius'u kral ilan etmeye ikna etmiş ve yer de adını bundan almış mıdır?
διὰ τί πύλην μίαν θυρίδα καλοῦσι, τὴν γὰρ ʼ φενέστραν ʼ τοῦτο σημαίνει, καὶ παρʼ αὐτὴν ὁ καλούμενος Τύχης θάλαμός ἐστι; πότερον ὅτι Σέρβιος ὁ βασιλεὺς εὐτυχέστατος γενόμενος δόξαν ἔσχε τῇ Τύχῃ συνεῖναι φοιτώσῃ διὰ θυρίδος πρὸς αὐτόν; ἢ τοῦτο μὲν μῦθός ἐστιν, ἐπεὶ δὲ Ταρκυνίου Πρίσκου τοῦ βασιλέως ἀποθανόντος ἡ γυνὴ Τανακυλλὶς ἔμφρων οὖσα καὶ βασιλικὴ διὰ θυρίδος προκύψασα τοῖς πολίταις ἐνέτυχε καὶ συνέπεισεν ἀποδεῖξαι βασιλέα τὸν Σέρβιον, ἔσχε ταύτην ὁ τόπος τὴν ἐπωνυμίαν;
3737. Tanrılara adanan şeyler arasında neden yalnız savaş ganimetlerinin zamanla yok olup gitmesine göz yumulur, bunlara dokunulmaz ve onarılmaz?
İnsanlar, şanlarının ilk ganimetlerle birlikte tükendiğini düşünüp aretēlerinin hep taze bir hatırasını getirmeye çalışsın diye mi?
Yoksa daha çok, düşmanla anlaşmazlığın izlerini zaman silerken onları yeniden ele alıp tazelemek kıskançlık uyandıran ve düşmanlık arayan bir iş olduğu için mi? Yunanlar arasında da taştan ya da tunçtan zafer anıtını ilk dikenler iyi anılmaz.
διὰ τί τῶν τοῖς θεοῖς ἀνατιθεμένων μόνα τὰ σκῦλα νενόμισται περιορᾶν ἀφανιζόμενα τῷ χρόνῳ, καὶ μήτε προκινεῖν μήτʼ ἐπισκευάζειν; πότερον ἵνα τὴν δόξαν οἰόμενοι τοῖς πρώτοις συνεκλιπεῖν ἀεί τι πρόσφατον ὑπόμνημα τῆς ἀρετῆς ζητῶσι κομίζειν; ἢ μᾶλλον ὅτι τοῦ χρόνου τὰ σημεῖα τῆς πρὸς τοὺς πολεμίους διαφορᾶς ἀμαυροῦντος, αὐτοὺς ἀναλαμβάνειν καὶ καινοποιεῖν ἐπίφθονόν ἐστι καὶ φιλαπέχθημον; οὐδὲ γὰρ παρʼ Ἕλλησιν οἱ πρῶτοι λίθινον καὶ χαλκοῦν στήσαντες τρόπαιον εὐδοκιμοῦσιν.
3838. Başrahip olmuş, başka bakımlardan da akıllı ve devlet işlerinden anlayan biri sayılan Quintus Metellus, bugün Augustus denen Sextilis ayından sonra kuş falına bakılmasını neden yasaklıyordu?
Biz bu tür işleri günün başında ya da en parlak saatinde, ayın başlangıcında ve büyüme döneminde yapar, günün ve ayın iş görülmez sayılan sonlarından sakınırız. O da sekiz aydan sonraki zamanı aynı şekilde, eğilip sönmeye başlayan yılın akşamı, ikindisi gibi saydığı için mi?
Yoksa kuşlardan da güçleri yerinde ve tam gelişmişken yararlanmak gerektiği için mi? Kuşlar yazdan önce böyledir; sonbaharda ise kimi güçsüz ve hastalıklı, kimi yavru ve gelişmemiştir, kimi de mevsim yüzünden göç edip büsbütün ortadan kaybolmuştur.
διὰ τί Κόιντος Μέτελλος ἀρχιερεὺς γενόμενος καὶ τἄλλα δοκῶν φρόνιμος εἶναι καὶ πολιτικὸς ἀνὴρ ἐκώλυεν οἰωνίζεσθαι μετὰ τὸν Σεξτίλιον μῆνα τὸν νῦν Αὔγουστον προσαγορευόμενον; πότερον ὅτι καθάπερ ἡμέρας ἀκμαζούσης ἢ ἀρχομένης πράττομεν τὰ τοιαῦτα καὶ μηνὸς ἱσταμένου καὶ αὐξομένου, τὰς δʼ ἀποκλίτους ὡς ἀχρηματίστους φυλαττόμεθα, παραπλησίως τὸν μετὰ μῆνας ὀκτὼ χρόνον ὥσπερ ἑσπέραν τινὰ τοῦ ἐνιαυτοῦ καὶ δείλην ἀποκλίνοντος ἤδη καὶ φθίνοντος ἐνόμιζεν; ἢ καὶ τοῖς ὄρνισι χρηστέον ἀκμαίοις καὶ τελείοις; εἰσὶ δὲ πρὸ τοῦ θέρους τοιοῦτοι· περὶ δὲ τὸ φθινόπωρον οἱ μὲν ἀσθενεῖς καὶ νοσώδεις, οἱ δὲ νεοττοὶ καὶ ἀτελεῖς, οἱ δὲ παντάπασι φροῦδοι διὰ τὴν ὥραν ἐκτοπίζοντες.
3939. Asker olmayan ama orduda başka bir sebeple bulunanların bir düşmanı vurmasına ya da yaralamasına neden izin verilmezdi?
Yaşlı Cato bunu oğluna yazdığı bir mektupta açıklar: Hizmet süresini doldurup terhis edilirse dönmesini, kalacaksa da komutandan düşmanı yaralayıp öldürme izni almasını ister.
Bir insanı öldürme yetkisini ancak zorunluluk verebildiği, kanun ve emir olmadan bunu yapanın katil olduğu için mi? Kyros'un Khrysantas'ı övmesi de bundandır: Khrysantas bir düşmanı öldürmek üzere kılıcını kaldırmışken geri çekilme işaretini duyunca, kendisine engel konmuş gibi adamı bırakmış, vurmamıştı.
Yoksa düşmanla karşılaşıp savaşan kişi korkaklık ederse hesap vermeden, cezasız kalmamalı mıdır? Çünkü bir düşmanı vurup yaralamakla sağladığı fayda, kaçıp geri çekilmekle verdiği zarar kadar büyük değildir. Hizmetten terhis edilen kişi askerî kanunlardan kurtulmuştur; ama askerlerin işini yapmak için izin isteyen kişi kendini yeniden kanuna ve komutana karşı sorumlu kılmıştır.
διὰ τοῖς μὴ στρατευομένοις μὲν ἐν στρατοπέδῳ δʼ ἄλλως ἀναστρεφομένοις οὐκ ἐξῆν ἄνδρα βαλεῖν πολέμιον οὐδὲ τρῶσαι; καὶ τοῦτο Κάτων ὁ πρεσβύτης ἐν ἐπιστολῇ τινι δεδήλωκε, γράφων πρὸς τὸν υἱὸν καὶ κελεύων, εἰ παρεθείη τῆς στρατείας ἀποπληρώσας τὸν χρόνον, ὑποστρέφειν· ἢ προσμένοντα λαβεῖν παρὰ τοῦ στρατηγοῦ τὸ ἐξεῖναι τρῶσαι καὶ ἀνελεῖν πολέμιον. πότερον ὅτι τὴν ἀνάγκην μόνην ἐξουσίαν εἶναι δεῖ τοῦ ἀνελεῖν ἄνθρωπον, ὁ δʼ ἄνευ νόμου καὶ προστάγματος τοῦτο ποιῶν ἀνδροφόνος ἐστί; διὸ καὶ Χρυσάνταν ἐπῄνεσεν ὁ Κῦρος, ὅτι μέλλων ἀναιρεῖν πολέμιον καὶ τὴν κοπίδα διηρμένος, ἀκούσας τὸ ἀνακλητικὸν ἀφῆκε τὸν ἄνδρα καὶ οὐκ ἔπαισεν ὡς κεκωλυμένος. ἢ δεῖ τὸν συνιστάμενον πολεμίοις καὶ μαχόμενον, ἂν ἀποδειλιάσῃ, μὴ ἀνυπεύθυνον εἶναι μηδʼ ἀθῷον; οὐ γὰρ οὕτω βαλών τινα καὶ τρώσας ὠφέλησεν , ὡς φυγὼν καὶ ἀναχωρήσας ἔβλαψεν. ὁ μὲν οὖν ἀφειμένος στρατείας ἀπήλλακται τῶν στρατιωτικῶν νόμων· ὁ δʼ αἰτησάμενος τὸ πράττειν τὰ τῶν στρατευομένων πάλιν ἑαυτὸν ὑπεύθυνον τῷ νόμῳ καὶ τῷ στρατηγῷ δέδωκεν.
4040. Zeus'un rahibinin açık havada yağlanması neden yasaktır?
Eskiden çocukların babası önünde, damadın kayınpederi önünde soyunması dine ve edebe aykırı olduğu, birlikte de yıkanmadıkları için mi? Zeus babadır ve açık havada olmak bir bakıma tam da onun gözü önünde olmak sayılır.
Yoksa nasıl tapınakta ve kutsal alanda soyunmak dine aykırıysa, tanrılar ve daimōnlarla dolu açık havadan, gök kubbenin altından da öyle mi çekiniyorlardı? Zorunlu işlerin çoğunu bu yüzden çatı altında, evlerimizle kendimizi ilahî olandan gizleyip örterek yaparız.
Yoksa kanunun bazı buyrukları yalnız rahibe, bazıları ise rahip aracılığıyla herkese mi verilmiştir? Nitekim bizde de taç takmak, saç uzatmak, demir taşımamak ve Phokis topraklarına ayak basmamak arkhonun kendine özgü görevleridir. Oysa sonbahar ekinoksundan önce meyve tatmamak, ilkbahar ekinoksundan önce bağ budamamak arkhon aracılığıyla hemen hemen herkese bildirilir; çünkü ikisinin de vakti odur.
Anlaşılan, Romalıların rahibine özgü olanlar da aynı şekilde şunlardır: ata binmemek, üç geceden fazla dışarıda kalmamak ve flamen adını almasına sebep olan başlığını çıkarmamak. Başka birçok şey ise rahip aracılığıyla herkese bildirilir; açık havada yağlanmamak da bunlardan biridir. Çünkü Romalılar kuru yağlanmaya büyük kuşkuyla bakardı. Yunanların köleliğe ve gevşekliğe düşmesinde hiçbir şeyin gymnasionlar ve palestralar kadar etkili olmadığını düşünürler. Onlara göre bunlar şehirlerde başıboşluğu, aylaklığı, kötüye harcanan boş vakti ve oğlan sevgisini büyütmüş, gençlerin bedenlerini de uyku, gezinti, ölçülü hareketler ve titiz perhizlerle bozmuştur. Gençler bunların etkisiyle, farkına varmadan silahtan uzaklaşmış, iyi hoplit ve iyi süvari olmak yerine zarif ve güzel güreşçi diye anılmaktan hoşlanır olmuştur. Soyunup açık havaya çıkanların bunlardan kaçınması zordur; evinde yağlanıp bedenine bakanlar ise hiçbir kusur işlemez.
διὰ τί τῷ ἱερεῖ τοῦ Διὸς οὐκ ἔξεστιν ἐν ὑπαίθρῳ ἀλείφεσθαι; πότερον ὅτι καὶ παῖδας γυμνοῦσθαι πατρὸς ὁρῶντος καὶ πενθεροῦ γαμβρὸν οὐχ ὅσιον ἦν οὐδὲ καλόν, οὐδὲ συνελούοντο τὸ παλαιὸν ἀλλήλοις; πατὴρ δʼ ὁ Ζεὺς καὶ τὸ ἐν ὑπαίθρῳ μάλιστά πως εἶναι δοκεῖ τοῦ Διὸς ἐνώπιον. ἤ, καθάπερ ἐν ναῷ καὶ ἱερῷ γυμνοῦν ἑαυτὸν ἀθέμιτόν ἐστιν, οὕτω τὸν ὕπαιθρον ἀέρα καὶ τὸν ὑπουράνιον, ὄντα καὶ θεῶν καὶ δαιμόνων μεστόν, ἐξευλαβοῦντο; διὸ καὶ τὰ πολλὰ τῶν ἀναγκαίων ὑπὸ στέγῃ δρῶμεν ἐπικρυπτόμενοι καὶ ἐπικαλυπτόμενοι ταῖς οἰκίαις πρὸς τὸ θεῖον. ἢ τὰ μὲν μόνῳ τῷ ἱερεῖ, τὰ δὲ πᾶσιν ὑπὸ τοῦ νόμου προστέτακται διὰ τοῦ ἱερέως; διὸ καὶ παρʼ ἡμῖν τὸ μὲν στεφανηφορεῖν καὶ κομᾶν καὶ μὴ σιδηροφορεῖν μηδὲ τοῖς Φωκέων ὅροις ἐμβαίνειν ἴδια λειτουργήματα τοῦ ἄρχοντός ἐστι· τὸ δʼ ὀπώρας μὴ γεύεσθαι πρὸ ἰσημερίας μετοπωρινῆς μηδʼ ἄμπελον τέμνειν πρὸ ἰσημερίας ἐαρινῆς ὁμοῦ τι πᾶσι δηλοῦται διὰ τοῦ ἄρχοντος· ἑκατέρου γὰρ ὁ καιρὸς ἐκεῖνός ἐστι. τὸν αὐτὸν οὖν τρόπον, ὡς ἔοικε, καὶ τοῦ παρὰ Ῥωμαίοις ἱερέως ἴδιόν ἐστι τὸ μήθʼ ἵππῳ χρῆσθαι μήτε πλείονας νύκτας ἀποδημεῖν τριῶν μήτʼ ἀποτίθεσθαι τὸν πῖλον, ἀφʼ οὗ καὶ φλᾶμεν κέκληται. πολλὰ δʼ ἄλλα δηλοῦται πᾶσι διὰ τοῦ ἱερέως· ὧν ἕν ἐστι καὶ τὸ ἐν ὑπαίθρῳ μὴ ἀλείφεσθαι. τὸ γάρ ξηραλοιφεῖν ὑφεωρῶντο Ῥωμαῖοι σφόδρα, καὶ τοῖς Ἕλλησιν οἴονται μηδὲν οὕτως αἴτιον δουλείας γεγονέναι καὶ μαλακίας ὡς τὰ γυμνάσια καὶ τὰς παλαίστρας πολὺν ἄλυν καὶ σχολὴν ἐντικτούσας ταῖς πόλεσι καὶ κακοσχολίαν καὶ τὸ παιδεραστεῖν καὶ τὸ διαφθείρειν τὰ σώματα τῶν νέων ὕπνοις καὶ περιπάτοις καὶ κινήσεσιν εὐρύθμοις καὶ διαίταις ἀκριβέσιν, ὑφʼ ὧν ἔλαθον ἐκρυέντες τῶν ὅπλων καὶ ἀγαπήσαντες ἀνθʼ ὁπλιτῶν καὶ ἱππέων ἀγαθῶν εὐτράπελοι καὶ παλαιστρῖται καλοὶ λέγεσθαι. ταῦτα γοῦν ἔργον ἐστὶν ἀποφυγεῖν εἰς ὕπαιθρον ἀποδυομένους· οἱ δὲ κατʼ οἰκίαν ἀλειφόμενοι καὶ θεραπεύοντες ἑαυτοὺς οὐδὲν ἁμαρτάνουσι.
4141. Eski para neden bir yüzünde Ianus'un iki yüzlü suretini, öbür yüzünde bir geminin kıçını ya da başını taşırdı?
Çoğunun dediği gibi, gemiyle İtalya'ya geçen Kronos'a saygı için mi?
Bu pek çok kişi için söylenebilir; Ianus, Euandros ve Aeneas da denizden gelmiştir. Şu tahmin ise daha yerinde olabilir: Şehirler için bazı şeyler güzel, bazıları zorunludur; güzel olanların en büyüğü iyi kanun düzeni, zorunlu olanların en büyüğü bolluktur. Ianus hayatlarını evcilleştirerek onlara düzen getirmiş, ırmak da gemilere elverişli olup malları kimini denizden kimini karadan indirerek zorunlu şeylerin bolluğunu sağlamıştır. Bu yüzden para, kanun koyucunun simgesi olarak, daha önce söylendiği gibi değişimi anlatan çift biçimi, ırmağın simgesi olarak da tekneyi taşıdı.
Üzerinde sığır, koyun ve domuz damgası olan başka bir para da kullandılar; çünkü en çok hayvanlarından geçiniyor, servetlerini onlardan sağlıyorlardı. Fenestella'nın dediğine göre, eskilerin adlarının çoğu da bu yüzden Suillius, Bubulcus ve Porcius gibi adlardı.
διὰ τί τὸ παλαιὸν νόμισμα πῇ μὲν εἶχεν Ἰανοῦ διπρόσωπον εἰκόνα, πῇ δὲ πλοίου πρύμναν ἢ πρῷραν ἐγκεχαραγμένην; πότερον ὡς οἱ πολλοὶ λέγουσιν ἐπὶ τιμῇ τοῦ Κρόνου πλοίῳ διαπεράσαντος εἰς Ἰταλίαν; ἢ τοῦτο μὲν ἔστιν ἐπὶ πολλῶν λέγειν, καὶ γὰρ Ἰανὸς καὶ Εὔανδρος καὶ Αἰνείας ἐκ θαλάττης προσεκομίσθησαν, ἐκεῖνο δʼ.ʼ ἄν τις μᾶλλον εἰκάσειεν ὅτι τὰ μὲν καλὰ ταῖς πόλεσίν ἐστι τὰ δʼ ἀναγκαῖα· καὶ μέγιστον τῶν μὲν καλῶν ἡ εὐνομία, τῶν δʼ ἀναγκαίων ἡ εὐπορία· ἐπεὶ τοίνυν εὐκοσμίαν μὲν Ἰανὸς κατέστησεν αὐτοῖς ἐξημερώσας τὸν βίον, ἀφθονίαν δὲ παρέχει, τῶν ἀναγκαίων ὁ ποταμὸς πλόιμος ὢν καὶ τὰ μὲν ἐκ θαλάττης τὰ δʼ ἀπὸ τῆς χώρας κατακομίζων, σύμβολον ἔσχε τὸ νόμισμα τοῦ μὲν νομοθέτου τὸ δίμορφον ὡς εἴρηται διὰ τὴν μεταβολήν, τοῦ δὲ ποταμοῦ τὸ πορθμεῖον. ἑτέρῳ δʼ ἐχρήσαντο νομίσματι βοῦν ἔχοντι καὶ πρόβατον καὶ ὗν παράσημον, εὐποροῦντες ἀπὸ τῶν θρεμμάτων μάλιστα καὶ τὴν περιουσίαν ἀπὸ τούτων ἔχοντες· διὸ καὶ τῶν ὀνομάτων πολλὰ τοῖς παλαιοῖς, Συίλλιοι καὶ Βουβολκοὶ καὶ Πόρκιοι ἦσαν, ὡς Φενεστέλλας εἴρηκεν.
4242. Neden Kronos tapınağını hem devlet hazinesi hem de sözleşmelerin saklandığı yer olarak kullanırlar?
Kronos'un krallığı sırasında insanlar arasında açgözlülük ve haksızlık değil, güven ve adalet bulunduğu kanaati ve rivayeti yaygın olduğu için mi?
Yoksa ürünleri bulan ve çiftçiliğe önderlik eden bu tanrı olduğu için mi? Orağı da bunu gösterir, yoksa Antimakhos'un Hesiodos'a uyarak yazdığı şeyi değil:
Eğri orakla keserek babası Gök'ün, Akmon oğlunun erkekliğini,
karşısına dikildi kıllı Kronos.
Ürünlerin bolluğu ve satılması paranın doğuşudur; bu yüzden saadetin sebebi ve koruyucusu olarak bu tanrıyı tanırlar. Buna kanıt olarak, dokuz günde bir pazarda toplanan ve nundinae denen buluşmaların Kronos'a kutsal sayılması gösterilebilir; çünkü alım satımın başlangıcını ürün fazlası sağlamıştır.
Yoksa bunlar eski şeylerdir de, krallar yıkıldıktan sonra Kronos tapınağını ilk kez hazine ilan eden Valerius Publicola mıdır? Bu yerin sağlam, her yandan görünür ve gizli saldırıya kapalı olduğuna inanmıştı.
διὰ τί τῷ τοῦ Κρόνου ναῷ χρῶνται ταμιείῳ τῶν δημοσίων χρημάτων, ἅμα δὲ καὶ φυλακτηρίῳ τῶν συμβολαίων; πότερον ὅτι δόξα κατεῖχε καὶ λόγος οὐκ εἶναι πλεονεξίαν ἐν ἀνθρώποις οὐδʼ ἀδικίαν Κρόνου βασιλεύοντος, ἀλλὰ πίστιν καὶ δικαιοσύνην; ἢ ὅτι καρπῶν εὑρετὴς καὶ γεωργίας ἡγεμὼν ὁ θεός; ἡ γὰρ ἅρπη τοῦτο σημαίνει καὶ οὐχ ὡς γέγραφεν Ἀντίμαχος Ἡσιόδῳ πειθόμενος λέχρις δὲ δρεπάνῳ τέμνων ἀπὸ μήδεα πατρὸς οὐρανοῦ Ἀκμονίδεω λάσιος Κρόνος ἀντιτέτυκτο. καρπῶν δʼ ἀφθονία καὶ διάθεσις γένεσίς ἐστι νομίσματος·· διὸ τὸν αἴτιον καὶ φύλακα ποιοῦνται τῆς εὐδαιμονίας. μαρτυρεῖ δὲ τούτῳ τὸ τὰς ἀγομένας διʼ ἐννέα ἡμερῶν ἐπʼ ἀγορὰν συνόδους, νουνδίνας δὲ καλουμένας, ἱερὰς τοῦ Κρόνου νομίζεσθαι· πράσεως γὰρ καὶ ὠνῆς περιουσία καρπῶν ἀρχὴν παρέσχεν. ἤ ταῦτα μέν ἐστι παλαιά, πρῶτος δὲ ταμιεῖον ἀπέδειξε τὸ Κρόνιον, τῶν βασιλέων καταλυθέντων, Οὐαλέριος Ποπλικόλας πειθόμενος εὐερκῆ καὶ καταφανῆ καὶ δυσεπιβούλευτον εἶναι τὸν τόπον;
4343. Peki, neden Roma'ya nereden gelirse gelsin elçiler Kronos tapınağına gidip hazine yöneticilerine kaydolur?
Kronos yabancı olduğu ve bu yüzden yabancılardan hoşlandığı için mi, yoksa bu mesele de tarihle çözülür mü? Anlaşılan eskiden kaestorlar elçilere konukluk armağanları gönderirdi; bunlara lautia denirdi. Elçiler hastalanınca onlarla ilgilenir, ölünce de devlet parasıyla gömerlerdi. Şimdi gelen elçilerin çokluğu yüzünden bu harcama kalkmıştır; ama kayıt yoluyla önce hazine yöneticilerine başvurma âdeti sürmektedir.
διὰ τί δʼ οἱ πρεσβεύοντες εἰς Ῥώμην ὁποθενοῦν ἐπὶ τὸν τοῦ Κρόνου ναὸν βαδίζοντες ἀπογράφονται πρὸς τοὺς ἐπάρχους τοῦ ταμιείου; πότερον ὡς ξένου τοῦ Κρόνου γενομένου καὶ διὰ τοῦτο τοῖς ξένοις χαίροντος, ἢ καὶ τοῦτο λύεται τῇ ἱστορίᾳ; τὸ γὰρ παλαιὸν, ὡς ἔοικεν, οἱ ταμίαι ξένια τοῖς πρεσβεύουσιν ἔπεμπον ἐκαλεῖτο δὲ λαύτια τὰ πεμπόμενα, καὶ νοσούντων ἐπεμέλοντο καὶ τελευτήσαντας ἔθαπτον ἐκ δημοσίου· νῦν δʼ ὑπὸ πλήθους τῶν ἀφικνουμένων πρέσβεων ἐκλέλειπται τὸ τῆς δαπάνης, μένει δʼ ἔτι τὸ τοῖς ἐπάρχοις τοῦ ταμιείου προεντυγχάνειν διὰ τῆς ἀπογραφῆς.
4444. Zeus'un rahibinin yemin etmesi neden yasaktır?
Yemin hür insanlar için bir tür işkence olduğu, rahibin ise bedeni de psykhēsi de işkenceden uzak kalması gerektiği için mi?
Yoksa ilahî ve en büyük işlerde kendisine güvenilen kişiye küçük işlerde güvenilmemesi akla uygun olmadığı için mi?
Yoksa her yemin, yalan yemin edene lanetle sona erer, lanet ise uğursuz ve kasvetli bir şey olduğu için mi? Rahiplerin başkalarına lanet okuması da bu yüzden âdet değildir. Nitekim Atina'da, halk istediği hâlde Alkibiades'e lanet okumayı reddeden rahibe övülmüştü; çünkü lanetin değil, duanın rahibesi olduğunu söylemişti.
Yoksa dinsiz ve yalan yemin etmiş bir adam şehir adına dualara ve kurbanlara başlarsa yalan yeminin tehlikesi herkesi ilgilendirdiği için mi?
διὰ τί τῷ ἱερεῖ τοῦ Διὸς οὐκ ἔξεστιν ὀμόσαι; πότερον ὅτι βάσανός τις ἐλευθέρων ὁ ὅρκος ἐστί, δεῖ δʼ ἀβασάνιστον εἶναι καὶ τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν τοῦ ἱερέως; ἢ ὅτι περὶ μικρῶν ἀπιστεῖσθαι τὸν τὰ θεῖα καὶ μέγιστα πεπιστευμένον οὐκ εἰκός ἐστιν; ἢ ὅτι πᾶς ὅρκος εἰς κατάραν τελευτᾷ τῆς ἐπιορκίας, κατάρα δὲ δύσφημον καὶ σκυθρωπόν; ὅθεν οὐδʼ ἄλλοις ἐπαρᾶσθαι νομίζεται τοὺς ἱερεῖς. ἐπῃνέθη γοῦν Ἀθήνησιν ἡ ἱέρεια μὴ θελήσασα καταράσασθαι τῷ Ἀλκιβιάδῃ τοῦ δήμου κελεύοντος· ἔφη γὰρ εὐχῆς οὐ κατάρας ἱέρεια γεγονέναι. ἢ κοινὸς ὁ τῆς ἐπιορκίας κίνδυνος, ἂν ἀνὴρ ἀσεβὴς καὶ ἐπίορκος εὐχῶν κατάρχηται καὶ ἱερῶν ὑπὲρ τῆς πόλεως;
4545. Veneralia bayramında neden Aphrodite tapınağından bol bol şarap dökerler?
Çoğunun söylediği gibi, Etrüsk komutanı Mezentius, Aeneas'a elçi gönderip o yılın şarabı karşılığında anlaşma önermiş; Aeneas reddedince de Etrüsklere, savaşı kazanırsa şarabı vereceğine söz vermişti. Aeneas bu sözü öğrenince şarabı tanrılara adadı, zaferden sonra da ürünü toplatıp Aphrodite tapınağının önüne döktü. Bu yüzden mi?
Yoksa bu da, bayramı sarhoş değil ayık kutlamak gerektiğinin, tanrıların bol katıksız şarabı içenlerden çok dökenlerden hoşnut olduğunun simgesi midir?
διὰ τί τῶν Οὐενεραλίων τῇ ἑορτῇ πολὺν οἶνον ἐκχέουσιν ἐκ τοῦ ἱεροῦ τῆς Ἀφροδίτης; πότερον, ὡς οἱ πλεῖστοι λέγουσι, Μεζέντιος ὁ Τυρρηνῶν στρατηγὸς ἔπεμψε πρὸς Αἰνείαν σπενδόμενος ἐπὶ τῷ λαβεῖν τὸν ἐπέτειον οἶνον; ἀρνησαμένου δʼ ἐκείνου, τοῖς Τυρρηνοῖς ὑπέσχετο κρατήσας μάχῃ δώσειν τὸν οἶνον Αἰνείας δὲ τὴν ὑπόσχεσιν αὐτοῦ πυθόμενος τοῖς θεοῖς τὸν οἶνον καθιέρωσε, καὶ μετὰ τὸ νικῆσαι συναγαγὼν τὸ καρπευθὲν ἐξέχεε πρὸ τοῦ ἱεροῦ τῆς Ἀφροδίτης. ἢ καὶ τοῦτο σύμβολόν ἐστι τοῦ χρῆναι νήφοντας ἑορτάζειν ἀλλὰ μὴ μεθύοντας, ὡς τῶν θεῶν μᾶλλον τοῖς ἐκχέουσι χαιρόντων τὸν πολὺν ἄκρατον ἢ τοῖς πίνουσι;
4646. Eskiler Horta tapınağını neden sürekli açık tutardı?
Antistius Labeo'nun bildirdiği gibi, teşvik etmeye hortari dendiği için, insanları güzel işlere yüreklendirip teşvik eden tanrıçaya Horta adını vermişler ve her zaman iş başında olan bu tanrıçanın asla oyalanmaması, kapalı kalmaması ve boş durmaması gerektiğini düşünmüşler midir?
Yoksa daha çok, bugün ilk heceyi uzatarak ona Hora dedikleri gibi, onu ilgili ve özenli bir tanrıça olarak görmüşler, koruyan ve kaygı duyan bu tanrıçanın insan işlerine karşı asla gevşek ve umursamaz olmayacağına inanmışlar mıdır?
Yoksa bu da pek çok başka ad gibi Yunanca bir addır da gözeten ve gözünü ayırmayan tanrıçayı mı anlatır? Tapınağı da bu yüzden, hiç uyumayan bir tanrıçanın tapınağı olarak, sürekli açıktı.
Labeo hora'nın teşvik etmekten geldiğini doğru gösterdiyse, orator'un da, bazılarının dediği gibi beddua ve duadan değil, teşvik eden ve yüreklendiren bir danışman ya da halk önderi olduğu için bu adı aldığını söylemek gerekmez mi, bir düşün.
διὰ τί τὸν τῆς Ὅρτας ναὸν ἀνεῳγμένον εἶχον οἱ παλαιοὶ διὰ παντός; πότερον, ὡς Ἀντίστιος Λαβεὼν ἱστόρηκε, τοῦ παρορμᾶν ὁρτάρι λεγομένου, τὴν οἷον ἐγκελευομένην πρὸς τὰ καλὰ καὶ παρορμῶσαν θεὸν Ὅρταν λεγομένην ᾤοντο δεῖν ὡς ἐνεργὸν ἀεὶ μηδέποτε μέλλειν μηδʼ ἀποκεκλεῖσθαι μηδʼ ἐλινύειν ; ἢ μᾶλλον ὡς νῦν ὀνομάζουσιν αὐτὴν Ὥραν μηκυνομένης τῆς προτέρας συλλαβῆς, ἐπιστρεφῆ τινα καὶ πολυωρητικὴν θεόν, ἣν διαφυλακτικὴν καὶ φροντιστικὴν οὖσαν οὐδέποτε ῥᾴθυμον οὐδʼ ὀλίγωρον εἶναι τῶν ἀνθρωπίνων ἐνόμιζον; ἤ, καθάπερ ἄλλα πολλά, καὶ τοῦτο τῶν Ἑλληνικῶν ὀνομάτων ἐστὶ καὶ δηλοῖ θεὸν ἐπισκοποῦσαν καὶ ἐφορῶσαν; ὅθεν ὡς ἀκοιμήτου καὶ ἀύπνου διὰ παντὸς ἀνεῳγμένον ἦν τὸ ἱερὸν αὐτῆς. εἰ μέντοι τὴν ὥραν ὀρθῶς ὁ Λαβεὼν ἀπὸ τοῦ παρορμᾶν ὠνομάσθαι δέδειχε, σκόπει μὴ τὸν ὡράτωρα προτρεπτικόν τινα καὶ παρορμητικὸν ὄντα σύμβουλον ἢ δημαγωγὸν οὕτως ὠνομάσθαι φατέον, οὐκ ἀπὸ τῆς ἀρᾶς καὶ εὐχῆς ὡς ἔνιοι λέγουσι.
4747. Romulus, Hephaistos tapınağını neden şehrin dışına kurdu?
Hephaistos'un Aphrodite yüzünden Ares'i kıskandığı anlatıldığından, Ares'in oğlu sayılan Romulus onu evine ve şehrine almak istemediği için mi?
Yoksa bu saçmadır da, tapınak baştan beri onun, birlikte krallık ettiği Tatius ile gizlice danışacağı bir meclis yeri olarak yapılmıştı; ihtiyarlarla burada toplanıp kimse rahatsız etmeden, sakince işleri görüşeceklerdi, öyle mi?
Yoksa Roma baştan beri yangına açık olduğundan, tanrıya saygı gösterilmekle birlikte onu şehirden uzakta tutmak uygun görüldüğü için mi?
διὰ τί τὸ τοῦ Ἡφαίστου ἱερὸν ἔξω πόλεως ὁ Ῥωμύλος ἱδρύσατο; πότερον διὰ τὴν μυθολογουμένην πρὸς Ἄρη ζηλοτυπίαν τοῦ Ἡφαίστου διʼ Ἀφροδίτην υἱὸς εἶναι δοκῶν Ἄρεος οὐκ ἐποιήσατο σύνοικον οὐδʼ ὁμόπολιν αὐτόν; ἢ τοῦτο μὲν ἀβέλτερον, ᾠκοδομήθη δʼ ὁ ναὸς ἐξ ἀρχῆς συνέδριον καὶ βουλευτήριον ἀπόρρητον αὐτῷ μετὰ Τατίου τοῦ συμβασιλεύσαντος, ὅπως συνιόντες ἐνταῦθα μετὰ τῶν γερόντων ἄνευ τοῦ παρενοχλεῖσθαι καθʼ ἡσυχίαν βουλεύοιντο περὶ τῶν πραγμάτων; ἢ πρὸς ἐμπρησμὸν ἄνωθεν ἐπισφαλῶς τῆς Ῥώμης ἐχούσης, ἔδοξε τιμᾶν μὲν ἐξοικίσαι δὲ τῆς πόλεως τὸν θεόν;
4848. Consualia bayramında atlara ve eşeklere neden çelenk takılır ve onlar neden dinlendirilir?
Bayram Atların Poseidon'una kutlandığından, eşek de ata tanınan serbestliği paylaştığı için mi?
Yoksa gemicilik ve deniz taşımacılığı ortaya çıkınca yük hayvanları az çok rahatlayıp dinlenme bulduğu için mi?
διὰ τί τῇ τῶν Κωνσυαλίων ἑορτῇ καὶ τοὺς ἵππους καὶ τοὺς ὄνους στεφανοῦσι καὶ σχολάζειν ἐῶσι; πότερον ὅτι Ποσειδῶνι μὲν ἄγουσιν Ἱππείῳ τὴν ἑορτήν, ὁ δʼ ὄνος τῷ ἵππῳ συναπολαύει καὶ συμμετέχει τῆς ἀδείας; ἢ ὅτι, ναυτιλίας φανείσης καὶ κομιδῆς κατὰ θάλατταν, ὑπῆρξέ τις ἀμωσγέπως ῥᾳστώνη καὶ ἀνάπαυσις τοῖς ὑποζυγίοις;
4949. Cato'nun bildirdiğine göre, göreve aday olanlar neden tunikasız, yalnız toga ile dolaşırdı?
Koyunlarında para taşıyıp rüşvet dağıtmasınlar diye mi?
Yoksa daha çok, yönetmeye layık kişileri soyla, parayla ya da şanla değil, yaralar ve yara izleriyle seçtikleri için mi? Karşılaştıkları kişiler bunları görsün diye adaylık için tunikasız iniyorlardı.
Yoksa nasıl el sıkıp rica ederek ve yaltaklanarak gönül alıyorlarsa, çıplaklıkla da kendilerini alçaltarak mı halkın gönlünü kazanıyorlardı?
διὰ τί τοὺς παραγγέλλοντας ἀρχὴν ἔθος ἦν ἐν ἱματίῳ τοῦτο ποιεῖν ἀχίτωνας, ὡς Κάτων ἱστόρηκε; πότερον ἵνα μὴ δεκάζωσιν ἀργύριον ἐν τῷ κόλπῳ κομίζοντες; ἢ μᾶλλον ὅτι τοὺς ἀξίους ἄρχειν οὐ γένεσιν οὐδὲ χρήμασιν οὐδὲ δόξαις ἀλλὰ τραύμασι καὶ ὠτειλαῖς ἔκρινον; ὅπως οὖν ταῦτα καθορῷτο τοῖς ἐντυγχάνουσιν, ἀχίτωνες ἐπὶ τὰς παραγγελίας κατῄεσαν; ἢ καθάπερ τῷ δεξιοῦσθαι καὶ παρακαλεῖν καὶ ὑποπίπτειν, οὕτω τῇ γυμνότητι ταπεινοῦντες ἑαυτοὺς ἐδημαγώγουν;
5050. Ateius'un bildirdiğine göre, Zeus'un rahibi karısı ölünce neden görevinden ayrılırdı?
Evlenip karısını kaybeden, hiç evlenmemiş olandan daha talihsiz olduğu için mi? Evli adamın evi tamdır; evlenip karısını kaybedeninki ise yalnız eksik değil, sakatlanmıştır da.
Yoksa kadın ayinlerde kocasıyla birlikte görev yapar, hatta ayinlerin çoğu eşi yanında olmadan yerine getirilemez, karısını kaybeden adamın hemen bir başkasıyla evlenmesi ise belki mümkün değildir, zaten yakışık da almaz, öyle mi? Bu yüzden eskiden rahibin karısını boşaması da yasaktı, anlaşılan şimdi de yasaktır; ama bizim zamanımızda Domitianus, kendisine başvurulunca buna izin verdi. Rahipler bu evliliğin bozulmasında hazır bulunmuş, birçok ürpertici, tuhaf ve kasvetli ayin yapmışlardı.
Sansörlerden biri ölünce öbürünün de görevi bırakması gerektiğini öğrenen, buna daha az şaşar. Sansör Livius Drusus ölünce görevdaşı Aemilius Scaurus görevden çekilmek istememiş, ta ki bazı halk tribunları onun hapse götürülmesini emredene kadar.
διὰ τί ὁ ἱερεὺς τοῦ Διός, ἀποθανούσης αὐτῷ τῆς γυναικὸς, ἀπετίθετο τὴν ἀρχήν, ὡς Ἀτήιος ἱστόρηκε; πότερον ὅτι τοῦ μὴ λαβόντος ὁ λαβὼν εἶτʼ ἀποβαλὼν γυναῖκα γαμετὴν ἀτυχέστερος; ὁ μὲν γὰρ τοῦ γεγαμηκότος οἶκος τέλειος, ὁ δὲ τοῦ γήμαντος εἶτʼ ἀποβαλόντος οὐκ ἀτελὴς μόνον ἀλλὰ καὶ πεπηρωμένος. ἤ συνιερᾶται μὲν ἡ γυνὴ τῷ ἀνδρί, ὡς καὶ πολλὰ τῶν ἱερῶν οὐκ ἔστι δρᾶσαι μὴ γαμετῆς συμπαρούσης, τὸ δὲ γαμεῖν εὐθὺς ἑτέραν ἀποβαλόντα τὴν προτέραν οὔτʼ ἴσως δυνατὸν οὔτʼ ἄλλως ἐπιεικές; ὅθεν οὐδʼ ἀποπέμψασθαι πρότερον ἐξῆν, οὐδὲ νῦν, ὡς ἔοικεν, ἔξεστιν, ἀλλʼ ἐφʼ ἡμῶν ἐπέτρεψεν ἐντευχθεὶς Δομετιανός. οἱ δʼ ἱερεῖς παρεγένοντο τῇ τοῦ γάμου διαλύσει, πολλὰ φρικώδη καὶ ἀλλόκοτα καὶ σκυθρωπὰ δρῶντες. ἧττον δʼ ἄν τις τοῦτο θαυμάσειε προσιστορήσας ὅτι καὶ τῶν τιμητῶν θατέρου τελευτήσαντος ἔδει καὶ τὸν ἕτερον πεπαῦσθαι τῆς ἀρχῆς· ἀποθανόντος δὲ τιμητοῦ Λιβίου Δρούσου Σκαῦρος Αἰμίλιος συνάρχων οὐκ ἐβούλετο τὴν ἀρχὴν ἀπείπασθαι, μέχρι οὗ τῶν δημάρχων τινὲς αὐτὸν ἐκέλευον εἰς τὸ δεσμωτήριον ἀπάγεσθαι.
5151. Özel olarak praestites denen Larların yanında neden bir köpek durur, kendileri de neden köpek derisine bürünür?
Praestites başta duranlar demek olduğu, evin başında duranların da koruyucu olması, yabancılara köpek gibi korku vermesi, evdekilere ise yumuşak ve uysal davranması gerektiği için mi?
Yoksa bazı Romalıların dediği doğrudur da, Khrysippos'un okulundaki filozoflar nasıl tanrıların dinsiz ve haksız insanlara karşı cellat ve cezalandırıcı olarak kullandığı kötü daimōnların dolaştığını düşünüyorsa, Larlar da hayatları ve evleri gözeten, Erinysler gibi intikamcı daimōnlar mıdır? Bu yüzden köpek postuna bürünürler ve yanlarında köpek bulunur; çünkü kötülerin izini sürüp peşlerine düşmekte ustadırlar.
διὰ τί τῶν Λαρητῶν, οὓς ἰδίως πραιστίτεις καλοῦσι, τούτοις κύων παρέστηκεν, αὐτοὶ δὲ κυνῶν διφθέραις ἀμπέχονται; ἢ πραιστίτεις μὲν οἱ προεστῶτές εἰσι, τοὺς δὲ προεστῶτας οἴκου φυλακτικοὺς εἶναι προσήκει, καὶ φοβεροὺς μὲν τοῖς ἀλλοτρίοις, ὥσπερ ὁ κύων ἐστίν, ἠπίους δὲ καὶ πράους τοῖς συνοικοῦσιν; ἢ μᾶλλον, ὃ λέγουσιν ἔνιοι Ῥωμαίων, ἀληθές ἐστι καί, καθάπερ οἱ περὶ Χρύσιππον οἴονται φιλόσοφοι φαῦλα δαιμόνια περινοστεῖν, οἷς οἱ θεοὶ δημίοις χρῶνται καὶ κολασταῖς ἐπὶ τοὺς ἀνοσίους καὶ ἀδίκους ἀνθρώπους, οὕτως οἱ Λάρητες ἐριννυώδεις τινές εἰσι καὶ ποίνιμοι δαίμονες, ἐπίσκοποι βίων καὶ οἴκων; διὸ καὶ κυνῶν δέρμασιν ἀμπέχονται, καὶ κύων πάρεδρός ἐστιν, ὡς δεινοῖς οὖσιν ἐξιχνεῦσαι καὶ μετελθεῖν τοὺς πονηρούς.
5252. Genita Mana denen tanrıçaya neden köpek kurban ederler ve evde doğanlardan kimsenin "iyi" çıkmaması için dua ederler?
Genita, ölümlülerin doğumlarıyla ve lohusalıkla ilgili bir daimōn olduğu için mi? Çünkü bu ad bir tür akışı ve doğuşu ya da akan doğuşu anlatır. Yunanlar Hekate'ye nasıl köpek kurban ediyorsa, Romalılar da evde doğanlar için Genita'ya köpek kurban eder. Sokrates, Argosluların doğumun kolay geçmesi için Eileithyia'ya köpek kurban ettiğini söyler. Duadaki söze gelince, burada acaba evde doğan insanların değil de köpeklerin mi iyi çıkmaması isteniyor? Çünkü köpeklerin sert ve korkutucu olması gerekir.
Yoksa ölenlere kibarca "iyiler" denildiği için, duada üstü kapalı olarak ev halkından kimsenin ölmemesini mi dilerler? Buna şaşmamak gerekir. Aristoteles de Arkadların Lakedaimonlularla yaptığı antlaşmada, Tegea'daki Lakedaimon yanlılarına yardım amacıyla hiç kimsenin "iyi" yapılmayacağının yazılı olduğunu söyler; bu da kimsenin öldürülmeyeceği demektir.
διὰ τί τῇ καλουμένῃ Γενείτῃ Μάνῃ κύνα θύουσι καὶ κατεύχονται μηδένα χρηστὸν ἀποβῆναι τῶν οἰκογενῶν; ἢ ὅτι δαίμων ἐστὶν ἡ Γενείτα περὶ τὰς γενέσεις καὶ τὰς λοχείας τῶν φθαρτῶν; ῥύσιν γάρ τινα σημαίνει τοὔνομα καὶ γένεσιν ἢ ῥέουσαν γένεσιν. ὥσπερ οὖν οἱ Ἕλληνες τῇ Ἑκάτῃ, καὶ τῇ Γενείτῃ κύνα Ῥωμαῖοι θύουσιν ὑπὲρ τῶν οἰκογενῶν. Ἀργείους δὲ Σωκράτης φησὶ τῇ Εἰλιονείᾳ κύνα θύειν διὰ τὴν ῥᾳστώνην τῆς λοχείας. τὸ δὲ τῆς εὐχῆς πότερον οὐκ ἐπʼ ἀνθρώπων ἐστὶν οἰκογενῶν, μηδένα χρηστὸν γενέσθαι ἀλλὰ κυνῶν; χαλεποὺς γὰρ εἶναι δεῖ καὶ φοβεροὺς τοὺς κύνας. ἤ διὰ τὸ χρηστοὺς κομψῶς λέγεσθαι τοὺς τελευτῶντας αἰνιττόμενοι, διὰ τῆς εὐχῆς αἰτοῦνται μηδένα τῶν συνοίκων ἀποθανεῖν; οὐ δεῖ δὲ τοῦτο θαυμάζειν· καὶ γὰρ Ἀριστοτέλης ἐν ταῖς Ἀρκάδων πρὸς Λακεδαιμονίους συνθήκαις γεγράφθαι φησὶ μηδένα χρηστὸν ποιεῖν βοηθείας χάριν τοῖς λακωνίζουσι τῶν Τεγεατῶν, ὅπερ εἶναι μηδένα ἀποκτιννύναι.
5353. Capitolium oyunlarını kutlarken neden hâlâ "Satılık Sardeisliler!" diye bağırırlar, ve neden boynuna bulla denen çocuk gerdanlığı takılmış bir ihtiyar alay konusu olarak ortaya çıkarılır?
Etrüsklerin Veiilileri Romulus'la uzun süre savaştığı için mi? Romulus bu şehri en son almış, birçok esiri kralla birlikte açık artırmada satmış, kralın aptallığıyla ve budalalığıyla da alay etmişti. Etrüskler aslen Lidyalı, Lidyalıların ana şehri de Sardeis olduğu için Veiilileri bu adla satışa çıkardılar. Âdeti bugüne kadar oyun olarak koruyorlar.
διὰ τί τοῖς Καπετωλίοις θέας ἄγοντες ἔτι νῦν κηρύττουσι Σαρδιανοὺς ὠνίους, καὶ γέρων τις ἐπὶ χλευασμῷ προάγεται παιδικὸν ἐναψάμενος περιδέραιον, ὃ καλοῦσι βοῦλλαν; ἢ ὅτι Ῥωμύλῳ πολὺν χρόνον ἐπολέμησαν οἱ λεγόμενοι Οὐήιοι Τυρρηνῶν, καὶ ταύτην τὴν πόλιν ἐσχάτην εἷλε, καὶ πολλοὺς αἰχμαλώτους ἀπεκήρυξε μετὰ τοῦ βασιλέως ἐπισκώπτων αὐτοῦ τὴν ἠλιθιότητα καὶ τὴν ἀβελτερίαν; ἐπεὶ δὲ Λυδοὶ μὲν ἦσαν οἱ Τυρρηνοὶ ἐξ ἀρχῆς, Λυδῶν δὲ μητρόπολις αἱ Σάρδεις, οὕτω τοὺς Οὐηίους ἀπεκήρυττον· καὶ μέχρι νῦν ἐν παιδιᾷ τὸ ἔθος διαφυλάττουσι.
5454. Kasap dükkânlarına neden macella ve macellae derler?
Bu ad, başka pek çok kelime gibi, aşçı anlamındaki mageiros'tan bozulup kullanımla yerleşmiş midir? Çünkü onlarda kappa ile gamma akrabadır; gammayı da geç, Spurius Carvilius'un bulmasıyla kullanmaya başlamışlardır. Dili ağır dönüp r'yi söyleyemeyenlerde de lambda onun yerine geçer.
Yoksa bu da tarihle mi çözülmelidir? Anlatıldığına göre Roma'da Macellus adında zorba, haydut yaradılışlı bir adam birçok kişiyi soymuş, güçlükle yakalanıp cezalandırılmış; onun parasıyla halka açık bir et pazarı yapılmış, pazar da adını ondan almıştır.
διὰ τί τὰ κρεοπώλια μάκελλα καὶ μακέλλας καλοῦσι; πότερον ἀπὸ τῶν μαγείρων τοὔνομα διαφθαρέν, ὥσπερ ἄλλα πολλά, τῇ συνηθείᾳ κεκράτηκε; καὶ γὰρ τὸ κάππα πρὸς τὸ γάμμα συγγένειαν ἔχει παρʼ αὐτοῖς· ἀψὲ γὰρ ἐχρήσαντο τῷ γάμμα Καρβιλίου Σπορίου προσεξευρόντος· καὶ τὸ λάμβδα πάλιν τοῖς ἀπολισθάνουσι τοῦ ρ διʼ ἀμβλύτητα τῆς γλώττης ὑπόκειται τραυλιζόμενον. ἢ καὶ τοῦτο λυτέον τῇ ἱστορίᾳ; λέγεται γὰρ ἐν Ῥώμῃ βίαιον ἄνδρα καὶ λῃστρικὸν γενόμενον καὶ περικόψαντα πολλοὺς, Μάκελλον τοὔνομα, μόγις ἁλῶναι καὶ κολασθῆναι· ἐκ δὲ τῶν χρημάτων αὐτοῦ δημόσιον οἰκοδομηθῆναι κρεοπώλιον ἀπʼ ἐκείνου κτησάμενον τὴν προσηγορίαν.
5555. Ocak idusunda flütçülerin kadın elbisesi giyip şehri dolaşmasına neden izin verilir?
Anlatılan sebepten mi? Anlaşılan, Kral Numa'nın tanrılara karşı dindarlıklarından dolayı verdiği büyük ayrıcalıklara sahiptiler. Sonradan konsül yetkili Onlar Kurulu bunları ellerinden alınca şehirden ayrıldılar. Yokluklarını aramaya başladılar; rahipler de flütsüz kurban sunarken batıl bir korkuya kapıldı. Flütçüler çağrılara uymayıp Tibur'da kalınca, azatlı bir adam onları geri getirmeyi yöneticilere gizlice vaat etti. Tanrılara kurban sunmuş gibi bol bir ziyafet hazırlayıp flütçüleri çağırdı. İçkiyle birlikte kadınlar da geldi, oyunlu danslı bir gece eğlencesi kuruldu. Sonra adam birdenbire patronunun üzerine geldiğini söyleyip telaşa kapıldı ve flütçüleri çevresi deriyle örtülü arabalara binip Tibur'a gitmeye ikna etti. Bu bir hileydi: Şarap ve karanlık yüzünden hiçbir şey fark etmeyen adamları arabalarla dolaştırdı ve sabaha doğru hepsini gizlice Roma'ya getirdi. Çoğu, gece eğlencesi ve içki yüzünden hâlâ rengârenk kadın elbiseleri içindeydi. Yöneticiler onları ikna edip barıştırınca, o gün böyle giyinip şehirde salına salına gezmek âdet oldu.
διὰ τί ταῖς Ἰανουαρίαις εἰδοῖς περιιέναι δέδοται τοῖς αὐληταῖς τὴν πόλιν ἐσθῆτας γυναικείας φοροῦντας; ἢ διὰ τὴν λεγομένην αἰτίαν; μεγάλας γάρ, ὡς ἔοικε, τιμὰς ἐκαρποῦντο, τοῦ βασιλέως Νομᾶ δόντος αὐτοῖς διὰ τὴν πρὸς τὸ θεῖον ὁσιότητα· ταύτας δʼ ὕστερον ἀφαιρεθέντες ὑπὸ τῆς ἀνθυπατικῆς δεκαδαρχίας ἀπεχώρησαν ἐκ τῆς πόλεως. ἦν οὖν ἐπιζήτησις αὐτῶν καί τις ἥπτετο δεισιδαιμονία τῶν ἱερέων ἄναυλα θυόντων. ἐπεὶ δʼ οὐκ ἐπείθοντο μεταπεμπομένοις ἀλλʼ ἐν τῷ Τιβοῦρι διέτριβον, ἀνὴρ ἀπελεύθερος κρύφα τοῖς ἄρχουσιν ἐπηγγείλατο κατάξειν αὐτούς. καὶ παρασκευάσας θοίνην ἄφθονον ὡς τεθυκὼς θεοῖς ἐκάλεσε τοὺς αὐλητάς· καὶ γύναια παρῆν ἅμα τῷ πότῳ καὶ παννυχὶς συνεκροτεῖτο παιζόντων καὶ χορευόντων. εἶτʼ ἐξαίφνης ὁ ἄνθρωπος ἐμβαλὼν λόγον ὡς τοῦ πάτρωνος ἐπιόντος αὐτῷ καὶ ταραττόμενος συνέπεισε τοὺς αὐλητὰς ἀναβάντας ἐφʼ ἁμάξας δέρρεσι κύκλῳ περικαλυπτομένας εἰς τὸ Τίβουρι κομίζεσθαι. τοῦτο δʼ ἦν ἀπάτη· περιαγαγὼν γὰρ τὰς ἁμάξας οὐ συνορῶντας αὐτοὺς διὰ τὸν οἶνον καὶ τὸ σκότος ἔλαθεν εἰς Ῥώμην καταγαγὼν ἅπαντας ἕωθεν· ἐτύγχανον δʼ οἱ πολλοὶ διὰ τὴν παννυχίδα καὶ τὸν πότον ἐν ἐσθῆσιν ἀνθιναῖς καὶ γυναικείαις ὄντες. ὡς οὖν ἐπείσθησαν ὑπὸ τῶν ἀρχόντων καὶ διηλλάγησαν, ἐνομίσθη τὴν ἡμέραν ἐκείνην οὕτως ἀμπεχομένους σοβεῖν διὰ τῆς πόλεως.
5656. Carmenta tapınağını baştan annelerin kurduğu neden kabul edilir ve bugün de en çok onlar neden bu tapınağa saygı gösterir?
Anlatıldığına göre senato kadınların koşulu araba kullanmasını yasaklamış; onlar da kocalarından öç almak için aralarında anlaşıp gebe kalmamaya ve doğurmamaya karar vermişler, ta ki erkekler caymış ve onlara izin vermiş. Çocuklar doğup kadınlar güzel ve çok evlada kavuşunca Carmenta tapınağını kurmuşlar.
Kimileri Carmenta'nın Euandros'un annesi olduğunu, Themis, bazılarına göre Nikostrate adıyla İtalya'ya geldiğini söyler. Vezinli kehanetler söylediği için Latinler ona Carmenta demiş; çünkü şiire carmina derler.
Kimileri ise Carmenta'nın Moira olduğunu, annelerin ona bu yüzden kurban sunduğunu düşünür. Adın gerçek kökü ise tanrının içine girmesiyle nousundan yoksun kalan kadındır. Demek ki Carmenta adını carmina'dan almamıştır; tersine, kendinden geçip kehanetleri şiir ve vezinle söylediği için bu sözler ondan adlandırılmıştır.
διὰ τί τὸ τῆς Καρμέντης ἱερὸν ἐξ ἀρχῆς δοκοῦσιν αἱ μητέρες ἱδρύσασθαι καὶ νῦν μάλιστα σέβονται; λέγεται γάρ τις λόγος, ὡς ἐκωλύθησαν ὑπὸ τῆς βουλῆς αἱ γυναῖκες ὀχήμασι χρῆσθαι ζευκτοῖς· συνέθεντο οὖν ἀλλήλαις μὴ κυΐσκεσθαι μηδὲ τίκτειν, ἀμυνόμεναι τοὺς ἄνδρας, ἄχρις οὗ μετέγνωσαν καὶ συνεχώρησαν αὐταῖς· γενομένων δὲ παίδων εὐτεκνοῦσαι καὶ πολυτεκνοῦσαι τὸ τῆς Καρμέντης ἱερὸν ἱδρύσαντο. τὴν δὲ Καρμένταν οἱ μὲν Εὐάνδρου μητέρα λέγουσιν οὖσαν ἐλθεῖν εἰς Ἰταλίαν ὀνομαζομένην Θέμιν, ὡς δʼ ἔνιοι, Νικοστράτην· ἐμμέτρους δὲ χρησμοὺς ᾄδουσαν ὑπὸ τῶν Λατίνων Καρμένταν ὀνομάζεσθαι· τὰ γὰρ ἔπη κάρμινα καλοῦσιν. οἱ δὲ Μοῖραν ἡγοῦνται τὴν Καρμένταν εἶναι καὶ διὰ τοῦτο θύειν αὐτῇ τὰς μητέρας. ἔστι δὲ τοῦ ὀνόματος τὸ ἔτυμον ἐστερημένη νοῦ διὰ τὰς θεοφορήσεις. ὅθεν οὐ τὰ κάρμινα τῇ Καρμέντῃ τοὔνομα παρέσχεν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀπʼ ἐκείνης ἐκλήθη διὰ τὸ τοὺς χρησμοὺς ἐν ἔπεσι καὶ μέτροις ἐνθουσιῶσαν ᾄδειν.
5757. Rumina'ya kurban sunan kadınlar neden sunuların üzerine süt döker, şarap vermez?
Latinler meme başına ruma der; Ruminalis adının da dişi kurdun Romulus'a meme vermesinden geldiğini söylerler. Nasıl biz çocukları sütle besleyen kadınlara memeden türeterek thēlonē diyorsak, süt veren, dadılık eden ve çocuk büyüten bir tanrıça olan Rumina da bebeklere zararlı olan katıksız şarabı kabul etmez, öyle mi?
διὰ τί τῇ Ῥουμίνῃ θύουσαι γάλα κατασπένδουσι τῶν ἱερῶν, οἶνον δʼ οὐ προσφέρουσιν; ἢ ῥοῦμαν Λατῖνοι τὴν θηλὴν καλοῦσι, καὶ Ῥουμινᾶλιν ὀνομασθῆναι λέγουσιν, παρʼ ὅσον ἡ λύκαινα τῷ Ῥωμύλῳ τὴν θηλὴν παρέσχεν; ὥσπερ οὖν ἡμεῖς τὰς τρεφούσας τὰ παιδία γάλακτι θηλονὰς ἀπὸ τῆς θηλῆς καλοῦμεν, οὕτως ἡ Ῥουμῖνα θηλώ τις οὖσα καὶ τιθήνη καὶ κουροτρόφος οὐ προσίεται τὸν ἄκρατον ὡς βλαβερὸν ὄντα τοῖς νηπίοις.
5858. Senatörlerin bir kısmına neden "yazılmış babalar", bir kısmına yalnızca "babalar" derlerdi?
Romulus'un baştan görevlendirdiklerine babalar ve patricii, yani soylu, babalarını gösterebilen kişiler denmiş, sonradan halktan listeye eklenenlere ise "yazılmış babalar" adı verilmiş olabilir mi?
διὰ τί τῶν συγκλητικῶν τοὺς μὲν πατέρας συγγεγραμμένους, τοὺς δʼ ἁπλῶς πατέρας προσηγόρευον; ἢ τοὺς μὲν ἐξ ἀρχῆς κατανεμηθέντας ὑπὸ τοῦ Ῥωμύλου πατέρας ἐκάλουν καὶ πατρικίους, οἷον εὐπατρίδας ὄντας, πατέρας αὑτῶν ἔχοντας ἀποδεῖξαι· τοὺς δʼ ὕστερον ἐπεγγραφέντας ἐκ τῶν δημοτικῶν συγγεγραμμένους πατέρας ὠνόμασαν;
5959. Herakles'le Musaların ortak bir sunağı neden vardı?
Juba'nın bildirdiği gibi, Herakles, Euandros ve adamlarına harfleri öğrettiği için mi? Bu iş saygın sayılıyordu, dostlar ve akrabalar öğretiyordu. Para karşılığında öğretmeye geç başladılar. İlk okulu, Roma'da karısını boşayan ilk kişi olan Carvilius'un azatlısı Spurius Carvilius açtı.
διὰ τί κοινὸς ἦν βωμὸς Ἡρακλέους καὶ Μουσῶν; ἢ ὅτι γράμματα τοὺς περὶ Εὔανδρον ἐδίδαξεν Ἡρακλῆς, ὡς Ἰόβας ἱστόρηκε; καὶ τὸ πρᾶγμα σεμνὸν ἐνομίζετο, φίλους καὶ συγγενεῖς διδασκόντων· ὀψὲ δʼ ἤρξαντο μισθοῦ διδάσκειν, καὶ πρῶτος ἀνέῳξε γραμματοδιδασκαλεῖον Σπόριος Καρβίλιος, ἀπελεύθερος Καρβιλίου τοῦ πρώτου γαμετὴν ἐκβαλόντος.
6060. Herakles'in iki sunağı olduğu hâlde kadınlar neden büyük sunakta kurban edilenlerden pay almaz, tatmaz?
Carmenta ve yanındaki kadınlar ayine geç kaldığı için mi? Pinarius soyu da geç kalmıştı; öbürleri ziyafet yerken bu ziyafetten men edildikleri için Pinarii adını aldılar. Yoksa gömlek ve Deianeira hakkında anlatılan masal yüzünden mi?
διὰ τί, δυοῖν βωμῶν Ἡρακλέους ὄντων, οὐ μεταλαμβάνουσι γυναῖκες οὐδὲ γεύονται τῶν ἐπὶ τοῦ μείζονος θυομένων; πότερον ὅτι τῶν ἱερῶν αἱ περὶ τὴν Καρμένταν ὑστέρησαν, ὑστέρησε δὲ καὶ τὸ Πιναρίων γένος· ὅθεν εἰργόμενοι τῆς θοίνης ἑστιωμένων τῶν ἄλλων Πινάριοι προσηγορεύθησαν· ἢ διὰ τὰ μυθολογούμενα περὶ τοῦ χιτῶνος καὶ τῆς Δηιανείρας;
6161. Roma'yı kurtarmak ve korumak en çok kendisine düşen tanrının, erkek olsun dişi olsun, neden söylenmesi, araştırılması ve adının anılması yasaktır? Bu yasağı batıl korkuya bağlar ve Valerius Soranus'un adı ağzından kaçırdığı için kötü bir şekilde öldüğünü anlatırlar.
Bazı Romalı yazarların bildirdiği gibi, tanrıları yerinden çağırıp çıkaran büyüler olduğu için mi? Kendileri de bazı tanrıların bu yolla düşmanın yanından çıkarılıp kendilerine göçtüğüne inandıklarından, aynı şeyi başkalarından görmekten korkuyorlardı. Tyrosluların heykelleri zincire vurduğu, başkalarının da onları yıkanmaya ya da arınmaya gönderirken kefil istediği söylenir; işte Romalılar da bir tanrının en güvenli ve en sağlam muhafazası olarak adının söylenmemesini ve bilinmemesini görmüşlerdir.
Yoksa Homeros'un "toprak ise hâlâ hepsine ortaktır" dizesini, insanlar bütün tanrılara, toprağı ortak tuttukları için saygı gösterip onları onurlandırsın diye yazması gibi, eski Romalılar da vatandaşlar yalnız bu tanrıyı değil bütün tanrıları onurlandırsın diye kurtuluşun efendisini mi gizlemişlerdir?
διὰ τί τὸν θεὸν ἐκεῖνον, ᾧ μάλιστα τὴν Ῥώμην σῴζειν προσήκει καὶ φυλάττειν, εἴτʼ ἐστὶν ἄρρην εἴτε θήλεια, καὶ λέγειν ἀπείρηται καὶ ζητεῖν καὶ ὀνομάζειν; ταύτην δὲ τὴν ἀπόρρησιν ἐξάπτουσι δεισιδαιμονίας, ἱστοροῦντες Οὐαλέριον Σωρανὸν ἀπολέσθαι κακῶς διὰ τὸ ἐξειπεῖν. πότερον, ὡς τῶν Ῥωμαϊκῶν τινες ἱστορήκασιν, ἐκκλήσεις εἰσὶ καὶ γοητεῖαι θεῶν, αἷς νομίζοντες καὶ αὐτοὶ θεούς τινας ἐκκεκλῆσθαι παρὰ τῶν πολεμίων καὶ μετῳκηκέναι πρὸς αὑτοὺς ἐφοβοῦντο τὸ αὐτὸ παθεῖν ὑφʼ ἑτέρων; ὥσπερ οὖν Τύριοι δεσμοὺς ἀγάλμασι λέγονται περιβαλεῖν, ἕτεροι δʼ αἰτεῖν ἐγγυητὰς ἐπὶ λουτρὸν ἢ καθαρμόν τινα προπέμποντες, οὕτως ᾤοντο Ῥωμαῖοι τὸ ἄρρητον καὶ τὸ ἄγνωστον ἀσφαλεστάτην εἶναι θεοῦ καὶ βεβαιοτάτην φρουράν. ἢ καθάπερ Ὁμήρῳ πεποίηται τὸ γαῖα δʼ ἔτι ξυνὴ πάντων ὅπως οἱ ἄνθρωποι τοὺς θεοὺς πάντας σέβωνται καὶ τιμῶσι τὴν γῆν κοινῶς ἔχοντας, οὕτως ἀπεκρύψαντο τὸν κύριον τῆς σωτηρίας οἱ παλαιοὶ Ῥωμαῖοι, βουλόμενοι μὴ μόνον τοῦτον ἀλλὰ πάντας ὑπὸ τῶν πολιτῶν τοὺς θεοὺς τιμᾶσθαι;
6262. Yunancada barış yapıcı ve antlaşma getirici gibi bir anlama gelen fetialler arasında pater patratus denen kişi neden en büyük sayılırdı? Bu, babası sağ olan ve çocukları bulunan kişidir. Bugün de bir ayrıcalığı ve itibarı vardır: Komutanlar, güzellikleri ve gençlikleri yüzünden dikkatli ve namuslu bir gözetim gerektiren kişileri bunlara emanet eder.
Çocuklarına karşı utanma ve babalarından korkma duyguları bir arada bulunduğu için mi? Yoksa sebebi adın kendisi mi söylüyor? Çünkü patratus âdeta tamamlanmış, sona ermiş demektir; babası hayattayken baba olmak da onun, öbürlerinden daha tamamlanmış biri olduğunu gösterir.
Yoksa yeminlere ve barışa başkanlık edenin, Homeros'un deyişiyle, hem önünü hem ardını görmesi gerektiği için mi? Böyle biri ise en çok, uğruna düşünüp taşınacağı bir çocuğu ve birlikte danışacağı bir babası olan kişi olur.
διὰ τί τῶν λεγομένων Φιτιαλέων, Ἑλληνιστὶ δʼ οἷον εἰρηνοποιῶν καὶ σπονδοφόρων, ὁ καλούμενος πάτερ πατρᾶτος ἐνομίζετο μέγιστος; ἔστι δʼ οὗτος, ᾧ πατὴρ ζῇ καὶ παῖδες εἰσὶν ἔχει δὲ καὶ νῦν προνομίαν τινὰ καὶ πίστιν οἱ γάρ στρατηγοὶ τὰ διʼ εὐμορφίαν καὶ ὥραν ἐπιμελοῦς δεόμενα καὶ σώφρονος φυλακῆς σώματα τούτοις παρακατατίθενται. πότερον ὅτι τὸ αἰδεῖσθαι τοὺς παῖδας αὐτοῖς καὶ τὸ φοβεῖσθαι τοὺς πατέρας πρόσεστιν· ἢ τοὔνομα τὴν αἰτίαν ὑπαγορεύει; βούλεται γὰρ εἶναι τὸ πατρᾶτον οἱονεὶ συμπεπερασμένον καὶ πεπερατωμένον, ὡς τελειοτέρου τῶν ἄλλων ὄντος συμβέβηκε πατέρα κεκτημένῳ πατρὶ γενέσθαι. ἢ δεῖ τὸν ὅρκων καὶ εἰρήνης προιστάμενον ἅμα πρόσω καὶ ὀπίσω καθʼ Ὅμηρον ὁρᾶν; εἴη δʼ ἂν μάλιστα τοιοῦτος, ᾧ παῖς ἔστιν ὑπὲρ οὗ βουλεύεται, καὶ πατὴρ μεθʼ οὗ βουλεύεται.
6363. Rex sacrorum, yani ayinlerin kralı denen kişinin hem yönetmesi hem de halka hitap etmesi neden yasaktır?
Eskiden krallar ayinlerin çoğunu ve en büyüklerini yapar, kurbanları da rahiplerle birlikte kendileri sunardı. Ölçülü davranmayıp kibirli ve baskıcı olunca Yunanların çoğu yetkilerini alıp onlara yalnız tanrılara kurban sunma işini bıraktı. Romalılar ise kralları büsbütün kovdu ve kurbanlar için başka birini atadı; ona ne yönetme ne de halkın başına geçme izni verdiler. Böylece yalnız ayinlerde krala bağlı görünecek, krallığa ise yalnız tanrılar yüzünden katlanacaklardı. Nitekim çarşıda Comitium denen yerin yanında atalardan kalma bir kurban vardır; kral onu sunar sunmaz kaçarcasına çarşıdan ayrılır.
διὰ τί τῷ καλουμένῳ ῥῆγι σακρώρουμ οὗτος δʼ ἐστὶ βασιλεὺς ἱερῶν ἀπείρηται καὶ ἄρχειν καὶ δημηγορεῖν; ἢ τὸ παλαιὸν οἱ βασιλεῖς τὰ πλεῖστα καὶ μέγιστα τῶν ἱερῶν ἔδρων καὶ τὰς θυσίας ἔθυον αὐτοὶ μετὰ τῶν ἱερέων; ἐπεὶ δʼ οὐκ ἐμετρίαζον ἀλλʼ ἦσαν ὑπερήφανοι καὶ βαρεῖς, τῶν μὲν Ἑλλήνων οἱ πλεῖστοι τὴν ἐξουσίαν αὐτῶν περιελόμενοι μόνον τὸ θύειν τοῖς θεοῖς ἀπέλιπον, Ῥωμαῖοι δὲ παντάπασι τοὺς βασιλεῖς ἐκβαλόντες ἄλλον ἐπὶ τὰς θυσίας ἔταξαν, οὔτʼ ἄρχειν ἐάσαντες οὔτε δημαγωγεῖν, ὅπως μόνον ἐν τοῖς ἱεροῖς βασιλεύεσθαι δοκῶσι καὶ βασιλείαν διὰ τοὺς θεοὺς ὑπομένειν. ἔστι γοῦν τις ἐν ἀγορᾷ θυσία πρὸς τῷ λεγομένῳ Κομιτίῳ πάτριος, ἣν θύσας ὁ βασιλεὺς κατὰ τάχος ἄπεισι φεύγων ἐξ ἀγορᾶς.
6464. Sofranın boş kaldırılmasına neden izin vermez, mutlaka üstünde bir şey bulunmasını isterlerdi?
Eldekinden hep bir şeyi geleceğe ayırmak, bugünde yarını anmak gerektiğini mi ima ediyorlardı, yoksa zevk henüz önündeyken isteği kısıp frenlemeyi terbiyeli bir davranış saydıkları için mi? Çünkü elindekinden uzak durmaya alışanlar, olmayanı daha az arzular.
Yoksa bu âdet kölelere karşı da insancıl bir davranış mıdır? Çünkü onlar bir şey almaktan çok pay almaktan sevinir, bir bakıma efendileriyle aynı sofrayı paylaştıklarını düşünürler.
Yoksa kutsal şeylerden hiçbirinin boş kalmasına göz yummamak gerekir, sofra da kutsal olduğu için mi?
διὰ τί τὴν τράπεζαν οὐκ εἴων ἀναιρεῖσθαι κενήν, ἀλλὰ πάντως τινὸς ἐπόντος; πότερον αἰνιττόμενοι τὸ δεῖν ἀεί τι τοῦ παρόντος εἰς τὸ μέλλον ὑπολιπεῖν καὶ τῆς αὔριον ἐν τῇ σήμερον μνημονεύειν, ἢ νομίζοντες ἀστεῖον εἶναι τὸ συστέλλειν καὶ ἀνέχειν τὴν ὄρεξιν ἔτι παρούσης τῆς ἀπολαύσεως; ἧττον γὰρ ἐπιθυμοῦσι τῶν ἀπόντων ἐθισθέντες ἀπέχεσθαι τῶν παρόντων, ἢ καὶ πρὸς οἰκέτας φιλάνθρωπον τὸ ἔθος; οὐ γὰρ οὕτω λαμβάνοντες ὡς μεταλαμβάνοντες ἀγαπῶσι, κοινωνεῖν τρόπον τινὰ τραπέζης ἡγούμενοι τοῖς δεσπόταις. ἢ τῶν ἱερῶν οὐδέποτε δεῖ κενὸν οὐθὲν περιορᾶν, ἱερὸν δʼ ἡ τράπεζα;
6565. Koca, gelinle ilk kez neden ışıkta değil de karanlıkta birleşir?
Birleşmeden önce onu bir yabancı saydığı için utandığından mı, yoksa kendi karısına da edeple yaklaşmaya alıştığı için mi?
Yoksa Solon nasıl ilk öpüşme nahoş ve tatsız olmasın diye gelinin gerdek odasına bir ayva ısırıp girmesini yazmışsa, Romalı kanun koyucu da bedende tuhaf ve nahoş bir şey varsa bunu gizlediği için mi?
Yoksa bu uygulama, kanuna uygun birleşmede bile bir utanç payı bulunduğunu göstererek kanuna aykırı birleşmeleri kötülemek için midir?
διὰ τί τῇ νύμφῃ τὸ πρῶτον οὐκ ἐντυγχάνει μετὰ φωτὸς ὁ ἀνὴρ ἀλλὰ διὰ σκότους; πότερον ὅτι αἰδεῖται πρὶν ἢ συνελθεῖν ἀλλοτρίαν νομίζων, ἢ καὶ πρὸς ἰδίαν προσιέναι μετʼ αἰδοῦς ἐθιζόμενος; ἢ, καθάπερ ὁ Σόλων ἔγραψε μήλου κυδωνίου τὴν νύμφην ἐντραγοῦσαν εἰς τὸν θάλαμον βαδίζειν, ὅπως τὸ πρῶτον ἄσπασμα μὴ δυσχερὲς γένηται μηδʼ ἀχάριστον, οὕτως ὁ Ῥωμαῖος νομοθέτης, εἰ δή τι προσῆν ἄτοπον τῷ σώματι καὶ δυσχερές, ἔκρυψεν; ἢ διαβολὴ τίς ἐστιν ἀφροδισίων παρανόμων τὸ γιγνόμενον, ὡς καὶ τοῖς νομίμοις αἰσχύνης τινὸς προσούσης;
6666. Hipodromlardan birine neden Flaminius denir?
Eskilerden Flaminius adında biri şehre toprak bağışlamış, onun gelirlerini at yarışlarına harcamışlar, para artınca da bir yol yapıp ona da Flaminia adını vermişlerdi; bu yüzden mi?
διὰ τί τῶν ἱπποδρόμων εἷς Φλαμίνιος καλεῖται; ἢ ὅτι, Φλαμινίου τινὸς τῶν παλαιῶν τῇ πόλει χώραν ἐπιδόντος, ἐχρῶντο ταῖς προσόδοις εἰς τοὺς ἱππικοὺς ἀγῶνας· ἔτι δὲ περιόντων χρημάτων, κατεσκεύασαν ὁδόν, ἣν καὶ αὐτὴν Φλαμινίαν προσηγόρευσαν;
6767. Değnek taşıyanlara neden lictor derler?
Bunlar hem haddini aşanları bağladığı hem de Romulus'un ardından koyunlarında kayışlarla yürüdüğü için mi? Romalıların çoğu bağlamaya alligare der, dili temiz konuşanlar ise ligare der.
Yoksa k harfi şimdi eklenmiştir de eskiden litor deniyordu, çünkü kamu hizmetlisiydiler? Yunanların birçok kanununda kamuya ait olanın hâlâ lēiton diye yazıldığını bilmeyen hemen hemen yoktur.
διὰ τί λικτώρεις τοὺς ῥαβδούχους ὀνομάζουσι; πότερον ὅτι καὶ συνέδεον τοὺς ἀκολασταίνοντας οὗτοι καὶ τῷ Ῥωμύλῳ παρηκολούθουν ἱμάντας ἐν τοῖς κόλποις κομίζοντες; τὸ δὲ δεσμεύειν ἀλλιγᾶρε λέγουσιν οἱ πολλοὶ Ῥωμαίων, οἱ δὲ καθαρεύοντες ἐν τῷ διαλέγεσθαι λιγᾶρε. ἢ νῦν μὲν παρέγκειται τὸ κ, πρότερον δὲ λιτώρεις ἐκαλοῦντο, λειτουργοί τινες ὄντες περὶ τὸ δημόσιον; ὅτι γὰρ λῇτον ἄχρι νῦν τὸ δημόσιον ἐν πολλοῖς τῶν Ἑλλήνων νόμων γέγραπται, οὐδένα ὡς ἔπος εἰπεῖν λέληθε.
6868. Luperciler neden köpek kurban eder? Luperciler, Lupercalia bayramında peştemalle, çıplak koşan ve karşılaştıklarına kayışla vuranlardır.
Yapılanlar şehrin arınması olduğu için mi? Nitekim bu aya Februarius, o güne de febrata derler. Bir tür kayışla vurmaya da februare denir; bu fiil arındırmak demektir. Köpeği de hemen bütün Yunanlar arınma kurbanı olarak kullanırdı, bazıları hâlâ kullanır. Hekate'ye başka arınma malzemeleriyle birlikte köpek yavruları götürürler, arınmaya muhtaç olanları köpek yavrularıyla silerler ve bu tür arınmaya periskylakismos derler.
Yoksa lupus kurt, Lupercalia da Lykaia demektir, köpek de kurdun düşmanı olduğundan Lykaia'da kurban edildiği için mi?
Yoksa şehirde koşan Lupercilere köpekler havlayıp onları rahatsız ettiği için mi?
Yoksa kurban Pan'a sunulur, köpek de keçi sürüleri yüzünden Pan'ın sevdiği bir hayvan olduğu için mi?
διὰ τί κύνα θύουσιν οἱ Λούπερκοι; Λούπερκοι δʼ εἰσὶν οἱ τοῖς Λουπερκαλίοις γυμνοὶ διαθέοντες ἐν περιζώμασι καὶ καθικνούμενοι σκύτει τῶν ἀπαντώντων. πότερον ὅτι καθαρμός ἐστι τῆς πόλεως τὰ δρώμενα; καὶ γὰρ τὸν μῆνα Φεβρουάριον καλοῦσι καὶ νὴ Δία τὴν ἡμέραν ἐκείνην φεβράτην, καὶ φεβρᾶρε τό τινι σκυτῶν εἴδει καθικνεῖσθαι, τοῦ ῥήματος τὸ καθαίρειν σημαίνοντος· τῷ δὲ κυνὶ πάντες ὡς ἔπος εἰπεῖν Ἕλληνες ἐχρῶντο καὶ χρῶνταί γε μέχρι νῦν ἔνιοι σφαγίῳ πρὸς τοὺς καθαρμούς· καὶ τῇ Ἑκάτῃ σκυλάκια μετὰ τῶν ἄλλων καθαρσίων ἐκφέρουσι καὶ περιμάττουσι σκυλακίοις τοὺς ἁγνισμοῦ δεομένους, περισκυλακισμὸν τὸ τοιοῦτον γένος τοῦ καθαρμοῦ καλοῦντες. ἢ λύκος μὲν ὁ λοῦπός ἐστι καὶ Λύκαια τὰ Λουπερκάλια, λύκῳ δὲ κύων πολέμιος καὶ διὰ τοῦτο θύεται τοῖς Λυκαίοις; ἢ ὅτι τοὺς Λουπέρκους ὑλακτοῦσι καὶ παραλυποῦσιν οἱ κύνες ἐν τῇ πόλει διαθέοντας; ἢ Πανὶ μὲν ἡ θυσία γίγνεται, Πανὶ δὲ κύων προσφιλὲς διὰ τὰ αἰπόλια;
6969. Septimontium denen bayramda koşulu araçlara binmekten neden sakınırlardı, eskileri küçümsemeyenler bugün de neden sakınır? Septimontium, yedinci tepenin şehre katılması ve Roma'nın yedi tepeli olması şerefine kutlanır.
Bazı Romalı yazarların düşündüğü gibi, şehrin kısımları henüz bütünüyle birbirine bağlanmadığı için mi?
Yoksa bunun konuyla hiç ilgisi yoktur da, şehrin birleşmesi için gereken büyük iş bitince şehrin artık genişlemesinin sona erdiğini düşünmüşler, kendileri işi bırakmış, birlikte çalışan yük hayvanlarını da dinlendirip ortak bayramın tadını boş vakitle çıkarmalarını mı sağlamışlardır?
Yoksa vatandaşların her bayramı, özellikle de şehrin birleşmesi için kutlananı, orada bulunarak süslemesini ve onurlandırmasını istiyorlardı; bayram kimin içinse o şehri terk etmesinler diye o gün arabaya binmek mi yasaklanmıştı?
διὰ τί τῷ καλουμένῳ Σεπτομουντίῳ παρεφύλαττον ὀχήμασι ζευκτοῖς μὴ χρῆσθαι, καὶ μέχρι νῦν οἱ τῶν παλαιῶν μὴ καταφρονοῦντες παραφυλάττουσι; τὸ δὲ σεπτομούντιον ἄγουσιν ἐπὶ τῷ τὸν ἕβδομον λόφον τῇ πόλει προσκατανεμηθῆναι καὶ τὴν Ῥώμην ἑπτάλοφον γενέσθαι. πότερον, ὡς ἔνιοι τῶν Ῥωμαϊκῶν ἐπινοοῦσι, διὰ τὸ μήπω συνεζεῦχθαι τοῖς μέρεσι παντελῶς τὴν πόλιν; ἢ τοῦτο μὲν ἄλλως οὐ πρὸς Διόνυσόν,, ἐστιν ἔργου δὲ μεγάλου τοῦ πρὸς τὸν συνοικισμὸν ἐκτελεσθέντος, οἰόμενοι τὴν πόλιν ἤδη πεπαῦσθαι προϊοῦσαν εἰς τὸ πρόσθεν, ἔπαυσαν μὲν αὑτοὺς ἀνέπαυσαν δὲ τῶν ὑποζυγίων τὰ συμπονήσαντα καὶ παρέσχον ἀπολαῦσαι τῇ σχολῇ τῆς κοινῆς ἑορτῆς; ἢ πᾶσαν μὲν ἐβούλοντο κοσμεῖν ἀεὶ καὶ τιμᾶν ἑορτὴν τοὺς πολίτας παρόντας, μάλιστα δὲ τὴν ἐπὶ τῷ συνοικισμῷ τῆς πόλεως ἀγομένην ἵνʼ οὖν τὴν πόλιν, ἧς ἐστιν ἡ ἑορτή, μὴ ἀπολείπωσιν, οὐκ ἐφεῖτο χρῆσθαι ζεύγεσιν ἐκείνην τὴν ἡμέραν;
7070. Hırsızlıktan ya da kölelere özgü başka suçlardan hüküm giyenlere neden furcifer derler?
Bu da eskilerin titizliğinin bir kanıtı mıdır? Çünkü evinde doğmuş kölesinde bir kötülük saptayan efendi ona, arabaların altına dayanak konan çatal ağacı yüklenip mahallede ya da komşular arasında herkesin gözü önünde dolaşmasını emrederdi; böylece ona güvenmesinler ve ileride ondan sakınsınlar. Bu ağaca biz dayanak deriz, Romalılar furca der; bunu taşıyana da bu yüzden furcifer denir.
διὰ τί τοὺς κατεγνωσμένους ἐπὶ κλοπαῖς ἢ δουλικοῖς τισιν ἄλλοις ἁμαρτήμασι φουρκιφέρους καλοῦσιν; ἢ καὶ τοῦτο τῆς τῶν παλαιῶν ἐπιμελείας τεκμήριόν ἐστιν; ὁ γὰρ οἰκότριβος ἰδίου καταγνούς τινα μοχθηρίαν ἐκέλευε διπλοῦν ξύλον, ὃ ταῖς ἁμάξαις ὑφιστᾶσιν, ἀράμενον διὰ τῆς συνοικίας ἢ τῆς γειτνιάσεως διεξελθεῖν ὑπὸ πάντων ὁρώμενον, ὅπως ἀπιστοῖεν αὐτῷ καὶ φυλάττοιντο πρὸς τὸ λοιπὸν τὸ δὲ ξύλον ἡμεῖς μὲν στήριγμα, Ῥωμαῖοι δὲ φοῦρκαν ὀνομάζουσι· διὸ καὶ φουρκίφερ ὁ τοῦτο περιενεγκὼν καλεῖται.
7171. Süsen sığırlardan, karşılaşanlar sakınsın diye, neden boynuzuna ot bağlarlar?
Tokluk ve doymuşluk yüzünden sığır da at da eşek de insan da azar da ondan mı? Sophokles de bir yerde şöyle der:
Sen iyi beslenmiş bir tay gibi şahlanıyorsun;
çünkü miden de çenen de tıka basa dolu.
Romalılar bu yüzden Marcus Crassus için "otu var" derlerdi; çünkü siyasette başkalarını parçalayanlar ondan, kendini savunan ve kolay kolay üstesinden gelinemeyen bir adam olarak sakınırdı. Ama sonradan "Caesar, Crassus'un otunu aldı" da dendi; çünkü siyasette ona ilk karşı çıkan ve onu küçümseyen Caesar oldu.
διὰ τί τῶν κυριττόντων βοῶν ὑπὲρ τοῦ φυλάττεσθαι τὸν ἐντυγχάνοντα χόρτον τῷ κέρατι προσδοῦσιν, ἢ διὰ κόρον καὶ πλησμονὴν ἐξυβρίζουσι καὶ βόες καὶ ἵπποι καὶ ὄνοι καὶ ἄνθρωποι; ὥς που καὶ Σοφοκλῆς πεποίηκε σὺ δὲ σφαδᾴζεις πῶλος ὣς εὐφορβίᾳ, γαστήρ τε γάρ σου καὶ γνάθος πλήρης πέλει. διὸ καὶ Μᾶρκον Κράσσον οἱ Ῥωμαῖοι χόρτον ἔχειν ἔφασαν ἐφυλάττοντο γάρ αὐτὸν οἱ τοὺς ἄλλους ἐν τῇ πολιτείᾳ σπαράττοντες ὡς ἀμυντικὸν καὶ δυσεπιχείρητον. οὐ μὴν ἀλλʼ ὕστερον ἐλέχθη πάλιν, ὅτι Κράσσου Καῖσαρ ἀφῃρήκει τὸν χόρτον ἀντέστη γὰρ αὐτῷ πρῶτος ἐν τῇ πολιτείᾳ καὶ κατεφρόνησε.
7272. Eskiden auspex, şimdi augur denen kuş falı rahiplerinin fenerlerinin neden hep açık ve kapaksız olması gerektiğini düşünürlerdi?
Pythagoraslılar nasıl ölçek üstüne oturmayı ve ateşi bıçakla karıştırmayı yasaklayarak küçük şeyleri büyük şeylerin simgesi yapmışsa, eskiler de özellikle rahipler için pek çok bilmece kullanmıştır; fener de bunlardandır. Çünkü fener, psykhēyi kuşatan bedene benzer. İçerideki psykhē ışıktır; onun anlayan ve düşünen yanı hep açık ve görür olmalı, asla kapanmamalı, görmez hâlde kalmamalıdır.
Rüzgâr olunca kuşlar sabit durmaz, başıboş ve düzensiz uçtukları için güvenilir işaretler vermez. Bu âdetle kuş falcılarına, rüzgârlı havada değil, durgun ve sakin havada, yani fenerleri açık kullanabilecekleri zaman bu işe çıkmayı öğretirler.
διὰ τί τῶν ἐπʼ οἰωνοῖς ἱερέων, οὓς Αὔσπικας πρότερον Αὔγουρας δὲ νῦν καλοῦσιν, ᾤοντο δεῖν ἀεὶ τοὺς λαμπτῆρας ἀνεῳγμένους εἶναι καὶ τὸ πῶμα μὴ ἐπικεῖσθαι; ἢ καθάπερ οἱ Πυθαγορικοὶ μικρὰ μεγάλων ἐποιοῦντο σύμβολα κωλύοντες ἐπὶ χοίνικος καθῆσθαι καὶ πῦρ μαχαίρᾳ μὴ σκαλεύειν, οὕτως οἱ παλαιοὶ πολλοῖς αἰνίγμασιν ἐχρῶντο καὶ μάλιστα πρὸς τοὺς ἱερεῖς, οἷόν ἐστι καὶ τὸ τοῦ λαμπτῆρος, ἔοικε γὰρ ὁ λαμπτὴρ τῷ περιέχοντι τὴν ψυχὴν σώματι. φῶς γάρ ἐστιν ἡ ἐντὸς ψυχὴ καὶ δεῖ τὸ συνετὸν καὶ φρόνιμον ἀεὶ ἀναπεπταμένον αὐτῆς εἶναι καὶ δεδορκὸς καὶ μηδέποτε συγκεκλεῖσθαι μηδʼ ἄποπτον μένειν. πνευμάτων δʼ ὄντων, οὐκ εὐσταθοῦσιν οἱ ὄρνιθες οὐδὲ βέβαια σημεῖα παρέχουσι διὰ τὴν πλάνην καὶ τὴν ἀνωμαλίαν. διδάσκουσιν οὖν τῷ ἔθει μὴ πνευμάτων ὄντων ἀλλὰ νηνεμίας καὶ καταστάσεως ἐπὶ ταῦτα προϊέναι τοὺς οἰωνοπόλους, ὅτε δύνανται τοῖς λαμπτῆρσιν ἀνεῳγμένοις χρῆσθαι.
7373. Yarası olan rahiplerin kuş falına oturması neden yasaktı?
Bu da ilahî işlere, hiçbir şeyin kendilerini ısırmadığı, psykhēlerinde âdeta kendilerine özgü bir yara ve hâl taşımadıkları, acısız, zedesiz ve dikkatleri dağılmamış bir durumda girişmek gerektiğinin simgesi midir?
Yoksa şu akla uygundur: Kurban için yaralı hayvan, fal için yaralı kuş kullanılmıyorsa, insan böyle şeylerden kendi üzerinde daha da çok sakınmalı, tanrıların gönderdiği işaretlere temiz, sağlam ve bütün olarak gitmelidir. Çünkü yara, bedenin bir sakatlığı ve kirlenmesi gibidir.
διὰ τί δʼ ἀπείρητο τοῖς ἕλκος ἔχουσιν ἱερεῦσιν ἐπʼ οἰωνῶν καθέζεσθαι ; πότερον καὶ τοῦτο σύμβολόν ἐστι τοῦ μηδὲν δακνομένους μηδʼ οἷον ἕλκος ἴδιον καὶ πάθος ἔχοντας ἐν τῇ ψυχῇ τὰ θεῖα χρηματίζειν, ἀλλʼ ἀλύπους καὶ ἀκεραίους καὶ ἀπερισπάστους ὄντας; ἢ κατὰ λόγον ἐστίν, εἰ μήθʼ ἱερείῳ χρήσαιτʼ ἄν τις ἕλκος ἔχοντι πρὸς θυσίαν μήτʼ ὄρνισι πρὸς οἰωνισμόν, ἔτι μᾶλλον ἐφʼ ἑαυτῶν φυλάττεσθαι τὰ τοιαῦτα, καὶ καθαροὺς γενομένους καὶ ἀσινεῖς καὶ ὁλοκλήρους ἐπὶ τὰ παρὰ τῶν θεῶν σημαινόμενα βαδίζειν; τὸ γὰρ ἕλκος ἔοικε πήρωσὶς τις εἶναι καὶ μιασμὸς τοῦ σώματος.
7474. Kral Servius Tullius neden brevis dedikleri Küçük Talih tapınağını kurdu?
Başlangıçta küçük ve düşük durumda olduğu, esir bir anneden doğduğu hâlde talih sayesinde Roma'ya kral olduğu için mi? Ama bu değişim talihin küçüklüğünü değil, daha çok büyüklüğünü gösterir. Servius herkesten çok talihin gücünü tanrılaştırıp bütün işlerini ona bağlamış görünür. Çünkü yalnız Umut Veren, Belayı Savuşturan, Yumuşak, İlk Doğan ve Erkek Talih'e tapınak yaptırmakla kalmadı; Özel Talih'in, ayrıca Dönüp Bakan Talih'in ve Bakire Talih'in de tapınağı vardır. Öbür lakapları saymaya ne gerek? Ökseci Talih'in bile tapınağı vardır; buna Viscata derler, çünkü talih bizi uzaktan yakalayıp işlere yapıştırır.
Bir bak: Servius, talihin küçük bir farkla hep büyük sonuçlar doğurduğunu, küçük bir şeyin olması ya da olmamasının çoğu kez bazı insanları en büyük şeylere eriştirdiğini ya da onlardan yoksun bıraktığını anlamış olmasın? Küçük Talih tapınağını, işlere dikkat etmeyi ve karşılaşılan şeyleri küçük diye küçümsememeyi öğretmek için kurmuş olabilir.
διὰ τί μικρᾶς Τύχης ἱερὸν ἱδρύσατο Σερούιος Τούλλιος ὁ βασιλεὺς ἣν βρέβεμ καλοῦσι; πότερον ὅτι μικρὸς ὢν ἐν ἀρχῇ καὶ ταπεινὰ πράττων καὶ γεγονὼς ἐκ μητρὸς αἰχμαλώτου διὰ τὴν τύχην ἐβασίλευσε τῆς Ῥώμης· ἢ αὕτη μὲν ἡ μεταβολὴ μέγεθος ἐμφαίνει τύχης μᾶλλον ἢ μικρότητα, πάντων δὲ μάλιστα Σερούιος ἔοικε τὴν τῆς τύχης ἐκθειάσας δύναμιν ἐπιφημίσαι πράξεσιν ἁπάσαις; οὐ γὰρ μόνον Τύχης εὐέλπιδος καὶ ἀποτροπαίου καὶ μειλιχίας καὶ πρωτογενείας καὶ ἄρρενος ἱερὰ κατεσκεύασεν, ἀλλʼ ἔστιν ἰδίας Τύχης ἱερόν, ἕτερον δʼ ἐπιστρεφομένης, ἄλλο παρθένου· καὶ τί ἄν τις ἐπεξίοι τὰς ἄλλας ἐπωνυμίας, ὅπου Τύχης ἰξευτρίας ἱερόν ἐστιν, ἣν βισκᾶταν ὀνομάζουσιν, ὡς πόρρωθεν ἡμῶν ἁλισκομένων ὑπʼ αὐτῆς καὶ προσισχομένων τοῖς πράγμασιν; ὅρα δὴ μὴ καταμαθὼν τὸ παρὰ μικρὸν ἀεὶ τῆς τύχης μέγα δυνάμενον, καὶ ὅτι τῷ γενέσθαι τι μικρὸν ἢ μὴ γενέσθαι τι πολλάκις ὑπῆρξεν ἐνίοις τυχεῖν ἢ διαμαρτεῖν τῶν μεγίστων, μικρᾶς Τύχης ἱερὸν ἱδρύσατο, προσέχειν διδάσκων τοῖς πράγμασι καὶ μὴ καταφρονεῖν διὰ μικρότητα τῶν ἐντυγχανόντων.
7575. Kandili neden söndürmez, kendiliğinden sönmesine bırakırlardı?
Sönmez ve ölümsüz ateşin akrabası, kardeşi olarak ona saygı duydukları için mi? Yoksa bu da canlı bir varlığı, zarar vermedikçe yok etmemek ve öldürmemek gerektiğinin simgesi midir? Çünkü ateş canlıya benzer: Besine ihtiyaç duyar, kendi kendine hareket eder ve söndürülürken öldürülüyormuş gibi ses çıkarır.
Yoksa bu âdet bize, doyduğumuzda ateşi, suyu ya da başka zorunlu bir şeyi yok etmememizi, ihtiyacı olanların kullanmasına izin vermemizi ve artık ihtiyacımız kalmayınca başkalarına bırakmamızı mı öğretir?
διὰ τί λύχνον οὐκ ἐσβέννυσαν, ἀλλʼ αὐτὸν ὑφʼ ἑαυτοῦ περιεώρων μαραινόμενον; πότερον ὡς συγγενὲς καὶ ἀδελφικὸν σεβόμενοι τοῦ ἀσβέστου καὶ ἀθανάτου πυρός, ἢ καὶ τοῦτο σύμβολόν ἐστι τοῦ μὴ δεῖν τὸ ἔμψυχον, ἂν μὴ βλάπτῃ, διαφθείρειν μηδʼ ἀναιρεῖν, ὡς ζῴῳ τοῦ πυρὸς ἐοικότος; καὶ γὰρ τροφῆς δεῖται καὶ αὐτοκίνητόν ἐστιν καὶ σβεννύμενον φωνὴν ἀφίησιν ὥσπερ φονευόμενον. ἤ διδάσκει τὸ ἔθος ἡμᾶς ὅτι δεῖ μήτε πῦρ μήθʼ ὕδωρ μήτʼ ἄλλο τι τῶν ἀναγκαίων αὐτοὺς ἄδην ἔχοντας διαφθείρειν, ἀλλʼ ἐᾶν χρῆσθαι τοὺς δεομένους καὶ ἀπολείπειν ἑτέροις, ὅταν αὐτοὶ μηκέτι χρείαν ἔχωμεν;
7676. Soylulukça üstün sayılanlar ayakkabılarında neden hilal biçiminde süsler taşır?
Kastor'un dediği gibi, bu, ayda bulunduğu söylenen meskenin simgesi olduğu ve psykhēler ölümden sonra ayı yeniden ayaklarının altına alacağı için mi? Yoksa en eski halka tanınmış bir ayrıcalık mıdır? Bunlar, Euandros'la gelen ve Ay'dan Öncekiler denen Arkadlardı.
Yoksa bu da pek çok şey gibi, kendini beğenip büyüklenenlere ayı örnek göstererek insan işlerinin iki yöne de değişebileceğini mi hatırlatır?
Önce görünmezlikten gelir, genç,
yüzünü güzelleştirip dolgunlaşarak;
kendini en güzel gösterdiği anda da
yeniden erir gider, hiçliğe varır.
Yoksa bu bir itaat dersi miydi? Krala bağlı olanlar bundan rahatsız olmamalıdır. Ay, kendinden üstün olana yönelmek ister ve Parmenides'in dediği gibi "gözleri hep güneşin ışıklarında" ikinci sırada durur; onlar da aynı şekilde önderleriyle birlikte yürüyüp onun gücünden ve onurundan yararlanarak ikinci sıraya razı olmalıdır.
διὰ τί τὰς ἐν τοῖς ὑποδήμασι σεληνίδας οἱ διαφέρειν δοκοῦντες εὐγενείᾳ φοροῦσιν; πότερον, ὡς Κάστωρ φησί, σύμβολόν ἐστι τοῦτο τῆς λεγομένης οἰκήσεως ἐπὶ τῆς σελήνης καὶ ὅτι μετὰ τὴν τελευτὴν αὖθις αἱ ψυχαὶ τὴν σελήνην ὑπὸ πόδας ἕξουσιν, ἢ τοῖς παλαιοτάτοις τοῦθʼ ὑπῆρχεν ἐξαίρετον; οὗτοι δʼ ἦσαν Ἀρκάδες τῶν ἀπʼ Εὐάνδρου Προσελήνων λεγομένων. ἢ, καθάπερ ἄλλα πολλά, καὶ τοῦτο τοὺς ἐπαιρομένους καὶ μέγα φρονοῦντας ὑπομιμνσῄκει τῆς ἐπʼ ἀμφότερον τῶν ἀνθρωπίνων μεταβολῆς παράδειγμα ποιουμένους τὴν σελήνην, ὡς ἐξ ἀδήλου πρῶτον ἔρχεται νέα πρόσωπα καλλύνουσα καὶ πληρουμένη, χὤταν περ αὑτῆς εὐπρεπεστάτη φανῇ, πάλιν διαρρεῖ κἀπὶ μηδὲν ἔρχεται; ἤ πειθαρχίας ἦν μάθημα βασιλευομένους μὴ δυσχεραίνειν, ἀλλʼ ὥσπερ ἡ σελήνη προσέχειν ἐν ἐθέλει τῷ κρείττονι καὶ δευτερεύειν ἀεὶ παπταίνουσα πρὸς αὐγὰς ἠελίοιο κατὰ τὸν Παρμενίδην, οὕτω τὴν δευτέραν τάξιν ἀγαπᾶν χρωμένους τῷ ἡγεμόνι καὶ τῆς ἀπʼ ἐκείνου δυνάμεως καὶ τιμῆς ἀπολαύοντας;
7777. Yılı neden Zeus'a, ayları Hera'ya ait sayarlar?
Görünmez ve akılla kavranan tanrıların kralı Zeus ile Hera, görünenlerin kralı ise güneş ile ay olduğu için mi? Yılı güneş, ayları ay yapar. Bunları onların yalnızca suretleri saymamalı; güneş maddedeki Zeus'un kendisi, ay da maddedeki Hera'nın kendisidir. Bu yüzden Hera'ya Iuno da derler; bu ad, yeni ya da daha genç olanı anlatır ve aydan gelir. Hera'ya Lucina da derler, yani ışıklı ya da aydınlatan; onun da ay gibi doğumlara ve sancılara yardım ettiğine inanırlar:
yıldızların lacivert göğünden
ve çabuk doğurtan aydan geçerek.
Çünkü doğumların en çok dolunayda kolay geçtiğine inanılır.
διὰ τί τὸν μὲν ἐνιαυτὸν τοῦ Διὸς νομίζουσι, τοὺς δὲ μῆνας τῆς Ἥρας; ἢ ὅτι τῶν μὲν ἀοράτων θεῶν καὶ νοητῶν βασιλεύουσι Ζεὺς καὶ Ἥρα, τῶν δʼ ὁρατῶν ἥλιος καὶ σελήνη; ποιεῖ δʼ ὁ μὲν ἥλιος τὸν ἐνιαυτόν, ἡ δὲ σελήνη τοὺς μῆνας. δεῖ δὲ μὴ νομίζειν ἁπλῶς εἰκόνας ἐκείνων τούτους, ἀλλʼ αὐτὸν ἐν ὕλῃ Δία τὸν ἥλιον, καὶ αὐτὴν τὴν Ἥραν ἐν ὕλῃ τὴν σελήνην. διὸ καὶ Ἰουνῶνεμ ἐπονομάζουσι τὴν Ἥραν, τὸ νέον ἢ τὸ νεώτερον ἐμφαίνοντος τοῦ ὀνόματος ἀπὸ τῆς σελήνης· καὶ Λουκῖναν Ἥραν καλοῦσιν οἷον φωτεινὴν ἢ φωτίζουσαν καὶ νομίζουσιν ἐν ταῖς λοχείαις καὶ ὠδῖσι βοηθεῖν, ὥσπερ καὶ τὴν σελήνην, διὰ κυάνεον πόλον ἄστρων διὰ τʼ ὠκυτόκοιο σελάνας· εὐτοκεῖν γὰρ ἐν ταῖς πανσελήνοις μάλιστα δοκοῦσιν.
7878. "Sol" denen kuş alameti neden uğurlu sayılır?
Bu doğru değildir de dil mi çoğu kimseyi yanıltır? Sola sinistrum derler, izin vermeye de sinere; izin isterken de sine derler. Demek ki işe izin veren kuşa sinisterium denir, çoğu kimse bunu yanlış anlayıp sinistrum diye adlandırır.
Yoksa Dionysios'un dediği gibi, Aeneas'ın oğlu Ascanius Mezentius'a karşı saf kurarken solda zafer getiren bir şimşek çakmış, bunu alamet saymışlar ve o günden sonra da böyle mi gözetiyorlar? Başkalarına göre bu Aeneas'ın başına gelmiştir. Nitekim Thebailılar da Leuktra'da düşmanı sol kanatlarıyla bozguna uğratıp yenince, bütün savaşlarda önderliği hep sol kanada verdiler.
Yoksa daha çok, Juba'nın dediği gibi, doğuya bakanın solunda kuzey kalır, bazıları da kuzeyi evrenin sağı ve üst tarafı saydığı için mi?
Bir bak: Kuş falına bakanlar, sol taraf tabiatça daha zayıf olduğundan, onu güçlendirip eksik gücünü denkleştirerek desteklemiş olmasın?
Yoksa yeryüzündeki ölümlü şeylerin göktekilere ve ilahî olanlara karşı durduğunu düşünerek, bizim solumuzdakileri tanrıların kendi sağlarından gönderdiğine mi inanıyorlardı?
διὰ τί τῶν οἰωνῶν ὁ καλούμενος ἀριστερὸς αἴσιος; πότερον οὐκ ἔστι τοῦτʼ ἀληθές, ἀλλὰ παρακρούεται πολλοὺς ἡ διάλεκτος ; τὸ γὰρ ἀριστερὸν σίνιστρον ὀνομάζουσι, τὸ δʼ ἐφεῖναι σίνερε καὶ σίνε λέγουσιν, ὅταν ἐφεῖναι παρακαλῶσι. τὸν οὖν ἐφιέντα τὴν πρᾶξιν οἰωνὸν σινιστέριον ὄντα σίνιστρον οὐκ ὀρθῶς ὑπολαμβάνουσιν οἱ πολλοὶ καὶ ὀνομάζουσιν. ἢ, καθάπερ Διονύσιός φησιν, Ἀσκανίῳ τῷ Αἰνείου παραταττομένῳ πρὸς Μεζέντιον ἀστραπῆς ἐν ἀριστερᾷ νικηφόρου γενομένης οἰωνισάμενοις καὶ πρὸς τὸ λοιπὸν οὕτω παραφυλάττουσιν; ἤ, ὡς ἄλλοι τινές, Αἰνείᾳ τούτου συμπεσόντος; καὶ γὰρ Θηβαῖοι τῷ ἀριστερῷ κέρατι τρεψάμενοι τοὺς πολεμίους καὶ κρατήσαντες ἐν Λεύκτροις, διετέλεσαν ἐν πάσαις ταῖς μάχαις τῷ ἀριστερῷ τὴν ἡγεμονίαν ἀποδιδόντες. ἤ μᾶλλον, ὡς Ἰόβας φησί, τοῖς πρὸς τὰς ἀνατολὰς ἀποβλέπουσιν ἐν ἀριστερᾷ γίγνεται τὸ βόρειον, ὃ δὴ τοῦ κόσμου δεξιὸν ἔνιοι τίθενται καὶ καθυπέρτερον; ὅρα δὲ μὴ φύσει τοῖς εὐωνύμοις ἀσθενεστέροις οὖσιν οἱ προϊστάμενοι τῶν οἰωνῶν οἷον ἀναρρωννύουσι καὶ ὑπερείδουσι τὸ ἐλλιπὲς τῆς δυνάμεως ἐπανισοῦντες. ἢ τὰ ἐπίγεια καὶ θνητὰ τοῖς οὐρανίοις καὶ θείοις ἀντικεῖσθαι νομίζοντες ᾤοντο τὰ πρὸς ἡμᾶς ἀριστερὰ τοὺς θεοὺς ἀπὸ τῶν δεξιῶν προπέμπειν;
7979. Zafer alayı yapmış biri ölüp yakıldığında, Liparalı Pyrrhon'un bildirdiğine göre, bir kemiğini alıp şehre getirmek ve oraya koymak neden serbestti?
Ölüye saygıdan mı? Başka kahramanlara ve komutanlara da, yalnız kendilerine değil, soylarından gelenlere de Forum'a gömülme hakkı tanımışlardır; Valerius ve Fabricius gibi. Söylendiğine göre bunların torunları ölüp Forum'a getirilince altına yanan bir meşale tutulur, sonra hemen kaldırılırmış. Böylece onuru kıskanç gözlere batırmadan kullanır, yalnız bu hakkı pekiştirirlermiş.
διὰ τί τοῦ θριαμβεύσαντος εἶτʼ ἀποθανόντος καὶ καέντος ἐξῆν ὀστέον λαβόντας εἰς τὴν πόλιν εἰσφέρειν καὶ κατατίθεσθαι, ὡς Πύρρων ὁ Λιπαραῖος ἱστόρηκεν; ἢ τιμῆς ἕνεκα τοῦ τεθνηκότος; καὶ γὰρ ἄλλοις ἀριστεῦσι καὶ στρατηγοῖς ἔδωκαν οὐκ αὐτοὺς μόνον ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀπʼ αὐτῶν ἐνθάπτεσθαι τῇ ἀγορᾷ, καθάπερ Οὐαλερίῳ καὶ Φαβρικίῳ· καὶ φασι τούτων ἀπογόνοις ἀποθανοῦσι καὶ κομισθεῖσιν εἰς ἀγορὰν ὑφίεσθαι δᾷδα καιομένην, εἶτʼ εὐθὺς αἴρεσθαι,, χρωμένων ἀνεπιφθόνως τῇ τιμῇ καὶ τὸ ἐξεῖναι μόνον ἐκβεβαιουμένων.
8080. Zafer kazananlara devlet ziyafeti verirken neden konsüllerden özür diler, onlara haber gönderip yemeğe gelmemelerini rica ederlerdi?
Zafer kazanana sofrada en şerefli yerin ayrılması ve yemekten sonra uğurlanması gerektiği için mi? Konsüller oradayken bunlar başkasına değil, ancak onlara yapılabilir.
διὰ τί τοὺς θριαμβεύσαντας ἑστιῶντες ἐν δημοσίῳ παρῃτοῦντο τοὺς ὑπάτους, καὶ πέμποντες παρεκάλουν μὴ ἐλθεῖν ἐπὶ τὸ δεῖπνον; ἢ καὶ τόπον ἔδει τῷ θριαμβεύσαντι κλισίας τὸν ἐντιμότατον ἀποδίδοσθαι καὶ προπομπὴν μετὰ τὸ δεῖπνον; ταῦτα δʼ οὐκ ἔξεστιν ἑτέρῳ γίγνεσθαι τῶν ὑπάτων παρόντων, ἀλλʼ ἐκείνοις.
8181. Öbür yöneticiler mor kenarlı giysi giydiği hâlde halk tribunu neden giymez?
Çünkü o aslında yönetici değildir, öyle mi? Nitekim tribunların ne değnekçileri vardır ne de kürsüde oturarak iş görürler; bütün öbür yöneticiler gibi yılbaşında göreve başlamazlar, diktatör seçilince de görevleri sona ermez. Diktatör bütün yetkileri kendine alırken yalnız onlar yerlerinde kalır; sanki yönetici değil, başka bir sınıftandırlar. Bazı hatipler itirazın dava olmadığını söyler, çünkü davanın tersini yapar: Dava mahkemeyi kurar ve işletir, itiraz ise kaldırır ve dağıtır. Aynı şekilde tribunluğun da yöneticilikten çok, yöneticiliği engellemek ve ona karşı durmak olduğunu düşünürler. Çünkü onun yetkisi ve gücü, yöneticinin gücüne karşı durmak ve aşırı yetkisini kısmaktır.
Söz ustalığıyla bunlar ve benzerleri söylenebilir. Ama tribunluk doğuşunu halktan aldığı için halktan olmak onun gücüdür. Öbürlerinden üstün görünmemek, tavırda, giyimde ve yaşayışta sıradan vatandaşlara benzemek büyük bir şeydir. Gösteriş konsüle ve praetora yakışır; tribun ise, Gaius Curio'nun dediği gibi, çiğnenmelidir. Görünüşü heybetli olmamalı, yanına güç yaklaşılan ve halka sert biri olmamalı; başkaları için yorulmaz, halk için kolay ulaşılır olmalıdır. Bu yüzden evinin kapısının da kapanmaması âdettir; gece gündüz açıktır, ihtiyacı olanlar için liman ve sığınaktır. Görünüşte alçaldıkça güçte yükselir. Çünkü ihtiyaç anında herkesin ortak malı, herkesin erişebileceği bir sunak gibi olmasını isterler; onurda ise onu kutsal, dokunulmaz ve masun kılarlar. Öyle ki sokakta yürürken başına bir şey gelse, bedenini kirlenmiş gibi arındırıp temizletmesi kanundur.
διὰ τί περιπόρφυρον ὁ δήμαρχος οὐ φορεῖ, τῶν ἄλλων ἀρχόντων φορούντων; ἢ τὸ παράπαν οὐδʼ ἐστὶν ἄρχων; οὐδὲ γὰρ ῥαβδούχους ἔχουσι οὐδʼ ἐπὶ δίφρου καθήμενοι χρηματίζουσιν, οὐδʼ ἔτους ἀρχῇ καθάπερ οἱ λοιποὶ πάντες ἄρχοντες εἰσίασιν, οὐδὲ παύονται δικτάτωρος αἱρεθέντος ἀλλὰ πᾶσαν ἀρχὴν ἐκείνου μετατιθέντος εἰς ἑαυτὸν αὐτοὶ μόνοι διαμένουσιν, ὥσπερ οὐκ ὄντες ἄρχοντες ἀλλʼ ἑτέραν τινὰ τάξιν ἔχοντες. ὡς δὲ τῶν ῥητόρων ἔνιοι τὴν παραγραφὴν οὐ βούλονται δίκην εἶναι, τοὐναντίον τῇ δίκῃ δρῶσαν ἡ μὲν γὰρ εἰσάγει καὶ ποιεῖ κρίσιν, ἡ δʼ ἀναιρεῖ καὶ λύει· τὸν αὐτὸν τρόπον οἴονται τὴν δημαρχίαν κώλυσιν ἀρχῆς μᾶλλον εἶναι καὶ πρὸς ἀρχὴν ἀντίταξιν ἢ ἀρχήν. τὸ γὰρ ἐνστῆναι πρὸς δύναμιν ἄρχοντος καὶ τὴν ἄγαν ἐξουσίαν ἀφελεῖν ἐξουσία καὶ δύναμίς ἐστιν αὐτῆς. ἢ ταῦτα μὲν ἄν τις εἴποι καὶ τὰ τοιαῦτα χρώμενος εὑρησιλογίᾳ· τῆς δὲ δημαρχίας τὴν γένεσιν ἐκ τοῦ δήμου λαμβανούσης τὸ δημοτικὸν ἰσχυρόν ἐστι, καὶ μέγα τὸ μὴ μεῖζον φρονεῖν τῶν λοιπῶν ἀλλʼ ὁμοιοῦσθαι καὶ σχήματι καὶ στολῇ καὶ διαίτῃ τοῖς ἐπιτυγχάνουσι τῶν πολιτῶν. ὁ γὰρ ὄγκος ὑπάτῳ προσήκει καὶ στρατηγῷ, τὸν δὲ δήμαρχον, ὡς Γάιος Κουρίων ἔλεγε, καταπατεῖσθαι δεῖ, καὶ μὴ σεμνὸν εἶναι τῇ ὄψει μηδὲ δυσπρόσοδον μηδὲ τοῖς πολλοῖς χαλεπόν, ἀλλʼ ὑπὲρ τῶν ἄλλων ἄοκνον τοῖς δὲ πολλοῖς εὐμεταχείριστον. ὅθεν οὐδʼ οἰκίας αὐτοῦ κλείεσθαι νενόμισται, θύραν, ἀλλὰ καὶ νύκτωρ ἀνέῳγε καὶ μεθʼ ἡμέραν ὥσπερ λιμὴν καὶ καταφυγὴ τοῖς δεομένοις. ὅσῳ δὲ μᾶλλον ἐκταπεινοῦται τῷ σχήματι, τοσούτῳ μᾶλλον αὔξεται τῇ δυνάμει. κοινὸν γὰρ αὐτὸν ἀξιοῦσι τῇ χρείᾳ καὶ πᾶσιν ἐφικτὸν ὥσπερ βωμὸν εἶναι, τῇ δὲ τιμῇ ποιοῦσιν ἱερὸν καὶ ἅγιον καὶ ἄσυλον ὅπου κἂν βαδίζων ἐν δημοσίῳ πάθῃ τι, νόμος ἐστὶ καθαίρεσθαι καὶ ἁγνίζεσθαι τὸ σῶμα καθάπερ μεμιασμένον.
8282. Praetorların değnekleri neden baltalarla birlikte bağlanmış olarak taşınır?
Yöneticinin öfkesinin el altında ve serbest olmaması gerektiğinin simgesi olduğu için mi? Yoksa değnekleri yavaş yavaş çözmek öfkeye gecikme ve oyalanma katarak çoğu kez cezadan vazgeçirdiği için mi? Kötülüğün de bir kısmı tedavi edilebilir, bir kısmı edilemez olduğundan, değnekler düzelebileni uyarır, baltalar ise uyarıdan anlamayanı keser atar.
διὰ τί τῶν στρατηγῶν αἱ ῥάβδοι συνδεδεμέναι προσηρτημένων τῶν πελέκεων φέρονται; πότερον ὅτι σύμβολόν ἐστι τοῦ μὴ δεῖν πρόχειρον εἶναι καὶ λελυμένην τὴν ὀργὴν τοῦ ἄρχοντος, ἢ διατριβὴν καὶ μέλλησιν ἐμποιοῦν τῇ ὀργῇ τὸ λύειν ἀτρέμα τὰς ῥάβδους πολλάκις ἐποίησε μεταγνῶναι περὶ τῆς κολάσεως; ἐπεὶ δὲ τῆς κακίας τὸ μὲν ἰάσιμόν ἐστι τὸ δʼ ἀνήκεστον, αἱ μὲν ῥάβδοι νουθετοῦσι τὸ μεταθέσθαι δυνάμενον, οἱ δὲ πελέκεις ἀποκόπτουσι τὸ ἀνουθέτητον.
8383. Bletonesii denen barbarların tanrılara insan kurban ettiğini öğrenen Romalılar, cezalandırmak için yöneticilerini getirtmişler; bunu bir kanuna uyarak yaptıkları anlaşılınca onları serbest bırakmışlar, ama ileride yapmalarını yasaklamışlardı. Oysa kendileri de bundan çok yıl önce değil, Öküz Pazarı denen yerde, ikisi erkek ikisi kadın, kimi Yunan kimi Galat dört kişiyi canlı canlı gömmüşlerdi. Bunu kendileri yapıp barbarları dine aykırı davranmakla suçlamaları tuhaf görünmüyor mu? Neden böyle davrandılar?
İnsanları tanrılara kurban etmeyi dinsizlik, daimōnlara kurban etmeyi zorunluluk saydıkları için mi? Yoksa bunu âdet ve kanun gereği yapanları suçlu sayıyor, kendilerinin ise Sibylla kitaplarının buyruğuyla yaptığını düşündükleri için mi? Anlatıldığına göre Helvia adında bir kız at üstünde giderken yıldırım çarpmış. At çıplak yatar bulunmuş, kız da sanki giysisi kasten sıyrılmış gibi çıplakmış; ayakkabıları, yüzükleri ve başörtüsü ayrı ayrı yerlere saçılmış, dili de ağzından dışarı çıkmış. Kâhinler bunun kutsal bakireler için korkunç ve dillere düşecek bir utanç olduğunu, şövalyelere de bir hakaretin bulaşacağını bildirmiş. Sonra bir şövalyenin barbar kölesi, Vesta bakirelerinden Aemilia, Licinia ve Marcia'nın aynı zamanda iffetini yitirdiğini ve uzun süredir erkeklerle ilişkide olduğunu ihbar etmiş; bu erkeklerden biri de ihbarcının efendisi Vetutius Barrus'muş. Suçları sabit olan bu kadınlar cezalandırılmış. Olay korkunç görülünce rahiplerin Sibylla kitaplarına başvurmasına karar verilmiş. Söylendiğine göre bunların kötü sonuçlar doğuracağını önceden bildiren ve gelmekte olan felaketi savuşturmak için tuhaf ve yabancı daimōnlara iki Yunan ile iki Galat'ın orada canlı olarak gömülüp sunulmasını buyuran kehanetler bulunmuş.
διὰ τί τοὺς καλουμένους Βλετονησίους βαρβάρους ὄντας ἄνθρωπον τεθυκέναι θεοῖς πυθόμενοι, μετεπέμψαντο τοὺς ἄρχοντας αὐτῶν ὡς κολάσοντες, ἐπεὶ δὲ νόμῳ τινὶ τοῦτʼ ἐφαίνοντο πεποιηκότες, ἐκείνους μὲν ἀπέλυσαν, ἐκώλυσαν δὲ πρὸς τὸ λοιπόν; αὐτοὶ δʼ οὐ πολλοῖς ἔτεσιν ἔμπροσθεν δύο μὲν ἄνδρας δύο δὲ γυναῖκας ἐν τῇ βοῶν ἀγορᾷ λεγομένῃ, τοὺς μὲν Ἕλληνας, τοὺς δὲ Γαλάτας, ζῶντας κατώρυξαν φαίνεται γὰρ ἄτοπον ταῦτα μὲν ποιεῖν αὐτούς, ἐπιτιμᾶν δὲ βαρβάροις ὡς οὐχ ὅσια ποιοῦσι. πότερον τὸ μὲν θεοῖς θύειν ἀνθρώπους ἀνόσιον ἡγοῦντο, τὸ δὲ δαίμοσιν ἀναγκαῖον ἢ τοὺς μὲν ἔθει καὶ νόμῳ τοῦτο πράττοντας ἁμαρτάνειν ἐνόμιζον, αὐτοὶ δὲ προσταχθέντες ἐκ τῶν Σιβυλλείων ἔπραξαν; λέγεται γὰρ Ἐλβίαν τινὰ παρθένον ὀχουμένην ἐφʼ ἵππου βληθῆναι κεραυνῷ, καὶ γυμνὸν μὲν εὑρεθῆναι κείμενον τὸν ἵππον, γυμνὴν δʼ αὐτὴν ὡς ἐπίτηδες ἀνηγμένου τοῦ χιτῶνος ἀπὸ τῶν ἀπορρήτων, ὑποδημάτων δὲ καὶ δακτυλίων καὶ κεκρυφάλου διερριμμένων χωρὶς ἄλλων ἀλλαχόθι, τοῦ δὲ στόματος ἔξω προβεβληκότος τὴν γλῶσσαν. ἀποφηναμένων δὲ τῶν μάντεων δεινὴν μὲν αἰσχύνην ταῖς ἱεραῖς παρθένοις εἶναι καὶ γενήσεσθαι περιβόητον, ἅψεσθαι δέ τινα καὶ ἱππέων ὕβριν, ἐμήνυσε βάρβαρος τινὸς ἱππικοῦ θεράπων τρεῖς παρθένους τῶν ἑστιάδων, Αἰμιλίαν καὶ Λικινίαν καὶ Μαρκίαν, ὑπὸ ταὐτὸ διεφθαρμένας καὶ συνούσας πολὺν χρόνον ἀνδράσιν, ὧν εἷς ἦν Βετούτιος Βάρρος τοῦ μηνυτοῦ δεσπότης. ἐκεῖναι μὲν οὖν ἐκολάσθησαν ἐξελεγχθεῖσαι, τῆς δὲ πράξεως δεινῆς φανείσης, ἔδοξεν ἀνερέσθαι τὰ Σιβύλλεια τοὺς ἱερεῖς. εὑρεθῆναι δέ φασι χρησμοὺς ταῦτά τε προδηλοῦντας ὡς ἐπὶ κακῷ γενησόμενα, καὶ προστάττοντας ἀλλοκότοις τισὶ δαίμοσι καὶ ξένοις ἀποτροπῆς ἕνεκα τοῦ ἐπιόντος προέσθαι δύο μὲν Ἕλληνας, δύο δὲ Γαλάτας ζῶντας αὐτόθι κατορυγέντας.
8484. Güne neden gece yarısından başlarlar?
Devletin başlangıçta askerî bir düzeni vardı, seferlerde de yararlı işlerin çoğu geceleyin önceden yapılır, ondan mı? Yoksa güneşin doğuşunu işin, geceyi ise hazırlığın başlangıcı saydıkları için mi? Çünkü hazırlanıp iş yapmak gerekir, iş yaparken hazırlanmak değil; Myson'un kışın harman yabası yaparken bilge Khilon'a söylediği gibi.
Yoksa çoğu kişi için öğle vakti kamu işlerini ve ciddi işleri görmenin sınırı olduğundan, gece yarısını başlangıç yapmak uygun göründüğü için mi? Bunun büyük kanıtı, Romalı yöneticinin öğleden sonra antlaşma ve sözleşme yapmamasıdır.
Yoksa günün başlangıcını ve sonunu güneşin batışıyla ve doğuşuyla belirlemek mümkün olmadığı için mi? Çünkü çoğunluk gibi hisle ayırıp güneşin ilk görünüşünü günün, son kayboluşunu gecenin başlangıcı alırsak ekinoks diye bir şey kalmaz; gündüze en eşit saydığımız gece bile güneşin büyüklüğü yüzünden gündüzden kısa çıkar. Matematikçiler bu tuhaflığı gidermek için gündüzle geceyi ayıran anı, güneşin merkezinin ufka değdiği an kabul eder; ama bu da apaçık olanı ortadan kaldırır. Çünkü yeryüzünde hâlâ çok ışık varken ve güneş bizi aydınlatırken gündüz olduğunu kabul etmeyip hâlâ gece demek gerekecektir. Demek ki güneşin doğuşunda ve batışında başlangıcı yakalamak, sözü edilen saçmalıklar yüzünden güçtür; geriye onun gökyüzünün ortasına ya da karşı ortasına gelişini başlangıç almak kalır. İkincisi daha iyidir, çünkü güneş öğleden sonra batıya doğru bizden uzaklaşır, gece yarısından sonra doğuya doğru bize yaklaşır.
διὰ τί τὴν τῆς ἡμέρας ἀρχὴν ἐκ μέσης νυκτὸς λαμβάνουσι; πότερον ὅτι ἡ πολιτεία στρατιωτικὴν ἐν ἀρχῇ σύνταξιν εἶχε, τὰ δὲ πολλὰ νύκτωρ ἐν ταῖς στρατείαις προλαμβάνεται τῶν χρησίμων; ἢ πράξεως μὲν ἀρχὴν ἐποιοῦντο τὴν ἀνατολήν, παρασκευῆς δὲ τὴν νύκτα; δεῖ γὰρ παρασκευασαμένους πράττειν, ἀλλὰ μὴ παρασκευάζεσθαι πράττοντας, ὡς Μύσων πρὸς Χίλωνα τὸν σοφὸν εἰπεῖν λέγεται ἐν χειμῶνι θρίνακα τεκταινόμενος. ἢ καθάπερ ἡ μεσημβρία πέρας ἐστὶ τοῖς πολλοῖς τοῦ τὰ δημόσια καὶ σπουδαῖα πράττειν, οὕτως ἀρχὴν ἔδοξε ποιεῖσθαι τὸ μεσονύκτιον; τεκμήριον δὲ τούτου μέγα τὸ μὴ ποιεῖσθαι Ῥωμαῖον ἄρχοντα συνθήκας μηδʼ ὁμολογίας μετὰ μέσον ἡμέρας. ἢ δύσει μὲν καὶ ἀνατολῇ λαμβάνειν ἀρχὴν ἡμέρας καὶ τελευτὴν οὐ δυνατόν ἐστιν; ὡς μὲν γάρ οἱ πολλοὶ τῇ αἰσθήσει διορίζουσιν ἡμέρας μὲν ἀρχὴν τὴν πρώτην ἀνάσχεσιν τοῦ ἡλίου, νυκτὸς δὲ τὴν τελευταίαν ἀπόκρυψιν λαμβάνοντες, οὐχ ἕξομεν ἰσημερίαν, ἀλλʼ ἣν μάλιστα τῇ ἡμέρᾳ νύκτα παρισοῦσθαι δοκοῦμεν, αὕτη τῆς ἡμέρας ἐλάττων φανεῖται τῷ τοῦ ἡλίου μεγέθει. ὃ δʼ αὖ πάλιν οἱ μαθηματικοὶ ταύτην ἰώμενοι τὴν ἀτοπίαν τίθενται, τὸ τοῦ ἡλίου κέντρον, ὅταν ἅψηται τοῦ ὁρίζοντος, ἡμέρας διορισμὸν εἶναι καὶ νυκτός, ἀναίρεσίς ἐστι τῆς ἐναργείας. συμβήσεται γὰρ, ἔτι πολλοῦ φωτὸς ὑπὲρ γῆν ὄντος καὶ τοῦ ἡλίου καταλάμποντος ἡμᾶς, μηδέπω ἡμέραν ὁμολογεῖν ἀλλʼ ἔτι νύκτα εἶναι. ἐπεὶ τοίνυν ἐν ταῖς ἀνατολαῖς καὶ δύσεσι τοῦ ἡλίου δύσληπτός ἐστιν ἡ ἀρχὴ διὰ τὰς εἰρημένας ἀλογίας, ἀπολείπεται τὸ μεσουρανοῦν ἢ τὸ ἀντιμεσουρανοῦν αὐτοῦ λαμβάνειν ἀρχήν. βέλτιον δὲ τὸ δεύτερον· φέρεται γὰρ ἐκ μεσημβρίας ἐπὶ τὰς δύσεις ἀφʼ ἡμῶν, ἐκ δὲ μεσονυκτίου πρὸς ἡμᾶς ἐπὶ τὰς ἀνατολάς.
8585. Eskiden kadınların un öğütmesine ve yemek yapmasına neden izin vermezlerdi?
Sabinlerle yaptıkları antlaşmayı hatırda tuttukları için mi? Çünkü kızlarını kaçırıp sonra savaşıp barıştıklarında, öbür maddeler arasına şu da yazılmıştı: Kadın, Romalı erkek için ne un öğütecek ne de yemek pişirecek.
διὰ τί τὰς γυναῖκας οὔτʼ ἀλεῖν εἴων οὔτʼ ὀψοποιεῖν τὸ παλαιόν; ἢ τὰς συνθήκας διαμνημονεύοντες, ἃς ἐποιήσαντο πρὸς τοὺς Σαβίνους; ἐπεὶ γὰρ ἥρπασαν τὰς θυγατέρας αὐτῶν εἶτα πολεμήσαντες διηλλάγησαν, ἐν ταῖς ἄλλαις ὁμολογίαις καὶ τοῦτʼ ἐγράφη, μήτʼ ἀλεῖν ἀνδρὶ Ῥωμαίῳ γυναῖκα μήτε μαγειρεύειν.
8686. Mayıs ayında neden evlenmezler?
Nisan ile Haziran arasında olduğu için mi? Bunlardan birini Aphrodite'ye, öbürünü Hera'ya, yani evlilik tanrıçalarına adanmış saydıklarından düğünü biraz öne alır ya da beklerler.
Yoksa arınmaların en büyüğünü bu ayda yaptıkları, şimdi köprüden ırmağa kuklalar, eskiden ise insanlar attıkları için mi? Bu yüzden Hera rahibesi sayılan Flaminica'nın da o sırada yıkanmadan ve süslenmeden yas tutması âdettir.
Yoksa Latinlerin çoğu bu ayda ölülere sunu sunduğu için mi? Belki de bu yüzden o ayda Hermes'e saygı gösterilir ve ay adını Maia'dan alır.
Yoksa bazılarının dediği gibi, Mayıs adını yaşlılardan, Haziran gençlerden mi almıştır? Evliliğe de gençlik daha uygundur; Euripides'in dediği gibi:
Yaşlılık Kypris'e veda eder,
Aphrodite de yaşlılardan bıkar.
Bu yüzden Mayıs'ta evlenmez, hemen ardından gelen Haziran'ı beklerler.
διὰ τί τοῦ Μαΐου μηνὸς οὐκ ἄγονται γυναῖκας; πότερον ὅτι μέσος ἐστὶ τοῦ Ἀπριλλίου καὶ τοῦ Ἰουνίου μηνός, ὧν τὸν μὲν Ἀφροδίτης τὸν δʼ Ἥρας, γαμηλίων θεῶν, ἱερὸν νομίζοντες προλαμβάνουσι μικρὸν ἢ περιμένουσιν; ἢ ὅτι τῷ μηνὶ τούτῳ τὸν μέγιστον ποιοῦνται τῶν καθαρμῶν, νῦν μὲν εἴδωλα ῥιπτοῦντες ἀπὸ τῆς γεφύρας εἰς τὸν ποταμὸν πάλαι δʼ ἀνθρώπους; διὸ καὶ τὴν Φλαμινίκαν, ἱερὰν τῆς Ἥρας εἶναι δοκοῦσαν, νενόμισται σκυθρωπάζειν, μήτε λουομένην τηνικαῦτα μήτε κοσμουμένην. ἢ ὅτι πολλοὶ Λατίνων ἐν τῷ μηνὶ τούτῳ τοῖς κατοιχομένοις ἐναγίζουσι; καὶ διὰ τοῦτʼ ἴσως Ἑρμῆν ἐν αὐτῷ σέβονται καὶ Μαίας ἐπώνυμός ἐστιν. ἤ, καθάπερ ἔνιοι λέγουσιν, ὁ μὲν Μάιος ἀπὸ τῆς πρεσβυτέρας, ὁ δʼ Ἰούνιος ἀπὸ τῆς νεωτέρας ἡλικίας ὠνόμασται; γάμῳ δὲ ἁρμοδιώτερον τὸ νέον, ὡς καὶ Εὐριπίδης φησὶν ἀλλʼ ἦ τὸ γῆρας τὴν Κύπριν χαίρειν ἐᾷ, ἥ τʼ Ἀφροδίτη τοῖς γέρουσιν ἄχθεται. οὐ γαμοῦσιν οὖν ἐν τῷ Μαΐῳ, περιμένοντες τὸν Ἰούνιον, ὃς εὐθύς ἐστι μετὰ τὸν Μάιον.
8787. Evlenen kadınların saçını neden mızrak ucuyla ayırırlar?
Bu, ilk kadınların zorla ve savaşla evlendirildiğinin simgesi midir, yoksa kadınlar savaşçı erkeklerle yaşayacakları için nazsız, kadınsılıktan uzak ve sade bir süsü kabul etmeyi mi öğrenir? Lykurgos da evlerin kapılarının ve çatılarının testere ve baltayla yapılmasını, başka hiçbir alet kullanılmamasını buyurarak her türlü özentiyi ve israfı kovmuştu.
Yoksa bu uygulama, evliliğin ancak demirle ayrılabileceğini ima ederek ayrılığı mı anlatır?
Yoksa düğün âdetlerinin çoğu Hera'ya bağlıdır, mızrak da Hera'ya kutsal sayıldığı için mi? Heykellerinin çoğu mızrağa dayanır ve tanrıça Quiritis diye anılır; çünkü eskiler mızrağa curis derdi. Bu yüzden Enyalios'a Quirinus dendiği de söylenir.
διὰ τί τῶν γαμουμένων αἰχμῇ δορατίου τὴν κόμην διακρίνουσιν; ἆρα σύμβολόν ἐστι τοῦτο τοῦ βίᾳ καὶ μετὰ πολέμου γαμηθῆναι τὰς πρώτας, ἢ μανθάνουσιν ἀνδράσι, συνοικοῦσαι μαχίμοις καὶ πολεμικοῖς ἄθρυπτον καὶ ἄθηλυν καὶ ἀφελῆ προσίεσθαι καλλωπισμόν; ὥσπερ ὁ Λυκοῦργος ἀπὸ πρίονος καὶ πελέκεως κελεύσας τὰ θυρώματα ταῖς οἰκίαις ποιεῖν καὶ τὰς ὀροφάς, ἄλλῳ δὲ μὴ χρῆσθαι τὸ παράπαν ἐργαλείῳ, πᾶσαν ἐξέβαλε περιεργίαν καὶ πολυτέλειαν. ἢ τὴν διάστασιν αἰνίττεται τὸ γιγνόμενον, ὡς μόνῳ σιδήρῳ τοῦ γάμου διακριθησομένου; ἢ τὰ μὲν πλεῖστα τῶν γαμικῶν εἰς τὴν Ἥραν ἀνῆπτο ; Ἥρας δʼ ἱερὸν τὸ δόρυ νενόμισται, καὶ τῶν ἀγαλμάτων αὐτῆς δόρατι στηρίζεται τὰ πλεῖστα καὶ Κυρῖτις ἡ θεὸς ἐπωνόμασται, τὸ γὰρ δόρυ κύριν ἐκάλουν οἱ παλαιοί· διὸ καί φασι Κυρῖνον ὀνομασθῆναι τὸν Ἐνυάλιον.
8888. Gösteriler için ödenen paraya neden lucar derler?
Şehrin çevresinde tanrılara adanmış, lucus denen birçok koru olduğu, bunlardan gelen geliri de gösterilere harcadıkları için mi?
διὰ τί τὸ τελούμενον εἰς θέας Λοῦκαρ καλοῦσιν; ἢ ὅτι πολλὰ ἔστιν ἄλση περὶ τὴν πόλιν ἀνειμένα θεοῖς, ἃ καλοῦσι λούκους, καὶ τὴν ἀπὸ τούτων πρόσοδον εἰς τὰς θέας ἀνήλισκον;
8989. Quirinalia'ya neden "aptallar bayramı" derler?
Juba'nın dediği gibi, bu günü kendi fratrialarını bilmeyenlere ayırdıkları için mi? Yoksa işleri, yolculukları ya da bilgisizlikleri yüzünden Fornacalia'da öbürleri gibi kabileleriyle kurban sunamayanlara o bayramı bu gün telafi etme hakkı verildiği için mi?
διὰ τί τὰ Κυρινάλια μωρῶν ἑορτὴν ὀνομάζουσιν; ἢ ὅτι τὴν ἡμέραν ταύτην ἀποδεδώκεσαν, ὡς Ἰόβας φησί, τοῖς τὰς αὑτῶν φρατρίας ἀγνοοῦσιν; ἢ τοῖς μὴ θύσασιν, ὥσπερ οἱ λοιποί, κατὰ φυλὰς ἐν τοῖς Φουρνικαλίοις διʼ ἀσχολίαν ἢ ἀποδημίαν ἢ ἄγνοιαν ἐδόθη τῇ ἡμέρᾳ ταύτῃ τὴν ἑορτὴν ἐκείνην ἀπολαβεῖν;
9090. Varro'nun bildirdiğine göre, Herakles'e kurban sunulurken neden başka hiçbir tanrının adı anılmaz ve kutsal alanın içinde köpek görünmez?
Başka tanrının adı anılmaz, çünkü onu yarı tanrı sayarlar; bazılarına göre o daha insanlar arasındayken Euandros ona sunak kurmuş ve kurban sunmuştur. Hayvanlar arasında ise en çok köpekle savaşmıştır; çünkü bu hayvan başına hep dert açmıştır: Kerberos bunun örneğidir. Hepsinden sonra da Likymnios'un oğlu Oionos bir köpek yüzünden Hippokoon'un oğullarınca öldürülünce savaşa girmek zorunda kalmış, birçok dostunu ve kardeşi İphikles'i yitirmiştir.
διὰ τί τῷ Ἡρακλεῖ γιγνομένης θυσίας ἄλλον οὐδένα θεῶν ὀνομάζουσιν οὐδὲ φαίνεται κύων ἐντὸς τῶν περιβόλων, ὡς Βάρρων ἱστόρηκεν; ἢ θεὸν μὲν ἄλλον οὐκ ὀνομάζουσι διὰ τὸ τοῦτον ἡμίθεον νομίζειν; ὡς δέ φασιν ἔνιοι, καὶ μετὰ τῶν ἀνθρώπων ὄντος ἔτι βωμὸν ἱδρύσασθαι τὸν Εὔανδρον αὐτοῦ καὶ θυσίαν προσαγαγεῖν. κυνὶ δὲ πάντων μάλιστα τῶν ζῴων ἐπολέμησε· καὶ γὰρ οὗτος αὐτῷ ἀεὶ πολλὰ πράγματα παρέσχʼ ὡς ὁ Κέρβερος καὶ ἐπὶ πᾶσι, τοῦ Λικυμνίου παιδὸς Οἰωνοῦ διὰ κύνα φονευθέντος ὑπὸ τῶν Ἱπποκοωντιδῶν, ἀναγκασθεὶς μάχην συνάψαι τῶν τʼ ἄλλων φίλων πολλοὺς ἀπέβαλε καὶ τὸν ἀδελφὸν Ἰφικλέα.
9191. Patricilerin Capitolium çevresinde oturmasına neden izin verilmezdi?
Orada oturan Marcus Manlius tiranlığa kalkıştığı için mi? Söylendiğine göre onun yüzünden Manlius ailesi, kimseye Marcus adının konmaması için yemin etmiştir.
Yoksa bu eski bir korku muydu? Nitekim son derece halkçı olan Publicola'yı güçlüler kötülemekten, halk da ondan korkmaktan vazgeçmemiş; bu, o, Forum'a tepeden bakıyor sayılan evini kendi eliyle yıkana kadar sürmüştü.
διὰ τί τοῖς πατρικίοις οὐκ ἐξῆν περὶ τὸ Καπετώλιον κατοικεῖν; πότερον ὅτι Μᾶρκος Μάλλιος αὐτόθι κατοικῶν ἐπεχείρησε τυραννίδι, διʼ ὃν ἀπώμοτόν φασιν εἶναι τῷ οἴκῳ μηδενὶ Μαλλίων ὄνομα Μάρκου γενέσθαι. ἢ παλαιὸς ἦν φόβος οὗτος; Ποπλικόλαν γοῦν ἄνδρα δημοτικώτατον οὐκ ἐπαύσαντο διαβάλλοντες μὲν οἱ δυνατοὶ δεδιότες δʼ οἱ πολλοί, μέχρι οὗ τὴν οἰκίαν αὐτὸς κατέσκαψεν ἐπικεῖσθαι τῇ ἀγορᾷ δοκοῦσαν.
9292. Savaşta bir vatandaşı kurtarana neden meşeden taç verirler?
Seferde meşeyi her yerde kolayca bulmak mümkün olduğu için mi?
Yoksa bu taç, şehrin koruyucusu saydıkları Zeus'a ve Hera'ya kutsal olduğu için mi?
Yoksa bu, meşeyle bir tür akrabalıkları bulunan Arkadlardan gelen eski bir âdet midir? Çünkü bitkiler arasında meşe neyse, insanlar arasında da onlar öyledir: Topraktan ilk doğanlar sayılırlar.
διὰ τί τῷ σώσαντι πολίτην ἐν πολέμῳ δρύινον διδόασι στέφανον; πότερον ὅτι πανταχοῦ καὶ ῥᾳδίως ἔστιν εὐπορῆσαι δρυὸς ἐπὶ στρατείας; ἢ ὅτι Διὸς καὶ Ἥρας ἱερὸς ὁ στέφανός ἐστιν, οὓς πολιούχους νομίζουσιν; ἢ παλαιὸν ἀπʼ Ἀρκάδων τὸ ἔθος, οἷς ἔστι τις συγγένεια πρὸς τὴν δρῦν; πρῶτοι γὰρ ἀνθρώπων γεγονέναι δοκοῦσιν ἐκ γῆς, ὥσπερ ἡ δρῦς τῶν φυτῶν.
9393. Kuş falında neden en çok akbabaları kullanırlar?
Romulus'a da Roma'nın kuruluşunda on iki akbaba göründüğü için mi? Yoksa kuşlar arasında en seyrek görülen ve insanın en az alıştığı kuş bu olduğu için mi? Akbaba yuvasına kolay rastlanmaz, uzak bir yerden birdenbire inerler; bu yüzden görünmeleri alamet sayılır.
Yoksa bunu da Herakles'ten mi öğrendiler? Herodoros doğru söylüyorsa, Herakles bir işe başlarken görünen akbabalara her şeyden çok sevinirdi; çünkü akbabayı et yiyen bütün hayvanların en adili sayardı. Önce, canlı hiçbir şeye dokunmaz; kartallar, doğanlar ve gece yırtıcıları gibi can taşıyan bir varlığı öldürmez, kendiliğinden ölmüş olanlarla beslenir. Sonra, bunlardan da kendi türünden olanları bırakır: Akbabanın kuş eti yediğini gören olmamıştır; oysa kartallar ve doğanlar en çok akrabalarını kovalayıp parçalar. Nitekim Aiskhylos'un dediği gibi, "kuş yiyen kuş nasıl temiz kalır?" Akbaba insanlara da hemen hemen en zararsız hayvandır; ne ürünü yok eder, ne bitkiye ne evcil hayvana kötülük yapar. Mısırlıların anlattığı gibi bütün tür dişiyse ve ağaçların batı rüzgârıyla olduğu gibi, esen doğu rüzgârını içlerine alarak gebe kalıyorlarsa, onlardan gelen işaretlerin hiç şaşmaz ve sağlam olması da inandırıcıdır. Öbür kuşlarda ise çiftleşme telaşı, kapışmalar, kaçışlar ve kovalamacalar çok gürültü ve düzensizlik getirir.
διὰ τί γυψὶ χρῶνται μάλιστα πρὸς τοὺς οἰωνισμούς; πότερον ὅτι καὶ Ῥωμύλῳ δώδεκα γῦπες ἐφάνησαν ἐπὶ τῇ κτίσει τῆς Ῥώμης; ἢ ὅτι τῶν ὀρνίθων ἥκιστα συνεχὴς καὶ συνήθης οὗτος; οὐδὲ γὰρ νεοττιᾷ γυπὸς ἐντυχεῖν ῥᾳδίως ἔστιν, ἀλλὰ πόρρωθέν ποθεν ἐξαπίνης καταίρουσι· διὸ καὶ σημειώδης ἡ ἄψις αὐτῶν ἐστιν. ἢ καὶ τοῦτο παρʼ Ἡρακλέους ἔμαθον; εἰ λέγει ἀληθῶς Ἡρόδωρος, ὅτι πάντων μάλιστα γυψὶν ἐπὶ πράξεως ἀρχῇ φανεῖσιν ἔχαιρεν Ἡρακλῆς, ἡγούμενος δικαιότατον εἶναι τὸν γῦπα τῶν σαρκοφάγων ἁπάντων· πρῶτον μὲν γὰρ οὐδενὸς ἅπτεται ζῶντος οὐδʼ ἀποκτίννυσιν ἔμψυχον οὐδὲν ὡς ἀετοὶ καὶ ἱέρακες καὶ τὰ νυκτίνομα· χρῆται δὲ τοῖς ἄλλως ἀποθανοῦσιν. ἔπειτα καὶ τούτων τὰ ὁμόφυλα παρίησι πετεινοῦ γὰρ οὐδεὶς ἑώρακε γῦπα γευόμενον, ὡς ἀετοὶ καὶ ἱέρακες μάλιστα τὰ συγγενῆ διώκουσι καὶ κόπτουσι. καίτοι κατʼ Αἰσχύλον ὄρνιθος ὄρνις πῶς ἂν ἁγνεύοι φαγών; ἀνθρώποις δʼ ὡς ἔπος εἰπεῖν ἀβλαβέστατός ἐστιν, οὔτε καρπὸν ἀφανίζων οὔτε φυτὸν οὔτε ζῷον ἥμερον κακουργῶν. εἰ δʼ, ὡς Αἰγύπτιοι μυθολογοῦσι, θῆλυ πᾶν τὸ γένος ἐστὶ καὶ κυΐσκονται δεχόμενοι καταπνέοντα τὸν ἀπηλιώτην ὥσπερ τὰ δένδρα τὸν ζέφυρον, καὶ παντάπασιν ἀπλανῆ τὰ σημεῖα καὶ βέβαια γίγνεσθαι πιθανόν ἐστιν ἀπʼ αὐτῶν. ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις αἱ περὶ τὰς ὀχείας σοβήσεις ἔτι δʼ ἁρπαγαὶ καὶ φυγαὶ καὶ διώξεις πολὺ τὸ θορυβῶδες καὶ ἀκατάστατον ἔχουσι.
9494. Asklepios tapınağı neden şehrin dışındadır?
Dışarıda vakit geçirmeyi şehirdekinden daha sağlıklı saydıkları için mi? Yunanlar da Asklepios tapınaklarını genellikle temiz ve yüksek yerlere kurmuştur.
Yoksa tanrının Epidauros'tan getirtildiğine inandıkları, Epidaurosluların Asklepios tapınağı da şehirde değil, uzakta olduğu için mi?
Yoksa yılan trieresten adaya inip gözden kaybolunca, yeri tanrının kendisinin gösterdiğini düşündükleri için mi?
διὰ τί τοῦ Ἀσκληπιοῦ τὸ ἱερὸν ἔξω τῆς πόλεώς ἐστι; πότερον ὅτι τὰς ἔξω διατριβὰς ὑγιεινοτέρας ἐνόμιζον εἶναι τῶν ἐν ἄστει; καὶ γὰρ Ἕλληνες ἐν τόποις καὶ καθαροῖς καὶ ὑψηλοῖς ἐπιεικῶς ἱδρυμένα τὰ Ἀσκληπιεῖα ἔχουσιν. ἢ ὅτι τὸν θεὸν ἐξ Ἐπιδαύρου μετάπεμπτον ἥκειν νομίζουσιν, Ἐπιδαυρίοις δʼ οὐ κατὰ πόλιν ἀλλὰ πόρρω τὸ Ἀσκληπιεῖόν ἐστιν; ἢ ὅτι τοῦ δράκοντος ἐκ τῆς τριήρους κατὰ τὴν νῆσον ἀποβάντος καὶ ἀφανισθέντος αὐτὸν ᾤοντο τὴν ἵδρυσιν ὑφηγεῖσθαι τὸν θεόν;
9595. Arınma hâlindekilerin baklagillerden uzak durması neden âdettir?
Pythagoraslılar gibi, baklayı anlatılan sebeplerle, mürdümük ile nohudu da adları Lethe ve Erebos'u andırdığı için dinî bir çekingenlikle mi reddediyorlardı?
Yoksa baklagilleri en çok ölü yemeklerinde ve ölü çağırmalarda kullandıkları için mi?
Yoksa daha çok, arınma ve ayinlerde bedeni temiz ve hafif tutmak gerektiği için mi? Baklagiller gaz yapar ve çok temizlik isteyen bir artık bırakır.
Yoksa şişirici ve gazlı oluşu yüzünden cinsel birleşmeye de kışkırttığı için mi?
διὰ τί νενόμισται τοὺς ἁγνεύοντας ὀσπρίων ἀπέχεσθαι; πότερον, ὡς οἱ Πυθαγορικοὶ, τοὺς μὲν κυάμους ἀφωσιοῦντο διὰ τὰς λεγομένας αἰτίας, τὸν δὲ λάθυρον καὶ τὸν ἐρέβινθον ὡς παρωνύμους τοῦ ἐρέβους καὶ τῆς λήθης; ἢ ὅτι πρὸς τὰ περίδειπνα καὶ τὰς προκλήσεις τῶν νεκρῶν μάλιστα χρῶνται τοῖς ὀσπρίοις; ἢ μᾶλλον ὅτι δεῖ πρὸς τὰς ἁγνείας καὶ ἁγιστείας καθαρὰ καὶ λιτὰ τὰ σώματα ἔχειν; ἔστι δὲ τὰ ὄσπρια πνευματώδη καὶ περίττευμα ποιεῖ πολλῆς καθάρσεως δεόμενον. ἢ ὅτι καὶ πρὸς συνουσίαν παρορμᾷ διὰ τὸ φυσῶδες καὶ πνευματικόν;
9696. Vesta bakirelerinden iffetini yitirenleri neden başka bir yolla cezalandırmaz da canlı gömerler?
Ölüleri yaktıkları, ilahî ateşi dinin gereği gibi korumamış kadını ise ateşle gömmek adil olmadığı için mi?
Yoksa en büyük ayinlere adanmış bir bedeni yok etmeyi ve kutsal bir kadına el kaldırmayı dine aykırı saydıkları için mi? Bu yüzden kendi kendine ölmesini sağlamak üzere onu yer altında yapılmış bir odaya indirirlerdi; orada yanan bir kandil, ekmek, biraz süt ve su bulunurdu. Sonra odanın üstünü toprakla örterlerdi. Ama kendilerini böyle temize çıkarmakla da batıl korkudan kurtulamadılar: Rahipler bugün de o yere gidip ölü sunusu sunarlar.
διὰ τί τῶν παναγῶν παρθένων τὰς διαφθαρείσας ἄλλως οὐ κολάζουσιν, ἀλλὰ ζώσας κατορύττουσι; πότερον ὅτι καίουσι τοὺς ἀποθανόντας, θάπτειν δὲ πυρὶ τὴν τὸ πῦρ τὸ θεῖον ὁσίως μὴ φυλάξασαν οὐκ ἦν δίκαιον; ἢ σῶμα ταῖς μεγίσταις καθωσιωμένον ἁγιστείαις ἀναιρεῖν καὶ προσφέρειν ἱερᾷ γυναικὶ χεῖρας οὐ θεμιτὸν ἐνόμιζον; αὐτὴν οὖν ἀποθανεῖν μηχανώμενοι διʼ αὑτῆς, κατεβίβαζον ὑπὸ γῆν εἰς οἴκημα πεποιημένον, ὅπου καὶ λύχνος ἔκειτο καιόμενος καὶ ἄρτος καὶ γάλακτός τι καὶ ὕδατος εἶτα γῇ τὸ οἴκημα κατέκρυπτον ἄνωθεν. καὶ οὐδὲ τοῦτον τὸν τρόπον ἀφοσιωσάμενοι τὴν δεισιδαιμονίαν ἐκπεφεύγασιν, ἀλλὰ μέχρι νῦν ἐναγίζουσιν οἱ ἱερεῖς ἐκεῖ βαδίζοντες ἐπὶ τὸν τόπον.
9797. Aralık idusunda yapılan at yarışında kazanan sağ koşum atı neden Ares'e kurban edilir? Kuyruğunu biri kesip Regia denen yere götürür ve sunağı kanlar; başı için de Kutsal Yol denen yerden inenlerle Subura'dan inenler kavga eder.
Bazılarının dediği gibi, Troya'nın bir atla ele geçirildiğine inandıkları için atı cezalandırıyorlar mı? Çünkü onlar, Latinlerin çocuklarıyla karışmış "Troyalıların parlak evlatları"dır.
Yoksa at öfkeli, savaşçı ve Ares'e yaraşır bir hayvan, tanrılara da en sevdikleri ve en uygun olanlar kurban edildiği için mi? Kazananın kurban edilmesi de tanrının zafere ve üstünlüğe yakın olmasındandır.
Yoksa daha çok, bu tanrının işi yerinde durmak olduğu, saflarını koruyanların yerinde durmayıp kaçanları yendiği için mi? Hız, korkaklığın azığı sayılarak cezalandırılır ve böylece kaçanlar için kurtuluş olmadığı simgeyle öğretilir.
διὰ τί ταῖς Δεκεμβρίαις εἰδοῖς ἱπποδρομίας γενομένης ὁ νικήσας δεξιόσειρος Ἄρει θύεται, καὶ τὴν μὲν οὐρὰν ἀποκόψας τις ἐπὶ τὴν Ῥηγίαν καλουμένην κομίζει καὶ τὸν βωμὸν αἱμάττει, περὶ δὲ τῆς κεφαλῆς οἱ μὲν ἀπὸ τῆς ἱερᾶς ὁδοῦ λεγομένης οἱ δʼ ἀπὸ τῆς Συβούρης καταβάντες διαμάχονται; πότερον, ὡς ἔνιοι λέγουσιν, ἵππῳ τὴν Τροίαν ἡλωκέναι νομίζοντες ἵππον κολάζουσιν, ἅτε δὴ καὶ γεγονότες Τρώων ἀγλαὰ τέκνα μεμιγμένα παισὶ Λατίνων· ἢ ὅτι θυμοειδὲς καὶ πολεμικὸν καὶ ἀρήιον ὁ ἵππος ἐστὶ τὰ δὲ προσφιλῆ μάλιστα καὶ πρόσφορα θύουσι τοῖς θεοῖς, ὁ δὲ νικήσας θύεται διὰ τὸ νίκης καὶ κράτους οἰκεῖον εἶναι τὸν θεόν; ἢ μᾶλλον ὅτι τοῦ θεοῦ στάσιμον τὸ ἔργον ἐστὶ καὶ νικῶσιν οἱ μένοντες ἐν τάξει τοὺς μὴ μένοντας ἀλλὰ φεύγοντας, καὶ κολάζεται τὸ τάχος ὡς δειλίας ἐφόδιον, καὶ μανθάνουσι συμβολικῶς ὅτι σωτήριον οὐκ ἔστι τοῖς φεύγουσι;
9898. Sansörler göreve gelince neden her şeyden önce kutsal kazların yiyecek ihalesini ve heykelin cilalanmasını verirler?
En ucuz, fazla harcama ve zahmet gerektirmeyen işlerden başladıkları için mi?
Yoksa Galat savaşlarından bu hayvanlara kalmış eski bir minnet mi anılır? Barbarlar geceleyin Capitolium surunu aşarken köpekler uyuyordu; kazlar onları fark edip bağırarak nöbetçileri uyandırmıştı.
Yoksa sansörler en büyük şeylerin bekçisi olup kutsal ve kamusal işleri, hayatları, karakterleri ve yaşayışları gözetmek ve incelemek onlara düştüğünden, en uyanık bekçi olan hayvanı hemen hesaba katar, bunlara özen göstererek vatandaşları da kutsal işleri ihmal etmemeye mi teşvik ederler?
Heykelin cilalanması ise zorunludur; çünkü eski heykellerin boyandığı kırmızı boya çabuk solar.
διὰ τί οἱ τιμηταὶ τὴν ἀρχὴν παραλαβόντες οὐδὲν ἄλλο πράττουσι πρότερον ἢ τὴν τροφὴν ἀπομισθοῦσι τῶν ἱερῶν χηνῶν καὶ τὴν γάνωσιν τοῦ ἀγάλματος; πότερον ἀπὸ τῶν εὐτελεστάτων ἀρχόμενοι καὶ μὴ πολλῆς δεομένων δαπάνης μηδὲ πραγματείας; ἢ παλαιά τις αὕτη χάρις ἀπομνημονεύεται τοῖς ζῴοις ἀπὸ τῶν Κελτικῶν, ὅτι τοὺς βαρβάρους ὑπερβαίνοντας ἤδη τὸ περιτείχισμα τοῦ Καπετωλίου νύκτωρ οἱ χῆνες ᾔσθοντο τῶν κυνῶν καθευδόντων καὶ βοῇ τοὺς φύλακας ἐπήγειραν; ἢ φύλακες ὄντες οἱ τιμηταὶ τῶν μεγίστων, καὶ προσῆκον ἐπισκοπεῖν καὶ πολυπραγμονεῖν αὐτοῖς ἱερὰ καὶ δημόσια καὶ βίους καὶ ἤθη καὶ διαίτας, τὸ φυλακτικώτατον ζῷον εὐθὺς ἐν λόγῳ τίθενται, καὶ ἅμα τῇ τούτων ἐπιμελείᾳ προτρέπονται τοὺς πολίτας μὴ ἀμελεῖν μηδὲ ῥᾳθυμεῖν τῶν ἱερῶν; ἡ δὲ γάνωσις τοῦ ἀγάλματος ἀναγκαία· ταχὺ γὰρ ἐξανθεῖ τὸ μίλτινον, ᾧ τὰ παλαιὰ τῶν ἀγαλμάτων ἔχρωζον.
9999. Öbür rahiplerden hüküm giyip sürgüne gidenin görevine son verip yerine başkasını seçerler de augur, en büyük suçlardan hüküm giyse bile, yaşadığı sürece neden rahiplikten alınmaz? Augur, kuş falına bakanlara denir.
Bazılarının dediği gibi, rahip olmayan hiç kimsenin ayinlerin sırlarını bilmesini istemedikleri için mi?
Yoksa ayinlerin sırrını kimseye söylemeyeceğine yemin etmiş olan augurun, sıradan bir vatandaş hâline gelerek yeminlerinden kurtulmasını istemedikleri için mi?
Yoksa augur bir onurun ya da görevin değil, bir epistēmē ve tekhnē'nin adı olduğu için mi? O hâlde bir kâhine kâhinliği yasaklamak, oy verip müzisyenin müzisyen, hekimin hekim olmadığına karar vermeye benzer; adını alsalar da yeteneğini alamazlar. Yerine başkasını atamamaları da akla uygundur; çünkü augurların baştaki sayısını korurlar.
διὰ τί τῶν ἄλλων ἱερέων τὸν καταδικασθέντα καὶ φυγόντα παύοντες ἕτερον αἱροῦνται, τοῦ δʼ αὔγουρος, ἕως ζῇ, κἂν ἐπὶ τοῖς μεγίστοις ἀδικήμασι καταγνῶσιν, οὐκ ἀφαιροῦνται τὴν ἱερωσύνην; αὔγουρας δὲ τοὺς ἐπὶ τῶν οἰωνῶν καλοῦσι. πότερον, ὡς ἔνιοι λέγουσι, βούλονται μηδένα τὰ τῶν ἱερῶν ἀπόρρητα γιγνώσκειν, ὃς οὐκ ἔστιν ἱερεύς; ἢ κατειλημμένον ὅρκοις τὸν αὔγουρα μηδενὶ φράσειν τὰ τῶν ἱερῶν ἀπολῦσαι τῶν ὅρκων οὐ θέλουσιν ἰδιώτην γενόμενον; ἢ τιμῆς οὐκ ἔστιν οὐδʼ ἀρχῆς ἀλλʼ ἐπιστήμης ὄνομα καὶ τέχνης ὁ αὔγουρ; ὅμοιον οὖν τῷ τὸν μουσικὸν ἀποψηφίσασθαι μουσικὸν μὴ εἶναι καὶ τὸν ἰατρὸν ἰατρὸν τὸ κωλύειν μάντιν εἶναι τὸν μάντιν, ἀφελέσθαι μὴ δυναμένους τὴν δύναμιν αὐτοῦ, κἂν ἀφέλωνται τὴν προσηγορίαν. ἄλλον δʼ οὐ καθιστᾶσιν εἰκότως τὸν ἐξ ἀρχῆς ἀριθμὸν τῶν αὐγούρων φυλάττοντες.
100100. Eskiden Sextilis denen Ağustos ayının idusunda neden bütün kadın ve erkek köleler bayram yapar, kadınlar da özellikle başlarını yıkayıp temizlemeye özen gösterir?
Kral Servius bu gün esir bir hizmetçi kadından doğduğu için hizmetçiler işten muaf mıdır? Baş yıkama da bayram dolayısıyla hizmetçilerden başlayıp hür kadınlara kadar mı yayılmıştır?
διὰ τί ταῖς Αὐγούσταις εἰδοῖς, Σεξτιλίαις δὲ πρότερον λεγομέναις, ἑορτάζουσιν αἵ τε δοῦλαι καὶ οἱ δοῦλοι πάντες, αἱ δὲ γυναῖκες μάλιστα ῥύπτεσθαι τὰς κεφαλὰς καὶ καθαίρειν ἐπιτηδεύουσιν; ἢ διὰ τὸ Σερούιον τὸν βασιλέα κατὰ ταύτην τὴν ἡμέραν ἐξ αἰχμαλώτου γενέσθαι θεραπαινίδος ἄδειαν ἔργων ἔχουσιν οἱ θεράποντες, τὸ δὲ πλύνειν τὰς κεφαλὰς ἀρξάμενον ἀπὸ τῶν θεραπαινίδων διὰ τὴν ἑορτὴν ἄχρι τῶν ἐλευθέρων προῆλθεν;
101101. Çocukları neden bulla denen gerdanlıklarla süslerler?
Kaçırılan kadınlara saygı olarak, başka pek çok şey gibi, bunu da onlardan doğanlara oy vererek mi tanımışlardır?
Yoksa Tarquinius'un yiğitliğine saygıdan mı? Anlatıldığına göre o daha çocukken Latinler ve Etrüsklerle yapılan savaşta düşmanın üzerine atılmış, atından düşmüş, üzerine gelenlere yiğitçe karşı koyarak Romalılara güç vermiş. Düşman parlak bir bozguna uğrayıp on altı bin kişi öldürülünce, bu ödülü babasından ve kraldan almış.
[Burada çocuklara yönelik cinsel ilgiyi konu eden bir ihtimal çevrilmeden bırakılmıştır; Yunancası dipnottadır.]
Yoksa bu, düzeni koruyan bir muska, bir bakıma taşkınlığın dizgini midir? Çünkü bu çocukluk nişanını çıkarmadan yetişkin gibi davranmaktan utanırlar.
Varro ve yanındakilerin dediği ise inandırıcı değildir: Aiol dilinde danışma kuruluna bolla dendiği için çocukların bunu iyi düşünmenin simgesi olarak taktığını söylerler.
Ama bir bak: Bunu ay yüzünden takıyor olmasınlar? Çünkü ayın dolunaydaki görünen şekli küre değil, mercek ve disk gibidir; Empedokles'e göre alttaki gövdesi de öyledir.
διὰ τί κοσμοῦσι τοὺς παῖδας τοῖς περιδεραίοις, ἃ βούλλας καλοῦσι; πότερον ἐπὶ τιμῇ τῶν ἡρπασμένων γυναικῶν, ὥσπερ ἄλλα πολλά, καὶ τοῦτʼ ἐψηφίσαντο τοῖς ἐξ αὐτῶν γεννωμένοις ὑπάρχειν; ἢ τὴν Ταρκυνίου τιμῶντες ἀνδραγαθίαν; λέγεται γὰρ ἔτι παῖς ὢν ἐν τῇ μάχῃ τῇ πρὸς Λατίνους ἅμα καὶ Τυρρηνοὺς ἐμβαλεῖν εἰς τοὺς πολεμίους, ἀπορρυεὶς δὲ τοῦ ἵππου καὶ τοὺς ἐπιφερομένους ἰταμῶς ὑποστὰς ἐπιρρῶσαι τοὺς Ῥωμαίους· γενομένης δὲ λαμπρᾶς τροπῆς τῶν πολεμίων καὶ μυρίων ἑξακισχιλίων ἀναιρεθέντων, τοῦτο λαβεῖν ἀριστεῖον παρὰ τοῦ πατρὸς καὶ βασιλέως. ἢ τοῖς παλαιοῖς οἰκετῶν μὲν ἐρᾶν ὥραν ἐχόντων οὐκ ἦν ἄδοξον οὐδʼ αἰσχρόν, ὡς ἔτι νῦν αἱ κωμῳδίαι μαρτυροῦσιν, ἐλευθέρων δὲ παίδων ἰσχυρῶς ἀπείχοντο, καὶ ὅπως μηδὲ γυμνοῖς ἐντυχόντες ἀμφιγνοήσειαν, ἐφόρουν οἱ παῖδες τὸ παράσημον; ἢ καὶ πρὸς εὐταξίαν ἐστὶ φυλακτήριον τοῦτο, καὶ τρόπον τινὰ τοῦ ἀκολάστου χαλινός, αἰσχυνομένων ἀνδροῦσθαι πρὶν ἢ τὸ παιδικὸν ἀποθέσθαι παράσημον; ὅ μὲν γὰρ οἱ περὶ Βάρρωνα λέγουσιν οὐ πιθανόν ἐστι, τῆς βουλῆς ὑπὸ Αἰολέων βόλλας προσαγορευομένης, τοῦτο σύμβολον εὐβουλίας περιτίθεσθαι τοὺς παῖδας. ἀλλʼ ὅρα μὴ καὶ τοῦτο διὰ τὴν σελήνην φοροῦσι. τὸ γὰρ φαινόμενον σχῆμα τῆς σελήνης, ὅταν ᾖ διχόμηνος, οὐ σφαιροειδὲς ἀλλὰ φακοειδές ἐστι καὶ δισκοειδές, ὡς δʼ Ἐμπεδοκλῆς οἴεται, καὶ τὸ ὑποκείμενον.
102102. Erkek çocuklara dokuzuncu, kızlara sekizinci gün neden ad verilir?
Kızlara önce ad verilmesinin sebebi tabiat olduğu için mi? Çünkü dişi, erkekten önce büyür, olgunlaşır ve tamamlanır. Günlere gelince, yedinciden sonrakileri seçerler; çünkü yedinci gün yeni doğanlar için, başka şeyler yanında göbek bakımından da tehlikelidir. Göbek çoğunda yedinci gün düşer; düşene kadar bebek hayvandan çok bitkiye benzer.
Yoksa Pythagoraslıların çift sayıyı dişi, tek sayıyı erkek sayması gibi mi? Çünkü tek sayı üretkendir ve çift sayıyla toplanınca ona üstün gelir. Sayılar birimlerine bölününce çift sayı, dişi gibi, ortada boş bir yer bırakır; tek sayıda ise hep dolu bir parça kalır. Bu yüzden birini erkeğe, öbürünü dişiye uygun bulurlar.
Yoksa bütün sayılar arasında dokuz, tek ve tam olan üçten gelen ilk kare, sekiz ise çift olan ikiden gelen ilk küp olduğu için mi? Erkek kare gibi, tek ve tam olmalı; kadın ise küp gibi yerleşik, evine bağlı ve yerinden güç kıpırdar olmalıdır. Şunu da eklemek gerekir: Sekiz ikinin küpü, dokuz üçün karesidir; kadınlar iki, erkekler ise üç ad taşır.
διὰ τί τῶν παίδων τοῖς μὲν ἄρρεσιν ἐναταίοις, τοῖς δὲ θήλεσιν ὀγδοαίοις τὰ ὀνόματα τίθενται; ἢ τὸ μὲν προτέροις τοῖς θήλεσιν αἰτίαν ἔχει τὴν φύσιν; καὶ γὰρ αὔξεται τὸ θῆλυ καὶ ἀκμάζει καὶ τελειοῦται πρότερον τοῦ ἄρρενος. τῶν δʼ ἡμερῶν τὰς μετὰ τὴν ἑβδόμην λαμβάνουσιν· ἡ γὰρ ἑβδόμη σφαλερὰ τοῖς νεογνοῖς πρός τε τἄλλα καὶ τὸν ὀμφαλόν· ἑβδομαῖος γὰρ ἀπολύεται τοῖς πλείστοις· ἕως δʼ ἀπολυθῇ, φυτῷ μᾶλλον ἢ ζῴῳ προσέοικε τὸ νήπιον. ἢ καθάπερ οἱ Πυθαγορικοὶ τοῦ ἀριθμοῦ τὸν μὲν ἄρτιον θῆλυν ἄρρενα δὲ τὸν περιττὸν ἐνόμιζον; γόνιμος γάρ ἐστι καὶ κρατεῖ τοῦ ἀρτίου συντιθέμενος, καὶ διαιρουμένων εἰς τὰς μονάδας ὁ μὲν ἄρτιος καθάπερ τὸ θῆλυ χώραν μεταξὺ κενὴν ἐνδίδωσι, τοῦ δὲ περιττοῦ μόριον ἀεί τι πλῆρες ὑπολείπεται· διὸ τὸν μὲν ἄρρενι τὸν δὲ θήλει πρόσφορον νομίζουσιν. ἢ ὅτι τῶν ἀριθμῶν ἁπάντων τὰ μὲν ἐννέα πρῶτός ἐστι, τετράγωνος ἀπὸ περιττοῦ καὶ τελείου τῆς τριάδος, τὰ δʼ ὀκτὼ πρῶτος κύβος ἀπὸ ἀρτίου τῆς δυάδος; δεῖ δὲ τὸν μὲν ἄνδρα τετράγωνον εἶναι καὶ περιττὸν καὶ τέλειον, τὴν δὲ γυναῖκα καθάπερ τὸν κύβον ἑδραῖον καὶ οἰκουρὸν καὶ δυσμετακίνητον. τοῦτο δὲ προσληπτέον ὅτι τὰ μὲν ὀκτὼ κύβος ἐστὶν ἀπὸ δυάδος, τὰ δʼ ἐννέα τετράγωνος ἀπὸ τριάδος· χρῶνται δὲ δυσὶ μὲν ὀνόμασιν αἱ θήλειαι τρισὶ δʼ οἱ ἄρρενες.
103103. Babası bilinmeyenlere neden spurius derler?
Yunanların sandığı ve hatiplerin mahkemelerde söylediği gibi derme çatma, ortak bir tohumdan doğdukları için değil. Spurius, tıpkı Sextus, Decimus ve Gaius gibi bir ön addır. Ön adlar tam yazılmaz: Titus, Lucius ve Marcus gibi tek harfle, Tiberius ve Gnaeus gibi iki harfle, Sextus ve Servius gibi üç harfle yazılır. Spurius da s ve p ile, yani iki harfle yazılanlardandır. Babası bilinmeyenler de bu harflerle, sine patre, yani babasız diye yazılır; s sine'yi, p patre'yi gösterir. Demek ki yanılgıyı doğuran, sine patre ile Spurius'un aynı harflerle yazılmasıdır.
Öbür açıklamayı da söylemek gerekir, ama daha tuhaftır: Sabinlerin kadının edep yerine sporium dediğini, evli olmayan ve nikâhsız kadından doğana da hakaret olarak bu adı verdiklerini söylerler.
διὰ τί τοὺς ἀπάτορας σπορίους υἱοὺς καλοῦσιν; οὐ γάρ, ὡς Ἕλληνες νομίζουσι, καὶ λέγουσιν οἱ ῥήτορες ἐν ταῖς δίκαις, συμφορητοῦ τινος καὶ κοινοῦ σπέρματος γεγόνασιν, ἀλλʼ ἔστιν ὁ Σπόριος τῶν πρώτων ὀνομάτων, ὡς ὁ Σέξτος καὶ ὁ Δέκιμος καὶ ὁ Γάιος. τὰ δὲ πρῶτα τῶν ὀνομάτων οὐχ ὁλογραφοῦσιν ἀλλʼ ἢ διʼ ἑνὸς γράμματος, ὡς τὸν Τίτον καὶ τὸν Λούκιον καὶ τὸν Μᾶρκον, ἢ διὰ δυοῖν, ὡς τὸν Τιβέριον καὶ τὸν Γναῖον, ἢ διὰ τριῶν, ὡς τὸν Σέξτον καὶ τὸν Σερούιον. ἔστιν οὖν καὶ ὁ Σπόριος τῶν διὰ δυοῖν γραφομένων, τοῦ ς καὶ τοῦ π. γράφουσι δὲ διὰ τούτων καὶ τοὺς ἀπάτορας σίνε πάτρε οἷον ἄνευ πατρός, τῷ μὲν ς τὸ σίνε τῷ δὲ π τὸ πάτρε σημαίνοντες. τοῦτʼ οὖν τὴν πλάνην ἐποίησε, τὸ διὰ τῶν αὐτῶν γραμμάτων τὸ σίνε πάτρε καὶ τὸν Σπόριον γράφεσθαι. λεκτέον δὲ καὶ τὸν ἕτερον λόγον, ἔστι δʼ ἀτοπώτερος· τοὺς γὰρ Σαβίνους φασὶ τὸ τῆς γυναικὸς αἰδοῖον ὀνομάζειν σπόριον, εἶθʼ οἷον ἐφυβρίζοντας οὕτω προσαγορεύειν τὸν ἐκ γυναικὸς ἀγάμου καὶ ἀνεγγύου γεγενημένον.
104104. Dionysos'a neden Liber Pater derler?
İçenlere özgürlüğün babası olduğu için mi? Çünkü çoğu kimse sarhoşken cesaretlenir, dili çözülür. Yoksa sunu şarabını sağladığı için mi? Yoksa Alexandros'un dediği gibi, Boiotia'daki Eleutherai yakınlarında Eleuthereus diye anılan Dionysos'tan mı?
διὰ τί τὸν Διόνυσον Λίβερουμ Πάτρεμ καλοῦσι; πότερον ὡς ἐλευθερίας πατέρα τοῖς πιοῦσι γιγνόμενον; γίγνονται γὰρ οἱ πολλοὶ θρασεῖς καὶ παρρησίας ὑποπιμπλῶνται περὶ τὰς μέθας· ἢ ὅτι τὴν λοιβὴν παρέσχεν; ἤ, ὡς Ἀλέξανδρός φησιν, ἀπὸ τοῦ περὶ Ἐλευθερὰς τῆς Βοιωτίας Ἐλευθερέως Διονύσου προσαγορευομένου;
105105. Kamu bayramlarında bakirelerin evlenmesi neden âdet değildir de dullar evlenir?
Varro'nun dediği gibi, bakireler üzülerek, kadınlar sevinerek evlendiği, bayramda ise üzüntüyle ve zorla hiçbir şey yapılmaması gerektiği için mi?
Yoksa daha çok, bakirelerin kalabalık önünde evlenmesi güzel, dulların ise kalabalık önünde evlenmesi utanç verici olduğu için mi? Çünkü ilk evliliğe imrenilir, ikincisinden ise kaçınılmak istenir. Kadınlar önceki kocaları sağken başkasını alırsa utanır, ölmüşse yas tutar. Bu yüzden gürültüden ve alaydan çok sessizliği severler. Bayramlar ise çoğu kimseyi meşgul eder, böyle işlere vakit kalmaz.
Yoksa Sabinlerin kızlarını, henüz bakireyken bir bayramda kaçırıp savaşa girdikleri için mi bakireleri kutsal günlerde evlendirmeyi uğursuz saymışlardır?
διὰ τίνα αἰτίαν ἐν ταῖς δημοσίαις ἑορταῖς ἔθος οὐκ ἔστι γαμεῖσθαι παρθένους, αἱ δὲ χῆραι γαμοῦνται; πότερον, ὡς ὁ Βάρρων εἴρηκεν, ὅτι λυπούμεναι μὲν αἱ παρθένοι γαμοῦνται, χαίρουσαι δʼ αἱ γυναῖκες, ἑορτῇ δὲ δεῖ μηδὲν λυπουμένους ποιεῖν μηδὲ πρὸς ἀνάγκην; ἢ μᾶλλον ὅτι ταῖς μὲν παρθένοις καλὸν μὴ ὀλίγων ταῖς δὲ χήραις αἰσχρὸν πολλῶν παρόντων γαμεῖσθαι; ζηλωτὸς γὰρ ὁ πρῶτος γάμος ὁ δὲ δεύτερος ἀπευκταῖος· αἰσχύνονται γάρ, ἂν ζώντων τῶν προτέρων ἑτέρους λαμβάνωσιν, ὀδύρονται δέ, ἂν ἀποθανόντων. ὅθεν ἡσυχίᾳ χαίρουσι μᾶλλον ἢ θορύβοις καὶ προπομπαῖς. αἱ δʼ ἑορταὶ περισπῶσι τοὺς πολλούς, ὥστε τοῖς τοιούτοις μὴ, σχολάζειν. ἢ ὅτι καὶ τὰς Σαβίνων θυγατέρας ἁρπάσαντες ἐν ἑορτῇ παρθένους οὔσας εἰς πόλεμον κατέστησαν, ἐξοιωνίσαντο τὸ γαμεῖν παρθένους ἐν ἱεραῖς ἡμέραις;
106106. Romalılar neden Primigenia Talih'e, yani İlk Doğan Talih'e saygı gösterir?
Söylendiği gibi Servius bir hizmetçiden doğduğu hâlde talih sayesinde apaçık bir şekilde Roma'ya kral olduğu için mi? Romalıların çoğu böyle düşünür.
Yoksa daha çok, Roma'ya başlangıcını ve varoluşunu talih sağladığı için mi?
Yoksa meselenin daha tabiata dair ve daha felsefî bir açıklaması mı vardır? Buna göre talih her şeyin ilkesidir, tabiat da, rastgele duran şeylere bir düzen girince, rastlantıdan kurulur.
διὰ τί Ῥωμαῖοι Τύχην σέβονται Πριμιγένειαν, ἣν ἄν τις εἴποι πρωτογένειαν; ἆρʼ ὅτι Σερουίῳ κατὰ τύχην, ὥς φασιν, ἐκ θεραπαινίδος γενομένῳ βασιλεῦσαι τῆς Ῥώμης ἐπιφανῶς ὑπῆρξεν; οὕτω γάρ οἱ πολλοὶ Ῥωμαίων ὑπειλήφασιν. ἢ μᾶλλον ὅτι τῆς Ῥώμης ἡ τύχη παρέσχε τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν γένεσιν; ἢ φυσικώτερον ἔχει λόγον τὸ πρᾶγμα καὶ φιλοσοφώτερον, ὡς τὴν τύχην πάντων οὖσαν ἀρχὴν καὶ τὴν φύσιν ἐκ τοῦ κατὰ τύχην συνισταμένην, ὅταν τισὶν ὡς ἔτυχεν ἀποκειμένοις τάξις ἐγγένηται;
107107. Romalılar Dionysos sanatçılarına neden histrio der?
Cluvius Rufus'un bildirdiği sebepten mi? O şöyle der: Çok eski zamanlarda, Gaius Sulpicius ile Licinius Stolo konsülken Roma'da bir salgın çıkmış ve sahneye çıkanların hepsi ölmüş. Romalılar isteyince Etruria'dan birçok iyi sanatçı gelmiş. Bunların şöhrette birinci olanı ve tiyatrolarda en uzun süre beğeni toplayanının adı Hister'miş. Bu yüzden hepsine ondan histrio denmiş.
διὰ τί τοὺς περὶ τὸν Διόνυσον τεχνίτας ἱστρίωνας Ῥωμαῖοι, καλοῦσιν; ἢ διʼ ἣν αἰτίαν Κλούβιος Ῥοῦφος ἱστόρηκε; φησὶ γὰρ ἐν τοῖς πάνυ παλαιοῖς χρόνοις Γαΐου τε Σουλπικίου καὶ Λικινίου Στόλωνος ὑπατευόντων, λοιμώδη νόσον ἐν Ῥώμῃ γενομένην πάντας ὁμαλῶς διαφθεῖραι τοὺς ἐπὶ σκηνὴν προερχομένους· δεηθεῖσιν οὖν αὐτοῖς ἐκ Τυρρηνίας ἐλθεῖν πολλοὺς καὶ ἀγαθοὺς τεχνίτας, ὧν τὸν πρωτεύοντα δόξῃ καὶ χρόνον πλεῖστον ἐνευημεροῦντα τοῖς θεάτροις Ἵστρον ὀνομάζεσθαι· καὶ διὰ τοῦτο πάντας ἱστρίωνας ἀπʼ ἐκείνου προσαγορεύεσθαι.
108108. Yakın akrabalarıyla neden evlenmezler?
Evlilikle yakınlıkları artırmak, kadınları başkalarına verip başkalarından alarak çok akraba edinmek istedikleri için mi?
Yoksa akrabalar arasındaki evlilikte çıkan anlaşmazlıkların, tabiat gereği olan hakları da yok etmesinden korktukları için mi?
Yoksa kadınların zayıflıkları yüzünden çok yardımcıya ihtiyaç duyduğunu görüp, kocaları onlara haksızlık ederse akrabaları yardım etsin diye yakın akrabaları evlendirmek istemedikleri için mi?
διὰ τί δὲ τὰς ἐγγὺς γένους οὐ γαμοῦσι; πότερον αὔξειν τοῖς γάμοις βουλόμενοι τὰς οἰκειότητας καὶ συγγενεῖς πολλοὺς ἐπικτᾶσθαι, διδόντες ἑτέροις καὶ λαμβάνοντες παρʼ ἑτέρων γυναῖκας; ἢ φοβούμενοι τὰς ἐν τοῖς γάμοις τῶν συγγενῶν διαφορὰς ὡς τὰ φύσει δίκαια προσαπολλυούσας; ἢ πολλῶν βοηθῶν τὰς γυναῖκας ὁρῶντες διʼ ἀσθένειαν δεομένας, οὐκ ἐβούλοντο τὰς ἐγγὺς γένους συνοικίζειν, ὅπως, ἂν οἱ ἄνδρες ἀδικῶσιν αὐτάς, οἱ συγγενεῖς βοηθῶσιν;
109109. Flamen Dialis denen Zeus rahibinin una ve mayaya dokunması neden yasaktı?
Un yarım kalmış ve sindirilmesi güç bir besin olduğu için mi? Çünkü ne buğday olduğu gibi kalmıştır ne de olması gereken ekmek olmuştur; hem tohumun kuvvesini yitirmiş hem de yiyecek olarak işe yarar hâle gelmemiştir. Bu yüzden şair de arpa ununa, sanki öğütülürken öldürülüp yok ediliyormuş gibi, mecazla "değirmende öldürülmüş" demiştir.
Maya ise hem kendisi çürümeden doğmuştur hem de karıştığı hamuru çürütür. Hamur gevşer, güçsüzleşir; mayalanma tümüyle bir çürümeye benzer. Nitekim maya çok olursa unu büsbütün ekşitip bozar.
διὰ τί τῷ ἱερεῖ τοῦ Διός, ὃν Φλάμινα Διᾶλιν καλοῦσιν, οὐκ ἐξῆν ἀλεύρου θιγεῖν, οὐδὲ ζύμης; ἢ τὸ μὲν ἄλευρον ἀτελὴς τροφὴ καὶ ἄπεπτός ἐστιν; οὔτε γὰρ ὃ ἦν μεμένηκεν ὁ πυρὸς οὔθʼ ὅ δεῖ γενέσθαι γέγονεν ὁ ἄρτος, ἀλλὰ καὶ τὴν σπέρματος δύναμιν ἀπολώλεκεν ἅμα καὶ τὴν σιτίου χρείαν οὐκ ἔσχηκε. διὸ καὶ μυλήφατον ὁ ποιητὴς ἄλφιτον ἐκ μεταφορᾶς ὠνόμασεν ὥσπερ φονευόμενον ἐν τῷ ἀλέτῳ καὶ φθειρόμενον. ἡ δὲ ζύμη καὶ γέγονεν ἐκ φθορᾶς αὐτὴ καὶ φθείρει τὸ φύραμα μειγνυμένη· γίγνεται γὰρ ἄτονον καὶ ἀδρανὲς καὶ ὅλως ἔοικε σῆψις ἡ ζύμωσις εἶναι· πλεονάσασα γοῦν ἀποξύνει παντάπασι καὶ φθείρει τὸ ἄλευρον.
110110. Rahibin çiğ ete dokunması neden yasaktır?
Bu âdet çiğ et yemekten çok uzaktan caydırmak için mi, yoksa undan kaçınma sebebiyle etten de mi kaçınılır? Çünkü çiğ et ne hayvandır ne de henüz yemek olmuştur. Haşlama ve kızartma, bir başkalaşma ve yeniden düzenleme olarak biçimi değiştirir. Taze ve çiğ et ise görünüşte de temiz ve lekesiz değildir, çirkindir ve yara gibidir.
διὰ τί καὶ σαρκὸς ὠμῆς ἀπείρηται τῷ ἱερεῖ ψαύειν; πότερον ὠμοφαγίας πάνυ πόρρωθεν ἀποτρέπει τὸ ἔθος, ἢ διʼ ἣν τὸ ἄλευρον αἰτίαν ἀφοσιοῦνται καὶ τὸ κρέας; οὔτε γάρ ἐστι ζῷον οὔτε ὄψον ἤδη γέγονεν. ἡ γὰρ ἕψησις καὶ ὄπτησις ἀλλοίωσις οὖσα καὶ μετακόσμησις ἐξίστησι τὴν μορφήν, τὸ δὲ πρόσφατον καὶ ὠμὸν οὐδὲ τὴν ὄψιν ἔχει καθαρὰν καὶ ἀμίαντον, ἀλλʼ εἰδεχθῆ καὶ ἑλκώδη.
111111. Rahibin köpekten ve keçiden uzak durmasını, onlara dokunmamasını ve adlarını anmamasını neden emrederlerdi?
Keçinin azgınlığından ve kötü kokusundan tiksindikleri için mi, yoksa hastalık taşımasından korktukları için mi? Çünkü hayvanlar arasında en çok saraya yakalanan keçi sayılır; bu hastalık üzerindeyken onu yiyenlere ya da ona dokunanlara da bulaştırdığı düşünülür. Sebep olarak, sık sık tıkanan soluk yollarının darlığını gösterirler; bunu sesinin inceliğinden çıkarırlar. Nitekim sara nöbeti sırasında ses çıkaran insanlar da melemeye benzer bir ses çıkarır.
Köpekte azgınlık ve kötü koku belki daha azdır. Yine de bazıları köpeğin Atina akropolüne de Delos adasına da açıkta çiftleştiği için çıkarılmadığını söyler; sanki sığırlar, domuzlar ve atlar açıkta, utanmadan değil de gerdek odasında çiftleşirmiş gibi! Gerçek sebebi bilmiyorlar: Köpek kavgacı olduğundan, yakarıcılara güvenli bir sığınak sağlamak üzere onu dokunulmaz ve kutsal tapınaklardan uzak tutarlar. Zeus'un rahibinin de, canlı ve kutsal bir heykel gibi, muhtaçların ve yakarıcıların sığınağı olarak serbest bırakılması, kimsenin onları engellememesi ve korkutmaması akla uygundur. Bu yüzden evinin girişinde küçük bir yatağı bulunurdu; dizlerine kapanan kişi o gün dayaktan ve cezadan kurtulurdu. Zincirli biri ona ulaşmayı başarırsa zincirleri çözülür ve kapıdan değil, damın üstünden dışarı atılırdı. Önünde sığınmak isteyenleri korkutup kovan bir köpek dursaydı, kendini böyle uysal ve insancıl göstermesinin bir faydası kalmazdı.
Üstelik eskiler bu hayvanı hiç de temiz saymazdı. Olymposlu tanrıların hiçbirine adanmamıştır; yer altı tanrıçası Hekate'ye ise üç yol ağızlarına akşam yemeği olarak gönderilir ve kötülük savuşturan arınma sunuları arasında yer alır. Lakedaimon'da tanrıların en kanlısı Enyalios'a köpek yavruları kesilir. Boiotialılarda ikiye bölünmüş bir köpeğin parçaları arasından geçmek kamusal bir arınmadır. Romalılar da Lupercalia dedikleri Lykaia'da, arınma ayında köpek kurban eder. Bu yüzden en yüce ve en temiz tanrıya hizmet etmeyi üstlenenlerin köpeği dost ve ev arkadaşı edinmesinin yasaklanması yersiz değildir.
διὰ τί δὲ κυνὸς καὶ αἰγὸς ἐκέλευον ἀπέχεσθαι τὸν ἱερέα, μήθʼ ἁπτόμενον μήτʼ ὀνομάζοντα; πότερον τῆς μὲν αἰγὸς βδελυττόμενοι τὸ ἀκόλαστον καὶ δυσῶδες, ἢ φοβούμενοι τὸ νοσηματικόν; δοκεῖ γὰρ ἐπιληψίᾳ καταλαμβάνεσθαι μάλιστα τῶν ζῴων καὶ προσαναχρώννυσθαι τοῖς φαγοῦσιν ἢ θιγοῦσιν ὑπὸ τοῦ πάθους ἐχομένης. αἰτίαν δὲ λέγουσι τὴν στενότητα τῶν πνευματικῶν πόρων πολλάκις ἐπιλαμβανομένων, τεκμαιρόμενοι τῇ λεπτότητι τῆς φωνῆς. καὶ γὰρ ἀνθρώπων ὅσοις ἐπιληπτίζουσι συμβαίνει φθέγγεσθαι, μηκασμῷ παραπλησίαν φωνὴν ἀφιᾶσι. τῷ δὲ κυνὶ τοῦ μὲν ἀκολάστου καὶ δυσώδους ἧττον ἴσως μέτεστι· καίτοι φασὶν ἔνιοι μήτε τῆς Ἀθηναίων ἀκροπόλεως ἐπιβαίνειν κύνα μήτε τῆς Δηλίων νήσου διὰ τὴν ἐμφανῆ μεῖξιν, ὥσπερ βοῶν καὶ συῶν καὶ ἵππων ἐν θαλάμοις ἀλλʼ οὐκ ἐμφανῶς καὶ ἀνέδην ὀχευόντων. τὴν γὰρ ἀληθινὴν αἰτίαν ἀγνοοῦσιν ὅτι μάχιμον ὄντα τὸν κύνα τῶν ἀσύλων καὶ ἁγίων ἐξείργουσιν ἱερῶν, ἀσφαλῆ καταφυγὴν τοῖς ἱκέταις διδόντες. εἰκὸς μὲν οὖν ἐστι καὶ τὸν ἱερέα τοῦ Διὸς ὥσπερ ἔμψυχον καὶ ἱερὸν ἄγαλμα καταφύξιμον ἀνεῖσθαι τοῖς δεομένοις καὶ ἱκετεύουσι, μηδενὸς ἀπείργοντος μηδʼ ἐκφοβοῦντος. διὸ κλινίδιον μὲν ἦν αὐτοῦ κείμενον ἐν τῷ θυρῶνι τῆς οἰκίας ὁ δὲ προσπεσὼν τοῖς γόνασι τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἄδειαν εἶχε πληγῶν καὶ κολάσεως· εἰ δὲ δεσμώτης φθαίη προσελθών, ἐλύετο· τοὺς δὲ δεσμοὺς ἐκτὸς οὐ κατὰ θύρας ἀλλʼ ὑπὲρ τοῦ στέγους ἀπερρίπτουν. οὐδὲν οὖν ὄφελος ἦν οὕτως αὑτὸν ἥμερον παρέχειν καὶ φιλάνθρωπον, εἰ κύων προειστήκει δεδιττόμενος καὶ ἀπερύκων τοὺς προσφυγεῖν δεομένους. οὐ μὴν οὐδὲ καθαρεύειν ᾤοντο παντάπασιν οἱ παλαιοὶ τὸ ζῷον καὶ γὰρ Ὀλυμπίων μὲν οὐδενὶ θεῶν καθιέρωται, χθονίᾳ δὲ δεῖπνον Ἑκάτῃ πεμπόμενος εἰς τριόδους ἀποτροπαίων καὶ καθαρσίων ἐπέχει μοῖραν. ἐν δὲ Λακεδαίμονι τῷ φονικωτάτῳ θεῶν Ἐνυαλίῳ σκύλακας ἐντέμνουσι· Βοιωτοῖς δὲ δημοσίᾳ καθαρμός ἐστι κυνὸς διχοτομηθέντος τῶν μερῶν διεξελθεῖν αὐτοὶ δὲ Ῥωμαῖοι τοῖς Λυκαίοις, ἃ Λουπερκάλια καλοῦσιν, ἐν τῷ καθαρσίῳ μηνὶ κύνα θύουσιν. ὅθεν οὐκ ἀπὸ τρόπου τοῖς τὸν ὑπέρτατον καὶ καθαρώτατον εἰληφόσι θεραπεύειν θεὸν ἀπειρῆσθαι κύνα ποιεῖσθαι συνήθη καὶ σύνοικον.
112112. Zeus'un rahibinin sarmaşığa dokunması ve üstüne asma uzanmış bir yoldan geçmesi neden yasaktı?
Bu, tabure üstünde yememek, ölçek üstüne oturmamak, süpürgenin üstünden atlamamak gibi şeylere mi benzer? Pythagoraslılar bunlardan korkup sakınmaz, bunlarla başka şeyleri yasaklardı. Asmanın altından geçme yasağı da şaraba işaret eder; çünkü rahibin sarhoş olması dine aykırıdır. Sarhoşların başının üstünde şarap vardır, ezilir ve alçalırlar; oysa insan her zaman üstün olmalı, bu hazza hâkim olmalı, ona yenilmemelidir.
Sarmaşığa gelince, meyvesiz ve insanlara faydasız, güçsüz ve zayıflığı yüzünden başka bitkilerin taşımasına muhtaç, gölgesiyle ve yeşil görünüşüyle çoğu kimseyi büyüleyen bir bitki olduğu için mi evlerde boşuna beslenip dolanmaması gerektiğini düşündüler, çünkü onu kabul eden bitkilere zarar verir? Yoksa toprağa bağlı olduğu için mi? Bu yüzden Olymposlu tanrıların ayinlerinden uzak tutulur; ne Atina'daki Hera tapınağında ne Thebai'deki Aphrodite tapınağında sarmaşık görülür. Oysa çoğu karanlıkta yapılan Agrionia ve Nyktelia törenlerinde bulunur.
Yoksa bu da Bakkhos topluluklarının ve coşkularının simgesel bir yasağı mıydı? Çünkü Bakkhos çılgınlığına kapılan kadınlar hemen sarmaşığa koşar, elleriyle yakalayıp parçalar, dişleriyle ısırıp çiğner. Dolayısıyla onun delilik uyandıran ve sarsan bir nefesi olduğunu, insanı kendinden geçirip altüst ettiğini, coşkuya yatkın kişilere şarapsız bir sarhoşluk ve sevinç getirdiğini söyleyenler pek de inanılmaz sayılmaz.
διὰ τίνα δʼ αἰτίαν οὐδὲ κιττοῦ θιγεῖν ἐφεῖτο τῷ ἱερεῖ τοῦ Διός, οὐδʼ ὁδὸν διελθεῖν ἀναδενδράδος ἄνωθεν διατεταμένης; ἢ τοῦτο μὲν ὅμοιόν ἐστι τῷ μὴ ἐσθίειν ἐπὶ δίφρου, μηδʼ ἐπὶ χοίνικος καθῆσθαι, μηδὲ σάρον ὑπερβαίνειν, οὐ ταῦτα τῶν Πυθαγορικῶν δεδιότων καὶ φυλαττομένων ἀλλʼ ἕτερα τούτοις ἀπαγορευόντων; καὶ γὰρ τὸ ὑπʼ ἄμπελον ὑποπορεύεσθαι τὴν ἀναφορὰν ἐπὶ τὸν οἶνον εἶχεν, ὡς οὐ θεμιτὸν τῷ ἱερεῖ μεθύσκεσθαι. τῶν γὰρ μεθυσκομένων ὑπὲρ κεφαλῆς ὁ οἶνός ἐστι καὶ πιέζονται καὶ ταπεινοῦνται, δέον ὑπερτέρους εἶναι καὶ κρατεῖν ἀεὶ τῆς ἡδονῆς ταύτης ἀλλὰ μὴ κρατεῖσθαι. τὸν δὲ κιττὸν πότερον ὡς ἄκαρπον καὶ ἄχρηστον ἀνθρώποις, ἀδρανῆ δὲ καὶ διʼ ἀσθένειαν ἑτέρων ὀχούντων δεόμενον, σκιᾷ δὲ καὶ χλωρότητος ὄψει γοητεύοντα τοὺς πολλούς, οὐκ ᾤοντο δεῖν ἀσύμβολον ἐν ταῖς οἰκίαις μάτην ἐντρέφεσθαι καὶ περιπλέκεσθαι, βλαβερὸν ὄντα τοῖς προσδεχομένοις φυτοῖς; ἢ ὡς τῆς γῆς ἐχόμενον; διὸ τῶν μὲν ὀλυμπίων ἱερῶν εἴργεται, καὶ οὔτʼ ἐν Ἥρας Ἀθήνησιν οὔτε Θήβησιν ἐν Ἀφροδίτης ἴδοι τις ἂν κιττόν· Ἀγριωνίοις δὲ καὶ Νυκτελίοις, ὧν τὰ πολλὰ διὰ σκότους δρᾶται, πάρεστιν. ἢ καὶ τοῦτο συμβολικὴ θιάσων καὶ βακχευμάτων ἀπαγόρευσις ἦν; αἱ γὰρ ἔνοχοι τοῖς βακχικοῖς πάθεσι γυναῖκες εὐθὺς ἐπὶ τὸν κιττὸν φέρονται, καὶ σπαράττουσι δραττόμεναι ταῖς χερσὶ καὶ διεσθίουσαι τοῖς στόμασιν ὥστε μὴ παντελῶς ἀπιθάνους εἶναι τοὺς λέγοντας ὅτι καὶ πνεῦμα μανίας ἔχων ἐγερτικὸν καὶ παρακινητικὸν ἐξίστησι καὶ ταράττει, καὶ ὅλως ἄοινον ἐπάγει μέθην καὶ χαρὰν τοῖς ἐπισφαλῶς πρὸς ἐνθουσιασμὸν ἔχουσι.
113113. Bu rahiplerin görev alması ya da göreve talip olması neden yasaktı? Değnekçileri ve hâkim kürsüleri vardı, ama bunlar yönetmemelerinin karşılığında bir onur ve avuntu olarak onlara verilmişti.
Yunanistan'ın bazı yerlerinde olduğu gibi rahipliğin itibarı krallığınkine denk olduğu ve rahipler sıradan kişilerden atanmadığı için mi?
Yoksa daha çok, rahiplerin işleri belirli, yöneticilerinkiler ise düzensiz ve belirsiz olduğu için mi? İki iş aynı vakte denk geldiğinde aynı kişinin ikisinde de bulunması mümkün olmaz; ikisi birden sıkıştırdığında çoğu kez birini bırakıp kâh tanrılara saygısızlık etmesi, kâh vatandaşlara zarar vermesi gerekirdi.
Yoksa insan yönetimlerinde yetkiden az olmayan bir zorunluluk bulunduğunu görmüşlerdi de ondan mı? Hippokrates'in hekim için söylediği gibi, halkın yöneticisi korkunç şeyler görür, korkunç şeylere dokunur ve başkalarının kötülüklerinden kendine acı devşirir. Vatandaşların, çoğu kez akrabalarının ve yakınlarının mahkûmiyetinde ve idamında bulunmuş birinin tanrılara kurban sunmasını ve ayin başlatmasını dine aykırı saymışlardır; Brutus'un başına gelen de buydu.
διὰ τί τοῖς ἱερεῦσι τούτοις ἀρχὴν οὐκ ἐφεῖτο λαβεῖν οὐδὲ μετελθεῖν, ἀλλὰ ῥαβδούχῳ τε χρῶνται καὶ δίφρον ἡγεμονικὸν ἐπὶ τιμῇ καὶ παραμυθίᾳ τοῦ μὴ ἄρχειν ἔχουσι; πότερον, ὡς ἐνιαχοῦ τῆς Ἑλλάδος ἀντίρροπον ἦν τὸ τῆς ἱερωσύνης ἀξίωμα πρὸς τὸ τῆς βασιλείας, καὶ μὴ τοὺς τυχόντας ἱερεῖς ἀπεδείκνυσαν; ἢ μᾶλλον ὅτι τῶν μὲν ἱερέων ὡρισμένας πράξεις ἐχόντων τῶν δʼ ἀρχόντων ἀτάκτους καὶ ἀορίστους οὐκ ἦν δυνατὸν εἰς ἓν ἅμα τῶν καιρῶν συμπεσόντων ἑκατέρῳ παρεῖναι τὸν αὐτόν, ἀλλʼ ἔδει θάτερα πολλάκις ἀμφοτέρων ἐπειγόντων ἀπολείποντα νῦν μὲν ἀσεβεῖν τοὺς θεούς, νῦν δὲ βλάπτειν τοὺς πολίτας; ἢ ταῖς ἀνθρωπίναις ἐνορῶντες ἀρχαῖς οὐκ ἐλάττονα τῆς ἐξουσίας τὴν ἀνάγκην προσοῦσαν, καὶ τὸν ἄρχοντα δήμου, καθάπερ Ἱπποκράτης ἔφη τὸν ἰατρόν, δεινὰ μὲν ὁρῶντα δεινῶν δʼ ἁπτόμενον, ἐπʼ ἀλλοτρίοις δὲ κακοῖς ἰδίας λύπας καρπούμενον, οὐχ ὅσιον ἡγοῦντο θύειν θεοῖς καὶ ἱερῶν κατάρχεσθαι γενόμενον ἐν καταδίκαις καὶ θανατώσεσι πολιτῶν, πολλάκις δὲ καὶ συγγενῶν καὶ οἰκείων, οἷα καὶ Βρούτῳ συνέτυχε;