Plutarkhos
Kadınların Erdemleri
Γυναικῶν ἀρεταί
0Klea, kadınların aretēsi konusunda Thukydides'le aynı görüşte değilim. Thukydides, yabancılar arasında övgü ya da yergi bakımından adı en az anılan kadını en iyi kadın sayar; sanki iyi bir kadının bedeni gibi adı da kapalı kalmalı, dışarı çıkmamalıdır. Gorgias ise bana daha ince düşünceli görünüyor: Kadının yüzünün değil, ününün çok kişi tarafından bilinmesini ister. Ama bence en güzeli Romalıların âdetidir: Kadınlara da erkekler gibi, öldüklerinde halk önünde hak ettikleri övgüyü verirler. Bu yüzden, değerli Leontis öldüğünde hemen o sıralarda seninle uzun uzun konuşmuştuk; felsefenin tesellisi de eksik değildi bu konuşmada. Şimdi de dilediğin gibi, erkeğin ve kadının aretēsinin bir ve aynı olduğu iddiası üzerine söylenecek olanların geri kalanını sana yazıyorum. Yazdıklarım ispatını tarihten alıyor, kulağa hoş gelsin diye düzenlenmiş değil. Ama inandıran şeyin içinde, örneğin tabiatı gereği, bir de tat varsa, söz ispata yardım eden bu güzellikten kaçınmaz; Euripides'in dediği gibi,
Musalarla Kharisleri birbirine katmaktan,
en güzel birlikten utanmaz; inandırıcılığını da ruhun güzele duyduğu sevgiye bağlar.
Düşünelim: Resim sanatının erkekler için de kadınlar için de aynı olduğunu söyleyip Apelles'in, Zeuksis'in ya da Nikomakhos'un kadın resimlerinden örnek göstersek, biri bize inandırmaktan çok hoşa gitmeye ve gönül çelmeye çalıştığımızı söyleyip kusur bulur muydu? Sanmıyorum.
Ya şiir ya da kehanet sanatının da erkeklerde ayrı, kadınlarda ayrı değil, tek ve aynı olduğunu göstermek için Sappho'nun şarkılarını Anakreon'unkilerle, Sibylla'nın kehanetlerini Bakis'inkilerle karşılaştırsak? Dinleyiciyi sevinçle, zevkle inanmaya götürüyor diye ispatı haklı olarak suçlayabilir mi biri? Bunu da söyleyemezsin.
Kaldı ki kadın aretēsiyle erkek aretēsi arasındaki benzerliği ve farkı öğrenmenin, hayatları hayatların, işleri işlerin yanına büyük bir sanatın eserleri gibi koyup birlikte incelemekten daha iyi yolu yoktur. Bakarız: Semiramis'in büyük işlere girişme gücü Sesostris'inkiyle, Tanakyl'in zekâsı Kral Servius'unkiyle, Porcia'nın yüksek ruhu Brutus'unkiyle, Timokleia'nınki Pelopidas'ınkiyle en temel ortaklık ve güç bakımından aynı damgayı ve biçimi taşıyor mu? Çünkü aretēler, tabiatların farkı yüzünden, kendilerine has renkler gibi başka farklar da edinir; içinde bulundukları huylara, beden mizaçlarına, beslenmeye ve yaşayışa benzerler. Akhilleus bir türlü cesurdur, Aias başka türlü; Odysseus'un phronēsisi Nestor'unkine benzemez; Cato ile Agesilaos aynı biçimde adil değildir; Eirene, Alkestis gibi sevmez kocasını; Cornelia, Olympias gibi büyük ruhlu değildir. Ama cüzî farklar bir aretēyi kendi tarifinin dışına çıkarmadıkça, bu yüzden pek çok ve birbirinden farklı cesaret, phronēsis ve adalet varmış gibi konuşmayalım.
Pek bilinen hikâyeleri, kitaplarda okuyup sağlam biçimde öğrendiğini sandığım şeyleri şimdi bir yana bırakacağım; ancak herkesçe bilinen şeyleri bizden önce yazanların gözünden kaçmış, duyulmaya değer bir ayrıntı varsa ona değinirim. Kadınlar hem topluca hem tek başlarına anılmaya değer pek çok iş yaptıkları için, önce topluca yapılanlardan birkaçını anlatmak iyi olur.
γυναικῶν ἀρεταί περὶ ἀρετῆς, ὦ Κλέα, γυναικῶν οὐ τὴν αὐτὴν τῷ Θουκυδίδῃ γνώμην ἔχομεν. ὁ μὲν γάρ, ἧς ἂν ἐλάχιστος ᾖ παρὰ τοῖς ἐκτὸς ψόγου πέρι ἢ ἐπαίνου λόγος, ἀρίστην ἀποφαίνεται, καθάπερ τὸ σῶμα καὶ τοὔνομα τῆς ἀγαθῆς γυναικὸς οἰόμενος δεῖν κατάκλειστον εἶναι καὶ ἀνέξοδον. ἡμῖν δὲ κομψότερος μὲν ὁ Γοργίας φαίνεται, κελεύων μὴ τὸ εἶδος ἀλλὰ τὴν δόξαν εἶναι πολλοῖς γνώριμον τῆς γυναικός· ἄριστα δʼ ὁ Ῥωμαίων δοκεῖ νόμος ἔχειν, ὥσπερ ἀνδράσι καὶ γυναιξὶ δημοσίᾳ μετὰ τὴν τελευτὴν τοὺς προσήκοντας ἀποδιδοὺς ἐπαίνους. διὸ καὶ Λεοντίδος τῆς ἀρίστης ἀποθανούσης, εὐθύς τε μετὰ σοῦ τότε πολὺν λόγον εἴχομεν οὐκ ἀμοιροῦντα παραμυθίας φιλοσόφου, καὶ νῦν, ὡς ἐβουλήθης, τὰ ὑπόλοιπα τῶν λεγομένων εἰς ʼτὸ μίαν εἶναι καὶ τὴν αὐτὴν ἀνδρὸς καὶ γυναικὸς ἀρετὴν προσανέγραψά σοι, τὸ ἱστορικὸν ἀποδεικτικὸν ἔχοντα καὶ πρὸς ἡδονὴν μὲν ἀκοῆς οὐ συντεταγμένα εἰ δὲ τῷ πείθοντι καὶ τὸ τέρπον ἔνεστι φύσει τοῦ παραδείγματος, οὐ φεύγει χάριν ἀποδείξεως συνεργὸν ὁ λόγος οὐδʼ αἰσχύνεται ταῖς Μούσαις τὰς Χάριτας συγκαταμιγνὺς καλλίσταν συζυγίαν, ὡς Εὐριπίδης φησίν, ἐκ τοῦ φιλοκάλου μάλιστα τῆς ψυχῆς ἀναδούμενος τὴν πίστιν. φέρε γάρ, εἰ λέγοντες τὴν αὐτὴν εἶναι ζωγραφίαν ἀνδρῶν καὶ γυναικῶν παρειχόμεθα τοιαύτας γραφὰς γυναικῶν, οἵας Ἀπελλῆς ἀπολέλοιπεν ἢ Ζεῦξις ἢ Νικόμαχος, ἆρʼ ἄν τις ἐπετίμησεν ἡμῖν, ὡς τοῦ χαρίζεσθαι καὶ ψυχαγωγεῖν μᾶλλον ἢ τοῦ πείθειν στοχαζομένοις; ἐγὼ μὲν οὐκ οἶμαι. τί δέ; ἐὰν ποιητικὴν πάλιν ἢ μαντικὴν ἀποφαίνοντες οὐχ ἑτέραν μὲν ἀνδρῶν ἑτέραν δὲ γυναικῶν οὖσαν, ἀλλὰ τὴν αὐτήν, τὰ Σαπφοῦς μέλη τοῖς Ἀνακρέοντος ἢ τὰ Σιβύλλης λόγια τοῖς Βάκιδος ἀντιπαραβάλλωμεν, ἕξει τις αἰτιάσασθαι δικαίως τὴν ἀπόδειξιν, ὅτι χαίροντα καὶ τερπόμενον ἐπάγει τῇ πίστει τὸν ἀκροατήν; οὐδὲ τοῦτʼ ἂν εἴποις. καὶ μὴν οὐκ ἔστιν ἀρετῆς γυναικείας καὶ ἀνδρείας ὁμοιότητα καὶ διαφορὰν ἂλλοθεν καταμαθεῖν μᾶλλον, ἢ βίους βίοις καὶ πράξεσι πράξεις ὥσπερ ἔργα μεγάλης τέχνης παρατιθέντας ἅμα καὶ σκοποῦντας, εἰ τὸν αὐτὸν ἔχει χαρακτῆρα καὶ τύπον ἡ Σεμιράμεως μεγαλοπραγμοσύνη τῇ Σεσώστριος ἢ ἡ Τανακυλλίδος σύνεσις τῇ Σερουίου τοῦ βασιλέως, ἢ τὸ Πορκίας φρόνημα τῷ Βρούτου καὶ τὸ Πελοπίδου τῷ Τιμοκλείας, κατὰ τὴν κυριωτάτην κοινότητα καὶ δύναμιν· ἐπειδὴ διαφοράς γέ τινας ἑτέρας, ὥσπερ χροιὰς ἰδίας, αἱ ἀρεταὶ διὰ τὰς φύσεις λαμβάνουσι καὶ συνεξομοιοῦνται τοῖς ὑποκειμένοις ἔθεσι καὶ κράσεσι σωμάτων καὶ τροφαῖς καὶ διαίταις· ἄλλως γὰρ ἀνδρεῖος ὁ Ἀχιλλεὺς ἄλλως ὁ Αἴας· καὶ φρόνησις Ὀδυσσέως οὐχ ὁμοία τῇ Νέστορος οὐδὲ δίκαιος ὡσαύτως Κάτων καὶ Ἀγησίλαος, οὐδὲ Εἰρήνη φίλανδρος ὡς Ἄλκηστις οὐδὲ Κορνηλία μεγαλόφρων ὡς Ὀλυμπιάς. ἀλλὰ μὴ παρὰ τοῦτο πολλὰς καὶ διαφόρους ποιῶμεν ἀνδρείας καὶ φρονήσεις καὶ δικαιοσύνας, ἂν μόνον τοῦ λόγου τοῦ οἰκείου μηδεμίαν αἱ καθʼ ἕκαστον ἀνομοιότητες ἐκβιβάζωσι. τὰ μὲν οὖν ἄγαν περιβόητα καὶ ὅσων οἶμαί σε βεβαίως βιβλίοις ἐντυχοῦσαν ἱστορίαν ἔχειν καὶ γνῶσιν ἤδη παρήσω· πλὴν εἰ μή τινα τοὺς τὰ κοινὰ καὶ δεδημευμένα πρὸ ἡμῶν ἱστορήσαντας ἀκοῆς ἄξια διαπέφευγεν. ἐπεὶ δὲ πολλὰ καὶ κοινῇ καὶ ἰδίᾳ γυναιξὶν ἄξια λόγου πέπρακται, βραχέα τῶν κοινῶν οὐ χεῖρόν ἐστι προϊστορῆσαι.
1Troyalı Kadınlar
İlion düşerken kaçanların çoğu bir fırtınaya tutuldu. Yolu ve denizi bilmedikleri için İtalya'ya sürüklendiler, Thybris Irmağı'nın yöresinde mecburen sığındıkları demir yerlerine güçlükle ulaştılar. Erkekler, kendilerine yol gösterecek birilerini bulmak için ülkede dolaşırken kadınların aklına şu düşünce geldi: Mutlu ve rahat insanlar için bile karada herhangi bir yere yerleşmek, gezip dolaşmaktan ve denize açılmaktan iyidir; yitirdikleri vatanı geri alamadıklarına göre yeni bir vatan edinmeleri gerekir. Bunun üzerine anlaşıp gemileri yaktılar; dediklerine göre işe başlayan Rhome adlı bir kadındı. Sonra, yardıma koşup denize gelen erkeklerin karşısına çıktılar; öfkelerinden korktukları için kimi kocasına, kimi akrabasına sarılıp yalvarırcasına öptü ve böylece gösterdikleri sevgiyle onları yatıştırdılar. Roma kadınlarında bugün bile süren, akrabalarını öperek selamlama âdeti buradan gelir.
Troyalılar anlaşılan zorunluluğu kavradılar; yerlilerle tanışınca onların da kendilerini iyi niyetle, dostça karşıladığını gördüler. Böylece kadınların yaptığına razı oldular ve oraya Latinlerle birlikte yerleştiler.
Τρωιάδες τῶν ἀπʼ Ἰλίου περὶ τὴν ἅλωσιν ἐκφυγόντων οἱ πλεῖστοι χειμῶνι χρησάμενοι, καὶ διʼ ἀπειρίαν τοῦ πλοῦ καὶ ἄγνοιαν τῆς θαλάττης ἀπενεχθέντες εἰς τὴν Ἰταλίαν καὶ περὶ τὸν Θύμβριν ποταμὸν ὅρμοις καὶ ναυλόχοις ἀναγκαίοις μόλις ὑποδραμόντες, αὐτοὶ μὲν ἐπλανῶντο περὶ τὴν χώραν φραστήρων δεόμενοι, ταῖς δὲ γυναιξὶν ἐμπίπτει λογισμός, ὡς ἡτισοῦν ἵδρυσις ἐν γῇ πάσης πλάνης καὶ ναυτιλίας εὖ τε καὶ καλῶς πράττουσιν ἀνθρώποις ἀμείνων ἐστί, καὶ πατρίδα δεῖ ποιεῖν αὐτούς, ἀπολαβεῖν ἣν ἀπολωλέκασι μὴ δυναμένους. ἐκ δὲ τούτου συμφρονήσασαι κατέφλεξαν τὰ πλοῖα, μιᾶς καταρξαμένης ὥς φασι Ῥώμης. πράξασαι δὲ ταῦτα τοῖς ἀνδράσιν ἀπήντων βοηθοῦσι πρὸς τὴν θάλατταν, καὶ φοβούμεναι τὴν ὀργὴν αἱ μὲν ἀνδρῶν αἱ δʼ οἰκείων ἀντιλαμβανόμεναι καὶ καταφιλοῦσαι λιπαρῶς, ἐξεπράυναν τῷ τρόπῳ τῆς φιλοφροσύνης. διὸ καὶ γέγονε καὶ παραμένει ταῖς Ῥωμαίων γυναιξὶν ἔτι νῦν ἔθος ἀσπάζεσθαι μετὰ τοῦ καταφιλεῖν τοὺς κατὰ γένος προσήκοντας αὐταῖς. συνιδόντες γὰρ ὡς ἔοικε τὴν ἀνάγκην οἱ Τρῶες καὶ ἅμα πειρώμενοι τῶν ἐγχωρίων, εὐμενῶς καὶ φιλανθρώπως προσδεχομένων, ἠγάπησαν τὸ πραχθὲν ὑπὸ τῶν γυναικῶν καὶ συγκατῴκησαν αὐτόθι τοῖς Λατίνοις.
2Phokisli Kadınlar
Phokisli kadınların yaptıkları ünlü bir tarihçiye kavuşmamıştır, ama aretē bakımından kadınların hiçbir işinden aşağı kalmaz. Phokislilerin bugün bile Hyampolis yakınında yaptıkları büyük ayinler ve eski kararlar buna tanıktır. Olayın ayrıntıları Daiphantos'un hayatında yazılıdır; kadınların yaptığı ise şudur.
Thessalialılarla Phokisliler arasında amansız bir savaş vardı. Phokisliler, Phokis şehirlerinde bulunan Thessalialı yöneticilerin ve tiranların hepsini bir günde öldürmüştü; Thessalialılar da iki yüz elli Phokisli rehineyi işkenceyle öldürdü. Sonra bütün ordularıyla Lokris üzerinden Phokis'e girdiler; savaş çağındaki kimseye acımama, çocukları ve kadınları köle yapma kararı almışlardı. Üç yöneticiden biri olan Bathyllios oğlu Daiphantos, Phokislileri şuna ikna etti: Erkekler Thessalialıların karşısına çıkıp dövüşecek, bütün Phokis'in kadınlarıyla çocukları bir yere toplanacak, çevrelerine odun yığılacak, başlarında da nöbetçiler bırakılacaktı. Nöbetçilere, erkeklerin yenildiğini duyar duymaz odunları tutuşturup bedenleri yakmaları emredilecekti. Bu öneri oylanıp kabul edilirken biri ayağa kalktı ve kararın kadınlarca da onaylanmasının doğru olacağını, kabul etmezlerse bundan vazgeçilip onlara zorlanmaması gerektiğini söyledi. Söz kadınlara ulaşınca kendi aralarında toplandılar, aynı kararı verdiler ve Phokis için en iyi öğüdü verdiği için Daiphantos'a çelenk taktılar. Çocukların da kendi başlarına toplanıp aynı kararı onayladıkları söylenir.
Bundan sonra Phokisliler, Hyampolis yakınındaki Kleonai'de savaşa girip kazandılar. Yunanlılar Phokislilerin bu kararına Aponoia, yani Gözü Karalık adını verdi. Hyampolis'te o zaferin anısına Artemis için kutladıkları Elaphebolia ise bugün de bütün bayramlarının en büyüğüdür.
Φωκίδες τὸ δὲ τῶν Φωκίδων ἐνδόξου μὲν οὐ τετύχηκε συγγραφέως, οὐδενὸς δὲ τῶν γυναικείων ἔλαττον εἰς ἀρετήν ἐστι, μαρτυρούμενον ἱεροῖς τε μεγάλοις, ἃ δρῶσι Φωκεῖς ἔτι νῦν περὶ Ὑάμπολιν, καὶ δόγμασι παλαιοῖς, ὧν τὸ μὲν καθʼ ἕκαστον τῆς πράξεως ἐν τῷ Δαϊφάντου βίῳ γέγραπται, τὸ δὲ τῶν γυναικῶν τοιοῦτόν ἐστιν. ἄσπονδος ἦν Θετταλοῖς πρὸς Φωκέας πόλεμος· οἱ μὲν γὰρ ἄρχοντας αὐτῶν καὶ τυράννους ἐν ταῖς Φωκικαῖς πόλεσιν ἡμέρᾳ μιᾷ πάντας ἀπέκτειναν, οἱ δὲ πεντήκοντα καὶ διακοσίους ἐκείνων ὁμήρους κατηλόησαν εἶτα πανστρατιᾷ διὰ Λοκρῶν ἐνέβαλον, δόγμα θέμενοι μηδενὸς φείδεσθαι τῶν ἐν ἡλικίᾳ, παῖδας δὲ καὶ γυναῖκας ἀνδραποδίσασθαι. Δαΐφαντος οὖν ὁ Βαθυλλίου, τρίτος αὐτὸς ἄρχων, ἔπεισε τοὺς Φωκεῖς μὲν αὐτοὺς ἀπαντήσαντας τοῖς Θετταλοῖς μάχεσθαι, τὰς δὲ γυναῖκας ἅμα τοῖς τέκνοις εἰς ἕνα που τόπον συναγαγόντας ἐξ ἁπάσης τῆς Φωκίδος, ὕλην τε περινῆσαι ξύλων καὶ φυλακὰς καταλιπεῖν, πρόσταγμα δόντας, ἂν αἴσθωνται νικωμένους αὐτούς, κατὰ τάχος τὴν ὕλην ἀνάψαι καὶ καταπρῆσαι τὰ σώματα. ψηφισαμένων δὲ ταῦτα τῶν ἄλλων, εἷς ἐξαναστὰς ἔφη δίκαιον εἶναι ταῦτα συνδοκεῖν καὶ ταῖς γυναιξίν· εἰ δὲ μή, χαίρειν ἐᾶν καὶ μὴ προσβιάζεσθαι. τούτου τοῦ λόγου διελθόντος εἰς τὰς γυναῖκας, αὐταὶ καθʼ ἑαυτὰς συνελθοῦσαι ταὐτὰ ἐψηφίσαντο καὶ τὸν Δαΐφαντον ἀνέδησαν, ὡς τὰ ἄριστα τῇ Φωκίδι βεβουλευμένον τὰ δʼ αὐτὰ καὶ τοὺς παῖδας ἰδίᾳ φασὶν ἐκκλησιάσαντας ἐπιψηφίσασθαι. πραχθέντων δὲ τούτων, συμβαλόντες οἱ Φωκεῖς περὶ Κλεωνὰς τῆς Ὑαμπόλιδος ἐνίκησαν. τὸ μὲν οὖν ψήφισμα Φωκέων Ἀπόνοιαν οἱ Ἕλληνες ὠνόμασαν ἑορτὴν δʼ ἐκ πασῶν μεγίστην τὰ Ἐλαφηβόλια μέχρι νῦν τῇ Ἀρτέμιδι τῆς νίκης ἐκείνης ἐν Ὑαμπόλιδι τελοῦσιν.
3Khioslu Kadınlar
Khioslular Leukonia'ya şu sebeple koloni kurdular. Khios'ta ileri gelenlerden sayılan biri evleniyordu. Gelin arabayla götürülürken, damadın dostu olan ve öteki konuklar gibi orada bulunan Kral Hippoklos, herkesin sarhoş olup güldüğü bir sırada arabaya sıçradı. Saygısızlık etmek niyetinde değildi, yalnızca yaygın bir âdete uyup şakalaşıyordu. Ama damadın dostları onu öldürdü.
Khioslulara tanrı öfkesinin belirtileri görünmeye başladı; tanrı Hippoklos'u öldürenlerin öldürülmesini buyurdu, onlar da hep bir ağızdan Hippoklos'u kendilerinin öldürdüğünü söylediler. Tanrı bu kez, suçta hepsinin payı varsa hepsinin şehri terk etmesini buyurdu. Bunun üzerine cinayetin sorumlularını, ona katılanları ve bir biçimde onaylayanları, ki bunlar hem az sayıda hem de güçsüz değildi, Leukonia'ya gönderdiler. Burayı daha önce Erythraililerle birlikte Koronlulardan almışlardı.
Sonra, o zaman İyonyalıların en güçlüsü olan Erythraililerle aralarında savaş çıktı. Erythraililer Leukonia üzerine yürüyünce direnemeyen Khioslular, herkesin yalnız bir kaputu ve bir üstlüğü alması şartıyla antlaşmayla şehri bırakıp çıkmayı kabul ettiler. Kadınlar ise silahlarını bırakıp düşmanın arasından çıplak geçecekler diye onları ayıpladılar. Erkekler yemin ettiklerini söyleyince kadınlar, silahları bırakmamalarını, düşmana da thymosu olan bir erkek için mızrağın kaput, kalkanın da gömlek olduğunu söylemelerini istediler. Khioslular bu öğüdü dinlediler, Erythraililere gözlerini kırpmadan konuşup silahlarını gösterdiler. Erythraililer bu cesaretten ürktü; kimse yaklaşmadı, engel olmadı, gitmelerine sevindiler. Böylece bu adamlar yiğitliği kadınlardan öğrenip kurtuldular.
Bundan aretē bakımından hiç aşağı kalmayan bir iş de uzun zaman sonra Khioslu kadınların eliyle yapıldı. Demetrios oğlu Philippos şehri kuşatırken barbarca ve küstah bir ilan yaptırdı: Kölelerin kendisine katılmasını, buna karşılık hürriyetlerine kavuşacaklarını ve efendilerinin karılarını alacaklarını söyledi. Kadınlar korkunç, vahşi bir öfkeye kapıldılar; onlarla birlikte öfkelenen ve yanlarında duran kölelerle beraber surlara çıktılar. Taş ve mermi taşıdılar, dövüşenlere cesaret verip yalvardılar, en sonunda kendileri de düşmana karşı koyup taş attılar ve Philippos'u geri püskürttüler. Kölelerin de hiçbiri ona katılmadı.
Χῖαι Χῖοι Λευκωνίαν ἐπῴκισαν ἐκ τοιαύτης αἰτίας. ἐγάμει τις ἐν Χίῳ τῶν δοκούντων γνωρίμων εἶναι ἀγομένης δὲ τῆς νύμφης ἐπὶ ζεύγους, ὁ βασιλεὺς Ἵπποκλος, ἐπιτήδειος ὢν τῷ γαμοῦντι καὶ παρὼν ὥσπερ οἱ λοιποί, μέθης οὔσης καὶ γέλωτος, ἀνεπήδησεν ἐπὶ τὸ ζεῦγος, οὐδὲν ὑβριστικὸν πράξων, ἀλλʼ ἔθει κοινῷ καὶ παιδιᾷ χρώμενος· οἱ δὲ φίλοι τοῦ γαμοῦντος ἀπέκτειναν αὐτόν. μηνιμάτων δὲ τοῖς Χίοις προφαινομένων καὶ τοῦ θεοῦ κελεύσαντος τοὺς Ἵπποκλον ἀνελόντας ἀνελεῖν, ἅπαντες ἔφασαν Ἵπποκλον ἀνῃρηκέναι. πάντας οὖν αὖθις ὁ θεὸς ἐκέλευσε τὴν πόλιν ἐκλιπεῖν, εἰ πᾶσι τοῦ ἄγους μέτεστιν. οὕτω δὴ τοὺς αἰτίους καὶ μετασχόντας τοῦ φόνου καὶ συνεπαινέσαντας ἁμωσγέπως, οὐκ ὀλίγους γενομένους οὐδʼ ἀδυνάτους ὄντας, ἀπῴκισαν εἰς Λευκωνίαν, ἣν Κορωνεῖς ἀφελόμενοι πρότερον ἐκτήσαντο μετʼ Ἐρυθραίων. ὕστερον δὲ πολέμου πρὸς τοὺς Ἐρυθραίους αὐτοῖς γενομένου, μέγιστον Ἰώνων δυναμένους τότε, κἀκείνων ἐπὶ τὴν Λευκωνίαν στρατευσάντων ἀντέχειν μὴ δυνάμενοι, συνεχώρησαν ἐξελθεῖν ὑπόσπονδοι, χλαῖναν μίαν ἑκάστου καὶ ἱμάτιον ἄλλο δὲ μηδὲν ἔχοντος. αἱ δὲ γυναῖκες ἐκάκιζον αὐτούς, εἰ προέμενοι τὰ ὅπλα γυμνοὶ διὰ τῶν πολεμίων ἐξίασιν· ὀμωμοκέναι δὲ φασκόντων, ἐκέλευον αὐτοὺς τὰ μὲν ὅπλα μὴ καταλιπεῖν, λέγειν δὲ πρὸς τοὺς πολεμίους ὅτι χλαῖνα μέν ἐστι τὸ ξυστόν, χιτὼν δʼ ἡ ἀσπὶς, ἀνδρὶ θυμὸν ἔχοντι. πεισθέντων δὲ ταῦτα τῶν Χίων καὶ πρὸς τοὺς Ἐρυθραίους παρρησιαζομένων καὶ τὰ ὅπλα δεικνυόντων, ἐφοβήθησαν οἱ Ἐρυθραῖοι τὴν τόλμαν αὐτῶν καὶ οὐδεὶς προσῆλθεν οὐδʼ ἐκώλυσεν, ἀλλʼ ἠγάπησαν ἀπαλλαγέντων. οὗτοι μὲν οὖν θαρρεῖν διδαχθέντες ὑπὸ τῶν γυναικῶν οὕτως ἐσώθησαν. τούτου δʼ οὐδέν τι λειπόμενον ἔργον ἀρετῇ καὶ χρόνοις ὕστερον πολλοῖς ἐπράχθη ταῖς Χίων γυναιξίν, ὁπηνίκα Φίλιππος ὁ Δημητρίου πολιορκῶν τὴν πόλιν ἐκήρυξε κήρυγμα βάρβαρον καὶ ὑπερήφανον, ἀφίστασθαι τοὺς οἰκέτας πρὸς ἑαυτὸν ἐπʼ ἐλευθερίᾳ καὶ γάμῳ τῆς κεκτημένης, ὡς συνοικιῶν αὐτοὺς ταῖς τῶν δεσποτῶν γυναιξί. δεινὸν δʼ αἱ γυναῖκες καὶ ἄγριον θυμὸν λαβοῦσαι, μετὰ τῶν οἰκετῶν καὶ αὐτῶν συναγανακτούντων καὶ συμπαρόντων ὥρμησαν ἀναβαίνειν ἐπὶ τὰ τείχη, καὶ λίθους καὶ βέλη προσφέρουσαι καὶ παρακελευόμεναι καὶ προσλιπαροῦσαι τοῖς μαχομένοις, τέλος δʼ ἀμυνόμεναι καὶ βάλλουσαι τοὺς πολεμίους, ἀπεώσαντο τὸν Φίλιππον, οὐδενὸς δούλου τὸ παράπαν ἀποστάντος πρὸς αὐτόν.
4Argoslu Kadınlar
Kadınların topluca yaptıkları işlerden en ünlülerinden biri de Argos'ta şair Telesilla'nın teşvikiyle Kleomenes'e karşı verdikleri mücadeledir. Anlatıldığına göre Telesilla ünlü bir aileden geliyordu, ama bedeni hastalıklıydı. Sağlığı için tanrıya danışmak üzere adam gönderdi. Musalara hizmet etmesi yolunda bir kehanet aldı. Tanrıyı dinleyip kendini şarkıya ve ezgiye verdi, kısa sürede hastalığından kurtuldu, şairliği yüzünden de kadınların hayranlığını kazandı.
Spartalıların kralı Kleomenes, kimilerinin uydurduğu gibi yedi bin yedi yüz yetmiş yedi değilse de pek çok kişiyi öldürmüş, şehre doğru yürüyordu. Bunun üzerine genç kadınların içine, vatanları için düşmanla dövüşmek yolunda ilahî bir atılım ve yüreklilik doğdu. Telesilla'nın önderliğinde silah aldılar, siperlere dizilip surları baştan başa sardılar; düşman bunu görünce şaşkına döndü. Kleomenes'i çok kayıp verdirerek geri püskürttüler. Sokrates'in anlattığına göre öteki kral Demaratos'u da, içeri girip Pamphyliakon'u ele geçirmişken dışarı attılar. Şehir böylece kurtulunca, savaşta düşen kadınları Argos yolunun kenarına gömdüler; hayatta kalanlara da kahramanlıklarının anısı olarak Enyalios'un heykelini dikme hakkı tanıdılar. Savaşın, kimilerine göre ayın yedisinde, kimilerine göre de bugün dördüncü olan, eskiden Argoslularda Hermaios diye anılan ayın ilk günü olduğu söylenir. Argoslular bugün dahi o gün Hybristika bayramını kutlar; kadınlara erkek gömleği ve pelerini, erkeklere de kadın elbisesi ve başörtüsü giydirirler.
Şehrin erkek sayısındaki azalmayı gidermek için, Herodotos'un anlattığı gibi kölelere değil, çevre halkının en iyilerine vatandaşlık verip kadınları onlarla evlendirdiler. Kadınlar bu kocaları hor görüyor, aşağı sayıp yataklarında küçümsüyorlardı. Bunun üzerine evli kadınların kocalarının yanına takma sakalla yatmasını emreden bir kanun çıkardılar.
Ἀργεῖαι οὐδενὸς δʼ ἧττον ἔνδοξόν ἐστι τῶν κοινῇ διαπεπραγμένων γυναιξὶν ἔργων ὁ πρὸς Κλεομένη περὶ Ἄργους ἀγών, ὃν ἠγωνίσαντο, Τελεσίλλης τῆς ποιητρίας προτρεψαμένης. ταύτην δέ φασιν οἰκίας οὖσαν ἐνδόξου τῷ δὲ σώματι νοσηματικὴν εἰς θεοῦ πέμψαι περὶ ὑγιείας· καὶ χρησθὲν αὐτῇ Μούσας θεραπεύειν, πειθομένην τῷ θεῷ καὶ ἐπιθεμένην ἐν ᾠδῇ καὶ ἁρμονίᾳ τοῦ τε πάθους ἀπαλλαγῆναι ταχὺ καὶ θαυμάζεσθαι διὰ ποιητικὴν ὑπὸ τῶν γυναικῶν. ἐπεὶ δὲ Κλεομένης ὁ βασιλεὺς τῶν Σπαρτιατῶν πολλοὺς ἀποκτείνας οὐ μήν, ὡς ἔνιοι μυθολογοῦσιν, ἑπτὰ καὶ ἑβδομήκοντα καὶ ἑπτακοσίους πρὸς ἑπτακισχιλίοις ἐβάδιζε πρὸς τὴν πόλιν, ὁρμὴ καὶ τόλμα δαιμόνιος παρέστη ταῖς ἀκμαζούσαις τῶν γυναικῶν ἀμύνεσθαι τοὺς πολεμίους ὑπὲρ τῆς πατρίδος. ἡγουμένης δὲ τῆς Τελεσίλλης, ὅπλα λαμβάνουσι καὶ παρʼ ἔπαλξιν ἱστάμεναι κύκλῳ τὰ τείχη περιέστεψαν, ὥστε θαυμάζειν τοὺς πολεμίους. τὸν μὲν οὖν Κλεομένη πολλῶν πεσόντων ἀπεκρούσαντο· τὸν δʼ ἕτερον βασιλέα Δημάρατον, ὡς Σωκράτης φησίν, ἐντὸς γενόμενον καὶ κατασχόντα τὸ Παμφυλιακὸν ἐξέωσαν, οὕτω δὲ τῆς πόλεως περιγενομένης, τὰς μὲν πεσούσας ἐν τῇ μάχῃ τῶν γυναικῶν ἐπὶ τῆς ὁδοῦ τῆς Ἀργείας ἔθαψαν, ταῖς δὲ σωθείσαις ὑπόμνημα τῆς ἀριστείας ἔδοσαν ἱδρύσασθαι τὸν Ἐνυάλιον. τὴν δὲ μάχην οἱ μὲν ἑβδόμῃ λέγουσιν ἱσταμένου μηνός, οἱ δὲ νουμηνίᾳ γενέσθαι τοῦ νῦν μὲν τετάρτου, πάλαι δὲ Ἑρμαίου παρʼ Ἀργείοις, καθʼ ἣν μέχρι νῦν τὰ Ὑβριστικὰ τελοῦσι, γυναῖκας μὲν ἀνδρείοις χιτῶσι καὶ χλαμύσιν, ἄνδρας δὲ πέπλοις γυναικῶν καὶ καλύπτραις ἀμφιεννύντες. ἐπανορθούμενοι δὲ τὴν ὀλιγανδρίαν, οὐχ ὡς Ἡρόδοτος ἱστορεῖ τοῖς δούλοις, ἀλλὰ τῶν περιοίκων ποιησάμενοι πολίτας τοὺς ἀρίστους, συνῴκισαν τὰς γυναῖκας· ἐδόκουν δὲ καὶ τούτους ἀτιμάζειν καὶ περιορᾶν ἐν τῷ συγκαθεύδειν ὡς χείρονας. ὅθεν ἔθεντο νόμον τὸν κελεύοντα πώγωνα δεῖν ἐχούσας συναναπαύεσθαι τοῖς ἀνδράσι τὰς γεγαμημένας.
5Persli Kadınlar
Kyros, Persleri Kral Astyages'e ve Medlere karşı ayaklandırdı, ama bir savaşta yenildi. Persler şehre kaçarken düşman da neredeyse onlarla birlikte içeri girecekti ki kadınlar şehrin önünde karşılarına çıktılar. Elbiselerini aşağıdan yukarı kaldırıp "Nereye gidiyorsunuz, insanların en alçakları?" dediler. "Çıktığınız yere geri giremezsiniz herhalde!" Bu görüntü ve bu sözler karşısında utanan Persler kendilerine söylendiler, geri dönüp yeniden saldırdılar ve düşmanı bozguna uğrattılar. Bundan sonra Kyros, kral şehre her girdiğinde her kadının bir altın almasını kanun yaptı. Anlatıldığına göre, zaten kötü ve krallar içinde en açgözlüsü olan Okhos, şehrin önünden geçmeyip hep çevresinden dolaştı ve kadınları bu armağandan yoksun bıraktı. İskender ise şehre iki kez girdi, hamile kadınlara da iki kat verdi.
Περσίδες Πέρσας Ἀστυάγου βασιλέως καὶ Μήδων ἀποστήσας Κῦρος ἡττήθη μάχῃ φεύγουσι δὲ τοῖς Πέρσαις εἰς τὴν πόλιν, ὀλίγον ἀπεχόντων συνεισπεσεῖν τῶν πολεμίων, ἀπήντησαν αἱ γυναῖκες πρὸ τῆς πόλεως καὶ τοὺς πέπλους ἐκ τῶν κάτω μερῶν ἐπάρασαι, ποῖ φέρεσθε, εἶπον, ὦ κάκιστοι πάντων ἀνθρώπων; οὐ γὰρ ἐνταῦθά γε δύνασθε καταδῦναι φεύγοντες, ὅθεν ἐξεγένεσθε, ταύτην τὴν ὄψιν ἅμα καὶ τὴν φωνὴν αἰδεσθέντες οἱ Πέρσαι καὶ κακίσαντες ἑαυτοὺς ἀνέστρεψάν τε καὶ συμβαλόντες ἐξ ἀρχῆς ἐτρέψαντο τοὺς πολεμίους. ἐκ τούτου κατέστη νόμος, εἰσελάσαντος βασιλέως εἰς τὴν πόλιν ἑκάστην γυναῖκα χρυσοῦν λαμβάνειν, Κύρου νομοθετήσαντος. Ὦχον δέ φασι, τὰ τʼ ἄλλα μοχθηρὸν καὶ φιλοκερδέστατον βασιλέων ὄντα, περικάμψαι τὴν πόλιν ἀεὶ καὶ μὴ παρελθεῖν ἀλλʼ ἀποστερῆσαι τῆς δωρεᾶς τὰς γυναῖκας. Ἀλέξανδρος δὲ καὶ δὶς εἰσῆλθε καὶ ταῖς κυούσαις διπλοῦν ἔδωκε.
6Keltli Kadınlar
Keltler, Alpleri aşıp bugün oturdukları İtalya topraklarına yerleşmeden önce aralarında çıkan korkunç ve yatıştırılması güç bir ayrılık iç savaşa dönüşmüştü. Kadınlar silahların arasına girdiler, kavgaları üzerlerine alıp öyle kusursuz bir hakemlik ettiler ki bütün şehirlerde ve evlerde herkes arasında şaşılacak bir dostluk doğdu. Bu yüzden Keltler o zamandan sonra savaş ve barış konusunda kadınlarla birlikte karar verdiler, müttefikleriyle anlaşmazlıklarını da onların hakemliğiyle çözdüler. Nitekim Hannibal'le yaptıkları antlaşmaya, Keltler Kartacalılardan şikâyetçi olursa İberia'daki Kartacalı valilerin ve komutanların, Kartacalılar Keltlerden şikâyetçi olursa Keltlerin kadınlarının yargıç olacağı yazıldı.
Κελταί Κελτοῖς, πρὶν ὑπερβαλεῖν Ἄλπεις καὶ κατοικῆσαι τῆς Ἰταλίας ἣν νῦν νέμονται χώραν, στάσις ἐμπεσοῦσα δεινὴ καὶ δυσκατάπαυστος εἰς πόλεμον ἐμφύλιον προῆλθεν. αἱ δὲ γυναῖκες ἐν μέσῳ τῶν ὅπλων γενόμεναι καὶ παραλαβοῦσαι τὰ νείκη διῄτησαν οὕτως ἀμέμπτως καὶ διέκριναν, ὥστε φιλίαν πᾶσι θαυμαστὴν καὶ κατὰ πόλεις καὶ κατʼ οἴκους γενέσθαι πρὸς πάντας. ἐκ τούτου διετέλουν περὶ τε πολέμου καὶ εἰρήνης βουλευόμενοι μετὰ τῶν γυναικῶν καὶ τὰ πρὸς τοὺς συμμάχους ἀμφίβολα διʼ ἐκείνων βραβεύοντες. ἐν γοῦν ταῖς πρὸς Ἀννίβαν συνθήκαις ἐγράψαντο, Κελτῶν μὲν ἐγκαλούντων Καρχηδονίοις, τοὺς ἐν Ἰβηρίᾳ Καρχηδονίων ἐπάρχους καὶ στρατηγοὺς εἶναι δικαστάς· ἂν δὲ Καρχηδόνιοι Κελτοῖς ἐγκαλῶσι, τὰς Κελτῶν γυναῖκας.
7Melosçu Kadınlar
Geniş topraklara ihtiyaç duyan Melosçular, genç ve son derece güzel bir adam olan Nymphaios'u koloni önderi yaptılar. Tanrı onlara denize açılmalarını, nerede taşıyıcılarını yitirirlerse oraya yerleşmelerini buyurdu. Karia'ya varıp karaya çıktıklarında gemileri bir fırtınada parçalandı. Kryassos'ta oturan Karialılar, ister çaresizliklerine acıdıkları için, ister yürekliliklerinden korktukları için onları yanlarına davet edip topraklarını paylaştılar. Fakat kısa sürede çoğaldıklarını görünce onları, hazırladıkları bir ziyafette öldürmeyi kurdular. Tesadüfen Kaphene adında Karialı bir kız, kimseye belli etmeden Nymphaios'a âşıktı. Bu plan hazırlanırken Nymphaios'un ölümüne göz yumamadı ve hemşehrilerinin niyetini ona bildirdi. Kryassoslular davete geldiklerinde Nymphaios, Yunanlılarda kadınsız yemeğe gitmenin âdet olmadığını söyledi; Karialılar da bunu duyunca kadınları da getirmelerini istediler. Nymphaios olanı biteni Melosçulara anlattı; erkeklerin silahsız, yalnız üstlükleriyle gitmelerini, her kadının koynunda bir kılıç taşıyıp kendi erkeğinin yanına oturmasını söyledi. Yemeğin ortasında Karialılara işaret verildiğinde Yunanlılar anın geldiğini sezdiler. Kadınların hepsi aynı anda koyunlarını açtı, erkekler de kılıçları kapıp barbarlara saldırdı ve hepsini birden öldürdü. Ülkeyi ele geçirip o şehri yıktılar, yerine Yeni Kryassos adını verdikleri başka bir şehir kurdular. Kaphene, Nymphaios'la evlendi ve yaptığı iyiliğe yaraşır bir itibar ve şükran gördü. Bu kadınların sessizliği, yüreği, hele o kadar kadının içinden birinin bile korkaklıktan istemeden kusur etmemiş olması takdire değer.
Μήλιαι Μήλιοι γῆς χρῄζοντες ἀμφιλαφοῦς Νυμφαῖον ἡγεμόνα τῆς ἀποικίας ἐποιήσαντο, νέον ἄνδρα καὶ κάλλει διαφέροντα· τοῦ δὲ θεοῦ πλεῖν κελεύσαντος αὐτούς, ὅπου δʼ ἂν ἀποβάλωσι τοὺς κομιστῆρας, ἐκεῖ κατοικεῖν, συνέπεσε τῇ Καρίᾳ προσβαλοῦσιν αὐτοῖς καὶ ἀποβᾶσι τὰς ναῦς ὑπὸ χειμῶνος διαφθαρῆναι. τῶν δὲ Καρῶν οἱ Κρύασσον οἰκοῦντες, εἴτε τὴν ἀπορίαν οἰκτίραντες εἴτε δείσαντες αὐτῶν τὴν τόλμαν, ἐκέλευον οἰκεῖν παρʼ αὐτοῖς καὶ τῆς χώρας μετέδωκαν· εἶτα πολλὴν ἐν ὀλίγῳ χρόνῳ λαμβάνοντας αὔξησιν ὁρῶντες, ἐπεβούλευον ἀνελεῖν εὐωχίαν τινὰ καὶ θοίνην παρασκευάσαντες. ἔτυχε δὲ Καρίνη παρθένος ἐρῶσα τοῦ Νυμφαίου καὶ λανθάνουσα τοὺς ἄλλους· ἐκαλεῖτο δὲ Καφένη· πραττομένων δὲ τούτων οὐ δυναμένη τὸν Νυμφαῖον περιορᾶν ἀπολλύμενον, ἐξήγγειλε τὴν διάνοιαν αὐτῷ τῶν πολιτῶν. ὡς οὖν ἧκον οἱ Κρυασσεῖς καλοῦντες αὐτούς, οὐκ ἔφη νόμον ὁ Νυμφαῖος Ἕλλησιν εἶναι βαδίζειν ἐπὶ δεῖπνον ἄνευ γυναικῶν ἀκούσαντες δὲ οἱ Κᾶρες ἐκέλευον ἄγειν καὶ τὰς γυναῖκας. οὕτω δὴ φράσας τὰ πεπραγμένα Μηλίοις ἐκέλευσεν αὐτοὺς μὲν ἀνόπλους ἐν ἱματίοις βαδίζειν, τῶν δὲ γυναικῶν ἑκάστην ξίφος ἐν τῷ κόλπῳ κομίζειν καὶ καθέζεσθαι παρὰ τὸν αὑτῆς. ἐπεὶ δὲ τοῦ δείπνου μεσοῦντος ἐδόθη τὸ σύνθημα τοῖς Καρσὶ καὶ συνῄσθοντο τὸν καιρὸν οἱ Ἕλληνες, αἱ μὲν γυναῖκες ἅμα πᾶσαι τοὺς κόλπους διέσχον, οἱ δὲ τὰ ξίφη λαβόντες ἐπέθεντο τοῖς βαρβάροις καὶ διέφθειραν αὐτοὺς ἅμα πάντας· κτησάμενοι δὲ τὴν χώραν καὶ τὴν πόλιν ἐκείνην καταβαλόντες, ᾤκισαν ἑτέραν, ἣν Νέαν Κρύασσον ὠνόμασαν. ἡ δὲ Καφένη τῷ Νυμφαίῳ γαμηθεῖσα τιμὴν καὶ χάριν ἔσχε ταῖς εὐεργεσίαις πρέπουσαν. ἄξιον οὖν ἄγασθαι τῶν γυναικῶν καὶ τὴν σιωπὴν καὶ τὸ θάρσος, καὶ τὸ μηδεμίαν ἐν πολλαῖς μηδʼ ἄκουσαν ὑπὸ δειλίας κακὴν γενέσθαι.
8Tyrrhenli Kadınlar
Lemnos ve İmbros'u ele geçiren Tyrrhenliler, Atinalıların kadınlarını Brauron'dan kaçırmışlardı. Bu kadınlardan çocukları oldu; Atinalılar bunları yarı barbar saydıkları için adalardan sürdü. Onlar da Tainaron'a vardılar, Helotlarla yapılan savaşta Spartalılara yardımcı oldular; bu yüzden vatandaşlık ve evlenme hakkı aldılar. Ama yönetim görevlerine ve meclise layık görülmedikleri için, düzeni değiştirmek amacıyla toplanıp ihtilal hazırladıkları şüphesi uyandı. Lakedaimonlular da onları yakalayıp hapsettiler, kesin ve sağlam delillerle suçlarını ortaya koymaya çalışırken sıkı biçimde gözettiler. Hapsedilenlerin karıları zindana gelip uzun uzun yalvardılar; nöbetçiler de kocalarını selamlayıp onlarla konuşacak kadar içeri girmelerine izin verdi. İçeri girince kocalarına hemen elbiselerini değiştirmelerini, kendi elbiselerini onlara bırakıp kadınların elbiselerini giyerek başları örtülü dışarı çıkmalarını söylediler. Öyle yapıldı. Kadınlar orada kalıp her türlü tehlikeye göğüs germeye hazırlandılar, nöbetçiler de aldanıp erkekleri kadın sanarak dışarı bıraktı.
Bundan sonra adamlar Taygetos Dağı'nı tuttular, Helotları ayaklandırıp yanlarına çekmeye başladılar. Çok korkan Spartalılar elçi gönderdi ve şu şartlarla uzlaştılar: Adamlar karılarını geri alacak, para ve gemi alıp denize açılacak, başka yerde toprak ve şehir bulduklarında Lakedaimonluların kolonicileri ve akrabaları sayılacaklardı. Pelasglar bunu yaptılar; Lakedaimonlu Pollis'i, Delphos'u ve Krataidas'ı önder aldılar. Bir kısmı Melos'a yerleşti; çoğunluk ise Pollis ve adamlarıyla birlikte, kehaneti sınamak için Girit'e gitti. Onlara, tanrıçayı ve demiri yitirdiklerinde dolaşmaya son verip orada şehir kurmaları söylenmişti. Khersonesos denen yerde demir attıklarında geceleyin ansızın bir panik çıktı. Dehşete kapılıp düzensizce gemilere atladılar, karada Artemis'in ahşap heykelini bıraktılar; bu heykel onlara atalarından kalmıştı, Brauron'dan Lemnos'a getirilmiş, Lemnos'tan da her yere yanlarında taşınmıştı. Panik yatışınca heykelin yokluğunu yolda fark ettiler. Aynı zamanda Pollis, demirin tırnağının da eksik olduğunu gördü; anlaşılan kayalık bir yerde zorla çekilirken kopmuş, kimse fark etmemişti. Pollis, Pythia'nın kehanetinin gerçekleştiğini söyledi ve geri dönme işareti verdi. Ülkeyi ele geçirdi, kendilerine karşı koyanları birçok savaşta yenip Lyktos'u kurdu, başka şehirleri de hâkimiyeti altına aldı. Bu yüzden oralılar kendilerini, anneleri aracılığıyla soyca Atinalılarla akraba, Spartalıların da kolonicileri sayarlar.
Τυρρηνίδες Τυρρηνῶν τοίνυν τῶν Λῆμνον καὶ Ἴμβρον κατασχόντων, ἁρπασάντων δὲ Βραυρωνόθεν τὰς Ἀθηναίων γυναῖκας, ἐγένοντο παῖδες, οὓς ἐξήλασαν Ἀθηναῖοι μιξοβαρβάρους ὄντας ἐκ τῶν νήσων. οἱ δʼ εἰς Ταίναρον κατάραντες ἐγένοντο χρήσιμοι Σπαρτιάταις περὶ τὸν εἱλωτικὸν πόλεμον, καὶ διὰ τοῦτο πολιτείας καὶ γάμων τυχόντες, οὐκ ἀξιούμενοι δὲ ἀρχείων καὶ βουλῆς, ὑπόνοιαν ἔσχον ὡς ἐπὶ νεωτερισμῷ συνερχόμενοι καὶ διανοούμενοι τὰ καθεστῶτα κινεῖν. συλλαβόντες οὖν αὐτοὺς οἱ Λακεδαιμόνιοι. οἱ καὶ καθείρξαντες ἐφύλαττον ἰσχυρῶς, ζητοῦντες ἑλεῖν σαφέσι καὶ βεβαίοις ἐλέγχοις· αἱ δὲ τῶν καθειργμένων γυναῖκες ἐπὶ τὴν εἱρκτὴν παραγενόμεναι, πολλαῖς ἱκεσίαις.ς καὶ δεήσεσι παρείθησαν ὑπὸ τῶν φυλάκων ὅσον ἀσπάσασθαι καὶ προσειπεῖν τοὺς ἄνδρας. ἐπεὶ δʼ εἰσῆλθον, ἐκέλευον αὐτοὺς μεταμφιέννυσθαι ταχὺ τὰ ἱμάτια καὶ τὰ μὲν αὑτῶν ἐκείναις ἀπολιπεῖν, τὰ δʼ ἐκείνων ἐνδύντας αὐτοὺς ἀπιέναι περικαλυψαμένους. γενομένων δὲ τούτων, αἱ μὲν ὑπέμειναν αὐτοῦ παραταξάμεναι πρὸς πάντα τὰ δεινά, τοὺς δʼ ἄνδρας ἐξαπατηθέντες οἱ φύλακες παρῆκαν ὡς δὴ γυναῖκας. ἐκ δὴ τούτου καταλαβομένων αὐτῶν τὰ Ταΰγετα, καὶ τὸ εἱλωτικὸν ἀφιστάντων καὶ προσδεχομένων, οἱ Σπαρτιᾶται εἰς πολὺν φόβον καταστάντες ἐπεκηρυκεύσαντο καὶ διηλλάγησαν ἐπὶ τῷ κομίσασθαι μὲν αὐτοὺς τὰς γυναῖκας, χρήματα δὲ καὶ ναῦς λαβόντας ἐκπλεῦσαι καὶ γῆς τυχόντας ἀλλαχόσε καὶ πόλεως ἀποίκους Λακεδαιμονίων καὶ συγγενεῖς νομίζεσθαι. ταῦτα ἔπραττον οἱ Πελασγοὶ Πόλλιν ἡγεμόνα καὶ Δελφὸν καὶ Κραταΐδαν Λακεδαιμονίους λαβόντες· καὶ μέρος μὲν αὐτῶν ἐν Μήλῳ κατῴκησαν τοὺς δὲ πλείστους οἱ περὶ Πόλλιν ἔχοντες εἰς Κρήτην ἔπλευσαν, ἀποπειρώμενοι τῶν λογίων. ἐχρήσθη γὰρ αὐτοῖς, ὅταν τὴν θεὸν καὶ τὴν ἄγκυραν ἀπολέσωσι, παύσασθαι πλάνης καὶ πόλιν ἐκεῖ συνοικίζειν. ὁρμισθεῖσιν οὖν πρὸς τῇ λεγομένῃ Χερρονήσῳ θόρυβοι πανικοὶ προσέπεσον νύκτωρ, ὑφʼ ὧν διαπτοηθέντες ἐνεπήδησαν εἰς τὰς ναῦς ἀκόσμως, ἀπολιπόντες ἐν τῇ γῇ ξόανον τῆς Ἀρτέμιδος, ὃ πατρῷον ἦν αὐτοῖς εἰς Λῆμνον ἐκ Βραύρωνος κομισθέν, ἐκ δὲ Λήμνου πανταχοῦ συμπεριαγόμενον. ἐπεὶ δὲ τοῦ θορύβου λήξαντος ἐπόθησαν αὐτὸ κατὰ πλοῦν, ἅμα δʼ ὁ Πόλλις κατέμαθε τῇ ἀγκύρᾳ τὸν ὄνυχα μὴ προσόντα βίᾳ γὰρ ἑλκομένης ὡς ἔοικεν ἐν τόποις ὑποπέτροις ἀποσπασθεὶς ἔλαθε, περαίνεσθαι τὰ πυθόχρηστα φήσας ἐσήμαινεν ἀναστρέφειν καὶ κατέσχε τὴν χώραν, καὶ μάχαις πολλαῖς τῶν ἀντιταξαμένων ἐπικρατήσας Λύκτον ᾤκησε καὶ πόλεις ἄλλας ὑποχειρίους ἔλαβε. διὸ καὶ νομίζουσιν αὑτοὺς Ἀθηναίοις τε διὰ τὰς μητέρας κατὰ γένος προσήκειν καὶ Σπαρτιατῶν ἀποίκους εἶναι.
9Lykialı Kadınlar
Lykia'da olduğu anlatılan olay efsane gibidir, ama onu destekleyen bir rivayet de vardır. Anlatıldığına göre Lykialıların Isaras dediği Amisodaros, Lykialıların Zeleia yöresindeki kolonisinden korsan gemileriyle geldi. Bu gemilerin başında Khimarros adında, savaşçı ama vahşi ve canavar ruhlu bir adam vardı. Pruvasında aslan, kıçında yılan armalı bir gemiyle dolaşır, Lykialılara çok zarar verirdi; ne denize açılmak mümkündü, ne de deniz kıyısındaki şehirlerde oturmak.
Bellerophontes, Pegasos'la kovalayarak kaçan bu adamı öldürdü, Amazonları da sürdü, ama hakkını alamadı; Iobates ona son derece haksız davrandı. Bunun üzerine denize girip Poseidon'a, ülkenin kısır ve verimsiz kalması için beddua etti. Bedduasını bitirip giderken bir dalga yükseldi, karayı basmaya başladı. Müthiş bir manzaraydı: Deniz yükselerek peşinden geliyor, ovayı gözden siliyordu. Erkekler Bellerophontes'e durması için yalvardılar ama ikna edemediler. Kadınlar ise elbiselerini kaldırarak karşısına çıktılar. Bellerophontes utanıp geri çekilince dalganın da onunla birlikte geri çekildiği söylenir.
Bu hikâyenin efsane yanını yumuşatmak isteyen kimileri, Bellerophontes'in denizi beddualarla getirmediğini söyler. Onlara göre ovanın en bereketli kısmı denizden daha alçaktaydı; denizi tutan bir kıyı sırtı uzanıyordu, Bellerophontes onu yardı. Deniz hızla gelip ovayı basmaya başlayınca erkekler yalvarsa da bir şey elde edemedi, ama kadınlar hep birden çevresini sarınca saygı gördüler ve öfkesini dindirdiler.
Kimileri de Khimaira denen şeyin aslında güneşe karşı bakan bir dağ olduğunu söyler. Bu dağ yazın yakıcı, ateş gibi yansımalar yaparmış; bunlar ovaya yayılınca ekinler kururmuş. Bellerophontes durumu anlayıp uçurumun yansımayı en çok geri gönderen en pürüzsüz kısmını kesmiş. Teşekkür görmeyince öfkelenip Lykialılardan intikam almaya kalkmış, ama kadınların sözünü dinlemiş.
Nymphis'in Herakleia Üzerine adlı eserinin dördüncü kitabında verdiği sebep ise hiç efsaneye benzemez. Ona göre Bellerophontes, Ksanthos halkının ülkesinde hayvanlara ve ekinlere zarar veren bir yaban domuzunu öldürmüş ama hiçbir karşılık almamış. Ksanthoslular için Poseidon'a beddua edince bütün ovada tuz çiçekleri açmış, toprak acılaşıp tamamen bozulmuş. Sonunda kadınlar yalvarınca onlara saygı gösterip Poseidon'a öfkesini bırakması için dua etmiş. Bu yüzden Ksanthos halkında adını babadan değil anadan alma kanunu vardı.
Λύκιαι τὸ δʼ ἐν Λυκίᾳ γενέσθαι λεγόμενον μυθῶδες μέν ἐστιν, ἔχει δέ τινα φήμην ὁμοῦ μαρτυροῦσαν. Ἀμισώδαρος γάρ, ὥς φασιν, ὃν Ἰσάραν Λύκιοι καλοῦσιν, ἧκεν ἐκ τῆς περὶ Ζέλειαν ἀποικίας Λυκίων, λῃστρίδας ἄγων ναῦς, ὧν Χίμαρρος ἡγεῖτο, πολεμιστὴς μὲν ἀνὴρ ὠμὸς δὲ καὶ θηριώδης. ἔπλει δὲ πλοίῳ λέοντα μὲν ἔχοντι πρῴραθεν ἐπίσημον, ἐκ δὲ πρύμνης δράκοντα, καὶ πολλὰ κακὰ τοὺς Λυκίους ἐποίει, καὶ πλεῦσαι τὴν θάλατταν οὐκ ἦν οὐδὲ τὰς ἐγγὺς θαλάττης πόλεις οἰκεῖν. τοῦτον οὖν ἀποκτείνας ὁ Βελλεροφόντης φεύγοντα τῷ Πηγάσῳ διώξας, ἐκβαλὼν δὲ καὶ τὰς Ἀμαζόνας, οὐδενὸς ἐτύγχανε τῶν δικαίων, ἀλλʼ ἦν ἀδικώτατος περὶ αὐτὸν Ἰοβάτης· ὅθεν εἰς τὴν θάλατταν ἐμβὰς εὔξατο κατʼ αὐτοῦ τῷ Ποσειδῶνι τὴν χώραν ἄκαρπον γενέσθαι καὶ ἀνόνητον. εἶθʼ ὁ μὲν ἀπῄει κατευξάμενος, κῦμα δὲ διαρθὲν ἐπέκλυζε τὴν γῆν· καὶ θέαμα δεινὸν ἦν, ἑπομένης μετεώρου τῆς θαλάττης καὶ ἀποκρυπτούσης τὸ πεδίον. ἐπεὶ δέ, τῶν ἀνδρῶν δεομένων τὸν Βελλεροφόντην ἐπισχεῖν, οὐδὲν ἔπειθον, αἱ γυναῖκες ἀνασυράμεναι τοὺς χιτωνίσκους ἀπήντησαν αὐτῷ· πάλιν οὖν ὑπʼ αἰσχύνης ἀναχωροῦντος ὀπίσω καὶ τὸ κῦμα λέγεται συνυποχωρῆσαι. τινὲς δὲ τοῦ λόγου τούτου παραμυθούμενοι τὸ μυθῶδες οὔ φασι κατάραις ὑπαγαγέσθαι τὴν θάλατταν αὐτόν, ἀλλὰ τοῦ πεδίου τὸ πιότατον ὑποκεῖσθαι τῇ θαλάττῃ ταπεινότερον· ὀφρὺν δὲ παρατείνουσαν ἀκτῆς, ἣ διεῖργε τὴν θάλατταν, ἐκρῆξαι τὸν Βελλεροφόντην, καὶ βίᾳ τοῦ πελάγους ἐπιφερομένου καὶ κατακλύζοντος τὸ πεδίον, τοὺς μὲν ἄνδρας οὐδὲν περαίνειν δεομένους αὐτοῦ, τὰς δὲ γυναῖκας ἀθρόας περιχυθείσας αἰδοῦς τυχεῖν καὶ ἀποπαῦσαι τὴν ὀργήν. οἱ δʼ ὅλως τὴν λεγομένην Χίμαιραν ὄρος ἀντήλιον γεγονέναι φασὶ καὶ ποιεῖν ἀνακλάσεις ἐν τῷ θέρει χαλεπὰς καὶ πυρώδεις, ὑφʼ ὧν ἀνὰ τὸ πεδίον σκεδαννυμένων μαραίνεσθαι τοὺς καρπούς. τὸν δὲ Βελλεροφόντην συμφρονήσαντα διακόψαι τοῦ κρημνοῦ τὸ λειότατον καὶ μάλιστα τὰς ἀνακλάσεις ἀνταποστέλλον ἐπεὶ δʼ οὐκ ἐτύγχανε χάριτος, ὀργῇ πρὸς ἄμυναν τραπέσθαι τῶν Λυκίων, πεισθῆναι δʼ ὑπὸ τῶν γυναικῶν. ἣν δὲ Νύμφις ἐν τῷ τετάρτῳ περὶ Ἡρακλείας αἰτίαν εἴρηκεν, ἥκιστα μυθώδης ἐστί· λέγει γάρ, ὅτι σῦν ἄγριον ἐν τῇ Ξανθίων χώρᾳ καὶ ζῷα καὶ καρποὺς λυμαινόμενον ἀνελὼν ὁ Βελλεροφόντης οὐδεμιᾶς ἐτύγχανεν ἀμοιβῆς· καταρασαμένου δὲ τῶν Ξανθίων αὐτοῦ πρὸς τὸν Ποσειδῶνα, πᾶν τὸ πεδίον ἐξήνθησεν ἁλμυρίδα καὶ διέφθαρτο παντάπασι, τῆς γῆς πικρᾶς γενομένης· μέχρι οὗ τὰς γυναῖκας αἰδεσθεὶς δεομένας εὔξατο τῷ Ποσειδῶνι τὴν ὀργὴν ἀφεῖναι. διὸ καὶ νόμος ἦν τοῖς Ξανθίοις μὴ πατρόθεν ἀλλʼ ἀπὸ μητέρων χρηματίζειν.
10Salmantikalı Kadınlar
Barkas oğlu Hannibal, Romalıların üzerine yürümeden önce İberia'nın büyük şehirlerinden Salmantika'ya saldırdığında kuşatılanlar önce korktular ve Hannibal'e üç yüz talant gümüşle üç yüz rehine vererek emirlerine uymayı kabul ettiler. Ama kuşatma kaldırılınca fikirlerini değiştirdiler, anlaştıklarının hiçbirini yapmadılar. Hannibal geri dönüp askerlerine şehri yağmalamak üzere saldırma emri verince barbarlar büsbütün dehşete kapıldılar ve hürlerin, silahlarını, mallarını, kölelerini ve şehri bırakıp yalnız üstlükleriyle çıkmasını kabul ettiler. Kadınlar, düşmanın erkekleri çıkarken tek tek arayacağını, ama kendilerine dokunmayacağını düşündüler; kılıçları alıp gizlediler ve erkeklerle birlikte çıktılar. Herkes çıkınca Hannibal onları şehrin dışında, Masaisylilerden oluşan bir muhafız birliğinin gözetimine verdi; öteki askerler ise düzensizce şehre girip yağmaya başladı. Çok şey taşındığını gören Masaisyliler kendilerini tutamadılar; nöbete aldırmayı bırakıp öfkelendiler ve yağmadan pay almak için gitmeye başladılar. O anda kadınlar erkeklere bağırıp kılıçları verdi, kimileri de doğrudan muhafızlara saldırdı. Hatta biri çevirmen Banon'un mızrağını kapıp onu vurdu, ama adamın zırhı vardı. Erkekler muhafızların kimini yere serdiler, kimini kaçırdılar, sonra kadınlarla birlikte toplu halde yarıp çıktılar. Hannibal durumu öğrenip peşlerine düştü, geride kalanları yakaladı. Dağlara ulaşanlar o sırada kurtuldular. Sonra yalvaran elçiler gönderdiler; Hannibal onları şehre geri getirdi, can güvenliği sağladı ve iyi davrandı.
Σαλματίδες Ἀννίβα δὲ τοῦ Βάρκα, πρὶν ἐπὶ Ῥωμαίους στρατεύειν, ἐν Ἰβηρίᾳ πόλει μεγάλῃ Σαλματικῇ προσμαχομένου, πρῶτον μὲν ἔδεισαν οἱ πολιορκούμενοι καὶ συνέθεντο ποιήσειν τὸ προσταττόμενον, Ἀννίβᾳ τριακόσια δόντες ἀργυρίου τάλαντα καὶ τριακοσίους ὁμήρους. ἀνέντος δὲ τὴν πολιορκίαν ἐκείνου, μεταγνόντες οὐδὲν ἔπραττον ὧν ὡμολόγησαν . αὖθις οὖν ἐπιστρέψαντος αὐτοῦ καὶ τοὺς στρατιώτας ἐπὶ διαρπαγῇ χρημάτων κελεύσαντος ἐπιχειρεῖν τῇ πόλει, παντάπασι καταπλαγέντες οἱ βάρβαροι συνεχώρησαν ἐξελθεῖν ἐν ἱματίῳ τοὺς ἐλευθέρους, ὅπλα καὶ χρήματα καὶ ἀνδράποδα καὶ τὴν πόλιν καταλιπόντας, αἱ δὲ γυναῖκες οἰόμεναι τῶν μὲν ἀνδρῶν φωράσειν ἕκαστον ἐξιόντα τοὺς πολεμίους, αὐτῶν δʼ οὐκ ἂν ἅψασθαι, ξίφη λαβοῦσαι καὶ ἀποκρύψασαι συνεξέπιπτον τοῖς ἀνδράσιν. ἐξελθόντων δὲ πάντων ὁ Ἀννίβας φρουρὰν Μασαισυλίων ἐπιστήσας ἐν τῷ προαστείῳ συνεῖχεν αὐτούς, οἱ δʼ ἄλλοι τὴν πόλιν ἀτάκτως ἐμπεσόντες διήρπαζον. πολλῶν δʼ ἀγομένων, οἱ Μασαισύλιοι καρτερεῖν οὐκ ἐδύναντο βλέποντες οὐδὲ τῇ φυλακῇ τὸν νοῦν προσεῖχον, ἀλλʼ ἠγανάκτουν καὶ ἀπεχώρουν ὡς μεθέξοντες τῆς ὠφελείας. ἐν τούτῳ δʼ αἱ γυναῖκες ἐμβοήσασαι τοῖς ἀνδράσι τὰ ξίφη παρέδοσαν, ἔνιαι δὲ καὶ διʼ ἑαυτῶν ἐπετίθεντο τοῖς φρουροῦσι· μία δὲ καὶ λόγχην ἐξαρπάσασα Βάνωνος τοῦ ἑρμηνέως αὐτὸν ἐκεῖνον ἔπαισεν ἔτυχε δὲ τεθωρακισμένος· τῶν δʼ ἄλλων τοὺς μὲν καταβαλόντες, τοὺς δὲ τρεψάμενοι, διεξέπεσον ἀθρόοι μετὰ τῶν γυναικῶν. πυθόμενος δʼ ὁ Ἀννίβας καὶ διώξας τοὺς μὲν καταλειφθέντας εἷλεν· οἱ δὲ τῶν ὀρῶν ἐπιλαβόμενοι παραχρῆμα μὲν διέφυγον, ὕστερον δὲ πέμψαντες ἱκετηρίαν εἰς τὴν πόλιν ὑπʼ αὐτοῦ κατήχθησαν, ἀδείας καὶ φιλανθρωπίας τυχόντες.
11Miletli Kızlar
Bir zamanlar Miletli genç kızlara sebebi bilinmeyen korkunç ve garip bir hâl geldi. En çok, havanın insanı kendinden geçiren, zehir gibi bir karışıma dönüşüp onların aklını çeldiği ve zihinlerini saptırdığı tahmin ediliyordu. Hepsini ansızın bir ölüm arzusu, çılgın bir kendini asma isteği sardı; pek çoğu da gizlice canına kıydı. Anne babalarının sözleri, gözyaşları, dostlarının tesellisi işe yaramıyordu; onları gözetenlerin her türlü tedbirini ve zekâsını aşıp yine kendilerini öldürüyorlardı. Bu felaket ilahî bir şey, insanın yardımının ötesinde görünüyordu. Sonunda aklı başında bir adamın görüşüyle, kendini asanların cenazelerinin örtüsüz olarak çarşıdan geçirilmesi yolunda bir karar önerildi. Bu karar kabul edilince, genç kızların ölümleri yalnızca azalmakla kalmadı, tamamen sona erdi. Kötü ün almaktan çekinmek tabiatın iyiliğinin ve aretēnin büyük bir kanıtıdır: Bu kızlar, var olanların en korkuncu olan ölümden ve acıdan yılmazken, utanç verici bir görüntü düşüncesine ve ölümden sonra gelecek bir utanca dayanamadılar.
Μιλήσιαι τὰς Μιλησίων ποτὲ παρθένους δεινὸν πάθος καὶ ἀλλόκοτον κατέσχεν, ἐκ δή τινος αἰτίας ἀδήλου· μάλιστα δʼ εἰκάζετο κρᾶσιν ἐκστατικὴν καὶ φαρμακώδη λαβὼν ὁ ἀὴρ τροπὴν αὐταῖς καὶ παραφορὰν τῆς διανοίας ἐνεργάσασθαι. πάσαις μὲν γὰρ ἐξαίφνης ἐπιθυμία θανάτου καὶ πρὸς ἀγχόνην ὁρμὴ περιμανὴς ἐνέπιπτε, πολλαὶ δʼ ἀπήγχοντο λανθάνουσαι·· λόγοι δὲ καὶ δάκρυα γονέων καὶ παρηγορίαι φίλων οὐδὲν ἐπέραινον, ἀλλὰ περιῆσαν ἐπινοίας καὶ πανουργίας ἁπάσης τῶν φυλαττόντων, ἑαυτὰς διαχρώμεναι. καὶ τὸ κακὸν ἐδόκει δαιμόνιον εἶναι καὶ κρεῖττον ἀνθρωπίνης βοηθείας, ἄχρι οὗ γνώμῃ νοῦν ἔχοντος ἀνδρὸς ἐγράφη προβούλευμα τὰς ἀπαγχομένας γυμνὰς ἐκκομίζεσθαι διὰ τῆς ἀγορᾶς· καὶ τοῦτο κυρωθὲν οὐ μόνον ἐπέσχεν, ἀλλὰ καὶ παντελῶς ἔπαυσε θανατώσας τὰς παρθένους. μέγα δὴ τεκμήριον εὐφυΐας καὶ ἀρετῆς ἡ τῆς ἀδοξίας εὐλάβεια καὶ τὸ πρὸς τὰ δεινότατα τῶν ὄντων, θάνατον καὶ πόνον, ἀδεῶς ἐχούσας αἰσχροῦ φαντασίαν μὴ ὑπομεῖναι μηδʼ ἐνεγκεῖν αἰσχύνης μετὰ θάνατον ἐσομένης,,
12Keoslu Kızlar
Keoslu genç kızların halka açık kutsal yerlere birlikte gidip bütün günü beraber geçirme âdeti vardı. Talipleri onların oyunlarını ve danslarını seyrederdi. Akşam olunca sırayla birbirlerinin evine gidip birbirlerinin anne babalarına ve kardeşlerine hizmet ederler, ayaklarını yıkamaya kadar her işi görürlerdi. Bir kıza çoğu zaman birden fazla kişi âşık olurdu, ama bu öyle edepli ve âdete uygun bir aşktı ki kız birine nişanlanınca öbürleri hemen vazgeçerdi. Bu kadınların düzenliliğinin en büyük kanıtı, aralarında yedi yüz yıl boyunca ne bir zina ne de nişansız bir kirlenme olayının hatırlanmasıdır.
Κεῖαι ταῖς Κείων παρθένοις ἔθος ἦν εἰς ἱερὰ δημόσια συμπορεύεσθαι καὶ διημερεύειν μετʼ ἀλλήλων, οἱ δὲ μνηστῆρες ἐθεῶντο παιζούσας καὶ χορευούσας· ἑσπέρας δὲ πρὸς ἑκάστην ἀνὰ μέρος βαδίζουσαι διηκονοῦντο τοῖς ἀλλήλων γονεῦσι καὶ ἀδελφοῖς ἄχρι τοῦ καὶ τοὺς πόδας ἀπονίζειν. ἤρων πολλάκις μιᾶς πλείονες οὕτω κόσμιον ἔρωτα καὶ νόμιμον, ὥστε τῆς κόρης ἐγγυηθείσης ἑνὶ τοὺς ἄλλους εὐθὺς πεπαῦσθαι. κεφάλαιον δὲ τῆς εὐταξίας τῶν γυναικῶν, τὸ μήτε μοιχείαν μήτε φθορὰν ἀνέγγυον ἐτῶν ἑπτακοσίων μνημονεύεσθαι παρʼ αὐτοῖς γενομένην.
13Phokisli Kadınlar (Thyiadlar)
Phokis'in tiranları Delphoi'yi ele geçirmiş, Thebaililer de onlara karşı Kutsal Savaş denen savaşı sürdürüyordu. Bu sırada Dionysos'un Thyiad adı verilen kadınları, kendilerinden geçmiş bir halde dolaşırken geceleyin farkına varmadan Amphissa'ya geldiler. Yorgunluktan bitkin düşmüşlerdi, akılları da henüz başlarına gelmemişti; çarşıda rastgele yere serilip uyuyakaldılar. Amphissalı kadınlar, şehir Phokislilerle müttefik olduğu ve tiranların çok sayıda askeri orada bulunduğu için Thyiadlara kötü davranılmasından korktular. Hepsi koşarak çarşıya gitti, sessizce çevrelerini sardı. Uyurken yanlarına yaklaşmadılar; uyandıklarında ise her biri bir başkasıyla ilgilendi, onlara yiyecek getirdi. Sonunda kocalarını ikna ederek Thyiadlara eşlik ettiler ve sınıra kadar sağ salim uğurladılar.
Φωκιδες τῶν ἐν Φωκεῦσι τυράννων κατειληφότων Δελφοὺς καὶ τὸν ἱερὸν κληθέντα πόλεμον Θηβαίων πολεμούντων πρὸς αὐτούς, αἱ περὶ τὸν Διόνυσον γυναῖκες, ἃς Θυιάδας ὀνομάζουσιν, ἐκμανεῖσαι καὶ περιπλανηθεῖσαι νυκτὸς ἔλαθον ἐν Ἀμφίσσῃ γενόμεναι· κατάκοποι δʼ οὖσαι καὶ μηδέπω τοῦ φρονεῖν παρόντος αὐταῖς, ἐν τῇ ἀγορᾷ προέμεναι τὰ σώματα σποράδην ἔκειντο καθεύδουσαι. τῶν δʼ Ἀμφισσέων αἱ γυναῖκες, φοβηθεῖσαι μὴ διὰ τὸ σύμμαχον τὴν πόλιν Φωκέων γεγονέναι καὶ συχνοὺς στρατιώτας παρεῖναι τῶν τυράννων ἀγνωμονηθῶσιν αἱ Θυιάδες, ἐξέδραμον εἰς τὴν ἀγορὰν ἅπασαι καὶ κύκλῳ περιστᾶσαι σιωπῇ κοιμωμέναις μὲν οὐ προσῄεσαν, ἐπεὶ δʼ ἐξανέστησαν, ἄλλαι περὶ ἄλλας ἐγίγνοντο θεραπεύουσαι καὶ τροφὴν προσφέρουσαι· τέλος δὲ πείσασαι τοὺς ἄνδρας ἐπηκολούθησαν αὐταῖς ἄχρι τῶν ὅρων ἀσφαλῶς προπεμπομέναις.
14Valeria ve Cloelia
Romulus'tan sonra yedinci Roma kralı olan Tarquinius Superbus'u, Lucretia'nın aretēsi ile ona yapılan zulüm tahttan indirdi. Lucretia, krallarla akraba, parlak bir adamın karısıydı. Tarquinius'un oğullarından biri konuğu olarak geldiğinde ona tecavüz etti; Lucretia başına geleni dostlarına ve akrabalarına anlatıp hemen canına kıydı. İktidardan düşen Tarquinius hükümdarlığını geri almak için pek çok savaş açtı, sonunda Tyrrhenlilerin hükümdarı Porsina'yı büyük bir orduyla Roma üzerine yürümeye ikna etti. Savaşla birlikte kıtlık da bastırınca Romalılar, Porsina'nın yalnızca savaşçı değil, adil ve iyi bir adam olduğunu öğrenip Tarquinius'la aralarında onun hakemliğini kabul etmek istediler. Tarquinius kibirle karşılık verip, Porsina sağlam bir müttefik olarak kalmazsa adil bir yargıç da olamayacağını söyleyince, Porsina onu bıraktı ve Romalıların dostu olarak ayrılmanın yollarını aradı; Tyrrhenlilerden kesilmiş toprakları ve esirleri geri alacaktı. Bunun için ona, aralarında konsül Poplicola'nın kızı Valeria'nın da bulunduğu on erkek ve on kız çocuğu rehin verildi. Antlaşma henüz tamamlanmamışken bile savaş hazırlıklarının hepsini hemen durdurdu.
Kızlar ordugâhın biraz ötesinde yıkanmak için ırmağa indiler. İçlerinden Cloelia adlı birinin teşvikiyle elbiselerini başlarına bağlayıp güçlü akıntıya ve derin girdaplara daldılar ve birbirlerine tutunarak büyük bir zahmetle karşıya yüzdüler. Kimilerine göre Cloelia bir at bulmuş, ata binip ağır ağır karşıya geçmiş, yüzen öbür kızlara önden gidip cesaret vermiş ve yardım etmiş. Bu konuda hangi kanıtı gösterdiklerini birazdan söyleyeceğiz.
Romalılar onların kurtulduğunu görünce aretē ve cesaretlerine hayran kaldılar, ama dönüşlerine sevinmediler; verdikleri sözde tek bir adamdan aşağı kalmaya katlanamadılar. Bu yüzden kızların geri dönmesini emrettiler, onlarla birlikte muhafızlar da gönderdiler. Bunlar ırmağı geçince Tarquinius onlara pusu kurdu ve kızları neredeyse ele geçiriyordu. Konsül Poplicola'nın kızı Valeria, üç hizmetçisiyle birlikte Porsina'nın ordugâhına kaçmayı başardı; ötekileri ise Porsina'nın oğlu Arruns çabuk yardıma gelip düşmanın elinden kurtardı.
Getirildiklerinde Porsina onlara bakıp, bu tasarıyı öneren ve başlatanın kim olduğunu söylemelerini istedi. Öbür kızlar Cloelia için korkup sustular. Cloelia ise kendisinin olduğunu söyledi. Hayranlık duyan Porsina, süslü bir at getirtip Cloelia'ya armağan etti ve hepsini iyi niyetle, dostça yolladı. Çoğu kişi bunu Cloelia'nın atla ırmağı geçtiğine kanıt sayar. Kimileri ise bunu kabul etmez; Porsina'nın onun gücüne ve cesaretine, bir kadına yakışanın üstünde bulduğu için hayran kaldığını, bu yüzden ona savaşçı bir erkeğe yaraşır bir armağan verdiğini söyler. Nitekim Kutsal Yol üzerinde bir kadının atlı heykeli dikiliydi; kimileri onun Cloelia'nın, kimileri Valeria'nın olduğunu söyler.
Ὀυαλερία καὶ Κλοιλία Ταρκύνιον Σούπερβον, ἕβδομον ἀπὸ Ῥωμύλου βασιλεύοντα Ῥωμαίων, ἐξήλασεν ὕβρις καὶ ἀρετὴ Λουκρητίας, γυναικὸς ἀνδρὶ γεγαμημένης λαμπρῷ καὶ κατὰ γένος προσήκοντι τοῖς βασιλεῦσιν. ἐβιάσθη μὲν γὰρ ὑφʼ ἑνὸς τῶν Ταρκυνίου παίδων, ἐπιξενωθέντος αὐτῇ· φράσασα δὲ τοῖς φίλοις καὶ οἰκείοις τὸ πάθος εὐθὺς ἀπέσφαξεν ἑαυτήν. ἐκπεσὼν δὲ τῆς ἀρχῆς ὁ Ταρκύνιος ἄλλους τε πολλοὺς ἐπολέμησε πολέμους, πειρώμενος ἀναλαβεῖν τὴν ἡγεμονίαν· καὶ τέλος ἄρχοντα Τυρρηνῶν Πορσίναν ἔπεισεν ἐπὶ τὴν Ῥώμην στρατεῦσαι μετὰ πολλῆς δυνάμεως. ἅμα δὲ τῷ πολέμῳ καὶ λιμοῦ συνεπιτιθεμένου τοῖς Ῥωμαίοις, πυνθανόμενοι τὸν Πορσίναν οὐ πολεμικὸν εἶναι μόνον, ἀλλὰ καὶ δίκαιον ἄνδρα καὶ χρηστόν, ἐβούλοντο χρῆσθαι δικαστῇ πρὸς τὸν Ταρκύνιον. ἀπαυθαδισαμένου δὲ τοῦ Ταρκυνίου καὶ τὸν Πορσίναν, εἰ μὴ μενεῖ σύμμαχος βέβαιος, οὐδὲ κριτὴν δίκαιον ἔσεσθαι φάσκοντος, ἀφεὶς ἐκεῖνον ὁ Πορσίνας ἔπραττεν, ὅπως φίλος ἄπεισι Ῥωμαίων, τῆς τε χώρας ὅσην ἀπετέτμηντο Τυρρηνῶν καὶ τοὺς αἰχμαλώτους κομισάμενος. ἐπὶ τούτοις ὁμήρων αὐτῷ δοθέντων δέκα μὲν ἀρρένων παίδων δέκα δὲ θηλειῶν ἐν αἷς ἦν ἡ Ποπλικόλα τοῦ ὑπάτου θυγάτηρ Οὐαλερία, πᾶσαν εὐθὺς ἀνῆκε τὴν πρὸς τὸν πόλεμον παρασκευήν, καίπερ οὔπω τέλος ἐχούσης τῆς ὁμολογίας. αἱ δὲ παρθένοι κατέβησαν μὲν ἐπὶ τὸν ποταμὸν ὡς λουσόμεναι μικρὸν ἀπωτέρω τοῦ στρατοπέδου· μιᾶς δʼ αὐτῶν ὄνομα Κλοιλίας προτρεψαμένης, ἀναδησάμεναι περὶ τὰς κεφαλὰς τοὺς χιτωνίσκους παρεβάλοντο πρὸς ῥεῦμα πολὺ καὶ δίνας βαθείας νέουσαι καὶ διεπέρασαν ἀλλήλων ἐχόμεναι πολυπόνως καὶ μόλις. εἰσὶ δʼ οἱ λέγοντες ἵππου τὴν Κλοιλίαν εὐπορήσασαν αὐτὴν μὲν ἐπιβῆναι καὶ διεξελαύνειν ἠρέμα, ταῖς δʼ ἄλλαις ὑφηγεῖσθαι παραθαρσύνουσαν νηχομένας καὶ παραβοηθοῦσαν. ᾧ δὲ τεκμηρίῳ χρῶνται, μετʼ ὀλίγον ἐροῦμεν. ἐπεὶ δὲ σωθείσας εἶδον οἱ Ῥωμαῖοι, τὴν μὲν ἀρετὴν καὶ τὴν τόλμαν ἐθαύμασαν, τὴν δὲ κομιδὴν οὐκ ἠγάπησαν οὐδʼ ὑπέμειναν ἐν πίστει χείρονες ἑνὸς ἀνδρὸς γενέσθαι. πάλιν οὖν τὰς κόρας ἐκέλευσαν ἀπιέναι καὶ συνέπεμψαν αὐταῖς ἀγωγούς, οἷς διαβᾶσι τὸν ποταμὸν ἐνέδραν ὑφεὶς ὁ Ταρκύνιος ὀλίγον ἐδέησεν ἐγκρατὴς γενέσθαι τῶν παρθένων. ἡ μὲν οὖν τοῦ ὑπάτου Ποπλικόλα θυγάτηρ Οὐαλερία μετὰ τριῶν προεξέφυγεν οἰκετῶν εἰς τὸ τοῦ Πορσίνα στρατόπεδον, τὰς δʼ ἄλλας ὁ τοῦ Πορσίνα υἱὸς Ἄρρους ταχὺ προσβοηθήσας ἐξείλετο τῶν πολεμίων. ἐπεὶ δʼ ἤχθησαν, ἰδὼν αὐτὰς ὁ Πορσίνας ἐκέλευσεν εἰπεῖν, ἥτις ἐστὶν ἡ προτρεψαμένη καὶ κατάρξασα τοῦ βουλεύματος. αἱ μὲν οὖν ἄλλαι φοβηθεῖσαι περὶ τῆς Κλοιλίας ἐσιώπησαν αὐτῆς δὲ τῆς Κλοιλίας εἰπούσης ἑαυτήν, ἀγασθεὶς ὁ Πορσίνας ἐκέλευσεν ἵππον ἀχθῆναι κεκοσμημένον εὐπρεπῶς, καὶ τῇ Κλοιλίᾳ δωρησάμενος ἀπέπεμψεν εὐμενῶς καὶ φιλανθρώπως πάσας. τοῦτο ποιοῦνται σημεῖον οἱ πολλοὶ τοῦ τὴν Κλοιλίαν ἵππῳ διεξελάσαι τὸν ποταμόν· οἱ δʼ οὔ φασιν, ἀλλὰ τὴν ῥώμην θαυμάσαντα καὶ τὴν τόλμαν αὐτῆς ὡς κρείττονα γυναικὸς ἀξιῶσαι δωρεᾶς ἀνδρὶ πολεμιστῇ πρεπούσης. ἀνέκειτο γοῦν ἔφιππος εἰκὼν γυναικὸς ἐπὶ τῆς ὁδοῦ τῆς ἱερᾶς λεγομένης, ἣν οἱ μὲν τῆς Κλοιλίας οἱ δὲ τῆς Οὐαλερίας λέγουσιν εἶναι.
15-1Mikka ve Megisto
Elis halkına karşı ayaklanıp tiran olan Aristotimos, gücünü Kral Antigonos'tan alıyordu, ama bu gücü hiçbir insaflı, ölçülü iş için kullanmadı. Tabiatı vahşiydi; korkudan iktidarını ve canını koruyan karışık barbarların kölesi gibi olmuştu, vatandaşların onlardan gördüğü pek çok zulmü ve hakareti görmezden geliyordu. Philodemos'un başına gelen de bunlardandı. Philodemos'un Mikka adında bir kızı vardı. Tiranın yanındaki paralı asker komutanlarından Leukios adlı biri, aşktan çok zorbalıktan kıza göz koydu ve adam yollayıp onu çağırdı. Anne babası zorunluluğu görerek gitmesini söyledi. Ama soylu ve yüksek ruhlu olan kız babasına sarılıp ona yalvardı: Onurunun utanç verici, kanunsuz bir biçimde çiğnenmesine göz yumacağına ölümüne göz yumsun, dedi. Gecikme olunca Leukios, içkinin ortasında sarhoş ve kudurmuş bir halde öfkeyle kalkıp geldi. Mikka'yı başını babasının dizlerine koymuş bulup peşinden gelmesini söyledi. Kız istemeyince elbisesini yırttı ve kamçılamaya başladı; kız acılara sessizce katlandı. Babası ve annesi, yalvarıp ağlamaları işe yaramayınca, başlarına gelen bu korkunç ve kanunsuz şey için tanrıları ve insanları yardıma çağırmaya başladılar. Barbar, öfke ve sarhoşlukla büsbütün çıldırıp kızı, yüzü babasının kucağındayken boğazladı.
Tiran bunlardan da etkilenmedi; pek çok kişiyi öldürdü, daha da çoğunu sürdü. Nitekim sekiz yüz kişinin Aitolialılara sığınıp, karılarını ve küçük çocuklarını tirandan geri almalarına yardım istedikleri söylenir. Kısa süre sonra tiran kendisi, isteyen kadınların, kadın eşyalarından diledikleri kadarını alarak kocalarının yanına gidebileceklerini ilan etti. Kadınların hepsinin bu ilana sevindiğini, sayılarının da altı yüzü aştığını görünce, güvenliklerini kendisinin sağlayacağını söyleyerek hepsinin belli bir günde topluca yola çıkmasını buyurdu. Gün gelince kadınlar eşyalarını toplayıp kapının önünde birikti, çocuklarının kimini kucaklarında taşıyor, kimini arabalara bindiriyor, birbirlerini bekliyorlardı. Birdenbire tiranın adamlarından pek çoğu uzaktan "Durun!" diye bağırarak üzerlerine geldi. Yaklaşınca kadınlara geri dönmelerini söylediler, hayvanlarla arabaları geri çevirip üzerlerine sürdüler ve acımadan aralarından geçtiler. Ne yürümelerine, ne durmalarına, ne de can veren küçüklere yardım etmelerine izin veriyorlardı. Çocukların kimi arabalardan düşüp kimi tekerleklerin altında kalıp ölüyordu; paralı askerler bağırarak, kamçılayarak kadınları koyun sürer gibi sürüyor, kadınlar da birbirlerinin üstüne yıkılıyordu. Sonunda hepsini hapishaneye tıktılar, eşyalar da Aristotimos'a götürüldü.
Elis halkı buna öfkelenince Dionysos'un On Altılar denen kutsal kadınları, tanrının eşyalarından yakarış dalları ve çelenkler alıp çarşıda Aristotimos'un karşısına çıktılar. Muhafızlar saygıyla yana çekildi; kadınlar önce sessizce durup kutsal bir tavırla dalları uzattılar. Kadınlar için yalvarıp öfkesini dindirmeye çalıştıkları anlaşılınca tiran muhafızlara kızdı, onların kadınları yaklaştırdığına bağırıp çağırdı ve itip kakarak, döverek kadınları çarşıdan kovdurdu; her birine de iki talant para cezası verdi.
Μίκκα καὶ Μεγιστώ Ἀριστότιμος Ἠλείοις ἐπαναστὰς τύραννος ἴσχυε μὲν διʼ Ἀντιγόνου τοῦ βασιλέως, ἐχρῆτο δὲ τῇ δυνάμει πρὸς οὐδὲν ἐπιεικὲς οὐδὲ μέτριον καὶ γὰρ αὐτὸς ἦν φύσει θηριώδης, καὶ τοῖς φυλάττουσι τὴν ἀρχὴν καὶ τὸ σῶμα βαρβάροις μιγάσι δουλεύων ὑπὸ φόβου, πολλὰ μὲν ὑβριστικὰ πολλὰ δʼ ὠμὰ τοὺς πολίτας ὑπʼ αὐτῶν περιεώρα πάσχοντας· οἷον ἦν καὶ τὸ Φιλοδήμου πάθος. ἔχοντος γὰρ αὐτοῦ θυγατέρα καλὴν ὄνομα Μίκκαν ἐπεχείρησέ τις τῶν περὶ τὸν τύραννον ξεναγῶν ὄνομα Λεύκιος ὕβρει μᾶλλον ἢ ἔρωτι συγγενέσθαι· καὶ πέμψας ἐκάλει τὴν παρθένον. οἱ μὲν οὖν γονεῖς τὴν ἀνάγκην ὁρῶντες ἐκέλευον βαδίζειν· ἡ δὲ παῖς οὖσα γενναία καὶ μεγαλόφρων ἐδεῖτο τοῦ πατρὸς περιπλεκομένη καὶ καθικετεύουσα μᾶλλον αὐτὴν περιιδεῖν ἀποθανοῦσαν ἢ τὴν παρθενίαν αἰσχρῶς καὶ παρανόμως ἀφαιρεθεῖσαν. καὶ διατριβῆς γενομένης, σπαργῶν καὶ μεθύων ὁ Λεύκιος αὐτὸς ἐξανέστη μεταξὺ πίνων πρὸς ὀργήν καὶ τὴν Μίκκαν εὑρὼν ἐν τοῖς γόνασι τοῦ πατρὸς τὴν κεφαλὴν ἔχουσαν ἐκέλευσεν αὐτῷ συνακολουθεῖν οὐ βουλομένης δὲ τὸ χιτώνιον περιρρήξας ἐμαστίγου γυμνήν, αὐτὴν μὲν ἐγκαρτεροῦσαν σιωπῇ ταῖς ἀλγηδόσιν· ὁ δὲ πατὴρ καὶ ἡ μήτηρ. ὡς οὐδὲν ἀντιβολοῦντες καὶ δακρύοντες ἐπέραινον, ἐτράποντο πρὸς θεῶν καὶ ἀνθρώπων ἀνάκλησιν ὡς δεινὰ καὶ παράνομα πάσχοντες. ὁ δὲ βάρβαρος ἐκμανεὶς παντάπασιν ὑπὸ τοῦ θυμοῦ καὶ μέθης ἀποσφάττει τὴν παρθένον, ὡς ἔτυχεν ἐν τοῖς κόλποις τοῦ πατρὸς ἔχουσα τὸ πρόσωπον. ἀλλʼ οὐδὲ τούτοις ὁ τύραννος ἐκάμπτετο, πολλοὺς δʼ ἀνῄρει καὶ πλείονας ἐφυγάδευεν ὀκτακόσιοι γοῦν λέγονται καταφυγεῖν εἰς Αἰτωλοὺς δεόμενοι τὰς γυναῖκας αὑτοῖς καὶ τὰ νήπια τῶν τέκνων κομίσασθαι παρὰ τοῦ τυράννου. ὀλίγῳ δʼ ὕστερον αὐτὸς ἐκήρυξε τὰς βουλομένας γυναῖκας ἀπιέναι πρὸς τοὺς ἄνδρας, ὅσον βούλονται τῶν γυναικείων χρημάτων ἐπιφερομένας. ἐπεὶ δὲ πάσας ᾔσθετο μεθʼ ἡδονῆς τὸ κήρυγμα δεδεγμένας ἐγένοντο γὰρ ὑπὲρ ἑξακοσίας τὸ πλῆθος, ἐκέλευσεν ἀθρόας ἡμέρᾳ ῥητῇ βαδίζειν, ὡς τὴν ἀσφάλειαν αὐτὸς παρέξων. ἐνστάσης δὲ τῆς ἡμέρας, αἱ μὲν ἐπὶ τὰς πύλας ἠθροίζοντο τὰ χρήματα συσκευασάμεναι, καὶ τῶν τέκνων τὰ μὲν ἐν ταῖς ἀγκάλαις φέρουσαι τὰ δʼ ἐπὶ τῶν ἁμαξῶν ἔχουσαι, καὶ περιέμενον ἀλλήλας· ἄφνω δὲ πολλοὶ τῶν τοῦ τυράννου ἐπεφέροντο, μένειν βοῶντες ἔτι πόρρωθεν. ὡς δʼ ἐγγὺς ἐγένοντο, τὰς μὲν γυναῖκας ἐκέλευον ἀναχωρεῖν ὀπίσω, τὰ δὲ ζεύγη καὶ τὰς ἁμάξας ὑποστρέψαντες ἔωσαν εἰς αὐτὰς καὶ διὰ μέσων ἀφειδῶς διήλαυνον, οὔτʼ ἀκολουθεῖν οὔτε μένειν ἐῶντες οὔτε τοῖς νηπίοις βοηθεῖν ἀπολλυμένοις τὰ μὲν γὰρ ἐκπίπτοντα τῶν ἁμαξῶν τὰ δʼ ὑποπίπτοντα διεφθείροντο, βοῇ καὶ μάστιξιν ὥσπερ πρόβατα τῶν μισθοφόρων ἐπειγόντων ἀνατρεπομένας ὑπʼ ἀλλήλων, ἕως εἰς τὸ δεσμωτήριον ἐνέβαλον ἁπάσας, τὰ δὲ χρήματα πρὸς τὸν Ἀριστότιμον ἀπεκομίσθη. χαλεπῶς δὲ τῶν Ἠλείων ἐπὶ τούτοις ἐχόντων, αἱ περὶ τὸν Διόνυσον ἱεραὶ γυναῖκες, ἃς ἑκκαίδεκα καλοῦσιν, ἱκετηρίας καὶ στέμματα τῶν ἀπὸ τοῦ θεοῦ λαβοῦσαι περὶ τὴν ἀγορὰν ἀπήντησαν τῷ Ἀριστοτίμῳ, καὶ τῶν δορυφόρων ὑπʼ αἰδοῦς διαστάντων, ἔστησαν τὸ πρῶτον σιωπῇ ὁσίως προϊσχόμεναι τὰς ἱκετηρίας. ἐπεὶ δʼ ἐγένοντο φανεραὶ δεόμεναι καὶ παραιτούμεναι τὴν ὀργὴν ὑπὲρ τῶν γυναικῶν, παροξυνθεὶς πρὸς τοὺς δορυφόρους καὶ κεκραγὼς ὅτι προσελθεῖν εἴασαν αὐτὰς ἐποίησε τὰς μὲν ὠθοῦντας τὰς δὲ τύπτοντας ἐξελάσαι ἐκ τῆς ἀγορᾶς, ἑκάστην δὲ δυσὶ ταλάντοις ἐζημίωσε.
15-2Bunlar olurken şehirde Hellanikos, tirana karşı bir tertip kurdu. Yaşlılığı ve iki oğlunun ölümü yüzünden tiran onu tehlikesiz görüp aldırmıyordu. Bu sırada sürgünler Aitolia'dan geçip ülkenin savaşmaya elverişli bir kalesi olan Amymone'yi ele geçirdiler; Elis'ten kaçan çok sayıda vatandaş da onlara katılıyordu. Korkan Aristotimos hapisteki kadınların yanına gitti. Korkuyla iyilikten daha fazla iş göreceğini düşünerek, kocalarına haber ve mektup gönderip ülkeden çekilmelerini sağlamalarını emretti; yoksa çocuklarını öldürecek, onları da işkenceyle boğazlatacaktı. Tiran başlarında uzun süre durup bunu yapıp yapmayacaklarını söylemelerini istediyse de, kadınların çoğu ona hiçbir karşılık vermedi; sessizce birbirlerine bakıp baş işaretleriyle ne korktuklarını ne de tehditten yıldıklarını anlattılar. Timoleon'un karısı Megisto, hem kocası hem aretēsi yüzünden aralarında önderdi. Kendisi ayağa kalkmaya tenezzül etmedi, ötekilerin de kalkmasına izin vermedi. Oturduğu yerden ona şu cevabı verdi: "Aklı başında bir adam olsaydın kadınlarla erkekler hakkında konuşmaz, bizim efendimiz olan o adamlara haber yollardın; hem de bizi aldatırken bulduğundan daha iyi sözler bulurdun. Onları kendin ikna etmekten umudu kesip bizim üstümüzden kandırmaya çalışıyorsan, bizi yeniden aldatabileceğini sanma. Onların da çocuklarına ve kadınlara acıyıp vatanın hürriyetini bırakacak kadar aklı kıt olmasın! Bizi yitirmek onlar için, zaten şimdi de bizden ayrıyken, vatandaşları senin zulmünden ve küstahlığından kurtarmanın iyiliği kadar büyük bir kötülük değildir."
Megisto bunları söyleyince Aristotimos dayanamadı ve onun küçük oğlunu öldürmek üzere gözlerinin önüne getirmelerini buyurdu. Hizmetkârlar çocuğu öbür çocuklar arasında oynayıp güreşirken ararken, annesi adıyla seslenip "Gel yavrum," dedi, "bir şey anlamadan, aklın ermeden bu acı tiranlıktan kurtul. Seni layık olmadığın bir kölelik içinde görmek, ölürken görmekten daha ağır gelir bana."
Aristotimos kılıcını çekip öfkeyle kadının üzerine atıldı. Yakınlarından Kylon adlı biri, ona sadık görünüyor, ama ondan nefret ediyor ve Hellanikos'la birlikte tertibe katılıyordu. Araya girdi, yalvararak onu çevirdi; bunun soysuzca, kadınca, iş bilen ve yönetici bir erkeğe yakışmayan bir hareket olduğunu söyledi. Aristotimos güçlükle kendine gelip çıktı.
Sonra ona büyük bir işaret geldi. Öğle vaktiydi, karısıyla dinleniyordu. Yemek hazırlıkları yapılırken yukarıda evin üzerinde dönen bir kartal göründü. Sonra, sanki önceden düşünüp nişan almış gibi, Aristotimos'un yatmakta olduğu odanın bulunduğu çatıya iri bir taş bıraktı. Yukarıdan büyük bir gürültü, dışarıdan da kuşu görenlerin çığlığı gelince dehşete kapıldı. Durumu öğrenip çarşıda sürekli danıştığı kâhini çağırttı ve telaşla işarete dair sorular sordu. Kâhin onu, Zeus'un kendisini uyandırıp yardım ettiği sözleriyle yatıştırdı; güvendiği vatandaşlara ise başının üstünde asılı duran adaletin az sonra tiranın üzerine düşeceğini söyledi. Bunun üzerine Hellanikos ve arkadaşları beklememeye, ertesi gün saldırmaya karar verdiler.
γενομένων δὲ τούτων, ἐν μὲν τῇ πόλει συνέστησε πρᾶξιν ἐπὶ τὸν τύραννον Ἑλλάνικος, ἀνὴρ διὰ γῆρας ἤδη καὶ δύο τέκνων θάνατον ὡς οὐδὲν ἂν πράξας ὑπὸ τοῦ τυράννου περιορώμενος. ἐκ δʼ Αἰτωλίας διαπεράσαντες οἱ φυγάδες καταλαμβάνουσι τῆς χώρας ἐπιτήδειον ἐμπολεμεῖν ἔρυμα τὴν Ἀμυμώνην, καὶ συχνοὺς προσεδέχοντο τῶν πολιτῶν ἐκ τῆς Ἤλιδος ἀποδιδράσκοντας. ταῦτα δὲ δείσας ὁ Ἀριστότιμος εἰσῆλθε πρὸς τὰς γυναῖκας, καὶ νομίζων φόβῳ μᾶλλον ἢ χάριτι διαπράξεσθαι προσέταττε πέμπειν καὶ γράφειν αὐτὰς τοῖς ἀνδράσιν ὅπως ἀπίωσιν ἐκ τῆς χώρας· εἰ δὲ μή, κατασφάξειν ἠπείλει πάσας αἰκισάμενος καὶ προανελὼν τοὺς παῖδας. αἱ μὲν οὖν ἄλλαι, πολὺν χρόνον ἐφεστῶτος καὶ κελεύοντος εἰπεῖν εἴ τι πράξουσι τούτων, οὐδὲν ἀπεκρίναντο πρὸς ἐκεῖνον, ἀλλὰ προσέβλεψαν ἀλλήλαις σιωπῇ καὶ διένευσαν, ἀνθομολογούμεναι τὸ μὴ δεδιέναι μηδʼ ἐκπεπλῆχθαι τὴν ἀπειλήν. Μεγιστὼ δʼ ἡ Τιμολέοντος γυνὴ καὶ διὰ τὸν ἄνδρα καὶ τὴν ἀρετὴν ἡγεμονικὴν ἔχουσα τάξιν, διαναστῆναι μὲν οὐκ ἠξίωσεν οὐδʼ εἴασε τὰς ἄλλας· καθεζομένη δʼ ἀπεκρίνατο πρὸς αὐτόν, εἰ μὲν ἦς ἀνὴρ φρόνιμος, οὐκ ἂν διελέγου γυναιξὶ περὶ ἀνδρῶν, ἀλλὰ πρὸς ἐκείνους ἂν ὡς κυρίους ἡμῶν ἔπεμπες, ἀμείνονας λόγους εὑρὼν ἢ διʼ ὧν ἡμᾶς ἐξηπάτησας· εἰ δʼ αὐτὸς ἐκείνους πεῖσαι ἀπεγνωκὼς διʼ ἡμῶν ἐπιχειρεῖς παραλογίζεσθαι, μήθʼ ἡμᾶς ἔλπιζε πάλιν ἐξαπατήσειν μήτʼ ἐκεῖνοι κακῶς οὕτω φρονήσειαν, ὥστε φειδόμενοι παιδαρίων καὶ γυναικῶν ἐγκαταλιπεῖν τὴν τῆς πατρίδος ἐλευθερίαν· οὐ γὰρ τοσοῦτο κακὸν αὐτοῖς ἡμᾶς ἀπολέσαι μηδὲ νῦν ἔχοντας, ὅσον ἀγαθὸν ἐξελέσθαι τῆς σῆς ὠμότητος καὶ ὕβρεως τοὺς πολίτας. ταῦτα τῆς Μεγιστοῦς λεγούσης, οὐκ ἀνασχόμενος ὁ Ἀριστότιμος ἐκέλευσε τὸ παιδίον αὐτῆς ὡς ἀποκτενῶν ἐν ὄψει κομισθῆναι. ζητούντων δὲ τῶν ὑπηρετῶν ἀναμεμιγμένον ἐν τοῖς ἄλλοις παίζουσι καὶ διαπαλαίουσιν, ἡ μήτηρ ὀνομαστὶ προσκαλεσαμένη, δεῦρο, ἔφη, τέκνον, πρὶν αἰσθέσθαι καὶ φρονεῖν ἀπαλλάγηθι τῆς πικρᾶς τυραννίδος· ὡς ἐμοὶ βαρύτερόν ἐστι δουλεύοντὰ σε παρʼ ἀξίαν ἐφορᾶν ἢ ἀποθνήσκοντα. τοῦ δʼ Ἀριστοτίμου σπασαμένου τὴν μάχαιραν ἐπʼ αὐτὴν ἐκείνην καὶ μετʼ ὀργῆς ἐπιφερομένου, τῶν συνήθων τις αὐτῷ Κύλων ὄνομα πιστὸς δοκῶν εἶναι, μισῶν δὲ καὶ μετέχων τῆς συνωμοσίας τοῖς περὶ τὸν Ἑλλάνικον, ἀντέστη καὶ ἀπέστρεψε δεόμενος καὶ λέγων ἀγεννὲς εἶναι καὶ γυναικῶδες οὐκ ἀνδρὸς ἡγεμονικοῦ καὶ πράγμασι χρῆσθαι μεμαθηκότος τὸ ἔργον ὥστε μόλις ἔννουν γενόμενον τὸν Ἀριστότιμον ἀπελθεῖν. γίγνεται δὲ σημεῖον αὐτῷ μέγα· μεσημβρία μὲν γὰρ ἦν καὶ μετὰ τῆς γυναικὸς ἀνεπαύετο παρασκευαζομένων δὲ τῶν περὶ τὸ δεῖπνον, ἀετὸς μετέωρος ὤφθη δινούμενος ὑπὲρ τῆς οἰκίας, εἶθʼ ὥσπερ ἐκ προνοίας καὶ στοχασμοῦ λίθον ἀφῆκεν εὐμεγέθη κατʼ ἐκεῖνο τῆς στέγης τὸ μέρος, οὗ τὸ δωμάτιον ἦν, ἐν ᾧ κατακείμενος ἐτύγχανεν ὁ Ἀριστότιμος. ἅμα δʼ ἄνωθεν ψόφου μεγάλου καὶ κραυγῆς ἔξωθεν ὑπὸ τῶν ἰδόντων τὸν ὄρνιν γενομένης, ἐκπλαγεὶς καὶ πυθόμενος τὸ γεγονὸς μετεπέμψατο μάντιν, ᾧ χρώμενος διετέλει κατʼ ἀγοράν, καὶ διηρώτα περὶ τοῦ σημείου συντεταραγμένος. ὁ δʼ ἐκεῖνον μὲν παρεκάλει ὡς τοῦ Διὸς αὐτὸν ἐξεγείροντος καὶ βοηθοῦντος, οἷς δʼ ἐπίστευε τῶν πολιτῶν ἔφρασεν ὅσον οὔπω τὴν δίκην αἰωρουμένην ὑπὲρ κεφαλῆς ἐμπεσεῖσθαι τῷ τυράννῳ. διὸ καὶ τοῖς περὶ τὸν Ἑλλάνικον ἔδοξε μὴ μέλλειν, ἀλλʼ ἐπιτίθεσθαι τῇ ὑστεραίᾳ.
15-3O gece Hellanikos rüyasında ölen oğullarından birinin yanına gelip şöyle dediğini gördü: "Baba, neyin var ki uyuyorsun? Yarın şehrin başında olacaksın." Bu rüyadan cesaret alıp arkadaşlarını yüreklendirdi. Aristotimos ise Krateros'un ona yardıma büyük bir orduyla gelip Olympia'da ordugâh kurduğunu öğrenince öyle cesaretlendi ki, yanında yalnız Kylon'la, muhafızsız, çarşıya çıktı. Hellanikos fırsatı görünce saldıracaklarla kararlaştırdığı işareti vermedi; yüksek sesle ve iki elini birden uzatarak, "Ne bekliyorsunuz, yiğitler? Vatanın ortasında mücadele etmek için güzel bir meydan!" diye bağırdı. Önce Kylon kılıcını çekip Aristotimos'un yanındakilerden birini vurdu. Thrasybulos ve Lampis karşıdan üzerine gelirken Aristotimos Zeus Tapınağı'na kaçtı. Orada öldürüp cesedi çarşıya attılar ve vatandaşları hürriyete çağırdılar. Ama kadınlar onlardan pek geri kalmadı. Hemen sevinç çığlıklarıyla dışarı fırladılar, erkeklerin çevresini alıp başlarına çelenk taktılar. Sonra kalabalık tiranın evine aktı. Tiranın karısı odasına kapanıp canına kıydı. Tiranın henüz evlenmemiş iki kızı vardı. Onları yakalayıp dışarı sürüklediler; önce onlara işkence edip sonra her halükârda öldürmeye karar vermişlerdi. Öteki kadınlarla birlikte karşılarına çıkan Megisto, halk olmaya hak kazanmış kimselerin bunları yapmaya cesaret etmesinin, tiranların yaptığı gibi azgınlığa kalkmasının korkunç olduğunu bağırdı. Kadının saygınlığı, açık sözlülüğü ve gözyaşları karşısında çoğu kişi utandı. Kızlara zulmedilmemesine, kendi canlarına kıymalarına izin verilmesine karar verildi.
Geri dönüp kızlara hemen ölmelerini söylediklerinde, büyük kız Myro kardeşini kucakladı; ona dikkatle bakmasını ve kendisini ne yaparken görürse aynısını yapmasını istedi: "Aşağılık bir biçimde, kendimize yakışmayan bir şekilde ölmeyelim" dedi. Küçük kız, önce kendisinin ölmesine izin vermesi için yalvardı. Myro, "Şimdiye kadar senden hiçbir şeyi esirgemedim" dedi. "Bu iyiliği de al. Ben de ölümden ağır olana katlanacağım: Sevgilim, senin benden önce öldüğünü göreceğim." Kardeşi öldükten sonra Myro onu indirip üzerini örttü. Kendisi de ölümünden sonra açıkta, utanç verici bir halde bırakılmaması için Megisto'ya bakmasını rica etti. Orada bulunanlar içinde, kızların bu soyluluğuna ağlamayacak ve acımayacak kadar katı ya da tirandan nefret eden hiç kimse kalmadı.
Kadınların topluca yaptığı sayısız iş içinde bu örnekler yeter. Şimdi tek tek kadınların aretēlerini, akla geldikleri gibi, sırasız olarak yazacağım; çünkü bu anlatımın zaman sırasına ihtiyacı olduğunu sanmıyorum.
τῆς δὲ νυκτὸς Ἑλλάνικος ἐδόκει κατὰ τοὺς ὕπνους τῶν τεθνηκότων υἱῶν τὸν ἕτερον λέγειν αὐτῷ παραστάντα, τί πέπονθας, ὦ πάτερ, καθεύδων; αὔριον δέ σε δεῖ τῆς πόλεως στρατηγεῖν. οὗτός τε δὴ διὰ τὴν ὄψιν εὐθαρσὴς γεγενημένος παρεκάλει τοὺς ἑταίρους, ὃ τ’ Ἀριστότιμος πυθόμενος Κρατερὸν αὐτῷ βοηθοῦντα μετὰ πολλῆς δυνάμεως ἐν Ὀλυμπίᾳ καταστρατοπεδεύειν, οὕτως ἐξεθάρσησεν, ὥστʼ ἄνευ δορυφόρων εἰς τὴν ἀγορὰν προελθεῖν μετὰ τοῦ Κύλωνος. ὡς οὖν συνεῖδε τὸν καιρὸν Ἑλλάνικος, ὃ μὲν ἦν σημεῖον αὐτῷ πρὸς τοὺς μέλλοντας ἐπιχειρεῖν συγκείμενον οὐκ ἔδωκε, λαμπρᾷ δὲ τῇ φωνῇ καὶ ἅμα τὰς χεῖρας προτείνων ἀμφοτέρας, τί μέλλετε, ἄνδρες ἀγαθοί; καλὸν τὸ θέατρον ἐν μέσῳ τῆς πατρίδος ἐναγωνίσασθαι. πρῶτος μὲν οὖν ὁ Κύλων σπασάμενος τὸ ξίφος παίει τινὰ τῶν ἑπομένων τῷ Ἀριστοτίμῳ Θρασυβούλου δὲ καὶ Λάμπιδος ἐξ ἐναντίας ἐπιφερομένων, ἔφθη μὲν ὁ Ἀριστότιμος εἰς τὸ τοῦ Διὸς ἱερὸν καταφυγών ἐκεῖ δʼ ἀποκτείναντες αὐτὸν καὶ τὸ σῶμα προβαλόντες εἰς τὴν ἀγορὰν ἐκάλουν τοὺς πολίτας ἐπὶ τὴν ἐλευθερίαν. οὐ μὴν ἔφθησάν γε πολὺ τὰς γυναῖκας· εὐθὺς γὰρ ἐξέδραμον μετὰ χαρᾶς καὶ ὀλολυγμοῦ, καὶ περιστᾶσαι τοὺς ἄνδρας ἀνέδουν καὶ κατέστεφον. εἶτα τοῦ πλήθους ἐπὶ τὴν οἰκίαν τοῦ τυράννου ῥυέντος, ἡ μὲν γυνὴ συγκλείσασα τὸν θάλαμον αὑτὴν ἀνήρτησε. δύο δʼ ἦσαν αὐτῷ θυγατέρες, παρθένοι μὲν ἔτι, κάλλισται δὲ τὴν ὄψιν, ἤδη γάμων ὥραν ἔχουσαι ταύτας συλλαβόντες εἷλκον ἔξω πάντως μὲν ἀνελεῖν, αἰκίσασθαι δὲ καὶ καθυβρίσαι πρότερον ἐγνωκότες. ἀπαντήσασα δʼ ἡ Μεγιστὼ μετὰ τῶν ἄλλων ἐβόα δεινὰ ποιεῖν αὐτούς, εἰ δῆμος ἀξιοῦντες εἶναι ταῦτα τολμῶσι καὶ ἀσελγαίνουσι τοῖς τυράννοις ὅμοια. ἐντρεπομένων δὲ πολλῶν τὸ ἀξίωμα τῆς γυναικὸς παρρησιαζομένης καὶ δακρυούσης, ἔδοξεν ἀφελεῖν τὴν ὕβριν, αὐτὰς δʼ ἐᾶσαι διʼ αὑτῶν ἀποθανεῖν. ὡς δʼ οὖν ἀναστρέψαντες ἔνδον ἐκέλευον εὐθὺς ἀποθνήσκειν τὰς παρθένους, ἡ πρεσβυτέρα Μυρὼ λύσασα τὴν ζώνην καὶ βρόχον ἐνάψασα τὴν ἀδελφὴν κατησπάζετο καὶ παρεκάλει προσέχειν καὶ ποιεῖν ἅπερ ἂν αὐτὴν θεάσηται ποιοῦσαν, ὅπως ἄν, ἔφη, μὴ ταπεινῶς μηδʼ ἀναξίως ἑαυτῶν καταστρέψωμεν. τῆς δὲ νεωτέρας δεομένης αὐτῇ παρεῖναι προτέρᾳ ἀποθανεῖν καὶ τῆς ζώνης ἀντιλαμβανομένης, οὐδὲν ἄλλο πώποτʼ, εἶπεν, οὐδὲ ἓν ἤρνημαί σοι δεομένῃ καὶ ταύτην οὖν λαβὲ τὴν χάριν, ἐγὼ δʼ ὑπομενῶ καὶ τλήσομαι τοῦ θανάτου βαρύτερον, τὸ σέ, φιλτάτη, προτέραν ἰδεῖν ἀποθνήσκουσαν. ἐκ τούτου τὴν μὲν ἀδελφὴν αὐτὴ διδάξασα τῷ τραχήλῳ περιβαλέσθαι τὸν βρόχον, ὡς ᾔσθετο τεθνηκυῖαν, καθεῖλε καὶ κατεκάλυψεν· αὐτὴ δὲ τὴν Μεγιστὼ παρεκάλεσεν ἐπιμεληθῆναι, καὶ μὴ περιιδεῖν αἰσχρῶς, ἐπειδὰν ἀποθάνῃ, τεθεῖσαν ὥστε μηδένα πικρὸν μηδὲ μισοτύραννον οὕτω γενέσθαι τῶν παρόντων, ὃς οὐκ ἔκλαυσεν οὐδὲ κατηλέησε τὴν τῶν παρθένων εὐγένειαν. τῶν μὲν οὖν κοινῇ πεπραγμένων γυναιξὶ μυρίων ὄντων ἱκανὰ ταῦτα παραδείγματα· τὰς δὲ καθʼ ἑκάστην ἀρετάς, ὅπως ἂν ἐπίῃ, σποράδην ἀναγράψομεν, οὐδὲν οἰόμενοι τῆς κατὰ χρόνον τάξεως δεῖσθαι τὴν ὑποκειμένην ἱστορίαν.
16Pieria
Milet'e gelen İyonyalılardan bir kısmı Neileos'un oğullarıyla çatıştı, Myus'a çekilip oraya yerleşti, ama bu ayrılık yüzünden Miletlilerle savaştıkları için çok zarar gördü. Yine de bu, elçi gidip gelmeyen, her ilişkinin kesildiği bir savaş değildi; bazı bayramlarda Myuslu kadınlar Milet'e gider gelirdi. Aralarında Pythes adında ileri gelen biri vardı; karısı Iapygia, kızı Pieria idi. Miletlilerin Artemis için kutladıkları, Neleis denen bir bayram ve kurban sırasında, bayrama katılmak için ricada bulunan karısını ve kızını yolladı. Neileos'un oğullarının en güçlüsü olan Phrygios, Pieria'ya âşık oldu ve onu en çok neyin sevindireceğini düşündü. Pieria, "Buraya sık sık ve kalabalıkla gelebilmemi sağlarsan" deyince Phrygios, onun vatandaşları için dostluk ve barış istediğini anladı ve savaşı bitirdi. Böylece iki şehirde de Pieria büyük bir ün ve itibar kazandı; Miletli kadınlar bugün dahi kocalarının kendilerini, Phrygios'un Pieria'yı sevdiği gibi sevmesi için dua ederler.
Πιερία τῶν εἰς Μίλητον ἀφικομένων Ἰώνων στασιάσαντες ἔνιοι πρὸς τοὺς Νείλεω παῖδας, ἀπεχώρησαν εἰς Μυοῦντα κἀκεῖ κατῴκουν, πολλὰ κακὰ πάσχοντες ὑπὸ τῶν Μιλησίων· ἐπολέμουν γὰρ αὐτοῖς διὰ τὴν ἀπόστασιν. οὐ μὴν ἀκήρυκτος ἦν οὐδʼ ἀνεπίμικτος ὁ πόλεμος, ἀλλʼ ἔν τισιν ἑορταῖς ἐφοίτων εἰς Μίλητον ἐκ τοῦ Μυοῦντος αἱ γυναῖκες. ἦν δὲ Πύθης ἀνὴρ ἐν αὐτοῖς ἐμφανής, γυναῖκα μὲν ἔχων Ἰαπυγίαν, θυγατέρα δὲ Πιερίαν. οὔσης οὖν ἑορτῆς Ἀρτέμιδι καὶ θυσίας παρὰ Μιλησίοις, ἣν Νηληίδα προσαγορεύουσιν, ἔπεμψε τὴν γυναῖκα καὶ τὴν θυγατέρα, δεηθείσας ὅπως τῆς ἑορτῆς μετάσχωσι· τῶν δὲ Νείλεω παίδων ὁ δυνατώτατος ὄνομα Φρύγιος τῆς Πιερίας ἐρασθεὶς ἐνενόει τί ἂν αὐτῇ μάλιστα γένοιτο παρʼ αὐτοῦ κεχαρισμένον. εἰπούσης δʼ ἐκείνης εἰ διαπράξαιό μοι τὸ πολλάκις ἐνταῦθα καὶ μετὰ πολλῶν βαδίζειν, συνεὶς ὁ Φρύγιος δεομένην φιλίας καὶ εἰρήνης τοῖς πολίταις κατέπαυσε τὸν πόλεμον. ἦν οὖν ἐν ἀμφοτέραις ταῖς πόλεσι δόξα καὶ τιμὴ τῆς Πιερίας, ὥστε καὶ τὰς Μιλησίων εὔχεσθαι γυναῖκας ἄχρι νῦν οὕτως τοὺς ἄνδρας ἐρᾶν αὐτῶν, ὡς Φρύγιος ἠράσθη Πιερίας.
17Polykrite
Naksoslularla Miletliler arasında, Miletli Hypsikreon'un karısı Neaira yüzünden savaş çıktı. Neaira, Naksoslu Promedon'a âşık olup onunla denize açılmıştı. Promedon, Hypsikreon'un konuğuydu. Neaira kocasından korkunca onu Naksos'a götürdü ve Hestia'nın sunağına sığınak diye oturttu. Naksoslular Promedon'un hatırı için, sığınmayı bahane ederek onu teslim etmeyince savaş çıktı. Miletlilere pek çok müttefik, en hevesle de İyonyalılar arasından Erythraililer yardım etti. Savaş uzadı ve büyük felaketler getirdi. Sonra bir kadının kötülüğüyle başlayan bu savaş, bir kadının aretēsiyle sona erdi.
Erythraililerin komutanı Diognetos, Naksoslular'ın şehrine karşı iyi tahkim edilmiş, doğal yapısı güçlü bir kaleyi ele geçirmişti. Naksoslulardan çok ganimet alıp götürdü, hür kadınlar ve kızlar esir etti. Bunlardan Polykrite'ye âşık oldu ve onu esir olarak değil, nikâhlı karısı gibi yanında tuttu. Milet ordusunda bir bayram günü gelip herkes içkiye ve eğlenceye dalınca Polykrite, Diognetos'a kardeşlerine pasta payı göndermesine bir engel olup olmadığını sordu. Diognetos izin verip göndermesini söyledi. Polykrite bir pastanın içine kurşun bir levha koydu ve taşıyıcıya, kendi gönderdiklerini yalnız kardeşlerinin yemesini söylemesini tembih etti. Kardeşleri kurşunu buldular; Polykrite'nin yazdıklarını okudular. Kız, herkesin bayram yüzünden sarhoş olup her şeyi boşladığını, geceleyin düşmana saldırmalarını istiyordu. Komutanlara haber verdiler ve onları kendileriyle birlikte çıkmaya ikna ettiler. Kale alındı, çok kişi öldürüldü. Polykrite, Diognetos'u vatandaşlarından isteyip kurtardı. Kendisi şehrin kapısına vardığında, vatandaşları sevinçle ve çelenklerle karşılayıp ona hayranlık gösterirken bu büyük sevince dayanamadı ve oracıkta kapının yanına yığılıp öldü. Orada gömülüdür; mezarına Nazar Mezarı denir, çünkü kötü bir talih Polykrite'yi kıskanıp onurlarından yararlanmasını engellemiştir.
Naksoslu yazarlar böyle anlatır. Aristoteles ise Polykrite'nin esir düşmediğini söyler. Diognetos onu başka bir biçimde görmüş, âşık olmuş, her şeyi verip yapmaya hazır olmuş. Polykrite yalnız tek bir şey karşılığında ona gelmeyi kabul etmiş; filozofun dediğine göre Diognetos'tan bu konuda yemin istemiş. Yemin edince Delion denen kalenin kendisine verilmesini istemiş, yoksa yanına gelmeyeceğini söylemiş. Diognetos hem arzusu hem yemini yüzünden kaleden çekilip onu Polykrite'ye teslim etmiş, o da vatandaşlarına vermiş. Böylece taraflar yeniden eşit hale gelmiş ve Naksoslular dilediği şartlarla Miletlilerle anlaşmışlar.
Πολυκπίτη Ναξίοις καὶ Μιλησίοις συνέστη πόλεμος διὰ τὴν Ὑψικρέοντος τοῦ Μιλησίου γυναῖκα Νέαιραν. αὕτη ψὰρ ἠράσθη Προμέδοντος Ναξίου καὶ συνέπλευσεν, ὃς ἦν μὲν ξένος τοῦ Ὑψικρέοντος, ἐρασθείσῃ δὲ τῇ Νεαίρᾳ συνῆλθε, καὶ τὸν ἄνδρα φοβουμένην ἀπαγαγὼν εἰς Νάξον ἱκέτιν τῆς Ἑστίας ἐκάθισεν. τῶν δὲ Ναξίων οὐκ ἐκδιδόντων χάριν τοῦ Προμέδοντος, ἄλλως δὲ ποιουμένων πρόφασιν τὴν ἱκετείαν, ὁ πόλεμος συνέστη. τοῖς δὲ Μιλησίοις ἄλλοι τε πολλοὶ καὶ προθυμότατα τῶν Ἰώνων Ἐρυθραῖοι συνεμάχουν, καὶ μῆκος ἔσχε καὶ συμφορὰς ἤνεγκε μεγάλας ὁ πόλεμος· εἶτʼ ἐπαύσατο διʼ ἀρετὴν γυναικός, ὡς συνέστη διὰ μοχθηρίαν. Διόγνητος γὰρ ὁ τῶν Ἐρυθραίων στρατηγὸς ἔχων καὶ πεπιστευμένος ἔρυμα κατὰ τῆς Ναξίων πόλεως εὖ πεφυκὸς καὶ κατεσκευασμένον, ἠλάσατο λείαν τῶν Ναξίων πολλὴν καὶ γυναῖκας ἐλευθέρας καὶ παρθένους ἔλαβεν ὧν μιᾶς Πολυκρίτης ἐρασθεὶς εἶχεν αὐτὴν οὐχ ὡς αἰχμάλωτον ἀλλʼ ἐν τάξει γαμετῆς γυναικός. ἑορτῆς δὲ τοῖς Μιλησίοις καθηκούσης ἐν τῇ στρατιᾷ καὶ πρὸς πόσιν ἁπάντων καὶ συνουσίας τραπομένων, ἠρώτησε τὸν Διόγνητον ἡ Πολυκρίτη μή τι κωλύοι πεμμάτων μερίδας ἀποπέμψαι τοῖς ἀδελφοῖς αὑτῆς. ἐπιτρέψαντος δʼ ἐκείνου καὶ κελεύσαντος, ἐνέβαλε μολίβδινον γραμματίδιον εἰς πλακοῦντα, κελεύσασα φράσαι τὸν κομίζοντα τοῖς ἀδελφοῖς ὅπως αὐτοὶ μόνοι καταναλώσωσιν ἃ ἔπεμψε. οἱ δʼ ἐντυχόντες τῷ μολίβδῳ καὶ τὰ γράμματα τῆς Πολυκρίτης ἀναγνόντες, κελευούσης νυκτὸς ἐπιθέσθαι τοῖς πολεμίοις, ὡς ὑπὸ μέθης διὰ τὴν ἑορτὴν ἐξημελημένων πάντων, προσήγγειλαν τοῖς στρατηγοῖς καὶ παρώρμησαν ἐξελθεῖν μετʼ αὐτῶν. ἁλόντος δὲ τοῦ χωρίου καὶ πολλῶν διαφθαρέντων, ἐξῃτήσατο τὸν Διόγνητον ἡ Πολυκρίτη παρὰ τῶν πολιτῶν καὶ διέσῳσεν. αὐτὴ δὲ πρὸς ταῖς πύλαις γενομένη πρὸς τοὺς πολίτας ἀπαντῶντας αὐτῇ, μετὰ χαρᾶς καὶ στεφάνων ὑποδεχομένους καὶ θαυμάζοντας, οὐκ ἤνεγκε τὸ μέγεθος τῆς χαρᾶς, ἀλλʼ ἀπέθανεν αὐτοῦ πεσοῦσα παρὰ τὴν πύλην· ὅπου τέθαπται, καὶ καλεῖται βασκάνου τάφος, ὡς βασκάνῳ τινὶ τύχῃ τὴν Πολυκρίτην φθονηθεῖσαν ἀπολαῦσαι τῶν τιμῶν. οὕτω μὲν οἱ Ναξίων συγγραφεῖς ἱστοροῦσιν ὁ δʼ Ἀριστοτέλης φησὶν οὐδʼ ἁλούσης τῆς Πολυκρίτης, ἄλλως δέ πως ἰδόντα τὸν Διόγνητον ἐρασθῆναι καὶ πάντα διδόναι καὶ ποιεῖν ἕτοιμον εἶναι ʼ τὴν δʼ ὁμολογεῖν ἀφίξεσθαι πρὸς αὐτόν, ἑνὸς μόνου τυχοῦσαν, περὶ οὗ τὸν Διόγνητον, ὥς φησιν ὁ φιλόσοφος, ὅρκον ᾔτησεν· ἐπεὶ δʼ ὤμοσεν, ἠξίου τὸ Δήλιον αὐτῇ δοθῆναι Δήλιον γὰρ ἐκαλεῖτο τὸ χωρίον, ἄλλως δʼ οὐκ ἂν ἔφη συνελθεῖν. ὁ δὲ καὶ διὰ τὴν ἐπιθυμίαν καὶ διὰ τὸν ὅρκον ἐξέστη καὶ παρέδωκε τῇ Πολυκρίτῃ τὸν τόπον, ἐκείνη δὲ τοῖς πολίταις. ἐκ δὲ τούτου πάλιν εἰς ἴσον καταστάντες, ἐφʼ οἷς ἐβούλοντο πρὸς τοὺς Μιλησίους διελύθησαν.
18Lampsake
Phokaia'da Kodros soyundan Phobos ve Blepsos adında ikiz kardeşler vardı. Lampsakoslu Kharon'un anlattığına göre Phobos, Leukas kayalıklarından denize atlayan ilk kişiydi. Gücü ve krallık payesi olan Phobos, kendi işleri için deniz yoluyla Parion'a gitti. Pityoessa Bebrykleri denen halkın kralı Mandron'la dost ve konuk oldu, komşularının sıkıştırdığı bu halka savaşta yardım etti. Mandron da Phobos ayrılırken ona pek çok dostluk gösterdi; Phokaialı yerleşimcilerle Pityoessa'ya gelmek isterse ülkesinden ve şehrinden bir pay vereceğine söz verdi. Phobos vatandaşlarını ikna edip kardeşini yerleşimcilerin başına koyarak yolladı. Mandron beklediklerini verdi; komşu barbarlardan büyük kazançlar, ganimet ve yağma elde eden Phokaialılar Bebryklerin önce kıskançlığını, sonra korkusunu üzerlerine çekti. Onlardan kurtulmak isteyen Bebrykler, Yunanlılara karşı iyi ve adil bir adam olan Mandron'u ikna edemedi. Mandron bir yolculuğa çıkınca Phokaialıları hileyle yok etmeye hazırlandılar. Mandron'un henüz evlenmemiş kızı Lampsake, tertibi önceden öğrendi. Önce dostlarını ve yakınlarını vazgeçirmeye çalıştı, onlara iyilik etmiş müttefikleri, şimdi de hemşehrileri olan adamları öldürmenin korkunç ve dinsiz bir iş olduğunu anlattı. İkna edemeyince Yunanlılara olup biteni gizlice bildirdi ve kendilerini korumalarını söyledi. Onlar bir kurban ve ziyafet hazırlayıp Pityoessalıları şehrin dışına çağırdılar. Kendileri iki kola ayrılıp bir bölümüyle surları tuttular, öbür bölümüyle adamları öldürdüler. Şehri böylece ele geçirince Mandron'u çağırıp kendi seçtikleri adamlarla birlikte krallık etmesini istediler. Hastalanıp ölen Lampsake'yi şehirde büyük törenle gömdüler ve şehre onun adını verip Lampsakos dediler. Mandron ihanet şüphesinden kaçınmak için onlarla oturmayı reddedip ölenlerin çocuklarını ve karılarını geri almak isteyince, onları kötülük etmeden hevesle gönderdiler. Lampsake'ye önceleri kahraman onurları verdiler, sonraları ona bir tanrıça gibi kurban sunmaya karar verdiler ve bunu sürdürüyorlar.
Λαμψάκη ἐκ Φωκαίας τοῦ Κοδριδῶν γένους ἦσαν ἀδελφοὶ δίδυμοι Φόβος καὶ Βλέψος· ὧν ὁ Φόβος ἀπὸ τῶν Λευκάδων πετρῶν πρῶτος ἀφῆκεν ἑαυτὸν εἰς θάλατταν, ὡς Χάρων ὁ Λαμψακηνὸς ἱστόρηκεν. ἔχων δὲ δύναμιν καὶ βασιλικὸν ἀξίωμα παρέπλευσεν εἰς Πάριον ἰδίων ἕνεκα πραγμάτων· καὶ γενόμενος φίλος καὶ ξένος Μάνδρωνι, βασιλεύοντι Βεβρύκων τῶν Πιτυοεσσηνῶν προσαγορευομένων, ἐβοήθησε καὶ συνεπολέμησεν αὐτοῖς ὑπὸ τῶν προσοίκων ἐνοχλουμένοις. ὁ δὲ Μάνδρων ἄλλην τε πολλὴν ἐνεδείξατο τῷ Φόβῳ φιλοφροσύνην ἀποπλέοντι καὶ μέρος τῆς τε χώρας καὶ τῆς πόλεως ὑπισχνεῖτο δώσειν, εἰ βούλοιτο Φωκαεῖς ἔχων ἐποίκους εἰς τὴν Πιτυόεσσαν ἀφικέσθαι. πείσας οὖν τοὺς πολίτας ὁ Φόβος ἐξέπεμψε τὸν ἀδελφὸν ἄγοντα τοὺς ἐποίκους. καὶ τὰ μὲν παρὰ τοῦ Μάνδρωνος ὑπῆρχεν αὐτοῖς, ὥσπερ προσεδόκησαν· ὠφελείας δὲ μεγάλας καὶ λάφυρα καὶ λείας ἀπὸ τῶν προσοίκων βαρβάρων λαμβάνοντες, ἐπίφθονοι τὸ πρῶτον εἶτα καὶ φοβεροὶ τοῖς Βέβρυξιν ἦσαν. ἐπιθυμοῦντες οὖν αὐτῶν ἀπαλλαγῆναι, τὸν μὲν Μάνδρωνα, χρηστὸν ὄντα καὶ δίκαιον ἄνδρα περὶ τοὺς Ἕλληνας, οὐκ ἔπεισαν, ἀποδημήσαντος δʼ ἐκείνου, παρεσκευάζοντο τοὺς Φωκαεῖς δόλῳ διαφθεῖραι. τοῦ δὲ Μάνδρωνος ἡ θυγάτηρ Λαμψάκη παρθένος οὖσα τὴν ἐπιβουλὴν προέγνω, καὶ πρῶτον μὲν ἐπεχείρει τοὺς φίλους καὶ οἰκείους ἀποτρέπειν καὶ διδάσκειν ὡς ἔργον δεινὸν καὶ ἀσεβὲς ἐγχειροῦσι πράττειν, εὐεργέτας καὶ συμμάχους ἄνδρας νῦν δὲ καὶ πολίτας ἀποκτιννύντες. ὡς δʼ οὐκ ἔπειθε, τοῖς Ἕλλησιν ἔφρασε κρύφα τὰ πραττόμενα καὶ παρεκελεύσατο φυλάττεσθαι. οἱ δὲ θυσίαν τινὰ παρασκευασάμενοι καὶ θοίνην ἐξεκαλέσαντο τοὺς Πιτυοεσσηνοὺς εἰς τὸ προάστειον αὑτοὺς δὲ διελόντες δίχα, τοῖς μὲν τὰ τείχη κατελάβοντο τοῖς δὲ τοὺς ἀνθρώπους ἀνεῖλον. οὕτω δὴ τὴν πόλιν κατασχόντες τόν τε Μάνδρωνα μετεπέμποντο, συμβασιλεύειν τοῖς παρʼ αὐτῶν κελεύοντες· καὶ τὴν Λαμψάκην ἐξ ἀρρωστίας ἀποθανοῦσαν ἔθαψαν ἐν τῇ πόλει μεγαλοπρεπῶς, καὶ τὴν πόλιν ἀπʼ αὐτῆς Λάμψακον προσηγόρευσαν. ἐπεὶ δʼ ὁ Μάνδρων προδοσίας ὑποψίαν φεύγων τὸ μὲν οἰκεῖν μετʼ αὐτῶν παρῃτήσατο, παῖδας δὲ τῶν τεθνηκότων καὶ γυναῖκας ἠξίωσε κομίσασθαι, καὶ ταῦτα προθύμως οὐδὲν ἀδικήσαντες ἐξέπεμψαν· καὶ τῇ Λαμψάκῃ πρότερον ἡρωικὰς τιμὰς ἀποδιδόντες ὕστερον ὡς θεῷ θύειν ἐψηφίσαντο καὶ διατελοῦσιν οὕτω θύοντες.
19-1Aretaphila
Kyreneli Aretaphila eski zamanlarda yaşamadı, Mithridates dönemindeydi; ama aretēsi ve yaptığı işle kahraman kadınların tasarılarıyla yarışır. Aiglator'un kızı, Phaidimos'un karısıydı; ikisi de tanınmış adamlardı. Hem güzeldi hem de aklıyla göze çarpıyor, devlet işlerinden anlayan biri sayılıyordu. Onu ünlü yapan, vatanının başına gelen ortak talihsizlikler oldu.
Kyrene'de ayaklanıp tiran olan Nikokrates, vatandaşlardan pek çoğunu öldürmüş, Apollon rahibi Melanippos'u kendi eliyle öldürüp rahipliği almıştı. Aretaphila'nın kocası Phaidimos'u da öldürdü ve Aretaphila'yı zorla karısı yaptı. Binlerce başka kanunsuzluğu arasında şehrin kapılarına nöbetçiler koymuştu; bu adamlar, vatandaşlardan kimsenin ölü gibi dışarı kaçmaması için dışarı taşınan cesetleri hançerle dürtüyor, kızgın demirle dağlıyorlardı.
Aretaphila'nın kendi başına gelenler de çekilir gibi değildi. Gerçi tiran ona olan aşkı yüzünden gücünden en çok yararlanmasına izin veriyordu; ona boyun eğmişti, başka herkese karşı katı ve vahşi iken yalnız onun elinde uysaldı. Ama onu daha çok üzen, vatanının hak etmediği acıları çekmesiydi. Vatandaşlar peş peşe boğazlanıyor, hiç kimseden intikam umulmuyordu; sürgünler de büsbütün güçsüz ve korkak olup dağılmışlardı. Aretaphila, kamu için tek umudun kendisi olduğuna karar verdi. Pheraili Thebe'nin güzel ve ünlü cesaretine özeniyordu, ama Thebe'nin sahip olduğu gibi sadık yardımcılardan ve akrabalardan yoksundu; bu yüzden kocasını zehirle öldürmeye kalkıştı. Zehir hazırlarken, tedarik ederken, çeşitli maddeleri denerken gizli kalamadı ve ihbar edildi. Deliller ortaya çıkınca Nikokrates'in annesi Kalbia, tabiatça kana susamış ve merhametsiz bir kadın olarak, Aretaphila'nın hemen işkenceyle öldürülmesi gerektiğini düşündü. Oysa Nikokrates'in öfkesini aşkı geciktirip zayıflatıyordu. Aretaphila'nın suçlamalara karşı gözünü budaktan sakınmadan kendini savunması da bu tutkusuna bir bahane veriyordu. Deliller karşısında sıkışıp zehir hazırlığını inkâr edemeyeceğini görünce itiraf etti, ama hazırlananın öldürücü bir zehir olmadığını söyledi. "Kocacığım," dedi, "ben büyük şeyler için mücadele ediyorum: Senin bana olan iyi niyetin, senin sayende kazandığım ün ve güç için. Bunlar yüzünden kötü kadınların kıskançlığını çekiyorum. Onların zehirlerinden ve tuzaklarından korkup, belki aptalca, kadınca, ama ölümü gerektirmeyen bir karşı tedbir almaya inandırıldım. Meğer ki sen, yargıç olarak, senin istediğinden fazla sevilmeyi dileyen bir kadını büyü ve aşk iksiri yüzünden öldürmeyi uygun göresin."
Aretaphila böyle savununca Nikokrates işkenceyle sorguya çekmeye karar verdi. Kalbia başında katı ve amansızca dururken kadını işkence ederek sorguladı. Aretaphila bu zorlamalar karşısında yenilmedi, sonunda Kalbia bile istemeyerek yorgun düştü. Nikokrates inanıp onu bıraktı, işkence ettiğine de pişman oldu. Kısa süre sonra tutkusu onu yine Aretaphila'ya sürükledi; onurlarla ve ilgi göstererek gönlünü yeniden kazanmaya çalıştı. Oysa işkencelere ve acılara üstün gelen bu kadın iyilik karşısında yenilecek değildi. Güzel olana duyduğu sevgiye bir de yenilmeme hırsı eklenince başka bir tuzak kurmaya koyuldu.
Bir kızı vardı. Onu, zevklerine kolay kapılan genç bir adam olan tiranın kardeşine yem olarak sürdü. Aretaphila'nın kız için büyü ve iksir kullanarak Leandros adlı bu gencin aklını çelip ele geçirdiği çok söylenir. Leandros tuzağa düşüp kardeşine yalvararak bu evliliği elde edince, kız annesinin öğrettiği gibi onu yönlendirdi; şehri hürriyete kavuşturması için ikna etmeye çalıştı, tiranlık altında yaşayan birinin kendisinin de hür olmadığını, evliliğini kurmaya da korumaya da gücünün yetmediğini anlattı. Aretaphila'nın hatırı için dostları da kardeşine karşı sürekli iftiralar ve şüpheler uyduruyordu. Leandros, Aretaphila'nın da aynı niyette olup çabaladığını görünce işe girişti; hizmetkârı Daphnis'i kışkırtıp onun eliyle Nikokrates'i öldürttü. Ama bundan sonra artık Aretaphila'nın sözünü dinlemedi; yaptıklarıyla hemen tiran katili değil, kardeş katili olduğunu gösterdi. Yönetimi delice ve akılsızcaydı. Yine de Aretaphila'nın yanında bir itibarı ve etkisi vardı. Çünkü kadın ona açıkça düşmanlık etmiyor, savaşmıyor, gizlice olayları düzenliyordu. Önce ona karşı bir Libya savaşı çıkardı; Anabos adlı bir hükümdarı ülkeyi akın edip şehrin üzerine yürümeye ikna etti. Sonra dostlarını ve komutanlarını Leandros'un gözünden düşürdü: Savaşmaya istekli olmadıklarını, barış ve sükûnet istediklerini söyledi; vatandaşlar üzerinde sağlam bir hâkimiyet kurmak istiyorsa kendi işlerinin ve tiranlığının da barışa ihtiyacı olduğunu ekledi. Dilerse, savaş onarılmaz bir sonuç doğurmadan barışı kendisinin sağlayıp Anabos'la görüşmesini sağlayacağını söyledi. Leandros kabul edince önce Libyalıyla kendisi görüştü; büyük armağanlar ve para karşılığında, görüşmeye geldiğinde tiranı yakalamasını istedi. Libyalı kabul etti. Leandros çekiniyordu, ama kendisinin de orada olacağını söyleyen Aretaphila'dan utanıp silahsız ve muhafızsız çıktı. Yaklaşıp Anabos'u görünce yine tedirgin oldu, muhafızlarını beklemek istedi. Yanındaki Aretaphila bir yandan cesaret verdi, bir yandan onu ayıpladı. Sonunda, gecikme uzayınca eliyle onu pervasız ve cesaretle çekip barbarın yanına götürdü ve teslim etti. Leandros hemen yakalandı, Libyalılar tarafından bağlanıp gözetim altına alındı. Bu sırada dostları ötekilerle birlikte Aretaphila'nın parasını getirdi. Öteki vatandaşların çoğu da haberi alınca teşvikle dışarı koştu. Aretaphila'yı görünce neredeyse tirana olan öfkelerini unuttular, onu cezalandırmayı ikinci plana attılar. Hürriyetin ilk işi ve ilk zevki, Aretaphila'yı sevinç ve gözyaşlarıyla selamlamak, tanrı heykeline kapanır gibi önünde eğilmek oldu. İnsanlar akın akın geliyordu, Leandros'u güç bela teslim alıp ancak akşam şehre döndüler. Aretaphila'ya gösterilen onurlara ve övgülere doyduktan sonra tiranlara döndüler; Kalbia'yı diri diri yaktılar, Leandros'u deri bir çuvala dikip denize attılar. Aretaphila'dan da en iyi adamlarla birlikte yönetmesini istediler. Ama o, karışık ve çok perdeli bir oyunu çelenk dağıtımına kadar oynamış biri gibi, şehri hür görünce hemen kadınlar dairesine çekildi. Hiçbir işe karışmayı kabul etmedi, ömrünün geri kalanını dokuma tezgâhının başında, dostları ve akrabaları arasında sessizce geçirdi.
Ἀρεταφίλα Ἀρεταφίλα δʼ ἡ Κυρηναία παλαιὰ μὲν οὐ γέγονεν ἀλλʼ ἐν τοῖς Μιθριδατικοῖς καιροῖς, ἀρετὴν δὲ καὶ πρᾶξιν ἐνάμιλλον τῇ βουλῇ τῶν ἡρωίδων παρέσχεν. ἦν δὲ θυγάτηρ μὲν Αἰγλάτορος Φαιδίμου δὲ γυνή, γνωρίμων ἀνδρῶν· καλὴ δὲ τὴν ὄψιν οὖσα, καὶ τὸ φρονεῖν ἐδόκει περιττή τις εἶναι καὶ πολιτικῆς δεινότητος οὐκ ἄμοιρος· ἐπιφανῆ δʼ αὐτὴν αἱ κοιναὶ τύχαι τῆς πατρίδος ἐποίησαν. Νικοκράτης γὰρ ἐπαναστὰς Κυρηναίοις τύραννος ἄλλους τε πολλοὺς ἐφόνευε τῶν πολιτῶν καὶ τὸν ἱερέα τοῦ Ἀπόλλωνος αὐτόχειρ ἀνελὼν Μελάνιππον, ἔσχε τὴν ἱερωσύνην ἀνεῖλε δὲ καὶ Φαίδιμον τὸν τῆς Ἀρεταφίλας ἄνδρα καὶ τὴν Ἀρεταφίλαν ἔγημεν ἄκουσαν. πρὸς δὲ μυρίοις ἄλλοις παρανομήμασι φύλακας ἐπὶ τῶν πυλῶν κατέστησεν, οἳ τοὺς ἐκφερομένους νεκροὺς ἐλυμαίνοντο νύττοντες ξιφιδίοις καὶ καυτήρια προσβάλλοντες ὑπὲρ τοῦ μηδένα τῶν πολιτῶν ὡς νεκρὸν λαθεῖν ἐκκομιζόμενον. δύσφορα μὲν οὖν καὶ τῇ Ἀρεταφίλᾳ τὰ οἰκεῖα κακά, καίπερ ἐνδιδόντος αὐτῇ διʼ ἔρωτα τοῦ τυράννου πλεῖστον ἀπολαύειν τῆς δυνάμεως ἥττητο γὰρ ἐκείνης καὶ μόνῃ χειροήθη παρεῖχεν αὑτὸν ἄτεγκτος ὢν τἄλλα καὶ θηριώδης· ἠνία δὲ μᾶλλον αὐτὴν ἡ πατρὶς οἰκτρὰ πάσχουσα παρʼ ἀξίαν. ἄλλος γὰρ ἐπʼ ἄλλῳ τῶν πολιτῶν ἐσφάττετο, τιμωρία δʼ ἀπʼ οὐδενὸς ἠλπίζετο· καὶ γὰρ οἱ φυγάδες, ἀσθενεῖς παντάπασιν ὄντες καὶ περίφοβοι, διεσπάρησαν. αὑτὴν οὖν ἡ Ἀρεταφίλα ὑποθεῖσα μόνην τοῖς κοινοῖς ἐλπίδα, καὶ τὰ Θήβης ζηλώσασα τῆς Φεραίας καλὰ καὶ περιβόητα τολμήματα, συμμάχων δὲ πιστῶν καὶ οἰκείων, οἵους ἐκείνῃ τὰ πράγματα παρέσχεν, ἔρημος οὖσα, φαρμάκοις ἐπεχείρησε διεργάσασθαι τὸν ἄνδρα. παρασκευαζομένη δὲ καὶ πορίζουσα καὶ διαπειρωμένη πολλῶν δυνάμεων οὐκ ἔλαθεν ἀλλʼ ἐμηνύθη· καὶ γενομένων ἐλέγχων, Καλβία μὲν ἡ τοῦ Νικοκράτους μήτηρ, φύσει φονικὴ γυνὴ καὶ ἀπαραίτητος, εὐθὺς ᾤετο δεῖν ἀναιρεῖν αἰκισαμένην τὴν Ἀρεταφίλαν τοῦ δὲ Νικοκράτους μέλλησιν ἐνεποίει τῇ ὀργῇ καὶ ἀσθένειαν ὁ ἔρως, καὶ τὸ τὴν Ἀρεταφίλαν ἐρρωμένως ὁμόσε χωρεῖν ταῖς κατηγορίαις ἀμύνουσαν ἑαυτῇ πρόφασίν τινα τῷ πάθει παρεῖχεν. ἐπεὶ δὲ κατελαμβάνετο τοῖς ἐλέγχοις καὶ τὴν παρασκευὴν τῆς φαρμακείας ἑώρα μὴ δεχομένην ἄρνησιν, ὡμολόγει, παρεσκευάσθαι δʼ οὐκ ὀλέθριον φαρμακείαν ἀλλʼ ὑπὲρ μεγάλων, εἶπεν, ὦ ἄνερ, ἀγωνίζομαι, τῆς σῆς εὐνοίας πρὸς ἐμὲ καὶ δόξης καὶ δυνάμεως, ἣν διὰ σὲ καρποῦμαι πολλαῖς ἐπίφθονος οὖσα κακαῖς γυναιξὶν ὧν φάρμακα δεδοικυῖα καὶ μηχανὰς ἐπείσθην ἀντιμηχανήσασθαι, μωρὰ μὲν ἴσως καὶ γυναικεῖα, θανάτου δʼ οὐκ ἄξια· πλὴν εἰ κριτῇ σοι δόξειε φίλτρων ἕνεκα καὶ γοητείας κτεῖναι γυναῖκα, πλεῖον ἢ σὺ βούλει φιλεῖσθαι δεομένην. τοιαῦτα τὴν Ἀρεταφίλαν ἀπολογουμένην ἔδοξε τῷ Νικοκράτει βασανίσαι καὶ τῆς Καλβίας ἐφεστώσης ἀτέγκτου καὶ ἀπαραιτήτου, ταῖς βασάνοις ἀνέκρινε· καὶ διεφύλαττεν αὑτὴν ἀήττητον ἐν ταῖς ἀνάγκαις ἄχρι καὶ τὴν Καλβίαν ἀποκαμεῖν ἄκουσαν. ὁ δὲ Νικοκράτης ἀφῆκε πεισθεὶς καὶ μετενόει βασανίσας· καὶ χρόνον οὐ πολὺν διαλιπὼν αὖθις ἧκεν ὑπὸ τοῦ πάθους εἰς αὐτὴν φερόμενος, καὶ συνῆν αὖθις ἀναλαμβάνων τιμαῖς καὶ φιλοφροσύναις τὴν εὔνοιαν. ἡ δʼ οὐκ ἔμελλε χάριτος ἡττᾶσθαι κρατήσασα βασάνων καὶ πόνων, ἀλλὰ τῷ φιλοκάλῳ φιλονικίας προσγενομένης ἑτέρας ἥπτετο μηχανῆς. ἦν γὰρ αὐτῇ θυγάτηρ ἀνδρὸς ὥραν ἔχουσα καὶ τὴν ὄψιν ἱκανή· ταύτην ὑφῆκε τἀδελφῷ τοῦ τυράννου δέλεαρ, ὄντι μειρακίῳ πρὸς ἡδονὰς εὐαλώτῳ. πολὺς δὲ λόγος ἐστὶ χρησαμένην γοητείᾳ καὶ φαρμάκοις ἐπὶ τῇ κόρῃ τὴν Ἀρεταφίλαν, χειρώσασθαι καὶ διαφθεῖραι τοῦ νεανίσκου τὸν λογισμόν· ἐκαλεῖτο δὲ Λέανδρος. ἐπεὶ δʼ ἡλώκει καὶ λιπαρήσας τὸν ἀδελφὸν ἔτυχε τοῦ γάμου, τὰ μὲν ἡ κόρη παρῆγεν αὐτὸν ὑπὸ τῆς μητρὸς διδασκομένη καὶ ἀνέπειθεν ἐλευθεροῦν τὴν πόλιν, ὡς μηδʼ αὐτὸν ἐλεύθερον ἐν τυραννίδι ζῶντα μηδὲ τοῦ λαβεῖν γάμον ἢ φυλάξαι κύριον ὄντα, τὰ δʼ οἱ φίλοι τῇ Ἀρεταφίλᾳ χαριζόμενοι διαβολάς τινας ἀεὶ καὶ ὑπονοίας κατεσκεύαζον αὐτῷ πρὸς τὸν ἀδελφόν. ὡς δʼ ᾔσθετο καὶ τὴν Ἀρεταφίλαν τὰ αὐτὰ βουλευομένην καὶ σπουδάζουσαν, ἐπεχείρει τὸ ἔργον, καὶ Δάφνιν οἰκέτην παρορμήσας ἀπέκτεινε διʼ ἐκείνου τὸν Νικοκράτην. τὰ λοιπὰ δʼ οὐκέτι τῇ Ἀρεταφίλᾳ προσεῖχεν, ἀλλʼ εὐθὺς ἔδειξε τοῖς ἔργοις ἀδελφοκτόνος οὐ τυραννοκτόνος γεγονώς· ἦρχε γὰρ ἐμπλήκτως καὶ ἀνοήτως. τιμὴ δέ τις ὅμως ἦν τῆς Ἀρεταφίλας παρʼ αὐτῷ καὶ δύναμις, οὐκ ἀπεχθανομένης οὐδὲ πολεμούσης ἄντικρυς ἀλλʼ ἀδήλως διαταττούσης τὰ πράγματα. πρῶτον μὲν γὰρ αὐτῷ Λιβυκὸν ὑπεκίνησε πόλεμον, Ἀνάβουν τινὰ πείσασα δυνάστην τὴν χώραν ἐπιδραμεῖν καὶ τῇ πόλει προσαγαγεῖν, ἔπειτα διέβαλε τοὺς φίλους καὶ τοὺς στρατηγοὺς πρὸς τὸν Λέανδρον, ὡς πολεμεῖν οὐκ ὄντας προθύμους, εἰρήνης δὲ μᾶλλον δεομένους καὶ ἡσυχίας, ἣν καὶ τὰ πράγματα ποθεῖν αὐτοῦ καὶ τὴν τυραννίδα, βουλομένου βεβαίως κρατεῖν τῶν πολιτῶν αὐτὴ δὲ πράξειν ἔφη τὰς διαλύσεις καὶ τὸν Ἀνάβουν εἰς λόγους αὐτῷ συνάξειν, ἐὰν κελεύῃ, πρὶν ἀνήκεστόν τι τὸν πόλεμον ἐξεργάσασθαι. κελεύσαντος δὲ τοῦ Λεάνδρου, πρότερον αὐτὴ τῷ Λίβυι διελέχθη, συλλαβεῖν δεομένη τὸν τύραννον ἐπὶ δωρεαῖς μεγάλαις καὶ χρήμασιν, ὅταν εἰς λόγους αὐτῷ παραγένηται. πεισθέντος δὲ τοῦ Λίβυος, ὤκνει μὲν ὁ Λέανδρος, αἰδεσθεὶς δὲ τὴν Ἀρεταφίλαν αὐτὴν παρέσεσθαι φάσκουσαν, ἐξῆλθεν ἄνοπλος καὶ ἀφύλακτος. ὡς δʼ ἐγγὺς ἦλθε καὶ τὸν Ἀνάβουν εἶδεν, αὖθις ἐδυσχέραινε καὶ περιμένειν ἐβούλετο τοὺς δορυφόρους· ἡ δʼ Ἀρεταφίλα παροῦσα τὰ μὲν ἐθάρρυνεν αὐτὸν τὰ δʼ ἐκάκιζε· τέλος δὲ γενομένης διατριβῆς, ἐφελκυσαμένη τῆς χειρὸς ἰταμῶς πάνυ καὶ τεθαρρηκότως προσήγαγε τῷ βαρβάρῳ καὶ παρέδωκεν. εὐθὺς οὖν ἀνήρπαστο καὶ συνείληπτο καὶ δεθεὶς ὑπὸ τῶν Λιβύων ἐτηρεῖτο, ἄχρι οὗ τὰ χρήματα τῇ Ἀρεταφίλᾳ κομίζοντες οἱ φίλοι παρεγένοντο μετὰ τῶν ἄλλων πολιτῶν. πυθόμενοι γὰρ οἱ πλεῖστοι ἐξέδραμον ἐπὶ τὴν παράκλησιν ὡς δʼ εἶδον τὴν Ἀρεταφίλαν, ὀλίγον ἐδέησαν ἐκλαθέσθαι τῆς πρὸς τὸν τύραννον ὀργῆς, καὶ πάρεργον τὴν ἐκείνου τιμωρίαν ἐνόμιζον· ἔργον δὲ πρῶτον ἦν αὐτοῖς καὶ ἀπόλαυσμα τῆς ἐλευθερίας ἐκείνην ἀσπάσασθαι μετὰ χαρᾶς καὶ δακρύων, ὥσπερ ἀγάλματι θεοῦ προσπίπτοντας. ἄλλων δʼ ἐπʼ ἄλλοις ἐπιρρεόντων, μόλις ἑσπέρας τὸν Λέανδρον παραλαβόντες ἐπανῆλθον εἰς τὴν πόλιν. ἐπεὶ δὲ τῶν τιμῶν τῆς Ἀρεταφίλας καὶ τῶν ἐπαίνων ἐνεπλήσθησαν, οὕτω τραπόμενοι πρὸς τοὺς τυράννους τὴν μὲν Καλβίαν ζῶσαν κατέκαυσαν, τὸν δὲ Λέανδρον ἐνράψαντες εἰς βύρσαν κατεπόντισαν. ἠξίουν δὲ τὴν Ἀρεταφίλαν συνάρχειν καὶ συνδιοικεῖν τοῖς ἀρίστοις ἀνδράσι τὴν πολιτείαν. ἡ δʼ ὡς ποικίλον τι δρᾶμα καὶ πολυμερὲς ἀγωνισαμένη μέχρι στεφάνου διαδόσεως, ὡς ἐπεῖδε τὴν πόλιν ἐλευθέραν, εὐθὺς εἰς τὴν γυναικωνῖτιν ἐνεδύετο, καὶ τοῦ πολυπραγμονεῖν ὁτιοῦν παραβαλλομένη, τὸν λοιπὸν χρόνον ἐν ἱστοῖς ἡσυχίαν ἄγουσα μετὰ τῶν φίλων καὶ οἰκείων διετέλεσεν.
20Kamma
Galatia tetrarklarının en güçlüleri, birbirleriyle akraba da olan Sinatos ve Sinoriks idi. Sinatos, Kamma adlı bir kızla evlendi. Kamma güzelliği ve gençliğiyle dikkat çekiyordu, ama aretēsiyle daha çok hayranlık uyandırıyordu. Yalnız iffetli ve kocasına bağlı değil, akıllı ve yüksek ruhluydu; iyi niyeti ve iyiliğiyle halkının en sevdiği kişiydi. Galatların en çok saygı gösterdiği Artemis'in rahibesi olması da, alaylarda ve kurbanlarda hep muhteşem bir süsle görünmesi, onu daha da ünlü yapıyordu.
Ona âşık olan Sinoriks, kocası sağken ne ikna edebildi ne de zorlayabildi. Bunun üzerine korkunç bir iş yaptı: Sinatos'u hileyle öldürdü. Kısa süre sonra, tapınakta vakit geçiren Kamma'yı istedi. Kadın, Sinoriks'in yaptığı bu kanunsuzluğu ağlayıp sızlayarak ya da yıkılmış halde değil, aklı başında bir thymosla ve fırsat kollayarak karşılıyordu. Sinoriks yalvarmakta ısrarlıydı. Kendisini güzel gösteren sözlerden de yoksun değildi: Her bakımdan Sinatos'tan daha iyi olduğunu, onu da Kamma'ya aşkından, başka bir kötülükten değil, öldürdüğünü söylüyordu. Kadının reddi önce çok sert değildi, sonra yavaş yavaş yumuşar gibi göründü. Çünkü en güçlü adam olan Sinoriks'e yaranmak isteyen akrabaları ve dostları da onu ikna edip zorluyorlardı. Sonunda razı oldu ve rızanın ve güvencenin tanrıça önünde verileceğini söyleyerek onu yanına çağırdı. Geldiğinde dostça karşılayıp sunağa götürdü, kâseden biraz sunu döktü, bir kısmını kendisi içti, kalanını da ona içirdi. Bu, zehirli bir ballı suydu. İçtiğini görünce sesini yükseltip sevinç çığlığı attı ve tanrıçaya tapınarak şöyle dedi: "Sana şahit gösteriyorum, çok saygıdeğer daimōn, Sinatos'un öldürülmesinden sonra yalnız bu gün için yaşadım; bu kadar zaman boyunca hayattan adalet umudundan başka hiçbir iyilik görmedim. Şimdi bu umutla kocamın yanına iniyorum. Sana gelince, insanların en dinsizi, yakınların sana gerdek odası ve düğün yerine mezar hazırlasın!"
Galatyalı bunları duyunca ve zehrin artık vücudunda işlediğini hissedince, sarsıntının yararı olur diye arabaya bindi. Ama hemen aklını yitirdi; sedyeye alındı ve akşam öldü. Kamma geceyi çıkardı; onun ölümünü öğrenince neşeyle, huzur içinde hayata veda etti.
Κάμμα ἦσαν ἐν Γαλατίᾳ δυνατώτατοι τῶν τετραρχῶν καί τι καὶ κατὰ γένος προσήκοντες ἀλλήλοις Σινάτος τε καὶ Σινόριξ· ὧν ὁ Σινάτος γυναῖκα παρθένον ἔσχε Κάμμαν ὄνομα, περίβλεπτον μὲν ἰδέᾳ σώματος καὶ ὥρᾳ, θαυμαζομένην δὲ μᾶλλον διʼ ἀρετήν· οὐ γὰρ μόνον σώφρων καὶ φίλανδρος, ἀλλὰ καὶ συνετὴ καὶ μεγαλόφρων καὶ ποθεινὴ τοῖς ὑπηκόοις ἦν διαφερόντως ὑπʼ εὐμενείας καὶ χρηστότητος· ἐπιφανεστέραν δʼ αὐτὴν ἐποίει, καὶ τὸ τῆς Ἀρτέμιδος ἱέρειαν εἶναι, ἣν μάλιστα Γαλάται σέβουσι, περί τε πομπὰς ἀεὶ καὶ θυσίας κεκοσμημένην ὁρᾶσθαι μεγαλοπρεπῶς. ἐρασθεὶς οὖν αὐτῆς ὁ Σινόριξ, καὶ μήτε πεῖσαι μήτε βιάσασθαι ζῶντος τοῦ ἀνδρὸς δυνατὸς ὤν, ἔργον εἰργάσατο δεινόν· ἀπέκτεινε γὰρ δόλῳ τὸν Σινάτον, καὶ χρόνον οὐ πολὺν διαλιπὼν ἐμνᾶτο τὴν Κάμμαν ἐν τῷ ἱερῷ ποιουμένην διατριβὰς καὶ φέρουσαν οὐκ οἰκτρῶς καὶ ταπεινῶς ἀλλὰ θυμῷ νοῦν ἔχοντι καὶ καιρὸν περιμένοντι τὴν τοῦ Σινόριγος παρανομίαν. ὁ δὲ λιπαρὴς ἦν περὶ τὰς δεήσεις, καὶ λόγων ἐδόκει μὴ παντάπασιν ἀπορεῖν εὐπρέπειαν ἐχόντων, ὡς τὰ μὲν ἄλλα Σινάτου βελτίονα παρεσχηκὼς ἑαυτὸν ἀνελὼν δʼ ἐκεῖνον ἔρωτι τῆς Κάμμης μὴ διʼ ἑτέραν τινὰ πονηρίαν. ἦσαν οὖν τὸ πρῶτον ἀρνήσεις οὐκ ἄγαν ἀπηνεῖς τῆς γυναικός, εἶτα κατὰ μικρὸν ἐδόκει μαλάττεσθαι· καὶ γὰρ οἰκεῖοι καὶ φίλοι προσέκειντο θεραπείᾳ καὶ χάριτι τοῦ Σινόριγος μέγιστον δυναμένου, πείθοντες αὐτὴν καὶ καταβιαζόμενοι τέλος δὲ συνεχώρει καὶ μετεπέμπετο πρὸς ἑαυτὴν ἐκεῖνον, ὡς παρὰ τῇ θεῷ τῆς συναινέσεως καὶ καταπιστώσεως γενησομένης. ἐλθόντα δὲ δεξαμένη φιλοφρόνως καὶ προσαγαγοῦσα τῷ βωμῷ κατέσπεισεν ἐκ φιάλης, καὶ τὸ μὲν ἐξέπιεν αὐτὴ τὸ δʼ ἐκεῖνον ἐκέλευσεν ἦν δὲ πεφαρμαγμένον μελίκρατον. ὡς δʼ εἶδε πεπωκότα, λαμπρὸν ἀνωλόλυξε καὶ τὴν θεὸν προσκυνήσασα, μαρτύρομαί σε, εἶπεν, ὦ πολυτίμητε δαῖμον, ὅτι ταύτης ἕνεκα τῆς ἡμέρας ἐπέζησα τῷ Σινάτου φόνῳ, χρόνον τοσοῦτον οὐδὲν ἀπολαύουσα τοῦ βίου χρηστὸν ἀλλʼ ἢ τὴν ἐλπίδα τῆς δίκης, ἣν ἔχουσα καταβαίνω πρὸς τὸν ἐμὸν ἄνδρα. σοὶ δʼ, ὦ πάντων ἀνοσιώτατε ἀνθρώπων, τάφον ἀντὶ θαλάμου καὶ γάμου παρασκευαζέτωσαν οἱ προσήκοντες. ταῦτα δʼ ἀκούσας ὁ Γαλάτης καὶ τοῦ φαρμάκου δρῶντος ἤδη καὶ διακινοῦντος τὸ σῶμα συναισθόμενος ἐπέβη μὲν ὀχήματος ὡς σάλῳ καὶ τιναγμῷ χρησόμενος, ἐξέστη δὲ παραχρῆμα καὶ μεταβὰς εἰς φορεῖον ἑσπέρας ἀπέθανεν. ἡ δὲ Κάμμα διενεγκοῦσα τὴν νύκτα καὶ πυθομένη τέλος ἔχειν ἐκεῖνον, εὐθύμως καὶ ἱλαρῶς κατέστρεψεν.
21Stratonike
Galatia, Deiotaros'un karısı Stratonike ile Ortiagon'un karısı Khiomara gibi anılmaya değer kadınlar da yetiştirdi.
Stratonike, kocasının krallığı devralacak meşru çocuklara ihtiyacı olduğunu biliyordu. Kendisi doğuramadığı için kocasını, başka bir kadından çocuk sahibi olup kendisinin çocuk gibi alıp büyütmesine razı olmaya ikna etti. Deiotaros onun bu düşüncesine hayran kaldı ve her şeyi ona bıraktı. Stratonike esirlerden Elektra adlı bir kadını seçip Deiotaros'un yanına verdi, doğan çocukları da kendi meşru çocuklarıymış gibi sevgiyle ve görkemle büyüttü.
Στρατονίκη παρέσχε δʼ ἡ Γαλατία καὶ Στρατονίκην τὴν Δηιοτάρου καὶ Χιομάραν τὴν Ὀρτιάγοντος, ἀξίας μνήμης γυναῖκας. ἡ μὲν οὖν Στρατονίκη δεόμενον γνησίων παίδων ἐπὶ διαδοχῇ τῆς βασιλείας ἐπισταμένη τὸν ἄνδρα, μὴ τίκτουσα δʼ αὐτὴ συνέπεισεν ἐξ ἑτέρας γυναικὸς παιδοποιησάμενον αὐτῇ τὸ παιδίον περιιδεῖν ὑποβαλλόμενον. τοῦ δὲ Δηιοτάρου τήν τε γνώμην θαυμάσαντος καὶ πᾶν ἐπʼ αὐτῇ ποιησαμένου, παρθένον εὐπρεπῆ παρασκευάσασα τῶν αἰχμαλώτων ὄνομα Ἠλέκτραν συνεῖρξε τῷ Δηιοτάρῳ, καὶ τοὺς γενομένους παῖδας ὥσπερ γνησίους αὐτῆς ἔθρεψε φιλοστόργως καὶ μεγαλοπρεπῶς.
22Khiomara
Ortiagon'un karısı Khiomara, Romalılar ve Gnaeus Asia'daki Galatları savaşta yendiğinde öteki kadınlarla birlikte esir düştü. Onu ele geçiren subay, talihten bir asker gibi yararlandı ve ona saldırıp onurunu kirletti. Adam hem hazda hem paraya karşı kaba ve ölçüsüzdü. Ama parasevgisi galip geldi: Kadın için hayli altın kararlaştırılınca onu fidyeyle serbest bırakmak için götürdü; arada bir ırmak vardı. Galatlar karşıya geçip altını verdiler ve Khiomara'yı teslim aldılar. Romalı tam onu selamlayıp dostça davranırken, Khiomara başıyla işaret edip birine onu vurmasını söyledi. Adam başını kesince Khiomara başı kaldırıp elbisesine sardı ve yola koyuldu. Kocasının yanına varıp başı önüne attı. Kocası şaşırıp "Kadın, sadakat güzel şeydir" dedi. "Evet," dedi Khiomara, "ama benimle birlikte olmuş tek bir adamın hayatta kalması daha güzeldir."
Polybios bu kadınla Sardes'te konuştuğunu, onun yüksek ruhuna ve zekâsına hayran kaldığını söyler.
Χιομάρα Χιομάραν δὲ συνέβη τὴν Ὀρτιάγοντος αἰχμάλωτον γενέσθαι μετὰ τῶν ἄλλων γυναικῶν, ὅτε Ῥωμαῖοι καὶ Γναῖος ἐνίκησαν μάχῃ τοὺς ἐν Ἀσίᾳ Γαλάτας. ὁ δὲ λαβὼν αὐτὴν ταξίαρχος ἐχρήσατο τῇ τύχῃ στρατιωτικῶς καὶ κατῄσχυνεν· ἦν δʼ ἄρα καὶ πρὸς ἡδονὴν καὶ ἀργύριον ἀμαθὴς καὶ ἀκρατὴς ἄνθρωπος ἡττήθη δʼ ὅμως ὑπὸ τῆς φιλαργυρίας, καὶ χρυσίου συχνοῦ διομολογηθέντος ὑπὲρ τῆς γυναικὸς, ἦγεν αὐτὴν ἀπολυτρώσων, ποταμοῦ τινος ἐν μέσῳ διείργοντος. ὡς δὲ διαβάντες οἱ Γαλάται τὸ χρυσίον ἔδωκαν αὐτῷ καὶ παρελάμβανον τὴν Χιομάραν, ἡ μὲν ἀπὸ νεύματος προσέταξεν ἑνὶ παῖσαι τὸν Ῥωμαῖον ἀσπαζόμενον αὐτὴν καὶ φιλοφρονούμενον ἐκείνου δὲ πεισθέντος καὶ τὴν κεφαλὴν ἀποκόψαντος, ἀραμένη καὶ περιστείλασα τοῖς κόλποις ἀπήλαυνεν. ὡς δʼ ἦλθε πρὸς τὸν ἄνδρα καὶ τὴν κεφαλὴν αὐτῷ προέβαλεν, ἐκείνου θαυμάσαντος καὶ εἰπόντος, ὦ γύναι, καλὸν ἡ πίστις, ναί, εἶπεν, ἀλλὰ κάλλιον ἕνα μόνον ζῆν ἐμοὶ συγγεγενημένον. ταύτῃ μὲν ὁ Πολύβιός φησι διὰ λόγων ἐν Σάρδεσι γενόμενος θαυμάσαι τό τε φρόνημα καὶ τὴν σύνεσιν.
23Bergamalı Kadın
Mithridates, Galatların en iyi altmış adamını dost olarak Pergamon'a çağırmıştı. Onlara saygısız ve efendi gibi davranması herkesi öfkelendiriyordu. Bedenen güçlü ve ruhça üstün bir adam olan, Tosioplar'ın tetrarkı Poredoriks, Mithridates gymnasiumdaki kürsüde iş görürken onu kapıp kendisiyle birlikte uçurumdan aşağı atmayı üstlendi. Tesadüfen Mithridates o gün gymnasiuma çıkmadı, Galatları evine çağırdı. Poredoriks onlara cesaret verdi; aynı yere geldiklerinde her yandan saldırıp onu parçalamalarını söyledi. Mithridates bunu haber aldı; ihbar üzerine Galatları birer birer boğazlatmak üzere teslim etti. Sonra çağdaşlarının en güzeli olan genç bir adamı hatırladı; ona acıdı ve pişman oldu. Daha ilk ölenler arasında olduğunu düşünüp üzüldüğü belliydi; yine de sağ bulunursa bırakılması için haber yolladı. Gencin adı Bepolitanos idi. Ona şaşılacak bir talih yardım etti. Yakalandığında güzel ve pahalı bir elbise giyiyordu; cellat onu kana bulaşmadan temiz korumak isteyerek genci yavaş yavaş soyuyordu. Bu sırada kralın adamlarının koşarak gelip delikanlının adını bağırdıklarını gördü. Böylece pek çok kişiyi mahveden açgözlülük Bepolitanos'u umulmadık bir biçimde kurtardı.
Poredoriks parçalanıp gömülmeden atıldı; dostlarından hiçbiri yaklaşmaya cesaret edemedi. Ama sağlığında Galatlıyı tanıyan Bergamalı bir kadın, hayatını tehlikeye atıp cesedi gömmeye ve kefenlemeye kalkıştı. Nöbetçiler bunu fark edip onu yakaladılar ve krala götürdüler. Söylendiğine göre Mithridates onun masum görünüşünden etkilendi; anlaşılan, bu işi sevgisi yüzünden yaptığını öğrenince daha da yumuşadı. Ona cesedi kaldırıp gömme izni verdi, kefen ve süs eşyasını da kendi malından aldı.
γυναῖον ΠεργαμηνὸνThe title (not in the mss.) was added by Xylander. ἐπεὶ δὲ Μιθριδάτης ἑξήκοντα Γαλατῶν τοὺς ἀρίστους μεταπεμψάμενος εἰς Πέργαμον ὡς φίλους, ὑβριστικῶς ἐδόκει καὶ δεσποτικῶς προσφέρεσθαι, καὶ πάντες ἠγανάκτουν, Πορηδόριξ, ἀνὴρ τό τε σῶμα ῥωμαλέος καὶ τὴν ψυχὴν διαφέρων ἦν δὲ Τοσιωπῶν τετράρχης, ἀνεδέξατο τὸν Μιθριδάτην, ὅταν ἐν τῷ βήματι ἐν γυμνασίῳ χρηματίζῃ συναρπάσας ὤσειν ἅμα σὺν αὐτῷ κατὰ τῆς φάραγγος. τύχῃ δέ τινι τῆς ἡμέρας ἐκείνης οὐκ ἀναβάντος εἰς τὸ γυμνάσιον αὐτοῦ, μεταπεμπομένου δὲ τοὺς Γαλάτας οἴκαδε, θαρρεῖν παρεκάλει, καὶ ὅταν ἐν ταὐτῷ γένωνται, διασπάσαι τὸ σῶμα καὶ διαφθεῖραι πανταχόθεν προσπεσόντας. τοῦτʼ οὐκ ἔλαθε τὸν Μιθριδάτην, ἀλλὰ μηνύσεως γενομένης, καθʼ ἕνα τῶν Γαλατῶν παρεδίδου σφαγησόμενον εἶτά πως ἀναμνησθεὶς νεανίσκου πολὺ προέχοντος ὥρᾳ καὶ κάλλει τῶν καθʼ αὑτὸν ᾤκτιρε καὶ μετενόει· καὶ δῆλος ἦν ἀχθόμενος ὡς ἐν πρώτοις ἀπολωλότος, ὅμως δʼ ἔπεμψεν, εἰ ζῶν εὑρεθείη, μεθεῖναι κελεύων ἦν δʼ ὄνομα τῷ νεανίσκῳ Βηπολιτανός. καί τις αὐτῷ τύχη θαυμαστὴ συνέπεσε· καλὴν γὰρ ἐσθῆτα καὶ πολυτελῆ συνελήφθη φορῶν ἣν ὁ δήμιος ἀναίμακτον αὑτῷ καὶ καθαρὰν διαφυλάξαι βουλόμενος, καὶ ἀποδύων ἠρέμα τὸν νεανίσκον, εἶδε τοὺς παρὰ τοῦ βασιλέως προσθέοντας ἅμα καὶ τοὔνομα τοῦ μειρακίου βοῶντας. τὸν μὲν οὖν Βηπολιτανὸν ἡ πολλοὺς ἀπολέσασα φιλαργυρία διέσωσεν ἀπροσδοκήτως. ὁ δὲ Πορηδόριξ κατακοπεὶς ἄταφος ἐξεβέβλητο, καὶ τῶν φίλων οὐδεὶς ἐτόλμησε προσελθεῖν· γύναιον δὲ Περγαμηνόν, ἐγνωσμένον ἀφʼ ὥρας ζῶντι τῷ Γαλάτῃ παρεκινδύνευσε θάψαι καὶ περιστεῖλαι τὸν νεκρόν· ᾔσθοντο δʼ οἱ φύλακες καὶ συλλαβόντες ἀνήγαγον πρὸς τὸν βασιλέα. λέγεται μὲν οὖν τι καὶ πρὸς τὴν ὄψιν αὐτῆς παθεῖν ὁ Μιθριδάτης, νέας παντάπασι καὶ ἀκάκου τῆς παιδίσκης φανείσης· ἔτι δὲ μᾶλλον ὡς ἔοικε τὴν αἰτίαν γνοὺς ἐρωτικὴν οὖσαν ἐπεκλάσθη καὶ συνεχώρησεν ἀνελέσθαι καὶ θάψαι τὸν νεκρὸν ἐσθῆτα καὶ κόσμον ἐκ τῶν ἐκείνου λαβοῦσαν.
24Timokleia
Thebaili Theagenes, Epaminondas ve Pelopidas gibi en iyi adamlarla aynı şekilde şehrini düşünüyordu. Karşısındakileri yenip kovalarken Khaironeia'da Yunanistan'ın ortak talihi içinde yıkıldı. "Nereye kadar kovalıyorsun?" diye bağırana "Makedonya'ya kadar" cevabını veren oydu.
Öldükten sonra geride, onun da soyunun aretēsi ve tabiatıyla büyük ve parlak bir adam olduğuna tanıklık eden bir kız kardeş kaldı. Bu kadın aretēsinin yararını da gördü; böylece ortak felaketlerden payına düşeni daha hafif taşıdı.
İskender Thebai'yi ele geçirince herkes şehrin bir yanını yağmalıyordu. Timokleia'nın evini de tesadüfen yumuşak ve insaflı olmayan, küstah ve akılsız bir adam ele geçirdi. Bir Trakya süvari birliğinin komutanıydı, adı kralla aynıydı ama ona hiç benzemezdi. Kadının ne soyuna ne yaşayışına saygı gösterdi; içkiye doyduktan sonra, yemekten sonra onu yatağına çağırdı. Bununla da kalmadı, gizlediği altın ve gümüş olup olmadığını sordu; kimi zaman öldürmekle tehdit ediyor, kimi zaman da onu hep karısı gibi yanında tutacağını söylüyordu. Adam fırsat verince Timokleia bunu yakaladı. "Bu geceden önce ölmüş olmayı isterdim," dedi, "hiç değilse her şey yok olurken bedenimi zulümden korumuş olurdum. Ama olan oldu; daimōnun dilemesiyle seni koruyucu, efendi ve koca saymam gerekiyorsa, sana ait olandan seni yoksun bırakmayacağım. Görüyorum ki artık senin dilediğin gibi biri oldum. Süs eşyalarım, gümüş kadehlerim, biraz da altınım ve param vardı. Şehir düşerken cariyelerime hepsini toplatıp suyu olmayan bir kuyuya attırdım, daha doğrusu gömdürdüm. Bunu çok kimse bilmez; üstünde kapak vardır, çevresini gölgelik ağaçlar sarmıştır. Bunları güle güle al. Bana da senin yanında evimizin talihinin ve parlaklığının tanığı ve belgesi olur."
Makedonyalı bunu duyunca sabahı beklemedi, Timokleia'nın yol göstermesiyle hemen oraya gitti. Kimse fark etmesin diye bahçeyi kapattırıp gömleğiyle kuyuya indi. Timokleia yukarıda dururken ona yol gösteren, korkunç intikamcı Klotho'ydu. Sesinden aşağıya indiğini anlayınca kendisi pek çok taş attı; cariyeler de iri taşlar yuvarladı. Sonunda onu ezip gömdüler. Makedonyalılar durumu öğrenince cesedi çıkardılar. Artık hiçbir Thebailinin öldürülmemesi yolunda ilan yapılmıştı. Kadını yakalayıp krala götürdüler ve yaptığını bildirdiler. İskender, yüzündeki sakinlikten ve ağır yürüyüşünden onda bir vakar ve soyluluk gördü. Önce kim olduğunu sordu. Kadın hiç ürkmeden, yüreklice şöyle dedi: "Kardeşim Theagenes'ti. Khaironeia'da size karşı Yunanların hürriyeti için komutan olarak dövüşüp düştü, biz böyle bir şey yaşamayalım diye. Soyumuza layık olmayan şeyi gördüğümüze göre ölmekten kaçmıyoruz. Sen önlemezsen, yaşayıp böyle bir geceyi bir daha görmek de belki daha iyi değildir."
Orada bulunanların en yufka yürekli olanları ağladı. İskender ise bu kadını acınmak için fazla büyük buldu. Aretēsine ve kendisine dokunan bu sözlerine hayran kaldı; komutanlarına ünlü bir evde böyle bir küstahlık bir daha yaşanmaması için dikkat etmelerini emretti. Timokleia'yı da, akrabalarından bulunabilenlerin hepsini de serbest bıraktı.
Τιμοκλεία Θεαγένης ὁ Θηβαῖος, Ἐπαμεινώνδᾳ καὶ Πελοπίδᾳ καὶ τοῖς ἀρίστοις ἀνδράσι τὴν αὐτὴν ὑπὲρ τῆς πόλεως λαβὼν διάνοιαν, ἔπταισε περὶ τὴν κοινὴν τύχην τῆς Ἑλλάδος ἐν Χαιρωνείᾳ, κρατῶν ἤδη καὶ διώκων τοὺς κατʼ αὐτὸν ἀντιτεταγμένους. ἐκεῖνος γὰρ ἦν ὁ πρὸς τὸν ἐμβοήσαντα, μέχρι ποῦ διώκεις; ἀποκρινάμενος, μέχρι Μακεδονίας. ἀποθανόντι δʼ αὐτῷ περιῆν ἀδελφὴ μαρτυροῦσα κἀκεῖνον ἀρετῇ γένους καὶ φύσει μέγαν ἄνδρα καὶ λαμπρὸν γενέσθαι· πλὴν ταύτῃ γε καὶ χρηστὸν ἀπολαῦσαί τι τῆς ἀρετῆς ὑπῆρξεν, ὥστε κουφότερον, ὅσον τῶν κοινῶν ἀτυχημάτων εἰς αὐτὴν ἦλθεν, ἐνεγκεῖν. ἐπεὶ γὰρ ἐκράτησε Θηβαίων Ἀλέξανδρος, ἄλλοι δʼ ἄλλα τῆς πόλεως ἐπόρθουν ἐπιόντες, ἔτυχε τὴν Τιμοκλείας οἰκίαν καταλαβὼν ἄνθρωπος οὐκ ἐπιεικὴς οὐδʼ ἥμερος ἀλλʼ ὑβριστὴς καὶ ἀνόητος ἦρχε δὲ Θρᾳκίου τινὸς ἴλης καὶ ὁμώνυμος ἦν τοῦ βασιλέως οὐδὲν δʼ ὅμοιος. οὔτε γὰρ τὸ γένος οὔτε τὸν βίον αἰδεσθεὶς τῆς γυναικός, ὡς ἐνέπλησεν ἑαυτὸν οἴνου, μετὰ δεῖπνον ἐκάλει συναναπαυσομένην. καὶ τοῦτο πέρας οὐκ ἦν ἀλλὰ καὶ χρυσὸν ἐζήτει καὶ ἄργυρον, εἴ τις εἴη κεκρυμμένος ὑπʼ αὐτῆς, τὰ μὲν ὡς ἀπολῶν τὰ δʼ ὡς ἕξων διὰ παντὸς ἐν τάξει γυναικός. ἡ δὲ δεξαμένη λαβὴν αὐτοῦ διδόντος, ὤφελον μέν, εἶπε, τεθνάναι πρὸ ταύτης ἐγὼ τῆς νυκτὸς ἢ ζῆν, ἵνα τὸ γοῦν σῶμα πάντων ἀπολλυμένων ἀπείρατον ὕβρεως διεφύλαξα πεπραγμένων δʼ οὕτως, εἴ σε κηδεμόνα καὶ δεσπότην καὶ ἄνδρα δεῖ νομίζειν ἐν, τοῦ δαίμονος διδόντος, οὐκ ἀποστερήσω σε τῶν σῶν ἐμαυτὴν γάρ ὅ τι βουλήσῃ ὁρῶ γεγενημένην. ἐμοὶ περὶ σῶμα κόσμος ἦν καὶ ἄργυρος ἐν ἐκπώμασιν, ἦν τι καὶ χρυσοῦ καὶ νομίσματος. ὡς δʼ ἡ πόλις ἡλίσκετο, πάντα συλλαβεῖν κελεύσασα τὰς θεραπαινίδας ἔρριψα, μᾶλλον δὲ κατεθέμην εἰς φρέαρ ὕδωρ οὐκ ἔχον οὐδʼ ἴσασιν αὐτὸ πολλοί· πῶμα γὰρ ἔπεστι καὶ κύκλῳ περιπέφυκεν ὕλη σύσκιος. ταῦτα σὺ μὲν εὐτυχοίης λαβών, ἐμοὶ δʼ ἔσται πρός σε μαρτύρια καὶ γνωρίσματα τῆς περὶ τὸν οἶκον εὐτυχίας καὶ λαμπρότητος. ἀκούσας οὖν ὁ Μακεδὼν οὐ περιέμεινε τὴν ἡμέραν, ἀλλʼ εὐθὺς ἐβάδιζεν ἐπὶ τὸν τόπον, ἡγουμένης τῆς Τιμοκλείας· καὶ τὸν κῆπον ἀποκλεῖσαι κελεύσας, ὅπως αἴσθοιτο μηδείς, κατέβαινεν ἐν τῷ χιτῶνι. στυγερὰ δʼ ἡγεῖτο Κλωθὼ τιμωρὸς ὑπὸ τῆς Τιμοκλείας ἐφεστώσης ἄνωθεν. ὡς δʼ ᾔσθετο τῇ φωνῇ κάτω γεγονότος, πολλοὺς μὲν αὐτὴ τῶν λίθων ἐπέφερε πολλοὺς δὲ καὶ μεγάλους αἱ θεραπαινίδες ἐπεκυλίνδουν, ἄχρι οὗ κατέκοψαν αὐτὸν καὶ κατέχωσαν. ὡς δʼ ἔγνωσαν οἱ Μακεδόνες καὶ τὸν νεκρὸν ἀνείλοντο κηρύγματος ἤδη γεγονότος μηδένα κτείνειν Θηβαίων, ἦγον αὐτὴν συλλαβόντες ἐπὶ τὸν βασιλέα καὶ προσήγγειλαν τὸ τετολμημένον. ὁ δὲ καὶ τῇ καταστάσει τοῦ προσώπου καὶ τῷ σχολαίῳ τοῦ βαδίσματος ἀξιωματικόν τι καὶ γενναῖον ἐνιδὼν πρῶτον ἀνέκρινεν αὐτήν τίς εἴη γυναικῶν. ἡ δʼ ἀνεκπλήκτως πάνυ καὶ τεθαρρηκότως εἶπεν, ἐμοὶ Θεαγένης ἦν ἀδελφός, ὃς ἐν Χαιρωνείᾳ στρατηγῶν καὶ μαχόμενος πρὸς ὑμᾶς ὑπὲρ τῆς τῶν Ἑλλήνων ἐλευθερίας ἔπεσεν, ὅπως ἡμεῖς μηδὲν τοιοῦτον πάθωμεν· ἐπεὶ δὲ πεπόνθαμεν ἀνάξια τοῦ γένους, ἀποθανεῖν οὐ φεύγομεν· οὐδὲ γὰρ ἄμεινον ἴσως ζῶσαν ἑτέρας πειρᾶσθαι νυκτός, εἰ σὺ τοῦτο μὴ κωλύσεις. οἱ μὲν οὖν ἐπιεικέστατοι τῶν παρόντων ἐδάκρυσαν, Ἀλεξάνδρῳ δʼ οἰκτίρειν μὲν οὐκ ἐπῄει τὴν ἄνθρωπον ὡς μείζονα, θαυμάσας δὲ τὴν ἀρετὴν καὶ τὸν λόγον εὖ μάλα καθαψάμενον αὐτοῦ, τοῖς μὲν ἡγεμόσι παρήγγειλε προσέχειν καὶ φυλάττειν, μὴ πάλιν ὕβρισμα τοιοῦτον εἰς οἰκίαν ἔνδοξον γένηται· τὴν δὲ Τιμόκλειαν ἀφῆκεν αὐτήν τε καὶ πάντας ὅσοι κατὰ γένος αὐτῇ προσήκοντες εὑρέθησαν.
25Eryxo
Mutlu lakaplı Battos'un oğlu Arkesilaos huyca babasına hiç benzemiyordu. Daha babası sağken evinin çevresine siperler yaptırmış, babası da ona bir talant ceza vermişti. Babası ölünce hem tabiatça sert olduğundan, ki lakabı da buydu, hem de Laarkhos adlı kötü bir dosta uyduğundan, krallıktan çıkıp tiran oldu. Tiranlığa göz diken Laarkhos, Kyrene'nin en iyi adamlarını sürüp öldürüyor, suçu Arkesilaos'un üzerine atıyordu. Sonunda ona deniz tavşanı içirerek ağır, eritici bir hastalığa düşürüp öldürdü; yönetimi de oğlu Battos adına koruyormuş gibi eline aldı. Çocuk hem topal hem küçük olduğu için hor görülüyordu, ama annesini pek çok kişi sayıyordu: İffetli, insancıl bir kadındı, pek çok güçlü akrabası vardı. Bu yüzden Laarkhos ona yaranmaya çalıştı, onu istedi; evlenince Battos'u evlat edinip yönetime ortak yapmayı önerdi. Eryxo, ki kadının adı buydu, kardeşleriyle görüştükten sonra Laarkhos'a onlarla konuşmasını söyledi, evliliği kabul eder gibi yaptı. Laarkhos kardeşlerle konuşurken onlar bile bile işi oyalayıp erteliyordu. Eryxo ona bir hizmetçi yollayıp şunu söyletti: Kardeşleri şimdi karşı çıkıyordu, ama evlilik bir kez gerçekleşirse tartışmayı bırakıp razı olurlardı. Dilerse geceleyin gelmeliydi; bir kez başlanırsa gerisi de yoluna girerdi.
Bu, Laarkhos'un hoşuna gitti, kadının dostluğu karşısında büsbütün heyecanlanıp ne zaman isterse geleceğini söyledi. Eryxo bunları kardeşlerinin en büyüğü Polyarkhos'la birlikte yapıyordu. Görüşme için belli bir vakit kararlaştırıldı. Polyarkhos, Laarkhos'un yakın zamanda babalarını öldürdüğü iki kılıçlı genci yanına alıp kız kardeşinin odasına gizlice girdi. Babalarının kanını almak istiyorlardı.
Eryxo çağırtınca Laarkhos muhafızsız geldi, gençler üzerine atılıp kılıçlarla vurarak onu öldürdü. Cesedini surdan aşağı attılar; Battos'u ortaya çıkarıp babasının haklarıyla kral ilan ettiler, Polyarkhos da Kyrenelilere eski yönetimlerini geri verdi.
O sırada şehirde, Mısır Kralı Amasis'in Laarkhos'un güvendiği çok sayıda askeri vardı. Laarkhos vatandaşlara en çok bunlar yüzünden korku saldırıyordu. Bu askerler, Polyarkhos'la Eryxo'yu suçlayacak adamlar yolladılar. Amasis öfkelenip Kyrenelilere savaş açmayı düşünüyordu ki annesi öldü. O cenazeyle uğraşırken Amasis'ten haberciler geldi. Polyarkhos gidip kendini savunmaya karar verdi. Eryxo geride kalmak istemeyip onunla gitmek ve tehlikeyi paylaşmak istedi; ihtiyar olmasına rağmen annesi Kritola da geride kalmadı. Kritola, Mutlu Battos'un kız kardeşi olduğundan büyük bir itibarı vardı. Mısır'a vardıklarında herkes yaptıklarına hayran oldu; Amasis de kadının itidalini ve cesaretini çok takdir etti. Polyarkhos'la kadınlara hediyeler verip krallara yaraşır bir ilgi gösterdi ve onları Kyrene'ye geri gönderdi.
Ερυξώ Βάττου τοῦ ἐπικληθέντος Εὐδαίμονος υἱὸς Ἀρκεσίλαος · ἦν οὐδὲν ὅμοιος τῷ πατρὶ τοὺς τρόπους ʼ καὶ γὰρ ζῶντος ἔτι περὶ τὴν οἰκίαν περιθεὶς ἐπάλξεις ὑπὸ τοῦ πατρὸς ἐζημιώθη ταλάντῳ· καὶ τελευτήσαντος ἐκείνου, τοῦτο μὲν φύσει χαλεπὸς ὤν ὅπερ καὶ ἐπεκλήθη, τοῦτο δὲ φίλῳ πονηρῷ, Λαάρχῳ, χρώμενος ἀντὶ βασιλέως ἐγεγόνει τύραννος. ὁ δὲ Λάαρχος ἐπιβουλεύων τῇ τυραννίδι καὶ τοὺς ἀρίστους τῶν Κυρηναίων ἐξελαύνων ἢ φονεύων, ἐπὶ τὸν Ἀρκεσίλαον τὰς αἰτίας ἔτρεπε· καὶ τέλος ἐκεῖνον μὲν εἰς νόσον ἐμβαλὼν φθινάδα καὶ χαλεπήν, λαγὼν πιόντα θαλάσσιον, διέφθειρεν, αὐτὸς δὲ τὴν ἀρχὴν ἔσχεν ὡς τῷ παιδὶ τῷ ἐκείνου Βάττῳ διαφυλάττων. ὁ μὲν οὖν παῖς καὶ διὰ τὴν χωλότητα καὶ διὰ τὴν ἡλικίαν κατεφρονεῖτο, τῇ δὲ μητρὶ πολλοὶ προσεῖχον αὐτοῦ· σώφρων τε γὰρ ἦν καὶ φιλάνθρωπος οἰκείους τε πολλοὺς καὶ δυνατοὺς εἶχε. διὸ καὶ θεραπεύων αὐτὴν ὁ Λάαρχος ἐμνηστεύετο, καὶ τὸν Βάττον ἠξίου παῖδα θέσθαι γήμας ἐκείνην, καὶ κοινωνὸν ἀποδεῖξαι τῆς ἀρχῆς· ἡ δʼ Ἐρυξὼ τοῦτο γὰρ ἦν ὄνομα τῇ γυναικὶ βουλευσαμένη μετὰ τῶν ἀδελφῶν, ἐκέλευε τὸν Λάαρχον ἐντυγχάνειν ἐκείνοις, ὡς αὐτῆς προσιεμένης τὸν γάμον. ἐπεὶ δʼ ὁ Λάαρχος ἐνετύγχανε τοῖς ἀδελφοῖς, ἐκεῖνοι δʼ ἐπίτηδες παρῆγον καὶ ἀνεβάλλοντο, πέμπει πρὸς αὐτὸν ἡ Ἐρυξὼ θεραπαινίδα παρʼ αὑτῆς παραγγέλλουσαν, ὅτι νῦν μὲν ἀντιλέγουσιν οἱ ἀδελφοί, γενομένης δὲ τῆς συνόδου παύσονται διαφερόμενοι καὶ συγχωρήσουσι· δεῖν οὖν αὐτόν, εἰ βούλεται, νύκτωρ ἀφικέσθαι πρὸς αὐτήν· καλῶς γὰρ ἕξειν καὶ τὰ λοιπὰ τῆς ἀρχῆς γενομένης. ἦν οὖν ταῦτα καθʼ ἡδονὴν τῷ Λαάρχῳ, καὶ παντάπασιν ἀναπτοηθεὶς πρὸς τὴν φιλοφροσύνην τῆς γυναικὸς ὡμολόγησεν ἥξειν, ὅταν ἐκείνη κελεύῃ. ταῦτα δʼ ἔπραττεν ἡ Ἐρυξὼ μετὰ Πολυάρχου τοῦ πρεσβυτάτου τῶν ἀδελφῶν. ὁρισθέντος δὲ καιροῦ πρὸς τὴν σύνοδον, ὁ Πολύαρχος εἰς τὸ δωμάτιον τῆς ἀδελφῆς παρεισήχθη κρύφα, νεανίσκους ἔχων δύο σὺν αὑτῷ ξιφήρεις, φόνῳ πατρὸς ἐπεξιόντας, ὃν ὁ Λάαρχος ἐτύγχανεν ἀπεκτονὼς νεωστί. μεταπεμψαμένης δὲ τῆς Ἐρυξοῦς αὐτὸν, ἄνευ δορυφόρων εἰσῆλθε, καὶ τῶν νεανίσκων αὐτῷ προσπεσόντων τυπτόμενος τοῖς ξίφεσιν ἀπέθανε. τὸν μὲν οὖν νεκρὸν ἔρριψαν ὑπὲρ τὸ τεῖχος, τὸν δὲ Βάττον προαγαγόντες ἀνέδειξαν ἐπὶ τοῖς πατρίοις βασιλέα, καὶ τὴν ἀπʼ ἀρχῆς πολιτείαν ὁ Πολύαρχος ἀπέδωκε τοῖς Κυρηναίοις. ἐτύγχανον δʼ Ἀμάσιδος τοῦ Αἰγυπτίων βασιλέως στρατιῶται συχνοὶ παρόντες, οἷς ὁ Λάαρχος ἐχρῆτο πιστοῖς, καὶ φοβερὸς ἦν οὐχ ἥκιστα διʼ ἐκείνων τοῖς πολίταις. οὗτοι πρὸς Ἄμασιν ἔπεμψαν τοὺς κατηγορήσοντας τοῦ τε Πολυάρχου καὶ τῆς Ἐρυξοῦς. χαλεπαίνοντος δʼ ἐκείνου καὶ διανοουμένου πολεμεῖν τοῖς Κυρηναίοις, συνέβη τὴν μητέρα τελευτῆσαι, καὶ ταφὰς αὐτῆς ἐπιτελοῦντος, ἀναγγέλλοντας ἐλθεῖν παρὰ τοῦ Ἀμάσιδος, ἔδοξεν οὖν τῷ Πολυάρχῳ βαδίζειν ἀπολογησομένῳ· τῆς δʼ Ἐρυξοῦς μὴ ἀπολειπομένης, ἀλλʼ ἕπεσθαι καὶ συγκινδυνεύειν βουλομένης, οὐδʼ ἡ μήτηρ Κριτόλα, καίπερ οὖσα πρεσβῦτις, ἀπελείπετο. μέγιστον δʼ αὐτῆς ἦν ἀξίωμα, Βάττου γεγενημένης ἀδελφῆς τοῦ Εὐδαίμονος. ὡς οὖν ἦλθον εἰς Αἴγυπτον, οἵ τʼ ἄλλοι θαυμαστῶς ἀπεδέξαντο τὴν πρᾶξιν αὐτῶν, καὶ ὁ Ἄμασις οὐ μετρίως ἀπεδέξατο τήν τε σωφροσύνην καὶ τὴν ἀνδρείαν τῆς γυναικός· δώροις δὲ τιμήσας καὶ θεραπείᾳ βασιλικῇ τόν τε Πολύαρχον καὶ τὰς γυναῖκας εἰς Κυρήνην ἀπέστειλεν.
26Ksenokrite
Kymeli Ksenokrite de tiran Aristodemos'a karşı yaptıklarından dolayı en az onun kadar takdir edilebilir. Gerçeği bilmeyen kimileri Aristodemos'a "Yumuşak" lakabının takıldığını sanır. Oysa barbarlar ona Malakos, yani delikanlı derdi. Çünkü henüz çok gençken, saçlarını uzatan yaşıtlarıyla birlikte, ki bunlara anlaşılan saçlarından ötürü Koronist diyorlardı, barbarlara karşı savaşlarda yalnızca yürekliliği ve eliyle değil, zekâsı ve öngörüsüyle de göze çarpmıştı. Bu yüzden vatandaşlarının hayranlığıyla en yüksek görevlere yükseldi. Etrüskler Tarquinius Superbus'u yeniden tahta geçirmek için Romalılara saldırınca onlara yardım götürmek üzere yollandı. Uzun süren bu seferde, askerlik eden vatandaşların her istediğini yapıp komutandan çok demagog gibi davrandı ve onları meclise saldırmaya, en iyi ve en güçlü adamları sürmeye ikna etti. Bundan sonra tiran oldu. Hür kadınlara ve çocuklara yaptığı haksızlıklarda kendini bile aştı. Anlatıldığına göre erkek çocukları saç uzatmaya ve altın takmaya alıştırdı, kızları ise saçlarını kesip delikanlı giysileri giymeye zorladı. Ama en çok Ksenokrite'ye gönül vermişti. Babası sürgündeydi. Onu yanında tutuyor, ne babasını geri getiriyor ne de ona danışıyordu. Vatandaşların kıskandığı ve mutlu saydığı bir kadın olarak kendisiyle yaşamaktan memnun olacağını düşünüyordu. Ama bunlar Ksenokrite'yi etkilemedi. Evlenmeden, nikâhsız bir biçimde birlikte yaşamak ona ağır geliyordu; tiranın nefret ettiği kimseler kadar vatanının hürriyetini arzuluyordu.
O sırada Aristodemos ülkenin çevresine bir hendek kazdırıyordu. Bu ne zorunlu ne de yararlı bir işti; yalnızca vatandaşları yormak, işle bıktırmak istiyordu. Herkes belli sayıda ölçü toprak taşımakla yükümlüydü. Bir kadın, Aristodemos'un yaklaştığını görünce kenara çekildi ve gömleğiyle yüzünü örttü. Aristodemos gidince gençler şakayla, başkalarından değil de yalnız ondan neden utanıp saklandığını sordular. Kadın ciddi bir tavırla cevap verdi: "Çünkü Kymelilerin arasında tek erkek Aristodemos'tur."
Bu söz herkese dokundu, soylu olanları da utançla hürriyete sarılmaya kışkırttı. Ksenokrite'nin de bunu duyunca, Aristodemos'un zevkine ve o kadar büyük gücüne ortak olacağına, babası burada olsaydı onun için toprak taşımayı yeğleyeceğini söylediği anlatılır. Bu sözler, başlarında Thymoteles'in bulunduğu Aristodemos karşıtlarını güçlendirdi. Ksenokrite onlara güvenle içeri girme imkânı sağladı, Aristodemos'u silahsız ve muhafızsız buldular ve kolayca içeri girip öldürdüler. Böylece Kyme şehri iki kadının aretēsiyle hürriyetine kavuştu: Biri onlara bu işin düşüncesini ve atılımını verdi, öbürü sonuna kadar yardım etti.
Ksenokrite'ye büyük onurlar ve armağanlar sunulduğunda hepsini reddetti, tek bir şey istedi: Aristodemos'un cesedini gömmek. Bunu ona verdiler; onu Demeter rahibesi de seçtiler. Bu onurun hem tanrıçayı memnun edeceğine hem de Ksenokrite'ye yaraşacağına inanıyorlardı.
Ξενοκπίτη οὐχ ἧττον δʼ ἄν τις ἀγάσαιτο τὴν Κυμαίαν Ξενοκρίτην ἐπὶ τοῖς πραχθεῖσι περὶ Ἀριστόδημον τὸν τύραννον, ᾧ τινες Μαλακὸν ἐπίκλησιν οἴονται γεγονέναι, τὸ ἀληθὲς ἀγνοοῦντες. ἐπεκλήθη γὰρ ὑπὸ τῶν βαρβάρων Μαλακός, ὅπερ ἐστὶν ἀντίπαις, ὅτι μειράκιον ὢν παντάπασι μετὰ τῶν ἡλίκων ἔτι κομώντων οὓς κορωνιστὰς ὡς ἔοικεν ἀπὸ τῆς κόμης ὠνόμαζον ἐν τοῖς πρὸς τοὺς βαρβάρους πολέμοις ἐπιφανὴς ἦν καὶ λαμπρὸς οὐ τόλμῃ μόνον οὐδὲ χειρὸς ἔργοις, ἀλλὰ καὶ συνέσει καὶ προνοίᾳ φανεὶς περιττός. ὅθεν εἰς τὰς μεγίστας προῆλθεν ἀρχὰς θαυμαζόμενος ὑπὸ τῶν πολιτῶν, καὶ Ῥωμαίοις ἐπικουρίαν ἄγων ἐπέμφθη πολεμουμένοις ὑπὸ τῶν Τυρρηνῶν Ταρκύνιον Σούπερβον ἐπὶ τὴν βασιλείαν καταγόντων. ἐν ταύτῃ δὲ τῇ στρατείᾳ μακρᾷ γενομένῃ πάντῃ πρὸς χάριν ἐνδιδοὺς τοῖς στρατευομένοις τῶν πολιτῶν καὶ δημαγωγῶν μᾶλλον ἢ στρατηγῶν ἔπεισεν αὐτοὺς συνεπιθέσθαι τῇ βουλῇ καὶ συνεκβαλεῖν τοὺς ἀρίστους καὶ δυνατωτάτους. ἐκ δὲ τούτου γενόμενος τύραννος ἦν μὲν ἐν ταῖς περὶ γυναῖκας καὶ παῖδας ἐλευθέρους ἀδικίαις αὐτὸς ἑαυτοῦ μοχθηρότερος. ἱστόρηται γὰρ ὅτι τοὺς μὲν ἄρρενας παῖδας ἤσκει κομᾶν καὶ χρυσοφορεῖν, τὰς δὲ θηλείας ἠνάγκαζε περιτρόχαλα κείρεσθαι καὶ φορεῖν ἐφηβικὰς χλαμύδας καὶ τῶν ἀνακώλων χιτωνίσκων. οὐ μὴν ἀλλʼ ἐξαιρέτως ἐρασθεὶς τῆς Ξενοκρίτης εἶχεν αὐτὴν φυγάδος οὖσαν πατρός, οὐ καταγαγὼν οὐδὲ πείσας ἐκεῖνον, ἀλλʼ ὁπωσοῦν ἡγούμενος ἀγαπᾶν συνοῦσαν αὐτῷ τὴν κόρην, ἅτε δὴ ζηλουμένην καὶ μακαριζομένην ὑπὸ τῶν πολιτῶν. τὴν δὲ ταῦτα μὲν οὐκ ἐξέπληττεν ἀχθομένη δʼ ἐπὶ τῷ συνοικεῖν ἀνέκδοτος καὶ ἀνέγγυος οὐδὲν ἧττον ἐπόθει τῶν μισουμένων ὑπὸ τοῦ τυράννου τὴν τῆς πατρίδος ἐλευθερίαν. ἔτυχε δὲ κατʼ ἐκεῖνο καιροῦ τάφρον ἄγων ʼκύκλῳ περὶ τὴν χώραν ὁ Ἀριστόδημος, οὔτʼ ἀναγκαῖον ἔργον οὔτε χρήσιμον, ἄλλως δὲ τρίβειν καὶ ἀποκναίειν πόνοις καὶ ἀσχολίαις τοὺς πολίτας βουλόμενος ἦν γὰρ προστεταγμένον ἑκάστῳ μέτρων τινῶν ἀριθμὸν ἐκφέρειν τῆς γῆς. γυνὴ δέ τις ὡς εἶδεν ἐπιόντα τὸν Ἀριστόδημον, ἐξέκλινε καὶ παρεκαλύψατο τῷ χιτωνίσκῳ τὸ πρόσωπον. ἀπελθόντος οὖν τοῦ Ἀριστοδήμου, σκώπτοντες οἱ νεανίσκοι καὶ παίζοντες ἠρώτων ὅ τι δὴ μόνον ὑπʼ αἰδοῦς φύγοι τὸν Ἀριστόδημον, πρὸς δὲ τοὺς ἄλλους οὐδὲν πάθοι τοιοῦτον· ἡ δὲ καὶ μάλα μετὰ σπουδῆς ἀπεκρίνατο, μόνος γάρ, ἔφη, Κυμαίων Ἀριστόδημος ἀνήρ ἐστι. τοῦτο γὰρ λεχθὲν τὸ ῥῆμα πάντων μὲν ἥψατο, τοὺς δὲ γενναίους καὶ παρώξυνεν αἰσχύνῃ τῆς ἐλευθερίας ἀντέχεσθαι. λέγεται δὲ καὶ Ξενοκρίτην ἀκούσασαν εἰπεῖν, ὡς ἐβούλετʼ ἂν καὶ αὐτὴ γῆν ὑπὲρ τοῦ πατρὸς φέρειν παρόντος ἢ τρυφῆς συμμετέχειν Ἀριστοδήμῳ καὶ δυνάμεως τοσαύτης. ἐπέρρωσεν οὖν ταῦτα τοὺς συνισταμένους ἐπὶ τὸν Ἀριστόδημον, ὧν ἡγεῖτο Θυμοτέλης· καὶ τῆς Ξενοκρίτης εἰσόδου παρεχούσης αὐτοῖς ἄδειαν καὶ τὸν Ἀριστόδημον ἄνοπλον καὶ ἀφύλακτον, οὐ χαλεπῶς παρεισπεσόντες διαφθείρουσιν αὐτόν. οὕτω μὲν ἡ Κυμαίων πόλις ἠλευθερώθη δυοῖν ἀρετῇ γυναικῶν, τῆς μὲν ἐπίνοιαν αὐτοῖς καὶ ὁρμὴν ἐμβαλούσης τοῦ ἔργου, τῆς δὲ πρὸς τὸ τέλος συλλαβομένης. τιμῶν δὲ καὶ δωρεῶν μεγάλων τῇ Ξενοκρίτῃ προτεινομένων ἐάσασα πάσας ἓν ᾐτήσατο, θάψαι τὸ σῶμα τοῦ Ἀριστοδήμου καὶ τοῦτʼ οὖν ἔδοσαν αὐτῇ καὶ Δήμητρος ἱέρειαν αὐτὴν εἵλοντο, οὐχ ἧττον οἰόμενοι τῇ θεῷ κεχαρισμένην ἢ πρέπουσαν ἐκείνῃ τιμὴν ἔσεσθαι.
27Pythes'in Karısı
Kserkses zamanındaki Pythes'in karısının da bilge ve iyi bir kadın olduğu söylenir. Anlaşılan Pythes altın madenleri bulmuş, onlardan gelen zenginliğe aşırı, doymak bilmez bir sevgiyle bağlanmıştı. Kendisi bu işle meşgul oluyor, vatandaşların hepsini de madenlere indirip altın kazmaya, taşımaya ya da arıtmaya zorluyordu; başka hiçbir iş yapmalarına izin vermiyordu. Pek çok kişi ölüyor, herkes tükeniyordu. Kadınlar Pythes'in karısının kapısına gidip yalvarma dalı koydular. O da onlara gitmelerini ve cesaretli olmalarını söyledi. Altın işlerinde en çok güvendiği ustaları çağırıp bir yere kapattı; onlara altından ekmekler, her türlü pasta, meyve ve Pythes'in en çok sevdiğini bildiği yemekleri yaptırdı. Her şey hazır olunca, yolculuktan dönen Pythes yemek istedi. Karısı önüne altın bir sofra koydu; üzerinde yenecek hiçbir şey yoktu, her şey altındandı. Pythes önce bu taklitlere sevindi. Görüntüden doyunca yemek istedi. Karısı canının çektiği her şeyin altından yapılmışını getirdi. Pythes kızıp açım diye bağırınca karısı şöyle dedi: "Bize bunlardan bol bol sağladın, ama başka hiçbir şey sağlamadın. Bütün beceriler, bütün zanaatlar ortadan kalktı, kimse toprağı işlemiyor. Ekilen, dikilen, insanları besleyen toprağı arkamızda bırakıp, faydasız şeyleri kazıp arıyoruz; kendimizi de vatandaşları da yıpratıyoruz."
Bu söz Pythes'i etkiledi. Madenlerdeki işi tamamen bırakmadı, ama vatandaşların yalnız beşte birinin sırayla çalışmasını buyurdu, geri kalanını tarıma ve zanaatlara yönlendirdi.
Kserkses Yunanistan'a inerken Pythes onu en görkemli biçimde ağırladı, armağanlar verdi. Sonra krala, birkaç oğlundan birinin seferden muaf tutulup yaşlılığında ona bakmak üzere kalması için ricada bulundu. Kserkses öfkelenip istediği o tek oğlu boğazlattı, ikiye böldürttü ve ordusunu arasından geçirdi. Ötekileri yanına aldı; hepsi savaşlarda öldü.
Bu olaylardan sonra umutsuzluğa düşen Pythes, kötü ve akılsız insanların çoğunun yaşadığını yaşadı: Ölümden korkuyor, hayattan bıkıyordu. Yaşamak istemiyor ama hayattan da vazgeçemiyordu. Şehirde büyük bir toprak yığını vardı ve içinden Pythopolites adlı bir ırmak geçiyordu. Bu yığının içinde kendine bir mezar yaptırdı, ırmağın yatağını da mezara değerek yığının içinden akacak biçimde çevirdi. Bu iş bitince kendisi mezara indi, yönetimi ve bütün şehri karısına bırakıp yanına yaklaşmamasını söyledi. Karısı her gün yemeğini bir kayıkla gönderecek, kayık yemeğe dokunulmamış halde mezarın önünden geçene kadar bunu sürdürecekti; o zaman öldüğünü anlayıp göndermeyi bırakacaktı. Pythes ömrünün geri kalanını böyle geçirdi. Karısı yönetime iyi baktı ve insanları kötülüklerinden kurtardı.
Πύθεω Γυνὴ πυθεω γυνη added by Xylander: not in the mss. λέγεται δὲ καὶ τὴν Πύθεω τοῦ κατὰ Ξέρξην γυναῖκα σοφὴν γενέσθαι καὶ χρηστήν. αὐτὸς μὲν γὰρ ὁ Πύθης ὡς ἔοικε χρυσείοις.ς ἐντυχὼν μετάλλοις καὶ ἀγαπήσας τὸν ἐξ αὐτῶν πλοῦτον οὐ μετρίως ἀλλʼ ἀπλήστως καὶ περιττῶς, αὐτός τε περὶ ταῦτα διέτριβε καὶ τοὺς πολίτας καταβιβάζων ἅπαντας ὁμαλῶς ὀρύττειν ἢ φορεῖν ἢ καθαίρειν ἠνάγκαζε τὸ χρυσίον, ἄλλο μηδὲν ἐργαζομένους τὸ παράπαν μηδὲ πράττοντας. ἀπολλυμένων δὲ πολλῶν πάντων δʼ ἀπαγορευόντων, αἱ γυναῖκες ἱκετηρίαν ἔθεσαν ἐπὶ τὰς θύρας ἐλθοῦσαι τῆς τοῦ Πύθεω γυναικός. ἡ δʼ ἐκείνας μὲν ἀπιέναι καὶ θαρρεῖν ἐκέλευσεν, αὐτὴ δὲ τῶν περὶ τὸ χρυσίον τεχνιτῶν οἷς ἐπίστευε μάλιστα καλέσασα καὶ καθείρξασα, ποιεῖν ἐκέλευεν ἄρτους τε χρυσοῦς καὶ πέμματα παντοδαπὰ καὶ ὀπώρας, καὶ ὅσοις δὴ μάλιστα. τὸν Πύθην ἐγίγνωσκεν ἡδόμενον ὄψοις καὶ βρώμασι. ποιηθέντων δὲ πάντων, ὁ μὲν Πύθης ἧκεν ἀπὸ τῆς ξένης· ἐτύγχανε γὰρ ἀποδημῶν· ἡ δὲ γυνὴ δεῖπνον αἰτοῦντι παρέθηκε χρυσῆν τράπεζαν οὐδὲν ἐδώδιμον ἔχουσαν ἀλλὰ πάντα χρυσᾶ. τὸ μὲν οὖν. πρῶτον ἔχαιρε Πύθης τοῖς μιμήμασιν, ἐμπλησθεὶς δὲ τῆς ὄψεως ᾔτει φαγεῖν ἡ δὲ χρυσοῦν ὅ τι τύχοι ποθήσας προσέφερε. δυσχεραίνοντος δʼ αὐτοῦ καὶ πεινῆν βοῶντος, ἀλλὰ σύ γε τούτων, εἶπεν, ἄλλου δʼ οὐδενὸς εὐπορίαν πεποίηκας ἡμῖν· καὶ γὰρ ἐμπειρία καὶ τέχνη πᾶσα φροῦδος, γεωργεῖ δʼ οὐδείς, ἀλλὰ τὰ σπειρόμενα α καὶ φυτευόμενα καὶ τρέφοντα τῆς γῆς ὀπίσω καταλιπόντες ὀρύττομεν ἄχρηστα καὶ ζητοῦμεν, ἀποκναίοντες αὑτοὺς καὶ τοὺς πολίτας. ἐκίνησε ταῦτα τὸν Πύθην, καὶ πᾶσαν μὲν οὐ κατέλυσε τὴν περὶ τὰ μέταλλα πραγματείαν, ἀνὰ μέρος δὲ τὸ πέμπτον ἐργάζεσθαι κελεύσας τῶν πολιτῶν, τοὺς λοιποὺς ἐπὶ γεωργίαν καὶ τὰς τέχνας ἔτρεψε. Ξέρξου δὲ καταβαίνοντος ἐπὶ τὴν Ἑλλάδα, λαμπρότατος ἐν ταῖς ὑποδοχαῖς καὶ ταῖς δωρεαῖς γενόμενος χάριν ᾐτήσατο παρὰ τοῦ βασιλέως, πλειόνων αὐτῷ παίδων ὄντων, ἕνα παρεῖναι τῆς στρατείας καὶ καταλιπεῖν αὐτῷ γηροβοσκεῖν. ὁ δὲ Ξέρξης ὑπʼ ὀργῆς τοῦτον μόνον, ὃν ἐξῃτήσατο, σφάξας καὶ διατεμὼν ἐκέλευσε τὸν στρατὸν διελθεῖν, τοὺς δʼ ἄλλους ἐπηγάγετο, καὶ ʼπάντες ἀπώλοντο κατὰ τὰς μάχας. ἐφʼ οἷς ὁ Πύθης ἀθυμήσας ἔπαθεν ὅμοια πολλοῖς τῶν κακῶν καὶ ἀνοήτων· τὸν μὲν γὰρ θάνατον ἐφοβεῖτο, τῷ βίῳ δʼ ἤχθετο. βουλόμενος δὲ μὴ ζῆν, προέσθαι δὲ τὸ ζῆν μὴ δυνάμενος, χώματος ὄντος ἐν τῇ πόλει μεγάλου καὶ ποταμοῦ διαρρέοντος, ὃν Πυθοπολίτην ὠνόμαζον, ἐν μὲν τῷ χώματι κατεσκεύασε μνημεῖον, ἐκτρέψας δὲ τὸ ῥεῖθρον, ὥστε διὰ τοῦ χώματος φέρεσθαι ψαύοντα τοῦ τάφου τὸν ποταμὸν ἐπὶ τούτοις συντελεσθεῖσιν αὐτὸς μὲν εἰς τὸ μνημεῖον κατῆλθε, τῇ δὲ γυναικὶ τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν πόλιν ἀναθεὶς ἅπασαν ἐκέλευσε μὴ προσιέναι, πέμπειν δὲ τὸ δεῖπνον αὐτῷ καθʼ ἑκάστην ἡμέραν εἰς βᾶριν ἐντιθεῖσαν, ἄχρι οὗ τὸν τάφον ἡ βᾶρις παρέλθῃ τὸ δεῖπνον ἀκέραιον ἔχουσα, τότε δὲ παύσασθαι πέμπουσαν, ὡς αὐτοῦ τεθνηκότος, ἐκεῖνος μὲν οὕτω τὸν λοιπὸν βίον διῆγεν, ἡ δὲ γυνὴ τῆς ἀρχῆς καλῶς ἐπεμελήθη καὶ μεταβολὴν κακῶν τοῖς ἀνθρώποις παρέσχε.