Plutarkhos
Musiki Üzerine
Περὶ μουσικῆς
1Fokion'un, o dürüst adamın karısı, kendi süsünün kocasının komutanlık başarıları olduğunu söylerdi. Ben ise yalnız kendimin değil, bütün yakınlarımın ortak süsünün, hocamın söz ve bilgi uğraşına gösterdiği ihtimam olduğunu düşünüyorum. Çünkü komutanların en parlak başarıları, bildiğimiz kadarıyla, yalnızca o anki tehlikelerden kurtuluş sağlar: birkaç askere, tek bir şehre, olsa olsa tek bir kavme. Ne askerleri ne vatandaşları ne de kendi kavimdaşlarını zerre kadar daha iyi kılar. Oysa saadetin özü ve sağlam kararın sebebi olan terbiye, yalnız bir eve, bir şehre ya da bir kavme değil, bütün insan soyuna yarar. Demek ki terbiyenin faydası bütün komutanlık başarılarından ne kadar büyükse, onun üzerine söylenenleri hatırda tutmak da o kadar emeğe değer.
ἡ μὲν Φωκίωνος τοῦ χρηστοῦ γυνὴ κόσμον αὑτῆς ἔλεγεν εἶναι τὰ Φωκίωνος στρατηγήματα· ἐγὼ δὲ κόσμον ἐμὸν οὐ μόνον ἴδιον, ἀλλὰ γὰρ καὶ κοινὸν τῶν οἰκείων πάντων ἡγοῦμαι τὴν τοῦ ἐμοῦ διδασκάλου περὶ λόγους σπουδήν. τῶν μὲν γὰρ στρατηγῶν τὰ ἐπιφανέστατα κατορθώματα σωτηρίας μόνον οἴδαμεν τῆς ἐκ τῶν παραχρῆμα κινδύνων αἴτια γιγνόμενα στρατιώταις ὀλίγοις ἢ πόλει μιᾷ ἢ κἂν ἑνί τινι ἔθνει, βελτίους δʼ οὐδαμῶς ποιοῦντα οὔτε τοὺς στρατιώτας οὔτε τοὺς πολίτας, ἀλλʼ οὐδὲ τοὺς ὁμοεθνεῖς· τὴν δὲ παιδείαν, οὐσίαν εὐδαιμονίας οὖσαν αἰτίαν τʼ εὐβουλίας, οὐ μόνον ἔστιν εὑρεῖν ἢ οἴκῳ ἢ πόλει ἢ ἔθνει χρησίμην, ἀλλὰ παντὶ τῷ τῶν ἀνθρώπων γένει. ὅσῳ οὖν ἡ ἐκ παιδείας ὠφέλεια μείζων πάντων στρατηγημάτων, τοσούτῳ καὶ ἡ περὶ αὐτῆς μνήμη ἀξία σπουδῆς.
2Nitekim Kronia Bayramı'nın ikinci günü, iyi yürekli Onesikrates sofrasına musiki bilen adamları davet etmişti: İskenderiyeli Soterikhos ile ondan maaş alanlardan biri olan Lysias. Âdet olan törenler yerine getirildikten sonra şöyle dedi: "Dostlarım, insan sesinin sebebinin ne olduğunu şimdi araştırmak sofraya yakışmaz; bu konu daha ayık bir kafayla, ayrı bir vakit ister. Ama en iyi gramerciler sesi, darbe almış ve kulakla hissedilebilen hava diye tarif ederler. Dün de gramer üzerine, sesleri harflerle biçimlendirip hatırlamak üzere saklamaya yarayan bir sanat olarak konuşmuştuk. Öyleyse bakalım, ondan sonra sese yaraşan ikinci bilim hangisidir. Bence musikidir. Çünkü eklemli sesi yalnız insanlara bağışlayan tanrılara ilahiler söylemek, insanın ilk dindarlık borcudur. Homeros da buna şu dizelerde işaret eder:
Bütün gün şarkıyla tanrıyı yatıştırmaya çalıştılar, güzel bir paian söyleyerek, Akha delikanlıları, Uzaktan Vuran'ı terennüm ederek; o da dinleyip gönlünü şenlendirdi.
Haydi, ey musikinin müritleri, musikiyi ilk kimin kullandığını, zamanın onu büyütmek için neler bulduğunu, musiki bilimiyle uğraşanlardan kimlerin ün kazandığını, dahası bu uğraşın kaç şeye ve nelere yaradığını dostlarınıza hatırlatın." Hocam böyle konuştu.
τῇ γοῦν δευτέρᾳ τῶν Κρονίων ἡμέρᾳ ὁ καλὸς Ὀνησικράτης ἐπὶ τὴν ἑστίασιν ἄνδρας μουσικῆς; ἐπιστήμονας παρακεκλήκει· ἦσαν δὲ Σωτήριχος Ἀλεξανδρεὺς καὶ Λυσίας, εἷς τις τῶν σύνταξιν παρʼ αὐτοῦ λαμβανόντων. ἐπεὶ δὲ τὰ νομιζόμενα συντετέλεστο τὸ μὲν αἴτιον τῆς ἀνθρώπου φωνῆς ἔφη ὅ τί πότʼ ἐστιν, ὦ ἑταῖροι, νῦν ἐπιζητεῖν οὐ συμποτικόν· σχολῆς γὰρ νηφαλιωτέρας δεῖται τὸ θεώρημα· ἐπεὶ δʼ ὁρίζονται τὴν φωνὴν οἱ ἄριστοι γραμματικοὶ ἀέρα πεπληγμένον αἰσθητὸν ἀκοῇ, ἐτυγχάνομέν τε χθὲς ἐζητηκότες περὶ γραμματικῆς, ὡς τέχνης ἐπιτηδείου γράμμασι τὰς φωνὰς δημιουργεῖν καὶ ταμιεύειν τῇ ἀναμνήσει, ἴδωμεν τίς μετὰ ταύτην δευτέρα πρέπουσα φωνῇ ἐπιστήμη. οἶμαι δʼ ὅτι μουσική. ὑμνεῖν γὰρ εὐσεβὲς καὶ προηγούμενον ἀνθρώποις τοὺς χαρισαμένους αὐτοῖς μόνοις τὴν ἔναρθρον φωνὴν θεούς· τοῦτο δὲ καὶ Ὅμηρος ἐπεσημήνατο ἐν οἷς λέγει οἱ δὲ πανημέριοι μολπῇ θεὸν ἱλάσκοντο, καλὸν ἀείδοντες παιήονα, κοῦροι Ἀχαιῶν, μέλποντες Ἑκάεργον· ὁ δὲ φρένα τέρπετʼ ἀκούων. ἄγε δή, ὦ μουσικῆς θιασῶται, τίς πρῶτος ἐχρήσατο μουσικῇ, ἀναμνήσατε τοὺς ἑταίρους, καὶ τί εὗρε πρὸς αὔξησιν ταύτης ὁ χρόνος καί τίνες εὐδόκιμοι γεγόνασι τῶν τὴν μουσικὴν ἐπιστήμην μεταχειρισαμένων ἀλλὰ μὴν καὶ εἰς πόσα καὶ εἰς τίνα χρήσιμον τὸ ἐπιτήδευμα. ταῦτα μὲν εἶπεν ὁ διδάσκαλος.
3Lysias söze girdi: "Aziz Onesikrates, birçok kişinin araştırdığı bir meseleyi soruyorsun. Platoncuların çoğu ve Peripatos filozoflarının en iyileri, eski musiki ve onun uğradığı bozulma üzerine eser yazmaya gayret etmişlerdir. Gramercilerin ve armoni bilginlerinin bilgide zirveye ulaşanları da bu konuya büyük emek vermiştir. Hâl böyle olunca yazarlar arasındaki görüş ayrılığı da büyüktür.
Herakleides, Musikiye Dair Derleme'sinde kitharodiayı ve kitharodia şiirini ilk bulanın Zeus ile Antiope'nin oğlu Amphion olduğunu söyler; ona bunu tabii ki babası öğretmiştir. Kanıt olarak Sikyon'da saklanan kaydı gösterir; o kayıtta Argos rahibeleri, şairler ve musikiciler adlarıyla sayılır. Aynı çağda Euboialı Linos'un ağıtlar, Boiotia'daki Anthedon'dan Anthes'in ilahiler, Pierialı Pieros'un da Musalar üzerine şiirler yazdığını söyler. Delphoili Philammon ise Leto, Artemis ve Apollon'un doğumunu ezgilerle anlatmış ve Delphoi tapınağının çevresinde koroları ilk o kurmuştur. Thrakyalı Thamyris zamanının bütün şarkıcılarından daha güzel sesli ve daha ahenkliydi; öyle ki, şairlerin anlattığına göre, Musalarla yarışmaya kalkıştı. Rivayete göre Titanların tanrılara karşı savaşını da o yazmıştır. Eski musikicilerden Korkyralı Demodokos da vardır; İlion'un Yıkılışı'nı ve Aphrodite ile Hephaistos'un Evliliği'ni o yazmıştır. İthakalı Phemios ise Troya'dan Agamemnon'la birlikte dönenlerin dönüşünü şiire dökmüştür.
Herakleides'e göre bu sayılanların şiirleri serbest ve vezinsiz bir dille yazılmamıştı; Stesikhoros ve eski ezgi şairlerinde olduğu gibi, dizeler yazıp bunlara ezgi giydiriyorlardı. Kitharodia nomoslarının şairi Terpandros'un da yarışmalarda her nomosta kendi dizelerine ve Homeros'un dizelerine ezgi giydirip söylediğini anlatır. Kitharodia nomoslarına ilk ad verenin de o olduğunu söyler. Terpandros gibi, aulodia nomoslarını ve prosodionları ilk kuran Klonas da elegeia ve epik şiir yazmıştır; ondan sonra gelen Kolophonlu Polymnestos da aynı şiir türlerini kullanmıştır.
ὁ δὲ Λυσίας ὑπολαβὼν παρὰ πολλοῖς ἔφη ἐζητημένον πρόβλημα ἐπιζητεῖς, ἀγαθὲ Ὀνησίκρατες τῶν τε γὰρ Πλατωνικῶν οἱ πλεῖστοι καὶ τῶν ἀπὸ τοῦ Περιπάτου φιλοσόφων οἱ ἄριστοι περί τε τῆς ἀρχαίας μουσικῆς συντάξαι ἐσπούδασαν καὶ περὶ τῆς αὐτῇ γεγενημένης παραφθορᾶς· ἀλλὰ γὰρ καὶ γραμματικῶν καὶ ἁρμονικῶν οἱ ἐπʼ ἄκρον παιδείας ἐληλακότες πολλὴν σπουδὴν περὶ τοῦτο πεποίηνται. πολλὴ γοῦν ἡ τῶν συντεταχότων διαφωνία. Ἡρακλείδης δʼ ἐν τῇ Συναγωγῇ τῶν ἐν μουσικῇ τὴν κιθαρῳδίαν καὶ τὴν κιθαρῳδικὴν ποίησιν πρῶτόν φησιν Ἀμφίονα ἐπινοῆσαι τὸν Διὸς καὶ Ἀντιόπης, τοῦ πατρὸς δηλονότι διδάξαντος αὐτόν. πιστοῦται δὲ τοῦτο ἐκ τῆς ἀναγραφῆς τῆς ἐν Σικυῶνι ἀποκειμένης, διʼ ἧς τάς τε ἱερείας τὰς ἐν Ἄργει καὶ τοὺς ποιητὰς καὶ τοὺς μουσικοὺς ὀνομάζει. κατὰ δὲ τὴν αὐτὴν ἡλικίαν καὶ Λίνον τὸν ἐξ Εὐβοίας θρήνους πεποιηκέναι λέγει καὶ Ἄνθην τὸν ἐξ Ἀνθηδόνος τῆς Βοιωτίας ὕμνους καὶ Πίερον τὸν ἐκ Πιερίας τὰ περὶ τὰς Μούσας ποιήματα· ἀλλὰ καὶ Φιλάμμωνα τὸν Δελφὸν Λητοῦς τε καὶ Ἀρτέμιδος καὶ Ἀπόλλωνος γένεσιν δηλῶσαι ἐν μέλεσι καὶ χοροὺς πρῶτον περὶ τὸ ἐν Δελφοῖς ἱερὸν στῆσαι· Θάμυριν δὲ τὸ γένος Θρᾷκα εὐφωνότερον καὶ ἐμμελέστερον πάντων τῶν τότε ᾆσαι, ὡς ταῖς; Μούσαις, κατὰ τοὺς ποιητάς, εἰς ἀγῶνα καταστῆναι· πεποιηκέναι δὲ τοῦτον ἱστορεῖται Τιτάνων πρὸς τοὺς θεοὺς πόλεμον γεγονέναι δὲ καὶ Δημόδοκον Κερκυραῖον παλαιὸν μουσικόν, ὃν πεποιηκέναι Ἰλίου τε πόρθησιν καὶ Ἀφροδίτης καὶ Ἡφαίστου γάμον· ἀλλὰ μὴν καὶ Φήμιον Ἰθακήσιον νόστον τῶν ἀπὸ Τροίας μετʼ Ἀγαμέμνονος ἀνακομισθέντων ποιῆσαι. οὐ λελυμένην δʼ εἶναι τῶν προειρημένων τὴν τῶν ποιημάτων λέξιν καὶ μέτρον οὐκ ἔχουσαν, ἀλλὰ καθάπερ Στησιχόρου τε καὶ τῶν ἀρχαίων μελοποιῶν, οἳ ποιοῦντες ἔπη, τούτοις μέλη περιετίθεσαν· καὶ γὰρ τὸν Τέρπανδρον ἔφη κιθαρῳδικῶν ποιητὴν ὄντα νόμων, κατὰ νόμον ἕκαστον τοῖς ἔπεσι τοῖς ἑαυτοῦ καὶ τοῖς Ὁμήρου μέλη περιτιθέντα ᾄδειν ἐν τοῖς ἀγῶσιν ἀποφῆναι δὲ τοῦτον λέγει ὀνόματα πρῶτον τοῖς κιθαρῳδικοῖς νόμοις· ὁμοίως δὲ Τερπάνδρῳ Κλονᾶν, τὸν πρῶτον συστησάμενον τοὺς αὐλῳδικοὺς νόμους καὶ τὰ προσόδια, ἐλεγείων τε καὶ ἐπῶν ποιητὴν γεγονέναι· καὶ Πολύμνηστον τὸν Κολοφώνιον τὸν μετὰ τοῦτον γενόμενον τοῖς αὐτοῖς χρήσασθαι ποιήμασιν.
4Aziz Onesikrates, bunların zamanındaki nomoslar aulodia nomoslarıydı: Apothetos, Elegoi, Komarkhios, Skhoinion, Kepion, Deios ve Trimeles. Daha sonra Polymnastia denen parçalar da bulundu. Kitharodia nomosları ise aulodia nomoslarından çok daha önce, Terpandros zamanında yerleşmişti. Nitekim kitharodia nomoslarına ilk o ad verdi: Boiotios, Aiolios, Trokhaios, Oksys, Kepion, Terpandreios ve bir de Tetraoidios. Terpandros kitharodia için epik vezinde giriş parçaları da yazmıştır.
Eski kitharodia nomoslarının epik dizelerden oluştuğunu Timotheos göstermiştir: İlk nomoslarını epik dizelerle söylüyor, ama araya dithyrambos dili katıyordu ki eski musikinin kurallarını çiğnediği hemen anlaşılmasın. Terpandros kitharodia sanatında üstün olmalı, çünkü kayıtlara göre Pythia oyunlarını üst üste dört kez kazanmıştır. Zamanca da çok eskidir: İtalyalı Glaukos, Eski Şairler ve Musikiciler Üzerine adlı eserinde onu Arkhilokhos'tan daha yaşlı gösterir ve aulodiayı ilk yazanlardan hemen sonra geldiğini söyler.
οἱ δὲ νόμοι οἱ κατὰ τούτους, ἀγαθὲ Ὀνησίκρατες, αὐλῳδικοὶ ἦσαν, Ἀπόθετος, Ἔλεγοι, Κωμάρχιος, Σχοινίων, Κηπίων τε καὶ Δεῖος καὶ Τριμελής· ὑστέρῳ δὲ χρόνῳ καὶ τὰ Πολυμνάστια καλούμενα ἐξευρέθη. οἱ δὲ τῆς κιθαρῳδίας νόμοι πρότερον πολλῷ χρόνῳ τῶν αὐλῳδικῶν κατεστάθησαν ἐπὶ Τερπάνδρου· ἐκεῖνος γοῦν τοὺς κιθαρῳδικοὺς πρότερος ὠνόμασε, Βοιώτιόν τινα καὶ Αἰόλιον Τροχαῖόν τε καὶ Ὀξὺν Κηπίωνά τε καὶ Τερπάνδρειον καλῶν, ἀλλὰ μὴν καὶ Τετραοίδιον. πεποίηται δὲ τῷ Τερπάνδρῳ καὶ προοίμια κιθαρῳδικὰ ἐν ἔπεσιν. ὅτι δʼ οἱ κιθαρῳδικοὶ νόμοι οἱ πάλαι ἐξ ἐπῶν συνίσταντο, Τιμόθεος ἐδήλωσε τοὺς γοῦν πρώτους νόμους ἐν ἔπεσι διαμιγνύων διθυραμβικὴν λέξιν ᾖδεν, ὅπως; μὴ εὐθὺς φανῇ παρανομῶν εἰς τὴν ἀρχαίαν μουσικήν. ἔοικε δὲ κατὰ τὴν τέχνην τὴν κιθαρῳδικὴν ὁ Τέρπανδρος διενηνοχέναι· τὰ Πύθια γὰρ τετράκις ἑξῆς νενικηκὼς ἀναγέγραπται. καὶ τοῖς χρόνοις δὲ σφόδρα παλαιός ἐστι· πρεσβύτερον γοῦν αὐτὸν Ἀρχιλόχου ἀποφαίνει Γλαῦκος ὁ ἐξ Ἰταλίας ἐν συγγράμματί τινι τῷ Περὶ τῶν ἀρχαίων ποιητῶν τε καὶ μουσικῶν φησὶ γὰρ αὐτὸν δεύτερον γενέσθαι μετὰ τοὺς πρώτους ποιήσαντας αὐλῳδίαν.
5Alexandros, Phrygia Üzerine Derleme'sinde, Yunanlara çalgı parçalarını ilk getirenlerin Olympos ve İda Daktylosları olduğunu söyler. Ona göre aulosu ilk çalan Hyagnis, sonra oğlu Marsyas, sonra da Olympos'tur. Terpandros ise dizelerde Homeros'a, ezgilerde Orpheus'a özenmiştir. Orpheus'un hiç kimseyi taklit etmediği anlaşılıyor; çünkü aulodia şairleri dışında henüz kimse yoktu, Orpheus'un eseri de onlarınkine hiçbir bakımdan benzemez.
Aulodia nomoslarının şairi Klonas, Terpandros'tan biraz sonra yaşamıştır; Arkadyalılara göre Tegealı, Boiotialılara göre Thebaiydi. Terpandros ile Klonas'tan sonra Arkhilokhos'un geldiği aktarılır. Bazı yazarlar ise aulodia musikisini Klonas'tan önce Troizenli Ardalos'un kurduğunu söyler. Kolophonlu Meles'in oğlu şair Polymnestos da vardır; Polymnestos ve Polymneste adlı nomosları o yazmıştır. Kayıtları tutanlar, Klonas'ın Apothetos ve Skhoinion nomoslarını yazdığını bildirir. Polymnestos'u ise ezgi şairleri Pindaros ve Alkman anarlar. Terpandros'un yazdığı kitharodia nomoslarının bir kısmını ise eski Delphoili Philammon'un kurduğu söylenir.
Ἀλέξανδρος δʼ ἐν τῇ Συναγωγῇ τῶν περὶ Φρυγίας κρούματα Ὄλυμπον ἔφη πρῶτον εἰς τοὺς Ἕλληνας κομίσαι, ἔτι δὲ καὶ τοὺς Ἰδαίους Δακτύλους· Ὕαγνιν δὲ πρῶτον αὐλῆσαι, εἶτα τὸν τούτου υἱὸν Μαρσύαν, εἶτʼ Ὄλυμπον· ἐζηλωκέναι δὲ τὸν Τέρπανδρον Ὁμήρου μὲν τὰ ἔπη Ὀρφέως δὲ τὰ μέλη. ὁ δʼ Ὀρφεὺς οὐδένα φαίνεται μεμιμημένος· οὐδεὶς γάρ πω γεγένητο, εἰ μὴ οἱ τῶν αὐλῳδικῶν ποιηταί· τούτοις δὲ κατʼ οὐθὲν τὸ Ὀρφικὸν ἔργον ἔοικε. Κλονᾶς δʼ ὁ τῶν αὐλῳδικῶν νόμων ποιητής, ὁ ὀλίγῳ ὕστερον Τερπάνδρου γενόμενος, ὡς μὲν Ἀρκάδες λέγουσι, Τεγεάτης ἦν, ὡς δὲ Βοιωτοί, Θηβαῖος. μετὰ δὲ Τέρπανδρον καὶ Κλονᾶν Ἀρχίλοχος παραδίδοται γενέσθαι. ἄλλοι δέ τινες τῶν συγγραφέων Ἄρδαλόν φασι Τροιζήνιον πρότερον Κλονᾶ τὴν αὐλῳδικὴν συστήσασθαι μοῦσαν· γεγονέναι δὲ καὶ Πολύμνηστον ποιητὴν Μέλητος τοῦ Κολοφωνίου υἱόν· ὃν Πολύμνηστόν τε καὶ Πολυμνήστην νόμους ποιῆσαι. περὶ δὲ Κλονᾶ, ὅτι τὸν Ἀπόθετον νόμον καὶ Σχοινίωνα πεποιηκὼς εἴη, μνημονεύουσιν οἱ ἀναγεγραφότες· τοῦ δὲ Πολυμνήστου καὶ Πίνδαρος καὶ Ἀλκμὰν οἱ τῶν μελῶν ποιηταὶ ἐμνημόνευσαν· τινὰς δὲ τῶν νόμων τῶν κιθαρῳδικῶν τῶν ὑπὸ Τερπάνδρου πεποιημένων Φιλάμμωνά φασι τὸν ἀρχαῖον τὸν Δελφὸν συστήσασθαι.
6Genel olarak Terpandros'un kitharodiası, Phrynis'in çağına kadar son derece sade kalmıştır. Çünkü eski zamanlarda kitharodia bugünkü gibi yapılamazdı, makamları ve ritimleri değiştirmek de serbest değildi. Her nomosta ona özgü perde korunurdu; zaten adları da buradan gelir: Her biri için konmuş perde türünü çiğnemek yasak olduğundan onlara nomos, yani kanun denmiştir. Şarkıcılar tanrılara karşı borçlarını diledikleri gibi ödedikten sonra doğrudan Homeros'un ve başkalarının şiirlerine geçerlerdi. Bu, Terpandros'un giriş parçalarından bellidir.
Kitharanın biçimi de ilk kez Terpandros'un öğrencisi Kepion zamanında yapıldı. Ona Asias denmesi, Asya'nın karşısında oturan Lesboslu kitharodların bu çalgıyı kullanmasındandır. Lakedaimon'da Karneia yarışmasını kazanan son kitharodun Lesboslu Perikleitos olduğu söylenir; o ölünce Lesbosluların kitharodiadaki kesintisiz ustalık zinciri son bulmuştur. Bazıları yanılarak Hipponaks'ın Terpandros'la aynı çağda yaşadığını sanır; oysa Perikleitos'un bile Hipponaks'tan yaşlı olduğu anlaşılıyor.
τὸ δʼ ὅλον ἡ μὲν κατὰ Τέρπανδρον κιθαρῳδία καὶ μέχρι τῆς Φρύνιδος ἡλικίας παντελῶς ἁπλῆ τις οὖσα διετέλει· οὐ γὰρ ἐξῆν τὸ παλαιὸν οὕτω ποιεῖσθαι τὰς κιθαρῳδίας ὡς νῦν οὐδὲ μεταφέρειν τὰς ἁρμονίας καὶ τοὺς ῥυθμούς ἐν γὰρ τοῖς νόμοις ἑκάστῳ διετήρουν τὴν οἰκείαν τάσιν· διὸ καὶ ταύτην ἐπωνυμίαν εἶχον· νόμοι γὰρ προσηγορεύθησαν, ἐπειδὴ οὐκ ἐξῆν παραβῆναι καθʼ ἕκαστον νενομισμένον εἶδος τῆς τάσεως. τὰ γὰρ πρὸς τοὺς θεοὺς ὡς βούλονται ἀφοσιωσάμενοι ἐξέβαινον εὐθὺς ἐπί τε τὴν Ὁμήρου καὶ τῶν ἄλλων ποίησιν· δῆλον δὲ τοῦτʼ ἐστὶ διὰ τῶν Τερπάνδρου προοιμίων. ἐποιήθη δὲ καὶ τὸ σχῆμα τῆς κιθάρας πρῶτον κατὰ Κηπίωνα, τὸν Τερπάνδρου μαθητὴν ἐκλήθη δʼ Ἀσιὰς διὰ τὸ κεχρῆσθαι τοὺς Λεσβίους αὐτῇ κιθαρῳδοὺς πρὸς τῇ Ἀσίᾳ κατοικοῦντας. τελευταῖον δὲ Περίκλειτόν φασι κιθαρῳδὸν νικῆσαι ἐν Λακεδαίμονι Κάρνεια, τὸ γένος ὄντα Λέσβιον· τούτου δὲ τελευτήσαντος, τέλος λαβεῖν Λεσβίοις τὸ συνεχὲς τῆς κατὰ τὴν κιθαρῳδίαν διαδοχῆς. ἔνιοι δὲ πλανώμενοι νομίξουσι κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον Τερπάνδρῳ Ἱππώνακτα γεγονέναι· φαίνεται δʼ Ἱππώνακτος καὶ Περίκλειτος ὢν πρεσβύτερος.
7Eski aulodia ve kitharodia nomoslarını birlikte anlattığımıza göre, şimdi yalnız aulodia nomoslarına geçelim. Rivayete göre yukarıda andığımız Phrygialı aulosçu Olympos, Apollon için Polykephalos denen bir aulos nomosu yazmıştır. Bu Olympos'un, tanrılar için nomoslar yazmış olan, Marsyas'ın öğrencisi birinci Olympos'un soyundan geldiğini söylerler. Marsyas'ın sevgili oğlanı olan o birinci Olympos, aulos çalmayı ondan öğrenmiş ve armonik nomosları Yunanistan'a getirmiştir; Yunanlar bugün tanrı bayramlarında bunları kullanır.
Başkaları Polykephalos nomosunun, Olympos'un öğrencisi Krates'e ait olduğunu söyler; Pratinas ise onu genç Olympos'a verir. Harmatios denen nomosu ise Marsyas'ın öğrencisi birinci Olympos'un yazdığı söylenir. Kimileri Marsyas'ın adının Masses olduğunu söyler, kimileri ise hayır, Marsyas'tır der ve onu, aulos sanatını ilk bulan Hyagnis'in oğlu sayar. Harmatios nomosunun Olympos'a ait olduğu, Glaukos'un eski şairler üzerine yazdıklarından öğrenilebilir. Yine oradan anlaşılır ki Himeralı Stesikhoros, Orpheus'u, Terpandros'u, Arkhilokhos'u ya da Thaletas'ı değil Olympos'u taklit etmiştir; çünkü Harmatios nomosunu ve daktil biçimini kullanmıştır. Bazıları bu biçimin Orthios nomosundan geldiğini söyler. Başkalarına göre ise bu nomosu Mysialılar bulmuştur, çünkü eski aulosçular arasında Mysialılar da vardı.
ἐπεὶ δὲ τοὺς αὐλῳδικοὺς νόμους καὶ κιθαρῳδικοὺς ὁμοῦ τοὺς ἀρχαίους ἐμπεφανίκαμεν, μεταβησόμεθα ἐπὶ μόνους τοὺς αὐλῳδικούς. λέγεται γὰρ τὸν προειρημένον Ὄλυμπον, αὐλητὴν ὄντα τῶν ἐκ Φρυγίας, ποιῆσαι νόμον αὐλητικὸν εἰς Ἀπόλλωνα τὸν καλούμενον Πολυκέφαλον εἶναι δὲ τὸν Ὄλυμπον τοῦτόν φασιν ἕνα τῶν ἀπὸ τοῦ πρώτου Ὀλύμπου τοῦ Μαρσύου, πεποιηκότος εἰς τοὺς θεοὺς· τοὺς νόμους· οὗτος γὰρ παιδικὰ γενόμενος Μαρσύου καὶ τὴν αὔλησιν μαθὼν παρʼ αὐτοῦ τοὺς νόμους τοὺς ἁρμονικοὺς ἐξήνεγκεν εἰς τὴν Ἑλλάδα, οἷς νῦν χρῶνται οἱ Ἕλληνες ἐν ταῖς ἑορταῖς τῶν θεῶν. ἄλλοι δὲ Κράτητος εἶναί φασι τὸν Πολυκέφαλον νόμον, γενομένου μαθητοῦ Ὀλύμπου ὁ δὲ Πρατίνας Ὀλύμπου φησὶν εἶναι τοῦ νεωτέρου Τὸν νόμον τοῦτον. τὸν δὲ καλούμενον Ἁρμάτιον νόμον λέγεται ποιῆσαι ὁ πρῶτος Ὄλυμπος, ὁ Μαρσύου μαθητής. τὸν δὲ Μαρσύαν φασί τινες Μάσσην καλεῖσθαι· οἱ δʼ οὔ, ἀλλὰ Μαρσύαν εἶναι δʼ αὐτὸν Ὑάγνιδος υἱόν, τοῦ πρώτου εὑρόντος τὴν αὐλητικὴν τέχνην. ὅτι δʼ ἐστὶν Ὀλύμπου ὁ ἁρμάτιος νόμος, ἐκ τῆς Γλαύκου ἀναγραφῆς τῆς ὑπὲρ τῶν ἀρχαίων ποιητῶν μάθοι ἄν τις, καὶ ἔτι γνοίη ὅτι Στησίχορος ὁ Ἱμεραῖος οὔτʼ Ὀρφέα οὔτε Τέρπανδρον οὔτʼ Ἀρχίλοχον οὔτε Θαλήταν ἐμιμήσατο, ἀλλʼ Ὄλυμπον, χρησάμενος τῷ ἁρματίῳ νόμῳ καὶ τῷ κατὰ δάκτυλον εἴδει, ὃ τινες ἐξ ὀρθίου νόμου φασὶν εἶναι. ἄλλοι δέ τινες ὑπὸ Μυσῶν εὑρῆσθαι τοῦτον τὸν νόμον· γεγονέναι γάρ τινας ἀρχαίους αὐλητὰς Μυσούς.
8Kradias denen eski bir nomos daha vardır; Hipponaks, Mimnermos'un bunu aulosla çaldığını söyler. Başlangıçta aulodia şarkıcıları ezgiye konmuş elegeialar söylerdi; bunu Panathenaia'nın musiki yarışması hakkındaki yazılı kayıt gösterir. Argoslu Sakadas da ezgilerin ve bestelenmiş elegeiaların şairiydi. İyi bir şairdi ve kayıtlara göre Pythia oyunlarını üç kez kazanmıştır; Pindaros da ondan söz eder. Polymnestos ve Sakadas zamanında üç ton vardı: Dor, Phryg ve Lyd. Rivayete göre Sakadas bu tonların her birinde bir strophe yazmış ve koroya ilkini Dor, ikincisini Phryg, üçüncüsünü Lyd tonunda söylemeyi öğretmiştir. Bu değişimden dolayı nomosa Trimeres denmiştir. Sikyon'daki şairler kaydında ise Trimeres nomosunun bulucusu olarak Klonas gösterilir.
καὶ ἄλλος δʼ ἐστὶν ἀρχαῖος νόμος καλούμενος; κραδίας, ὅν φησιν Ἱππῶναξ Μίμνερμον αὐλῆσαι. ἐν ἀρχῇ γὰρ ἐλεγεῖα μεμελοποιημένα οἱ αὐλῳδοὶ ᾖδον· τοῦτο δὲ δηλοῖ ἡ τῶν Παναθηναίων γραφὴ ἡ περὶ τοῦ μουσικοῦ ἀγῶνος. γέγονε δὲ καὶ Σακάδας Ἀργεῖος; ποιητὴς μελῶν τε καὶ ἐλεγείων μεμελοποιημένων· ὁ δʼ αὐτὸς καὶ ποιητὴς ἀγαθὸς καὶ τὰ Πύθια τρὶς νενικηκὼς ἀναγέγραπται· τούτου καὶ Πίνδαρος μνημονεύει· τόνων γοῦν τριῶν ὄντων κατὰ Πολύμνηστον καὶ Σακάδαν, τοῦ τε Δωρίου καὶ Φρυγίου καὶ Λυδίου, ἐν ἑκάστῳ τῶν εἰρημένων τόνων στροφὴν ποιήσαντά φασι τὸν Σακάδαν διδάξαι ᾄδειν τὸν χορὸν Δωριστὶ μὲν τὴν πρώτην, Φρυγιστὶ δὲ τὴν δευτέραν, Λυδιστὶ δὲ τὴν τρίτην· καλεῖσθαι δὲ Τριμερῆ τὸν νόμον τοῦτον διὰ τὴν μεταβολήν. ἐν δὲ τῇ ἐν Σικυῶνι ἀναγραφῇ τῇ περὶ τῶν ποιητῶν Κλονᾶς εὑρετὴς ἀναγέγραπται τοῦ τριμεροῦς νόμου.
9Musikinin Sparta'daki ilk düzenini Terpandros kurmuştur. İkinci düzenin öncüleri olarak en çok Gortynlu Thaletas, Kytheralı Ksenodamos, Lokrisli Ksenokritos, Kolophonlu Polymnestos ve Argoslu Sakadas gösterilir. Lakedaimon'daki Gymnopaidiai törenleri, Arkadya'daki Apodeikseis gösterileri ve Argos'taki Endymatia denen törenler bunların önderliğinde kurulmuştur. Thaletas, Ksenodamos ve Ksenokritos ile çevreleri paian şairiydi; Polymnestos ve çevresi Orthia denen şarkıların, Sakadas ve çevresi de elegeiaların şairiydi. Pratinas gibi başkaları ise Ksenodamos'un paian değil hyporkhema şairi olduğunu söyler; gerçekten de Ksenodamos'tan açıkça hyporkhema olan bir şarkı anılır. Pindaros da bu şiir türünü kullanmıştır. Paian ile hyporkhema arasındaki fark Pindaros'un şiirlerinden anlaşılır, çünkü o ikisini de yazmıştır.
ἡ μὲν οὖν πρώτη κατάστασις τῶν περὶ τὴν μουσικὴν ἐν τῇ Σπάρτῃ, Τερπάνδρου καταστήσαντος, γεγένηται· τῆς δευτέρας δὲ Θαλήτας τε ὁ Γορτύνιος καὶ,Ξενόδαμος ὁ Κυθήριος; καὶ,Ξενόκριτος ὁ Λοκρὸς καὶ Πολύμνηστος ὁ Κολοφώνιος καὶ Σακάδας ὁ Ἀργεῖος μάλιστα αἰτίαν ἔχουσιν ἡγεμόνες γενέσθαι· τούτων γὰρ εἰσηγησαμένων τὰ περὶ τὰς γυμνοπαιδίας τὰς ἐν Λακεδαίμονι λέγεται κατασταθῆναι; τὰ περὶ τὰς ἀποδείξεις τὰς ἐν Ἀρκαδίᾳ, τῶν τε ἐν Ἄργει τὰ ἐνδυμάτια καλούμενα. ἦσαν δʼ οἱ περὶ Θαλήταν τε καὶ Ξενόδαμον καὶ Ξενόκριτον ποιηταὶ παιάνων, οἱ δὲ περὶ Πολύμνηστον τῶν ὀρθίων καλουμένων, οἱ δὲ περὶ Σακάδαν ἐλεγείων. ἄλλοι δὲ Ξενόδαμον ὑπορχημάτων ποιητὴν γεγονέναι φασὶ καὶ οὐ παιάνων, καθάπερ Πρατίνας· καὶ αὐτοῦ δὲ τοῦ Ξενοδάμου ἀπομνημονεύεται ᾆσμα, ὃ ἐδτι φανερῶς ὑπόρχημα. κέχρηται δὲ τῷ γένει τῆς ποιήσεως ταύτης καὶ Πίνδαρος· ὁ δὲ παιὰν ὅτι διαφορὰν ἔχει πρὸς τὰ ὑπορχήματα, τὰ Πινδάρου ποιήματα δηλώσει· γέγραφε γὰρ καὶ παιᾶνας καὶ ὑπορχήματα.
10Polymnestos aulodia nomosları da yazmıştır. Armoni bilginlerinin söylediğine göre Orthios nomosunda bir ezgi düzeni kullanmıştır; ama bunu kesin olarak söyleyemeyiz, çünkü eskiler bu konuda bir şey dememiştir. Giritli Thaletas'ın paian şairi olup olmadığı da tartışmalıdır. Glaukos, Thaletas'ın Arkhilokhos'tan sonra geldiğini söyler; ona göre Thaletas, Arkhilokhos'un ezgilerini taklit etmiş, ama daha uzun hâle getirmiş ve ezgi yapısına Maron ve Girit ritimlerini katmıştır. Bunları ne Arkhilokhos ne Orpheus ne de Terpandros kullanmıştır; Thaletas'ın bunları Olympos'un aulos çalışından geliştirdiği ve böylece iyi bir şair sayıldığı söylenir. İtalya Lokrislilerinden olan Ksenokritos'un da paian şairi olup olmadığı tartışmalıdır. Çünkü olaylara dayanan kahramanlık konularını işlediği söylenir; bu yüzden bazıları onun konularına dithyrambos der. Glaukos'a göre Thaletas, Ksenokritos'tan yaşça büyüktür.
καὶ Πολύμνηστος δʼ αὐλῳδικοὺς νόμους ἐποίησεν· ἐν δὲ τῷ ὀρθίῳ νόμῳ τῇ μελοποιίᾳ κέχρηται, καθάπερ οἱ ἁρμονικοί φασιν, οὐκ ἔχομεν δʼ ἀκριβῶς εἰπεῖν· οὐ γὰρ εἰρήκασιν οἱ ἀρχαῖοί τι περὶ τούτου. καὶ περὶ Θαλήτα δὲ τοῦ Κρητός, εἰ παιάνων γεγένηται ποιητὴς, ἀμφισβητεῖται. Γλαῦκος γὰρ μετʼ Ἀρχίλοχον φάσκων γεγενῆσθαι Θαλήταν μεμιμῆσθαι μὲν αὐτόν φησι τὰ Ἀρχιλόχου μέλη, ἐπὶ δὲ τὸ μακρότερον ἐκτεῖναι, καὶ Μάρωνα καὶ Κρητικὸν ῥυθμὸν εἰς τὴν μελοποιίαν ἐνθεῖναι· οἷς Ἀρχίλοχον μὴ κεχρῆσθαι, ἀλλʼ οὐδʼ Ὀρφέα οὐδὲ Τέρπανδρον ἐκ γὰρ τῆς Ὀλύμπου αὐλήσεως Θαλήταν φασὶν ἐξειργάσθαι ταῦτα καὶ δόξαι ποιητὴν ἀγαθὸν γεγονέναι. περὶ δὲ Ξενοκρίτου ὃς ἦν τὸ γένος ἐκ Λοκρῶν τῶν ἐν· Ἰταλίᾳ, ἀμφισβητεῖται εἰ παιάνων ποιητὴς γέγονεν· ἡρωϊκῶν γὰρ ὑποθέσεων πράγματα ἐχουσῶν ποιητὴν γεγονέναι φασὶν αὐτόν· διὸ καί τινας διθυράμβους καλεῖν αὐτοῦ τὰς ὑποθέσεις· πρεσβύτερον δὲ τῇ ἡλικίᾳ φησὶν ὁ Γλαῦκος Θαλήταν Ξενοκρίτου γεγονέναι.
11Aristoksenos'a göre musikiciler Olympos'u enarmonik cinsin bulucusu sayar; ondan önce her şey diatonik ve kromatikti. Buluşun aşağı yukarı şöyle olduğunu düşünürler: Olympos diatonik dizide gezinirken ezgiyi sık sık, kâh parameseden kâh meseden, diatonik parhypateye geçiriyor ve diatonik likhanosu atlıyordu; bu sırada bunun yarattığı karakterin güzelliğini fark etti. Bu orantıyla kurulan diziye hayran kalıp onu benimsedi ve Dor tonunda bu diziyle beste yaptı. Çünkü artık ne diatoniğe ne de kromatiğe özgü seslere dokunuyordu, enarmoniğin seslerine dokunuyordu.
Onun ilk enarmonik parçaları şöyleydi. Bunların ilki olarak Spondeion gösterilir. Bunda bölünmelerin hiçbiri kendine özgü niteliğini belli etmez; meğer ki biri daha gergin spondeiasmos'a bakarak bunu diatonik sansın. Böyle kabul eden, hem yanlış hem de ahenksiz bir şey kabul etmiş olur. Yanlıştır, çünkü bu aralık, başlangıç sesinin yanındaki tondan bir diesis küçüktür. Ahenksizdir, çünkü daha gergin spondeiasmos'un özelliği bir tonluk değere konsa, art arda iki ditonos gelir: biri yalın, biri bileşik. Bugün mese dörtlüsünde kullanılan enarmonik pyknon ise bu şaire ait görünmüyor. Eski tarzda aulos çalan birini dinleyince bunu görmek kolaydır: Onda mese dörtlüsündeki yarım ton da bölünmemiş kalmak ister.
İlk enarmonik parçalar böyleydi; daha sonra yarım ton Lyd ve Phryg parçalarda bölündü. Görünen o ki Olympos, öncekilerin yapmadığı ve bilmediği bir şeyi getirerek musikiyi büyütmüş ve Yunan güzel musikisinin öncüsü olmuştur.
Ὄλυμπος δὲ, ὡς Ἀριστόξενός φησιν, ὑπολαμβάνεται ὑπὸ τῶν μουσικῶν τοῦ ἐναρμονίου γένους εὑρετὴς γεγενῆσθαι· τὰ γὰρ πρὸ ἐκείνου πάντα διάτονα καὶ χρωματικὰ ἦν. ὑπονοοῦσι δὲ τὴν εὕρεσιν τοιαύτην τινὰ γενέσθαι· ἀναστρεφόμενον τὸν Ὄλυμπον ἐν τῷ διατόνῳ καὶ διαβιβάζοντα τὸ μέλος πολλάκις ἐπὶ τὴν διάτονον παρυπάτην, τοτὲ μὲν ἀπὸ τῆς παραμέσης τοτὲ δʼ ἀπὸ τῆς μέσης, καὶ παραβαίνοντα τὴν διάτονον λιχανὸν καταμαθεῖν τὸ κάλλος τοῦ ἤθους, καὶ οὕτω τὸ ἐκ τῆς ἀναλογίας συνεστηκὸς σύστημα θαυμάσαντα καὶ ἀποδεξάμενον ἐν τούτῳ ποιεῖν ἐπὶ τοῦ Δωρίου τόνου· οὔτε γὰρ τῶν τοῦ διατόνου ἰδίων οὔτε τῶν τοῦ χρώματος ἅπτεσθαι ἀλλʼ ἤδη τῶν τῆς ἁρμονίας. εἶναι δʼ αὐτῷ τὰ πρῶτα τῶν ἐναρμονίων τοιαῦτα. τιθέασι γὰρ τούτων πρῶτον τὸν Σπονδεῖον, ἐν ᾧ οὐδεμία τῶν διαιρέσεων τὸ ἴδιον ἐμφαίνει, εἰ μή τις εἰς τὸν συντονώτερον σπονδειασμὸν βλέπων αὐτὸ τοῦτο διάτονον εἶναι ἀπεικάσει. δῆλον δʼ ὅτι καὶ ψεῦδος καὶ θήσει ὁ τοιοῦτο τιθείς ψεῦδος μέν, ὅτι διέσει ἔλαττόν ἐστι τόνου τοῦ περὶ τὸν ἡγεμόνα κειμένου· ἐκμελὲς δέ, ὅτι, καὶ εἴ τις ἐν τῇ τοῦ τονιαίου δυνάμει τιθείη τὸ τοῦ συντονωτέρου σπονδειασμοῦ ἴδιον, συμβαίνοι ἂν δύο ἑξῆς τίθεσθαι δίτονα, τὸ μὲν ἀσύνθετον τὸ δὲ σύνθετον· τὸ γὰρ ἐν ταῖς μέσαις ἐναρμόνιον πυκνὸν, ᾧ νῦν χρῶνται, οὐ δοκεῖ τοῦ ποιητοῦ εἶναι. ῥᾴδιον δʼ ἐστὶ συνιδεῖν, ἐάν τις ἀρχαϊκῶς τινος αὐλοῦντος ἀκούσῃ ἀσύνθετον γὰρ βούλεται εἶναι καὶ τὸ ἐν ταῖς μέσαις ἡμιτόνιον. τὰ μὲν οὖν πρῶτα τῶν ἐναρμονίων τοιαῦτα· ὕστερον δὲ τὸ ἡμιτόνιον διῃρέθη ἔν τε τοῖς Λυδίοις καὶ ἐν τοῖς Φρυγίοις. φαίνεται δʼ Ὄλυμπος αὐξήσας μουσικὴν τῷ ἀγένητόν τι καὶ ἀγνοούμενον ὑπὸ τῶν ἔμπροσθεν εἰσαγαγεῖν, καὶ ἀρχηγὸς γενέσθαι τῆς Ἑλληνικῆς καὶ καλῆς μουσικῆς.
12Ritimler üzerine de söylenecek söz vardır. Çünkü ritmin kimi cinsleri ve türleri sonradan bulunmuş, ezgi ve ritim düzenlemede de yenilikler yapılmıştır. İlk olarak Terpandros'un yeniliği musikiye güzel bir tarz getirdi. Polymnestos, kendisinin de kullandığı Terpandros tarzından sonra yeni bir tarz denedi, ama güzel kalıba bağlı kaldı; Thaletas ve Sakadas da öyle. Bunlar da ritim düzenlemede yetkindi, ama güzel kalıbın dışına çıkmadılar. Alkman ve Stesikhoros'un yenilikleri de güzelden uzaklaşmamıştır. Kreksos, Timotheos, Philoksenos ve onların çağındaki şairler ise daha kaba ve yenilik düşkünü oldular; bugün halka hoş gelen ve para ödüllü yarışmalara uygun denen tarzın peşine düştüler. Böylece az telli çalgı, musikinin sadeliği ve ağırbaşlılığı büsbütün eski moda bir şey sayılır oldu.
ἔστι δέ τις καὶ περὶ τῶν ῥυθμῶν λόγος· γένη γάρ τινα καὶ εἴδη ῥυθμῶν προσεξευρέθη, ἀλλὰ μὴν καὶ μελοποιιῶν τε καὶ ῥυθμοποιιῶν. προτέρα μὲν γὰρ ἡ Τερπάνδρου καινοτομία καλόν τινα τρόπον εἰς τὴν μουσικὴν εἰσήγαγε· πολύμνηστος δὲ μετὰ τὸν Τερπάνδρειον τρόπον, ᾧ καὶ ἐχρήσατο, καὶ αὐτὸς, μέντοι ἐχόμενος τοῦ καλοῦ τύπου, ὡσαύτως δὲ καὶ Θαλήτας καὶ Σακάδας· καὶ γὰρ οὗτοι κατά γε τὰς ῥυθμοποιίας ἱκανοί, οὐκ ἐκβαίνοντες; μέντοι τοῦ καλοῦ τύπου. ἔστι δέ τις Ἀλκμανικὴ καινοτομία καὶ Στησιχόρειος, καὶ αὐταὶ οὐκ ἀφεστῶσαι τοῦ καλοῦ. Κρέξος δὲ καὶ Τιμόθεος καὶ Φιλόξενος καὶ οἱ κατʼ αὐτοὺς τὴν ἡλικίαν γεγονότες ποιηταὶ φορτικώτεροι καὶ φιλόκαινοι γεγόνασι, τὸν φιλάνθρωπον καὶ θεματικὸν νῦν ὀνομαζόμενον τρόπον διώξαντες· τὴν γὰρ ὀλιγοχορδίαν καὶ τὴν ἁπλότητα καὶ σεμνότητα τῆς μουσικῆς παντελῶς ἀρχαϊκὴν εἶναι συμβέβηκεν.
13İlk musiki, onu ilk bulanlar ve zaman içinde kimlerin buluşlarıyla geliştiği hakkında elimden geldiğince konuştum. Artık sözümü bitirip sırayı dostum Soterikhos'a bırakayım; o yalnız musikiyle değil, öteki genel eğitim bilgileriyle de ciddiyetle uğraşmıştır, biz ise daha çok musikinin uygulama yanında çalıştık." Lysias böyle deyip sözünü bitirdi.
εἰρηκὼς κατὰ δύναμιν περί τε τῆς πρώτης μουσικῆς καὶ τῶν πρῶτον εὑρόντων αὐτήν καὶ ὑπὸ τίνων κατὰ χρόνους; ταῖς προσεξευρέσεσιν ηὔξηται καταπαύσω τὸν λόγον καὶ παραδώσω τῷ ἑταίρῳ Σωτηρίχῳ, ἐσπουδακότι οὐ μόνον περὶ μουσικὴν ἀλλὰ καὶ περὶ τὴν ἄλλην ἐγκύκλιον παιδείαν ἡμεῖς; γὰρ μᾶλλον χειρουργικῷ μέρει τῆς μουσικῆς ἐγγεγυμνάσμεθα. ὁ μὲν Λυσίας ταῦτʼ εἰπὼν κατέπαυσε τὸν λόγον.
14Ondan sonra Soterikhos aşağı yukarı şöyle konuştu: "Aziz Onesikrates, bizi ağırbaşlı ve tanrıların en çok hoşlandığı bir uğraş üzerine konuşmaya teşvik ettin. Üstat Lysias'ı anlayışından ötürü, ilk musikinin bulucuları ve bu konuda yazanlar hakkında gösterdiği hafızadan ötürü takdir ederim. Yalnız şunu hatırlatayım: Anlatımında sadece yazılı kayıtları izlemiştir. Oysa biz musikinin nimetlerini bulanın bir insan değil, bütün erdemlerle süslü tanrı Apollon olduğunu öğrendik. Çünkü aulos, bazılarının sandığı gibi Marsyas'ın, Olympos'un ya da Hyagnis'in buluşu değildir; Apollon'a ait olan yalnız kithara değildir, tanrı hem aulos hem kithara çalma sanatının bulucusudur.
Bu, tanrıya aulos eşliğinde sunulan korolardan ve kurbanlardan bellidir; başkaları gibi Alkaios da bir ilahisinde bunu anlatır. Delos'taki heykelinin sağ elinde yay, sol elinde Kharitler vardır; her birinin elinde bir musiki çalgısı bulunur: biri lir tutar, biri aulos, ortadaki de ağzına bir syrinks dayamıştır. Bu söz benim değildir; Antikles ve İstros, Tezahürler adlı eserlerinde bunları anlatır. Bu heykel o kadar eskidir ki yapanların Herakles çağındaki Meropeler olduğu söylenir. Ayrıca Tempe defnesini Delphoi'ye getiren çocuğa bir aulosçu eşlik eder. Hyperboreiosların adakları da eskiden aulos, syrinks ve kithara eşliğinde Delos'a gönderilirmiş. Başkaları tanrının kendisinin de aulos çaldığını söyler; en iyi ezgi şairi Alkman böyle anlatır. Korinna ise Apollon'a aulos çalmayı Athena'nın öğrettiğini söyler. Demek ki musiki, tanrıların buluşu olduğu için her bakımdan ağırbaşlı bir şeydir.
Σωτήριχος δὲ μετὰ τοῦτον ὧδέ πως ἔφη· ὑπὲρ σεμνοῦ ἐπιτηδεύματος καὶ θεοῖς μάλιστα ἀρέσκοντος, ὠγαθὲ Ὀνησίκρατες, τοὺς λόγους ἡμᾶς προετρέψω ποιήσασθαι. ἀποδέχομαι μὲν οὖν τῆς συνέσεως τὸν διδάσκαλον Λυσίαν ἀλλὰ μὴν καὶ τῆς μνήμης ἣν ἐπεδείξατο περί τε τοὺς εὑρετὰς τῆς πρώτης μουσικῆς καὶ περὶ τοὺς τὰ τοιαῦτα συγγεγραφότας· ὑπομνήσω δὲ τοῦθʼ, ὅτι τοῖς ἀναγεγραμμένοις μόνοις κατακολουθήσας πεποίηται τὴν δεῖξιν. ἡμεῖς δʼ οὐκ ἄνθρωπόν τινα παρελάβομεν εὑρετὴν τῶν τῆς μουσικῆς ἀγαθῶν, ἀλλὰ τὸν πάσαις ταῖς ἀρεταῖς κεκοσμημένον θεὸν Ἀπόλλωνα. οὐτε γὰρ Μαρσύου ἢ Ὀλύμπου ἢ Ὑάγνιδος, ὥς τινες οἴονται, εὕρημα ὁ αὐλός· οὐ μόνη δὲ κιθάρα Ἀπόλλωνος, ἀλλὰ καὶ αὐλητικῆς καὶ κιθαριστικῆς εὑρετὴς ὁ θεός. δῆλον δʼ ἐκ τῶν χορῶν καὶ τῶν θυσιῶν, ἃς προσῆγον μετʼ αὐλῶν τῷ θεῷ· καθάπερ ἄλλοι τε καὶ Ἀλκαῖος ἔν τινι τῶν ὕμνων ἱστορεῖ. καὶ ἡ ἐν Δήλῳ δὲ τοῦ ἀγάλματος αὐτοῦ ἀφίδρυσις ἔχει ἐν μὲν τῇ δεξιᾷ τόξον, ἐν δὲ τῇ ἀριστερᾷ Χάριτας, τῶν τῆς μουσικῆς ὀργάνων ἑκάστην τι ἔχουσαν· ἡ μὲν γὰρ λύραν κρατεῖ ἡ δʼ αὐλοὺς ἡ δʼ ἐν μέσῳ προσκειμένην ἔχει τῷ στόματι σύριγγα ὅτι δʼ οὗτος οὐκ ἐμὸς ὁ λόγος, Ἀντικλῆς καὶ Ἴστρος ἐν ταῖς Ἐπιφανείαις περὶ τούτων ἀφηγήσαντο. οὕτω δὲ παλαιόν ἐστι τὸ ἀφίδρυμα, τοῦτο, ὥστε τοὺς ἐργασαμένους αὐτὸ τῶν καθʼ Ἡρακλέα Μερόπων φασὶν εἶναι. ἀλλὰ μὴν καὶ τῷ κατακομίζοντι παιδὶ τὴν Τεμπικὴν δάφνην εἰς Δελφοὺς παρομαρτεῖ αὐλητής· καὶ τὰ ἐξ Ὑπερβορέων δʼ ἱερὰ μετʼ αὐλῶν καὶ συρίγγων καὶ κιθάρας εἰς τὴν Δῆλόν φασι τὸ παλαιὸν στέλλεσθαι. ἄλλοι δὲ καὶ αὐτὸν τὸν θεόν φασιν αὐλῆσαι, καθάπερ ἱστορεῖ ὁ ἄριστος μελῶν ποιητὴς Ἀλκμάν· ἡ δὲ Κόριννα καὶ διδαχθῆναί φησι τὸν Ἀπόλλω ὑπʼ Ἀθηνᾶς αὐλεῖν. σεμνὴ οὖν κατὰ πάντα ἡ μουσική, θεῶν εὕρημα οὖσα.
15Eskiler, öteki bütün uğraşları gibi musikiyi de değerine yaraşır biçimde kullanmışlardır. Bugünküler ise onun ağırbaşlılığını bir yana atıp o erkekçe, kutsal ve tanrılara sevgili musiki yerine tiyatrolara gevşek ve cıvıl cıvıl bir musiki sokuyorlar. Bu yüzden Platon, Devlet'in üçüncü kitabında böyle bir musikiden rahatsız olur. Mesela Lyd makamını, tiz ve ağıta elverişli olduğu için reddeder. Bu makamın ilk kuruluşunun da ağıta dayandığı söylenir. Aristoksenos, Musiki Üzerine'nin birinci kitabında, Python için ilk olarak Olympos'un Lyd tarzında ağıt çaldığını söyler. Bu ezgiyi Melanippides'in başlattığını söyleyenler de vardır. Pindaros ise Paianlar'ında, Lyd makamının ilk kez Niobe'nin düğününde öğretildiğini söyler. Başkaları bu makamı ilk Torebos'un kullandığını söyler; Dionysios İambos böyle anlatır.
ἐχρήσαντο δʼ αὐτῇ οἱ παλαιοὶ κατὰ τὴν ἀξίαν, ὥσπερ καὶ τοῖς ἄλλοις ἐπιτηδεύμασι πᾶσιν οἱ δὲ νῦν τὰ σεμνὰ αὐτῆς παραιτησάμενοι, ἀντὶ τῆς ἀνδρώδους ἐκείνης καὶ θεσπεσίας καὶ θεοῖς φίλης κατεαγυῖαν καὶ κωτίλην εἰς τὰ θέατρα εἰσάγουσι. τοιγάρτοι Πλάτων ἐν τῷ τρίτῳ τῆς Πολιτείας δυσχεραίνει τῇ τοιαύτῃ μουσικῇ· τὴν γοῦν Λύδιον ἁρμονίαν παραιτεῖται, ἐπειδὴ ὀξεῖα καὶ ἐπιτήδειος πρὸς θρῆνον. καὶ τὴν πρώτην σύστασιν αὐτῆς φασι θρηνώδη τινὰ γενέσθαι. Ὄλυμπον γὰρ πρῶτον Ἀριστόξενος ἐν τῷ πρώτῳ περὶ Μουσικῆς ἐπὶ τῷ Πύθωνί φησιν ἐπικήδειον αὐλῆσαι Λυδιστί. εἰσὶ δʼ οἳ Μελανιππίδην τούτου τοῦ μέλους ἄρξαι φασί· Πίνδαρος δʼ ἐν Παιᾶσιν ἐπὶ τοῖς Νιόβης γάμοις φησὶ Λύδιον ἁρμονίαν πρῶτον διδαχθῆναι. ἄλλοι δὲ Τόρηβον πρῶτον τῇ ἁρμονίᾳ χρήσασθαι, καθάπερ Διονύσιος ὁ Ἴαμβος ἱστορεῖ.
16Miksolyd makamı da hâle yatkındır ve tragedyalara uyar. Aristoksenos, Miksolyd'i ilk Sappho'nun bulduğunu, tragedya şairlerinin de ondan öğrendiğini söyler. Tragedya şairleri onu alıp Dor'la birleştirmişlerdir, çünkü Dor görkem ve vakar, Miksolyd ise hâl uyandırır; tragedya da bu ikisinin karışımıdır. Ama Aristoksenos Armoni Tarihi Notları'nda bulucusunun aulosçu Pythokleides olduğunu söyler. Lysis'e göre ise Atinalı Lamprokles, bu makamın ayrılma noktasının herkesin sandığı yerde değil, tize doğru olduğunu fark etmiş ve ona paramese'den en pes hypate'ye uzanan biçimi vermiştir. Miksolyd'in zıddı olan ve İon'a yakın duran Gevşek Lyd'i ise Atinalı Damon'un bulduğu söylenir.
καὶ ἡ Μιξολύδιος δὲ παθητικὴ τίς ἐστι, τραγῳδίαις ἁρμόζουσα., Ἀριστόξενος δέ φησι Σαπφὼ πρώτην εὕρασθαι τὴν Μιξολυδιστί, παρʼ ἧς τοὺς τραγῳδοποιοὺς μαθεῖν· λαβόντας γοῦν αὀτοὺς συζεῦξαι τῇ Δωριστί, ἐπεὶ ἡ μὲν τὸ μεγαλοπρεπὲς καὶ ἀξιωματικὸν ἀποδίδωσιν ἡ δὲ τὸ παθητικόν, μέμικται δὲ διὰ τούτων τραγῳδία. ἐν δὲ τοῖς Ἱστορικοῖς τῆς Ἁρμονικῆς Πυθοκλείδην φησὶ τὸν αὐλητὴν εὑρετὴν αὐτῆς γεγονέναι. Λῦσις δὲ Λαμπροκλέα τὸν Ἀθηναῖον συνιδόντα, ὅτι οὐκ ἐνταῦθα ἔχει τὴν διάζευξιν, ὅπου σχεδὸν ἅπαντες ᾤοντο, ἀλλʼ ἐπὶ τὸ ὀξύ, τοιοῦτον αὐτῆς ἀπεργάσασθαι τὸ σχῆμα οἷον τὸ ἀπὸ παραμέσης ἐπὶ ὑπάτην ὑπατῶν. ἀλλὰ μὴν καὶ τὴν Ἐπανειμένην Λυδιστί, εἴπερ ἐναντία τῇ Μιξολυδιστί, παραπλησίαν οὖσαν τῇ Ἰάδι, ὑπὸ Δάμωνος εὑρῆσθαί φασι τοῦ Ἀθηναίου.
17Bu makamlardan biri ağıta yatkın, öteki gevşek olduğundan, Platon haklı olarak onları reddetti ve savaşçı ve ölçülü adamlara yaraşan Dor makamını seçti. Elbette, Aristoksenos'un Musiki Üzerine'nin ikinci kitabında dediği gibi, bu makamlarda da devletlerin korunmasına yarayan bir şey olduğunu bilmiyor değildi. Çünkü Platon musiki bilimine çok emek vermiş, Atinalı Drakon ile Akragaslı Metellos'un dersini dinlemişti. Ama daha önce söylediğimiz gibi, Dor makamında çok ağırbaşlılık vardır; bu yüzden onu üstün tuttu. Alkman, Pindaros, Simonides ve Bakkhylides'in birçok Dor kızlar korosu şarkısı yazdığını da biliyordu; prosodionların ve paianların, hatta bazı trajik ağıtların ve aşk şiirlerinin de Dor tarzında bestelendiğini biliyordu. Ama ona Ares'e ve Athena'ya yazılanlarla spondeionlar yetiyordu; çünkü bunlar ölçülü bir adamın psykhēsini güçlendirmeye yeterdi. Lyd ve İon hakkında da bilgisiz değildi; tragedyanın bu ezgi türünü kullandığını biliyordu.
τούτων δὴ τῶν ἁρμονιῶν τῆς μὲν θρηνῳδικῆς τινος οὔσης τῆς δʼ ἐκλελυμένης, εἰκότως ὁ Πλάτων παραιτησάμενος αὐτὸς τὴν Δωριστὶ ὡς πολεμικοῖς ἀνδράσι καὶ σώφροσιν ἁρμόζουσαν εἵλετο· οὐ μὰ Δίʼ ἀγνοήσας, ὡς Ἀριστόξενός φησιν ἐν τῷ δευτέρῳ τῶν Μουσικῶν, ὅτι καὶ ἐν ἐκείναις τι χρήσιμον ἦν πρὸς πολιτειῶν φυλακήν· πάνυ γὰρ προσέσχε τῇ μουσικῇ ἐπιστήμῃ Πλάτων, ἀκουστὴς γενόμενος Δράκοντος τοῦ Ἀθηναίου καὶ Μετέλλου τοῦ Ἀκραγαντίνου. ἀλλʼ ἐπεί, ὡς προείπομεν, πολὺ τὸ σεμνόν ἐστιν ἐν τῇ Δωριστί, ταύτην προυτίμησεν· οὐκ ἠγνόει δʼ ὅτι πολλὰ Δώρια Παρθένεια ἅμα Ἀλκμᾶνι καὶ Πινδάρῳ καὶ Σιμωνίδῃ καὶ Βακχυλίδῃ πεποίηται, ἀλλὰ μὴν καὶ ὅτι προσόδια καὶ παιᾶνες, καὶ μέντοι ὅτι καὶ τραγικοὶ οἶκτοί ποτε ἐπὶ τοῦ Δωρίου τρόπου ἐμελῳδήθησαν καί τινα ἐρωτικὰ ἐξήρκει δʼ αὐτῷ τὰ εἰς τὸν Ἄρη καὶ Ἀθηνᾶν καὶ τὰ σπονδεῖα· ἐπιρρῶσαι γὰρ ταῦτα ἱκανὰ ἀνδρὸς σώφρονος ψυχήν καὶ περὶ τοῦ Λυδίου δʼ οὐκ ἠγνόει καὶ περὶ τῆς Ἰάδος· ἠπίστατο γὰρ ὅτι ἡ τραγῳδία ταύτῃ τῆ μελοποιίᾳ κέχρηται.
18Eskilerin hepsi de bütün makamları bildikleri hâlde yalnız bazılarını kullanmışlardır. Bu darlığın ve az telli çalgının sebebi bilgisizlikleri değildi. Olympos, Terpandros ve onların tercihini izleyenler de çok telli çalgıyı ve süslü çeşitliliği bilgisizlikten bırakmış değillerdi. Olympos'un, Terpandros'un ve onlarla aynı tarzdaki herkesin eserleri buna tanıktır. Bunlar az telli ve sade oldukları hâlde süslü ve çok telli eserlerden üstündür; öyle ki kimse Olympos'un tarzını taklit edemez, çok telliliğe ve çok tarzlılığa dalanlar da ondan geride kalır.
καὶ οἱ παλαιοὶ δὲ πάντες οὐκ ἀπείρως ἔχοντες πασῶν τῶν ἁρμονιῶν ἐνίαις ἐχρήσαντο· οὐ γὰρ ἡ ἄγνοια τῆς τοιαύτης στενοχωρίας; καὶ ὀλιγοχορδίας αὐτοῖς αἰτία γεγένηται· οὐδὲ διʼ ἄγνοιαν οἱ περὶ Ὄλυμπον καὶ Τέρπανδρον καὶ οἱ ἀκολουθήσαντες τῇ τούτων προαιρέσει περιεῖλον τὴν πολυχορδίαν τε καὶ ποικιλίαν. μαρτυρεῖ γοῦν τὰ Ὀλύμπου τε καὶ Τερπάνδρου ποιήματα καὶ τῶν τούτοις ὁμοιοτρόπων πάντων· ἀλιγόχορδα γὰρ ὄντα καὶ ἁπλᾶ διαφέρει τῶν ποικίλων καὶ πολυχόρδων, ὡς μηδένα δύνασθαι μιμήσασθαι τὸν Ὀλύμπου τρόπον, ὑστερίζειν δὲ τούτου τοὺς ἐν τῷ πολυχόρδῳ τε καὶ πολυτρόπῳ καταγιγνομένους.
19Eskilerin spondeion tarzında triteden bilgisizlik yüzünden uzak durmadıkları, eşlik çalgısındaki kullanımından bellidir. Bu sesi bilmeselerdi, onu parhypate ile uyum içinde asla kullanamazlardı. Demek ki spondeion tarzında triteyi çıkarmanın yarattığı güzel karakter, işitişlerini ezgiyi paranete'ye geçirmeye yöneltmiştir. Nete için de aynı şey söylenebilir. Eşlik çalgısında bu sesi kullanıyorlardı; paranete ile uyumsuz, mese ile uyumlu bir aralık veriyordu. Ama ezgide spondeion tarzına uygun görmüyorlardı. Bunlarla kalmayıp herkes synemmenon nete'sini de aynı şekilde kullanmıştır: Eşlik çalgısında onu paranete ve parameseyle uyumsuz, mese ve likhanosla uyumlu çalıyorlardı; ama ezgide kullanan, doğurduğu karakterden utanırdı.
Olympos'un ve onu izleyenlerin bu sesi bilmediği de Phryg parçalardan anlaşılır; çünkü onu yalnız eşlik çalgısında değil, Ana Tanrıça ezgilerinde ve bazı Phryg parçalarda ezgide de kullanıyorlardı. Hypate dörtlüsüne gelince, Dor parçalarda bundan bilgisizlik yüzünden uzak durmadıkları açıktır. Nitekim öteki tonlarda onu kullanıyorlardı, demek ki biliyorlardı; ama karakteri korumak için Dor tonunda çıkarıyor, onun güzelliğine saygı gösteriyorlardı.
Ὅτι δʼ οἱ παλαιοὶ οὐ διʼ ἄγνοιαν ἀπείχοντο τῆς τρίτης ἐν τῷ σπονδειάζοντι τρόπῳ, φανερὸν ποιεῖ ἡ ἐν τῇ κρούσει γενομένη χρῆσις· οὐ γὰρ ἂν ποτʼ αὐτῇ πρὸς τὴν παρυπάτην κεχρῆσθαι συμφώνως, μὴ γνωρίζοντας τὴν χρῆσιν· ἀλλὰ δῆλον ὅτι τὸ τοῦ κάλλους ἦθος, ὃ γίγνεται ἐν τῷ σπονδειακῷ τρόπῳ διὰ τὴν τῆς τρίτης ἐξαίρεσιν, τοῦτʼ ἦν τὸ τὴν αἴσθησιν αὐτῶν ἐπάγον ἐπὶ τὸ διαβιβάζειν τὸ μέλος ἐπὶ τὴν παρανήτην. ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ περὶ τῆς νήτης· καὶ γὰρ ταύτῃ κατὰ μὲν τὴν κροῦσιν ἐχρῶντο, καὶ πρὸς παρανήτην διαφώνως καὶ πρὸς μέσην συμφώνως· κατὰ δὲ τὸ μέλος οὐκ ἐφαίνετο αὐτοῖς οἰκεία εἶναι τῷ σπονδειακῷ τρόπῳ. οὐ μόνον δὲ τούτοις ἀλλὰ καὶ τῇ συνημμένων νήτῃ οὕτω κέχρηνται πάντες· κατὰ μὲν γὰρ τὴν κροῦσιν αὐτὴν διεφώνουν πρός τε παρανήτην καὶ πρὸς παραμέσην, καὶ συνεφώνουν πρός τε μέσην καὶ πρὸς λιχανόν κατὰ δὲ τὸ μέλος κἂν αἰσχυνθῆναι τῷ χρησαμένῳ ἐπὶ τῷ γιγνομένῳ διʼ αὐτὴν ἤθει. δῆλον δʼ εἶναι καὶ ἐκ τῶν Φρυγίων, ὅτι οὐκ ἠγνόητο ὑπʼ Ὀλύμπου τε καὶ τῶν ἀκολουθησάντων ἐκείνῳ· ἐχρῶντο γὰρ αὐτῇ οὐ μόνον κατὰ τὴν κροῦσιν, ἀλλὰ καὶ κατὰ τὸ μέλος ἐν τοῖς Μητρῴοις καὶ ἔν τισὶ τῶν Φρυγίων. δῆλον δὲ καὶ τὸ περὶ τῶν ὑπατῶν, ὅτι οὐ διʼ ἄγνοιαν ἀπείχοντο ἐν τοῖς Δωρίοις τοῦ τετραχόρδου τούτου· αὐτίκα ἐπὶ τῶν λοιπῶν τόνων ἐχρῶντο, δηλονότι εἰδότες· διὰ δὲ τὴν τοῦ ἤθους φυλακὴν ἀφῄρουν ἐπὶ τοῦ Δωρίου τόνου, τιμῶντες τὸ καλὸν αὐτοῦ.
20Tragedya şairlerinde de buna benzer bir şey vardır. Tragedya kromatik cinsi ve ilgili ritmi bugüne dek kullanmamıştır; oysa tragedyadan birçok nesil eski olan kithara bunu başından beri kullanmıştır. Kromatiğin enarmonikten eski olduğu açıktır. Elbette burada eskilikten kastımız, insan tabiatının onunla karşılaşması ve onu kullanmasıdır; cinslerin tabiatı bakımından biri ötekinden eski değildir. Şimdi biri Aiskhylos'un ya da Phrynikhos'un kromatikten bilgisizlik yüzünden uzak durduğunu söylese, saçmalamış olmaz mı? Bunu söyleyen, Pankrates'in de kromatik cinsi bilmediğini söyleyebilir; çünkü o da çoğunlukla ondan uzak durmuş, ama bazı eserlerinde kullanmıştır. Demek ki bilgisizlikten değil, tercihten uzak durmuştur. Nitekim kendisinin dediği gibi Pindaros ve Simonides tarzına, kısacası bugünkülerin eski dediği tarza özeniyordu.
οἷόν τι καὶ ἐπὶ τῶν τῆς τραγῳδίας ποιητῶν· τῷ γὰρ χρωματικῷ γένει καὶ τῷ ῥυθμῷ τραγῳδία μὲν οὐδέπω καὶ τήμερον κέχρηται, κιθάρα δέ, πολλαῖς γενεαῖς πρεσβυτέρα τραγῳδίας οὖσα, ἐξ ἀρχῆς ἐχρήσατο. τὸ δὲ χρῶμα ὅτι πρεσβύτερόν ἐστι τῆς ἁρμονίας, σαφές. δεῖ γὰρ δηλονότι κατὰ τὴν τῆς ἀνθρωπίνης φύσεως ἔντευξιν καὶ χρῆσιν τὸ πρεσβύτερον λέγειν· κατὰ γὰρ αὐτὴν τὴν τῶν γενῶν φύσιν οὐκ ἔστιν ἕτερον ἑτέρου πρεσβύτερον. εἰ οὖν τις Αἰσχύλον ἢ Φρύνιχον φαίη ἄγνοιαν ἀπεσχῆσθαι τοῦ χρώματος, ἆρά γ’ οὐκ ἂν ἄτοπος εἴη; ὁ γὰρ αὐτὸς καὶ Παγκράτην ἂν εἴποι ἀγνοεῖν τὸ χρωματικὸν γένος· ἀπείχετο γὰρ καὶ οὗτος ὡς ἐπὶ τὸ πολὺ τούτου, ἐχρήσατο δʼ ἔν τισιν· οὐ διʼ ἄγνοιαν οὖν δηλονότι, ἀλλὰ διὰ τὴν προαίρεσιν ἀπείχετο· ἐζήλου γοῦν, ὡς αὐτὸς ἔφη, τὸν Πινδάρειόν τε καὶ Σιμωνίδειον τρόπον καὶ καθόλου τὸ ἀρχαῖον καλούμενον · ὑπὸ τῶν νῦν.
21Mantineialı Tyrtaios, Korinthli Andreas, Phliuslu Thrasyllos ve daha birçokları için de aynı şey söylenebilir. Hepsinin kromatikten, makam değişiminden, çok telli çalgıdan ve o sırada ortada bulunan başka birçok ritimden, makamdan, söyleyişten, ezgi yapısından ve icra biçiminden tercihleri yüzünden uzak durduklarını biliyoruz. Mesela Megaralı Telephanes, syrinks tertibatına öyle savaş açmıştı ki aulos yapımcılarının onu aulosa takmasına hiç izin vermedi; Pythia yarışmasından da en çok bu yüzden çekildi.
Genel olarak, biri bir şeyi kullanmamaktan yola çıkıp kullanmayanları bilgisizlikle suçlarsa, bugünkülerden de pek çoğunu suçlamaya kalkışmış olur. Mesela Dorion yanlıları Antigenidas tarzını kullanmadıkları için küçümser; Antigenidas yanlıları da aynı sebeple Dorion tarzını. Kitharodlar da Timotheos tarzını küçümser; çünkü neredeyse hepsi ondan ayrılıp yama işi parçalara ve Polyeidos'un eserlerine yönelmiştir.
Öte yandan süslü çeşitlilik konusuna doğru ve bilgiyle bakıp o zamanı bugünle karşılaştıran, çeşitliliğin o zaman da kullanıldığını görür. Çünkü eskiler ritim düzenlemede daha çeşitli bir süslülük kullanmışlardır; ritmik çeşitliliğe değer veriyorlardı. Çalgı ifadeleri de o zaman daha çeşitliydi; bugünküler ezgiye, o zamankiler ritme düşkündür. Demek ki eskiler kırık dökük ezgilerden bilgisizlikten değil, tercihle uzak durmuşlardır. Bunda şaşılacak ne var? Hayattaki başka birçok uğraşı da kullanmayanlar bilir, ama bazı işlere yakışmadığı için kullanmaktan vazgeçip kendilerinden uzak tutarlar.
ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ περὶ Τυρταίου τε τοῦ Μαντινέως καὶ Ἀνδρέα τοῦ Κορινθίου καὶ Θρασύλλου τοῦ Φλιασίου καὶ ἑτέρων πολλῶν, οὓς πάντας ἴσμεν διὰ προαίρεσιν ἀπεσχημένους χρώματὸς τε καὶ μεταβολῆς καὶ πολυχορδίας καὶ ἄλλων πολλῶν ἐν μέσῳ ὄντων ῥυθμῶν τε καὶ ἁρμονιῶν καὶ λέξεων καὶ μελοποιίας καὶ ἑρμηνείας. αὐτίκα Τηλεφάνης ὁ Μεγαρικὸς οὕτως ἐπολέμησε ταῖς σύριγξιν, ὥστε τοὺς αὐλοποιοὺς οὐδʼ ἐπιθεῖναι πώποτʼ εἴασεν ἐπὶ τοὺς αὐλούς, ἀλλὰ καὶ τοῦ Πυθικοῦ ἀγῶνος μάλιστα διὰ ταῦτʼ ἀπέστη. καθόλου δʼ εἴ τις τῷ μὴ χρῆσθαι τεκμαιρόμενος καταγνώσεται τῶν μὴ χρωμένων ἄγνοιαν, πολλῶν ἄν τις φθάνοι καὶ τῶν νῦν καταγιγνώσκων οἷον, τῶν μὲν Δωριωνείων τοῦ Ἀντιγενιδείου τρόπου καταφρονούντων, ἐπειδήπερ οὐ χρῶνται αὐτῷ τῶν δʼ, Ἀντιγενιδείων τοῦ Δωριωνείου διὰ τὴν αὐτὴν αἰτίαν τῶν κιθαρῳδῶν τοῦ Τιμοθείου τρόπου, σχεδὸν γὰρ ἀποπεφοιτήκασιν εἴς τε τὰ καττύματα καὶ εἰς τὰ Πολυείδου ποιήματα. πάλιν δʼ αὖ εἴ τις καὶ περὶ τῆς ποικιλίας ὀρθῶς τε καὶ ἐμπείρως ἐπισκοποίη, τὰ τότε καὶ τὰ νῦν συγκρίνων, εὕροι ἂν ἐν χρήσει οὖσαν καὶ τότε τὴν ποικιλίαν, τῇ γὰρ περὶ τὰς ῥυθμοποιίας ποικιλίᾳ οὔσῃ ποικιλωτέρᾳ ἐχρήσαντο οἱ παλαιοί· ἐτίμων γοῦν τὴν ῥυθμικὴν ποικιλίαν, καὶ τὰ περὶ τὰς κρουματικὰς δὲ διαλέκτους τότε ποικιλώτερα ἦν· οἱ μὲν γὰρ νῦν φιλομαθεῖς οἱ δὲ τότε φιλόρρυθμοι. δῆλον οὖν ὅτι οἱ παλαιοὶ οὐ διʼ ἄγνοιαν ἀλλὰ διὰ προαίρεσιν ἀπείχοντο τῶν κεκλασμένων μελῶν. καὶ τί θαυμαστόν; πολλὰ γὰρ καὶ ἄλλα τῶν κατὰ τὸν βίον ἐπιτηδευμάτων οὐκ ἀγνοεῖται μὲν ὑπὸ τῶν χρωμένων, ἀπηλλοτρίωται δʼ αὐτῶν, τῆς χρείας ἀφαιρεθείσης, διὰ τὸ εἰς ἔνια ἀπρεπές.
22Platon'un öteki makamları bilgisizlikten ya da tecrübesizlikten değil, öyle bir devlete yakışmadıkları için reddettiğini gösterdik. Şimdi de armoniyi bildiğini gösterelim. Timaios'taki psykhēnin doğuşu bahsinde matematik ilimlerine ve musikiye verdiği emeği şöyle ortaya koymuştur: "Bundan sonra iki katlı ve üç katlı aralıkları doldurdu; oradan parçalar kesip bunların arasına yerleştirdi, öyle ki her aralıkta iki orta oldu." Bu giriş, biraz sonra göstereceğimiz gibi, armoni bilgisinin eseridir.
Bütün ortaların türediği üç temel orta vardır: aritmetik, armonik ve geometrik. Bunlardan biri eşit sayıyla aşar ve aşılır, biri eşit oranla, biri ne oranla ne de sayıyla. Platon, dört öğenin psykhē armonisini ve benzemezlerin birbiriyle uyumunun sebebini armonik yolla göstermek isteyince, her aralıkta musiki oranına göre psykhēye ait iki orta belirtmiştir. Çünkü musikide oktav uyumunun ortasında iki aralık bulunur. Bunların oranını gösterelim.
Oktav iki kat oranda görülür. Örnek olarak sayılarda 6 ve 12 bu iki kat oranı verir. Bu aralık, mese dörtlüsünün hypatesinden diezeugmenon netesine uzanır. Uçlar 6 ile 12 olduğuna göre hypate 6, nete 12 sayısına sahiptir. Şimdi bunlara arada kalan sayıları eklemek gerekir; uçlara göre bunlardan biri üçte dört, biri bir buçuk kat oranında çıkar. Bunlar 8 ve 9'dur: 8, 6'nın üçte dört katı, 9 ise bir buçuk katıdır. Bir uç böyledir; öteki uç olan 12 ise 9'un üçte dört, 8'in bir buçuk katıdır. Demek ki bu sayılar 6 ile 12 arasına düşer ve oktav aralığı bir dörtlü ile bir beşliden oluşur; o hâlde mese 8, paramese 9 sayısına sahip olacaktır. Böylece hypatenin meseye oranı, paramesenin diezeugmenon netesine oranı gibi olur. Çünkü mese hypatesinden meseye bir dörtlü, parameseden diezeugmenon netesine de bir dörtlü vardır. Aynı oran sayılarda da bulunur: 6'nın 8'e oranı, 9'un 12'ye oranı gibidir; 6'nın 9'a oranı da 8'in 12'ye oranı gibidir. Çünkü 8, 6'nın, 12 de 9'un üçte dört katıdır; 9, 6'nın, 12 de 8'in bir buçuk katıdır. Platon'un matematik ilimlerine verdiği emeği ve bu alandaki tecrübesini göstermeye söylediklerimiz yeter.
δεδειγμένου δʼ ὅτι ὁ Πλάτων οὔτʼ ἀγνοίᾳ οὔτʼ ἀπειρίᾳ τὰ ἄλλα παρῃτήσατο ἀλλʼ ὡς οὐ πρέποντα τοιαύτῃ πολιτείᾳ, δείξομεν ἑξῆς ὅτι ἔμπειρος ἁρμονίας ἦν. ἐν γοῦν τῇ ψυχογονίᾳ τῇ ἐν τῷ Τιμαίῳ τήν τε περὶ τὰ μαθήματα καὶ μουσικὴν σπουδὴν ἐπεδείξατο ὧδέ πως· καὶ μετὰ ταῦτα συνεπλήρου τά τε διπλάσια καὶ τὰ τριπλάσια διαστήματα, μοίρας τʼ ἐκεῖθεν ἀποτέμνων καὶ τιθεὶς εἰς τὸ μεταξὺ τούτων· ὥστʼ ἐν ἑκάστῳ διαστήματι δύο εἶναι μεσότητας. ἁρμονικῆς γὰρ ἦν ἐμπειρίας τοῦτο τὸ προοίμιον, ὡς αὐτίκα δείξομεν. τρεῖς εἰσι μεσότητες αἱ πρῶται, ἀφʼ ὧν λαμβάνεται πᾶσα μεσότης, ἀριθμητική, ἁρμονική, γεωμετρουμένη. τούτων ἡ μὲν ἴσῳ ἀριθμῷ ὑπερέχει καὶ ὑπερέχεται ἡ δʼ ἴσῳ λόγῳ ἡ δʼ οὔτε λόγῳ οὔτʼ ἀριθμῷ, ὁ τοίνυν τὴν ψυχικὴν ἁρμονίαν τῶν τεσσάρων στοιχείων καὶ τὴν αἰτίαν τῆς πρὸς ἄλληλα ἐξ ἀνομοίων συμφωνίας δεῖξαι ἁρμονικῶς βουληθεὶς ἐν ἑκάστῳ διαστήματι δύο μεσότητας ψυχικὰς ἀπέφηνε κατὰ τὸν μουσικὸν λόγον. τῆς γὰρ διὰ πασῶν ἐν μουσικῇ συμφωνίας δύο διαστήματα μέσα εἶναι συμβέβηκεν, ὧν τὴν ἀναλογίαν δείξομεν. ἡ μὲν γὰρ διὰ πασῶν ἐν διπλασίονι· λόγῳ θεωρεῖται· ποιήσει δʼ εἰκόνος χάριν τὸν διπλάσιον λόγον κατʼ ἀριθμὸν τὰ ἓξ καὶ τὰ δώδεκα· ἔστι δὲ τοῦτο τὸ διάστημα ἀφʼ ὑπάτης μέσων ἐπὶ νήτην διεζευγμένων. ὄντων οὖν τῶν ἓξ καὶ δώδεκα ἄκρων, ἔχει ἡ μὲν ὑπάτη μέσων τὸν τῶν ἓξ ἀριθμόν, ἡ δὲ νήτη διεζευγμένων τὸν τῶν δώδεκα. λαβεῖν δὴ λοιπὸν χρὴ πρὸς τούτοις ἀριθμοὺς τοὺς μεταξὺ πίπτοντας· ὧν οἱ ἄκροι ὁ μὲν ἐπίτριτος ὁ δʼ ἡμιόλιος φανήσεται· εἰσὶ δʼ ὁ τῶν ὀκτὼ καὶ τῶν ἐννέα· τῶν γὰρ ἓξ τὰ μὲν ὀκτὼ ἐπίτριτα τὰ δʼ ἐννέα ἡμιόλια. τὸ μὲν ἓν ἄκρον τοιοῦτο, τὸ δʼ ἄλλο τὸ τῶν δώδεκα τῶν μὲν ἐννέα ἐπίτριτα τῶν δʼ ὀκτὼ ἡμιόλια. τούτων οὖν τῶν ἀριθμῶν ὄντων μεταξὺ τῶν ἓξ καὶ τῶν δώδεκα καὶ τοῦ διὰ πασῶν διαστήματος ἐκ τοῦ διὰ τεττάρων καὶ τοῦ διὰ πέντε συνεστῶτος, δῆλον ὅτι ἕξει ἡ μὲν μέση τὸν τῶν ὀκτὼ ἀριθμόν, ἡ δὲ παραμέση τὸν τῶν ἐννέα. τούτου γενομένου, ἕξει ἡ ὑπάτη πρὸς μέσην ὡς παραμέση πρὸς νήτην διεζευγμένων ἀπὸ γὰρ ὑπάτης μέσων διὰ τεττάρων ἐπὶ μέσην, ἀπὸ δὲ παραμέσης ἐπὶ νήτην διεζευγμένων διὰ πασῶν. ἡ αὐτὴ δʼ ἀναλογία καὶ ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν εὑρίσκεται ὡς γὰρ ἔχει τὰ ἓξ πρὸς τὰ ὀκτώ, οὕτω τὰ ἐννέα πρὸς τὰ δώδεκα· καὶ ὡς ἔχει τὰ ἓξ πρὸς τὰ ἐννέα, οὕτω τὰ ὀκτὼ πρὸς τὰ δώδεκα· ἐπίτριτα γὰρ τὰ μὲν ὀκτὼ τῶν ἓξ τὰ δὲ δώδεκα τῶν ἐννέα, ἡμιόλιά δὲ τὰ μὲν ἐννέα τῶν ἓξ τὰ δὲ δώδεκα τῶν ὀκτώ. ἀρκέσει τὰ εἰρημένα εἰς τὸ ἐπιδεδειχέναι ἣν εἶχε περὶ τὰ μαθήματα σπουδὴν καὶ ἐμπειρίαν Πλάτων.
23Armoninin ağırbaşlı, tanrısal ve büyük bir şey olduğunu Platon'un öğrencisi Aristoteles şöyle söyler: "Armoni göğe aittir; tabiatı tanrısal, güzel ve daimōnîdir. Kuvvece dört parçalı olan armoninin iki ortası vardır: aritmetik ve armonik. Parçaları, büyüklükleri ve farkları sayıya ve eşit ölçüye göre görünür; çünkü ezgiler iki dörtlü içinde düzenlenir." Sözleri bunlardır.
Armoninin bedeninin birbirine benzemeyen, ama birbiriyle uyumlu parçalardan oluştuğunu söylüyordu; ortalarının da aritmetik orana göre uyumlu olduğunu. Çünkü netenin hypateye iki kat oranla akort edilmesi oktav uyumunu verir. Daha önce dediğimiz gibi, netenin değeri 12 birim, hypateninki 6 birimdir; hypateyle bir buçuk kat oranla uyuşan parameseninki 9 birimdir; mesenin de 8 birim olduğunu söylemiştik. Musikinin en temel aralıkları bunlardan oluşur: üçte dört oranındaki dörtlü, bir buçuk kat oranındaki beşli ve iki kat oranındaki oktav. Tonun oranı olan sekizde dokuz da korunur.
Armoninin parçaları parçalarını, ortaları ortalarını aynı farklarla aşar ve onlarca aşılır; hem sayılardaki fark bakımından hem geometrik değer bakımından. Aristoteles bu değerleri şöyle gösterir: Nete meseyi kendisinin üçte biri kadar aşar; hypate de paramese tarafından aynı şekilde aşılır. Böylece farklar görelidir: aynı kesirlerle aşarlar ve aşılırlar. Nitekim uçlar, mese ve paramese karşısında aynı oranlarla, üçte dört ve bir buçuk kat oranlarıyla aşar ve aşılır. Armonik fark budur. Netenin ve mesenin farkı ise aritmetik orana göre eşit kısımlarla kendini gösterir; paramesenin hypateye farkı da öyle. Çünkü paramese meseyi sekizde dokuz oranıyla aşar; nete ise hypatenin iki katıdır; paramese hypatenin bir buçuk katıdır; mese de hypateye üçte dört oranıyla akort edilmiştir. Parçaları ve sayılarıyla armoninin tabiatı, Aristoteles'e göre de böyledir.
ὅτι δὲ σεμνὴ ἡ ἁρμονία καὶ θεῖόν τι καὶ μέγα, Ἀριστοτέλης ὁ Πλάτωνος ταυτὶ λέγει· ἡ δʼ ἁρμονία ἐστὶν οὐρανία, τὴν φύσιν ἔχουσα θείαν καὶ καλὴν καὶ δαιμονίαν τετραμερὴς δὲ τῇ δυνάμει πεφυκυῖα δύο μεσότητας ἔχει, ἀριθμητικήν τε καὶ ἁρμονικὴν φαίνεταί τε τὰ μέρη αὐτῆς καὶ τὰ μεγέθη καὶ αἱ ὑπεροχαὶ κατʼ ἀριθμὸν καὶ ἰσομετρίαν· ἐν γὰρ δυσὶ τετραχόρδοις ῥυθμίζεται τὰ μέλη. ταῦτα μὲν τὰ ῥητά. συνεστάναι δʼ αὐτῆς τὸ σῶμα ἔλεγεν ἐκ μερῶν ἀνομοίων, συμφωνούντων μέντοι πρὸς ἄλληλα· ἀλλὰ μὴν καὶ τὰς μεσότητας αὐτῆς κατὰ τὸν ἀριθμητικὸν λόγον συμφωνεῖν. τὸν γὰρ νέατον πρὸς τὸν ὕπατον ἐκ διπλασίου λόγου ἡρμοσμένον τὴν διὰ πασῶν συμφωνίαν ἀποτελεῖν. ἔχει γάρ, ὡς προείπομεν, τὸν νέατον δώδεκα μονάδων τὸν δʼ ὕπατον ἕξ τὴν δὲ παραμέσην συμφωνοῦσαν πρὸς ὑπάτην καθʼ ἡμιόλιον λόγον ἐννέα μονάδων· τῆς δὲ μέσης ὀκτὼ εἶναι μονάδας ἐλέγομεν. συγκεῖσθαι δὲ διὰ τούτων τῆς μουσικῆς τὰ κυριώτατα διαστήματα συμβαίνει, τό τε διὰ τεσσάρων ὅ ἐστι κατὰ τὸν ἐπίτριτον λόγον, καὶ τὸ διὰ πέντε ὅ ἐστι κατὰ τὸν ἡμιόλιον λόγον, καὶ τὸ διὰ πασῶν ὅ ἐστι κατὰ τὸν διπλάσιον· ἀλλὰ γὰρ καὶ τὸν ἐπόγδοον σῴζεσθαι, ὅς ἐστι κατὰ τὸν τονιαῖον λόγον. ταῖς αὐταῖς δʼ ὑπεροχαῖς ὑπερέχειν καὶ ὑπερέχεσθαι τῆς ἁρμονίας τὰ μέρη ὑπὸ τῶν μερῶν καὶ τὰς μεσότητας ὑπὸ τῶν μεσοτήτων κατά τε τὴν ἐν ἀριθμοῖς ὑπεροχὴν καὶ κατὰ τὴν γεωμετρικὴν δύναμιν συμβαίνει. ἀποφαίνει γοῦν αὐτὰς Ἀριστοτέλης τὰς δυνάμεις ἐχούσας τοιαύτας, τὴν μὲν νεάτην τῆς μέσης τῷ τρίτῳ μέρει τῷ αὑτῆς ὑπερέχουσαν, τὴν δʼ ὑπάτην ὑπὸ τῆς παραμέσης ὑπερεχομένην ὁμοίως· ὡς γίγνεσθαι τὰς ὑπεροχὰς τῶν πρός τι· τοῖς γὰρ αὐτοῖς μέρεσιν ὑπερέχουσι καὶ ὑπερέχονται· τοῖς γοῦν αὐτοῖς λόγοις οἱ ἄκροι τῆς μέσης καὶ παραμέσης ὑπερέχουσι καὶ ὑπερέχονται, ἐπιτρίτῳ καὶ ἡμιολίῳ. τοιαύτη δὴ ὑπεροχή ἐστιν ἡ ἁρμονική. ἡ δὲ τῆς νεάτης ὑπεροχὴ καὶ τῆς μέσης κατʼ ἀριθμητικὸν λόγον ἴσῳ μέρει τὰς ὑπεροχὰς ἐμφαίνουσιν, ὡσαύτως καὶ ἡ παραμέση τῆς ὑπάτης· τῆς γὰρ μέσης ἡ παραμέση κατὰ τὸν ἐπόγδοον λόγον ὑπερέχει, πάλιν ἡ νεάτη τῆς ὑπάτης διπλασία ἐστίν ἡ δὲ παραμέση τῆς ὑπάτης ἡμιόλιος, ἡ δὲ μέση ἐπίτριτος πρὸς ὑπάτην ἥρμοσται. καὶ τοῖς μὲν μέρεσι καὶ τοῖς πλήθεσι καὶ κατʼ Ἀριστοτέλην ἡ ἁρμονία οὕτως ἔχουσα πέφυκε.
24Armoni de bütün parçaları da tabiata en uygun biçimde sınırsızın ve sınırlayanın, çift-tek olanın tabiatından oluşmuştur. Bütünü çifttir, çünkü dört terimden oluşur; parçaları ve oranları ise çift, tek ve çift-tektir. Netesi 12 birimle çift, paramesesi 9 birimle tek, mesesi 8 birimle çift, hypatesi ise 6 birimle çift-tektir. Böyle bir tabiata sahip olan armoni, parçalarıyla birlikte farklar ve oranlar bakımından birbiriyle uyuşur; bütün bütünle, parçalar parçalarla ahenk içindedir.
συνέστηκε δὲ φυσικώτατα ἔκ τε τῆς ἀπείρου καὶ περαινούσης καὶ ἐκ τῆς ἀρτιοπερίσσου φύσεως καὶ αὐτὴ καὶ τὰ μέρη αὐτῆς πάντα· αὐτὴ μὲν γὰρ ὅλη ἀρτία ἐστί, τετραμερὴς οὖσα τοῖς ὅροις· τὰ δὲ μέρη αὐτῆς καὶ οἱ λόγοι ἄρτιοι καὶ περισσοὶ καὶ ἀρτιοπέρισσοι. τὴν μὲν γὰρ νεάτην ἔχει ἀρτίαν ἐκ δώδεκα μονάδων, τὴν δὲ παραμέσην περισσὴν ἐξ ἐννέα μονάδων, τὴν δὲ μέσην ἀρτίαν ἐξ ὀκτὼ μονάδων, τὴν δʼ ὑπάτην ἀρτιοπέρισσον, ἓξ μονάδων οὖσαν. οὕτω δὲ πεφυκυῖα αὐτή τε καὶ τὰ μέρη αὐτῆς πρὸς ἄλληλα ταῖς ὑπεροχαῖς τε καὶ τοῖς λόγοις, ὅλη θʼ ὅλῃ καὶ τοῖς μέρεσι συμφωνεῖ.
25Üstelik bedenlerde oluşan hislerden göğe ait ve tanrısal olanlar, yani görme ve işitme, tanrıyla birlikte insanlara armoni yoluyla his kazandırır; armoniyi ses ve ışıkla görünür kılar. Bunları izleyen öteki hisler de armoniye göre kurulmuştur; çünkü onlar da işlerini armonisiz yapmazlar. Onlardan aşağıdadırlar, ama onlara yabancı değildirler. Çünkü görme ve işitme, tanrının huzuruyla birlikte bedenlere geldiklerinden, akla uygun olarak güçlü ve güzel bir tabiata sahiptirler.
ἀλλὰ μὴν καὶ αἱ αἰσθήσεις αἱ τοῖς σώμασιν ἐγγιγνόμεναι, αἱ μὲν, οὐράνιαι θεῖαι οὖσαι, μετὰ θεοῦ τὴν αἴσθησιν διὰ τὴν ἁρμονίαν παρεχόμεναι τοῖς ἀνθρώποις, ὄψις τε καὶ ἀκοή, μετὰ φωνῆς καὶ φωτὸς τὴν ἁρμονίαν ἐπιφαίνουσι· καὶ ἄλλαι δʼ αὐταῖς ἀκόλουθοι, αἰσθήσεις, καθʼ ἁρμονίαν συνεστᾶσι· πάντα γὰρ καὶ αὗται ἐπιτελοῦσιν οὐκ ἄνευ ἁρμονίας, ἐλάττους μὲν ἐκείνων οὖσαι οὐκ ἄπο δʼ ἐκείνων· ἐκεῖναι γὰρ ἅμα θεοῦ παρουσίᾳ παραγιγνόμεναι τοῖς σώμασι κατὰ λογισμὸν ἰσχυράν τε καὶ καλὴν φύσιν ἔχουσι.
26Buradan anlaşılıyor ki eski Yunanlar haklı olarak en çok musiki eğitimine önem vermişlerdir. Gençlerin psykhēlerini musikiyle biçimlendirmek ve zarafete göre ritme sokmak gerektiğine inanıyorlardı. Çünkü musiki her durumda ve ciddi her işte yararlıdır, en başta da savaş tehlikelerinde. Bu tehlikelerde bazıları aulos kullanırdı; Lakedaimonlular gibi: Onlar düşmana düzenli saflarla savaşmaya giderken Kastoreion denen ezgi aulosla çalınırdı. Bazıları düşmana lir eşliğinde yürürdü; Giritlilerin savaşa bu şekilde çıkmayı uzun süre sürdürdüğü anlatılır. Başkaları bugün bile boru kullanmaktadır. Argoslular kendi Sthenia oyunlarındaki güreşte aulos kullanıyordu. Bu yarışmanın ilk önce Danaos için konulduğu, sonra Zeus Sthenios'a adandığı söylenir. Hâlâ pentathlon yarışçılarına aulos eşlik etmesi âdettir; ama çalınan parça seçkin ya da eski değildir, o adamların âdet edindiği türden de değildir. Mesela Hierax'ın bu yarışma için yazdığı ve Endrome denen parça öyle değildir. Yine de zayıf ve seçilmemiş bir şey olsa bile eşlik ediliyor.
φανερὸν οὖν ἐκ τούτων, ὅτι τοῖς παλαιοῖς τῶν Ἑλλήνων εἰκότως μάλιστα πάντων ἐμέλησε πεπαιδεῦσθαι μουσικήν. τῶν γὰρ νέων τὰς ψυχὰς ᾤοντο δεῖν διὰ μουσικῆς πλάττειν τε καὶ ῥυθμίζειν ἐπὶ τὸ εὔσχημον, χρησίμης δηλονότι τῆς μουσικῆς ὑπαρχούσης πρὸς πάντα καιρὸν καὶ πᾶσαν ἐσπουδασμένην πρᾶξιν, προηγουμένως δὲ πρὸς τοὺς πολεμικοὺς κινδύνους· πρὸς οὓς οἱ μὲν αὐλοῖς ἐχρῶντο, καθάπερ Λακεδαιμόνιοι, παρʼ οἷς τὸ καλούμενον Καστόρειον ηὐλεῖτο μέλος, ὁπότε τοῖς πολεμίοις ἐν κόσμῳ προσῄεσαν μαχεσόμενοι· οἱ δὲ καὶ πρὸς λύραν ἐποίουν τὴν πρόσοδον τὴν πρὸς τοὺς ἐναντίους, καθάπερ ἱστοροῦνται μέχρι πολλοῦ χρήσασθαι τῷ τρόπῳ τούτῳ τῆς ἐπὶ τοὺς πολεμικοὺς κινδύνους ἐξόδου Κρῆτες. οἱ δʼ ἔτι καὶ καθʼ ἡμᾶς σάλπιγξι διατελοῦσι χρώμενοι. Ἀργεῖοι δὲ πρὸς τὴν τῶν Σθενείων τῶν καλουμένων παρʼ αὐτοῖς πάλην ἐχρῶντο τῷ αὐλῷ τὸν δʼ ἀγῶνα τοῦτον ἐπὶ Δαναῷ μὲν τὴν ἀρχὴν τεθῆναί φασιν, ὕστερον δʼ ἀνατεθῆναι Διὶ Σθενίῳ· οὐ μὴν ἀλλʼ ἔτι καὶ νῦν τοῖς πεντάθλοις νενόμισται προσαυλεῖσθαι οὐδὲν μὲν κεκριμένον οὐδʼ ἀρχαῖον, οὐδʼ οἷον ἐνομίζετο παρὰ τοῖς ἀνδράσιν ἐκείνοις, ὥσπερ τὸ ὑπὸ Ἱέρακος πεποιημένον πρὸς τὴν ἀγωνίαν ταύτην, ὃ ἐκαλεῖτο Ἐνδρομή· ὅμως δὲ καὶ εἰ ἀσθενές τι καὶ οὐ κεκριμένον, ἀλλʼ οὖν προσαυλεῖται.
27Daha eski zamanlarda Yunanların tiyatro musikisini bilmedikleri bile söylenir. Bütün musiki bilimi, tanrılara saygı ve gençlerin terbiyesi için kullanılıyordu. O insanlar arasında henüz hiç tiyatro kurulmamıştı; musiki hâlâ tapınaklarda yaşıyor, orada tanrıya saygı gösteriliyor ve iyi adamlar övülüyordu. Tiyatronun sonradan, "seyretmek" sözünün ise çok daha önce adını tanrıdan almış olması muhtemeldir. Çağımızda ise bozulma öyle ilerlemiştir ki terbiye edici tarzın ne anısı kalmıştır ne de kavrayışı; musikiyle uğraşan herkes tiyatro musikisine geçmiştir.
ἐπὶ μέντοι τῶν ἔτι ἀρχαιοτέρων οὐδʼ εἰδέναι φασὶ τοὺς Ἕλληνας τὴν θεατρικὴν μοῦσαν· ὅλην δʼ αὐτῆς τὴν ἐπιστήμην πρός τε θεῶν τιμὴν καὶ τὴν τῶν νέων παίδευσιν παραλαμβάνεσθαι, μηδὲ τὸ παράπαν ἤδη θεάτρου παρὰ τοῖς ἀνδράσιν ἐκείνοις κατεσκευασμένου, ἀλλʼ ἔτι τῆς μουσικῆς ἐν τοῖς ἱεροῖς ἀναστρεφομένης, ἐν οἷς τιμήν τε τοῦ θείου διὰ ταύτης ἐποιοῦντο καὶ τῶν ἀγαθῶν ἀνδρῶν ἐπαίνους εἰκὸς δʼ εἶναι ὅτι τὸ θέατρον ὕστερον καὶ τὸ θεωρεῖν πολὺ πρότερον ἀπὸ τοῦ θεοῦ τὴν προσηγορίαν ἔλαβεν. ἐπὶ μέντοι τῶν καθʼ ἡμᾶς χρόνων τοσοῦτον ἐπιδέδωκε τὸ τῆς διαφθορᾶς εἶδος, ὥστε τοῦ μὲν παιδευτικοῦ τρόπου μηδεμίαν μνείαν μηδʼ ἀντίληψιν εἶναι, πάντας δὲ τοὺς μουσικῆς ἁπτομένους πρὸς τὴν θεατρικὴν προσκεχωρηκέναι μοῦσαν.
28Biri şöyle diyebilir: "Azizim, peki eskiler hiçbir şey bulmadı, hiçbir yenilik yapmadı mı?" Ben de bulduklarını söylüyorum, ama ağırbaşlılıkla ve yakışık alır biçimde. Bu konuları araştıranlar, Terpandros'a Dor netesini atfederler; ondan öncekiler bu sesi ezgide kullanmamıştır. Bütün Miksolyd tonunun, Orthios'lara uygun yüksek ezgi tarzının ve Orthios'un yanında semantos trokhaiosun da sonradan bulunduğu söylenir. Pindaros'a göre skolion şarkılarını da Terpandros bulmuştur.
Arkhilokhos ise trimetrelerin ritim düzenini, aynı cinsten olmayan ritimlere geçişi, parakatalogeyi ve bunlara eşlik eden çalgı çalışını bulmuştur. Epodlar, tetrametreler, Girit ve prosodiak ritimler, heroik dizenin uzatılması ilk ona atfedilir; bazıları elegeiayı da ona verir. Ayrıca iambos dizesinin epibatos paiona, uzatılmış heroik dizenin de prosodiak ve Girit ritmine geçişi de ona atfedilir. İamboslarda bazı kısımları çalgı eşliğinde konuşma, bazılarını şarkı söyleme tarzını da Arkhilokhos'un gösterdiği, sonra tragedya şairlerinin böyle kullandığı, Kreksos'un da bunu alıp dithyrambosa uyguladığı söylenir. Şarkının altındaki çalgı eşliğini de ilk onun bulduğu sanılır; eskilerin hepsi şarkıyla aynı seslerle çalardı.
εἴποι τις ὦ τᾶν, οὐδὲν οὖν ὑπὸ τῶν ἀρχαίων προσεξεύρηται καὶ κεκαινοτόμηται; φημὶ καὶ αὐτός, ὅτι προσεξεύρηται, ἀλλὰ μετὰ τοῦ σεμνοῦ καὶ πρέποντος. οἱ γὰρ ἱστορήσαντες τὰ τοιαῦτα Τερπάνδρῳ μὲν τήν τε Δώριον νήτην προσετίθεσαν, οὐ χρησαμένων αὐτῇ τῶν ἔμπροσθεν κατὰ τὸ μέλος· καὶ τὸν Μιξολύδιον δὲ τόνον ὅλον προσεξευρῆσθαι λέγεται, καὶ τὸν τῆς ὀρθίου μελῳδίας τρόπον τὸν κατὰ τοὺς ὀρθίους πρός τε τῷ ὀρθίῳ καὶ τὸν σημαντὸν τροχαῖον. ἔτι δέ, καθάπερ Πίνδαρός φησι, καὶ τῶν σκολιῶν μελῶν Τέρπανδρος εὑρετὴς ἦν· ἀλλὰ μὴν καὶ Ἀρχίλοχος τὴν τῶν τριμέτρων ῥυθμοποιίαν προσεξεῦρε καὶ τὴν εἰς τοὺς οὐχ ὁμογενεῖς ῥυθμοὺς ἔντασιν καὶ τὴν παρακαταλογὴν καὶ τὴν περὶ ταῦτα κροῦσιν· πρώτῳ δʼ αὐτῷ τὰ τʼ ἐπῳδὰ καὶ τὰ τετράμετρα καὶ τὸ κρητικὸν καὶ τὸ προσοδιακὸν ἀποδέδοται καὶ ἡ τοῦ ἡρῴου αὔξησις, ὑπʼ ἐνίων δὲ καὶ τὸ ἐλεγεῖον, πρὸς δὲ τούτοις ἥ τε τοῦ ἰαμβείου πρὸς τὸν ἐπιβατὸν παίωνα ἔντασις καὶ ἡ τοῦ ηὐξημένου ἡρῴου εἴς τε τὸ προσοδιακὸν καὶ τὸ κρητικόν· ἔτι δὲ τῶν ἰαμβείων τὸ τὰ μὲν λέγεσθαι παρὰ τὴν κροῦσιν τὰ δʼ ᾄδεσθαι, Ἀρχίλοχόν φασι καταδεῖξαι, εἶθʼ οὕτω χρήσασθαι τοὺς τραγικοὺς ποιητάς, Κρέξον δὲ λαβόντα εἰς διθυράμβων χρῆσιν ἀγαγεῖν. οἴονται δὲ καὶ τὴν κροῦσιν τὴν ὑπὸ τὴν ᾠδὴν τοῦτον πρῶτον εὑρεῖν, τοὺς δʼ ἀρχαίους πάντας πρόσχορδα κρούειν.
29Bugün Hypolyd denen ton Polymnastos'a atfedilir; eklysis ve ekboleyi de çok daha büyük yaptığı söylenir. Yunan ve nomos musikisinin başlangıcını atfettikleri o Olympos'un da enarmonik cinsi, ritimlerden ise Ares nomosunun içinde bulunduğu prosodiak ritmi ve Ana Tanrıça ezgilerinde çokça kullanılan khoreiosu bulduğunu söylerler. Bazıları bakkheiosu da Olympos'un bulduğunu sanır. Eski ezgilerin her biri bunların böyle olduğunu gösterir. Hermioneli Lasos ise ritimleri dithyrambos tarzına uydurmuş, aulosların çok sesliliğini izleyerek daha çok ve dağınık sesler kullanmış ve mevcut musikiyi değiştirmiştir.
Πολυμνάστῳ δὲ τὸν θʼ ὑπολύδιον νῦν ὀνομαζόμενον τόνον ἀνατιθέασι, καὶ τὴν ἔκλυσιν καὶ τὴν ἐκβολὴν πολὺ μείζω πεποιηκέναι φασὶν αὐτόν. καὶ αὐτὸν δὲ τὸν Ὄλυμπον ἐκεῖνον, ᾧ δὴ τὴν ἀρχὴν τῆς Ἑλληνικῆς τε καὶ νομικῆς μούσης ἀποδιδόασι, τό τε τῆς ἁρμονίας γένος ἐξευρεῖν φασι, καὶ τῶν ῥυθμῶν τόν τε προσοδιακὸν ἐν ᾧ ὁ τοῦ Ἄρεως νόμος, καὶ τὸν χορεῖον ᾧ πολλῷ κέχρηται ἐν τοῖς Μητρῴοις· ἔνιοι δὲ καὶ τὸν βακχεῖον Ὄλυμπον οἴονται εὑρηκέναι. δηλοῖ δʼ ἕκαστον τῶν ἀρχαίων μελῶν, ὅτι ταῦθʼ οὕτως ἔχει. Λᾶσος δʼ ὁ Ἑρμιονεὺς εἰς τὴν διθυραμβικὴν ἀγωγὴν μεταστήσας τοὺς ῥυθμοὺς· καὶ τῇ τῶν αὐλῶν πολυφωνίᾳ κατακολουθήσας πλείοσί τε φθόγγοις καὶ διερριμμένοις χρησάμενος εἰς μετάθεσιν τὴν προϋπάρχουσαν ἤγαγε μουσικήν.
30Sonradan gelen ezgi şairi Melanippides de mevcut musikide kalmadı; Philoksenos da Timotheos da kalmadı. Antissalı Terpandros'a kadar lir yedi sesliyken Timotheos onu daha çok sese dağıttı. Aulos musikisi de daha sade bir musikiden daha süslüsüne geçti. Çünkü eskiden, dithyrambos şairi Melanippides'e kadar, aulosçular ücretlerini şairlerden alırdı; zira başrolü şiir oynar, aulosçular da koroyu yetiştiren şairlere hizmet ederdi. Sonra bu da bozuldu. Bu yüzden komedya şairi Pherekrates sahneye Musiki'yi, bütün bedeni hırpalanmış bir kadın kılığında çıkarır; Adalet ona bu hâlinin sebebini sorar, o da şöyle der:
MUSİKİ: İstemeyerek değil, seve seve anlatacağım; hem sen dinlemekten, hem ben anlatmaktan haz alırız. Belalarım Melanippides'le başladı; ilk o elime geçti, beni gevşetti, on iki telle daha da yumuşattı. Ama yine de bugünkü belaların yanında bana yeter bir adamdı. Lanetlik Attikalı Kinesias ise stropheler içinde makam dışı kıvrımlar yaparak beni öyle mahvetti ki dithyrambos şiirinde, kalkanlardaki gibi, sağı solundan görünür. Ama yine de ona katlanılırdı. Phrynis kendine özgü bir burgu sokup beni büktü, döndürdü, baştan aşağı bozdu; beş telde on iki makam gezdirdi. Ama bana o da yeter bir adamdı; bir hata yaptıysa sonra düzeltti. Timotheos ise, sevgilim, beni gömdü, en rezil biçimde lime lime etti. ADALET: Kim bu Timotheos? MUSİKİ: Miletli bir kızıl. Bana türlü belalar açtı, saydıklarımın hepsini geçti, karınca yolu gibi sapa ezgiler söyleyerek. Bir yerde tek başıma yürürken karşıma çıkarsa soydu, on iki telle çözüp dağıttı.
Komedya şairi Aristophanes de Philoksenos'u anar ve onun dairesel korolara solo ezgiler soktuğunu söyler. Musiki şöyle der:
Makam dışı, aşırı tiz, kutsiyetsiz karınca ezgileriyle, lahanayı dolduran tırtıllar gibi, beni kıvrımlarla doldurdu.
Başka komedya şairleri de sonradan musikiyi paramparça edenlerin saçmalığını göstermişlerdir.
ὁμοίως δὲ καὶ Μελανιππίδης ὁ μελοποιὸς ἐπιγενόμενος οὐκ ἐνέμεινε τῇ προϋπαρχούσῃ μουσικῇ, ἀλλʼ οὐδὲ Φιλόξενος; οὐδὲ Τιμόθεος· οὗτος γάρ, ἑπταφθόγγου τῆς λύρας ὑπαρχούσης ἕως εἰς Τέρπανδρον τὸν Ἀντισσαῖον, διέρριψεν εἰς πλείονας φθόγγους. ἀλλὰ γὰρ καὶ αὐλητικὴ ἀφʼ ἁπλουστέρας εἰς ποικιλωτέραν μεταβέβηκε μουσικήν· τὸ γὰρ παλαιόν, ἕως εἰς· Μελανιππίδην τὸν τῶν διθυράμβων ποιητήν, συμβεβήκει τοὺς αὐλητὰς; παρὰ τῶν ποιητῶν λαμβάνειν τοὺς μισθούς, πρωταγωνιστούσης δηλονότι τῆς ποιήσεως, τῶν δʼ αὐλητῶν ὑπηρετούντων τοῖς διδασκάλοις·; ὕστερον δὲ καὶ τοῦτο διεφθάρη, ὡς καὶ Φερεκράτη τὸν κωμικὸν εἰσαγαγεῖν τὴν Μουσικὴν ἐν γυναικείῳ σχήματι, ὅλην κατῃκισμένην τὸ σῶμα· ποιεῖ δὲ τὴν Δικαιοσύνην διαπυνθανομένην τὴν αἰτίαν τῆς λώβης καὶ τὴν Ποίησιν λέγουσαν· ΜΟΥΣ. λέξω μὲν οὐκ ἄκουσα· σοί τε γὰρ κλύειν ἐμοί τε λέξαι θυμὸς ἡδονὴν ἔχει. ἐμοὶ γὰρ ἦρξε τῶν κακῶν Μελανιππίδης, ἐν τοῖσι πρῶτος ὃς λαβὼν ἀνῆκέ με χαλαρωτέραν τʼ ἐποίησε χορδαῖς δώδεκα. ἀλλʼ οὖν ὅμως οὗτος μὲν ἦν ἀποχρῶν ἀνὴρ ἔμοιγε […] πρὸς τὰ νῦν κακά. Κινησίας δὲ μʼ ὁ κατάρατος Ἀττικός, ἐξαρμονίους καμπὰς ποιῶν ἐν ταῖς στροφαῖς ἀπολώλεχʼ οὕτως, ὥστε τῆς ποιήσεως τῶν διθυράμβων, καθάπερ ἐν ταῖς ἀσπίσιν, ἀριστέρʼ αὐτοῦ φαίνεται τὰ δεξιά. ἀλλʼ οὖν ἀνεκτὸς οὗτος ἦν ὅμως ἐμοί. Φρῦνις δʼ ἴδιον στρόβιλον ἐμβαλών τινα κάμπτων με καὶ στρέφων ὅλην διέφθορεν, ἐν πέντε χορδαῖς δώδεχʼ ἁρμονίας ἔχων. ἀλλʼ οὖν ἔμοιγε χοὖτος ἦν ἀποχρῶν ἀνήρ· εἰ γάρ τι κἀξήμαρτεν, αὖθις ἀνέλαβεν. ὁ δὲ Τιμόθεὸς μʼ, ὦ φιλτάτη, κατορώρυχε καὶ διακέκναικʼ αἴσχιστα. ΔΙΚ. ποῖος οὑτοσὶ ὁ Τιμόθεος; ΜΟΥΣ. Μιλήσιός τις πυρρίας κακά μοι παρέσχεν οὗτος, ἅπαντας οὓς λέγω παρελήλυθʼ ᾅδων ἐκτραπέλους μυρμηκιάς. κἂν ἐντύχῃ πού μοι βαδιζούσῃ μόνῃ, ἀπέδυσε κἀνέδυσε χορδαῖς δώδεκα. καὶ Ἀριστοφάνης ὁ κωμικὸς μνημονεύει Φιλοξένου καί φησιν, ὅτι εἰς τοὺς κυκλίους χοροὺς μέλη εἰσηνέγκατο. ἡ δὲ Μουσικὴ λέγει ταῦτα· ἐξαρμονίους ὑπερβολαίους, τʼ ἀνοσίους καὶ νιγλάρους, ὥσπερ τε τὰς ῥαφάνους ὅλην καμπῶν με κατεμέστωσε. καὶ ἄλλοι δὲ κωμῳδοποιοὶ ἔδειξαν τὴν ἀτοπίαν τῶν μετὰ ταῦτα τὴν μουσικὴν κατακεκερματικότων.
31Düzelmenin ya da bozulmanın yetişme ve öğrenmeye bağlı olduğunu Aristoksenos göstermiştir. Kendi çağdaşlarından Thebaili Telesias'ın başından geçenleri anlatır. Telesias gençken en güzel musikiyle yetişmiş, ünlülerin eserlerini, özellikle Pindaros'unkileri, Thebaili Dionysios'un, Lampros'un, Pratinas'ın ve iyi çalgı parçaları yazmış öteki lirik şairlerin eserlerini öğrenmişti. Aulosu da güzel çalıyor, genel eğitimin öteki alanlarında da yeterince çalışmıştı. Ama olgunluk çağını geçince sahnenin süslü musikisine öyle kapıldı ki, içinde yetiştiği o güzel eserleri küçümsedi; Philoksenos ve Timotheos'un eserlerini, onların da en süslü ve en yenilikçi olanlarını ezberlemeye başladı. Ezgi yazmaya girişip hem Pindaros hem Philoksenos tarzını denediğinde, Philoksenos tarzında başarılı olamadı. Sebebi, çocukluğundan aldığı en güzel yetişme tarzıydı.
ὅτι δὲ παρὰ τὰς ἀγωγὰς καὶ τὰς μαθήσεις διόρθωσις ἢ διαστροφὴ γίγνεται, δῆλον Ἀριστόξενος ἐποίησε. τῶν γὰρ κατὰ τὴν αὑτοῦ ἡλικίαν φησὶ Τελεσίᾳ τῷ Θηβαίῳ συμβῆναι νέῳ μὲν ὄντι τραφῆναι ἐν τῇ καλλίστῃ μουσικῇ καὶ μαθεῖν ἄλλα τε τῶν εὐδοκιμούντων καὶ δὴ καὶ τὰ Πινδάρου, τὰ τε Διονυσίου τοῦ Θηβαίου καὶ τὰ Λάμπρου καὶ τὰ Πρατίνου καὶ τῶν λοιπῶν, ὅσοι τῶν λυρικῶν ἄνδρες ἐγένοντο ποιηταὶ κρουμάτων ἀγαθοί· καὶ αὐλῆσαι δὲ καλῶς καὶ περὶ τὰ λοιπὰ μέρη τῆς συμπάσης παιδείας ἱκανῶς διαπονηθῆναι· παραλλάξαντα δὲ τὴν τῆς ἀκμῆς ἡλικίαν οὕτω σφόδρα ἐξαπατηθῆναι ὑπὸ τῆς σκηνικῆς τε καὶ ποικίλης μουσικῆς, ὡς καταφρονῆσαι τῶν καλῶν ἐκείνων, ἐν οἷς ἀνετράφη, τὰ Φιλοξένου δὲ καὶ Τιμοθέου ἐκμανθάνειν, καὶ τούτων αὐτῶν τὰ ποικιλώτατα καὶ πλείστην ἐν αὑτοῖς ἔχοντα καινοτομίαν· ὁρμήσαντὰ τʼ ἐπὶ τὸ ποιεῖν μέλη καὶ διαπειρώμενον ἀμφοτέρων τῶν τρόπων, τοῦ τε Πινδαρείου καὶ Φιλοξενείου, μὴ δύνασθαι κατορθοῦν ἐν τῷ Φιλοξενείῳ γένει· γεγενῆσθαι δʼ αἰτίαν τὴν ἐκ παιδὸς καλλίστην ἀγωγήν.
32Demek ki musikiyi güzel ve seçici biçimde kullanmak isteyen, eski tarzı örnek alsın; onu öteki ilimlerle de tamamlasın ve kendine felsefeyi lala yapsın. Çünkü musikiye yaraşan ölçüyü ve yararlı olanı felsefe ayırt edebilir. Bütün musiki, genel bir bölünmeyle üç kısma ayrılır: diatonik, kromatik ve enarmonik. Musikiye yaklaşan kimse, bunları kullanan besteciliği bilmeli ve bestelenmiş eseri aktaran icrada da usta olmalıdır.
Önce şunu anlamak gerekir: Musikideki bütün öğrenim alışkanlıktır; öğrenciye henüz öğretilenlerin her birini ne için öğrenmesi gerektiği katılmamıştır. Sonra şunu düşünmek gerekir: Bu tür yetiştirmeye ve öğrenime tarzların sayılması henüz dâhil edilmemiştir. Çoğu kişi, hocanın ya da öğrencinin hoşuna ne giderse rastgele onu öğrenir. Akıllılar ise rastgeleliği reddeder; eskiden Lakedaimonlular, Mantineialılar ve Pellenelilerin yaptığı gibi. Onlar karakterin düzelmesine uygun gördükleri tek bir tarzı ya da pek az tarzı seçer ve musikiyi yalnız bu şekilde kullanırlardı.
εἰ οὖν τις βούλεται μουσικῇ καλῶς καὶ κεκριμένως χρῆσθαι, τὸν ἀρχαῖον ἀπομιμείσθω τρόπον· ἀλλὰ μὴν καὶ τοῖς ἄλλοις αὐτὴν μαθήμασιν ἀναπληρούτω καὶ φιλοσοφίαν ἐπιστησάτω παιδαγωγόν· αὕτη γὰρ ἱκανὴ κρῖναι τὸ μουσικῇ πρέπον μέτρον καὶ τὸ χρήσιμον. τριῶν γὰρ ὄντων μερῶν, εἰς ἃ διῄρηται τὴν καθόλου διαίρεσιν ἡ πᾶσα μουσική, διατόνου χρώματος ἁρμονίας, ἐπιστήμονα χρὴ εἶναι τῆς τούτοις χρωμένης ποιήσεως τὸν μουσικῇ προσιόντα καὶ τῆς ἑρμηνείας τῆς τὰ πεποιημένα παραδιδούσης ἐπήβολον. πρῶτον μὲν οὖν κατανοητέον, ὅτι πᾶσα μάθησις τῶν περὶ τὴν μουσικὴν ἐθισμός ἐστιν οὐδέπω προσειληφὼς τὸ τίνος ἕνεκα τῶν διδασκομένων ἕκαστον τῷ μανθάνοντι μαθητέον ἐστί. μετὰ δὲ τοῦτʼ ἐνθυμητέον, ὅτι πρὸς τὴν τοιαύτην ἀγωγήν τε καὶ μάθησιν οὐδέπω προσάγεται τρόπων ἐξαρίθμησις· ἀλλʼ οἱ μὲν πολλοὶ εἰκῇ μανθάνουσιν ὃ ἂν τῷ διδάσκοντι ἢ τῷ μανθάνοντι ἀρέσῃ, οἱ δὲ συνετοὶ τὸ εἰκῇ ἀποδοκιμάζουσιν, ὥσπερ Λακεδαιμόνιοι τὸ παλαιὸν καὶ Μαντινεῖς καὶ Πελληνεῖς· ἕνα γάρ τινα τρόπον ἢ παντελῶς ὀλίγους ἐκλεξάμενοι, οὓς ᾤοντο πρὸς τὴν τῶν ἠθῶν ἐπανόρθωσιν ἁρμόττειν, αὐτῇ τῇ μουσικῇ ἐχρῶντο.
33Bilimlerin her birinin neyi incelediğine bakılırsa mesele açıklığa kavuşur. Armoni bilimi, akortlu olanın cinslerini, aralıkları, sistemleri, sesleri, tonları ve sistem değişimlerini tanır; bundan ötesine geçemez. Bu yüzden ondan şunları ayırt etmesini beklememek gerekir: Şair, mesela Mysialılar'da başlangıç için Hypodor tonunu, çıkış için Miksolyd ve Dor tonlarını, orta bölüm için Hypophryg ve Phryg tonlarını uygun biçimde seçmiş midir? Armoni bilimi böyle şeylere uzanmaz, başka birçok şeye ihtiyaç duyar; çünkü uygunluğun değerini bilmez. Ne kromatik cins ne enarmonik cins, uygunluğun tam değerini, bestelenen ezginin karakterini ortaya çıkaran değeri kendinde taşır; bu, sanatkârın işidir. Demek ki sistemin sesi, sistem içinde kurulan ezgi düzeninden başka şeydir; armoni bilimi o ezgi düzenini inceleyemez.
Ritimler için de aynı şey söylenebilir. Hiçbir ritim tam uygunluğun değerini kendinde taşımaz; çünkü bir şeye uygun dediğimizde daima bir karaktere bakarak söyleriz. Bunun sebebinin bir bileşim, bir karışım ya da ikisi birden olduğunu söylüyoruz. Mesela Olympos'ta Phryg tonuna konan ve epibatos paionla karıştırılan enarmonik cins, Athena nomosunda başlangıcın karakterini doğurmuştur. Ezgi ve ritim düzeni eklenip yalnız ritim ustaca değiştirilerek paion yerine trokhaios olunca, Olympos'un enarmonik cinsi oluşmuştur. Üstelik enarmonik cins, Phryg tonu ve bütün sistem aynı kaldığı hâlde karakter büyük değişime uğramıştır; çünkü Athena nomosunda harmonia denen bölüm, karakter bakımından anapeiradan çok farklıdır.
Demek ki musiki tecrübesine ayırt etme gücü de eklenirse, musikide hakiki uzman o olur. Dor tarzını bilen, kullanımının uygun olup olmadığını ayırt edemiyorsa, ne yaptığını bilmez, karakteri de koruyamaz. Çünkü Dor ezgi düzenlerinin kendisi hakkında bile, armoni biliminin bazılarının sandığı gibi Dor olanı ayırt edip edemediği tartışmalıdır. Bütün ritim bilimi için de aynı şey söylenebilir: Paionu bilen, yalnızca paionun yapısını bildiği için onun kullanımının uygun olup olmadığını bilemez. Çünkü paion ritim düzenlerinin kendisi hakkında bile, ritim biliminin bazılarının dediği gibi bunları ayırt edip edemediği, yoksa buraya kadar uzanmadığı tartışmalıdır.
Şu hâlde uygun olanı yabancı olandan ayırt edecek kimsede en az iki bilgi bulunmalıdır: önce bileşimin uğruna yapıldığı karakterin bilgisi, sonra bileşimi oluşturan unsurların bilgisi. Demek ki ne armoni bilimi ne ritim bilimi ne de tek bir alan sayılan başka bir bilim, kendi başına karakteri tanımaya ve öteki şeyleri ayırt etmeye yetmez. Bu kadarı yeter.
φανερὸν δʼ ἂν γένοιτο, εἴ τις ἑκάστην ἐξετάζοιτο τῶν ἐπιστημῶν, τίνος ἐστὶ θεωρητική δῆλον γὰρ ὅτι ἡ μὲν ἁρμονικὴ γενῶν τε τῶν τοῦ ἡρμοσμένου καὶ διαστημάτων καὶ συστημάτων καὶ φθόγγων καὶ τόνων καὶ μεταβολῶν συστηματικῶν ἐστι γνωστική· πορρωτέρω δʼ οὐκέτι ταύτῃ προελθεῖν οἷόν τε ὥστʼ οὐδὲ ζητεῖν παρὰ ταύτης τὸ διαγνῶναι δύνασθαι, πότερον οἰκείως εἴληφεν ὁ ποιητὴς ὅμοἷον εἰπεῖν ἐν μούσοις τὸν Ὑποδώριον τόνον ἐπὶ τὴν ἀρχὴν ἢ τὸν Μιξολύδιόν τε καὶ Δώριον ἐπὶ τὴν ἔκβασιν ἢ τὸν Ὑποφρύγιόν τε καὶ Φρύγιον ἐπὶ τὴν μέσην. οὐ γὰρ διατείνει τῇ ἁρμονικὴ πραγματεία πρὸς τὰ τοιαῦτα, προσδεῖται δὲ πολλῶν ἑτέρων· τὴν γὰρ τῆς οἰκειότητος δύναμιν ἀγνοεῖ. οὔτε γὰρ τὸ χρωματικὸν γένος οὔτε τὸ ἐναρμόνιον ἣξει ποτʼ ἔχον τὴν τῆς οἰκειότητος δύναμιν τελείαν καὶ καθʼ ἣν τὸ τοῦ πεποιημένου μέλους ἦθος ἐπιφαίνεται ἀλλὰ τοῦτο τοῦ τεχνίτου ἔργον. φανερὸν δὴ ὅτι ἑτέρα τοῦ συστήματος ἡ φωνὴ τῆς ἐν τῷ συστήματι κατασκευασθείσης μελοποιίας, περὶ ἧς οὐκ ἔστι θεωρῆσαι τῆς ἁρμονικῆς· πραγματείας. ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ περὶ τῶν ῥυθμῶν· οὐδεὶς γὰρ ῥυθμὸς τὴν τῆς τελείας οἰκειότητος δύναμιν ἣξει ἔχων ἐν αὑτῷ· τὸ γὰρ οἰκείως ἀεὶ λεγόμενον πρὸς ἦθός τι βλέποντες λέγομεν. τούτου δέ φαμεν αἰτίαν εἶναι σύνθεσίν τινα ἢ μῖξιν ἢ ἀμφότερα. οἷον Ὀλύμπῳ τὸ ἐναρμόνιον γένος ἐπὶ Φρυγίου τόνου τεθὲν παίωνι ἐπιβατῷ μιχθέν· τοῦτο γὰρ τῆς ἀρχῆς· τὸ ἦθος ἐγέννησεν ἐπὶ τῷ τῆς Ἀθηνᾶς νόμῳ προσληφθείσης γὰρ μελοποιίας καὶ ῥυθμοποιίας τεχνικῶς τε μεταληφθέντος τοῦ ῥυθμοῦ μόνον αὐτοῦ καὶ γενομένου τροχαίου ἀντὶ παίωνος, συνέστη τὸ Ὀλύμπου ἐναρμόνιον γένος. ἀλλὰ μὴν καὶ τοῦ ἐναρμονίου γένους καὶ τοῦ Φρυγίου τόνου διαμενόντων καὶ πρὸς τούτοις τοῦ συστήματος παντός, μεγάλην ἀλλοίωσιν ἔσχηκε τὸ ἦθος· ἡ γὰρ καλουμένη ἁρμονία ἐν τῷ τῆς Ἀθηνᾶς νόμῳ πολὺ διέστηκε κατὰ τὸ ἦθος τῆς ἀναπείρας. εἰ οὖν προσγένοιτο τῷ τῆς μουσικῆς ἐμπείρῳ τὸ κριτικόν, δῆλον ὅτι οὗτος ἂν εἴη ὁ ἀκριβὴς ἐν μουσικῇ ὁ γὰρ εἰδὼς τὸ Δωριστὶ ἄνευ τοῦ κρίνειν ἐπίστασθαι τὴν τῆς χρήσεως αὐτοῦ οἰκειότητα οὐκ εἴσεται ὃ ποιεῖ· ἀλλʼ οὐδὲ τὸ ἦθος σῴσει· ἐπεὶ καὶ περὶ αὐτῶν τῶν Δωρίων μελοποιιῶν ἀπορεῖται, πότερόν ἐστι διαγνωστικὴ ἡ ἁρμονικὴ πραγματεία, καθάπερ τινὲς οἴονται, τῶν Δωρίων, ἢ οὔ. ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ περὶ τῆς ῥυθμικῆς ἐπιστήμης; πάσης· ὁ γὰρ εἰδὼς; τὸν παίωνα τὴν τῆς χρήσεως αὐτοῦ οἰκειότητα οὐκ εἴσεται διὰ τὸ αὐτὴν μόνην εἰδέναι τὴν τοῦ παίωνος ξύνθεσιν ἐπεὶ καὶ περὶ αὐτῶν τῶν παιωνικῶν ῥυθμοποιιῶν ἀπορεῖται, πότερόν ἐστι διαγνωστικὴ ἡ ῥυθμικὴ πραγματεία τούτων, καθάπερ τινές φασιν, ἢ οὐ διατείνει μέχρι τούτου. ἀναγκαῖον οὖν δύο τοὐλάχιστον γνώσεις ὑπάρχειν τῷ μέλλοντι διαγνώσεσθαι τὸ τʼ οἰκεῖον καὶ τὸ ἀλλότριον· πρῶτον μὲν τοῦ ἤθους, οὗ ἕνεκα ἡ σύνθεσις γεγένηται· ἔπειτα τούτων, ἐξ ὧν ἡ σύνθεσις. ὅτι μὲν οὖν οὔθʼ ἡ ἁρμονικὴ οὔθʼ ἡ ῥυθμικὴ οὔτʼ ἄλλη οὐδεμία τῶν καθʼ ἓν μέρος λεγομένων αὐτάρκης αὐτὴ καθʼ αὑτὴν τοῦ ἤθους εἶναι καὶ γνωστικὴ καὶ τῶν ἄλλων κριτική, ἀρκέσει τὰ εἰρημένα.
34Akortlu olan üç cinse ayrılır; bu cinsler sistemlerin büyüklükleri, seslerin değerleri ve dörtlülerin değerleri bakımından birbirine eşittir. Eskiler ise yalnız biriyle uğraşmışlardır. Çünkü bizden öncekiler ne kromatiği ne de diatoniği incelemiş, yalnız enarmoniği incelemişlerdir; onun içinde de yalnız tek bir sistem büyüklüğünü, oktav denen sistemi. Renk konusunda anlaşamamışlardır, ama armoninin tek olduğu konusunda neredeyse hepsi birleşmiştir. Demek ki yalnız bu bilgiye kadar ilerleyen kimse armoni biliminin meselelerini kavrayamaz; ancak tek tek bilimleri, musikinin bütün gövdesini, parçaların karışım ve bileşimlerini izleyen kavrayabilir. Çünkü yalnızca armoni bilgini olan, bir bakıma sınırlı kalmıştır.
Genel olarak, musikinin parçalarını değerlendirirken his ile düşünce aynı hızda koşmalıdır. Aceleci ve sürüklenen hisler gibi önden gitmemeli, ağır ve güç hareket eden hisler gibi de geride kalmamalıdır. Bazı hislerde bu ikisinin bileşimi de görülür: Tabii bir düzensizlik yüzünden aynı hisler hem geride kalır hem öne geçer. Aynı hızda koşacak histen bunlar çıkarılmalıdır.
τριῶν δʼ ὄντων γενῶν, εἰς ἃ διαιρεῖται τὸ ἡρμοσμένον, ἴσων τοῖς τε τῶν συστημάτων μεγέθεσι καὶ ταῖς τῶν φθόγγων δυνάμεσιν, ὁμοίως δὲ καὶ ταῖς τῶν τετραχόρδων, περὶ ἑνὸς μόνου οἱ παλαιοὶ ἐπραγματεύσαντο· ἐπειδήπερ οὔτε περὶ χρώματος οὔτε περὶ διατόνου οἱ πρὸ ἡμῶν ἐπεσκόπουν, ἀλλὰ περὶ μόνου τοῦ ἐναρμονίου, καὶ αὖ τούτου περὶ ἓν τι μέγεθος συστήματος, τοῦ καλουμένου διὰ πασῶν· περὶ μὲν γὰρ τῆς χρόας διεφέροντο, περὶ δὲ τοῦ μίαν εἶναι αὐτὴν τὴν ἁρμονίαν σχεδὸν πάντες συνεφώνουν. οὐκ ἂν οὖν ποτε συνίδοι τὰ περὶ τὴν ἁρμονικὴν πραγματείαν ὁ μέχρι αὐτῆς τῆς γνώσεως ταύτης προεληλυθώς, ἀλλὰ δηλονότι παρακολουθῶν ταῖς τε κατὰ μέρος ἐπιστήμαις καὶ τῷ συνόλῳ σώματι τῆς μουσικῆς καὶ ταῖς τῶν μερῶν μίξεσί τε καὶ συνθέσεσιν, ὁ γὰρ μόνον ἁρμονικὸς περιγέγραπται τρόπῳ τινί. καθόλου μὲν οὖν εἰπεῖν, ὁμοδρομεῖν δεῖ τὴν τʼ αἴσθησιν καὶ τὴν διάνοιαν ἐν τῇ κρίσει τῶν τῆς μουσικῆς μερῶν καὶ μήτε προάγειν, ὃ ποιοῦσιν αἱ προπετεῖς τε καὶ φερόμεναι τῶν αἰσθήσεων, μήθʼ ὑστερίζειν, ὃ ποιοῦσιν αἱ βραδεῖαὶ τε καὶ δυσκίνητοι. γίγνεται δὲ ποτʼ ἐπί τινων αἰσθήσεων καὶ τὸ συγκείμενον ἐκ τοῦ συναμφοτέρου καὶ ὑστεροῦσιν αἱ αὐταὶ καὶ προτεροῦσι διά τινα φυσικὴν ἀνωμαλίαν. περιαιρετέον οὖν τῆς μελλούσης ὁμοδρομεῖν αἰσθήσεως ταῦτα.
35Kulağa aynı anda düşen en az üç şey vardır: ses, süre ve hece ya da harf. Sesin gidişinden akortlu olan, sürenin gidişinden ritim, harf ya da hecenin gidişinden söylenen söz tanınır. Üçü birlikte ilerlediğine göre, hissin de onları aynı anda izlemesi gerekir. Şu da açıktır: His bu sayılanların her birini ayıramazsa, onları tek tek izleyemez ve her birindeki yanlışı ve doğruyu göremez. Önce süreklilik hakkında bilgi edinmek gerekir. Ayırt etme gücünde süreklilik bulunmalıdır. Çünkü iyi ya da kötü olan, tek başına belirli sesler, süreler ya da harfler değildir, bunların sürekli akışındadır; zira icrada bileşik olmayan unsurlar bir tür karışım oluşturur. İzleme konusunda bu kadar yeter.
ἀεὶ γὰρ ἀναγκαῖον τρίʼ ἐλάχιστα εἶναι τὰ πίπτοντα ἅμʼ εἰς τὴν ἀκοήν, φθόγγον τε καὶ χρόνον καὶ συλλαβὴν ἢ γράμμα. συμβήσεται δʼ ἐκ τῆς μὲν κατὰ τὸν φθόγγον πορείας τὸ ἡρμοσμένον γνωρίζεσθαι, ἐκ δὲ τῆς κατὰ χρόνον τὸν ῥυθμόν, ἐκ δὲ τῆς κατὰ γράμμα ἢ συλλαβὴν τὸ λεγόμενον· ὁμοῦ δὲ προβαινόντων, ἅμα τὴν τῆς αἰσθήσεως ἐπιφορὰν ἀναγκαῖον ποιεῖσθαι. ἀλλὰ μὴν κἀκεῖνο φανερόν, ὅτι οὐκ ἐνδέχεται, μὴ δυναμένης τῆς αἰσθήσεως χωρίζειν ἕκαστον τῶν εἰρημένων, παρακολουθεῖν τε δύνασθαι τοῖς καθʼ ἕκαστα καὶ συνορᾶν τὸ θʼ ἁμαρτανόμενον ἐν ἑκάστῳ αὐτῶν καὶ τὸ μή. πρῶτον οὖν περὶ συνεχείας γνωστέον. ἀναγκαῖον γάρ ἐστιν ὑπάρχειν τῇ κριτικῇ δυνάμει συνέχειαν τὸ γὰρ εὖ καὶ τὸ ἐναντίως οὐκ ἐν ἀφωρισμένοις τοῖσδέ τισι γίγνεται φθόγγοις ἢ χρόνοις ἢ γράμμασιν, ἀλλʼ ἐν συνεχέσιν ἐπειδὴ μῖξίς τις ἔστι κατὰ τὴν, χρῆσιν τῶν ἀσυνθέτων μερῶν. περὶ μὲν οὖν τῆς παρακολουθήσεως τοσαῦτα.
36Bundan sonra şunu incelemek gerekir: Musiki bilenler değerlendirme işi için kendi başlarına yeterli değildir. Çünkü musikinin bütününün parçası sayılan şeylerden ne tam bir musikici ne de değerlendirici çıkar. Bu şeyler çalgı tecrübesi, şarkı tecrübesi, akortlu olanı ve ritmi kavramaya yönelik his alıştırması, ritim ve armoni bilimi, çalgı eşliği ve söyleyiş üzerine teorik bilgi ve varsa başkalarıdır. Bunlardan neden değerlendirici çıkmadığını anlamaya çalışmalıyız.
Birincisi, değerlendirilen şeylerin kimi tam, kimi eksiktir. Tam olanlar, şarkı söylenen, aulosla ya da kitharayla çalınan eserlerin her biri ve her birinin aulos çalma, şarkı söyleme gibi icrasıdır. Eksik olanlar ise bunlara yönelen ve bunlar için yapılan şeylerdir; icranın parçaları böyledir. İkincisi, besteden gelir, çünkü onda da aynı şey vardır. Aulosçuyu dinleyen biri aulosların uyumlu olup olmadığına, ifadenin açık olup olmadığına karar verebilir. Bunların her biri aulos icrasının bir parçasıdır, ama gaye değildir, gaye için yapılır. Bunların ve benzer her şeyin ötesinde, değerlendirilecek olan icranın karakteridir: İcracının ele alıp yorumlamak istediği esere uygun bir karakter veriliyor mu? Şiir sanatının eserlerde gösterdiği hâller için de aynı şey söylenebilir.
τὸ δὲ μετὰ τοῦτο ἐπισκεπτέον, ὅτι οἱ μουσικῆς ἐπιστήμονες πρὸς τὴν κριτικὴν πραγματείαν οὔκ εἰσιν αὐτάρκεις. οὐ γὰρ οἷόν τε τέλεον γενέσθαι μουσικόν τε καὶ κριτικὸν ἐξ αὐτῶν τῶν δοκούντων εἶναι μερῶν τῆς ὅλης μουσικῆς, οἷον ἔκ τε τῆς τῶν ὀργάνων ἐμπειρίας καὶ τῆς περὶ τὴν ᾠδήν, ἔτι δὲ τῆς περὶ τὴν αἴσθησιν συγγυμνασίας· λέγω δὲ τῆς συντεινούσης εἰς τὴν τοῦ ἡρμοσμένου ξύνεσιν καὶ ἔτι τὴν τοῦ ῥυθμοῦ· πρὸς δὲ τούτοις ἔκ τε τῆς ῥυθμικῆς καὶ τῆς ἁρμονικῆς πραγματείας καὶ τῆς περὶ τὴν κροῦσίν τε καὶ λέξιν θεωρίας, καὶ εἴ τινες ἄλλαι τυγχάνουσι λοιπαὶ οὖσαι. διʼ ἃς δʼ αἰτίας οὐχ οἷὸν τʼ ἐξ αὐτῶν τούτων γενέσθαι κριτικόν, πειρατέον καταμαθεῖν. πρῶτον ἐκ τοῦ ἡμῖν ὑποκεῖσθαι τὰ μὲν τῶν κρινομένων τέλεια τὰ δʼ ἀτελῆ· τέλεια μὲν αὐτό τε τῶν ποιημάτων ἕκαστον, οἷον τὸ ᾀδόμενον ἢ αὐλούμενον ἢ κιθαριζόμενον καὶ ἡ ἑκάστου αὐτῶν ἑρμηνεία, οἷον ἥ τʼ αὔλησις καὶ ἡ ᾠδὴ καὶ τὰ λοιπὰ τῶν τοιούτων· ἀτελῆ δὲ τὰ πρὸς ταῦτα συντείνοντα καὶ τὰ τούτων ἕνεκα γιγνόμενα τοιαῦτα δὲ τὰ μέρη τῆς ἑρμηνείας. δεύτερον ἐκ τῆς ποιήσεως· ὡσαύτως γὰρ καὶ αὐτὴ· ὑποκρίνειε γὰρ ἄν τις ἀκούων αὐλητοῦ, πότερόν ποτε συμφωνοῦσιν οἱ αὐλοὶ ἢ οὔ, καὶ πότερον ἡ διάλεκτος σαφὴς ἢ τοὐναντίον· τούτων δʼ ἕκαστον μέρος ἐστὶ τῆς αὐλητικῆς ἑρμηνείας, οὐ μέντοι τέλος, ἀλλʼ ἕνεκα τοῦ τέλους γιγνόμενον παρὰ ταῦτα γὰρ αὖ καὶ τὰ τοιαῦτα πάντα κριθήσεται τὸ τῆς ἑρμηνείας ἦθος, εἰ οἰκεῖον ἀποδίδοται τῷ παραποιηθέντι ποιήματι, ὃ μεταχειρίσασθαι καὶ ἑρμηνεῦσαι ὁ ἐνεργῶν βεβούληται. ὁ αὐτὸς δὲ λόγος καὶ ἐπὶ τῶν παθῶν τῶν ὑπὸ τῆς; ποιητικῆς σημαινομένων ἐν τοῖς ποιήμασιν.
37Eskiler en çok karaktere önem verdikleri için eski musikinin ağırbaşlılığını ve sade oluşunu üstün tutmuşlardır. Argosluların musikiye karşı kural çiğnemeye ceza koyduğu söylenir: Aralarında ilk kez yediden çok tel kullanmaya ve Miksolyd'in ötesine geçmeye kalkışan kişiyi cezalandırmışlardır. Ağırbaşlı Pythagoras ise musikinin his yoluyla değerlendirilmesini reddediyordu; çünkü onun aretēsinin nous ile kavrandığını söylerdi. Bu yüzden musikiyi kulakla değil, orantıya dayalı armoniyle değerlendiriyor ve musiki bilgisini oktavda sınırlamayı yeterli görüyordu.
ἅτʼ οὖν ἠθῶν μάλιστα φροντίδα πεποιημένοι οἱ παλαιοί, τὸ σεμνὸν καὶ ἀπερίεργον τῆς ἀρχαίας μουσικῆς προετίμων. Ἀργείους μὲν καὶ κόλασιν ἐπιθεῖναὶ ποτέ φασι τῇ εἰς τὴν μουσικὴν παρανομίᾳ ζημιῶσαί τε τὸν ἐπιχειρήσαντα πρῶτον ταῖς πλείοσι τῶν ἑπτὰ χρήσασθαι παρʼ, αὐτοῖς χορδῶν καὶ παραμιξολυδιάζειν ἐπιχειρήσαντα. Πυθαγόρας δʼ, ὁ σεμνὸς ἀπεδοκίμαζε τὴν κρίσιν τῆς μουσικῆς τὴν διὰ τῆς αἰσθήσεως νῷ γὰρ ληπτὴν τὴν ταύτης ἀρετὴν ἔφασκεν εἶναι. τοιγάρτοι τῇ μὲν ἀκοῇ οὐκ ἔκρινεν αὐτὴν τῇ δʼ ἀναλογικῇ ἁρμονίᾳ αὔταρκές τʼ, ἐνόμιζε τοῦ διὰ πασῶν στῆσαι τὴν τῆς μουσικῆς ἐπίγνωσιν.
38Bugünküler ise eskilerin ağırbaşlılığı yüzünden en çok önem verdikleri, cinslerin en güzelini büsbütün bırakmışlardır; öyle ki çoğunda enarmonik aralıklara dair sıradan bir kavrayış bile kalmamıştır. Öyle tembel ve kayıtsızdırlar ki enarmonik diesisin hisse düşen şeyler arasında hiçbir izlenim bırakmadığını sanırlar, onu ezgilerden kovarlar, bu konuda kanaat sahibi olanların ve bu cinsi kullananların saçmaladığını söylerler. Doğru söylediklerine en güçlü kanıt olarak da en başta kendi hissizliklerini gösterirler: Kendilerinden kaçan her şey sanki bütünüyle yokmuş ve yararsızmış gibi. Sonra bu büyüklüğün, yarım ton, ton ve benzeri aralıklar gibi uyumlu aralıklarla bulunamayacağını öne sürerler. Oysa böylece üçüncü, beşinci ve yedinci büyüklüğün de, yani üç, beş ve yedi diesislik aralıkların da dışlanacağını bilmezler. Genel olarak tek görünen bütün aralıklar yararsız diye reddedilir, çünkü hiçbiri uyumlu aralıklarla bulunamaz. Bunlar en küçük diesisin tek katları olan aralıklardır. Bundan da dörtlü bölünmelerinden yalnız bütün aralıkları çift olanın yararlı olacağı sonucu çıkar; bu da gergin diatonik ile tonlu kromatiğin bölünmesidir.
οἱ δὲ νῦν τὸ μὲν κάλλιστον τῶν γενῶν, ὅπερ μάλιστα σεμνότητα παρὰ τοῖς ἀρχαίοις ἐσπουδάζετο, παντελῶς παρῃτήσαντο, ὥστε μηδὲ τὴν τυχοῦσαν ἀντίληψιν τῶν ἐναρμονίων διαστημάτων τοῖς πολλοῖς ὑπάρχειν·ν· οὕτω δʼ, ἀργῶζ; διάκεινται καὶ ῥᾳθύμως, ὥστε μηδʼ ἔμφασιν νομίζειν παρέχειν καθʼ ὅλου τῶν ὑπὸ τὴν αἴσθησιν πιπτόντων τὴν ἐναρμόνιον δίεσιν, ἐξορίζειν δʼ αὐτὴν ἐκ τῶν μελῳδημάτων πεφλυαρηκέναι τε τοὺς δόξαντάς τι περὶ τούτου καὶ τῷ γένει τούτῳ κεχρημένους. ἀπόδειξιν δʼ ἰσχυροτάτην τοῦ τἀληθῆ λέγειν φέρειν οἴονται μάλιστα μὲν τὴν αὑτῶν ἀναισθησίαν, ὡς πᾶν, ὅ τι περ ἂν αὐτοὺς ἐκφύγῃ, τοῦτο καὶ δὴ πάντως ἀνύπαρκτον ὂν παντελῶς καὶ ἄχρηστον εἶτα καὶ τὸ μὴ δύνασθαι ληφθῆναι διὰ συμφωνίας τὸ μέγεθος, καθάπερ τό τε ἡμιτόνιον καὶ τὸν τόνον καὶ τὰ λοιπὰ δὲ τῶν τοιούτων διαστημάτων. ἠγνοήκασι δʼ ὅτι καὶ τὸ τρίτον μέγεθος οὕτως ἂν καὶ τὸ πέμπτον ἐκβάλλοιτο καὶ τὸ ἕβδομον· ὧν τὸ μὲν τριῶν τὸ δὲ πέντε τὸ δʼ ἑπτὰ διέσεών ἐστι· καὶ καθόλου πάνθʼ ὅσα περιττὰ φαίνεται τῶν διαστημάτων ἀποδοκιμάζοιτʼ ἂν ὡς ἄχρηστα, παρʼ ὅσον οὐδὲν αὐτῶν διὰ συμφωνίας λαβεῖν ἔστι· ταῦτα δʼ ἂν εἴη, ὅσα ὑπὸ τῆς ἐλαχίστης διέσεως μετρεῖται περισσάκις, οἷς ἀκολουθεῖν ἀνάγκη καὶ τὸ μηδεμίαν τῶν τετραχορδικῶν διαιρέσεων χρησίμην εἶναι, πλὴν μόνην ταύτην, διʼ ἧς πᾶσιν ἀρτίοις χρῆσθαι διαστήμασι συμβέβηκεν αὕτη δʼ ἂν εἵη ἥ τε τοῦ συντόνου καὶ διατόνου καὶ ἡ τοῦ τονιαίου χρώματος.
39Böyle konuşmak ve düşünmek yalnız görünen gerçeklere karşı çıkmak değil, kendi kendisiyle çelişmektir. Çünkü kendileri, aralıkların çoğu ya tek ya da oransız olan dörtlü bölünmelerini en çok kullanıyorlar. Likhanosları ve paraneteleri daima yumuşatıyor, hatta sabit seslerin bazılarını bile oransız bir aralıkla gevşetiyor, triteleri ve paraneteleri de onlara göre gevşetiyorlar. Sistemlerin en itibarlı kullanımının, aralıkların çoğunun oransız olduğu kullanım olduğunu sanıyorlar; orada hareket etmesi tabii olan sesler kadar bazı sabit sesler de gevşetilir. Böyle şeyleri duyabilenler için bu açıktır.
τὸ δὲ τὰ τοιαῦτα λέγειν τε καὶ ὑπολαμβάνειν, οὐ μόνον τοῖς φαινομένοις ἐναντιουμένων ἐστὶν ἀλλὰ καὶ αὑτοῖς μαχομένων. χρώμενοι γὰρ αὐτοὶ τοιαύταις τετραχόρδων μάλιστα φαίνονται διαιρέσεσιν, ἐν αἷς τὰ πολλὰ τῶν διαστημάτων ἤτοι περιττά ἐστιν ἢ ἄλογα· μαλάττουσι γὰρ ἀεὶ τάς τε λιχανοὺς καὶ τὰς παρανήτας· ἤδη δὲ καὶ τῶν ἑστώτων τινὰς παρανιᾶσι φθόγγων, ἀλόγῳ τινὶ διαστήματι προσανιέντες αὐτοῖς τάς τε τρίτας καὶ τὰς παρανήτας· καὶ τὴν τοιαύτην εὐδοκιμεῖν μάλιστά πως οἴονται τῶν συστημάτων χρῆσιν, ἐν τὰ πολλὰ τῶν διαστημάτων ἐστὶν ἄλογα οὐ μόνον τῶν κινεῖσθαι πεφυκότων φθόγγων, ἀλλὰ καί τινων ἀκινήτων ἀνιεμένων, ὥς ἐστι δῆλον τοῖς αἰσθάνεσθαι τῶν τοιούτων δυναμένοις.
40Bir insana yaraşan musiki kullanımını güzel Homeros öğretmiştir. Musikinin birçok yerde yararlı olduğunu göstermek için, Akhilleus'u Agamemnon'a duyduğu öfkeyi en bilge Kheiron'dan öğrendiği musikiyle yatıştırırken anlatır:
Onu buldular, gönlünü berrak sesli bir lirle eğlendirirken; güzel, süslü işlemeli liri, gümüş köprüsüyle, Eetion'un şehrini yıkınca ganimetten seçmişti; onunla thymosunu eğlendiriyor, kahramanların şanını söylüyordu.
Homeros, "öğren" der, "musiki nasıl kullanılmalı." Çünkü adil Peleus'un oğlu Akhilleus'a kahramanların şanını ve yarı tanrıların işlerini söylemek yaraşırdı. Üstelik Homeros, uygun zamanı da öğreterek işsiz kalan birine yararlı ve hoş bir alıştırma bulmuştur. Akhilleus savaşçı ve eylem adamıydı, ama Agamemnon'a duyduğu hınç yüzünden savaş tehlikelerine katılmıyordu. Homeros, kahramanın psykhēsini en güzel ezgilerle bilemesinin uygun olacağını düşündü ki biraz sonra yapacağı çıkışa hazır olsun. Bunu da eski işleri anarak yapıyordu. Eski musiki böyleydi ve buna yarıyordu. Nitekim Herakles'in, Akhilleus'un ve başka birçoğunun musiki kullandığını duyuyoruz; rivayete göre bunların eğitmeni, hem musiki hem adalet hem de hekimlik öğreten en bilge Kheiron'du.
χρῆσιν δὲ μουσικῆς προσήκουσαν ἀνδρὶ ὁ καλὸς Ὅμηρος ἐδίδαξε δηλῶν γάρ, ὅτι ἡ μουσικὴ πολλαχοῦ χρησίμη, τὸν Ἀχιλλέα πεποίηκε τὴν ὀργὴν πέττοντα τὴν πρὸς τὸν Ἀγαμέμνονα διὰ μουσικῆς ἧς ἔμαθε παρὰ τοῦ σοφωτάτου Χείρωνος· τὸν δʼ εὗρον ʽ φησἴ φρένα τερπόμενον φόρμιγγι λιγείῃ, καλῇ δαιδαλέῃ· ἐπὶ δʼ ἀργύρεον ζυγὸν τὴν ἄρετʼ ἐξ ἐνάρων πόλιν Ἠετίωνος ὀλέσσας, τῇ ὅγε θυμὸν ἔτερπεν, ἄειδε δʼ ἄρα κλέα ἀνδρῶν. μάθε, φησὶν Ὅμηρος, πῶς δεῖ μουσικῇ χρῆσθαι· κλέα γὰρ ἀνδρῶν ᾄδειν καὶ πράξεις ἡμιθέων ἔπρεπεν · Ἀχιλλεῖ τῷ Πηλέως τοῦ δικαιοτάτου. ἔτι δὲ καὶ τὸν καιρὸν τῆς χρήσεως τὸν ἁρμόττοντα διδάσκων Ὅμηρος ἀργοῦντι γυμνάσιον ἐξεῦρεν ὠφέλιμον καὶ ἡδύ· πολεμικὸς γὰρ ὢν καὶ πρακτικὸς ὁ Ἀχιλλεὺς διὰ τὴν γενομένην αὐτῷ πρὸς τὸν Ἀγαμέμνονα μῆνιν οὐ μετεῖχε τῶν κατὰ τὸν πόλεμον κινδύνων ᾠήθη οὖν Ὅμηρος πρέπον εἶναι τὴν ψυχὴν τοῖς καλλίστοις τῶν μελῶν παραθήγειν τὸν ἥρωα, ἵνʼ ἐπὶ τὴν μετὰ μικρὸν αὐτῷ γενησομένην ἔξοδον παρεσκευασμένος τοῦτο δʼ ἐποίει δηλονότι μνημονεύων τῶν πάλαι πράξεων. τοιαύτη ἦν ἡ ἀρχαία μουσικὴ καὶ εἰς τοῦτο χρησίμη. Ἡρακλέα τε γὰρ ἀκούομεν κεχρημένον μουσικῇ καὶ Ἀχιλλέα καὶ πολλοὺς ἄλλους, ὧν παιδευτὴς ὁ σοφώτατος Χείρων παραδέδοται, μουσικῆς τε ἅμα ὢν καὶ δικαιοσύνης καὶ ἰατρικῆς διδάσκαλος.
41Genel olarak aklı başında bir kimse, biri bilimleri gereği gibi kullanmıyorsa bunu bilimlere yüklemez, kullananların kötülüğüne verir. Bu yüzden biri musikinin terbiye edici tarzını iyice öğrenir ve çocukluğunda gereken ilgiyi görürse, başka alanlarda olduğu gibi musikide de güzeli övüp benimser, zıddını yerer. Böyle biri her türlü soysuzca işten arınmış olur. Musikiden en büyük faydayı devşirerek hem kendine hem şehrine büyük yarar sağlar; ne işinde ne sözünde ahenksiz bir şey yapar, her zaman ve her yerde yakışık alanı, ölçülü olanı ve düzgün olanı korur.
καθόλου δʼ ὅ γε νοῦν ἔχων οὐ τῶν ἐπιστημῶν ἔγκλημα δήπου θείη, εἴ τις αὐταῖς μὴ κατὰ τρόπον χρῷτο, ἀλλὰ τῆς τῶν χρωμένων κακίας ἴδιον εἶναι τοῦτο νομίσειεν. εἴτʼ οὖν τις τὸν παιδευτικὸν τῆς μουσικῆς τρόπον ἐκπονήσας τύχοι ἐπιμελείας τῆς προσηκούσης ἐν τῇ τοῦ παιδὸς ἡλικίᾳ, τὸ μὲν καλὸν ἐπαινέσει τε καὶ ἀποδέξεται, ψέξει δὲ τὸ ἐναντίον ἔν τε τοῖς ἄλλοις καὶ ἐν τοῖς κατὰ μουσικήν, καὶ ἔσται ὁ τοιοῦτος καθαρὸς πάσης ἀγεννοῦς πράξεως διὰ μουσικῆς τε τὴν μεγίστην ὠφέλειαν καρπωσάμενος ὄφελος ἂν μέγα γένοιτο αὑτῷ τε καὶ πόλει, μηθενὶ μήτʼ ἔργῳ μήτε λόγῳ χρώμενος ἀναρμόστῳ, σῴζων ἀεὶ καὶ πανταχοῦ τὸ πρέπον καὶ σῶφρον καὶ κόσμιον.
42En iyi kanunlarla yönetilen şehirlerin de soylu musikiyi dert edindiğine dair pek çok tanık gösterilebilir. Terpandros'u anabiliriz: Lakedaimonlular arasında çıkan iç karışıklığı o bitirmiştir. Giritli Thaletas'ı da anabiliriz: Pratinas'ın söylediğine göre bir Pythia kehaneti üzerine Lakedaimon'a gelmiş, musikiyle onları iyileştirmiş ve Sparta'yı saran vebadan kurtarmıştır. Homeros da Yunanları saran vebanın musikiyle durduğunu söyler:
Bütün gün şarkıyla tanrıyı yatıştırmaya çalıştılar, güzel bir paian söyleyerek, Akha delikanlıları, Uzaktan Vuran'ı terennüm ederek; o da dinleyip gönlünü şenlendirdi.
Aziz hocam, musiki üzerine sözlerimi bu dizelerle taçlandırıyorum, çünkü sen musikinin gücünü bize baştan bu dizelerle göstermiştin. Gerçekten de musikinin ilk ve en güzel işi, tanrılara şükranla karşılık vermektir; onu izleyen ikinci iş ise psykhēyi arındıran, ahenkli ve armonili bir düzene koymaktır." Soterikhos bunları söyledikten sonra, "Aziz hocam, işte musiki üzerine genel sohbet" dedi.
ὅτι δὲ καὶ ταῖς εὐνομωτάταις τῶν πόλεων ἐπιμελὲς γεγένηται φροντίδα ποιεῖσθαι τῆς γενναίας μουσικῆς, πολλὰ μὲν καὶ ἄλλα μαρτύρια παραθέσθαι ἔστι· Τέρπανδρον δʼ ἄν τις παραλάβοι τὸν τὴν γενομένην ποτὲ παρὰ Λακεδαιμονίοις στάσιν καταλύσαντα· καὶ Θαλήταν τὸν Κρῆτα, ὅν φασι κατά τι πυθόχρηστον Λακεδαιμονίους παραγενόμενον διὰ μουσικῆς ἰάσασθαι ἀπαλλάξαι τε τοῦ κατασχόντος λοιμοῦ τὴν Σπάρτην, καθάπερ φησὶ Πρατίνας. ἀλλὰ γὰρ καὶ Ὅμηρος τὸν κατασχόντα λοιμὸν τοὺς Ἕλληνας παύσασθαι λέγει διὰ μουσικῆς· ἔφη γοῦν οἱ δὲ πανημέριοι μολπῇ θεὸν ἱλάσκοντο, καλὸν ἀείδοντες παιήονα, κοῦροι Ἀχαιῶν, μέλποντες ἑκάεργον· ὁ δὲ φρένα τέρπετʼ ἀκούων. τούτους τοὺς στίχους, ἀγαθὲ διδάσκαλε, κολοφῶνα τῶν περὶ τῆς· μουσικῆς λόγων πεποίημαι, ἐπεὶ φθάσας σὺ τὴν μουσικὴν δύναμιν διὰ τούτων προαπέφηνας ἡμῖν τῷ γὰρ ὄντι τὸ πρῶτον αὐτῆς καὶ κάλλιστον ἔργον ἡ εἰς τοὺς θεοὺς εὐχάριστός ἐστιν ἀμοιβή· ἑπόμενον δὲ τούτῳ καὶ δεύτερον τὸ τῆς ψυχῆς καθάρσιον καὶ ἐμμελὲς καὶ ἐναρμόνιον σύστημα. ταῦτʼ εἰπὼν ὁ Σωτήριχος ἔχεις ἔφη τοὺς ἐγκυκλίους περὶ μουσικῆς λόγους, ἀγαθὲ διδάσκαλε.
43Soterikhos bu sözlerinden dolayı takdir gördü, çünkü yüzünde ve sesinde musikiye olan tutkusu beliriyordu. Hocam da başka şeylerin yanı sıra şöyle dedi: "Her ikinizi de şundan ötürü takdir ediyorum ki ikiniz de kendi yerinizi korudunuz. Lysias bize, yalnız uygulama yapan bir kitharodun bilmesi gerekenleri ikram etti. Soterikhos ise musikinin faydasına, incelenmesine, gücüne ve kullanımına dair her şeyi cömertçe öğretti. Ama sanırım bir şeyi bana bile bile bıraktılar; çünkü onları, musikiyi sofraya indirmekten utandıkları için korkaklıkla suçlamayacağım. Musiki içki sırasında da yararlıysa, güzel Homeros bunu göstermiştir. "Şarkı ve dans" der, "ziyafetin süsleridir." Kimse Homeros'un bu sözle musikiyi yalnız eğlenceye yarar saydığını düşünmesin. Bu dizelerde daha derin bir anlam gizlidir. Homeros musikiyi en büyük fayda ve yardım için tam yerinde, yani eskilerin ziyafetlerinde ve toplantılarında yerleştirmiştir. Çünkü musiki, şarabın ısıtıcı gücünü dengeleyip yatıştırmaya elverişli olduğu için getirilirdi. Sizin Aristoksenos'unuz da böyle der: Ona göre musiki, şarap kendine doyasıya içenlerin bedenlerini ve düşüncelerini sendelettiği için getirilmiştir; musiki ise kendi düzeni ve ölçüsüyle onları zıt hâle götürür ve yatıştırır. Homeros, eskilerin musikiyi bu vakitte böyle bir yardımcı olarak kullandığını söyler.
ἐθαυμάσθη μὲν οὖν ὁ Σωτήριχος ἐπὶ τοῖς λεχθεῖσι, καὶ γὰρ ἐνέφαινε διὰ τοῦ προσώπου καὶ τῆς φωνῆς τὴν περὶ μουσικὴν σπουδήν. ὁ δʼ ἐμὸς διδάσκαλος μετὰ τῶν ἄλλων ἔφη καὶ τοῦτʼ ἀποδέχομαι ἑκατέρου ὑμῶν, ὅτι τὴν τάξιν ἑκάτερος τὴν αὐτὸς αὑτοῦ ἐφύλαξεν ὁ μὲν γὰρ Λυσίας, ὅσα μόνον χειρουργοῦντι κιθαρῳδῷ προσῆκεν εἰδέναι, τούτοις ἡμᾶς εἱστίασεν ὁ δὲ Σωτήριχος, ὅσα καὶ πρὸς ὠφέλειαν καὶ πρὸς θεωρίαν, ἀλλὰ γὰρ καὶ δύναμιν καὶ χρῆσιν μουσικῆς συντείνει, διδάσκων ἡμᾶς ἐπεδαψιλεύσατο. ἐκεῖνο δʼ οἶμαι ἑκόντας αὐτοὺς ἐμοὶ καταλελοιπέναι· οὐ γὰρ καταγνώσομαι αὐτῶν δειλίαν, ὡς αἰσχυνθέντων κατασπᾶν μουσικὴν εἰς τὰ συσσίτια· εἰ γάρ που καὶ χρησίμη καὶ παρὰ πότον, ὼ ὁ καλὸς Ὅμηρος ἀπέφηνε μολπή γάρ πού φησιν ὀρχηστύς τε, τὰ γάρ τʼ ἀναθήματα δαιτός. καί μοι μηδεὶς ὑπολαβέτω, ὅτι πρός τέρψιν μόνον χρησίμην ᾠήθη μουσικὴν Ὅμηρος διὰ τούτων. ἀλλὰ γὰρ βαθύτερός ἐστι νοῦς ἐγκεκρυμμένος τοῖς ἔπεσιν εἰς γὰρ ὠφέλειαν καὶ βοήθειαν τὴν μεγίστην αὐτοῖς καιροῖς παρέβαλε μουσικήν, λέγω δʼ εἰς τὰ δεῖπνα καὶ τὰς συνουσίας τῶν ἀρχαίων συνέβαινε γὰρ εἰσάγεσθαι μουσικήν, ὡς ἱκανὴν ἀντισπᾶν καὶ πραΰνειν τὴν τοῦ οἴνου ὑπόθερμον δύναμιν, καθάπερ πού φησι καὶ ὁ ὑμέτερος Ἀριστόξενος ἐκεῖνος γὰρ ἔλεγεν εἰσάγεσθαι μουσικήν, παρʼ ὅσον ὁ μὲν οἶνος σφάλλειν πέφυκε τῶν ἅδην αὐτῷ χρησαμένων τὰ τε σώματα καὶ τὰς διανοίας· ἡ δὲ μουσικὴ τῇ περὶ αὑτὴν τάξει τε καὶ συμμετρίᾳ εἰς τὴν ἐναντίαν κατάστασιν ἄγει τε καὶ πραΰνει. παρὰ τοῦτον οὖν τὸν καιρὸν ὡς βοηθήματι τῇ μουσικῇ τοὺς ἀρχαίους φησὶ κεχρῆσθαι Ὅμηρος.
44Ama dostlarım, en büyük şeyi, musikiyi en ağırbaşlı kılan şeyi atladınız. Varlıkların dönüşünün ve yıldızların hareketinin musikisiz olmadığını, Pythagoras, Arkhytas, Platon ve öteki eski filozoflar söylemişlerdir; çünkü her şeyin tanrı tarafından armoniye göre kurulduğunu söylerler. Bunu şimdi uzatmak yersiz olur. Her şeye yaraşan ölçüyü koymak ise en yüksek ve en musikili iştir." Bunları söyledikten sonra paian söyledi; Kronos'a, oğullarına, bütün tanrılara ve Musalara içki sunup misafirlerini uğurladı.
ἀλλὰ δὴ καὶ τὸ μέγιστον ὑμῖν, ὦ ἑταῖροι, καὶ μάλιστα σεμνοτάτην ἀποφαῖνον μουσικὴν παραλέλειπται. τὴν γὰρ τῶν ὄντων φορὰν καὶ τὴν τῶν ἀστέρων κίνησιν οἱ περὶ Πυθαγόραν καὶ Ἀρχύταν καὶ Πλάτωνα καὶ οἱ λοιποὶ τῶν ἀρχαίων φιλοσόφων οὐκ ἄνευ μουσικῆς γίγνεσθαι καὶ συνεστάναι ἔφασκον πάντα γὰρ καθʼ ἁρμονίαν ὑπὸ τοῦ θεοῦ κατεσκευάσθαι φασίν. ἄκαιρον δʼ ἂν εἴη νῦν ἐπεκτείνειν τοὺς περὶ τούτου λόγους· ἀνώτατον δὲ καὶ μουσικώτατον τὸ παντὶ τὸ προσῆκον μέτρον ἐπιτιθέναι. ταῦτʼ εἰπὼν ἐπαιώνισε, καὶ σπείσας τῷ Κρόνῳ καὶ τοῖς τούτου παισὶ σὺν θεοῖς πᾶσι καὶ Μούσαις ἀπέλυσε τοὺς ἑστιωμένους.