Plutarkhos
İskenderiyelilerin Atasözleri
Παροιμίαι αἷς Ἀλεξανδρεῖς ἐχρῶντο
1.1Plutarkhos adına aktarılan bu derleme, İskenderiyelilerin kullandığı atasözlerini kısa açıklamalarıyla sıralar. Her maddede önce italik olarak atasözü, ardından açıklaması verilir. † işareti kaynakta bozuk olan yerleri gösterir.
I. Yüzlük
Milet işleri evde kalsın: Yakışmayan yerde gösteriş yapanlar için söylenir. Miletli Aristagoras bir gün Lakedaimon'a gelip Perslerin saldırısına uğrayan İonlara yardım edilmesini istedi. Halka pahalı giysiler içinde, İon gösterişinin bütün süsüyle sesleniyordu. Eforlardan biri de ona, "Milet işleri evde kalsın" dedi.
Οἴκοι τὰ Μιλήσια: ἐπὶ τῶν ὅποι μὴ προςήκει τὴν τρυφὴν ἐπιδεικνυμένων. Ἀρισταγόρας ὁ Μιλήσιος ἐλθών ποτε εἰς Λακεδαίμονα ἠξίου βοηθεῖν τοῖς Ἴωσι πολεμουμένοις ὑπὸ Περσῶν· ἐδημηγόρει δὲ ἐσθῆτα ἔχων πολυτελῆ καὶ τὴν ἄλλην τρυφὴν τὴν Ἰωνικήν· εἶπεν οὖν τις πρὸς αὐτὸν τῶν Ἐφόρων, Οἴκοι τὰ Μιλήσια.
1.2Khares'in vaatleri: Kolayca söz verenler için söylenir. Çünkü Atinalı komutan Khares pek çok şeyi hiç düşünmeden vaat ederdi.
Αἱ Χάρητος ὑποσχέσεις: ἐπὶ τῶν προχείρως ἐπαγγελλομένων. Χάρης γὰρ στρατηγὸς Ἀθηναῖος προχείρως πολλὰ ἐπηγγείλατο.
1.3Opisambo: İşleri sürekli kötüye gidenler için söylenir; "geriye yürümek" (opiso bainein) sözünden gelir.
Ὀπισαμβώ: ἐπὶ τῶν ἐπὶ τὸ χεῖρον ἐν τοῖς πράγμασι προβαινόντων ἀεί· παρὰ τὸ ὀπίσω βαίνειν.
1.4Mutlu Korintli …: Korint yakınlarında, ağaçlık bir köy vardır. Köylüler Korint'in mutlu olduğunu kabul eder, ama daha küçük de olsa kendi köylerini yeğlerler.
Εὐδαίμων ὁ Κορίνθιος **: κώμη ἐστὶ πλησίον τῆς Κορίνθου ** κατάφυτος· ὡς τῶν ἐν τῇ κώμῃ ὁμολογούντων μὲν Κόρινθον εἶναι εὐδαίμονα, αἱρουμένων δὲ ἥττονα κώμην ἔχειν.
1.5Domuz ağılından Tydeus: Terbiyesizler için söylenir. Oineus, Hipponoos'un kızı Periboia'ya tecavüz etmişti. Babası, kızın gebe olduğunu anlayınca onu doğan çocuk Tydeus'la birlikte domuz çobanlarına verdi.
Τυδεὺς ἐκ συφορβίου: ἐπὶ τῶν ἀπαιδεύτων. Οἰνεὺς τὴν θυγατέρα Ἱππονόου Περίβοιαν ἐβιάσατο· γνοὺς δὲ αὐτὴν ἔγκυον οὖσαν ὁ πατὴρ συφορβοῖς παρέδωκε μετὰ τοῦ γενομένου παιδίου Τυδέως.
1.6Kleitoria'lı gibi yapıyorsun: Paiderastia yapanlar için söylenir.
Κλειτοριάζεις: ἐπὶ τῶν παιδεραστούντων.
1.7Apollon sana ne çaldı?: Yani "sana ne kehanet etti?"
Τί σοι ὁ Ἀπόλλων ἐκιθάρισεν; ἤγουν, τί ἐμαντεύσατο;
1.8Kefal oruç tutuyor: Doğru davrandığı hâlde doğruluğundan hiç kazanç sağlayamayanlar için söylenir. Çünkü başka balıklar birbirini yerken, yalnız kefal et yemekten kaçınır ve çamurla beslenir.
Κεστρεὺς νηστεύει: ἐπὶ τῶν δικαιοπραγούντων μὲν, οὐδὲν δὲ πλέον ἐκ τῆς δικαιοσύνης ἐπιφερομένων. ὁ γὰρ κεστρεὺς τῶν ἄλλων ἰχθύων ἀλληλοφαγούντων μόνος ἀπέχεται τῆς σαρκοφαγίας, ἐσθίων ἰλύν.
1.9Boiotialılar için kehanet edesin: Bu bir tür bedduadır. Thebaililer savaş hakkında kehanet sorduklarında Pythia onlara, ancak saygısızlık ederlerse zafer kazanacaklarını bildirdi. Elçilerden biri bunun üzerine rahibe Myrtila'yı kapıp yanı başındaki kaynar kazana attı. Başkalarının anlattığına göre, Thebaililer savaşırken kâhin Bombros, komutanlardan birini önceden kurban ederlerse sayıca üstün geleceklerini söylemiş; onlar da Bombros'u öldürüp savaşı kazanmışlardır.
Βοιωτοῖς μαντεύσειας: αὕτη κατάρα τίς ἐστί. μαντευομένοις γὰρ τοῖς Θηβαίοις περὶ πολέμου ἀνεῖλεν ἡ Πυθία νίκην αὐτοῖς ἀσεβήσασιν ἔσεσθαι· εἷς δὲ τῶν θεωρῶν ἁρπάσας τὴν προφῆτιν Μυρτίλαν ἐνέβαλεν εἰς θέρμοῦ παρακείμενον λέβητα. ἄλλοι φασὶ, Θηβαίοις πολεμοῦσι Βόμβρος μάντις πλείους ἔφη νικήσεσθαι, εἰ προθύσαιεν τῶν ἡγεμόνων ἕνα· οἱ δὲ ἀποκτείναντες τὸν Βόμβρον ἐνίκησαν.
1.10Kallikyrioilerden daha kalabalık: Bir zamanlar Syrakusai'ye bir Kallikyrioi yığını yerleşti. Öyle kalabalıktılar ki eski sakinleri bile kovdular.
Demirin içindeki Kelmis: Güçlü ve yenilmez olduklarına fazlasıyla güvenenler için söylenir.
Πλείους τῶν Καλλικυρίων: Καλλικυρίων ποτὲ πλῆθος ἐπῴκησε τὰς Συρακούσας οὕτω πολλοὶ, ὥςτε καὶ τοὺς προτέρους οἰκήτορας ἐκβαλεῖν. Κέλμις ἐν σιδήρῳ: ἐπὶ τῶν σφόδρα ἑαυτοῖς πιστευσάντων, ὅτι ἰσχυροὶ καὶ δυρχείρωτοι πεφύκασι.
1.11Çünkü Kelmis adında biri İda dağında en sert demiri işlerdi.
Κέλμις γάρ τις ἐν Ἴδῃ στεῤῥότατον σίδηρον ἐργαζόμενος.
1.12Kerkyralı kamçılanırken, kendini de † iş üstüne aldın: Kerkyra kamçılarının başka kamçılardan farklı olduğu söylenir.
Ὁ Κερκυραῖος μαστιγούμενος ἅμα αὐτὸν † ἠργολάβησαὶ: αἱ μάστιγες αἱ Κερκυραῖαι λέγονται διάφοροι εἶναι παρὰ τὰς ἄλλας.
1.13Yaşlanan ata daha küçük tekerlekler tak: Yaşlılık yüzünden biraz rahata ve dinlenmeye ihtiyacı olanlar için söylenir.
Ἵππῳ γηράσκοντι τὰ μείονα κύκλ’ ἐπίβαλλε: ἐπὶ τῶν διὰ γῆρας δεομένων ῥᾳστώνης τινὸς καὶ ἀναπαύλης.
1.14Şehir oynuyoruz: Polis, bir tür dama oyunudur.
Πόλεις παίζομεν: πόλις εἶδος ἐστὶ παιδιᾶς πεττευτικῆς.
1.15Topal en iyi sevişir: Amazonlar doğan erkek çocukların bacağını ya da kolunu keserek onları sakat bırakırlardı. Onlarla savaşan Skythialılar antlaşma yapmak isteyince, kendi sakat olmayan, kusursuz erkekleriyle evlenmelerini önerdiler. Amazonların önderi Antianeira da onlara "Topal en iyi sevişir" diye karşılık verdi.
Ἄριστα χωλὸς οἰφεῖ: αἱ Ἀμαζόνες τοὺς γενομένους ἄρσενας ἐπήρουν, ἢ σκέλος ἢ χεῖρα περιελόμεναι· πολεμοῦντες δὲ πρὸς αὐτὰς οἱ Σκύθαι καὶ βουλόμενοι πρὸς αὐτὰς σπείσασθαι ἔλεγον, ὅτι συνέσονται τοῖς Σκύθαις εἰς γάμον ἀπηρώτοις καὶ μὴ λελωβημένοις. ἀποκριναμένη δὲ πρὸς αὐτοὺς ἡ Ἀντιάνειρα ἡγεμὼν τῶν Ἀμαζόνων εἶπεν· Ἄριστα χωλὸς οἰφεῖ.
1.16Kötülükten kaçtım, daha iyisini buldum: Kendilerinde daha iyi bir değişme gören kimseler için söylenir. Atina'da düğünlerde, annesi babası sağ olan bir çocuğun dikenlerle ve meşe palamutlarıyla taçlanması, ekmek dolu bir tepsiyi dolaştırarak "Kötülükten kaçtım, daha iyisini buldum" demesi âdetti. Bununla yabanıl ve eski yaşayıştan kurtulup uysal besini bulduklarını anlatırlardı.
Ἔφυγον κακὸν, εὗρον ἄμεινον: ἐπὶ τῶν μεταβολὴν ἐν ἑαυτοῖς κρείττονα οἰωνιζομένων. Ἀθήνησι γὰρ ἐν τοῖς γάμοις ἔθος ἦν ἀμφιθαλῆ παῖδα ἀκάνθας μετὰ δρυΐνων καρπῶν στέφεσθαι, καὶ λίκνον ἄρτων πλήρη περιφέροντα λέγειν, Ἔφυγον κακὸν, εὗρον ἄμεινον. Ἐσήμαινον δὲ ὡς ἀπεώσαντο μὲν τὴν ἀγρίαν καὶ παλαιὰν δίαιταν, εὑρήκασι δὲ τὴν ἥμερον τροφήν.
1.17Mykonoslu komşu: Cimrilikleri ve hasislikleriyle kötü ün salmış kimseler için söylenir; Mykonos adasının küçüklüğünden ve yoksulluğundan gelir.
Μυκόνιος γείτων: ἐπὶ τῶν διαβεβλημένων ἐπὶ γλισχρότητι καὶ μικροπρεπείᾳ, παρὰ τὴν μικρότητα τῆς νήσου καὶ εὐτέλειαν, τῆς Μυκόνου.
1.18Eğri odun asla doğrulmaz: Eğri odunları doğrultmaya çalışanlar için söylenir.
Τὸ σκαμβὸν ξύλον οὐδέποτε ὀρθοῦν: ἐπὶ τῶν πειρωμένων διάστροφα ξύλα κατευθύνειν.
1.19Çocuk ve buz: Ne tutabilen ne de bırakmak isteyenler için söylenir.
Ὁ παῖς τὸν κρύσταλλον: ἐπὶ τῶν μὴ κατέχειν δυναμένων, μήτε μεθεῖναι βουλομένων.
1.20Skythialı ve at: Bir şeyi gizlice isteyip açıkta reddeden ve küçümseyenler için söylenir.
Τὸν ἵππον ὁ Σκύθης: ἐπὶ τῶν κρύφα τινὸς ἐφιεμένων, φανερῶς δὲ ἀπωθουμένων καὶ διαπτυόντων αὐτό.
1.21Herakles uyuzu: Tedavisi için Herakles ılıcalarının gerektiği uyuzdur. Çünkü Athena, Herakles için pek çok yerde sıcak su kaynakları çıkarmıştır.
Ἡράκλειος ψώρα: ἡ τῶν Ἡρακλείων λουτρῶν δεομένη πρὸς θεραπείαν· ἡ γὰρ Ἀθηνᾶ τῷ Ἡρακλεῖ πολλαχοῦ ἀνῆκε θερμὰ λουτρά.
1.22Kölelerin şehri olmaz: Pek rastlanmayan şeyler için söylenir.
Οὐκ ἔστι δούλων πόλις: διὰ τὸ σπάνιον εἴρηται.
1.23Bunas yargılıyor: Kararlarını sürekli erteleyip geciktirenler için söylenir. Bunas, Atinalı biriydi. Kallionlularla † anlaşmazlığa düşen Elisliler, karar açıklanana dek beklemeyi hesaplayarak davayı ona bıraktılar. Bunas bunu anladı ve kararını ölene dek erteledi.
Βούνας δικάζει: ἐπὶ τῶν τὰς κρίσεις ἀναβαλλομένων ἀεὶ καὶ ὑπερτιθεμένων. Βούνας γὰρ Ἀθηναῖος ἐγένετο· τούτῳ Ἠλεῖοι πρὸς Καλλιωναίους † διαφερόμενοι ἐπέτρεψαν δίκας νομίσαντες ἀναμένειν, ἕως ἂν ἀποφήναι· γνοὺς δὲ ὁ Βούνας τοῦτο ἀνεβάλλετο μέχρι τελευτῆς τὴν ἀπόφασιν.
1.24Lokris sığırı: Değersiz şeyler için söylenir. Lokrisliler, halkın kurbanı için sığır bulamayınca salatalıkların altına küçük çubuklar koyarak sığır biçimi verdiler ve tanrıyı bununla memnun ettiler.
Λοκρικὸς βοῦς: ἐπὶ τῶν εὐτελῶν. οἱ Λοκροὶ· γὰρ ἀποροῦντες βοῶν πρὸς δημοτελῆ θυσίαν, σικύοις ὑποθέντες ξύλα μικρὰ καὶ σχηματίσαντες βοῦν, τούτῳ τὸ θεῖον ἐθεράπευσαν.
1.25Arsızlık bir tanrıdır: Arsızlıklarından fayda görenler için söylenir.
Θεὸς ἡ Ἀναίδεια: ἐπὶ τῶν διὰ τὴν ἀναισχυντίαν ὠφελουμένων.
1.26Babys daha kötü flüt çalıyor: Çalıştıkça daha da kötüleşenler için söylenir.
Κάκιον Βάβυς αὐλεῖ: ἐπὶ τῶν κατὰ τὸ χεῖρον ἀσκούντων.
1.27Tellen'in şarkılarını söyle: Tellen bir flütçüydü ve kurala gelmeyen şarkılar yazardı.
Ἄειδε τοὺς Τέλληνος: ὁ Τέλλης ἐγένετο αὐλητὴς καὶ μελῶν ἀνυποτάκτων ποιητής.
1.28Su yanından akıyor: Ne pahasına olursa olsun işi başaracağını söyleyenler için söylenir. Sözün kaynağı, telaşla su alan gemilere binip kendilerini tehlikeye atanlardır.
Ὕδωρ παραῤῥέει: ἐπὶ τῶν ἐκ παντὸς ἔργου ἐπαγγελλομένων καταπράξασθαι τὸ προκείμενον. μετῆκται δὲ ἀπὸ τῶν ὑπὸ σπουδῆς καὶ εἰς ῥέοντα πλοῖα ἐμβαινόντων καὶ παραβαλλομένων τῷ κινδύνῳ.
1.29Mikhthophoron: Sevilen ve kibirli kimseler için söylenir. Rivayete göre Sappho da böyle birine âşık olmuş, tutkusuna dayanamayıp kendini Leukadia kayalıklarından aşağı atmıştır.
Μιχθοφορῶν: αὕτη λέγεται ἐπὶ τῶν ἐρασμίων διδάσκαλος καὶ ὑπερηφάνων, ὥς φασι καὶ τὴν Σαπφὼ ἐρασθῆναι· μὴ φέρουσαν δὲ τὸ πάθος ῥῖψαι αὑτὴν κατὰ τῶν ἐν Λευκαδίᾳ πετρῶν.
1.30Açlık ovası: Açlıktan kıvranan şehirler için söylenir. Çünkü Açlık Ovası denen bir yer vardır.
Λιμοῦ πεδίον: ἐπὶ τῶν ὑπὸ λιμοῦ πιεζομένων πόλεων. τόπος γάρ ἐστιν οὕτω καλούμενος Λιμοῦ πεδίον.
1.31Çam gibi: Kökü kurutularak yok olanlar için söylenir. Çünkü çam kesilince bir daha filiz vermez.
Πεύκης τρόπον: ἐπὶ τῶν πανωλεθρίᾳ ἀπολλυμένων· παρόσον ἡ πεύκη κοπεῖσα οὐκέτι φύεται.
1.32Ben o kahramanlardan değilim: İyilik etmek isteyenler için söylenir. Çünkü kahramanlar fayda sağlamaktan çok kötülük etmeye yatkındır.
Οὐκ εἰμὶ τούτων τῶν ἡρώων: ἐπὶ τῶν βουλομένων εὖ ποιεῖν. οἱ γὰρ ἥρωες κακοῦν ἕτοιμοι μᾶλλον ἢ ὠφελεῖν.
1.33Buthos dolaşıp duruyor: Akılsızlar ve kalın kafalılar için söylenir. Pythia oyunlarında kazanmış Buthos adlı birinden gelir.
Βοῦθος περιφοιτᾷ: ἐπὶ τῶν ἀσυνέτων καὶ παχυφρόνων, ἀπό τινος Πυθιονίκου Βούθου καλουμένου.
1.34Aç Dorlar: Bir zamanlar Peloponnesos'ta kıtlık olmuş, bazıları azıklarını alıp yola çıkmıştı. Dolaşıp dururken Rodos'taki Tripolis onları kabul etti. Bu yüzden onlara Aç Dorlar dendi.
Λιμοδωριεῖς: σιτοδείας ποτὲ γενομένης ἐν Πελοποννήσῳ ἐφόδια τινὲς λαβόντες ἀπῆραν· πλανωμένους δὲ αὐτοὺς ἀπεδέξατο ἡ ἐν Ῥόδῳ Τρίπολις· ἐκλήθησαν δὲ διὰ τοῦτο Λιμοδωριεῖς.
1.35Pay boğmaz: Rivayete göre eski Yunanlılarda yemeği paylara bölmek âdet değildi. Bir takım sebeplerle yiyecek azalınca pay âdeti yerleşti; atasözü de bundan ötürü söylendi.
Μερὶς οὐ πνίγει: φασὶ περὶ τὴν Ἑλλάδα μὴ εἶναι σύνηθες τοῖς ἀρχαίοις διανέμειν μερίδας· διὰ δὲ προφάσεις τινὰς ἐνδεεστέρων γενομένων τῶν ἐδωδίμων, κρατῆσαι τὸ ἔθος τῶν μερίδων, καὶ διὰ τοῦτο τὴν παροιμίαν εἰρῆσθαι.
1.36Herakles hastalığı: Kutsal hastalığa Herakles hastalığı derlerdi. Çünkü Herakles uzun çabalardan sonra bu hastalığa yakalanmıştı.
Ἡράκλειος νόσος: τὴν ἱερὰν νόσον Ἡράκλειον ὠνόμαζον· εἰς ταύτην γὰρ ἐκ μακρῶν πόνων ἐμπεσεῖν Ἡρακλέα.
1.37Bunları Med korumayacak: Kserkses'in seferi yaklaşırken Yunanlılar kurtuluştan umutlarını kesip mallarını harcıyor, "Bunları Med korumayacak" diyorlardı.
Τάδε Μῆδος οὐ φυλάξει: μελλούσης γενέσθαι τῆς Ξέρξου στρατείας, οἱ Ἕλληνες ἀπογνόντες τὴν σωτηρίαν, τὰς οὐσίας αὑτῶν ἀνήλισκον, ἐπιλέγοντες· Τά δε Μῆδος οὐ φυλάξει.
1.38Musiki yok olup gitti: Eskiler şölenlerde edebî konuları araştırarak sohbet ederlerdi. Sonrakiler ise şarkıcı, çalgıcı ve dansçı kadınlar getirdiler. Bu yeniliği kınayanlar da bu atasözünü söylediler.
Ἐκκεκόφθ’ ἡ μουσική: τῶν παλαιῶν ἐν τοῖς συμποσίοις φιλολόγῳ ζητήσει χρωμένων, οἱ ὕστερον τὰς μουσουργοὺς καὶ κιθαριστρίας καὶ ὀρχηστρίας ἐπειςήγαγον, ὅθεν τὴν καινοτομίαν τινὲς αἰτιώμενοι τῇ παροιμίᾳ ἐχρῶντο.
1.39Beyaz ip: Bu söz eksik bırakılmıştır ve bir şeyi doğru dürüst ayırt edemeyenler için söylenir. Çünkü tam hâli "beyaz taşta beyaz ip"tir; aynı renkte oldukları için ip hiç seçilmez.
Λευκὴ στάθμη: αὕτη κατ’ ἔλλειψιν εἴρηται ἐπὶ τῶν μὴ ἀκριβῶς τι διακρινόντων. ἐν γὰρ λευκῷ λίθῳ λευκὴ στάθμη λέγεται· ἥκιστα γὰρ διὰ τὸ ὁμοειδὲς σαφής ἐστιν.
1.40Morykhos Dionysos'un: Bir de şöyle denir: "Dionysos'tan daha budalasın: içeriyi bırakıp evinin dışında oturuyor." Budalaca bir iş yapanlar için söylenir. Dionysos'a Morykhos denmesi, üzüm bozumunda yüzünün üzüm şırasıyla ve taze incirle kirletilmesindendir; çünkü moryksai "kirletmek" demektir. Onun budala sayılması ise heykelinin tapınak dışında, girişin yanında, açık havada durmasındandır.
Μωρύχου Διονύσου: καὶ, Μωρότερος εἶ Διονύσου, ὃς τἄνδον ἀφεὶς, ἔξω τῆς οἰκίας κάθηται: ἐπὶ τῶν εὔηθές τι διαπεπραγμένων. Μώρυχος δὲ ὁ Διόνυσος κατ’ ἐπίθετον ἀπὸ τοῦ τὸ πρόςωπον αὐτοῦ μολύνεσθαι, ἐπειδὰν τρυγῶσι, τῷ ἀπὸ τῶν βοτρύων γλεύκει καὶ τοῖς χλωροῖς σύκοις. μωρύξαι δὲ τὸ μολῦναι· καταγνωσθῆναι δὲ αὐτοῦ εὐήθειαν, παρόσον ἔξω τοῦ νεοῦ τὸ ἄγαλμα αὐτοῦ ἐστὶ παρὰ τῇ εἰςόδῳ ἐν ὑπαίδρῳ.
1.41Amaia Azesia'yı aradı: Uzun süre araştıran kimseler için söylenir. Çünkü Troizenliler Demeter'e Amaia, Kore'ye Azesia derler.
Ἡ Ἀμαία τὴν Ἀζησίαν μετῆλθεν: ἐπὶ τῶν πολυχρονίῳ ζητήσει χρωμένων. Ἀμαία γὰρ ἡ Δημήτηρ παρὰ Τροιζηνίοις προςαγορεύεται, Ἀζησία δὲ ἡ Κόρη.
1.42Lesboslu Prylis: Bu söz benzetme olarak kullanılır: "Lesboslu Prylis gibi." Prylis'in Hermes'in oğlu ve kâhin olduğu düşünülür.
Ὁ Λέσβιος πρύλις: αὕτη καθ’ ὁμοίωσιν λέγεται, ὥςπερ Λέσβιος πρύλις. δοκεῖ δὲ ὁ Πρύλις Ἑρμοῦ παῖς γενέσθαι καὶ μάντις.
1.43Sparta'yı parasevicilik yıkar, başka bir şey değil: Her yoldan kazanç sağlamaya çalışanlar için söylenir. Lakedaimonlulara verilen bir kehanetten alınmıştır: tanrı, gümüşe ve altına değer verdikleri zaman yok olacaklarını bildirmiştir.
Ἁ φιλοχρηματία τὰν Σπάρταν ἕλοι, ἄλλο δὲ οὐδέν: ἐπὶ τῶν ἐξ ἅπαντος κερδαίνειν προαιρουμένων. μετήνεγκται ἀπὸ χρησμοῦ δοθέντος Λακεδαιμονίοις. ἔχρησε γὰρ ὁ θεὸς, τότε ἀπολέσθαι ὅταν ἀργύριον καὶ χρυσίον τιμήσωσιν.
1.44Argos'taki kalkan: Argos'ta çocukluk çağlarının temizliğini lekesiz koruyanlar, eski bir âdete göre ödül olarak altın bir kalkan alıp alayın önünde yürürler.
Ἡ ἐν Ἄργει ἀσπίς: οἱ ἐν Ἄργει οἱ τὴν ἐν τοῖς παισὶν ὥραν καθαρὰν καὶ ἀδιάφθορον φυλάξαντες, ἀναλαβόντες χρυσῆν ἀσπίδα προπομπεύουσι, τοῦτο γέρας ἔχοντες κατά τι νόμιμον ἀρχαῖον.
1.45Kediye karşı Athena: Küçük bir benzerlik yüzünden üstün şeyleri aşağı şeylerle kötü biçimde kıyaslayanlar için söylenir. Sanki biri gözlerinin mavi parlaklığı yüzünden kediyi Athena ile karşılaştırıyormuş gibi.
Ἀθηνᾷ τὸν αἴλουρον: ἐπὶ τῶν κακῶς συγκρινόντων τὰ κρείττονα τοῖς ἥττοσι διὰ μικρὰν ὁμοιότητα· ὡς εἴ τις διὰ γλαυκότητα τῶν ὀφθαλμῶν τὸν αἴλουρον τῇ Ἀθηνᾷ συμβάλλοι.
1.46Hestia'ya kurban sunuyorsun: Kolay kolay kimseyle bir şey paylaşmayanlar için söylenir. Çünkü eskiler Hestia'ya kurban sunduklarında kurbandan kimseye pay vermezlerdi.
Ἑστίᾳ θύεις: ἐπὶ τῶν μηδενὶ ῥᾳδίως μεταδιδόντων. Δι’ ἔθους γὰρ ἦν τοῖς παλαιοῖς, ὁπότε ἔθυον Ἑστίᾳ, μηδενὶ μεταδιδόναι τῆς θυσίας.
1.47Neden kendini asmadın ki Thebai'de kahraman olasın?: Söylendiğine göre Thebai'de intihar edenlere hiçbir onur gösterilmezdi. Bu yüzden "kahraman olasın" sözü, kötü bir şeyin güzel adla anılmasıdır.
Τί [ὅτι] οὐκ ἀπήγξω, ἵνα Θήβησιν ἥρως γένῃ: φασὶν, ἐν Θήβαις ἑαυτοὺς ἀναιροῦντες οὐδεμιᾶς τιμῆς μετεῖχον. ὅθεν τὸ, ἵνα ἥρως γένῃ, κατ’ εὐφημισμὸν εἴρηται.
1.48Aletes toprak parçasını bile kabul eder: Her şeyi iyiye yoranlar için söylenir. Duris'e göre Aletes Korint'ten kovulmuş ve tanrının kehanetine uyarak burayı yeniden ele geçirmeye çalışıyordu. Ülkede † bir çoban görüp ondan yiyecek istedi. Çoban heybesinden bir toprak parçası alıp ona verdi. Aletes de bunu iyiye yorarak aldı ve "Aletes toprak parçasını bile kabul eder" dedi.
Δέχεται καὶ βῶλον Ἀλήτης: ἐπὶ τῶν ἅπαντα πρὸς τὸ κρεῖττον ἐκδεχομένων. Ἀλήτης γὰρ, ὥς φησι Δοῦρις, ἀποπεσὼν Κορίνθου, κατὰ χρησμὸν τοῦ θεοῦ ἀπεπειρᾶτο πάλιν κτηθεῖν· ἐνὶ † τῇ χώρᾳ περιϊδών τινα βουκόλον, ᾔτει τροφήν· ὁ δὲ βῶλον ἐκ τῆς πήρας ἀράμενος ἐδίδου. ὁ δὲ Ἀλήτης ἐδέξατο οἰωνισάμενος καὶ εἰπών· Δέχεται καὶ βῶλον Ἀλήτης.
1.49Gözyaşsız savaş: İşleri hiçbir güçlük çekmeden başaranlar için söylenir. Dodona tanrısı, Arkadialılarla savaşan Lakedaimonlulara savaşın gözyaşsız olacağını önceden bildirmişti. Sonra çarpıştılar ve bir tek ölü vermeden kazandılar.
Ἄδακρυς πόλεμος: ἐπὶ τῶν ἔξω τινὸς χαλεποῦ πράγματα κατορθούντων. ὁ γὰρ Δωδωναῖος προεῖπε Λακεδαιμονίοις πολεμοῦσι πρὸς Ἀρκάδας, μάχην ἄδακρυν ἔσεσθαι· συμβαλόντες δὲ μετὰ ταῦτα ἐνίκησαν μηδενὸς ἀποθανόντος.
1.50Attikalılar Eleusis ayinlerini: Burada "kendi aralarında" sözü eksiktir. Bazıları kendi aralarında toplanıp bir iş görürlerse birbirlerine "Attikalılar Eleusis ayinlerini" derler.
Ἀττικοὶ τὰ Ἐλευσίνια: ἐλλείπει τὸ, καθ’ ἑαυτούς. Ὅταν καθ’ ἑαυτοὺς συλλεγέντες τινὲς πράττωσί τι, ἐπιλέγουσιν ἑαυτοῖς, Ἀττικοὶ τὰ Ἐλευσίνια.
1.51Trophonios'tan kehanet almış: Asık yüzlü ve hiç gülmeyen kimseler için söylenir. Trophonios mağarasına inenlerin ömür boyu gülmediği söylenir. Trophonios, kardeşi Agamedes'in başını taşıyarak Augeias'tan kaçarken dua etti ve bir yarığa düştü; sonradan orada bir kehanet yeri oldu.
Ἐν Τροφωνίου μεμάντευται: ἐπὶ τῶν σκυθρωπῶν καὶ ἀγελάστων. οἱ γὰρ καταβαίνοντες ἐς Τροφωνίου λέγουσι τὸν ἑξῆς χρόνον ἀγέλαστοι εἶναι. ὁ γὰρ Τροφώνιος ἔχων τὴν κεφαλὴν τοῦ ἀδελφοῦ αὐτοῦ Ἀγαμήδους καὶ διωκόμενος ὑπὸ τοῦ Αὐγέου, εὐξάμενος εἰς χάσμα ἐνέπεσεν, οὗ δὴ καὶ μαντεῖον ἐγένετο.
1.52Tanrıya fallos: Birtakım kimselere kendilerine yakışanı verenler için söylenir. Çünkü Dionysos için fallos dikilirdi.
Φὰλλος τῷ θεῷ: ἐπὶ τῶν ἀπονεμόντων ἐνίοις τὰ οἰκεῖα πρόςφορα· ἐπεὶ τῷ Διονύσῳ ἵστατο ὁ φάλλος.
1.53*Biri ne verirse hediyesini öv.*
Δῶρον δ’ ὅ, τι δῷ τις ἐπαίνει.
1.54Tainaron kötülüğü: Sığınanlara karşı işlenen büyük kanunsuzluk demektir. Çünkü Lakedaimonlular Tainaron'a sığınan Heilotları çıkarıp öldürmüşlerdi.
Ταινάριον κακόν: τὸ μέγα καὶ παρανομούμενον εἰς ἱκέτας. οἱ γὰρ Λακεδαιμόνιοι τοὺς καταφυγόντας εἰς Ταίναρον τῶν Εἱλώτων ἀπαγαγόντες ἀπέκτειναν.
1.55Ben Pitane'yim: Sık sık felakete uğrayanlar için söylenir. Çünkü Pitane'nin başına da böyle şeyler gelmişti.
Πιτάνη εἰμί: κατὰ τῶν πυκναῖς συμφοραῖς χρωμένων. τῇ γὰρ Πιτάνῃ τοιαῦτα συνέβη πράγματα.
1.56*Trakyalılar yemin bilmezler.*
Θρᾷκες ὅρκια οὐκ ἐπίστανται.
1.57Mandres Kretinai'yi daha çabuk † sattı: Efesliler Magnesialıların Kretinai'sini ele geçirdiler. Mandrolytos oğlu Mandres burayı içki, sarhoşluk ve zar uğruna onlara satmıştı.
Ταχύτερον ὁ Μάνδρης κρητίνας † ἀπεπέρασε: Ἐφέσιοι κρητίνας ἐκτήσαντο τὰς Μαγνήτων· ἀπεπέρασε δέ σφιν Μάνδρης ὁ Μανδρολύτου παρ’ οἶνον καὶ μέθην καὶ κύβην.
1.58Polykrates annelik dağıtıyor: Samoslu Polykrates, savaşta ölenlerin annelerini toplayıp vatandaşların zenginlerine, bakmaları için verdi. Her birine "Sana bu kadını anne olarak veriyorum" diyordu.
Πολυκράτης μητέρα νέμει: Πολυκράτης ὁ Σάμιος τῶν ἐν τῷ πολέμῳ ἀποθανόντων τὰς μητέρας συναγαγὼν, δέδωκε τοῖς πλουσίοις τῶν πολιτῶν τρέφειν, πρὸς ἕκαστον λέγων, ὅτι Μητέρα σοι ταύτην δίδωμι.
1.59Attikalı komşu: Atinalılar yanlarında oturan komşularını kovarlardı. Ya da söz, Atina'dan Samos'a gönderilen yerleşimcilerden gelir.
Ἀττικὸς πάροικος: οἱ Ἀθηναῖοι τοὺς παροικοῦντας αὐτοῖς καὶ γειτνιάζοντας ἐξέβαλλον. ἢ ἀπὸ τῶν εἰς Σάμον πεμφθέντων Ἀθήνηθεν ἐποίκων.
1.60Massalia'ya yelken açasın: Massalialılar kadınsı giyinirlerdi; rengârenk, ayaklara kadar inen giysiler giyer, saçlarını güzel kokular sürerek bağlarlardı. Bu gevşeklik yüzünden utanılacak hâllere düşerlerdi.
Εἰς Μασσαλίαν πλεύσειας: οἱ Μασσαλιῶται θηλύτερον ἕξων, καὶ στολαῖς ποικίλαις καὶ ποδήρεσι χρώμενοι, ἔτι δὲ τὰς κόμας μεμυρισμένας ἀναδεδεμένοι, καὶ διὰ ταύτην τὴν μαλακίαν ἀσχημονοῦντες.
1.61Samos çiçekleri ve Samos sokağı: En uç hazlara dalanlar için söylenir. Samos sokağı, Samoslularda hamur işlerinin satıldığı dar bir yoldu. Samos çiçekleri ise kadınların erkeklerle birlikte şölen yapmak için toplandığı yerdi. Samoslular bu gevşek yaşayış yüzünden Perslere köle oldular.
Σαμίων ἄνθη, καὶ, Σαμιακὴ λαύρα: ἐπὶ τῶν ὑστάταις ἡδοναῖς χρωμένων. ἡ Σαμιακὴ λαύρα στενωπὴ ἦν παρὰ Σαμίοις, ἐν ᾖ τὰ πέμματα ἐπιπράσκετο. τὰ δὲ Σαμίων ἄνθη τόπος, ἐν ᾧ συνῄεσαν αἱ γυναῖκες τοῖς ἀνδράσι συνευωχησόμεναι. διὰ ταύτην τὴν τρυφὴν οἱ Σάμιοι τοῖς Πέρσαις ἐδουλώθησαν.
1.62Skythialıların sözü: Skythialılar Pers Dareios'a "Ağla" diye karşılık verdiler. Birine ağlamasını sert bir dille söyleyenler için kullanılır.
Ἡ Σκυθῶν ῥῆσις: πρὸς Δαρεῖον τὸν Πέρσην ἀπεκρίναντο οἱ Σκύθαι, κλαίειν αὐτόν. ἐπὶ τῶν ἀποτόμως οἰμώζειν τινὰ λεγόντων.
1.63Zeus'un beyni: Bolluk içinde keyif sürenler için söylenir. Çünkü Perslerde pahalı yiyeceklere Zeus'un ve kralın beyni denirdi.
Διὸς ἐγκέφαλος: ἐπὶ τῶν ἡδυπαθούντων. τὰ γὰρ πολυτελῇ βρώματα παρὰ τοῖς Πέρσαις Διὸς καὶ βασιλέως ἐγκέφαλος ἐκαλεῖτο.
1.64Ak ciğerli: Bazı kimselerin ciğerinde insanı korkak yapan bir şey oluştuğu söylenir. Söz böyleleri için kullanılır.
Λευκηπατίας: φασὶ συμβαίνειν τι ἐπὶ τὸ ἧπαρ ἐπί τινων, ὃ δειλοὺς ποιεῖ. εἴρηται οὖν ἐπὶ τῶν τοιούτων.
1.65Akko: Budalalıkla kötü ün salmış kimseler için söylenir. Söylendiğine göre Akko aynaya bakarken kendi görüntüsüyle başka bir kadınla konuşur gibi konuşurdu.
Ἀκκώ: αὕτη γέγονεν ἐπὶ τῶν ἐπὶ μωρίᾳ διαβεβλημένων, ἦν φασιν ἐςοπτριζομένην τῇ εἰκόνι ὡς ἑτέρᾳ διαλέγεσθαι.
1.66Karga hep karganın yanına konar: Bu hayvanın kendi türünü sevmesinden ötürü söylenir.
Ἀεὶ κολοιὸς πὰρ κολοιὸν ἱζάνει: διὰ τὸ φιλάλληλον τοῦ ζώου.
1.67Kutsal çizgiden taşı oynatacağım: Son yardımı devreye sokanlar için kullanılır. Dama oyuncularından alınmıştır. Oyunda bir taş, kutsal ve dokunulmaz sayılırdı. †
Κινήσω τὸν ἀφ’ ἱερᾶς: ἐπὶ τῶν τὴν ἐσχάτην βοήθειαν κινούντων τέτακται. * * δὲ ἀπὸ τῶν πεττευόντων· περὶ τούτοις κυκειόν † τις ψῆφος οἷον ἱερὴ καὶ ἀκίνητος τεῶν νομιζομένη.
1.68Tithonos'un yaşlılığı: Çok uzun yaşayan ve yaşı çok ilerlemiş kimseler için söylenir. Çünkü Tithonos dua ederek yaşlılığından kurtulmuş ve ağustosböceği olmuştu.
Τιθωνοῦ γῆρας: ἐπὶ πολυχρονίων καὶ ὑπεργήρων. ὁ γὰρ Τιθωνὸς κατ’ εὐχὴν τὸ γῆρας ἀποθέμενος τέττιξ ἐγάνετο.
1.69Oita daimōn'u: Bu daimōn, küstahlıktan ve kibirden çok nefret ederdi.
Οἰταῖος δαίμων: οὗτος ὁ δαίμων ὕβριν καὶ ὑπερηφανίαν πάνυ ἐμίσησεν.
1.70Sunağa doğru: Sunaklarda kurban edilenlerden gelir.
Ἐπὶ βωμόν: εἴρηται ἀπὸ τῶν θυομένων πρὸς τοῖς βωμοῖς.
1.71Phokaia laneti: Phokaialılar kendi topraklarından sürülünce bir daha oraya dönmemek üzere yemin ettiler.
Φωκαέων ἀρά: οἱ Φωκαεῖς τῆς αὑτῶν ἐκπεσόντες γῆς ἐπηράσαντο μηδέποτε κατελθεῖν εἰς αὐτήν.
1.72Phaselis kurbanı: Ucuz ve kansız şeyler için söylenir. Çünkü Phaselisliler tanrılara tuzlu balık kurban ederlerdi.
Φασηλειτῶν θῦμα: ἐπὶ τῶν εὐτελῶν καὶ ἀναίμων. φασὶ γὰρ τοὺς Φασηλείτας ταρίχους τοῖς θεοῖς θύειν.
1.73Karia kurbanı: Etsiz kurban sunanlar için söylenir. Çünkü Karialılar köpek kurban ederlerdi.
Καρικὸν θῦμα: ἐπὶ τῶν ἄσαρκα μέλη θυόντων. οἱ γὰρ Κᾶρες κύνας ἱερουργοῦσι.
1.74Eurymnos: Bu adam, Kastor'u Polydeukes'e karşı kötülemeye çalıştı ve onlardan en ağır cezayı gördü.
Εὔρυμνος: οὗτος πειρώμενος διαβάλλειν Κάστορα πρὸς τὸν Πολυδεύκην, ἔδωκεν αὐτοῖς τὴν μεγίστην δίκην.
1.75Eğilip bakandan daha korkaksın: Herakles'ten korkan biri bir mağaraya girmiş ve korkudan ölmüştü. Taşa insan biçiminde bir görüntü kazılıdır ve başı mağaranın dışına çıkar. Buna Eğilip Bakan denir.
Δειλαιότερος εἶ τοῦ παρακύπτοντος: φοβούμενός τις τὸν Ἡρακλέα κατέδυ εἰς σπήλαιον καὶ διὰ δειλίαν ἀπέθανεν. ἐντετύπωται ἐν τῷ λίθῳ ἀνθρωποειδὴς εἰκὼν, καὶ τὴν κεφαλὴν ὑπερέχει τοῦ σπηλαίου· καλεῖται δὲ παρακύπτων.
1.76Beş yargıcın dizine bağlı: Eskiden komedyacıları beş yargıç değerlendirirdi.
Ἐν πέντε κριτῶν γόνασι κεῖται: τὸ παλαιὸν πέντε κριταὶ ἔκρινον τοὺς κωμικούς.
1.77Boiotia ezgisi: Başlangıçta sakin, sonra şiddetle üzerine gelenler için söylenir.
Βοιωτίων νόμος: ἐπὶ τῶν τὰς ἀρχὰς ἠρεμαίως ἐχόντων, αὖθις δὲ σφοδρῶς ἐπιγιγνομένων.
1.78Kotyttia'da kapış: Kotyttia, Sicilya'da bir bayramdır. Bu bayramda dalların üzerine çörek ve meyve asıp insanların kapışmasına izin verirlerdi.
Ἁρπαγὰ Κοτυττίοις: Κοτύττια ἑορτή τις ἐστὶ Σικελικὴ, ἐν ᾗ περί τινας κλάδους ἐξάπτοντες πόπανα καὶ ἀκρόδρυα ἐπέτραπον ἁρπάζειν.
1.79Yılın büyük ağzı: Yani bereketli bir yıl olunca herkesin dili uzar.
Μέγα στόμα ἐνιαυτοῦ: οἱονεὶ πολλὴ παῤῥησία πάντων, εὐφορίας γενομένης.
1.80Herakles için rastgele: İşlerini iftiraya uğramadan gören kimseler için söylenir. Çünkü Herakles başkalarının mallarını alıp götürürdü.
Εἰκῇ τῷ Ἡρακλεῖ: ἐπὶ τῶν ἀσυκοφαντήτως τὰ πράγματα ἐπιτελούντων, ἐπειδὴ ὁ Ἡρακλῆς ἦγε καὶ ἔφερε τὰ ἀλλότρια.
1.81Seçkin atlarla † fazlasıyla yelken açmıyoruz: Az şeyi olanlar için söylenir.
Οὐχ ἱππολέκτας † περισσὰς πλῶμες: ἐπὶ τῶν βραχέα κεκτημένων.
1.82Yerde su çekiyorsun, mercimek yarıyorsun: İmkânsız işlere girişenler için söylenir.
Χαμαὶ ἀντλεῖς, Φακὸν κόπτεις: ἐπὶ τῶν ἀδυνάτοις ἐπιχειρούντων.
1.83Bu nasıl at huyu?: Tuhaf ve garip bir şey yapanlar için söylenir.
Τίς τρόπος ἵππων: ἐπὶ τῶν παρηλλαγμένον τι καὶ ἀλλόκοτον ποιούντων.
1.84Khalkisli gibi davranmak: Cimriler için söylenir. Çünkü Euboia'daki Khalkisliler komedilerde paragözlükleriyle alay konusu olurlardı.
Χαλκιδίζειν: ἐπὶ τῶν γλισχρευομένων. οἱ γὰρ ἐν Εὐβοίᾳ Χαλκιδεῖς ἐπὶ φιλαργυρίᾳ ἐκωμῳδοῦντο.
1.85*Kırlangıç bile sazlığı ileride bırakmıştır.*
Πρόσω καὶ χελιδὼν ὁλοσχοίνους παρεῖται.
1.86Cenaze yemeğinde bile övülmesin: Hiçbir değeri olmayanlar için söylenir. Çünkü cenaze yemeklerinde ölü kötü biri olsa bile övülürdü.
Οὐκ ἐπαινεθείη οὐδὲ ἐν περιδείπνῳ: ἐπὶ τῶν μηδενὸς ἀξίων. εἰώθεσαν γὰρ ἐν τοῖς δείπνοις τὸν τελευτήσαντα ἐπαινεῖν, καὶ εἰ φαῦλος ἦν.
1.87İncir istiyorsun: Yaltaklananlar için söylenir. Çünkü Atinalılar turfanda incir almak için çiftçilere yaltaklanırlardı.
Σῦκον αἰτεῖς: κατὰ τῶν κολακευόντων. οἱ γὰρ Ἀθηναῖοι ἐκολάκευον τοὺς γεωργοὺς βουλόμενοι λαμβάνειν τὰ πρώϊμα σῦκα.
1.88Mysialılara kantharis böceği: Hiçbir değeri olmayanlar için söylenir.
Μυσὶ κανθαρίς: ἐπὶ τῶν μηδενὸς ἀξίων.
1.89*Kazanç utançtan iyidir; zinacıyı köşeye çek.*
Κέρδος αἰσχύνης ἄμεινον· ἕλκε μοιχὸν εἰς μυχόν.
1.90Kyrnos belası: Kyrnos adası eskiden sürekli korsanlık yüzünden denizcilerin yanaşamadığı bir yerdi.
Κύρνια ἄτη: Κύρνος νῆσος ἦν πάλαι ἄβατος τοῖς πλέουσι διὰ συνεχεῖς λῃστείας.
1.91Torone limanından daha sessiz: Trakya'da Torone yakınlarında bir liman vardır. Limanın … ve açık denize uzanan uzun bir dalgakıranı vardır; bu yüzden içeridekiler denizin sesini duymaz.
Κωφότερος τοῦ Τορωναίων λιμένος: λιμήν ἐστι καλούμενος περὶ Τορώνην τῆς Θρᾴκης· οὗτος δὲ ἔχει ** καὶ μακρὰς τὰς ἀπὸ τοῦ πελάγους καθαιρέσεις, ὡς μὴ ἀκούεσθαι τοῖς ἐν αὐτῷ τὸν τῆς θαλάσσης ἦχον.
1.92Akrokorint'te domuz satacak gibisin: Çağı geçtiği hâlde nazlanan kadınlar için söylenir. Yani "Korint'te ücretle çalışacak gibisin" demektir. Çünkü kadının cinsel organına khoiros, yani domuz denir.
Ἀκροκορινθία ἔοικας χοιροπωλήσειν: ἐπὶ τῶν παρ’ ὥραν θρυπτομένων γυναικῶν· οἷον, ἔοικας μισθαρνήσειν ἐν Κορίνθῳ· τὸ γὰρ γυναικεῖον μόριον χοῖρος λέγεται.
1.93Her odundan: Eksik bırakılmış bir sözdür. Tamamı şöyledir: "Her odundan boyunduruk olur." Görünüşü hor görülecek ama zorunlu işlerde işe yarayan kimseler için söylenir.
Ἐκ παντὸς ξύλου: κατ’ ἔλλειψιν λέγεται· τὸ γὰρ πλῆρες, ἐκ παντὸς ξύλου κύφων ἂν γένοιτο· ἐπὶ τῶν τὸ μὲν εἶδος εὐκαταφρονήτων, εἰς δὲ χρείαν ἀναγκαίαν πιπτόντων.
1.94Ayı yanındayken izini arıyorsun: Korkak avcılar için söylenir.
Ἄρκτου παρούσης τὰ ἴχνη ζητεῖς: ἐπὶ τῶν δειλῶν κυνηγῶν.
1.95Sicilyalı koruk topluyor: Değersiz şeyleri çalanlar için söylenir.
Σικελὸς ὀμφακίζεται: ἐπὶ τῶν τὰ μηδενὸς ἄξια κλεπτόντων.
1.96*Demek ki altından başka her şey hiçmiş.*
Οὐδὲν ἦν ἄρα τὰ ἄλλα πλὴν ὁ χρυσός.
1.97Şişin sıcak yeri: İyi olan yerine kötü olanı seçenler için söylenir. Şişleri bilmeden kızgın yerinden tutanlardan gelir.
Τὸ θερμὸν τοῦ ὀβελοῦ: ἐπὶ τῶν ἀναιρουμένων τὰ χείρονα ἀντὶ τῶν κρειττόνων· ἀπὸ τῶν ἀπείρως δρασσομένων κατὰ τὸ θερμὸν τῶν ὀβελίσκων.
1.98Akesias tedavi etti: Akesias beceriksiz bir hekimdi; birinin ağrıyan makatını kötü tedavi etmişti.
Ἀκεσίας ἰάσατο: Ἀκεσίας ἐγένετο ἰατρὸς ἀφυὴς, ὃς τὸν πρωκτόν τινος ἀλγοῦντος κακῶς ἰάσατο.
1.99Üçüncü başla ve üçüncü beyinle: Yükü yalnız omuzlarda değil, başlarında da taşıyanlar için söylenir.
Τρίτῃ κεφαλῇ καὶ τρίτῳ ἐγκεφάλῳ: ἐπὶ τῶν ἀχθοφορούντων οὐ μόνον κατὰ τῶν ὤμων, ἀλλὰ καὶ κατὰ τῆς κεφαλῆς.
1.100Halatların üzerine ip: Aynı şeyleri çoğaltanlar için söylenir.
Ἐπὶ σπειρῶν σχοινίον: ἐπὶ τῶν ἐν τοῖς αὐτοῖς πλεοναζόντων. # Centuria 2
2.1II. Yüzlük
Gelinciğe giysi ve Gelinciğe safran rengi elbise yakışmaz: Çünkü Afrodit'in takdiriyle kadına dönüşen gelincik, safran rengi elbisesiyle bir farenin üzerine atılmıştı.
Γαλῇ χιτώνιον, καὶ, Οὐ πρέπει γαλῇ κροκωτός: ἐπειδὴ γαλῇ κατὰ πρόνοιαν Ἀφροδίτης γυνὴ γενομένη ἐν χιτῶνι κροκωτῷ οὐσα ἐπέδραμε μυΐ.
2.2Knips yerinde: Bir yerden bir yere hızla atlayanlar için söylenir. Çünkü knips, odun yiyen küçük bir hayvandır.
Ὁ κνὶψ ἐν χώρᾳ: ἐπὶ τῶν ταχέως μεταπηδώντων. κνὶψ γάρ ἐστι θηρίδιον τῶν ξυλοφάγων.
2.3Öğle vakti Lydialı: Lydialılar komedilerde, cinsel hazlarını kendi elleriyle gidermeleriyle alaya alınırlar.
Λυδὸς ἐν μεσημβρίᾳ: οἱ Λυδοὶ κωμῳδοῦνται ταῖς χερσὶν ἑαυτῶν πληροῦντες τὰ ἀφροδίσια.
2.4Hiç de karıştırmıyorsun: Hiçbir şey olmayanlar için söylenir.
Οὐ μάλα κυκᾷς κατὰ τῶν μηδὲν ὄντων.
2.5Bunlar Pylaia ile Tyttigias için bir şey değil: Tyttigias köle tacirliği yapardı ve başkalarının malını Pylaia'da satardı. Söz, başkalarının malını kapıp satanlar için söylenir.
Οὐδὲν Πυλαία ταῦτα καὶ Τυττιγίας: ὁ Τυττιγίας ἀνδραποδιστὴς ἦν· ἐπώλει δὲ ἐν τῇ Πυλαίᾳ τὰ ἀλλότρια. κατὰ τῶν τὰ ἀλλότρια ἁρπαζόντων καὶ πωλούντων.
2.6İlk başta en iyi çocukları doğurdu …: Başlangıçta edepli olup sonra azgınlaşanlar için söylenir.
Τὰ πρῶτα ἀρίστους παῖδας ** ἐγείνατο: ἐπὶ τῶν ἐν ἀρχῇ κοσμίων, μετὰ ταῦτα δὲ ἀσελγαινόντων.
2.7Etlerin uğruna deniz savaşı yapmamış köleyi götürmem: Yalnız bedenleri için savaşan asker köleler için söylenir. Bir de "Ölüler uğruna deniz savaşı yapmamış" denir. Rivayete göre atasözü, Arginusai deniz savaşına katılan kölelerden gelir. Atinalılar, ölüler uğruna savaştıkları için onlara özgürlük vermeyi oylamışlardı.
Δοῦλον οὐκ ἄγω, εἰ μὴ νεναυμάχηκε περὶ τῶν κρεῶν: περὶ τῶν στρατευομένων δούλων, οἵτινες περὶ τοῦ σώματος μόνου μάχονται. λέγεται καὶ, εἰ μὴ νεναυμάχηκε περὶ τῶν νεκρῶν, καί φησιν, ἀπὸ τῶν ἐν Ἀργεννούσαις ναυμαχησάντων δούλων τὴν παροιμίαν εἰρῆσθαι, οἷς ἐλευθερίαν ἐψηφίσαντο οἱ Ἀθηναῖοι περὶ τῶν νεκρῶν ἀγωνισαμένοις.
2.8Samos'taki uzun saçlı: Samoslu bir boksör vardı. Rakipleri, uzun saçlı olduğu için onu gevşeklikle alaya alıyorlardı. O ise onlarla dövüşüp yendi. Söz, sandıklarından daha güçlü rakipler seçenler için söylenir. … "Öğütülmüş hayat" sözünü de bazıları gezgin hayat sürenler için, bazıları ise zahmetsiz yaşayanlar için, yani hayatı işlenmiş ve yemeye hazır hâlde bulanlar için anlamışlardır.
Τὸν ἐν Σάμῳ κομήτην: Σάμιός τις ἐγένετο πύκτης, ὃς ἐπὶ μαλακίᾳ σκωπτόμενος, ἐπειδὴ κόμας εἶχεν, ὑπὸ τῶν ἀνταγωνιστῶν, συμβαλὼν αὐτοὺς ἐνίκησεν. λέγεται ἐπὶ τῶν αἱρουμένων ἀνταγωνιστὰς ἑαυτοῖς κρείττονας, ἢ προςεδόκησαν· * * ὥςπερ τὸν ἀληλεσμένον βίον οἱ μὲν ἐπὶ τῶν πλάνητι βίῳ χρωμένων προςεδέξαντο· οἱ δὲ ἐπὶ τῶν ἀταλαιπώρως βιούντων, οἱονεὶ κατειργασμένων καὶ πρὸς τροφὴν ἑτοίμων.
2.9Kötülük varsa Pyrrha'ya: Pyrrhalılar bütün komşularıyla düşmandı. Komşular da başlarına gelen kötülükleri kovup Pyrrhalıların toprağına atarken "Kötülük varsa Pyrrha'ya" derlerdi.
Εἴ τι κακὸν, εἰς Πύῤῥαν: οἱ Πυῤῥαῖοι πρὸς τοὺς ὁμόρους πάντας ἀπεχθῶς εἶχον. ἐκεῖνοι οὖν τὰ συμβαίνοντα αὐτοῖς κακὰ ἀποτροπιαζόμενοι καὶ ἐκβάλλοντες εἰς τὴν Πυῤῥαίων χώραν, ἐπεφώνουν, εἴ τι κακὸν, εἰς Πύῤῥαν.
2.10Lesboslu şarkıcıdan sonra: Lakedaimonlular iç çekişmeye düşünce tanrının kehaneti üzerine Lesbos'tan musikişinas Terpandros'u getirttiler. Terpandros gelip şenliklerde müziğini icra etti, ruhlarını uyuma getirdi ve çekişmeye son verdi. Bundan sonra Lakedaimonlular bir müzisyen dinlediklerinde "Lesboslu şarkıcıdan sonra" derlerdi.
Μετὰ Λέσβιον ᾠδόν: Λακεδαιμόνιοι στασιάσαντες μετεπέμψαντο κατὰ χρησμὸν τοῦ θεοῦ ἐκ Λέσβου Τέρπανδρον τὸν μουσικόν· ἐλθὼν δὲ ἐκεῖνος καὶ παρὰ τοὺς κώμους τῇ μουσικῇ χρώμενος, ἥρμοσεν αὐτῶν τὰς ψυχὰς, καὶ τὴν στάσιν ἔπαυσεν. εἴποτε οὖν μετὰ ταῦτα μουσικοῦ τινος ἤκουον Λεκεδαιμόνιοι, ἐπεφώνουν, μετὰ Λέσβιον ᾠδόν.
2.11Kallikrates'i aşan: Karystos'ta Kallikrates adında çok zengin biri vardı. Karystoslular birinin zenginliğine hayran kaldıklarında abartarak "Kallikrates'i aşan" derlerdi. Başkalarına göre … Atina yönetiminde, yargıç ücretlerini aşırı artıran ilk kişi Kallikrates adında biridir.
Ὑπὲρ τὰ Καλλικράτους: Καλλικράτης τις ἐγένετο ἐν Καρύστῳ πλουσιώτατος. εἴποτε οὖν ἐθαύμαζόν τινα οἱ Καρύστιοι ἐπὶ πλούτῳ, ὑπερβολικῶς ἔλεγον, ὑπὲρ τοὺς Καλλικράτους. ἄλλοι δέ φασι, ** τῇ Ἀθηναίων πολιτείᾳ, Καλλικράτην τινὰ πρῶτον τοὺς δικαστικοὺς μισθοὺς εἰς ὑπερβολὴν αὐξῆσαι.
2.12Küpte çömlekçilik öğrenmek: İlk bilgileri atlayıp en son işlere girişenler için söylenir.
Ἐν πίθῳ τὴν κεραμείαν μανθάνειν: ἐπὶ τῶν παριέντων τὰς πρώτας μαθήσεις καὶ ἁπτομένων τῶν τελευταίων.
2.13Ay'ı kendi üzerine indiriyorsun: Ay'ı yere indiren Thessalialı kadınların gözlerini ve ayaklarını yitirdiği söylenir. Söz, kendi başına bela açanlar için kullanılır.
Ἐπὶ σαυτῷ τὴν σελήνην καθέλκεις: αἱ τὴν σελήνην καθαιροῦσαι Θετταλίδες λέγονται τῶν ὀφθαλμῶν καὶ τῶν ποδῶν στερίσκεσθαι. ἐπὶ τῶν ἑαυτοῖς κακὰ ἐπισπωμένων.
2.14Havanda uyudum: Havanda uyuyanlar son derece esrik olurlar.
Ἐν ὅλμῳ ἐκοιμήθην: οἱ ἐν ὅλμῳ κοιμηθέντες ἐπιθειαστικώτατοί εἶσιν.
2.15Kolophon altını: Kolophonluların en güzel altını işlediği düşünülür.
Χρυσὸς ὁ Κολοφώνιος: οἱ Κολοφώνιοι τὸν κάλλιστον χρυσὸν ἐργάζεσθαι νομίζονται.
2.16Kanca kırılınca: Burada krade incir dalı değil, tragedya sahnelerinde oyuncuların asıldığı kancadır. Oyuncular tanrının görünüşünü canlandırırken kuşaklar ve şeritlerle buna bağlanırlardı. Söz, ansızın görünüp gülünç duruma düşenler için söylenir.
Κράδης ῥαγείσης: κράδη νῦν οὐχ ὁ σύκινος κλάδος, ἀλλ’ ἡ ἀγκυρὶς, ἀφ’ ἧς οἱ ὑποκριταὶ ἐν ταῖς τραγικαῖς σκηναῖς ἐξαρτῶνται, θεοῦ μιμούμενοι ἐπιφάνειαν, ζωστῆρσι καὶ ταινίαις κατειλημμένοι. ἐπὶ τῶν προςφανέντων αἰφνιδίως καὶ ἀσχημονούντων.
2.17Sonra da kötü suya: Şansı kötü olanlar için söylenir. Çünkü mahkemelerde en değersiz iş, davacılara süre suyunu ölçmekti; bu görev de kurayla verilirdi.
Εἶτ’ ἐφ’ ὕδωρ κακόν: ἐπὶ τῶν δυςκληρούντων. ἐν γὰρ τοῖς δικαστηρίοις τὸ φαυλότατον τῶν ἔργων ἦν ὕδωρ διαμετρεῖν τοῖς δικαζομένοις. ἐγίνετο δὲ οὗτος ἀπὸ κλήρου.
2.18Praksilla'nın Adonis'inden daha ahmak: Praksilla Sikyonlu bir şairdi. Şarkılarında Adonis'e yer altındakiler, geride bıraktığı en güzel şeyin ne olduğunu sorar. O da "Güneş, Ay, salatalıklar ve elmalar" diye karşılık verir. Çünkü salatalıkları güneşle yan yana koymak ahmaklıktır.
Ἠλιθιώτερος τοῦ Πραξίλλας Ἀδώνιδος: Πράξιλλα Σικυωνία μελοποιός· αὕτη τὸν Ἄδωνιν ἐν τοῖς μέλεσιν εἰςάγει ἐρωτώμενον ὑπὸ τῶν κάτω, τί κάλλιστον καταλιπὼν ἥκοι, ἀποκρίνασθαι, ἥλιον καὶ σελήνην καὶ σικύους καὶ μῆλα. ἠλιθίου γὰρ παραβάλλειν τῷ ἡλίῳ τοὺς σικύους.
2.19Unutulmuş köşe: Libya taraflarında Unutulmuş Köşe denen bir yer vardır.
Ἀμελὴς γωνία: χωρίον ἐστὶ περὶ τὴν Αιβύην καλούμενον Ἀμελὴς γωνία.
2.20Aspendoslu kitharacı: Paragözler için söylenir. Çünkü Aspendoslu kitharacılar vuruşlarının hiçbirini dışarıya yapmaz, hepsini çalgının içine doğru yaparlar. Paragöz de hiçbir şeyi başkası için yapmaz, her şeyi kendine çeker.
Ἀσπένδιος κιθαριστής: ἐπὶ τῶν φιλοχρημάτων. οἱ γὰρ Ἀσπένδιοι τῶν κιθαριστῶν οὐδεμίαν φορὰν ἔξω φέρουσι, πάσας δ’ ἐντὸς ὀργάνων. οὕτω καὶ ὁ φιλοχρήματος οὐδὲν τῶν πέλας ἕνεκα οἰκονομεῖ, ἕλκει δὲ ἐφ’ ἑαυτόν.
2.21† Şehrin çevresinde aigis denen: Başıboş dolaşıp gezenlerle alay etmek için söylenirdi.
† Εἴ τις περὶ πόλιν αἰγὶς λέγεται: τοὺς ἀνέδην περιϊόντος καὶ πλανωμένους ἐπέσκωπτον,
2.22Eurykles: Kendi aleyhine kehanette bulunanlar için söylenir. Çünkü Eurykles adında, karnından konuşan bir kâhin vardı.
Εὐρυκλῆς: ἐπὶ τῶν ἑαυτοῖς τινα καταμαντευομένων. Εὐρυκλῆς γάρ τις ἐγένετο μάντις ἐγγαστρίμυθος.
2.23Phokos'un ziyafeti: Kendi felaketine ziyafet düzenleyenler için söylenir. Phokos'un evlenme çağında bir kızı vardı ve onu isteyenler çoktu. Phokos sürekli ziyafetler verip talipleri ağırlıyor, düğünü erteliyordu. Sonunda öfkelenen talipler şölende Phokos'u öldürdüler.
Φώκου ἔρανος: κατὰ τῶν εὐωχίαν συναγόντων ἐπὶ τῷ ἑαυτῶν κακῷ. Φῶκος γὰρ τὴν θυγατέρα ἔχων ἐπίγαμον, πολλῶν αὐτὴν μνηστευομένων, ἐράνους συνῆγεν ἑστιῶν τοὺς μνηστῆρας, καὶ ἀνεβάλλετο τὸν γάμον. ὀπγισθέντες οὖν ἐκεῖνοι ἐν τῷ συμποσίῳ ἀπέκτειναν τὸν Φῶκον.
2.24Perdiks'in bacağı: Atinalı meyhaneci Perdiks topaldı ve topallığıyla komedilerde alay konusu olurdu.
Τὸ Πέρδικος σκέλος: ὁ Πέρδιξ κάπηλος Ἀθήνησι χωλὸς, καὶ κωμῳδούμενος ἐπὶ χωλότητι.
2.25Glaukos'un sanatı değil: İyi işlenmiş ve anlaşılması güç şeyler için söylenir. Çünkü Samoslu Glaukos adında bir usta, demiri lehimlemeyi ilk bulan kişiydi.
Οὐχ ἡ Γλαύκου τέχνη: ἐπὶ τῶν εὖ εἰργασμένων καὶ δυςκατανοήτων. Γλαῦκος γάρ τις ἐγένετο Σάμιος δημιουργὸς, ὃς πρῶτος σιδήρου κόλλησιν ἐξεῦρεν.
2.26Argosluların kalkanını indirmiş gibi böbürleniyor: Argos'ta, en dinç gençlerden oluşan ve Kalkan denen bir birlik olduğu söylenir.
Ὡς τῶν Ἀργείων ἀσπίδα καθελὼν σεμνύνεται: λόχον φασὶν εἶναι ἐν Ἄργει ἀσπίδα καλούμενον ἐκ νέων πάνυ ἀκμαζόντων.
2.27Amaltheia'nın boynuzu: Rhea Zeus'u doğurunca beslemesi için Amaltheia'ya verdi. Amaltheia'nın sütü olmadığından onu bir keçinin altına koydu. Zeus bu yüzden Aigiokhos diye anıldı. Zeus keçiyi yıldızlara yerleştirdi, boynuzlarından birini de koparıp Amaltheia'ya verdi ve boynuzdan ne isterse olacak biçimde hazırladı. Bu yüzden mesut insanlara Amaltheia'nın boynuzuna sahip olduğu söylenir.
Ἀμαλθείας κέρας: ἡ Ῥέα τεκοῦσα τὸν Δία ἔδωκεν Ἀμαλθείᾳ τρέφειν· ἡ δὲ οὐκ ἔχουσα γάλα, αἰγὶ ὑπέβαλεν αὐτόν. ὅθεν Αἰγίοχος ἐκλήθη. ὁ τοίνυν Ζεὺς τὴν μὲν αἶγα κατηστέρισε· τὸ δὲ ἕτερον τῶν κεράτων αὐτῆς ἀφελὼν παρέσχε τῇ Ἀμαλθείᾳ, παρασκευάσας γίγνεσθαι αὐτῇ ὃ ἂν παρὰ τοῦ κέρατος αἰτήσειε. ὅθεν τοὺς εὐδαίμονάς φασιν Ἀμαλθείας κέρας ἔχειν.
2.28Hamsi ateşi: Sonu çabuk gelenler için söylenir. Çünkü hamsi çok çabuk pişer.
Ἀφύας πῦρ: ἐπὶ τῶν τέλος ὀξὺ λαμβανόντων. τὴν γὰρ ἀφύαν τάχιστα ἕψεσθαι συμβαίνει.
2.29Kydon'da hep biri vardır: Konukları güler yüzle ağırlayanlar için söylenir. Konuk seven Korintli Kydon'dan gelir.
Ἀεί τις ἐν Κύδωνος: ἐπὶ τῶν φιλοφρόνως καταδεχομένων τοὺς ξένους. ἀπὸ Κύδωνος Κορινθίου φιλοξένως διατεθέντος.
2.30Arbela'ya gidersen neler olmazsın?: Arbela bir Sikel kasabasıdır; halkının kolay aldatıldığı düşünülür.
Τί οὐ γενήσῃ ἰὼν εἰς Ἀρβέλας: Ἀρβέλαι πόλισμα Σικελῶν, εὐεξαπάτητοι δοκοῦντες οἱ ἐνοικοῦντες εἶναι.
2.31Temesa'daki kahraman: Birinden bir şey isteyen kişi sonradan kendisinin borçlu olduğu anlaşılınca, Temesa'daki kahraman gibi olur. Plutarkhos'un İskenderiyelilerin kullandığı atasözleri burada biter.
Ἐν Τεμέσῃ ἥρως: ὅτ’ ἀπαιτῶν τις αὐτὸς ὕστερον προςοφείλών εὑρεθῇ, ὁ ἐν Τεμέσῃ γέγονεν ἥρως. Πλουτάρχου παροιμίαι, αἷς Ἀλεξανδρεῖς ἐχρῶντο.