Plutarkhos
Paralel Hayatlar: Romulus
Ῥωμύλος
1.11. Bölüm
Şanı bütün insanlığa yayılmış olan büyük Roma adının şehre ne zamandan beri ve hangi sebeple verildiği konusunda tarih yazarları uyuşmaz. Kimine göre yeryüzünün büyük bölümünü dolaşıp pek çok insana hükmeden Pelasglar oraya yerleşmiş ve silah kullanmadaki güçlerinden (rhōmē) ötürü şehre bu adı vermişlerdir.
τὸ μέγα τῆς Ῥώμης ὄνομα καὶ δόξῃ διὰ πάντων ἀνθρώπων κεχωρηκὸς ἀφʼ ὅτου καὶ διʼ ἣν αἰτίαν τῇ πόλει γέγονεν, οὐχ ὡμολόγηται παρὰ τοῖς συγγραφεῦσιν, ἀλλʼ οἱ μὲν Πελασγούς, ἐπὶ πλεῖστα τῆς οἰκουμένης πλανηθέντας ἀνθρώπων τε πλείστων κρατήσαντας, αὐτόθι κατοικῆσαι, καὶ διὰ τὴν ἐν τοῖς ὅπλοις ῥώμην οὕτως ὀνομάσαι τὴν πόλιν,
1.2Kimine göre de Troya düşerken kaçıp kurtulan bazı kimseler gemi bulmuş, rüzgârlara kapılıp Etruria kıyılarına sürüklenmiş, Tiber Irmağı'nın yakınında demir atmışlardır. Yanlarındaki kadınlar artık çaresiz kalmış, denize dayanamaz olmuşlardı. Bunun üzerine içlerinden soyca en üstün ve en akıllı görünen, adı Rhome olan bir kadın, gemileri yakmalarını önermiş.
οἱ δὲ Τροίας ἁλισκομένης διαφυγόντας ἐνίους καὶ πλοίων ἐπιτυχόντας ὑπὸ πνευμάτων τῇ Τυρρηνίᾳ προσπεσεῖν φερομένους, καὶ περὶ τὸν Θύμβριν ποταμὸν ὁρμίσασθαι· ταῖς δὲ γυναιξὶν αὐτῶν, ἀπορουμέναις ἤδη καὶ δυσανασχετούσαις πρὸς τὴν θάλασσαν, ὑποθέσθαι μίαν, ἣ καὶ γένει προὔχειν καὶ φρονεῖν ἐδόκει μάλιστα, Ῥώμην ὄνομα, καταπρῆσαι τὰ πλοῖα.
1.3Bu yapılınca erkekler önce öfkelenmiş, sonra ister istemez Pallantion çevresine yerleşmişler. Çok geçmeden umduklarından iyi bir duruma kavuşunca (toprak verimli çıkmış, komşular da onları dostça karşılamış), Rhome'ye türlü onurlar göstermişler ve her şeye o sebep olduğu için şehre onun adını vermişler.
πραχθέντος δὲ τούτου, πρῶτον μὲν ἀγανακτεῖν τοὺς ἄνδρας, ἔπειτα διʼ ἀνάγκην ἱδρυνθέντας περὶ τὸ Παλλάντιον, ὡς ὀλίγῳ χρόνῳ κρεῖττον ἐλπίδος ἔπραττον, ἀγαθῆς τε πειρώμενοι χώρας καὶ δεχομένων αὐτοὺς τῶν προσοίκων, ἄλλην τε τιμὴν ἀπονέμειν τῇ Ῥώμῃ καὶ τὴν πόλιν ἀπʼ αὐτῆς ὡς αἰτίας προσαγορεύειν.
1.4Kadınların akrabalarını ve kocalarının yakınlarını ağızdan öpmesi âdetinin o günden kaldığı söylenir; çünkü o kadınlar da gemileri yaktıktan sonra erkekleri böyle öpüp okşamış, yalvararak öfkelerini yatıştırmaya çalışmışlardı.
ἐξ ἐκείνου τε παραμένειν λέγουσι τὸ τοὺς συγγενεῖς τὰς γυναῖκας καὶ οἰκείους ἄνδρας ἀσπάζεσθαι τοῖς στόμασι· καὶ γὰρ ἐκείνας, ὅτε τὰ πλοῖα κατέπρησαν, οὕτως ἀσπάζεσθαι καὶ φιλοφρονεῖσθαι τοὺς ἄνδρας, δεομένας αὐτῶν καὶ παραιτουμένας τὴν ὀργήν. # Bölüm 2
2.12. Bölüm
Başkaları şehre adını Rhome'nin verdiğini söyler: İtalos ile Leukaria'nın (kimine göre Herakles'in oğlu Telephos'un) kızı olan bu Rhome, Aineias'la, kimine göre de Aineias'ın oğlu Askanios'la evlenmiştir. Bir başka görüşe göre şehri Odysseus ile Kirke'nin oğlu Rhomanos kurmuştur; bir başkasına göre Emathion'un oğlu olup Diomedes tarafından Troya'dan gönderilen Rhomos; bir başkasına göre de Latinlerin hükümdarı Rhomis, Thessalia'dan Lydia'ya, Lydia'dan İtalya'ya gelen Tyrrhenleri kovduktan sonra kurmuştur. Şehrin adını, görüşlerin en doğrusuna uyarak Romulus'tan aldığını gösterenler bile onun soyu üzerinde birleşmez.
ἄλλοι δὲ Ῥώμην, Ἰταλοῦ θυγατέρα καὶ Λευκαρίας, (οἱ δὲ Τηλέφου τοῦ Ἡρακλέους), Αἰνείᾳ γαμηθεῖσαν, οἱ δʼ Ἀσκανίῳ τῷ Αἰνείοὐ, λέγουσι τοὔνομα θέσθαι τῇ πόλει· οἱ δὲ Ῥωμανόν, Ὀδυσσέως παῖδα καὶ Κίρκης, οἰκίσαι τὴν πόλιν· οἱ δὲ Ῥῶμον ἐκ Τροίας ὑπὸ Διομήδους ἀποσταλέντα τὸν Ἠμαθίωνος, οἱ δὲ Ῥῶμιν Λατίνων τύραννον, ἐκβαλόντα Τυρρηνοὺς τοὺς εἰς Λυδίαν μὲν ἐκ Θετταλίας, ἐκ δὲ Λυδίας εἰς Ἰταλίαν παραγενομένους. οὐ μὴν οὐδʼ οἱ Ῥωμύλον τῷ δικαιοτάτῳ τῶν λόγων ἀποφαίνοντες ἐπώνυμον τῆς πόλεως ὁμολογοῦσι περὶ τοῦ γένους [αὐτοῦ].
2.2Kimine göre Romulus, Aineias ile Phorbas'ın kızı Dexithea'nın oğludur; kardeşi Rhomos'la birlikte bebekken İtalya'ya getirilmiştir. Irmak taşıp öbür tekneleri parçalayınca, çocukların bulunduğu tekne sessizce yumuşak bir kıyıya yanaşmış; beklenmedik biçimde kurtulan bu insanlar da yere Rhome adını vermişlerdir.
οἱ μὲν γὰρ Αἰνείου καὶ Δεξιθέας τῆς Φόρβαντος υἱὸν ὄντα νήπιον εἰς Ἰταλίαν κομισθῆναι καὶ τὸν ἀδελφὸν αὐτοῦ Ῥῶμον· ἐν δὲ τῷ ποταμῷ πλημμύραντι τῶν ἄλλων σκαφῶν διαφθαρέντων, ἐν ᾧ δʼ ἦσαν οἱ παῖδες εἰς μαλακὴν ἀποκλινθέντος ὄχθην ἀτρέμα, σωθέντας ἀπροσδοκήτως ὄνομα θεῖναι Ῥώμην.
2.3Kimine göre, o Troyalı kadının kızı Rhome, Telemakhos'un oğlu Latinus'la evlenip Romulus'u doğurmuştur; kimine göre de Aineias ile Lavinia'nın kızı Aemilia, Ares'le birleşerek onu dünyaya getirmiştir. Doğumu için büsbütün masalsı şeyler anlatanlar da vardır. Buna göre Albalıların son derece kanunsuz ve zalim kralı Tarkhetios'un evinde doğaüstü bir görüntü belirmiş: Ocaktan bir fallus yükselmiş ve günlerce orada kalmış.
οἱ δὲ Ῥώμην, θυγατέρα τῆς Τρωάδος ἐκείνης, Λατίνῳ τῷ Τηλεμάχου γαμηθεῖσαν τεκεῖν τὸν Ῥωμύλον· οἱ δʼ Αἰμυλίαν τὴν Αἰνείου καὶ Λαβινίας, Ἄρει συγγενομένην. οἱ δὲ μυθώδη παντάπασι περὶ τῆς γενέσεως διεξίασι. Ταρχετίῳ γάρ, Ἀλβανῶν βασιλεῖ παρανομωτάτῳ καὶ ὠμοτάτῳ, φάσμα δαιμόνιον οἴκοι γενέσθαι· φαλλὸν γὰρ ἐκ τῆς ἑστίας ἀνασχεῖν καὶ διαμένειν ἐπὶ πολλὰς ἡμέρας.
2.4Etruria'da Tethys'in bir kehanet yeri vardı; oradan Tarkhetios'a, görüntüyle bir bakirenin birleştirilmesini buyuran bir kehanet gelmiş: Bu kızdan aretēsi, talihi ve gücüyle herkesi geride bırakan, pek ünlü bir çocuk doğacakmış. Tarkhetios kehaneti kızlarından birine söyleyip fallusla birleşmesini emretmiş, ama kız bunu kendine yakıştırmayarak yerine bir hizmetçi göndermiş.
εἶναι δὲ Τηθύος ἐν Τυρρηνίᾳ χρηστήριον, ἀφʼ οὗ κομισθῆναι τῷ Ταρχετίῳ χρησμόν, ὥστε συμμεῖξαι τῷ φάσματι παρθένον· ἔσεσθαι γὰρ ἐξ αὐτῆς παῖδα κλεινότατον, ἀρετῇ καὶ τύχη καὶ ῥώμῃ διαφέροντα. φράσαντος οὖν τὸ μάντευμα τοῦ Ταρχετίου μιᾷ τῶν θυγατέρων καὶ συγγενέσθαι τῷ φαλλῷ προστάξαντος, αὐτὴν μὲν ἀπαξιῶσαι, θεράπαιναν δʼ εἰσπέμψαι.
2.5Tarkhetios bunu öğrenince çok öfkelenmiş, öldürmek üzere ikisini de yakalatmış. Ama rüyasında Hestia'yı görmüş, tanrıça cinayeti ona yasaklamış. O da kızları zincire vurdurup onlara bir dokuma işi vermiş; dokumayı bitirdiklerinde evlendirileceklerini söylemiş. Kızlar gündüz dokuyor, Tarkhetios'un buyruğuyla başka kadınlar da geceleri dokunanı söküyormuş. Hizmetçi fallustan ikiz doğurunca Tarkhetios onları Teratios adında birine verip öldürmesini emretmiş.
τὸν δὲ Ταρχέτιον ὡς ἔγνω χαλεπῶς φέροντα συλλαβεῖν μὲν ἀμφοτέρας ἐπὶ θανάτῳ, τὴν δʼ Ἑστίαν ἰδόντα κατὰ τοὺς ὕπνους ἀπαγορεύουσαν αὐτῷ τὸν φόνον, ἱστόν τινα παρεγγυῆσαι ταῖς κόραις ὑφαίνειν δεδεμέναις, ὡς ὅταν ἐξυφήνωσι, τότε δοθησομένας πρὸς γάμον. ἐκείνας μὲν οὖν διʼ ἡμέρας ὑφαίνειν, ἑτέρας δὲ νύκτωρ τοῦ Ταρχετίου κελεύοντος ἀναλύειν τὸν ἱστόν. ἐκ δὲ τοῦ φαλλοῦ τῆς θεραπαινίδος τεκούσης δίδυμα, δοῦναί τινι Τερατίῳ τὸν Ταρχέτιον, ἀνελεῖν κελεύσαντα.
2.6Teratios da onları götürüp ırmağın yakınına bırakmış. Sonra bir dişi kurt gelip gelip emzirmeye başlamış, her türden kuş da yiyecek lokmaları getirip bebeklerin ağzına koymuş. Sonunda bir sığır çobanı onları görüp şaşırmış, cesaret ederek yaklaşmış ve çocukları alıp götürmüş. Böyle kurtulan çocuklar büyüyünce Tarkhetios'a saldırıp onu alt etmişler. Bunları, bir İtalya tarihi kaleme alan Promathion diye biri anlatıyor.
τὸν δὲ θεῖναι φέροντα τοῦ ποταμοῦ πλησίον, εἶτα λύκαιναν μὲν ἐπιφοιτᾶν μαστὸν ἐνδιδοῦσαν, ὄρνιθας δὲ παντοδαποὺς ψωμίσματα κομίζοντας ἐντιθέναι τοῖς βρέφεσιν, ἄχρι οὗ βουκόλον ἰδόντα καὶ θαυμάσαντα τολμῆσαι προσελθεῖν καὶ ἀνελέσθαι τὰ παιδία. τοιαύτης δὲ τῆς σωτηρίας αὐτοῖς γενομένης, ἐκτραφέντας ἐπιθέσθαι τῷ Ταρχετίῳ καὶ κρατῆσαι. ταῦτα μὲν οὖν Προμαθίων τις, ἱστορίαν Ἰταλικὴν συντεταγμένος, εἴρηκε. # Bölüm 3
3.13. Bölüm
En çok güvenilen ve en çok tanığı bulunan anlatının esas noktalarını Yunanlara ilk aktaran Peparethoslu Diokles'tir; Fabius Pictor da çoğu yerde onu izlemiştir. Bu anlatı içinde de başka ayrılıklar var, ama ana hatlarıyla şöyledir.
τοῦ δὲ πίστιν ἔχοντος λόγου μάλιστα καὶ πλείστους μάρτυρας τὰ μὲν κυριώτατα πρῶτος εἰς τοὺς Ἕλληνας ἐξέδωκε Διοκλῆς Πεπαρήθιος, ᾧ καὶ Φάβιος ὁ Πίκτωρ ἐν τοῖς πλείστοις ἐπηκολούθηκε. γεγόνασι δὲ καὶ περὶ τούτων ἕτεραι διαφοραί· τύπῳ δʼ εἰπεῖν τοιοῦτός ἐστι.
3.2Alba'da Aineias'ın soyundan gelen krallardan taht iki kardeşe, Numitor ile Amulius'a kalmıştı. Amulius her şeyi ikiye böldü, bir yana krallığı, öbür yana hazineleri ve Troya'dan getirilen altınları koydu; Numitor krallığı seçti. Böylece hazineye sahip olan Amulius, bu sayede Numitor'dan daha güçlü hâle gelip krallığı da kolayca elinden aldı. Numitor'un kızından çocuklar doğmasından korktuğu için de kızı, ömür boyu evlenmeden bakire kalacak bir Hestia rahibesi yaptı.
τῶν ἀπʼ Αἰνείου γεγονότων ἐν Ἄλβῃ βασιλέων εἰς ἀδελφοὺς δύο, Νομήτορα καὶ Ἀμούλιον, ἡ διαδοχὴ καθῆκεν. Ἀμουλίου δὲ νείμαντος τὰ πάντα δίχα, τῇ δὲ βασιλείᾳ τὰ χρήματα καὶ τὸν ἐκ Τροίας κομισθέντα χρυσὸν ἀντιθέντος, εἵλετο τὴν βασιλείαν ὁ Νομήτωρ. ἔχων οὖν ὁ Ἀμούλιος τὰ χρήματα καὶ πλέον ἀπʼ αὐτῶν δυνάμενος τοῦ Νομήτορος, τήν τε βασιλείαν ἀφείλετο ῥᾳδίως, καὶ φοβούμενος ἐκ τῆς θυγατρὸς αὐτοῦ γενέσθαι παῖδας, ἱέρειαν τῆς Ἑστίας ἀπέδειξεν, ἄγαμον καὶ παρθένον ἀεὶ βιωσομένην.
3.3Kimileri bu kıza İlia, kimileri Rhea, kimileri Silvia der. Çok geçmeden, Hestia rahibelerine konmuş kanunun aksine hamile olduğu ortaya çıktı. Kralın kızı Antho babasına yalvararak onu ağır bir cezadan kurtardı; ama kız, doğurduğu Amulius'tan gizli kalmasın diye, kimseyle görüştürülmeden kapatıldı. Boyları ve güzellikleriyle olağanüstü iki çocuk doğurdu.
ταύτην οἱ μὲν Ἰλίαν, οἱ δὲ Ῥέαν, οἱ δὲ Σιλουίαν ὀνομάζουσι. φωρᾶται δὲ μετʼ οὐ πολὺν χρόνον κυοῦσα παρὰ τὸν καθεστῶτα ταῖς Ἑστιάσι νόμον, καὶ τὸ μὲν ἀνήκεστα μὴ παθεῖν αὐτὴν ἡ τοῦ βασιλέως θυγάτηρ Ἀνθὼ παρῃτήσατο, δεηθεῖσα τοῦ πατρός, εἵρχθη δὲ καὶ δίαιταν εἶχεν ἀνεπίμεικτον, ὅπως μὴ λάθοι τεκοῦσα τὸν Ἀμούλιον. ἔτεκε δὲ δύο παῖδας ὑπερφυεῖς μεγέθει καὶ κάλλει.
3.4Amulius bu yüzden büsbütün korktu ve bir hizmetkârına çocukları alıp atmasını emretti. Kimileri bu adamın adının Faustulus olduğunu söyler, kimileri ise bu adı çocukları bulan kişiye verir. Adam bebekleri bir tekneye koyup atmak üzere ırmağa indi; ama suyu coşkun ve azgın akar görünce yaklaşmaya korktu, tekneyi kıyıya yakın bir yere bırakıp gitti.
διʼ ὃ καὶ μᾶλλον ὁ Ἀμούλιος φοβηθείς, ἐκέλευσεν αὐτοὺς ὑπηρέτην λαβόντα ῥῖψαι. τοῦτον ἔνιοι Φαιστύλον ὀνομάζεσθαι λέγουσιν, οἱ δʼ οὐ τοῦτον, ἀλλὰ τὸν ἀνελόμενον. ἐνθέμενος οὖν εἰς σκάφην τὰ βρέφη, κατέβη μὲν ἐπὶ τὸν ποταμὸν ὡς ῥίψων, ἰδὼν δὲ κατιόντα πολλῷ ῥεύματι καὶ τραχυνόμενον, ἔδεισε προσελθεῖν, ἐγγὺς δὲ τῆς ὄχθης καταθεὶς ἀπηλλάσσετο.
3.5Irmak taşınca sel tekneyi kaldırdı, yavaşça sürükleyip oldukça yumuşak bir yere bıraktı. Burası şimdi Cermalus, eskiden ise Germanus diye anılıyor; görünüşe bakılırsa Romalıların kardeşlere germani demesinden.
τοῦ δὲ ποταμοῦ κατακλύζοντος ἡ πλημμύρα τὴν σκάφην ὑπολαβοῦσα καὶ μετεωρίσασα πρᾴως κατήνεγκεν εἰς χωρίον ἐπιεικῶς μαλθακόν, ὃ νῦν Κερμαλὸν καλοῦσι, πάλαι δὲ Γερμανόν, ὡς ἔοικεν ὅτι καὶ τοὺς ἀδελφοὺς γερμανοὺς ὀνομάζουσιν. # Bölüm 4
4.14. Bölüm
Yakında bir yabani incir ağacı vardı; buna Ruminalis derlerdi. Bunun sebebi, çoğunluğun sandığı gibi Romulus olabilir; ya da geviş getiren hayvanların gölgesi için öğle sıcağını orada geçirmesi; ya da en çok, bebeklerin orada emzirilmesi. Çünkü eskiler memeye ruma derlerdi; bebeklerin beslenmesine göz kulak olduğuna inanılan bir tanrıçaya da Rumina adını verirler, ona şarapsız kurbanlar sunar, kurbanların üstüne süt dökerler.
ἦν δὲ πλησίον ἐρινεός, ὃν Ῥωμινάλιον ἐκάλουν, ἢ διὰ τὸν Ῥωμύλον ὡς οἱ πολλοὶ νομίζουσιν, ἢ διὰ τὸ τὰ μηρυκώμενα τῶν θρεμμάτων ἐκεῖ διὰ τὴν σκιὰν ἐνδιάζειν, ἢ μάλιστα διὰ τὸν τῶν βρεφῶν θηλασμόν, ὅτι τήν τε θηλὴν ῥοῦμαν ὠνόμαζον οἱ παλαιοί, καὶ θεόν τινα τῆς ἐκτροφῆς τῶν νηπίων ἐπιμελεῖσθαι δοκοῦσαν ὀνομάζουσι Ῥουμῖναν, καὶ θύουσιν αὐτῇ νηφάλια, καὶ γάλα τοῖς ἱεροῖς ἐπισπένδουσιν.
4.2Rivayete göre orada yatan bebekleri dişi kurt emzirmiş, bir ağaçkakan da yanlarında durup onları beslemeye ve korumaya yardım etmiştir. Bu hayvanlar Ares'e kutsal sayılır; ağaçkakana Latinler özellikle saygı gösterip onu yüceltirler. Bebekleri doğuran kadının Ares'ten doğurduğu yolundaki sözüne inanılmasında bunun payı az değildir. Oysa kadının aldatıldığı, bekâretini ona silahlar içinde görünerek zorla sahip olan Amulius'un aldığı da söylenir.
ἐνταῦθα δὴ τοῖς βρέφεσι κειμένοις τήν τε λύκαιναν ἱστοροῦσι θηλαζομένην καὶ δρυοκολάπτην τινὰ παρεῖναι συνεκτρέφοντα καὶ φυλάττοντα. νομίζεται δʼ Ἄρεως ἱερὰ τὰ ζῷα, τὸν δὲ δρυοκολάπτην καὶ διαφερόντως Λατῖνοι σέβονται καὶ τιμῶσιν· ὅθεν οὐχ ἥκιστα πίστιν ἔσχεν ἡ τεκοῦσα τὰ βρέφη τεκεῖν ἐξ Ἄρεως φάσκουσα. καίτοι τοῦτο παθεῖν αὐτὴν ἐξαπατηθεῖσαν λέγουσιν, ὑπὸ τοῦ Ἀμουλίου διαπαρθενευθεῖσαν, ἐν ὅπλοις ἐπιφανέντος αὐτῇ καὶ συναρπάσαντος.
4.3Kimileri de sütannenin adındaki iki anlamlılığın söylentiyi masala çevirdiğini ileri sürer. Latinler hem dişi kurtlara hem de bedenini satan kadınlara lupa derlerdi; bebekleri büyüten Faustulus'un karısı Acca Larentia da böyle bir kadındı. Romalılar ona kurban da sunar, nisan ayında Ares rahibi ona sular döker; bu bayrama Larentalia derler.
οἱ δὲ τοὔνομα τῆς τροφοῦ διʼ ἀμφιβολίαν ἐπὶ τὸ μυθῶδες ἐκτροπὴν τῇ φήμῃ παρασχεῖν· λούπας γὰρ ἐκάλουν οἱ Λατῖνοι τῶν τε θηρίων τὰς λυκαίνας καὶ τῶν γυναικῶν τὰς ἑταιρούσας· εἶναι δὲ τοιαύτην τὴν Φαιστύλου γυναῖκα τοῦ τὰ βρέφη θρέψαντος, Ἄκκαν Λαρεντίαν ὄνομα. ταύτῃ δὲ καὶ θύουσι Ῥωμαῖοι, καὶ χοὰς ἐπιφέρει τοῦ Ἀπριλίου μηνὸς αὐτῇ ὁ τοῦ Ἄρεως ἱερεύς, καὶ Λαρενταλίαν καλοῦσι τὴν ἑορτήν. # Bölüm 5
5.15. Bölüm
Bir başka Larentia'yı da şu sebeple onurlandırırlar. Herakles'in tapınak bekçisi, anlaşılan boş vakitten canı sıkıldığı için, tanrıyla zar oynamaya kalkıştı. Kazanırsa tanrıdan iyi bir şey alacak, kaybederse tanrıya bol bir sofra ve yatağını paylaşacak güzel bir kadın sağlayacaktı.
ἑτέραν δὲ τιμῶσι Λαρεντίαν ἐξ αἰτίας τοιαύτης. ὁ νεωκόρος τοῦ Ἡρακλέους ἀλύων ὡς ἔοικεν ὑπὸ σχολῆς, προὔθετο πρὸς τὸν θεὸν διακυβεύειν, ὑπειπὼν ὅτι νικήσας μὲν αὐτὸς ἕξει τι παρὰ τοῦ θεοῦ χρηστόν, ἡττηθεὶς δὲ τῷ θεῷ τράπεζαν ἄφθονον παρέξει καὶ γυναῖκα καλὴν συναναπαυσομένην.
5.2Bu koşulla zarları bir kez tanrı için, bir kez kendisi için attı ve kaybetti. Sözünde durmak, kararlaştırılana uymak gerektiğini düşündü; tanrıya bir yemek hazırladı, genç ve güzel ama henüz tanınmamış olan Larentia'yı kiralayıp tapınakta bir yatak sererek ona ziyafet verdi, yemekten sonra da tanrı ona sahip olsun diye kadını içeri kapattı.
ἐπὶ τούτοις τὰς μὲν ὑπὲρ τοῦ θεοῦ θείς, τὰς δʼ ὑπὲρ αὑτοῦ ψήφους, ἀνεφάνη νικώμενος. εὐσυνθετεῖν δὲ βουλόμενος καὶ δικαιῶν ἐμμένειν τοῖς ὁρισθεῖσι, δεῖπνόν τε τῷ θεῷ παρεσκεύασε, καὶ τὴν Λαρεντίαν οὖσαν ὡραίαν, οὔπω δʼ ἐπιφανῆ μισθωσάμενος, εἱστίασεν ἐν τῷ ἱερῷ κλίνην ὑποστορέσας, καὶ μετὰ τὸ δεῖπνον συνεῖρξεν, ὡς δὴ τοῦ θεοῦ ἕξοντος αὐτήν.
5.3Üstelik tanrının gerçekten kadınla birlikte olduğu, ona sabah erkenden çarşıya gitmesini, karşılaştığı ilk adamı selamlayıp kendine dost edinmesini buyurduğu söylenir. Kadının karşısına yaşı ilerlemiş, epey mal varlığı biriktirmiş, çocuksuz ve hiç evlenmemiş bir vatandaş çıktı; adı Tarrutius'tu.
καὶ μέντοι καὶ τὸν θεὸν ἐντυχεῖν λέγεται τῇ γυναικί, καὶ κελεῦσαι βαδίζειν ἕωθεν ἐπὶ τὴν ἀγορὰν καὶ τὸν ἀπαντήσαντα πρῶτον ἀσπασαμένην ποιεῖσθαι φίλον. ἀπήντησεν οὖν αὐτῇ τῶν πολιτῶν ἀνὴρ ἡλικίᾳ τε προήκων καὶ συνειλοχὼς οὐσίαν ἱκανήν, ἄπαις δὲ καὶ βεβιωκὼς ἄνευ γυναικός, ὄνομα Ταρρούτιος.
5.4Bu adam Larentia'yla birlikte oldu, onu sevdi, ölünce de pek çok güzel mülküne onu mirasçı bıraktı; kadın bunların çoğunu vasiyetle halka verdi. Rivayete göre artık ünlü olan ve tanrıların sevgilisi sayılan bu kadın, öteki Larentia'nın da gömülü olduğu yerde gözden kaybolmuştur.
οὗτος ἔγνω τὴν Λαρεντίαν καὶ ἠγάπησε, καὶ τελευτῶν ἀπέλιπε κληρονόμον ἐπὶ πολλοῖς καὶ καλοῖς κτήμασιν, ὧν ἐκείνη τὰ πλεῖστα τῷ δήμῳ κατὰ διαθήκας ἔδωκε. λέγεται δʼ αὐτὴν ἔνδοξον οὖσαν ἤδη καὶ θεοφιλῆ νομιζομένην ἀφανῆ γενέσθαι περὶ τοῦτον τὸν τόπον, ἐν ᾧ καὶ τὴν προτέραν ἐκείνην Λαρεντίαν κεῖσθαι.
5.5Burasının şimdiki adı Velabrum'dur; çünkü ırmak sık sık taştığından insanlar çarşıya gitmek için bu noktadan sallarla geçerlermiş, salla geçişe de velatura derler. Kimileri ise, gösteri düzenleyenlerin, çarşıdan hipodroma giden yolu buradan başlayarak yelkenlerle örttüklerini söyler; Latincede yelkene de velum derler. İkinci Larentia, Romalılar arasında işte bu yüzden onurlandırılır.
καλεῖται δὲ νῦν ὁ τόπος Βήλαβρον, ὅτι τοῦ ποταμοῦ πολλάκις ὑπερχεομένου διεπεραιοῦντο πορθμείοις κατὰ τοῦτο τὸ χωρίον εἰς ἀγοράν· τὴν δὲ πορθμείαν βηλατούραν καλοῦσιν. ἔνιοι δὲ λέγουσι τὴν εἰς τὸν ἱππόδρομον φέρουσαν ἐξ ἀγορᾶς πάροδον ἱστίοις καταπεταννύναι τοὺς τὴν θέαν παρέχοντας, ἐντεῦθεν ἀρχομένους· ῥωμαϊστὶ δὲ τὸ ἱστίον βῆλον ὀνομάζουσι. διὰ ταῦτα μὲν ἔχει τιμὰς ἡ δευτέρα Λαρεντία παρὰ Ῥωμαίοις. # Bölüm 6
6.16. Bölüm
Bebekleri Amulius'un domuz çobanı Faustulus kimseye sezdirmeden aldı; olasılığa daha yakın konuşan bazılarına göre ise Numitor bunu biliyor ve çocukları besleyenlere gizlice yardım ediyordu. Çocukların Gabii'ye götürülüp okuma yazma ile soylu kişilerin öğrenmesi gereken öteki şeyleri öğrendikleri de söylenir.
τὰ δὲ βρέφη Φαιστύλος Ἀμουλίου συφορβὸς ἀνείλετο λαθὼν ἅπαντας, ὡς δʼ ἔνιοί φασι τῶν εἰκότων ἐχόμενοι μᾶλλον, εἰδότος τοῦ Νομήτορος καὶ συγχορηγοῦντος τροφὰς κρύφα τοῖς τρέφουσι. καὶ γράμματα λέγονται καὶ τἆλλα μανθάνειν οἱ παῖδες εἰς Γαβίους κομισθέντες, ὅσα χρὴ τοὺς εὖ γεγονότας.
6.2Rivayete göre Romulus ve Remus adlarını da memeden almışlardır, çünkü hayvanı emerken görülmüşlerdi. Daha bebekken boyları ve görünüşleriyle bedenlerindeki soyluluk tabiatlarını belli ediyordu. Büyüdükçe ikisi de atılgan ve yiğit oldu, tehlikeli görünen şeyler karşısında yılmaz bir yürek ve gözüpeklik taşıyorlardı. Ama Romulus aklını daha çok kullanıyor ve devlet adamına özgü bir kavrayışa sahip görünüyordu; otlak ve av yüzünden komşularla kurdukları ilişkilerde, tabiatça boyun eğmekten çok yönetmek için doğduğunu sık sık gösteriyordu.
κληθῆναι δὲ καὶ τούτους ἀπὸ τῆς θηλῆς ἱστοροῦσι Ῥωμύλον καὶ Ῥέμον, ὅτι θηλάζοντες ὤφθησαν τὸ θηρίον. ἡ μὲν οὖν ἐν τοῖς σώμασιν εὐγένεια καὶ νηπίων ὄντων εὐθὺς ἐξέφαινε μεγέθει καὶ ἰδέᾳ τὴν φύσιν, αὐξόμενοι δὲ θυμοειδεῖς ἦσαν ἀμφότεροι καὶ ἀνδρώδεις καὶ φρόνημα πρὸς τὰ φαινόμενα δεινὰ καὶ τόλμαν ὅλως ἀνέκπληκτον ἔχοντες· ὁ δὲ Ῥωμύλος γνώμῃ τε χρῆσθαι μᾶλλον ἐδόκει καὶ πολιτικὴν ἔχειν σύνεσιν, ἐν ταῖς περὶ νομὰς καὶ κυνηγίας πρὸς τοὺς γειτνιῶντας ἐπιμειξίαις πολλὴν ἑαυτοῦ παρέχων κατανόησιν ἡγεμονικοῦ μᾶλλον ἢ πειθαρχικοῦ φύσει γεγονότος.
6.3Bu yüzden çoban arkadaşları ve kendilerinden aşağıdakiler onları severdi; kralın kâhyalarını, denetçilerini ve sürü başlarını ise aretē bakımından kendilerinden hiçbir üstünlükleri olmadığı için küçümser, ne tehditlerine ne öfkelerine aldırırlardı. Hür insanlara yaraşır bir hayat sürer, öyle uğraşlarla vakit geçirirlerdi; hür insana yaraşanı aylaklık ve tembellik değil, idman, av, koşu, haydutları püskürtmek, hırsızları yakalamak ve zulme uğrayanları kurtarmak sayarlardı. Bunlarla ünleri her yere yayıldı.
διὸ τοῖς μὲν ὁμοδούλοις ἢ ταπεινοτέροις προσφιλεῖς ἦσαν, ἐπιστάτας δὲ καὶ διόπους βασιλικοὺς καὶ ἀγελάρχας ὡς μηδὲν αὐτῶν ἀρετῇ διαφέροντας ὑπερφρονοῦντες, οὔτʼ ἀπειλῆς ἐφρόντιζον οὔτʼ ὀργῆς. ἐχρῶντο δὲ διαίταις καὶ διατριβαῖς ἐλευθερίοις, οὐ τὴν σχολὴν ἐλευθέριον ἡγούμενοι καὶ τὴν ἀπονίαν, ἀλλὰ γυμνάσια καὶ θήρας καὶ δρόμους καὶ τὸ λῃστὰς ἀλέξασθαι καὶ κλῶπας ἑλεῖν καὶ βίας ἐξελέοθαι τοὺς ἀδικουμένους. ἦσαν δὴ διὰ ταῦτα περιβόητοι. # Bölüm 7
7.17. Bölüm
Numitor'un sığır çobanlarıyla Amulius'unkiler arasında bir anlaşmazlık çıkmış, onlar da Amulius'un hayvanlarını sürüp götürmüşlerdi. İkizler buna katlanamadı, Numitor'un adamlarını dövüp kaçırdılar ve sürünün büyük bir bölümünü ayırıp aldılar. Numitor'un öfkesini umursamadılar; bir yandan da pek çok yoksulu, pek çok köleyi çevrelerinde toplayıp kabul ediyor, onlara başkaldırı cesaretinin ve gururunun ilk tohumlarını aşılıyorlardı.
γενομένης δέ τινος πρὸς τοὺς Νομήτορος βουκόλους τοῖς Ἀμουλίου διαφορᾶς καὶ βοσκημάτων ἐλάσεως, οὐκ ἀνασχόμενοι συγκόπτουσι μὲν αὐτοὺς καὶ τρέπονται, ἀποτέμνονται δὲ τῆς ἀγέλης συχνήν. ἀγανακτοῦντος δὲ τοῦ Νομήτορος ὠλιγώρουν, συνῆγον δὲ καὶ προσεδέχοντο πολλοὺς μὲν ἀπόρους, πολλοὺς δὲ δούλους, θράσους ἀποστατικοῦ καὶ φρονήματος ἀρχὰς ἐνδιδόντες.
7.2Romulus bir kurban törenine gitmişti (kurbanı ve kehaneti severdi). Bu sırada Numitor'un çobanları, yanında birkaç kişiyle yürüyen Remus'a rastlayıp saldırdılar. Çarpışmada iki taraf da dayak yedi, yaralandı; sonunda Numitor'un adamları üstün geldi ve Remus'u sağ olarak yakaladılar. Remus Numitor'un önüne getirilip suçlandı. Ama Numitor, kardeşinin sertliğinden korktuğu için onu kendisi cezalandırmadı; Amulius'a gidip hakkının verilmesini istedi: Kardeşiydi, üstelik kral olan o adamın hizmetkârlarının hakaretine uğramıştı.
τοῦ δὲ Ῥωμύλου πρός τινα θυσίαν ἀποτραπομένου (καὶ γὰρ ἦν φιλοθύτης καὶ μαντικός), οἱ τοῦ Νομήτορος βοτῆρες τῷ Ῥέμῳ μετʼ ὀλίγων βαδίζοντι προστυχόντες ἐμάχοντο, καὶ γενομένων πληγῶν καὶ τραυμάτων ἐν ἀμφοτέροις, ἐκράτησαν οἱ τοῦ Νομήτορος καὶ συνέλαβον ζῶντα τὸν Ῥέμον. ἀναχθέντος οὖν αὐτοῦ πρὸς τὸν Νομήτορα καὶ κατηγορηθέντος, αὐτὸς μὲν οὐκ ἐκόλασε, χαλεπὸν ὄντα δεδιὼς τὸν ἀδελφόν, ἐλθὼν δὲ πρὸς ἐκεῖνον ἐδεῖτο τυχεῖν δίκης, ἀδελφὸς ὢν καὶ καθυβρισμένος ὑπʼ οἰκετῶν ἐκείνου βασιλέως ὄντος.
7.3Alba halkı da öfkelenip bu adamın hak etmediği kötü muameleyi gördüğünü düşünmeye başlayınca Amulius etkilendi ve Remus'u, dilediğini yapsın diye Numitor'a teslim etti. Numitor delikanlıyı alıp evine dönünce onun bedenine hayran kaldı: Boyu ve gücüyle herkesi aşıyordu. Yüzünde de psykhēsinin korkusuz ve atak yanını, köleleşmemiş, içinde bulunduğu durumdan etkilenmemiş hâlini görüyordu.
συναγανακτούντων δὲ τῶν ἐν Ἄλβῃ καὶ δεινὰ πάσχειν οἰομένων τὸν ἄνδρα παρʼ ἀξίαν, κινηθεὶς ὁ Ἀμούλιος αὐτῷ παραδίδωσι τῷ Νομήτορι τὸν Ῥέμον, ὅ τι βούλοιτο χρήσασθαι. παραλαβὼν δʼ ἐκεῖνος, ὡς ἧκεν οἴκαδε, θαυμάζων μὲν ἀπὸ τοῦ σώματος τὸν νεανίσκον, ὑπερφέροντα μεγέθει καὶ ῥώμῃ πάντας, ἐνορῶν δὲ τῷ προσώπῳ τὸ θαρραλέον καὶ ἰταμὸν τῆς ψυχῆς ἀδούλωτον καὶ ἀπαθὲς ὑπὸ τῶν παρόντων,
7.4Yaptıklarının da görünüşüne yaraştığını duyuyordu. En önemlisi, anlaşılan büyük olayların başlangıcında bir tanrı yanında durup ona yol gösteriyordu; sezgisiyle ve talihin yardımıyla gerçeğe dokunarak gence kim olduğunu ve nasıl dünyaya geldiğini sordu, yumuşak sesi ve şefkatli bakışıyla ona güven ve umut verdi.
ἔργα δʼ αὐτοῦ καὶ πράξεις ὅμοια τοῖς βλεπομένοις ἀκούων, τὸ δὲ μέγιστον ὡς ἔοικε θεοῦ συμπαρόντος καὶ συνεπευθύνοντος ἀρχὰς μεγάλων πραγμάτων, ἁπτόμενος ὑπονοίᾳ καὶ τύχῃ τῆς ἀληθείας, ἀνέκρινεν ὅστις εἴη καὶ ὅπως γένοιτο, φωνῇ τε πρᾳείᾳ καὶ φιλανθρώπῳ βλέμματι πίστιν αὐτῷ μετʼ ἐλπίδος ἐνδιδούς.
7.5Remus cesaretle şöyle dedi: "Senden hiçbir şey gizlemeyeceğim. Amulius'tan daha çok krala benziyorsun, çünkü cezalandırmadan önce dinliyor, soruşturuyorsun; o ise sorgusuz teslim ediyor. Önceleri kendimizi kralın hizmetkârları Faustulus ile Larentia'nın çocukları sanıyorduk (ikiziz). Ama sana karşı suçlanıp iftiraya uğradığımızdan, canımızla oynanmaya başladığından beri kendimiz hakkında büyük şeyler duyuyoruz. Bunlara inanılabilir mi, işte bunu şimdiki tehlike belirleyecek.
ὁ δὲ θαρρῶν ἔλεγεν· ἀλλʼ οὐδὲν ἀποκρύψομαί σε· καὶ γὰρ εἶναι δοκεῖς Ἀμουλίου βασιλικώτερος. ἀκούεις γὰρ καὶ ἀνακρίνεις πρὶν ἢ κολάζειν· ὁ δʼ ἀκρίτους ἐκδίδωσι. πρότερον μὲν ἑαυτοὺς οἰκετῶν βασιλέως Φαιστύλου καὶ Λαρεντίας ἠπιστάμεθα παῖδας (ἐσμὲν δὲ δίδυμοι), γενόμενοι δʼ ἐν αἰτίᾳ πρὸς σὲ καὶ διαβολαῖς καὶ τοῖς περὶ ψυχῆς ἀγῶσιν, ἀκούομεν μεγάλα περὶ ἑαυτῶν· εἰ δὲ πιστά, κρινεῖν ἔοικε νῦν ὁ κίνδυνος.
7.6Doğumumuzun bir sır olduğu söyleniyor. Bebekliğimizde beslenişimiz ise daha da tuhaf: Yırtıcı kuşlara ve canavarlara atılmıştık, onlar bizi besledi; büyük ırmağın kıyısında bir teknede yatarken dişi kurdun memesiyle, ağaçkakanın getirdiği lokmalarla büyüdük. Tekne duruyor, saklanıyor; tunç kuşaklarında silik harfler kazılı. Biz öldükten sonra anne babamız için belki de faydasız birer alamet olacaklar."
γοναὶ μὲν γὰρ ἡμῶν ἀπόρρητοι λέγονται, τροφαὶ δὲ καὶ τιθηνήσεις ἀτοπώτεραι νεογνῶν, οἷς ἐρρίφημεν οἰωνοῖς καὶ θηρίοις, ὑπὸ τούτων τρεφόμενοι, μαστῷ λυκαίνης καὶ δρυοκολάπτου ψωμίσμασιν, ἐν σκάφῃ τινὶ κείμενοι παρὰ τὸν μέγαν ποταμόν. ἔστι δʼ ἡ σκάφη καὶ σῴζεται, χαλκοῖς ὑποζώσμασι γραμμάτων ἀμυδρῶν ἐγκεχαραγμένων, ἃ γένοιτʼ ἂν ὕστερον ἴσως ἀνωφελῆ γνωρίσματα τοῖς τοκεῦσιν ἡμῶν ἀπολομένων.
7.7Numitor bu sözleri işitip gencin görünüşüne bakarak yılları hesaplayınca, içini okşayan umuttan kaçmadı; bu konuyu gizlice kızına nasıl söyleyebileceğini düşünmeye başladı, çünkü kız hâlâ sıkı gözetim altındaydı.
ὁ μὲν οὖν Νομήτωρ ἔκ τε τῶν λόγων τούτων καὶ πρὸς τὴν ὄψιν εἰκάζων τὸν χρόνον, οὐκ ἔφευγε τὴν ἐλπίδα σαίνουσαν, ἀλλʼ ἐφρόντιζεν ὅπως τῇ θυγατρὶ περὶ τούτων κρύφα συγγενόμενος φράσειεν· ἐφρουρεῖτο γὰρ ἔτι καρτερῶς. # Bölüm 8
8.18. Bölüm
Faustulus, Remus'un yakalanıp teslim edildiğini duyunca Romulus'tan yardıma koşmasını istedi ve doğumlarını ona o zaman açıkça anlattı. Önceden yalnız üstü kapalı imalarda bulunmuş, dikkat edenleri büyük düşünmeye yöneltecek kadarını sezdirmişti. Kendisi de tekneyi alıp Numitor'a yöneldi; anın ağırlığıyla telaş ve korku içindeydi.
ὁ δὲ Φαιστύλος ἀκούσας τήν τε σύλληψιν τοῦ Ῥέμου καὶ τὴν παράδοσιν, τὸν μὲν Ῥωμύλον ἠξίου βοηθεῖν, τότε σαφῶς διδάξας περὶ τῆς γενέσεως· πρότερον δʼ ὑπῃνίττετο καὶ παρεδήλου τοσοῦτον ὅσον προσέχοντας μὴ μικρὸν φρονεῖν· αὐτὸς δὲ τὴν σκάφην κομίζων ἐχώρει πρὸς τὸν Νομήτορα, σπουδῆς καὶ δέους μεστὸς ὢν διὰ τὸν καιρόν.
8.2Kapıdaki kral muhafızları ondan şüphelendi. Adam bakışlarından ve sorularından telaşa kapıldı, pelerininin altına sakladığı tekneyi gizleyemedi. Tesadüfen içlerinde, çocukları atmak üzere alanlardan biri, onların terk edilişinde bulunmuş bir adam vardı. Bu adam tekneyi görünce yapısından ve harflerinden tanıdı, gerçeği sezdi; işi savsaklamadı, krala haber verip Faustulus'u sorguya çektirdi.
ὑποψίαν οὖν τοῖς περὶ τὰς πύλας φρουροῖς τοῦ βασιλέως παρέχων, καὶ ὑφορώμενος ὑπʼ αὐτῶν καὶ ταραττόμενος πρὸς τὰς ἀνακρίσεις, οὐκ ἔλαθε τὴν σκάφην τῷ χλαμυδίῳ περικαλύπτων. ἦν δέ τις ἐν αὐτοῖς ἀπὸ τύχης τῶν τὰ παιδάρια ῥῖψαι λαβόντων καὶ γεγονότων περὶ τὴν ἔκθεσιν. οὗτος ἰδὼν τὴν σκάφην τότε καὶ γνωρίσας τῇ κατασκευῇ καὶ τοῖς γράμμασιν, ἔτυχεν ὑπονοίᾳ τοῦ ὄντος καὶ οὐ παρημέλησεν, ἀλλὰ φράσας τὸ πρᾶγμα τῷ βασιλεῖ κατέστησεν εἰς ἔλεγχον.
8.3Sıkıştırılan Faustulus ne büsbütün direnebildi ne de tamamen yıldı: Çocukların sağ olduğunu kabul etti, ama Alba'dan uzakta sürü otlattıklarını söyledi. Kendisinin de bu tekneyi, umudunu pekiştirmek için çocuklarını görüp onlara dokunmayı çok arzulayan İlia'ya götürdüğünü söyledi.
ἐν δὲ πολλαῖς καὶ μεγάλαις ἀνάγκαις ὁ Φαιστύλος οὔτʼ ἀήττητον ἑαυτὸν διεφύλαξεν, οὔτε παντάπασιν ἐκβιασθείς, σῴζεσθαι μὲν ὡμολόγησε τοὺς παῖδας, εἶναι δʼ ἄπωθεν τῆς Ἄλβης ἔφη νέμοντας· αὐτὸς δὲ τοῦτο πρὸς τὴν Ἰλίαν φέρων βαδίζειν, πολλάκις ἰδεῖν καὶ θιγεῖν ἐπʼ ἐλπίδι βεβαιοτέρᾳ τῶν τέκνων ποθήσασαν.
8.4Telaşla, korkuyla ya da öfkeyle bir şey yapan insanların başına ne gelirse Amulius'un başına da o geldi. Aslında dürüst bir adam olan ve Numitor'un dostu sayılan birini aceleyle ona gönderdi, çocukların sağ kaldığına dair kulağına bir söz gelip gelmediğini öğrenmesini istedi.
ὅπερ οὖν οἱ ταραττόμενοι καὶ μετὰ δέους ἢ πρὸς ὀργὴν πράττοντες ὁτιοῦν ἐπιεικῶς πάσχουσι, συνέπεσε παθεῖν τὸν Ἀμούλιον. ἄνδρα γὰρ ἄλλῃ τε χρηστὸν καὶ τοῦ Νομήτορος φίλον ὑπὸ σπουδῆς ἔπεμψε, διαπυθέσθαι τοῦ Νομήτορος κελεύσας, εἴ τις ἥκοι λόγος εἰς αὐτὸν ὑπὲρ τῶν παίδων ὡς περιγενομένων.
8.5Adam geldi ve Remus'u neredeyse Numitor'un kollarında, sarılıp okşanırken görünce, hem umudu sağlam bir inanca dönüştürdü, hem de işe hızla girişmelerini öğütledi; üstelik hemen onlara katılıp birlikte çalışmaya başladı. Zaten vakit, isteseler de duraksamalarına izin vermiyordu. Romulus artık yakındaydı; vatandaşların birçoğu Amulius'a duydukları nefret ve korkuyla ona koşuyordu.
ἀφικόμενος οὖν ὁ ἄνθρωπος καὶ θεασάμενος ὅσον οὔπω τὸν Ῥέμον ἐν περιβολαῖς καὶ φιλοφροσύναις τοῦ Νομήτορος, τήν τε πίστιν ἰσχυρὰν ἐποίησε τῆς ἐλπίδος, καὶ παρεκελεύσατο τῶν πραγμάτων ὀξέως ἀντιλαμβάνεσθαι, καὶ συνῆν αὐτοῖς ἤδη καὶ συνέπραττεν. ὁ δὲ καιρὸς οὐδὲ βουλομένοις ὀκνεῖν παρεῖχεν. ὁ γὰρ Ῥωμύλος ἐγγὺς ἦν ἤδη, καὶ πρὸς αὐτὸν ἐξέθεον οὐκ ὀλίγοι τῶν πολιτῶν μίσει καὶ φόβῳ τοῦ Ἀμουλίου.
8.6Yanında yüzerlik birliklere ayrılmış büyük bir kuvvet de getiriyordu. Her birliğin başında, bir sırığın ucuna geçirilmiş bir tutam ot ve çalı taşıyan bir adam yürüyordu. Latinler bunlara manipula derler; orduda bu adamlara bugün de bu yüzden manipularii denir. Remus içeridekileri ayaklandırırken Romulus dışarıdan yaklaştı. Zorba, çaresizlik ve telaş içinde kendini kurtaracak hiçbir şey yapamadan, hiçbir karar alamadan yakalanıp öldürüldü.
πολλὴν δὲ καὶ σὺν αὑτῷ δύναμιν ἦγε συλλελοχισμένην εἰς ἑκατοστύας· ἑκάστης δʼ ἀνὴρ ἀφηγεῖτο χόρτου καὶ ὕλης ἀγκαλίδα κοντῷ περικειμένην ἀνέχων· μανίπλα ταύτας Λατῖνοι καλοῦσιν· ἀπʼ ἐκείνου δὲ καὶ νῦν ἐν τοῖς στρατεύμασι τούτους μανιπλαρίους ὀνομάζουσιν. ἅμα δὲ τοῦ μὲν Ῥέμου τοὺς ἐντὸς ἀφιστάντος, τοῦ δὲ Ῥωμύλου προσάγοντος ἔξωθεν, οὔτε πράξας οὐδὲν ὁ τύραννος οὔτε βουλεύσας σωτήριον ἑαυτῷ διὰ τὸ ἀπορεῖν καὶ ταράττεσθαι, καταληφθεὶς ἀπέθανεν.
8.7Bu anlatının büyük bölümünü hem Fabius hem de Roma'nın kuruluşunu ilk kaleme aldığı anlaşılan Peparethoslu Diokles aktarır. Kimileri onun dramatik ve uydurma havasından kuşkulanır. Ama talihin nasıl şiirler yarattığını gören, Roma'nın yükselişini düşünen kişi buna kuşkuyla bakmamalıdır: Tanrısal bir başlangıcı, büyük ve olağanüstü bir yanı olan bir köken olmasaydı Roma bu güce erişemezdi.
ὧν τὰ πλεῖστα καὶ Φαβίου λέγοντος καὶ τοῦ Πεπαρηθίου Διοκλέους (FHG III 78), ὃς δοκεῖ πρῶτος ἐκδοῦναι Ῥώμης κτίσιν, ὕποπτον μὲν ἐνίοις ἐστὶ τὸ δραματικὸν καὶ πλασματῶδες, οὐ δεῖ δʼ ἀπιστεῖν τὴν τύχην ὁρῶντας οἵων ποιημάτων δημιουργός ἐστι, καὶ τὰ Ῥωμαίων πράγματα λογιζομένους, ὡς οὐκ ἂν ἐνταῦθα προὔβη δυνάμεως, μὴ θείαν τινʼ ἀρχὴν λαβόντα καὶ μηδὲν μέγα μηδὲ παράδοξον ἔχουσαν. # Bölüm 9
9.19. Bölüm
Amulius öldürülüp işler yoluna girince iki kardeş ne Alba'da yönetmeden oturmak istediler ne de dedeleri sağken yönetmek. Yönetimi ona bırakıp annelerine layık olduğu onurları gösterdikten sonra kendi başlarına yaşamaya, çocukken büyüdükleri yerlerde bir şehir kurmaya karar verdiler. Bu, sebepler içinde en onurlu olanıdır.
Ἀμουλίου δʼ ἀποθανόντος καὶ τῶν πραγμάτων καταστάντων, Ἄλβην μὲν οὔτʼ οἰκεῖν μὴ ἄρχοντες οὔτʼ ἄρχειν ἐβούλοντο τοῦ μητροπάτορος ζῶντος, ἀποδόντες δὲ τὴν ἡγεμονίαν ἐκείνῳ καὶ τῇ μητρὶ τιμὰς πρεπούσας, ἔγνωσαν οἰκεῖν καθʼ ἑαυτούς, πόλιν ἐν οἷς χωρίοις ἐξ ἀρχῆς ἐνετράφησαν κτίσαντες· αὕτη γὰρ εὐπρεπεστάτη τῶν αἰτιῶν ἐστιν.
9.2Ama belki de yanlarında pek çok köle ve kaçak toplanmıştı; bunlar dağılırsa güçlerini tamamen yitireceklerdi, bu yüzden onlarla ayrı bir yerde birlikte yaşamak zorundaydılar. Alba'da yaşayanların kaçakları kendilerine karıştırmak, vatandaş olarak kabul etmek istemedikleri, önce kadınlar meselesiyle ortaya çıktı. Bu iş küstahlıktan değil, zorunluluktan yapılmıştı, çünkü isteyerek evlenecek kadın bulamıyorlardı; nitekim kaçırdıkları kadınlara son derece saygı gösterdiler.
ἦν δʼ ἴσως ἀναγκαῖον, οἰκετῶν καὶ ἀποστατῶν πολλῶν ἠθροισμένων πρὸς αὐτούς, ἢ καταλυθῆναι παντάπασι τούτων διασπαρέντων, ἢ συνοικεῖν ἰδίᾳ μετʼ αὐτῶν. ὅτι γὰρ οὐκ ἠξίουν οἱ τὴν Ἄλβην οἰκοῦντες ἀναμειγνύναι τοὺς ἀποστάτας ἑαυτοῖς οὐδὲ προσδέχεσθαι πολίτας, ἐδήλωσε πρῶτον μὲν τὸ περὶ τὰς γυναῖκας ἔργον, οὐχ ὕβρει τολμηθὲν ἀλλὰ διʼ ἀνάγκην, ἑκουσίων ἀπορίᾳ γάμων· ἐτίμησαν γὰρ αὐτὰς ἁρπάσαντες περιττῶς.
9.3Sonra şehir daha yeni kurulurken kaçaklar için bir sığınma yeri, Asylaios Tanrısı adını verdikleri bir tapınak yaptılar ve herkesi kabul ettiler. Ne köleyi efendisine, ne borçluyu alacaklısına, ne de katili yöneticilere teslim ediyorlardı; bu dokunulmazlığı Pythia'dan gelen bir kehanetin herkese güvence altına aldığını söylüyorlardı. Böylece şehir hızla kalabalıklaştı; çünkü ilk yerleşimde bin evden fazla olmadığı söylenir. Ama bunlar sonraki olaylardır.
ἔπειτα τῆς πόλεως τὴν πρώτην ἵδρυσιν λαμβανούσης, ἱερόν τι φύξιμον τοῖς ἀφισταμένοις κατασκευάσαντες, ὃ Θεοῦ Ἀσυλαίου προσηγόρευον, ἐδέχοντο πάντας, οὔτε δεσπόταις δοῦλον οὔτε θῆτα χρήσταις οὔτʼ ἄρχουσιν ἀνδροφόνον ἐκδιδόντες, ἀλλὰ μαντεύματι πυθοχρήστῳ πᾶσι βεβαιοῦν τὴν ἀσυλίαν φάσκοντες, ὥστε πληθῦσαι ταχὺ τὴν πόλιν, ἐπεὶ τάς γε πρώτας ἑστίας λέγουσι τῶν χιλίων μὴ πλείονας γενέσθαι. ταῦτα μὲν οὖν ὕστερον.
9.4Kurmak için yola koyulur koyulmaz yer yüzünden aralarında anlaşmazlık çıktı. Romulus, Roma Quadrata denen, yani dörtgen Roma'yı kurmuş, şehri burada kurmak istiyordu; Remus ise Aventinus'ta sağlam bir yer istiyordu: Burası onun yüzünden Remoria diye anılmış, bugün ise Rignarium denmektedir.
Ὁρμήσασι δὲ πρὸς τὸν συνοικισμὸν αὐτοῖς εὐθὺς ἦν διαφορὰ περὶ τοῦ τόπου. Ῥωμύλος μὲν οὖν τὴν καλουμένην Ῥώμην κουαδράταν, ὅπερ ἐστὶ τετράγωνον, ἔκτισε, καὶ ἐκεῖνον ἐβούλετο πολίζειν τὸν τόπον, Ῥέμος δὲ χωρίον τι τοῦ Ἀβεντίνου καρτερόν, ὃ διʼ ἐκεῖνον μὲν ὠνομάσθη Ῥεμωρία, νῦν δὲ Ῥιγνάριον καλεῖται.
9.5Anlaşmazlığı uğurlu kuşların çözmesine karar verip ayrı ayrı oturdular. Remus'a altı, Romulus'a bunun iki katı akbaba göründüğü söylenir. Kimine göre ise Remus gerçekten görmüş, Romulus yalan söylemiş; Remus gelince Romulus'a o zaman on iki akbaba görünmüştür. Bu yüzden Romalılar bugün de kuş falına bakarken en çok akbabaya itibar ederler. Pontoslu Herodoros, Herakles'in de bir işe girişirken akbaba görünmesine sevindiğini anlatır.
συνθεμένων δὲ τὴν ἔριν ὄρνισιν αἰσίοις βραβεῦσαι, καὶ καθεζομένων χωρίς, ἕξ φασι τῷ Ῥέμῳ, διπλασίους δὲ τῷ Ῥωμύλῳ προφανῆναι γῦπας· οἱ δὲ τὸν μὲν Ῥέμον ἀληθῶς ἰδεῖν, ψεύσασθαι δὲ τὸν Ῥωμύλον, ἐλθόντος δὲ τοῦ Ῥέμου, τότε τοὺς δώδεκα τῷ Ῥωμύλῳ φανῆναι· διὸ καὶ νῦν μάλιστα χρῆσθαι γυψὶ Ῥωμαίους οἰωνιζομένους. Ἡρόδωρος δʼ ὁ Ποντικὸς ἱστορεῖ καὶ τὸν Ἡρακλέα χαίρειν γυπὸς ἐπὶ πράξει φανέντος.
9.6Akbaba bütün hayvanların en zararsızıdır: İnsanların ektiği, diktiği, otlattığı hiçbir şeye dokunmaz; leşle beslenir, canlı hiçbir şeyi öldürmez ve incitmez; kuşlara ise, akrabaları olduğu için, ölü bile olsalar yaklaşmaz. Oysa kartallar, baykuşlar, doğanlar canlı hemcinslerini parçalayıp öldürürler. Aiskhylos'un dediği gibi, "kuşu yiyen bir kuş nasıl temiz kalabilir?"
ἔστι μὲν γὰρ ἀβλαβέστατον ζῴων ἁπάντων, μηδὲν ὧν σπείρουσιν ἢ φυτεύουσιν ἢ νέμουσιν ἄνθρωποι σινόμενον, τρέφεται δʼ ἀπὸ νεκρῶν σωμάτων, ἀποκτίννυσι δʼ οὐδὲν οὐδὲ λυμαίνεται ψυχὴν ἔχον, πτηνοῖς δὲ διὰ συγγένειαν οὐδὲ νεκροῖς πρόσεισιν. ἀετοὶ δὲ καὶ γλαῦκες καὶ ἱέρακες ζῶντα κόπτουσι τὰ ὁμόφυλα καὶ φονεύουσι· καίτοι κατʼ Αἰσχύλον ὄρνιθος ὄρνις πῶς ἂν ἁγνεύοι φαγών;
9.7Üstelik öbür kuşlar âdeta gözümüzün önünde dolaşır, sürekli görülürler; akbaba ise ender bir manzaradır, akbaba yavrularına rastlayan da pek bilmiyoruz. Bu yüzden bazıları, onların başka bir topraktan buraya indiği yolunda tuhaf bir kanıya kapılmıştır. Kâhinlerin, tabiata uygun olmayan, kendiliğinden gelmeyip tanrının gönderdiği şeyde aradıkları da işte böyle ender ve süreksiz olmaktır.
ἔτι τἆλλα μὲν ἐν ὀφθαλμοῖς ὡς ἔπος εἰπεῖν ἀναστρέφεται καὶ παρέχει διὰ παντὸς αἴσθησιν ἑαυτῶν, ὁ δὲ γὺψ σπάνιόν ἐστι θέαμα, καὶ νεοσσοῖς γυπὸς οὐ ῥᾳδίως ἴσμεν ἐντετυχηκότες, ἀλλὰ καὶ παρέσχεν ἐνίοις ἄτοπον ὑπόνοιαν, ἔξωθεν αὐτοὺς ἀφʼ ἑτέρας τινὸς γῆς καταίρειν ἐνταῦθα, τὸ σπάνιον καὶ μὴ συνεχές, οἷον οἱ μάντεις ἀξιοῦσιν εἶναι τὸ μὴ κατὰ φύσιν μηδʼ ἀφʼ αὑτοῦ, πομπῇ δὲ θείᾳ φαινόμενον. # Bölüm 10
10.110. Bölüm
Remus aldatıldığını anlayınca öfkelendi. Romulus, surun çevreleneceği yeri hendek kazarak belirlerken o bir yandan işle alay ediyor, bir yandan da engel oluyordu. Sonunda hendeğin üstünden atladı. Kimine göre Romulus'un kendi vuruşuyla, kimine göre arkadaşlarından Celer'in vuruşuyla orada düştü.
ἐπεὶ δʼ ἔγνω τὴν ἀπάτην ὁ Ῥέμος, ἐχαλέπαινε, καὶ τοῦ Ῥωμύλου τάφρον ὀρύττοντος ᾗ τὸ τεῖχος ἔμελλε κυκλοῦσθαι, τὰ μὲν ἐχλεύαζε τῶν ἔργων, τοῖς δʼ ἐμποδὼν ἐγένετο. τέλος δὲ διαλλόμενον αὐτὸν οἱ μὲν αὐτοῦ Ῥωμύλου πατάξαντος, οἱ δὲ τῶν ἑταίρων τινὸς Κέλερος, ἐνταῦθα πεσεῖν λέγουσιν.
10.2Çarpışmada Faustulus ile, onun kardeşi olduğu ve Romulus'la Remus'u birlikte büyüttüğü söylenen Plistinus da öldü. Celer Etruria'ya kaçtı; Romalılar çevik ve hızlı insanlara ondan ötürü celer derler. Quintus Metellus'a da, babası öldükten sonra birkaç gün içinde gladyatör oyunları düzenlediği için, bu hazırlığın hızına hayran kalarak Celer adını vermişlerdir.
ἔπεσε δὲ καὶ Φαιστύλος ἐν τῇ μάχῃ καὶ Πλειστῖνος, ὃν ἀδελφὸν ὄντα Φαιστύλου συνεκθρέψαι τοὺς περὶ τὸν Ῥωμύλον ἱστοροῦσιν. ὁ μὲν οὖν Κέλερ εἰς Τυρρηνίαν μετέστη, καὶ ἀπʼ ἐκείνου τοὺς ταχεῖς οἱ Ῥωμαῖοι καὶ ὀξεῖς κέλερας ὀνομάζουσι· καὶ Κόιντον Μέτελλον, ὅτι τοῦ πατρὸς ἀποθανόντος ἀγῶνα μονομάχων ἡμέραις ὀλίγαις ἐποίησε, θαυμάσαντες τὸ τάχος τῆς παρασκευῆς Κέλερα προσηγόρευσαν. # Bölüm 11
11.111. Bölüm
Romulus, Remus'u ve kendilerini büyütenleri Remoria'da gömdükten sonra şehri kurmaya koyuldu. Etruria'dan, kutsal âdetlerle ve yazılarla her şeyi bir ayindeymiş gibi gösterip öğreten adamlar getirtti. Şimdiki Comitium çevresinde daire biçiminde bir çukur kazıldı; kanun gereği güzel, tabiat gereği zorunlu sayılan her şeyin turfandası oraya kondu. Son olarak herkes geldiği toprağın küçük bir parçasını getirip buraya attı ve hepsi birbirine karıştırıldı.
ὁ δὲ Ῥωμύλος ἐν τῇ Ῥεμωρίᾳ θάψας τὸν Ῥέμον ὁμοῦ καὶ τοὺς τροφεῖς, ᾤκιζε τὴν πόλιν, ἐκ Τυρρηνίας μεταπεμψάμενος ἄνδρας ἱεροῖς τισι θεσμοῖς καὶ γράμμασιν ὑφηγουμένους ἕκαστα καὶ διδάσκοντας ὥσπερ ἐν τελετῇ. βόθρος γὰρ ὠρύγη περὶ τὸ νῦν Κομίτιον κυκλοτερής, ἀπαρχαί τε πάντων, ὅσοις νόμῳ μὲν ὡς καλοῖς ἐχρῶντο, φύσει δʼ ὡς ἀναγκαίοις, ἀπετέθησαν ἐνταῦθα. καὶ τέλος ἐξ ἧς ἀφῖκτο γῆς ἕκαστος ὀλίγην κομίζων μοῖραν ἔβαλλον εἰς ταὐτὸ καὶ συνεμείγνυον.
11.2Bu çukura, gökyüzüne de verdikleri adla mundus derler. Sonra bu merkezin çevresine bir daire çizer gibi şehrin sınırını belirlediler. Kurucu, sabana tunç bir uç takıp bir boğa ile bir ineği koştu ve kendisi sınır çizgisi boyunca derin bir karık açarak dolaştı. Arkasından gelenlerin görevi, sabanın kaldırdığı toprakları içe doğru çevirmek, hiçbirinin dışarı devrilmesine izin vermemekti.
καλοῦσι δὲ τὸν βόθρον τοῦτον ᾧ καὶ τὸν ὄλυμπον ὀνόματι μοῦνδον. εἶθʼ ὥσπερ κύκλον κέντρῳ περιέγραψαν τὴν πόλιν. ὁ δʼ οἰκιστὴς ἐμβαλὼν ἀρότρῳ χαλκῆν ὕνιν, ὑποζεύξας δὲ βοῦν ἄρρενα καὶ θήλειαν, αὐτὸς μὲν ἐπάγει περιελαύνων αὔλακα βαθεῖαν τοῖς τέρμασι, τῶν δʼ ἑπομένων ἔργον ἐστίν, ἃς ἀνίστησι βώλους τὸ ἄροτρον, καταστρέφειν εἴσω καὶ μηδεμίαν ἔξω περιορᾶν ἐκτρεπομένην.
11.3Bu çizgi surun yerini belirler; adı da kısaltılmış biçimde pomerium'dur, yani "surun arkası" ya da "surun ötesi". Kapı açmak istedikleri yerde sabanın ucunu çıkarıp sabanı kaldırır, bir aralık bırakırlar. Bu yüzden kapılar dışında bütün sura kutsal gözüyle bakarlar. Kapılar da kutsal sayılsaydı, zorunlu ama temiz olmayan şeyleri içeri almak, dışarı çıkarmak dinî bir kuşku uyandırırdı.
τῇ μὲν οὖν γραμμῇ τὸ τεῖχος ἀφορίζουσι, καὶ καλεῖται κατὰ συγκοπὴν πωμήριον, οἷον ὄπισθεν τείχους ἢ μετὰ τεῖχος· ὅπου δὲ πύλην ἐμβαλεῖν διανοοῦνται, τὴν ὕνιν ἐξελόντες καὶ τὸ ἄροτρον ὑπερθέντες διάλειμμα ποιοῦσιν. ὅθεν ἅπαν τὸ τεῖχος ἱερὸν πλὴν τῶν πυλῶν νομίζουσι· τὰς δὲ πύλας ἱερὰς νομίζοντας οὐκ ἦν ἄνευ δεισιδαιμονίας τὰ μὲν δέχεσθαι, τὰ δʼ ἀποπέμπειν τῶν ἀναγκαίων καὶ μὴ καθαρῶν. # Bölüm 12
12.112. Bölüm
Kuruluşun Mayıs kalendlerinden on bir gün önceki günde gerçekleştiği konusunda görüş birliği vardır. Romalılar bu günü vatanın doğum günü diye kutlarlar. Başlangıçta canlı kurban sunmadıkları, vatanlarının doğumundan adını alan bayramın temiz ve kansız kalması gerektiğini düşündükleri söylenir. Yine de kuruluştan önce de bu günde bir çoban bayramları vardı, buna Parilia diyorlardı.
ὅτι μὲν οὖν ἡ κτίσις ἡμέρᾳ γένοιτο τῇ πρὸ ἕνδεκα καλανδῶν Μαΐων, ὁμολογεῖται, καὶ τὴν ἡμέραν ταύτην ἑορτάζουσι Ῥωμαῖοι, γενέθλιον τῆς πατρίδος ὀνομάζοντες. ἐν ἀρχῇ δʼ ὥς φασιν οὐδὲν ἔμψυχον ἔθυον, ἀλλὰ καθαρὰν καὶ ἀναίμακτον ᾤοντο δεῖν τῇ πατρίδι τὴν ἐπώνυμον τῆς γενέσεως ἑορτὴν φυλάττειν. οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ πρὸ τῆς κτίσεως βοτηρική τις ἦν αὐτοῖς ἑορτὴ κατὰ ταύτην τὴν ἡμέραν, καὶ Παρίλια προσηγόρευον αὐτήν.
12.2Bugün Roma takviminin ay başları Yunan takvimininkilerle hiç örtüşmez. Ama Romulus'un şehri kurduğu günün tam ayın otuzuna rastladığı, o gün ayın güneşle birleşip bir tutulma oluşturduğu söylenir; altıncı olimpiyatın üçüncü yılına denk gelen bu tutulmayı Teoslu epik şair Antimakhos'un da bildiği düşünülür.
νῦν μὲν οὖν οὐδὲν αἱ Ῥωμαϊκαὶ νουμηνίαι πρὸς τὰς Ἑλληνικὰς ὁμολογούμενον ἔχουσιν· ἐκείνην δὲ τὴν ἡμέραν, ᾗ τὴν πόλιν ὁ Ῥωμύλος ἔκτιζεν, ἀτρεκῆ τριακάδα τυχεῖν λέγουσι, καὶ σύνοδον ἐκλειπτικὴν ἐν αὐτῇ γενέσθαι σελήνης πρὸς ἥλιον, ἣν εἰδέναι καὶ Ἀντίμαχον οἴονται τὸν Τήιον ἐποποιόν, ἔτει τρίτῳ τῆς ἕκτης ὀλυμπιάδος συμπεσοῦσαν.
12.3Romalıların tarih alanında en çok kitap okumuş adamı olan filozof Varro'nun zamanında onun dostu Tarutius yaşıyordu. Aslında filozof ve matematikçiydi, ama takvim levhasıyla yapılan yönteme de merakından ötürü el atmıştı ve bu işte usta sayılıyordu.
ἐν δὲ τοῖς κατὰ Βάρρωνα τὸν φιλόσοφον χρόνοις, ἄνδρα Ῥωμαίων ἐν ἱστορίᾳ βυβλιακώτατον, ἦν Ταρούτιος ἑταῖρος αὐτοῦ, φιλόσοφος μὲν ἄλλως καὶ μαθηματικός, ἁπτόμενος δὲ τῆς περὶ τὸν πίνακα μεθόδου θεωρίας ἕνεκα καὶ δοκῶν ἐν αὐτῇ περιττὸς εἶναι.
12.4Varro ona, Romulus'un doğumunu gün ve saatine kadar belirleme görevini verdi: Geometri problemlerinin çözümlemesinde yapıldığı gibi, bu adamın hayatındaki olayların sonuçlarından hareketle hesap yapacaktı. Çünkü aynı bilim, bir insanın doğum tarihinden yola çıkıp hayatını önceden söylemeyi de, verilen bir hayattan doğum tarihini bulmayı da sağlardı.
τούτῳ προὔβαλεν ὁ Βάρρων ἀναγαγεῖν τὴν Ῥωμύλου γένεσιν εἰς ἡμέραν καὶ ὥραν, ἐκ τῶν λεγομένων ἀποτελεσμάτων περὶ τὸν ἄνδρα ποιησάμενον τὸν συλλογισμόν, ὥσπερ αἱ τῶν γεωμετρικῶν ὑφηγοῦνται προβλημάτων ἀναλύσεις· τῆς γὰρ αὐτῆς θεωρίας εἶναι, χρόνον τε λαβόντας ἀνθρώπου γενέσεως βίον προειπεῖν, καὶ βίῳ δοθέντι θηρεῦσαι χρόνον.
12.5Tarutius da istenileni yaptı. Adamın başından geçenlere ve yaptıklarına bakıp hayatının uzunluğunu, ölüm şeklini ve bütün bunları bir araya getirerek büyük bir güvenle, cesaretle şunu açıkladı: Romulus, ikinci olimpiyatın birinci yılında, Mısır takvimine göre Khoiak ayının yirmi üçünde, üçüncü saatte, güneşin tamamen tutulduğu anda annesinin rahmine düşmüştür. Doğumu ise Thoth ayının yirmi birinde, gün doğarken olmuştur.
ἐποίησεν οὖν τὸ προσταχθὲν ὁ Ταρούτιος, καὶ τά τε πάθη καὶ τὰ ἔργα τοῦ ἀνδρὸς ἐπιδών, καὶ χρόνον ζωῆς καὶ τρόπον τελευτῆς καὶ πάντα τὰ τοιαῦτα συνθείς, εὖ μάλα τεθαρρηκότως καὶ ἀνδρείως ἀπεφήνατο, τὴν μὲν ἐν τῇ μητρὶ τοῦ Ῥωμύλου γεγονέναι σύλληψιν ἔτει πρώτῳ τῆς δευτέρας ὀλυμπιάδος ἐν μηνὶ κατʼ Αἰγυπτίους Χοιὰκ τρίτῃ καὶ εἰκάδι τρίτης ὥρας, καθʼ ἣν ὁ ἥλιος ἐξέλιπε παντελῶς, τὴν δʼ ἐμφανῆ γέννησιν ἐν μηνὶ Θωὺθ ἡμέρᾳ πρώτῃ μετʼ εἰκάδα περὶ ἡλίου ἀνατολάς·
12.6Roma'yı da Pharmuthi ayının dokuzunda, ikinci saatle üçüncü saat arasında kurmuştur. Çünkü bir insanın olduğu gibi bir şehrin talihinin de, yıldızların ilk doğum anındaki konumlarına bakılarak görülen belirleyici bir ânı olduğuna inanılır. Ama bu ve benzeri şeyler, masalsı oluşlarıyla okuyanları rahatsız etmekten çok, garip ve olağanüstü olanın çekiciliğiyle cezbedecektir belki.
κτισθῆναι δὲ τὴν Ῥώμην ὑπʼ αὐτοῦ τῇ ἐνάτῃ Φαρμουθὶ μηνὸς ἱσταμένου μεταξὺ δευτέρας ὥρας καὶ τρίτης. ἐπεὶ καὶ πόλεως τύχην ὥσπερ ἀνθρώπου κύριον ἔχειν οἴονται χρόνον, ἐκ τῆς πρώτης γενέσεως πρὸς τὰς τῶν ἀστέρων ἐποχὰς θεωρούμενον. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως καὶ τὰ τοιαῦτα τῷ ξένῳ καὶ περιττῷ προσάξεται μᾶλλον ἢ διὰ τὸ μυθῶδες ἐνοχλήσει τοὺς ἐντυγχάνοντας αὐτοῖς. # Bölüm 13
13.113. Bölüm
Şehir kurulunca Romulus önce askerlik çağındaki bütün kalabalığı askerî birliklere ayırdı. Her birlik üç bin piyade ile üç yüz atlıdan oluşuyordu. Herkes arasından savaşçıların seçilip alındığı için buna legio dendi. Geri kalanları halk olarak kullandı, bu kalabalığa da populus adı verildi. En seçkin yüz kişiyi meclis üyesi yaptı; onlara patricius, bu topluluğa da senatus adını verdi.
κτισθείσης δὲ τῆς πόλεως, πρῶτον μὲν ὅσον ἦν ἐν ἡλικίᾳ πλῆθος εἰς συντάγματα στρατιωτικὰ διεῖλεν. ἕκαστον δὲ σύνταγμα πεζῶν τρισχιλίων ἦν καὶ τριακοσίων ἱππέων. ἐκλήθη δὲ λεγεὼν τῷ λογάδας εἶναι τοὺς μαχίμους ἐκ πάντων. ἔπειτα τοῖς μὲν ἄλλοις ἐχρῆτο δήμῳ, καὶ ποπούλους ὠνομάσθη τὸ πλῆθος· ἑκατὸν δὲ τοὺς ἀρίστους ἀπέδειξε βουλευτάς, καὶ αὐτοὺς μὲν πατρικίους, τὸ δὲ σύστημα σενᾶτον προσηγόρευσεν.
13.2Senatus, tam olarak ihtiyarlar meclisi demektir. Meclis üyelerinin patricius diye adlandırılması ise kimine göre meşru çocukların babası olmalarındandır; kimine göre, daha çok, kendi babalarını gösterebilmelerinden, ki şehre ilk akın edenlerin çoğu bunu yapamazdı. Kimine göre de patronluktan gelir: Himaye etmeye böyle derlerdi, hâlâ da derler. Euandros'la birlikte gelenlerden Patron adlı birinin, kendinden aşağıdakilere özen gösterip yardım eden bir adam olarak bu işe kendi adını bıraktığı sanılır.
ὁ μὲν οὖν σενᾶτος ἀτρεκῶς γερουσίαν σημαίνει· πατρικίους δὲ τοὺς βουλευτὰς κληθῆναι λέγουσιν οἱ μὲν ὅτι παίδων γνησίων πατέρες ἦσαν, οἱ δὲ μᾶλλον ὡς αὐτοὺς ἔχοντας ἑαυτῶν ἀποδεῖξαι πατέρας, ὅπερ οὐ πολλοῖς ὑπῆρξε τῶν πρώτων εἰς τὴν πόλιν συρρεόντων· οἱ δʼ ἀπὸ τῆς πατρωνείας· οὕτω γὰρ ἐκάλουν τὴν προστασίαν καὶ καλοῦσιν ἄχρι νῦν, οἰόμενοι Πάτρωνά τινα τῶν σὺν Εὐάνδρῳ παραγενομένων, κηδεμονικὸν τῶν ὑποδεεστέρων ὄντα καὶ βοηθητικόν, ἀφʼ αὑτοῦ τῷ πράγματι ταύτην τὴν προσηγορίαν ἀπολιπεῖν.
13.3Ama en doğruya yakın görüş şudur: Romulus, ileri gelenlerin ve en güçlülerin kendilerinden aşağıda olanlara bir babanın şefkati ve kaygısıyla bakmasını istediği, öbürlerine de büyüklerin onurundan korkmamayı ve sıkılmamayı, onlara sevgiyle davranmayı, onları baba saymayı ve öyle çağırmayı öğretmek istediği için bu adı vermiştir.
μάλιστα δʼ ἄν τις τυγχάνοι τοῦ εἰκότος, εἰ νομίζοι τὸν Ῥωμύλον ἀξιοῦντα τοὺς πρώτους καὶ δυνατωτάτους πατρικῇ κηδεμονίᾳ καὶ φροντίδι προσήκειν ἐπιμελεῖσθαι τῶν ταπεινοτέρων, ἅμα δὲ τοὺς ἄλλους διδάσκοντα μὴ δεδιέναι μηδʼ ἄχθεσθαι ταῖς τῶν κρειττόνων τιμαῖς, ἀλλὰ χρῆσθαι μετʼ εὐνοίας καὶ νομίζοντας καὶ προσαγορεύοντας πατέρας, οὕτως ὀνομάσαι.
13.4Bugün de senato üyelerine dışarıdakiler "yöneticiler" der; Romalıların kendileri ise "yazılı babalar" derler: En büyük onur ve itibarı taşıyan, en az kıskançlık uyandıran adı kullanırlar. Başlangıçta onlara yalnızca "babalar" derlerdi; sonra başka üyeler de eklenince "yazılı babalar" oldular.
καὶ γὰρ ἄχρι νῦν τοὺς ἐν συγκλήτῳ τελοῦντας οἱ μὲν ἔξωθεν ἄνδρας ἡγεμόνας καλοῦσιν, αὐτοὶ δὲ Ῥωμαῖοι πατέρας συγγεγραμμένους, τῷ μέγιστον μὲν ἀξίωμα καὶ τιμήν, ἥκιστα δὲ φθόνον ἔχοντι χρώμενοι τῶν ὀνομάτων. ἐν ἀρχῇ μὲν οὖν πατέρας αὐτοὺς μόνον, ὕστερον δὲ πλειόνων προσαναλαμβανομένων πατέρας συγγεγραμμένους προσηγόρευσαν.
13.5Romulus senatoyu halktan ayıran bu saygın adı böylece koymuştu. Güçlüleri çoğunluktan başka adlarla da ayırıyordu: Onlara patron, yani hami, ötekilere cliens, yani himaye gören diyordu. Aralarına da şaşılacak bir sevgi ve büyük haklar doğuran bir bağ koydu. Patronlar kanunları yorumlar, dava görenlere hamilik eder, her konuda onlara danışman ve koruyucu olurlardı;
καὶ τοῦτο μὲν ἦν ὄνομα σεμνότερον αὐτῷ τῆς πρὸς τὸ δημοτικὸν τοῦ βουλευτικοῦ διαφορᾶς· ἑτέροις δὲ τοὺς δυνατοὺς ἀπὸ τῶν πολλῶν διῄρει, πάτρωνας ὀνομάζων, ὅπερ ἐστὶ προστάτας, ἐκείνους δὲ κλίεντας, ὅπερ ἐστὶ πελάτας· ἅμα δὲ πρὸς ἀλλήλους θαυμαστὴν εὔνοιαν αὐτοῖς καὶ μεγάλων δικαίων ὑπάρξουσαν ἐνεποίησεν. οὗτοι μὲν γὰρ ἐξηγητάς τε τῶν νομίμων καὶ προστάτας δικαζομένοις συμβούλους τε πάντων καὶ κηδεμόνας ἑαυτοὺς παρεῖχον,
13.6clientler de onlara hizmet eder, yalnızca saygı göstermekle kalmaz, yoksul düşmüşlerse kızlarını çeyizlendirmelerine, borçlarını ödemelerine yardım ederlerdi. Hiçbir kanun ve hiçbir yönetici, bir hamiyi himayesindeki kişinin ya da böyle birini hamisinin aleyhine tanıklık etmeye zorlayamazdı. Sonradan, öbür haklar sürerken, güçlülerin kendilerinden aşağıda olanlardan para alması ayıp ve soysuzca sayıldı. Bu konuda bu kadar yeter.
ἐκεῖνοι δὲ τούτους ἐθεράπευον, οὐ μόνον τιμῶντες, ἀλλὰ καὶ πενομένοις θυγατέρας συνεκδιδόντες καὶ χρέα συνεκτίνοντες, καταμαρτυρεῖν τε πελάτου προστάτην ἢ προστάτου πελάτην οὔτε νόμος οὐδεὶς οὔτʼ ἄρχων ἠνάγκαζεν. ὕστερον δὲ τῶν ἄλλων δικαίων μενόντων, τὸ λαμβάνειν χρήματα τοὺς δυνατοὺς παρὰ τῶν ταπεινοτέρων αἰσχρὸν ἐνομίσθη καὶ ἀγεννές. ταῦτα μὲν οὖν περὶ τούτων. # Bölüm 14
14.114. Bölüm
Fabius'a göre şehrin kuruluşundan dört ay sonra kadınların kaçırılması işine girişildi. Bazılarına göre Romulus tabiatça savaşı seven biriydi ve bazı kehanetlerden, Roma'nın savaşlarla beslenip büyüyerek en büyük şehir olmasının yazgısı olduğuna inanmıştı; bu yüzden Sabinlere karşı zora başvurmuştur. Nitekim bu rivayete göre kızların sayısı çok değil, yalnız otuzdu; çünkü evlilikten çok savaşa ihtiyacı vardı.
τετάρτῳ δὲ μηνὶ μετὰ τὴν κτίσιν, ὡς Φάβιος ἱστορεῖ, τὸ περὶ τὴν ἁρπαγὴν ἐτολμήθη τῶν γυναικῶν. καὶ λέγουσι μὲν ἔνιοι τὸν Ῥωμύλον αὐτὸν τῇ φύσει φιλοπόλεμον ὄντα, καὶ πεπεισμένον ἔκ τινων ἄρα λογίων ὅτι τὴν Ῥώμην πέπρωται πολέμοις τρεφομένην καὶ αὐξομένην γενέσθαι μεγίστην, βίας ὑπάρξαι πρὸς τοὺς Σαβίνους· οὐδὲ γὰρ πολλάς, ἀλλὰ τριάκοντα μόνας παρθένους λαβεῖν αὐτόν, ἅτε δὴ πολέμου μᾶλλον ἢ γάμων δεόμενον.
14.2Ama bu inandırıcı değildir. Şehrin göçmenlerle dolmakta olduğunu görüyordu. Bunların az bir kısmının karısı vardı; çoğu, yoksul ve tanınmamış insanlardan oluşan karışık bir kalabalıktı, küçümseniyor, kalıcı olarak bir arada duracakları da beklenmiyordu. Romulus, kadınları rehin alarak bu haksızlığın Sabinlerle bir kaynaşmanın ve ortaklığın başlangıcı olacağını umuyordu. İşe şöyle girişti.
τοῦτο δὲ οὐκ εἰκός· ἀλλὰ τὴν μὲν πόλιν ὁρῶν ἐποίκων εὐθὺς ἐμπιπλαμένην, ὧν ὀλίγοι γυναῖκας εἶχον, οἱ δὲ πολλοὶ μιγάδες ἐξ ἀπόρων καὶ ἀφανῶν ὄντες ὑπερεωρῶντο καὶ προσεδοκῶντο μὴ συμμενεῖν βεβαίως, ἐλπίζων δὲ πρὸς τοὺς Σαβίνους τρόπον τινὰ συγκράσεως καὶ κοινωνίας ἀρχὴν αὐτοῖς τὸ ἀδίκημα ποιήσειν ὁμηρευσαμένοις τὰς γυναῖκας, ἐπεχείρησε τῷ ἔργῳ τόνδε τὸν τρόπον.
14.3Önce toprağın altında gizli kalmış bir tanrı sunağı bulduğu söylentisini yaydı. Bu tanrıya Consus diyorlardı. Consus ya öğüt tanrısıdır (bugün de danışma kuruluna consilium, konsüllere de "öğüt verenler" anlamında consul derler) ya da atların Poseidon'udur. Gerçekten de sunak Büyük Hipodrom'dadır; başka zamanlar gizlidir, yalnız at yarışlarında açılır.
διεδόθη λόγος ὑπʼ αὐτοῦ πρῶτον, ὡς θεοῦ τινος ἀνευρήκοι βωμὸν ὑπὸ γῆς κεκρυμμένον. ὠνόμαζον δὲ τὸν θεὸν Κῶνσον, εἴτε βουλαῖον ὄντα (κωνσίλιον γὰρ ἔτι νῦν τὸ συμβούλιον καλοῦσι καὶ τοὺς ὑπάτους κώνσουλας οἷον προβούλους), εἴτε ἵππιον Ποσειδῶ. καὶ γὰρ ὁ βωμὸς ἐν τῷ μείζονι τῶν ἱπποδρόμων ἐστίν, ἀφανὴς τὸν ἄλλον χρόνον, ἐν δὲ τοῖς ἱππικοῖς ἀγῶσιν ἀνακαλυπτόμενος.
14.4Kimileri de genel olarak, tasarı gizli ve görünmez olduğu için bu tanrının sunağının toprak altında ve gizli olmasının yersiz olmadığını söyler. Sunak ortaya çıkınca Romulus duyuru yaptırarak bu sunağın başında görkemli bir kurban, yarışma ve halk gösterisi düzenledi. Pek çok insan toplandı. Kendisi önde, en ileri gelenlerin arasında, mor pelerinine bürünmüş oturuyordu.
οἱ δὲ καὶ ὅλως φασί, τοῦ βουλεύματος ἀπορρήτου καὶ ἀφανοῦς ὄντος, ὑπόγειον οὐκ ἀλόγως τῷ θεῷ βωμὸν γενέσθαι ⟨καὶ⟩ κεκρυμμένον. ὡς δʼ ἀνεφάνη, θυσίαν τε λαμπρὰν ἐπʼ αὐτῷ καὶ ἀγῶνα καὶ θέαν ἐκ καταγγελίας ἐπετέλει πανηγυρικήν. καὶ πολλοὶ μὲν ἄνθρωποι συνῆλθον, αὐτὸς δὲ προὐκάθητο μετὰ τῶν ἀρίστων, ἁλουργίδι κεκοσμημένος.
14.5Saldırı anının işareti, ayağa kalkıp pelerinini katlayarak yeniden sırtına almasıydı. Bu yüzden kılıçlı pek çok adam gözünü ona dikmişti. İşaret verilince kılıçlarını çekip bağırarak atıldılar, Sabinlerin kızlarını kaçırdılar; kendilerini ise bırakıp kaçmalarına göz yumdular.
ἦν δὲ τοῦ καιροῦ τῆς ἐπιχειρήσεως σύμβολον, ἐξαναστάντα τὴν ἁλουργίδα πτύξαι καὶ περιβαλέσθαι πάλιν. ἔχοντες οὖν ξίφη πολλοὶ προσεῖχον αὐτῷ, καὶ τοῦ σημείου γενομένου, σπασάμενοι τὰ ξίφη καὶ μετὰ βοῆς ὁρμήσαντες, ἥρπαζον τὰς θυγατέρας τῶν Σαβίνων, αὐτοὺς δὲ φεύγοντας εἴων καὶ παρίεσαν.
14.6Kimilerine göre kaçırılan kızlar yalnız otuz kişiydi, curia'lar da adlarını onlardan aldı. Valerius Antias'a göre beş yüz yirmi yedi, Juba'ya göre altı yüz seksen üç bakire kaçırılmıştır. Romulus'u en çok haklı çıkaran şu oldu: Evli kadınlardan, gözlerinden kaçan Hersilia dışında kimseyi almamışlardı; çünkü kaçırmaya küstahlıkla ve haksızlık etmek için değil, iki soyu en büyük zorunluluklarla birbirine karıştırıp bir araya getirmek amacıyla girişmişlerdi.
ἁρπασθῆναι δέ φασιν οἱ μὲν τριάκοντα μόνας, ἀφʼ ὧν καὶ τὰς φρατρίας ὀνομασθῆναι· Οὐαλέριος δʼ Ἀντίας ἑπτὰ καὶ εἴκοσι καὶ πεντακοσίας, Ἰόβας δὲ τρεῖς καὶ ὀγδοήκοντα καὶ ἑξακοσίας, παρθένους. ὃ μέγιστον ἦν ἀπολόγημα τῷ Ῥωμύλῳ· γυναῖκα γὰρ οὐ λαβεῖν ἀλλʼ ἢ μίαν Ἑρσιλίαν, διαλαθοῦσαν αὐτούς, ἅτε δὴ μὴ μεθʼ ὕβρεως μηδʼ ἀδικίας ἐλθόντας ἐπὶ τὴν ἁρπαγήν, ἀλλὰ συμμεῖξαι καὶ συναγαγεῖν εἰς ταὐτὸ τὰ γένη ταῖς μεγίσταις ἀνάγκαις διανοηθέντας.
14.7Kimine göre Hersilia, Romalıların en ünlü adamlarından Hostilius'la, kimine göre Romulus'un kendisiyle evlenmiştir. Romulus'un ondan çocukları da olmuştur: Doğum sırasına göre Prima adı verilen bir kız ile tek bir oğul. Bu oğlana, vatandaşları bir araya topladığı için Aollius adını vermiş, sonrakiler ona Avillius demişlerdir. Ama bunu anlatan Troizenli Zenodotos'a itiraz edenler çoktur.
τὴν δʼ Ἑρσιλίαν οἱ μὲν Ὁστίλιον γῆμαι λέγουσιν, ἄνδρα Ῥωμαίων ἐπιφανέστατον, οἱ δʼ αὐτὸν Ῥωμύλον, καὶ γενέσθαι καὶ παῖδας αὐτῷ, μίαν μὲν θυγατέρα Πρίμαν, τῇ τάξει τῆς γενέσεως οὕτω προσαγορευθεῖσαν, ἕνα δʼ υἱὸν μόνον, ὃν Ἀόλλιον μὲν ἐκεῖνος ἀπὸ τῆς γενομένης ἀθροίσεως ὑπʼ αὐτοῦ τῶν πολιτῶν ὠνόμασεν, οἱ δʼ ὕστερον Ἀβίλλιον. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἱστορῶν Ζηνόδοτος ὁ Τροιζήνιος πολλοὺς ἔχει τοὺς ἀντιλέγοντας. # Bölüm 15
15.115. Bölüm
O sırada kızları kaçıranlar arasında, sıradan birkaç kişinin, güzelliği ve boyuyla pek öne çıkan bir kızı götürdüğü söylenir. Daha güçlü bazı kimseler karşılarına çıkıp kızı ellerinden almaya kalkışınca, götürenler onu genç, ama saygın ve iyi biri olan Talasius'a götürdüklerini bağırmışlar.
ἐν δὲ τοῖς ἁρπάζουσι τὰς παρθένους τότε τυχεῖν λέγουσι τῶν οὐκ ἐπιφανῶν τινας ἄγοντας κόρην τῷ τε κάλλει πολὺ καὶ τῷ μεγέθει διαφέρουσαν. ἐπεὶ δʼ ἀπαντῶντες ἔνιοι τῶν κρειττόνων ἐπεχείρουν ἀφαιρεῖσθαι, βοᾶν τοὺς ἄγοντας, ὡς Ταλασίῳ κομίζοιεν αὐτήν, ἀνδρὶ νέῳ μέν, εὐδοκίμῳ δὲ καὶ χρηστῷ·
15.2Bunu duyanlar tezahürat yapıp alkışlayarak övmüşler; bazıları da geri dönüp, Talasius'a duydukları sevgi ve iyilikle, adını bağıra bağıra onlara eşlik etmişler. Bu yüzden Romalılar, Yunanların Hymenaios dediği gibi, düğünlerde bugün de Talasius diye şarkı söylerler; çünkü Talasius'un karısıyla mutlu olduğu söylenir. Ne Muzlardan ne Kharitlerden yoksun bir adam olan Kartacalı Sextius Sulla ise bize şunu söylemişti: Kaçırma işinin parolası olarak bu kelimeyi Romulus vermiş.
τοῦτʼ οὖν ἀκούσαντας εὐφημεῖν καὶ κροτεῖν ἐπαινοῦντας, ἐνίους δὲ καὶ παρακολουθεῖν ἀναστρέψαντας εὐνοίᾳ καὶ χάριτι τοῦ Ταλασίου, μετὰ βοῆς τοὔνομα φθεγγομένους. ἀφʼ οὗ δὴ τὸν Ταλάσιον ἄχρι νῦν, ὡς Ἕλληνες τὸν Ὑμέναιον, ἐπᾴδουσι Ῥωμαῖοι τοῖς γάμοις· καὶ γὰρ εὐτυχίᾳ φασὶ χρήσασθαι περὶ τὴν γυναῖκα τὸν Ταλάσιον. Σέξτιος δὲ Σύλλας ὁ Καρχηδόνιος, οὔτε μουσῶν οὔτε χαρίτων ἐπιδεὴς ἀνήρ, ἔλεγεν ἡμῖν ὅτι τῆς ἁρπαγῆς σύνθημα τὴν φωνὴν ἔδωκε ταύτην ὁ Ῥωμύλος·
15.3Kızları götürenlerin hepsi Talasius diye bağırmış, âdet de düğünlerde bu yüzden sürmüş. Juba'nın da aralarında bulunduğu çoğunluk ise bunun çalışkanlığa ve yün eğirmeye (talasia) bir teşvik, bir öğüt olduğunu düşünür; o zamanlar Yunanca kelimeler Latincenin içine henüz o kadar karışmamıştı gerçi. Ama bu doğruysa ve Romalılar talasia kelimesini o zaman bizim gibi kullanıyorlarsa, daha inandırıcı başka bir sebep de düşünülebilir.
ἅπαντες οὖν ἐβόων τὸν Ταλάσιον οἱ τὰς παρθένους κομίζοντες, καὶ διὰ τοῦτο τοῖς γάμοις παραμένει τὸ ἔθος. οἱ δὲ πλεῖστοι νομίζουσιν, ὧν καὶ ὁ Ἰόβας ἐστί, παράκλησιν εἶναι καὶ παρακέλευσιν εἰς φιλεργίαν καὶ ταλασίαν, οὔπω τότε τοῖς Ἑλληνικοῖς ὀνόμασι τῶν Ἰταλικῶν ἐπικεχυμένων. εἰ δὲ τοῦτο μὴ λέγεται κακῶς, ἀλλʼ ἐχρῶντο Ῥωμαῖοι τότε τῷ ὀνόματι τῆς ταλασίας καθάπερ ἡμεῖς, ἑτέραν ἄν τις αἰτίαν εἰκάσειε πιθανωτέραν.
15.4Sabinler Romalılarla savaştıktan sonra uzlaşınca kadınlar konusunda bir antlaşma yapıldı: Kadınlar kocalarına yün işinden başka hiçbir hizmet etmeyeceklerdi. Sonraki evliliklerde de gelini veren, uğurlayan, kısacası orada bulunanların şakayla Talasius diye bağırması âdeti, kadının eve yün işinden başka hizmet için getirilmediğine tanıklık etmek üzere sürdü.
ἐπεὶ γὰρ οἱ Σαβῖνοι πρὸς τοὺς Ῥωμαίους πολεμήσαντες διηλλάγησαν, ἐγένοντο συνθῆκαι περὶ τῶν γυναικῶν, ὅπως μηδὲν ἄλλο ἔργον τοῖς ἀνδράσιν ἢ τὰ περὶ τὴν ταλασίαν ὑπουργῶσι. παρέμεινεν οὖν καὶ τοῖς αὖθις γαμοῦσι τοὺς διδόντας ἢ παραπέμποντας ἢ ὅλως παρόντας ἀναφωνεῖν τὸν Ταλάσιον μετὰ παιδιᾶς, μαρτυρομένους ὡς ἐπʼ οὐδὲν ἄλλο ὑπούργημα τῆς γυναικὸς ἢ ταλασίαν εἰσαγομένης.
15.5Gelinin kapı eşiğinden kendi başına geçmemesi, kaldırılıp içeri taşınması da bugüne dek sürmektedir; çünkü o zamanki kadınlar kendileri girmemiş, zorla götürülmüşlerdi. Kimileri, gelinin saçının bir mızrak ucuyla ayrılmasının da ilk evliliğin savaşla, çarpışarak yapıldığına işaret ettiğini söyler; bu konuları Sebepler'de daha uzun anlattık. Kaçırma işine, o zaman Sextilis, şimdi Ağustos denen ayın on sekizinci günü girişilmiştir; Consualia bayramını bugün kutlarlar.
διαμένει δὲ μέχρι νῦν τὸ τὴν νύμφην αὐτὴν ἀφʼ αὑτῆς μὴ ὑπερβαίνειν τὸν οὐδὸν εἰς τὸ δωμάτιον, ἀλλʼ αἰρομένην εἰσφέρεσθαι, διὰ τὸ καὶ τότε κομισθῆναι βιασθείσας, μὴ εἰσελθεῖν. ἔνιοι δὲ λέγουσι καὶ τὸ τὴν κόμην τῆς γαμουμένης αἰχμῇ διακρίνεσθαι δορατίου σύμβολον εἶναι τοῦ μετὰ μάχης καὶ πολεμικῶς τὸν πρῶτον γάμον γενέσθαι· περὶ ὧν ἐπὶ πλέον ἐν τοῖς Αἰτίοις εἰρήκαμεν. ἐτολμήθη μὲν οὖν ἡ ἁρπαγὴ περὶ τὴν ὀκτωκαιδεκάτην ἡμέραν τοῦ τότε Σεξτιλίου μηνός, Αὐγούστου δὲ νῦν, ἐν ᾗ τὴν τῶν Κωνσαλίων ἑορτὴν ἄγουσιν. # Bölüm 16
16.116. Bölüm
Sabinler kalabalık ve savaşçı bir halktı, ama surlarla çevrili olmayan köylerde otururlardı; çünkü Lakedaimonluların sömürgecileri olarak büyük düşünmek, korkmamak onlara yakışırdı.
οἱ δὲ Σαβῖνοι πολλοὶ μὲν ἦσαν καὶ πολεμικοί, κώμας δʼ ᾤκουν ἀτειχίστους, ὡς προσῆκον αὐτοῖς μέγα φρονεῖν καὶ μὴ φοβεῖσθαι, Λακεδαιμονίων ἀποίκοις οὖσιν.
16.2Yine de büyük rehinlerle bağlanmış olduklarını görüp kızları için korktuklarından elçiler gönderdiler, ölçülü ve makul bir öneride bulundular: Romulus kızları geri vermeli, zorbalık eylemini ortadan kaldırmalı, sonra iki soy arasında ikna yoluyla ve kanuna uygun olarak dostluk ve akrabalık kurmalıydı. Romulus kızları vermedi, Sabinleri ortaklığı kabul etmeye çağırdı.
οὐ μὴν ἀλλʼ ὁρῶντες αὑτοὺς ἐνδεδεμένους μεγάλοις ὁμηρεύμασι, καὶ δεδιότες περὶ τῶν θυγατέρων, πρέσβεις ἀπέστειλαν ἐπιεικῆ καὶ μέτρια προκαλούμενοι, τὸν Ῥωμύλον ἀποδόντα τὰς κόρας αὐτοῖς καὶ λύσαντα τὸ τῆς βίας ἔργον, εἶτα πειθοῖ καὶ νόμῳ πράττειν τοῖς γένεσι φιλίαν καὶ οἰκειότητα. τοῦ δὲ Ῥωμύλου τὰς μὲν κόρας μὴ προιεμένου, παρακαλοῦντος δὲ τὴν κοινωνίαν δέχεσθαι τοὺς Σαβίνους,
16.3Öbür Sabinler tartışıp hazırlanarak oyalanırken, Caenina kralı Akron atılgan ve savaşta ustaydı. Romulus'un daha ilk cüretkâr hareketlerinden kuşkulanmış, kadınlar konusundaki davranışından sonra da cezalandırılmazsa herkes için korkulacak ve katlanılmaz biri olacağını düşünmüştü. Bu yüzden herkesten önce savaşa kalktı ve büyük bir orduyla ona yürüdü; Romulus da ona karşı yürüdü.
οἱ μὲν ἄλλοι βουλευόμενοι καὶ παρασκευαζόμενοι διέτριβον, Ἄκρων δὲ βασιλεὺς Καινινητῶν, ἀνὴρ θυμοειδὴς καὶ δεινὸς ἐν τοῖς πολεμικοῖς, τά τε πρῶτα τολμήματα τοῦ Ῥωμύλου διʼ ὑποψίας εἶχε, καὶ τῷ πραχθέντι περὶ τὰς γυναῖκας ἤδη φοβερὸν ἡγούμενος πᾶσιν εἶναι καὶ οὐκ ἀνεκτὸν εἰ μὴ κολασθείη, προεξανέστη τῷ πολέμῳ καὶ μετὰ πολλῆς ἐχώρει δυνάμεως ἐπʼ αὐτόν, καὶ ὁ Ῥωμύλος ἐπʼ ἐκεῖνον.
16.4Karşılaşıp birbirini görünce, ordular silah başında kımıldamadan dururken birbirlerine meydan okudular. Romulus, onu yenip öldürürse silahlarını Zeus'a kendi eliyle götürüp adayacağına ant içti. Onu yendi, öldürdü, sonra girişilen savaşta ordusunu bozguna uğrattı ve şehrini de aldı. Ama ele geçenlere kötülük etmedi; yalnız evlerini yıkıp Roma'ya göç etmelerini, orada eşit haklı vatandaş olacaklarını söyledi.
γενόμενοι δʼ ἐν ὄψει καὶ κατιδόντες ἀλλήλους προὐκαλοῦντο μάχεσθαι, τῶν στρατευμάτων ἐν τοῖς ὅπλοις ἀτρεμούντων. εὐξάμενος οὖν ὁ Ῥωμύλος, εἰ κρατήσειε καὶ καταβάλοι, τῷ Διὶ φέρων ἀναθήσειν αὐτὸς τὰ ὅπλα τοῦ ἀνδρός, αὐτόν τε καταβάλλει κρατήσας, καὶ τρέπεται τὸ στράτευμα μάχης γενομένης, αἱρεῖ δὲ καὶ τὴν πόλιν. οὐ μὴν ἠδίκησε τοὺς ἐγκαταληφθέντας, ἀλλʼ ἢ τὰς οἰκίας ἐκέλευσε καθελόντας ἀκολουθεῖν εἰς Ῥώμην, ὡς πολίτας ἐπὶ τοῖς ἴσοις ἐσομένους.
16.5Roma'yı büyüten başka hiçbir şey yoktur; her zaman yendiklerini kendine katmış, kendi içine yerleştirmiştir. Romulus, adağını Zeus'u en çok memnun edecek, vatandaşlara da en hoş görünecek biçimde yerine getirmek için düşündü. Ordugâhta çok büyük bir meşe kesip onu bir zafer anıtı biçimine soktu, Akron'un silahlarını sırayla bunun üzerine yerleştirip astı. Kendisi de giysisini kuşandı, uzun saçlı başına defne çelengi taktı.
τούτου μὲν οὖν οὐκ ἔστιν ὅ τι μᾶλλον ηὔξησε τὴν Ῥώμην, ἀεὶ προσποιοῦσαν ἑαυτῇ καὶ συννέμουσαν ὧν κρατήσειεν. ὁ δὲ Ῥωμύλος, ὡς ἂν μάλιστα τὴν εὐχὴν τῷ τε Διὶ κεχαρισμένην καὶ τοῖς πολίταις ἰδεῖν ἐπιτερπῆ παράσχοι σκεψάμενος, ἐπὶ στρατοπέδου δρῦν ἔτεμεν ὑπερμεγέθη καὶ διεμόρφωσεν ὥσπερ τρόπαιον, καὶ τῶν ὅπλων τοῦ Ἄκρωνος ἕκαστον ἐν τάξει περιήρμοσε καὶ κατήρτησεν, αὐτὸς δὲ τὴν μὲν ἐσθῆτα περιεζώσατο, δάφνῃ δʼ ἐστέψατο τὴν κεφαλὴν κομῶσαν.
16.6Anıtı sağ omzuna dik olarak yaslayıp yürüdü; silahlı ordusu arkasından gelirken onlara zafer ilahisini başlattı, vatandaşlar da sevinç ve hayranlıkla onu karşıladı. Bu tören sonraki zafer alaylarının başlangıcı ve örneği oldu; anıt da Zeus Feretrius'a adak olarak adlandırıldı: Çünkü Romalılar vurmaya ferire derler; Romulus da adama vurup onu öldürmek için ant içmişti.
ὑπολαβὼν δὲ τῷ δεξιῷ τὸ τρόπαιον ὤμῳ προσερειδόμενον ὀρθόν, ἐβάδιζεν ἐξάρχων ἐπινικίου παιᾶνος ἐν ὅπλοις ἑπομένῃ τῇ στρατιᾷ, δεχομένων τῶν πολιτῶν μετὰ χαρᾶς καὶ θαύματος. ἡ μὲν οὖν πομπὴ τῶν αὖθις θριάμβων ἀρχὴν καὶ ζῆλον παρέσχε, τὸ δὲ τρόπαιον ἀνάθημα Φερετρίου Διὸς ἐπωνομάσθη— τὸ γὰρ πλῆξαι φερῖρε Ῥωμαῖοι καλοῦσιν, εὔξατο δὲ πλῆξαι τὸν ἄνδρα καὶ καταβαλεῖν·
16.7Varro'ya göre bu ganimete opima denmesi, zenginliğe opem demelerindendir. Ama eylem yüzünden denmesi daha inandırıcı olurdu, çünkü işe opus denir; bir komutanı kendi eliyle öldüren başkumandana opima adama hakkı verilmiştir. Yalnız üç Romalı komutan bu onura erişmiştir: Birincisi Caeninalı Akron'u öldüren Romulus, ikincisi Etrüsk Tolumnius'u öldüren Cornelius Cossus, en sonuncusu Galat kralı Britomartus'u yenen Claudius Marcellus.
ὀπίμια δὲ τὰ σκῦλα, φησὶ Βάρρων, καθότι καὶ τὴν περιουσίαν ὄπεμ λέγουσι. πιθανώτερον δʼ ἄν τις εἴποι διὰ τὴν πρᾶξιν· ὄπους γὰρ ὀνομάζεται τὸ ἔργον, αὐτουργῷ δʼ ἀριστείας στρατηγῷ, στρατηγὸν ἀνελόντι, δέδοται καθιέρωσις ὀπιμίων. καὶ τρισὶ μόνοις τούτου τυχεῖν ὑπῆρξε Ῥωμαίοις ἡγεμόσι, πρώτῳ Ῥωμύλῳ κτείναντι τὸν Καινινήτην Ἄκρωνα, δευτέρῳ Κορνηλίῳ Κόσσῳ Τυρρηνὸν ἀνελόντι Τολούμνιον, ἐπὶ πᾶσι δὲ Κλαυδίῳ Μαρκέλλῳ Βριτομάρτου κρατήσαντι Γαλατῶν βασιλέως.
16.8Cossus ile Marcellus daha sonra dört atlı arabayla ve anıtları kendileri taşıyarak şehre girdiler. Dionysios ise Romulus'un araba kullandığını söylerken yanılır: Rivayete göre krallar arasında zafer alaylarını bu biçime ve görkeme ilk çıkaran, Demaratos'un oğlu Tarquinius'tur; başkalarına göre ise arabayla ilk zafer alayı yapan Poplicola'dır. Romulus'un Roma'daki anıt taşıyan heykellerinin hepsi de onu yürürken gösterir.
Κόσσος μὲν οὖν καὶ Μάρκελλος ἤδη τεθρίπποις εἰσήλαυνον, αὐτοὶ τὰ τρόπαια φέροντες· Ῥωμύλον δʼ οὐκ ὀρθῶς φησιν ἅρματι χρήσασθαι Διονύσιος. Ταρκύνιον γὰρ ἱστοροῦσι τὸν Δημαράτου τῶν βασιλέων πρῶτον εἰς τοῦτο τὸ σχῆμα καὶ τὸν ὄγκον ἐξᾶραι τοὺς θριάμβους· ἕτεροι δὲ πρῶτον ἐφʼ ἅρματος θριαμβεῦσαι Ποπλικόλαν. τοῦ δὲ Ῥωμύλου τὰς εἰκόνας ὁρᾶν ἔστιν ἐν Ῥώμῃ τὰς τροπαιοφόρους πεζὰς ἁπάσας. # Bölüm 17
17.117. Bölüm
Caenina alındıktan sonra, öbür Sabinler hâlâ hazırlıklarını sürdürürken, Fidenae, Crustumerium ve Antemna halkı birleşip Romalılara saldırdı. Savaşta aynı şekilde yenildiler; şehirlerini Romulus'a bıraktılar, topraklarının bölüştürülmesine ve kendilerinin Roma'ya göç ettirilmesine razı oldular. Romulus toprağın çoğunu vatandaşlara dağıttı, ama kaçırılan kızların babalarının elinde olan toprağı kendilerine bıraktı.
μετὰ δὲ τὴν Καινινητῶν ἅλωσιν ἔτι τῶν ἄλλων Σαβίνων ἐν παρασκευαῖς ὄντων, συνέστησαν οἱ Φιδήνην καὶ Κρουστουμέριον καὶ Ἀντέμναν οἰκοῦντες ἐπὶ τοὺς Ῥωμαίους, καὶ μάχης γενομένης ἡττηθέντες ὁμοίως, τάς τε πόλεις Ῥωμύλῳ παρῆκαν ἑλεῖν καὶ τὴν χώραν δάσασθαι καὶ μετοικίσαι σφᾶς αὐτοὺς εἰς Ῥώμην. ὁ δὲ Ῥωμύλος τὴν μὲν ἄλλην κατένειμε χώραν τοῖς πολίταις, ὅσην δʼ εἶχον οἱ τῶν ἡρπασμένων παρθένων πατέρες, αὐτοὺς ἔχειν ἐκείνους εἴασεν.
17.2Buna öfkelenen öbür Sabinler Tatius'u komutan seçip Roma'ya yürüdüler. Şehre yaklaşmak zordu; önünde, bugünkü Capitolium, kalkan gibi duruyordu. Burada bir muhafız birliği vardı, başında da Tarpeius bulunuyordu. Bazılarının Romulus'u saf göstererek söylediği gibi, komutan bakire Tarpeia değildi. Ama komutanın kızı olan Tarpeia, Sabinlerin kollarında gördüğü altın bileziklere göz dikerek onlara ihanet etti, ihanetinin karşılığı olarak sol kollarında taşıdıkları şeyi istedi.
ἐπὶ τούτοις βαρέως φέροντες οἱ λοιποὶ Σαβῖνοι Τάτιον ἀποδείξαντες στρατηγὸν ἐπὶ τὴν Ῥώμην ἐστράτευσαν. ἦν δὲ δυσπρόσοδος ἡ πόλις, ἔχουσα πρόβλημα τὸ νῦν Καπιτώλιον, ἐν ᾧ φρουρὰ καθειστήκει καὶ Ταρπήιος ἡγεμὼν αὐτῆς, οὐχὶ Ταρπηία παρθένος, ὡς ἔνιοι λέγουσιν, εὐήθη τὸν Ῥωμύλον ἀποδεικνύοντες· ἀλλὰ θυγάτηρ ἡ Ταρπηία τοῦ ἄρχοντος οὖσα προὔδωκε τοῖς Σαβίνοις, ἐπιθυμήσασα τῶν χρυσῶν βραχιονιστήρων οὓς εἶδε περικειμένους, καὶ ᾔτησε μισθὸν τῆς προδοσίας ἃ φοροῖεν ἐν ταῖς ἀριστεραῖς χερσί.
17.3Tatius kabul edince geceleyin bir kapıyı açıp Sabinleri içeri aldı. Anlaşılan yalnızca Antigonos "ihanet edenleri severim, ihanet etmiş olanlardan nefret ederim" demedi; yalnızca Caesar da Trakyalı Rhoimetalkes için "ihaneti severim, hainden nefret ederim" demedi. Kötülere ihtiyaç duyanların ortak bir duygusudur bu; tıpkı bazı hayvanların zehrine ve safrasına ihtiyaç duyulması gibi. Kullanabilecekleri zaman severler, işleri bitince kötülüğünden nefret ederler.
συνθεμένου δὲ τοῦ Τατίου, νύκτωρ ἀνοίξασα πύλην μίαν, ἐδέξατο τοὺς Σαβίνους. οὐ μόνος οὖν ὡς ἔοικεν Ἀντίγονος ἔφη προδιδόντας μὲν φιλεῖν, προδεδωκότας δὲ μισεῖν, οὐδὲ Καῖσαρ, εἰπὼν ἐπὶ τοῦ Θρᾳκὸς Ῥοιμητάλκου, φιλεῖν μὲν προδοσίαν, προδότην δὲ μισεῖν, ἀλλὰ κοινόν τι τοῦτο πάθος ἐστὶ πρὸς τοὺς πονηροὺς τοῖς δεομένοις αὐτῶν, ὥσπερ ἰοῦ καὶ χολῆς ἐνίων θηρίων δέονται· τὴν γὰρ χρείαν ὅτε λαμβάνουσιν ἀγαπῶντες, ἐχθαίρουσι τὴν κακίαν ὅταν τύχωσι.
17.4Tatius da o zaman Tarpeia'ya karşı böyle hissetti. Sabinlere, antlaşmayı hatırlayarak sol kollarında taşıdıkları hiçbir şeyi ondan esirgememelerini buyurdu. Önce kendisi kolundaki bileziği çıkarıp kalkanıyla birlikte ona fırlattı. Herkes aynı şeyi yapınca kız altınların darbeleri altında kaldı, kalkanlara gömüldü; onların çokluğu ve ağırlığı altında can verdi.
τοῦτο καὶ πρὸς τὴν Ταρπηίαν τότε παθὼν ὁ Τάτιος, ἐκέλευσε μεμνημένους τῶν ὁμολογιῶν τοὺς Σαβίνους μηδενὸς αὐτῇ φθονεῖν ὧν ἐν ταῖς ἀριστεραῖς ἔχουσι, καὶ πρῶτος ἅμα τὸν βραχιονιστῆρα τῆς χειρὸς περιελὼν καὶ τὸν θυρεὸν ἐπέρριψε. πάντων δὲ τὸ αὐτὸ ποιούντων, βαλλομένη τε τῷ χρυσῷ καὶ καταχωσθεῖσα τοῖς θυρεοῖς, ὑπὸ πλήθους καὶ βάρους ἀπέθανεν.
17.5Juba'nın Sulpicius Galba'ya dayanarak aktardığına göre, Tarpeius da Romulus tarafından ihanetten yargılanıp hüküm giymiştir. Tarpeia hakkında başka şeyler söyleyenlerden, onun Sabin komutanı Tatius'un kızı olduğunu, Romulus'un onu zorla karısı yaptığını, bunları bu yüzden yapıp babasının elinden aynı akıbete uğradığını anlatanlar inanılır değildir; Antigonos da bunlardandır. Şair Simylos ise büsbütün saçmalar: Tarpeia'nın Capitolium'u Sabinlere değil, krallarına âşık olduğu Keltlere teslim ettiğini sanır. Şöyle der: "Capitolium'un sarp yamacı yanında oturan Tarpeia, / Roma'nın surlarını yıkan oldu; / Keltlerin asa taşıyan kralının yatağını paylaşmaya gönül verip / atalarının evlerini korumadı." Biraz sonra da ölümü hakkında der ki: "Onu ne Boiiler ne de Keltlerin sayısız kavmi, sevinç içinde / Padus'un sularına bıraktı; / savaşçı ellerinden silahlarını fırlatıp üstüne, / lanetli kızı için ölümü süs yaptılar."
ἑάλω δὲ καὶ Ταρπήιος προδοσίας ὑπὸ Ῥωμύλου διωχθείς, ὡς Ἰόβας φησὶ Γάλβαν Σουλπίκιον ἱστορεῖν. τῶν δʼ ἄλλα περὶ Ταρπηίας λεγόντων ἀπίθανοι μέν εἰσιν οἱ Τατίου θυγατέρα τοῦ ἡγεμόνος τῶν Σαβίνων οὖσαν αὐτήν, Ῥωμύλῳ δὲ βίᾳ συνοικοῦσαν, ἱστοροῦντες ταῦτα ποιῆσαι καὶ παθεῖν ὑπὸ τοῦ πατρός· ὧν καὶ Ἀντίγονός ἐστι. Σιμύλος δʼ ὁ ποιητὴς καὶ παντάπασι ληρεῖ, μὴ Σαβίνοις οἰόμενος, ἀλλὰ Κελτοῖς τὴν Ταρπηίαν προδοῦναι τὸ Καπιτώλιον, ἐρασθεῖσαν αὐτῶν τοῦ βασιλέως. λέγει δὲ ταῦτα· ἡ δʼ ἀγχοῦ Τάρπεια παραὶ Καπιτώλιον αἶπος ναίουσα Ῥώμης ἔπλετο τειχολέτις, Κελτῶν ἣ στέρξασα γαμήλια λέκτρα γενέσθαι σκηπτούχῳ, πατέρων οὐκ ἐφύλαξε δόμους. καὶ μετʼ ὀλίγα περὶ τῆς τελευτῆς· τὴν δʼ οὔτʼ ἄρʼ Βόιοί τε καὶ ἔθνεα μυρία Κελτῶν χηράμενοι ῥείθρων ἐντὸς ἔθεντο Πάδου, ὅπλα δʼ ἐπιπροβαλόντες ἀρειμανέων ἀπὸ χειρῶν κούρῃ ἐπὶ στυγερῇ κόσμον ἔθεντο φόνον. # Bölüm 18
18.118. Bölüm
Tarpeia oraya gömüldüğü için tepeye Tarpeius denirdi; ta ki Kral Tarquinius burayı Zeus'a adayana dek. O zaman kızın kalıntıları başka yere taşındı ve Tarpeia adı unutuldu. Yalnız Capitolium'da, suçluların aşağı atıldığı bir kayaya hâlâ Tarpeia Kayası derler.
τῆς μέντοι Ταρπηίας ἐκεῖ ταφείσης, ὁ λόφος ὠνομάζετο Ταρπήιος, ἄχρι οὗ Ταρκυνίου βασιλέως Διὶ τὸν τόπον καθιεροῦντος ἅμα τά τε λείψανα μετηνέχθη, καὶ τοὔνομα τῆς Ταρπηίας ἐξέλιπε· πλὴν πέτραν ἔτι νῦν ἐν τῷ Καπιτωλίῳ Ταρπηίαν καλοῦσιν, ἀφʼ ἧς ἐρρίπτουν τοὺς κακούργους.
18.2Sabinler kaleyi tutunca Romulus öfkeyle onları savaşa çağırdı. Tatius da cesaretliydi, çünkü zorlanacak olurlarsa sağlam bir sığınakları olduğunu görüyordu. Karşılaşacakları ara alan pek çok tepeyle çevriliydi; arazinin zorluğu yüzünden her iki taraf için de şiddetli ve çetin bir savaş çıkaracak gibi görünüyordu, ama dar olduğundan kaçma da kovalama da kısa sürecekti.
ἐχομένης δὲ τῆς ἄκρας ὑπὸ τῶν Σαβίνων, ὅ τε Ῥωμύλος ὑπʼ ὀργῆς εἰς μάχην αὐτοὺς προὐκαλεῖτο, καὶ ὁ Τάτιος ἐθάρρει, καρτερὰν εἰ βιασθεῖεν ἀναχώρησιν ὁρῶν αὐτοῖς ὑπάρχουσαν. ὁ γὰρ μεταξὺ τόπος, ἐν ᾧ συμπίπτειν ἔμελλον, ὑπὸ πολλῶν λόφων περιεχόμενος, ἀγῶνα μὲν ὀξὺν ἐδόκει καὶ χαλεπὸν ὑπὸ δυσχωρίας ἀμφοτέροις παρέξειν, φυγὰς δὲ καὶ διώξεις ἐν στενῷ βραχείας.
18.3Birkaç gün önce ırmak taşmış, bugünkü forumun bulunduğu düzlükte derin, gözle görülmeyen bir batak kalmıştı. Bu yüzden ne fark edilebiliyor ne de sakınılabiliyordu, üstü kabuklu ve tehlikeliydi. Sabinler bilmeden buraya doğru ilerlerken bir şans eseri kurtuldular.
ἔτυχε δὲ τοῦ ποταμοῦ λιμνάσαντος οὐ πολλαῖς πρότερον ἡμέραις ἐγκαταλελεῖφθαι τέλμα βαθὺ καὶ τυφλὸν ἐν τόποις ἐπιπέδοις κατὰ τὴν νῦν οὖσαν ἀγοράν, ὅθεν οὐκ ἦν ὄψει πρόδηλον οὐδʼ εὐφύλακτον, ἄλλως δὲ χαλεπὸν καὶ ὕπουλον. ἐπὶ τοῦτο τοῖς Σαβίνοις ἀπειρίᾳ φερομένοις εὐτύχημα γίγνεται.
18.4Ünlü ve gururlu bir adam olan Curtius, atıyla öbürlerinin çok önünden gidiyordu. Bataklık atı içine çekince bir süre kamçılayıp bağırarak onu çıkarmaya çalıştı; bunun imkânsız olduğunu görünce atı bırakıp kendini kurtardı. Burası hâlâ onun adıyla Lacus Curtius (Curtius Çukuru) diye anılır. Sabinler tehlikeden sakınarak çetin bir savaşa girdiler; pek çok kişi öldüyse de savaş kesin bir sonuca bağlanmadı. Ölenler arasında Hostilius da vardı.
Κούρτιος γάρ, ἀνὴρ ἐπιφανὴς δόξῃ καὶ φρονήματι γαῦρος, ἵππον ἔχων πολὺ πρὸ τῶν ἄλλων ἐχώρει· δεξαμένου δὲ τοῦ βαράθρου τὸν ἵππον, ἄχρι μέν τινος ἐπειρᾶτο πληγῇ καὶ παρακελεύσει χρώμενος ἐξελαύνειν, ὡς δʼ ἦν ἀμήχανον, ἐάσας τὸν ἵππον ἑαυτὸν ἔσῳζεν. ὁ μὲν οὖν τόπος διʼ ἐκεῖνον ἔτι νῦν Κούρτειος λάκκος ὀνομάζεται· φυλαξάμενοι δὲ τὸν κίνδυνον οἱ Σαβῖνοι μάχην καρτερὰν ἐμαχέσαντο, κρίσιν οὐ λαβοῦσαν, καίτοι πολλῶν πεσόντων, ἐν οἷς ἦν καὶ Ὁστίλιος.
18.5Bu adamın Hersilia'nın kocası ve Numa'dan sonra kral olan Hostilius'un dedesi olduğunu söylerler. Doğal olarak kısa sürede daha pek çok çarpışma oldu, ama en çok en sonuncusundan söz edilir. Bu çarpışmada Romulus başından bir taşla yaralandı, az kaldı düşüyordu, savaşmayı bıraktı. Romalılar da Sabinler karşısında gerilediler ve düzlükten sürülerek Palatium'a doğru kaçmaya başladılar.
τοῦτον Ἑρσιλίας ἄνδρα καὶ πάππον Ὁστιλίου τοῦ μετὰ Νομᾶν βασιλεύσαντος γενέσθαι λέγουσιν. αὖθις δὲ πολλῶν ἀγώνων ἐν βραχεῖ συνισταμένων ὡς εἰκός, ἑνὸς μάλιστα τοῦ τελευταίου μνημονεύουσιν, ἐν ᾧ Ῥωμύλου τὴν κεφαλὴν πληγέντος λίθῳ καὶ πεσεῖν ὀλίγον δεήσαντος τοῦ τʼ ἀντέχειν ὑφεμένου, τοῖς Σαβίνοις ἐνέδωκαν οἱ Ῥωμαῖοι καὶ φυγῇ πρὸς τὸ Παλάτιον ἐχώρουν, ἐξωθούμενοι τῶν ἐπιπέδων.
18.6Darbenin etkisinden kurtulan Romulus kaçanlara ters yönde silahını alarak koşmak istedi, yüksek sesle bağırıp durmalarını ve savaşmalarını söyledi. Ama kaçış onu her yandan sarmıştı, kimse geri dönmeye cesaret edemiyordu. Bunun üzerine ellerini gökyüzüne kaldırıp Zeus'a, ordusunu durdurması, Roma'nın yıkılan gücünü görmezden gelmeyip onu yeniden ayağa kaldırması için dua etti.
ἤδη δὲ ὁ Ῥωμύλος ἐκ τῆς πληγῆς ἀναφέρων, ἐβούλετο μὲν εἰς τὰ ὅπλα χωρεῖν τοῖς φεύγουσιν ἐναντίως, καὶ μέγα βοῶν ἵστασθαι καὶ μάχεσθαι παρεκάλει. πολλῆς δὲ τῆς φυγῆς αὐτῷ περιχεομένης, καὶ μηδενὸς ἀναστρέφειν τολμῶντος, ἀνατείνας εἰς οὐρανὸν τὰς χεῖρας ηὔξατο τῷ Διὶ στῆσαι τὸ στράτευμα καὶ τὰ Ῥωμαίων πράγματα πεσόντα μὴ περιιδεῖν, ἀλλʼ ὀρθῶσαι.
18.7Dua edilince kralın karşısında çoklarını bir utanç kapladı, kaçanlara birdenbire cesaret geldi. İlk olarak bugün Zeus Stator tapınağının bulunduğu yerde durdular; Stator, "durduran" diye çevrilebilir. Sonra saf bağlayıp Sabinleri bugün Regia denen yere ve Hestia tapınağına kadar geri püskürttüler.
γενομένης δὲ τῆς εὐχῆς, αἰδώς τε τοῦ βασιλέως ἔσχε πολλούς, καὶ θάρσος ἐκ μεταβολῆς παρέστη τοῖς φεύγουσιν. ἔστησαν οὖν πρῶτον οὗ νῦν ὁ τοῦ Διὸς τοῦ Στάτορος ἵδρυται νεώς, ὃν Ἐπιστάσιον ἄν τις ἑρμηνεύσειεν, εἶτα συνασπίσαντες πάλιν ἔωσαν ὀπίσω τοὺς Σαβίνους ἐπὶ τὴν νῦν Ῥήγιαν προσαγορευομένην καὶ τὸ τῆς Ἑστίας ἱερόν. # Bölüm 19
19.119. Bölüm
Burada savaşa yeniden başlamak üzere hazırlanırlarken korkunç bir manzara, anlatılamayacak bir görüntü onları durdurdu. Kaçırılan Sabin kızları her yandan çığlıklar ve feryatlarla, silahların ve ölülerin arasından, tanrı çarpmış gibi kocalarına ve babalarına koşuyordu. Kimi kucağında bebeklerini taşıyor, kimi çözülmüş saçlarını öne salıyor, hepsi de bir Sabinlere, bir Romalılara en sevgili adlarla sesleniyordu.
ἐνταῦθα δʼ αὐτοὺς ὥσπερ ἐξ ὑπαρχῆς μάχεσθαι παρασκευαζομένους ἐπέσχε δεινὸν ἰδεῖν θέαμα καὶ λόγου κρείττων ὄψις. αἱ γὰρ ἡρπασμέναι θυγατέρες τῶν Σαβίνων ὤφθησαν ἀλλαχόθεν ἄλλαι μετὰ βοῆς καὶ ἀλαλαγμοῦ διὰ τῶν ὅπλων φερόμεναι καὶ τῶν νεκρῶν ὥσπερ ἐκ θεοῦ κάτοχοι, πρός τε τοὺς ἄνδρας αὑτῶν καὶ τοὺς πατέρας, αἱ μὲν παιδία κομίζουσαι νήπια πρὸς ταῖς ἀγκάλαις, αἱ δὲ τὴν κόμην προϊσχόμεναι λελυμένην, πᾶσαι δʼ ἀνακαλούμεναι τοῖς φιλτάτοις ὀνόμασι ποτὲ μὲν τοὺς Σαβίνους, ποτὲ δὲ τοὺς Ῥωμαίους.
19.2İki taraf da yumuşadı, safların ortasına geçmeleri için yer açtı. Herkesin arasına bir ağlama yayıldı; manzara ve bundan da çok, adalet istemek ve açıkça konuşmakla başlayıp yakarış ve yalvarmayla biten sözler büyük bir acıma uyandırıyordu.
ἐπεκλάσθησαν οὖν ἀμφότεροι, καὶ διέσχον αὐταῖς ἐν μέσῳ καταστῆναι τῆς παρατάξεως, καὶ κλαυθμὸς ἅμα διὰ πάντων ἐχώρει, καὶ πολὺς οἶκτος ἦν πρός τε τὴν ὄψιν καὶ τοὺς λόγους ἔτι μᾶλλον, εἰς ἱκεσίαν καὶ δέησιν ἐκ δικαιολογίας καὶ παρρησίας τελευτῶντας.
19.3"Size ne kötülük yaptık, sizi nasıl üzdük de bu acı felaketlerin bir kısmına uğradık, bir kısmına uğramaktayız? Bizi şimdi elinde tutanlar zorla, kanunsuzca kaçırdı. Kaçırıldıktan sonra kardeşlerimiz, babalarımız, yakınlarımız bizi o kadar uzun süre yüzüstü bıraktı ki, bu süre bizi en büyük zorunluluklarla en büyük düşmanlarımıza bağladı; öyle ki şimdi bize zorbalık edenler, kanunsuzluk yapanlar savaşırken onlar için korkuyor, ölürlerse ağlıyoruz.
τί γάρ (ἔφασαν) ὑμᾶς δεινὸν ἢ λυπηρὸν ἐργασάμεναι, τὰ μὲν ἤδη πεπόνθαμεν, τὰ δὲ πάσχομεν τῶν σχετλίων κακῶν; ἡρπάσθημεν ὑπὸ τῶν νῦν ἐχόντων βίᾳ καὶ παρανόμως, ἁρπασθεῖσαι δʼ ἠμελήθημεν ὑπʼ ἀδελφῶν καὶ πατέρων καὶ οἰκείων χρόνον τοσοῦτον, ὅσος ἡμᾶς πρὸς τὰ ἔχθιστα κεράσας ταῖς μεγίσταις ἀνάγκαις πεποίηκε νῦν ὑπὲρ τῶν βιασαμένων καὶ παρανομησάντων δεδιέναι μαχομένων καὶ κλαίειν θνῃσκόντων.
19.4Bakireyken bize haksızlık edenlerden öcümüzü almaya gelmediniz; şimdi kadınları kocalarından, anneleri çocuklarından koparıyorsunuz. Biz zavallılara ettiğiniz bu yardım, o ihmalden ve ihanetten de acıklıdır. Onlardan gördüğümüz sevgi böyle, sizden gördüğümüz acıma böyle. Başka bir sebeple savaşıyor olsaydınız bile, bizim yüzümüzden kayınpeder, dede, akraba olduğunuz için durmanız gerekirdi.
οὐ γὰρ ἤλθετε τιμωρήσοντες ἡμῖν παρθένοις οὔσαις ἐπὶ τοὺς ἀδικοῦντας, ἀλλὰ νῦν ἀνδρῶν ἀποσπᾶτε γαμετὰς καὶ τέκνων μητέρας, οἰκτροτέραν βοήθειαν ἐκείνης τῆς ἀμελείας καὶ προδοσίας βοηθοῦντες ἡμῖν ταῖς ἀθλίαις. τοιαῦτα μὲν ἠγαπήθημεν ὑπὸ τούτων, τοιαῦτα δʼ ὑφʼ ὑμῶν ἐλεούμεθα. καὶ γὰρ εἰ διʼ ἄλλην αἰτίαν ἐμάχεσθε, παύσασθαι διʼ ἡμᾶς πενθεροὺς γεγονότας καὶ πάππους καὶ οἰκείους ὄντας ἐχρῆν.
19.5Savaş bizim için yapılıyorsa bizi damatlarınızla, çocuklarınızla birlikte alın. Babalarımızı, yakınlarımızı geri verin, çocuklarımızı, kocalarımızı elimizden almayın. Size yalvarıyoruz: Bizi yeniden esir etmeyin." Hersilia bu ve benzeri pek çok şeyi söyleyip öbürleri de yalvarınca ateşkes yapıldı, komutanlar görüşmek üzere bir araya geldi.
εἰ δʼ ὑπὲρ ἡμῶν ὁ πόλεμός ἐστι, κομίσασθε ἡμᾶς μετὰ γαμβρῶν καὶ τέκνων, καὶ ἀπόδοτε ἡμῖν πατέρας καὶ οἰκείους, μηδʼ ἀφέλησθε παῖδας καὶ ἄνδρας. ἱκετεύομεν ὑμᾶς μὴ πάλιν αἰχμάλωτοι γενέσθαι. τοιαῦτα πολλὰ τῆς Ἑρσιλίας προαγορευούσης καὶ τῶν ἄλλων δεομένων, ἐσπείσθησαν ἀνοχαί, καὶ συνῆλθον εἰς λόγους οἱ ἡγεμόνες.
19.6Kadınlar bu arada kocalarını ve çocuklarını babalarına ve kardeşlerine götürüyor, ihtiyacı olanlara yiyecek içecek taşıyor, yaralıları evlerine götürüp bakıyorlardı. Evlerinin hanımı olduklarını, kocalarının onlara ilgi gösterdiğini, sevgiyle her türlü saygıyı sunduğunu gösteriyorlardı.
αἱ δὲ γυναῖκες ἐν τούτῳ τοῖς πατράσι καὶ τοῖς ἀδελφοῖς τοὺς ἄνδρας προσῆγον καὶ τά τέκνα, προσέφερόν τε τροφὴν καὶ ποτὸν τοῖς δεομένοις, καὶ τοὺς τετρωμένους ἐθεράπευον οἴκαδε κομίζουσαι, καὶ παρεῖχον ὁρᾶν ἀρχούσας μὲν αὑτὰς τοῦ οἴκου, προσέχοντας δὲ τοὺς ἄνδρας αὐταῖς καὶ μετʼ εὐνοίας τιμὴν ἅπασαν νέμοντας.
19.7Bunun üzerine şu antlaşma yapıldı: Dileyen kadınlar birlikte yaşadıkları erkeklerin yanında kalacak, daha önce söylendiği gibi yün eğirmek dışında her türlü iş ve hizmetten muaf olacaktı. Romalılar ile Sabinler şehirde birlikte oturacaktı. Şehir Romulus'un adıyla Roma, bütün Romalılar da Tatius'un memleketinin adıyla Quirites diye anılacaktı. İkisi birlikte kral ve komutan olacaktı. Bu antlaşmanın yapıldığı yere bugün de Comitium denir, çünkü Romalılar bir araya gelmeye comire derler.
ἐκ τούτου συντίθενται, τῶν μὲν γυναικῶν τὰς βουλομένας συνοικεῖν τοῖς ἔχουσιν, ὥσπερ εἴρηται παντὸς ἔργου καὶ πάσης λατρείας πλὴν ταλασίας ἀφειμένας, οἰκεῖν δὲ κοινῇ τὴν πόλιν Ῥωμαίους καὶ Σαβίνους, καὶ καλεῖσθαι μὲν Ῥώμην ἐπὶ Ῥωμύλῳ τὴν πόλιν, Κυρίτας δὲ Ῥωμαίους ἅπαντας ἐπὶ τῇ Τατίου πατρίδι, βασιλεύειν δὲ κοινῇ καὶ στρατηγεῖν ἀμφοτέρους. ὅπου δὲ ταῦτα συνέθεντο, μέχρι νῦν Κομίτιον καλεῖται· κομῖρε γὰρ Ῥωμαῖοι τὸ συνελθεῖν καλοῦσι. # Bölüm 20
20.120. Bölüm
Şehir iki katına çıkınca Sabinlerden yüz patricius daha alındı; legio'lar altı bin piyade ile altı yüz atlıya çıkarıldı. Halkı üç kabileye ayırdılar: Birinciye Romulus'tan ötürü Ramnenses, ikinciye Tatius'tan ötürü Tatienses, üçüncüye de Lucerenses adını verdiler. Bu sonuncusu, dokunulmazlık tanınıp sığınanların yurttaşlık kazandığı koruluk yüzündendir,
Διπλασιασθείσης δὲ τῆς πόλεως, ἑκατὸν μὲν ἐκ Σαβίνων πατρίκιοι προσκατελέχθησαν, αἱ δὲ λεγεῶνες ἐγένοντο πεζῶν μὲν ἑξακισχιλίων, ἱππέων δʼ ἑξακοσίων. φυλὰς δὲ τρεῖς καταστήσαντες, ὠνόμασαν τοὺς μὲν ἀπὸ Ῥωμύλου Ῥαμνήνσης, τοὺς δʼ ἀπὸ Τατίου Τατιήνσης, τρίτους δὲ Λουκερήνσης διὰ τὸ ἄλσος εἰς ὃ πολλοὶ καταφυγόντες ἀσυλίας δεδομένης τοῦ πολιτεύματος μετέσχον·
20.2çünkü korulara luci derler. Kabilelerin bu sayıda olduğunu ad da gösterir: Kabilelere bugün de tribus, kabile başlarına tribunus derler. Her kabilenin on curia'sı vardı; kimileri bunların o kadınların adını taşıdığını söyler. Bu yanlış görünüyor, çünkü çoğu adlarını yerlerden almıştır.
τὰ δʼ ἄλση λούκους ὀνομάζουσιν. ὅτι δʼ ἦσαν αἱ φυλαὶ τοσαῦται, τοὔνομα μαρτυρεῖ· τρίβους γὰρ ἔτι νῦν τὰς φυλὰς καλοῦσι καὶ τριβούνους τοὺς φυλάρχους. ἑκάστη δὲ φυλὴ δέκα φρατρίας εἶχεν, ἃς ἔνιοι λέγουσιν ἐπωνύμους ἐκείνων εἶναι τῶν γυναικῶν. τοῦτο δὲ δοκεῖ ψεῦδος εἶναι· πολλαὶ γὰρ ἔχουσιν ἀπὸ χωρίων τὰς προσηγορίας.
20.3Yine de kadınlara başka birçok onur verdiler. Bunlardan bazıları şunlardır: Yolda yürürlerken yol verilir; bir kadının yanında kimse ayıp söz söyleyemez, çıplak görünemez; kadınlar cinayet davalarına bakan yargıçların önüne çıkarılmaz; çocukları da biçiminden ötürü bulla denen, baloncuğa benzeyen bir kolye ile mor kenarlı bir giysi taşır.
ἄλλα μέντοι πολλὰ ταῖς γυναιξὶν εἰς τιμὴν ἀπέδωκαν, ὧν καὶ ταῦτʼ ἐστιν· ἐξίστασθαι μὲν ὁδοῦ βαδιζούσαις, αἰσχρὸν δὲ μηδένα μηδὲν εἰπεῖν παρούσης γυναικός, μηδʼ ὀφθῆναι γυμνόν, ἢ δίκην φεύγειν παρὰ τοῖς ἐπὶ τῶν φονικῶν καθεστῶσι, φορεῖν δὲ καὶ τοὺς παῖδας αὐτῶν τὴν καλουμένην βοῦλλαν ἀπὸ τοῦ σχήματος, ὅμοιον πομφόλυγι περιδέραιόν τι, καὶ περιπόρφυρον.
20.4Krallar hemen birlikte görüşmezlerdi; önce her biri kendi yüzü ile ayrı görüşür, sonra hepsini bir araya toplarlardı. Tatius bugün Moneta tapınağının bulunduğu yerde, Romulus da Palatium'dan Büyük Hipodrom'a inen yolda Scalae Caci denen yerin yanında otururdu.
ἐβουλεύοντο δʼ οἱ βασιλεῖς οὐκ εὐθὺς ἐν κοινῷ μετʼ ἀλλήλων, ἀλλʼ ἑκάτερος πρότερον ἰδίᾳ μετὰ τῶν ἑκατόν, εἶθʼ οὕτως εἰς ταὐτὸν ἅπαντας συνῆγον. ᾤκει δὲ Τάτιος μὲν ὅπου νῦν ὁ τῆς Μονήτης ναός ἐστι, Ῥωμύλος δὲ παρὰ τοὺς λεγομένους βαθμοὺς καλῆς ἀκτῆς. οὗτοι δʼ εἰσὶ περὶ τὴν εἰς τὸν ἱππόδρομον τὸν μέγαν ἐκ Παλατίου κατάβασιν.
20.5Kutsal kızılcık ağacı da orada bulunuyordu. Efsaneye göre Romulus gücünü sınamak için Aventinus'tan kızılcık saplı bir mızrak fırlatmış; mızrağın ucu derine saplanmış, pek çok kişi uğraştığı hâlde kimse onu çekip çıkaramamış. Verimli toprak ağacı benimsemiş, sürgünler vermiş, büyük bir kızılcık gövdesi büyütmüş. Romulus'tan sonrakiler, bunu en kutsal şeylerden biri olarak koruyup saygı göstermiş, çevresine duvar çekmişlerdir.
ἐνταῦθα δὲ καὶ τὴν κράνειαν ἔφασαν τὴν ἱερὰν γεγονέναι, μυθολογοῦντες ὅτι πειρώμενος ὁ Ῥωμύλος αὑτοῦ λόγχην ἀκοντίσειεν ἀπὸ τοῦ Ἀουεντίνου, τὸ ξυστὸν ἔχουσαν κρανείας· καταδύσης δὲ τῆς αἰχμῆς εἰς βάθος, ἀνασπάσαι μὲν οὐδεὶς πειρωμένων πολλῶν ἴσχυσε, τὸ δὲ ξύλον ἔστεξεν ἡ γῆ ζώφυτος οὖσα, καὶ βλαστοὺς ἀνῆκε καὶ στέλεχος εὐμέγεθες κρανείας ἔθρεψε. τοῦτο δʼ οἱ μετὰ Ῥωμύλον ὡς ἕν τι τῶν ἁγιωτάτων ἱερῶν φυλάττοντες καὶ σεβόμενοι περιετείχισαν.
20.6Biri yanına gelip ağacın körpe ve yeşil olmadığını, adeta beslenemeyip kuruduğunu görürse, hemen rastladıklarına bağırıp haber verirdi; onlar da yangına koşar gibi "Su, su!" diye bağrışır, her yandan dolu kaplar taşıyarak oraya koşarlardı. Söylendiğine göre Gaius Caesar merdivenleri onarttırırken işçiler çevresini kazmış, kökler fark edilmeden tamamen zarar görmüş ve ağaç kurumuştur.
ὅτῳ δὲ προσιόντι δόξειε μὴ θαλερὸν εἶναι μηδὲ χλωρόν, ἀλλʼ οἷον ἀτροφεῖν καὶ φθίνειν, ὁ μὲν εὐθὺς ἔφραζε κραυγῇ τοῖς προστυγχάνουσιν, οἱ δʼ ὥσπερ ἐμπρησμῷ βοηθοῦντες ἐβόων ὕδωρ, ὕδωρ, καὶ συνέτρεχον πανταχόθεν ἀγγεῖα πλήρη κομίζοντες ἐπὶ τὸν τόπον. Γαΐου δὲ Καίσαρος ὥς φασι τὰς ἀναβάσεις ἐπισκευάζοντος, καὶ τῶν τεχνιτῶν περιορυττόντων τὰ πλησίον, ἔλαθον αἱ ῥίζαι κακωθεῖσαι παντάπασι, καὶ τὸ φυτὸν ἐμαράνθη. # Bölüm 21
21.121. Bölüm
Sabinler Romalıların aylarını benimsedi; bunlar hakkında söylenmesi gerekenler Numa'nın hayatında yazıldı. Romulus da onların dikdörtgen kalkanlarını kullandı, kendisinin ve daha önce Argos kalkanı taşıyan Romalıların silahlarını değiştirdi. Birbirlerinin bayramlarına ve kurbanlarına katıldılar; iki halkın önceden kutladıklarını kaldırmadılar, yenilerini de eklediler. Bunlar arasında savaşın bitişi şerefine kadınlara verilen Matronalia ile Carmentalia vardır.
μῆνας μὲν οὖν οἱ Σαβῖνοι τοὺς Ῥωμαίων ἐδέξαντο, καὶ περὶ αὐτῶν ὅσα καλῶς εἶχεν, ἐν τῷ Νομᾶ βίῳ γέγραπται· θυρεοῖς δὲ τοῖς ἐκείνων ὁ Ῥωμύλος ἐχρήσατο, καὶ μετέβαλε τὸν ὁπλισμὸν ἑαυτοῦ τε καὶ τῶν Ῥωμαίων, Ἀργολικὰς πρότερον ἀσπίδας φορούντων. ἑορτῶν δὲ καὶ θυσιῶν ἀλλήλοις μετεῖχον, ἃς μὲν ἦγε τὰ γένη πρότερον οὐκ ἀνελόντες, ἑτέρας δὲ θέμενοι καινάς, ὧν ἥ τε τῶν Ματρωναλίων ἐστί, δοθεῖσα ταῖς γυναιξὶν ἐπὶ τῇ τοῦ πολέμου καταλύσει, καὶ ἡ τῶν Καρμενταλίων.
21.2Kimileri Carmenta'nın insanların doğumunu yöneten bir Moira olduğunu, annelerin de bu yüzden ona saygı gösterdiğini düşünür. Kimilerine göre ise Arkadyalı Euandros'un karısıdır: Kâhin, ilham alıp manzum kehanetler söyleyen bir kadın olduğu için Carmenta denmiştir (dizelere carmina derler), asıl adı Nikostrate'dir. Bu kabul edilir. Kimileri Carmenta'yı, daha inandırıcı biçimde, tanrısal coşku anlarındaki kendinden geçme hâlinden ötürü "aklını yitirmiş" diye açıklar. Çünkü yoksun olmaya carere, nousa da mens derler.
τὴν δὲ Καρμένταν οἴονταί τινες Μοῖραν εἶναι κυρίαν ἀνθρώπων γενέσεως· διὸ καὶ τιμῶσιν αὐτὴν αἱ μητέρες· οἱ δὲ τὴν [τοῦ] Εὐάνδρου τοῦ Ἀρκάδος γυναῖκα, μαντικήν τινα καὶ φοιβαστικὴν ἐμμέτρων χρησμῶν γενομένην, Καρμένταν ἐπονομασθῆναι (τὰ γὰρ ἔπη κάρμενα καλοῦσι)· Νικοστράτη δʼ ἦν ὄνομα κύριον αὐτῇ. καὶ τοῦτο μὲν ὁμολογεῖται· τὴν δὲ Καρμένταν ἔνιοι πιθανώτερον ἀφερμηνεύουσιν οἷον ἐστερημένην νοῦ διὰ τὰς ἐν τοῖς ἐνθουσιασμοῖς παραφροσύνας. τὸ μὲν γὰρ στέρεσθαι καρῆρε, μέντεμ δὲ τὸν νοῦν ὀνομάζουσι.
21.3Parilia'dan daha önce söz edildi. Lupercalia ise zamanı bakımından bir arınma bayramı gibi görünebilir: Şubat ayının uğursuz günlerinde kutlanır, bu ay da "arınma ayı" diye çevrilebilir, o güne de eskiden Februata derlerdi. Bayramın adı Yunanca Lykaia anlamına gelir ve bu yüzden Euandros'la birlikte gelen Arkadyalılardan kalma çok eski bir bayram olduğu düşünülür.
περὶ δὲ τῶν Παριλίων προείρηται. τὰ δὲ Λουπερκάλια τῷ μὲν χρόνῳ δόξειεν ἂν εἶναι καθάρσια· δρᾶται γὰρ ἐν ἡμέραις ἀποφράσι τοῦ Φεβρουαρίου μηνός, ὃν καθάρσιον ἄν τις ἑρμηνεύσειε, καὶ τὴν ἡμέραν ἐκείνην τὸ παλαιὸν ἐκάλουν Φεβράτην. τοὔνομα δὲ τῆς ἑορτῆς ἑλληνιστὶ σημαίνει Λύκαια, καὶ δοκεῖ διὰ τοῦτο παμπάλαιος ἀπʼ Ἀρκάδων εἶναι τῶν περὶ Εὔανδρον.
21.4Ama bu sebep yetersiz, çünkü ad dişi kurttan da gelmiş olabilir. Nitekim Luperci koşularına Romulus'un terk edildiği söylenen yerden başlarlar. Yapılanlar ise sebebi tahmin etmeyi güçleştirir: Keçi keserler; sonra soylu ailelerden iki delikanlı getirilir, kimileri kanlı bıçakla alınlarına dokunur, kimileri süte batırılmış yünle hemen siler.
ἀλλὰ τοῦτο μὲν κοινόν ἐστι· δύναται γὰρ ἀπὸ τῆς λυκαίνης γεγονέναι τοὔνομα. καὶ γὰρ ἀρχομένους τῆς περιδρομῆς τοὺς Λουπέρκους ὁρῶμεν ἐντεῦθεν, ὅπου τὸν Ῥωμύλον ἐκτεθῆναι λέγουσι. τὰ δὲ δρώμενα τὴν αἰτίαν ποιεῖ δυστόπαστον· σφάττουσι γὰρ αἶγας, εἶτα μειρακίων δυοῖν ἀπὸ γένους προσαχθέντων αὐτοῖς, οἱ μὲν ᾑμαγμένῃ μαχαίρᾳ τοῦ μετώπου θιγγάνουσιν, ἕτεροι δʼ ἀπομάττουσιν εὐθύς, ἔριον βεβρεγμένον γάλακτι προσφέροντες·
21.5Delikanlıların silindikten sonra gülmesi gerekir. Bundan sonra keçi derilerini şeritler hâlinde kesip belden kuşakla, çıplak koşarlar ve karşılarına çıkana bu kayışlarla vururlar. Doğurganlık çağındaki kadınlar vurulmaktan kaçmaz, bunun kolay doğuma ve hamile kalmaya yardım ettiğine inanırlar. Bayrama özgü bir âdet de Lupercilerin köpek kurban etmesidir.
γελᾶν δὲ δεῖ τὰ μειράκια μετὰ τὴν ἀπόμαξιν. ἐκ δὲ τούτου τὰ δέρματα τῶν αἰγῶν κατατεμόντες, διαθέουσιν ἐν περιζώσμασι γυμνοί, τοῖς σκύτεσι τὸν ἐμποδὼν παίοντες. αἱ δʼ ἐν ἡλικίᾳ γυναῖκες οὐ φεύγουσι τὸ παίεσθαι, νομίζουσαι πρὸς εὐτοκίαν καὶ κύησιν συνεργεῖν. ἴδιον δὲ τῆς ἑορτῆς τὸ καὶ κύνα θύειν τοὺς Λουπέρκους.
21.6Bütas adında biri, Roma âdetlerinin masalsı sebeplerini ağıt ölçüsüyle yazarken şunu söyler: Romulus ve Remus, Amulius'u alt ettikten sonra, bebekken dişi kurdun kendilerini emzirdiği yere sevinçle koşmuşlar; bayram bu koşuyu taklit eder, soylu aileden gençler karşılarına çıkanlara vurarak koşarlar, "tıpkı o zaman kılıçlarını kavrayarak Alba'dan koşan Romulus ile Remus gibi". Alına kanlı kılıç sürülmesi o zamanki kan dökülmesinin ve tehlikenin simgesi, sütle silinmesi de beslenmelerinin hatırasıdır.
βούτας δέ τις, αἰτίας μυθώδεις ἐν ἐλεγείοις περὶ τῶν Ῥωμαϊκῶν ἀναγράφων, φησὶ τοῦ Ἀμουλίου τοὺς περὶ τὸν Ῥωμύλον κρατήσαντας ἐλθεῖν δρόμῳ μετὰ χαρᾶς ἐπὶ τὸν τόπον, ἐν ᾧ νηπίοις οὖσιν αὐτοῖς ἡ λύκαινα θηλὴν ὑπέσχε, καὶ μίμημα τοῦ τότε δρόμου τὴν ἑορτὴν ἄγεσθαι, καὶ τρέχειν τοὺς ἀπὸ γένους τοὺς ἐμποδίους τύπτοντας, ὅπως τότε φάσγανʼ ἔχοντες ἐξ Ἄλβης ἔθεον Ῥωμύλος ἠδὲ Ῥέμος. καὶ τὸ μὲν ξίφος ᾑμαγμένον προσφέρεσθαι τῷ μετώπῳ τοῦ τότε φόνου καὶ κινδύνου σύμβολον, τὴν δὲ διὰ τοῦ γάλακτος ἀποκάθαρσιν ὑπόμνημα τῆς τροφῆς αὐτῶν εἶναι.
21.7Gaius Acilius ise kuruluştan önce Romulus'la yanındakilerin hayvanlarının kaybolduğunu anlatır. Faunus'a dua edip aramaya çıplak koşmuşlar, ter onları rahatsız etmesin diye; Luperci de bu yüzden çıplak koşar. Köpeğe gelince, kurban arınma amaçlıysa arınma aracı olarak kesildiği söylenebilir.
Γάιος δὲ Ἀκίλιος ἱστορεῖ πρὸ τῆς κτίσεως τὰ θρέμματα τῶν περὶ τὸν Ῥωμύλον ἀφανῆ γενέσθαι· τοὺς δὲ τῷ Φαύνῳ προσευξαμένους ἐκδραμεῖν γυμνοὺς ἐπὶ τὴν ζήτησιν, ὅπως ὑπὸ τοῦ ἱδρῶτος μὴ ἐνοχλοῖντο· καὶ διὰ τοῦτο γυμνοὺς περιτρέχειν τοὺς Λουπέρκους. τὸν δὲ κύνα φαίη τις ἄν, εἰ μὲν ἡ θυσία καθαρμός ἐστι, θύεσθαι καθαρσίῳ χρωμένων αὐτῷ·
21.8Yunanlar da arınma törenlerinde köpek yavruları çıkarır, pek çok yerde "köpekle çevrelenme" denen arınmaları uygularlar. Ama bu törenler dişi kurda şükran, Romulus'un büyütülmesi ve kurtulması için yapılıyorsa, köpeğin kesilmesi yersiz değildir, çünkü kurtların düşmanıdır. Meğer ki bu hayvan, koşan Lupercileri rahatsız ettiği için cezalandırılıyor olmasın.
καὶ γὰρ Ἕλληνες ἔν τε τοῖς καθαρσίοις σκύλακας ἐκφέρουσι καὶ πολλαχοῦ χρῶνται τοῖς λεγομένοις περισκυλακισμοῖς· εἰ δὲ τῇ λυκαίνῃ χαριστήρια ταῦτα καὶ τροφεῖα καὶ σωτήρια Ῥωμύλου τελοῦσιν, οὐκ ἀτόπως ὁ κύων σφάττεται· λύκοις γάρ ἐστι πολέμιος· εἰ μὴ νὴ Δία κολάζεται τὸ ζῷον ὡς παρενοχλοῦν τοὺς Λουπέρκους ὅταν περιθέωσι. # Bölüm 22
22.122. Bölüm
Kutsal ateş ayinini de ilk Romulus'un başlattığı, Hestia bakireleri denen kutsal bakireleri atadığı söylenir. Kimileri ise bunu Numa'ya bağlar; ama Romulus'un başka bakımlardan son derece dindar olduğunu, kehanetten de anladığını, kehanet için lituus denen şeyi taşıdığını anlatırlar. Bu, kuş falına oturanların gökyüzünde bölgeleri çizdikleri eğri bir değnektir.
λέγεται δὲ καὶ τὴν περὶ τὸ πῦρ ἁγιστείαν Ῥωμύλον καταστῆσαι πρῶτον, ἀποδείξαντα παρθένους ἱερὰς Ἑστιάδας προσαγορευομένας. οἱ δὲ τοῦτο μὲν εἰς Νομᾶν ἀναφέρουσι, τὰ δʼ ἄλλα τὸν Ῥωμύλον θεοσεβῆ διαφερόντως, ἔτι δὲ μαντικὸν ἱστοροῦσι γενέσθαι, καὶ φορεῖν ἐπὶ μαντικῇ τὸ καλούμενον λίτυον· ἔστι δὲ καμπύλη ῥάβδος, ᾗ τὰ πλινθία καθεζομένους ἐπʼ οἰωνῶν διαγράφειν.
22.2Palatium'da saklanan bu değnek, şehir Keltler tarafından alındığında kaybolmuştur. Barbarlar kovulduktan sonra ise kalın bir kül tabakasının altında bulunmuş; öbür her şey yok olup gittiği hâlde ateşten hiç zarar görmemiştir.
τοῦτο δʼ ἐν Παλατίῳ φυλαττόμενον ἀφανισθῆναι, περὶ τὰ Κελτικὰ τῆς πόλεως ἁλούσης· εἶτα μέντοι τῶν βαρβάρων ἐκπεσόντων εὑρεθῆναι κατὰ τέφρας βαθείας, ἀπαθὲς ὑπὸ τοῦ πυρὸς ἐν πᾶσι τοῖς ἄλλοις ἀπολωλόσι καὶ διεφθαρμένοις.
22.3Romulus bazı kanunlar da koydu. Bunlardan biri sert bir kanundu: Karısının kocasını bırakmasına izin vermiyor, ama kocanın karısını çocuklarını zehirlediği, anahtarları çoğalttığı ya da zina ettiği için boşamasına izin veriyordu. Başka bir sebeple karısını gönderen kocanın mal varlığının yarısının kadına, yarısının Demeter'e verilmesini buyuruyordu; karısını satan da yer altı tanrılarına kurban edilecekti.
ἔθηκε δὲ καὶ νόμους τινάς, ὧν σφοδρὸς μέν ἐστιν ὁ γυναικὶ μὴ διδοὺς ἀπολείπειν ἄνδρα, γυναῖκα δὲ διδοὺς ἐκβάλλειν ἐπὶ φαρμακείᾳ τέκνων ἢ κλειδῶν ὑποβολῇ καὶ μοιχευθεῖσαν· εἰ δʼ ἄλλως τις ἀποπέμψαιτο, τῆς οὐσίας αὐτοῦ τὸ μὲν τῆς γυναικὸς εἶναι, τὸ δὲ τῆς Δήμητρος ἱερὸν κελεύων· τὸν δʼ ἀποδόμενον γυναῖκα θύεσθαι χθονίοις θεοῖς.
22.4Şu da ilginçtir: Baba katillerine karşı hiçbir ceza koymamış, ama her cinayete baba katilliği adını vermiştir; çünkü birincisini iğrenç, ikincisini imkânsız sayıyordu. Uzun süre bu tür bir suçu imkânsız görmesi doğru gibi göründü, çünkü Roma'da yaklaşık altı yüz yıl boyunca kimse böyle bir şey yapmadı. Rivayete göre ilk baba katili Hannibal Savaşı'ndan sonra Lucius Hostius olmuştur. Bu konuda bu kadar yeter.
ἴδιον δὲ τὸ μηδεμίαν δίκην κατὰ πατροκτόνων ὁρίσαντα, πᾶσαν ἀνδροφονίαν πατροκτονίαν προσειπεῖν, ὡς τούτου μὲν ὄντος ἐναγοῦς, ἐκείνου δʼ ἀδυνάτου. καὶ μέχρι χρόνων πολλῶν ἔδοξεν ὀρθῶς ἀπογνῶναι τὴν τοιαύτην ἀδικίαν· οὐδεὶς γὰρ ἔδρασε τοιοῦτον οὐδὲν ἐν Ῥώμῃ σχεδὸν ἐτῶν ἑξακοσίων διαγενομένων, ἀλλὰ πρῶτος μετὰ τὸν Ἀννιβιακὸν πόλεμον ἱστορεῖται Λεύκιος Ὅστιος πατροκτόνος γενέσθαι. ταῦτα μὲν οὖν ἱκανὰ περὶ τούτων. # Bölüm 23
23.123. Bölüm
Tatius'un krallığının beşinci yılında, onun yakınları ve akrabalarından bazıları, Laurentum'dan Roma'ya giden elçilere yolda rastladılar. Paralarını zorla almaya kalkıştılar; elçiler vermeyip direnince onları öldürdüler. Korkunç bir suç işlenmişti. Romulus suçluların hemen cezalandırılması gerektiğini düşünüyor, Tatius ise bunu savuşturup erteliyordu.
ἔτει δὲ πέμπτῳ τῆς Τατίου βασιλείας οἰκεῖοί τινες αὐτοῦ καὶ συγγενεῖς πρέσβεσιν ἀπὸ Λαυρέντου βαδίζουσιν εἰς Ῥώμην ἐντυχόντες καθʼ ὁδόν, ἐπεχείρουν ἀφαιρεῖσθαι τὰ χρήματα βίᾳ, καὶ μὴ προϊεμένους ἀλλʼ ἀμυνομένους ἀνεῖλον. ἔργου δὲ δεινοῦ τολμηθέντος, ὁ μὲν Ῥωμύλος εὐθὺς δεῖν ᾤετο κολάζεσθαι τοὺς ἀδικήσαντας, ὁ δὲ Τάτιος ἐξέκρουε καὶ παρῆγε.
23.2Aralarında açık bir anlaşmazlığa yol açan tek sebep bu oldu; öbür konularda birbirlerine saygı gösterir, işleri olabildiğince birlikte ve uyum içinde yürütürlerdi. Öldürülenlerin yakınları, Tatius yüzünden kanuni hiçbir hak arayamadıklarından, Lavinium'da Romulus'la birlikte kurban sunarken ona saldırıp onu öldürdüler. Romulus'u ise adil bir adam olarak övgülerle uğurladılar.
καὶ τοῦτο μόνον αὐτοῖς ὑπῆρξεν αἴτιον ἐμφανοῦς διαφορᾶς· τὰ δʼ ἄλλα κατακοσμοῦντες ἑαυτούς, ὡς ἔνι μάλιστα κοινῶς ἐχρῶντο καὶ μεθʼ ὁμονοίας τοῖς πράγμασιν. οἱ δὲ τῶν ἀνῃρημένων οἰκεῖοι πάσης ἐξειργόμενοι δίκης νομίμου διὰ τὸν Τάτιον, ἀποκτιννύουσιν αὐτὸν ἐν Λαβινίῳ θύοντα μετὰ Ῥωμύλου προσπεσόντες, τὸν δὲ Ῥωμύλον ὡς δίκαιον ἄνδρα προὔπεμψαν εὐφημοῦντες.
23.3Romulus, Tatius'un cesedini getirterek onurla gömdü; Aventinus'ta Armilustrium denen yerin yakınında yatmaktadır. Ama cinayetin hesabını sormayı tamamen ihmal etti. Bazı tarih yazarları, Laurentium şehrinin korkup Tatius'un katillerini teslim ettiğini, Romulus'un ise "cinayet cinayetle ödendi" diyerek onları serbest bıraktığını anlatır.
ὁ δὲ τὸ μὲν σῶμα τοῦ Τατίου κομίσας ἐντίμως ἔθαψε, καὶ κεῖται περὶ τὸ καλούμενον Ἀρμιλούστριον ἐν Ἀουεντίνῳ, τῆς δὲ δίκης τοῦ φόνου παντάπασιν ἠμέλησεν. ἔνιοι δὲ τῶν συγγραφέων ἱστοροῦσι, τὴν μὲν πόλιν τῶν Λαυρεντίων φοβηθεῖσαν ἐκδιδόναι τοὺς αὐτόχειρας Τατίου, τὸν δὲ Ῥωμύλον ἀφεῖναι, φήσαντα φόνον φόνῳ λελύσθαι.
23.4Bu, ortak hükümdardan kurtulmaya sevinmiş olabileceği yolunda söylentilere ve kuşkulara yol açtı. Ama işleri hiç bozmadı, Sabinleri de ayaklandırmadı; kimi ona duyduğu sevgiden, kimi gücünden korktuğundan, kimi de her konuda tanrıların lütfunu taşıdığını düşündüğünden ona hayran kalmayı sürdürdü.
τοῦτο δὲ λόγον μέν τινα παρέσχε καὶ ὑποψίαν, ὡς ἀσμένῳ γέγονεν αὐτῷ τὸ τοῦ συνάρχοντος ἀπαλλαγῆναι, τῶν δὲ πραγμάτων οὐδὲν διετάραξεν, οὐδὲ διεστασίασε τοὺς Σαβίνους, ἀλλʼ οἱ μὲν εὐνοίᾳ τῇ πρὸς αὐτόν, οἱ δὲ φόβῳ τῆς δυνάμεως, οἱ δʼ ὡς θεῶν χρώμενον εἰς πᾶν εὐνοίᾳν, θαυμάζοντες διετέλουν.
23.5Dışarıdan da pek çok insan Romulus'a hayrandı. Eski Latinler elçiler gönderip onunla dostluk ve ittifak kurdular. Roma'nın komşusu Fidenae şehrini de aldı. Kimilerine göre atlılarını ansızın gönderip kapıların menteşelerini kestirmiş, sonra da kendisi beklenmedik biçimde ortaya çıkmıştır.
ἐθαύμαζον δὲ πολλοὶ καὶ τῶν ἐκτὸς ἀνθρώπων τὸν Ῥωμύλον, οἱ δὲ προγενέστεροι Λατῖνοι πέμψαντες αὐτῷ φιλίαν ἐποιήσαντο καὶ συμμαχίαν. Φιδήνας δʼ εἷλεν, ἀστυγείτονα τῆς Ῥώμης πόλιν, ὡς μὲν ἔνιοί φασιν, ἐξαίφνης τοὺς ἱππέας πέμψας καὶ κελεύσας ὑποτεμεῖν τῶν πυλῶν τοὺς στρόφιγγας, εἶτʼ ἐπιφανεὶς αὐτὸς ἀπροσδοκήτως·
23.6Kimilerine göre ise önce onlar saldırmış, ganimet sürüp toprağa ve şehrin dış mahallelerine çok zarar vermişlerdi; Romulus onlara pusu kurup çoğunu öldürmüş ve şehri almıştır. Şehri yok etmedi, yıkmadı da; Nisan'ın idus'unda iki bin beş yüz kişi göndererek onu Roma'nın sömürgesi yaptı.
ἕτεροι δὲ λέγουσι προτέρους ἐκείνους ἐμβαλόντας ἐλάσασθαί τε λείαν καὶ καθυβρίσαι πολλὰ τὴν χώραν καὶ τὸ προάστειον, ἐνέδρας δὲ τὸν Ῥωμύλον θέμενον αὐτοῖς καὶ διαφθείραντα πολλοὺς λαβεῖν τὴν πόλιν. οὐ μὴν ἀνεῖλεν οὐδὲ κατέσκαψεν, ἀλλὰ Ῥωμαίων ἐποίησεν ἀποικίαν, δισχιλίους καὶ πεντακοσίους ἀποστείλας οἰκήτορας εἰδοῖς Ἀπριλίαις. # Bölüm 24
24.124. Bölüm
Bundan sonra bir veba çıktı. İnsanları hastalık olmaksızın ansızın öldürüyor, ürünleri kısırlaştırıyor, hayvanları yavrulamaz hâle getiriyordu. Şehrin üzerine kan damlaları da yağdı; öyle ki zorunlu acıların üstüne büyük bir dinî korku eklendi. Laurentum halkının başına da benzer şeyler gelince, Tatius'a ve öldürülen elçilere yapılan haksızlıklardan dolayı tanrısal bir öfkenin iki şehri de kovaladığına herkes inandı.
ἐκ τούτου λοιμὸς ἐμπίπτει, θανάτους μὲν αἰφνιδίους ἀνθρώποις ἄνευ νόσων ἐπιφέρων, ἁπτόμενος δὲ καὶ καρπῶν ἀφορίαις καὶ θρεμμάτων ἀγονίαις. ὕσθη δὲ καὶ σταγόσιν αἵματος ἡ πόλις, ὥστε πολλὴν προσγενέσθαι τοῖς ἀναγκαίοις πάθεσι δεισιδαιμονίαν. ἐπεὶ δὲ καὶ τοῖς τὸ Λαύρεντον οἰκοῦσιν ὅμοια συνέβαινεν, ἤδη παντάπασιν ἐδόκει τῶν ἐπὶ Τατίῳ συγκεχυμένων δικαίων ἐπί τε τοῖς πρέσβεσι φονευθεῖσι μήνιμα δαιμόνιον ἀμφοτέρας ἐλαύνειν τὰς πόλεις.
24.2Katiller teslim edilip iki tarafta da cezalandırılınca felaket açıkça hafifledi. Romulus şehirleri arınma törenleriyle temizledi; bunların bugün de Ferentina Kapısı'nda yapıldığı anlatılır. Veba sona ermeden Cameria halkı Romalılara saldırıp toprağı yağmaladı, bu felaket yüzünden kendilerini savunamayacaklarını düşünüyordu.
ἐκδοθέντων δὲ τῶν φονέων καὶ κολασθέντων παρʼ ἀμφοτέροις, ἐλώφησεν ἐπιδήλως τὰ δεινά, καὶ καθαρμοῖς ὁ Ῥωμύλος ἥγνισε τὰς πόλεις, οὓς ἔτι νῦν ἱστοροῦσιν ἐπὶ τῆς Φερεντίνης πύλης συντελεῖσθαι. πρὶν δὲ λῆξαι τὸν λοιμόν, ἐπέθεντο Καμέριοι Ῥωμαίοις καὶ κατέδραμον τὴν χώραν, ὡς ἀδυνάτων ἀμύνεσθαι διὰ τὸ πάθος.
24.3Romulus hemen onların üzerine yürüdü, bir savaşta onları yenip altı bin kişiyi öldürdü, şehri aldı. Hayatta kalanların yarısını Roma'ya göç ettirdi, Sextilis ayının kalends'inde de kalanların iki katı kadar kişiyi Roma'dan Cameria'ya yerleştirdi. Roma'yı kurmasının üzerinden yaklaşık on altı yıl geçmişti ve artık elinde vatandaş bu kadar artmıştı. Öbür ganimetler arasında Cameria'dan tunçtan dört atlı bir araba getirdi; bunu Hephaistos tapınağına dikti, kendi heykelini de Nike'nin çelenk taktığı biçimde yaptırdı.
εὐθὺς οὖν ὁ Ῥωμύλος ἐστράτευσεν ἐπʼ αὐτούς, καὶ μάχῃ κρατήσας ἑξακισχιλίους ἀπέκτεινε, καὶ τὴν πόλιν ἑλών, τοὺς μὲν ἡμίσεις τῶν περιγενομένων εἰς Ῥώμην ἐξῴκισε, τῶν δʼ ὑπομενόντων διπλασίους ἐκ Ῥώμης μετῴκισεν εἰς τὴν Καμερίαν Σεξτιλίαις καλάνδαις. τοσοῦτον αὐτῷ περιῆν πολιτῶν ἑκκαίδεκα ἔτη σχεδὸν οἰκοῦντι τὴν Ῥώμην. ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις λαφύροις καὶ χαλκοῦν ἐκόμισε τέθριππον ἐκ Καμερίας· τοῦτο δὲ ἀνέστησεν ἐν τῷ ἱερῷ τοῦ Ἡφαίστου, ποιησάμενος ἑαυτὸν ὑπὸ Νίκης στεφανούμενον. # Bölüm 25
25.125. Bölüm
Devlet böyle güçlenince komşulardan daha zayıf olanlar boyun eğip güvende olmaya razı oldular. Ama güçlüler korku ve kıskançlıkla bu işi görmezden gelmemek, bu büyümenin önüne geçip Romulus'u küçültmek gerektiğini düşündüler. Etrüskler arasında geniş topraklara ve büyük bir şehre sahip olan Veiililer, kendilerine ait olduğunu söyleyerek Fidenae'yi geri isteyip savaşı ilk başlatanlar oldu.
οὕτω δὲ ῥωννυμένοις τοῖς πράγμασιν οἱ μὲν ἀσθενέστεροι τῶν προσοίκων ὑπεδύοντο καὶ τυγχάνοντες ἀδείας ἠγάπων, οἱ δὲ δυνατοὶ δεδιότες καὶ φθονοῦντες, οὐκ ᾤοντο δεῖν περιορᾶν, ἀλλʼ ἐνίστασθαι τῇ αὐξήσει καὶ κολούειν τὸν Ῥωμύλον. πρῶτοι δὲ Τυρρηνῶν Οὐήϊοι, χώραν κεκτημένοι πολλὴν καὶ πόλιν μεγάλην οἰκοῦντες, ἀρχὴν ἐποιήσαντο πολέμου Φιδήνην ἀπαιτεῖν ὡς προσήκουσαν αὐτοῖς.
25.2Bu yalnız haksız değil, gülünçtü de: Fidenaeliler tehlikedeyken ve onlara savaş açılmışken yardım etmemiş, ölmelerine göz yummuş, şimdi başkalarının elindeki evleri ve toprağı istiyorlardı. Romulus'un cevapları onları aşağılayınca kendilerini ikiye ayırdılar: Bir birlik Fidenae'deki askerlere saldırdı, öbürü Romulus'un karşısına çıktı. Fidenae'de iki bin Romalıyı yenip öldürdüler, ama Romulus'a yenilerek sekiz binden fazla adam yitirdiler.
τὸ δʼ οὐκ ἄδικον ἦν μόνον, ἀλλὰ καὶ γελοῖον, ὅτι κινδυνεύουσι τότε καὶ πολεμουμένοις οὐ προσαμύναντες, ἀλλʼ ἐάσαντες ἀπολέσθαι τοὺς ἄνδρας, οἰκίας καὶ γῆν ἀπαιτοῖεν ἄλλων ἐχόντων. καθυβρισθέντες οὖν ὑπὸ τοῦ Ῥωμύλου [ἐν] ταῖς ἀποκρίσεσι, δίχα διεῖλον ἑαυτούς, καὶ τῷ μὲν ἐπέκειντο τῷ Φιδηνατῶν στρατεύματι, τῷ δὲ πρὸς Ῥωμύλον ἀπήντων. πρὸς μὲν οὖν Φιδήναις δισχιλίους Ῥωμαίων κρατήσαντες ἀπέκτειναν, ὑπὸ Ῥωμύλου δὲ νικηθέντες ὑπὲρ ὀκτακισχιλίους ἀπέβαλον.
25.3Fidenae yakınlarında bir kez daha savaştılar. İşin çoğunu Romulus'un yaptığını, bütün ustalığını ve cesaretini gösterdiğini, gücüyle ve çevikliğiyle insan olanın çok üstünde göründüğünü herkes kabul eder. Ama bazılarının söylediği, on dört bin ölünün yarıdan fazlasını Romulus'un kendi eliyle öldürdüğü, büsbütün masalsı, daha doğrusu asla inanılmazdır. Nitekim Messenialıların bile, Aristomenes'in üç kez Lakedaimonlulardan yüz kişilik kurban sunduğunu söylerken abarttığı kabul edilir.
αὖθις δὲ περὶ Φιδήνην ἐμαχέσαντο, καὶ τὸ μὲν πλεῖστον ἔργον αὐτοῦ Ῥωμύλου γενέσθαι, τέχνην τε μετὰ τόλμης πᾶσαν ἐπιδειξαμένου, ῥώμῃ τε καὶ ποδωκείᾳ πολὺ δόξαντος ἀνθρωπίνης κρείττονι κεχρῆσθαι, πάντες ὁμολογοῦσι, τὸ δʼ ὑπʼ ἐνίων λεγόμενον κομιδῇ μυθῶδές ἐστι, μᾶλλον δʼ ὅλως ἄπιστον, ὅτι μυρίων καὶ τετρακισχιλίων πεσόντων ὑπερημίσεις ἦσαν οὓς αὐτὸς ἰδίᾳ χειρὶ Ῥωμύλος ἔκτεινεν, ὅπου καὶ Μεσσήνιοι κόμπῳ χρήσασθαι δοκοῦσι περὶ Ἀριστομένους λέγοντες, ὡς τρὶς ἑκατομφόνια θύσειεν ἀπὸ Λακεδαιμονίων.
25.4Bozgundan sonra Romulus sağ kalanları bırakıp doğrudan şehrin üzerine yürüdü. Onlar da böyle büyük bir felaketten sonra direnmeyi göze alamayıp yalvardılar; yüz yıllık bir antlaşma ve dostluk yaptılar. Topraklarının büyük bir kısmını, Septempagium yani yedi köy denen bölgeyi bıraktılar, ırmak kıyısındaki tuzlalardan çekildiler ve en ileri gelenlerinden elli kişiyi rehin verdiler.
γενομένης δὲ τῆς τροπῆς, ἀφεὶς φεύγειν τοὺς περιόντας ὁ Ῥωμύλος ἐπʼ αὐτὴν ἐχώρει τὴν πόλιν· οἱ δʼ οὐκ ἠνέσχοντο μεγάλης συμφορᾶς γενομένης, ἀλλὰ δεηθέντες ὁμολογίαν ἐποιήσαντο καὶ φιλίαν εἰς ἔτη ἑκατόν, χώραν τε πολλὴν προέμενοι τῆς ἑαυτῶν, ἣν Σεπτεμπάγιον καλοῦσιν, ὅπερ ἐστὶν ἑπταμόριον, καὶ τῶν παρὰ τὸν ποταμὸν ἐκστάντες ἁλοπηγίων, καὶ πεντήκοντα τῶν ἀρίστων ὁμήρους ἐγχειρίσαντες.
25.5Romulus bu zafer için de Ekim'in idus'unda bir zafer alayı düzenledi; yanında pek çok esirle birlikte Veiililerin komutanı, işlerde akılsızca ve yaşına yakışmayan bir acemilikle davrandığı düşünülen yaşlı bir adam da vardı. Bu yüzden bugün de zafer kurbanları sunulurken mor kenarlı bir giysiye bürünmüş, boynuna çocuk bullası asılmış bir yaşlı adamı forumdan Capitolium'a götürürler, tellal da "Sardisliler satılık!" diye bağırır. Çünkü Etrüskler Sardis'in sömürgecileri sayılır; Veii de bir Etrüsk şehridir.
ἐθριάμβευσε δὲ καὶ ἀπὸ τούτων εἰδοῖς Ὀκτωβρίαις, ἄλλους τε πολλοὺς αἰχμαλώτους ἔχων καὶ τὸν ἡγεμόνα τῶν Βηίων, ἄνδρα πρεσβύτην, ἀφρόνως δόξαντα καὶ παρʼ ἡλικίαν ἀπείρως τοῖς πράγμασι κεχρῆσθαι. διὸ καὶ νῦν ἔτι θύοντες ἐπινίκια, γέροντα μὲν ἄγουσι διʼ ἀγορᾶς εἰς Καπιτώλιον ἐν περιπορφύρῳ, βοῦλλαν αὐτῷ παιδικὴν άψαντες, κηρύττει δʼ ὁ κῆρυξ Σαρδιανοὺς ὠνίους. Τυρρηνοὶ γὰρ ἄποικοι Σαρδιανῶν λέγονται, Τυρρηνικὴ δὲ πόλις οἱ Οὐήϊοι. # Bölüm 26
26.126. Bölüm
Romulus'un yaptığı son savaş bu oldu. Sonra, büyük ve beklenmedik başarılarla güce ve görkeme yükselen herkesin (birkaçı dışında) başına gelen, onun da başına geldi. Başarılarına güvenerek daha kibirli oldu, halka yakınlığını bıraktı, nefret uyandıran, can sıkıcı bir tek adam yönetimine kaydı. Bu önce takındığı dış görünüşte belli oldu.
τοῦτον ἔσχατον πόλεμον ὁ Ῥωμύλος ἐπολέμησεν. εἶθʼ ὃ πολλοί, μᾶλλον δὲ πλὴν ὀλίγων πάσχουσι πάντες οἱ μεγάλαις καὶ παραλόγοις ἀρθέντες εὐτυχίαις εἰς δύναμιν καὶ ὄγκον, οὐδʼ αὐτὸς διέφυγε παθεῖν, ἀλλʼ ἐκτεθαρρηκὼς τοῖς πράγμασι καὶ βαρυτέρῳ φρονήματι χρώμενος, ἐξίστατο τοῦ δημοτικοῦ, καὶ παρήλλαττεν εἰς μοναρχίαν ἐπαχθῆ καὶ λυποῦσαν ἀπὸ τοῦ σχήματος πρῶτον ᾧ κατεσχημάτιζεν ἑαυτόν.
26.2Mor bir khiton, üstüne de mor kenarlı bir toga giyiyor, arkalıklı bir tahtta oturarak işleri görüyordu. Çevresinde hep, hizmetteki çevikliklerinden ötürü Celeres denen gençler bulunurdu. Önünde de başkaları yürür, sopalarla kalabalığı yarar, kuşaklarında buyurduğu kimseyi hemen bağlamak için kayışlar taşırlardı.
ἁλουργῆ μὲν γὰρ ἐνεδύετο χιτῶνα καὶ τήβεννον ἐφόρει περιπόρφυρον, ἐν θρόνῳ δʼ ἀνακλίτῳ καθήμενος ἐχρημάτιζεν. ἦσαν δὲ περὶ αὐτὸν ἀεὶ τῶν νέων οἱ καλούμενοι Κέλερες ἀπὸ τῆς περὶ τὰς ὑπουργίας ὀξύτητος. ἐβάδιζον δὲ πρόσθεν ἕτεροι βακτηρίαις ἀνείργοντες τὸν ὄχλον, ὑπεζωσμένοι δʼ ἱμάντας ὥστε συνδεῖν εὐθὺς οὓς προστάξειε.
26.3Latinler bağlamaya eskiden ligare derlerdi, şimdi alligare derler. Bu yüzden değnek taşıyanlara lictor, o zamanlar sopa kullandıkları için de değneklere bacula denir. Ama belki bugünkü lictor adına sonradan bir c eklenmiştir, önceleri litor'muş; Yunanca leitourgos, yani kamu hizmetlisi demektir. Çünkü Yunanlar bugün de kamuya ait olana lēiton, halka da laos derler.
τὸ δὲ δῆσαι Λατῖνοι πάλαι μὲν λιγᾶρε, νῦν δʼ ἀλλιγᾶρε καλοῦσιν· ὅθεν οἵ τε ῥαβδοῦχοι λικτώρεις αἵ τε ῥάβδοι βάκιλα καλοῦνται διὰ τὸ χρῆσθαι τότε βακτηρίαις. εἰκὸς δὲ λικτώρεις ἐντιθεμένου τοῦ κάππα νῦν ὀνομάζεσθαι, πρότερον [γὰρ] λιτώρεις, ἑλληνιστὶ δὲ λειτουργοὺς ὄντας· λήιτον γὰρ τὸ δημόσιον ἔτι νῦν Ἕλληνες καὶ λαὸν τὸ πλῆθος ὀνομάζουσιν. # Bölüm 27
27.127. Bölüm
Dedesi Numitor Alba'da öldüğünde tahta geçmek ona düşüyordu. Ama halka hoş görünmek için yönetimi ortaya koydu ve Albalılara her yıl bir yönetici atamaya başladı. Roma'daki güçlülere de böylece kralsız, özerk bir yönetim aramayı, sırayla yönetilip yönetmeyi öğretmiş oldu. Çünkü patricius denenler bile işlere katılmıyordu; ellerinde yalnızca onurlu bir ad ve görünüş kalmıştı, senatoya görüş bildirmekten çok âdet gereği toplanıyorlardı.
ἐπεὶ δὲ τοῦ πάππου Νομήτορος ἐν Ἄλβῃ τελευτήσαντος, αὐτῷ βασιλεύειν προσῆκον, εἰς μέσον ἔθηκε τὴν πολιτείαν δημαγωγῶν, καὶ κατʼ ἐνιαυτὸν ἀπεδείκνυεν ἄρχοντα τοῖς Ἀλβανοῖς, ἐδίδαξε δὲ καὶ τοὺς ἐν Ῥώμῃ δυνατοὺς ἀβασίλευτον ζητεῖν καὶ αὐτόνομον πολιτείαν, ἀρχομένους ἐν μέρει καὶ ἄρχοντας. οὐδὲ γὰρ οἱ καλούμενοι πατρίκιοι πραγμάτων μετεῖχον, ἀλλʼ ὄνομα καὶ σχῆμα περιῆν ἔντιμον αὐτοῖς, ἔθους ἕνεκα μᾶλλον ἢ γνώμης ἀθροιζομένοις εἰς τὸ βουλευτήριον·
27.2Orada sessizce onun buyruklarını dinler, çoğunluktan tek üstünlükleri kararını önce öğrenmek olarak dağılırlardı. Öbür şeyler önemsizdi. Ama savaşta alınan toprakları tek başına askerlere dağıtması ve Veiililere rehinlerini, senatonun rızasını ve isteğini almadan geri vermesi senatoya açık bir hakaret gibi göründü.
εἶτα σιγῇ προστάττοντος ἠκροῶντο, καὶ τῷ πρότεροι τὸ δεδογμένον ἐκείνῳ πυθέσθαι τῶν πολλῶν πλέον ἔχοντες ἀπηλλάττοντο. καὶ τἆλλα μὲν ἦν ἐλάττονα· τῆς δὲ γῆς τὴν δορίκτητον αὐτὸς ἐφʼ ἑαυτοῦ δασάμενος τοῖς στρατιώταις, καὶ τοὺς ὁμήρους τοῖς Βηίοις ἀποδούς, οὔτε πεισθέντων οὔτε βουλομένων ἐκείνων, ἔδοξε κομιδῇ τὴν γερουσίαν προπηλακίζειν.
27.3Bu yüzden, kısa süre sonra beklenmedik biçimde ortadan kaybolunca kuşku ve iftiraların hedefi oldu. Bugün Temmuz, o zaman Quintilis denen ayın nonae'sinde kayboldu. Ölümü hakkında, tarihi dışında kesin ve üzerinde anlaşılmış hiçbir bilgi kalmamıştır. O günkü olayın benzeri pek çok şey bugün de o gün yapılır.
ὅθεν εἰς ὑποψίαν καὶ διαβολὴν ἐνέπεσε παραλόγως ἀφανισθέντος αὐτοῦ μετʼ ὀλίγον χρόνον. ἠφανίσθη δὲ νώναις Ἰουλίαις ὡς νῦν ὀνομάζουσιν, ὡς δὲ τότε, Κυντιλίαις, οὐδὲν εἰπεῖν βέβαιον οὐδʼ ὁμολογούμενον πυθέσθαι περὶ τῆς τελευτῆς ἀπολιπών, ἀλλʼ ἢ τὸν χρόνον, ὡς προείρηται. δρᾶται γὰρ ἔτι νῦν ὅμοια τῷ τότε πάθει πολλὰ κατὰ τὴν ἡμέραν ἐκείνην.
27.4Bu belirsizliğe şaşmamak gerekir. Scipio Africanus yemekten sonra evinde öldüğünde bile, ölüm şekli için hiçbir delil ve ispat bulunamadı. Kimileri, zaten sağlığı zayıf olduğu için kendiliğinden öldüğünü, kimileri kendini zehirlediğini, kimileri de düşmanlarının geceleyin içeri girip onu boğduğunu söyler.
οὐ δεῖ δὲ θαυμάζειν τὴν ἀσάφειαν, ὅπου Σκηπίωνος Ἀφρικανοῦ μετὰ δεῖπνον οἴκοι τελευτήσαντος οὐκ ἔσχε πίστιν οὐδʼ ἔλεγχον ὁ τρόπος τῆς τελευτῆς, ἀλλʼ οἱ μὲν αὐτομάτως ὄντα φύσει νοσώδη καμεῖν λέγουσιν, οἱ δʼ αὐτὸν ὑφʼ ἑαυτοῦ φαρμάκοις ἀποθανεῖν, οἱ δὲ τοὺς ἐχθροὺς τὴν ἀναπνοὴν ἀπολαβεῖν αὐτοῦ νύκτωρ παρεισπεσόντας.
27.5Üstelik Scipio'nun cesedi herkesin göreceği biçimde yatıyordu, bedeni görülünce olayın nasıl olduğuna dair bir kuşku ve düşünceye imkân veriyordu. Oysa Romulus ansızın gözden kaybolunca bedeninden bir parça da, giysisinden bir kırıntı da bulunamadı. Kimileri, senatörlerin Hephaistos tapınağında ona saldırıp öldürdüklerini, bedeni parçalayıp bölüştüklerini, herkesin bir parçayı koynuna saklayıp dışarı çıkardığını sanıyordu.
καίτοι Σκηπίων ἔκειτο νεκρὸς ἐμφανὴς ἰδεῖν πᾶσι, καὶ τὸ σῶμα παρεῖχε πᾶσιν ὁρώμενον ὑποψίαν τινὰ τοῦ πάθους καὶ κατανόησιν· Ῥωμύλου δʼ ἄφνω μεταλλάξαντος οὔτε μέρος ὤφθη σώματος οὔτε λείψανον ἐσθῆτος. ἀλλʼ οἱ μὲν εἴκαζον ἐν τῷ ἱερῷ τοῦ Ἡφαίστου τοὺς βουλευτὰς ἐπαναστάντας αὐτῷ καὶ διαφθείραντας, νείμαντας τὸ σῶμα καὶ μέρος ἕκαστον ἐνθέμενον εἰς τὸν κόλπον ἐξενεγκεῖν·
27.6Kimilerine göre ise kayboluş ne Hephaistos tapınağında ne de yalnız senatörlerin yanında olmuştur. Romulus şehrin dışında, Keçi Bataklığı denen yerde bir halk toplantısı yaparken, ansızın havada anlatılamayacak, şaşırtıcı olaylar, inanılmaz değişiklikler olmuştur: Güneşin ışığı sönmüş, ama sakin, yumuşak olmayan bir gece çökmüş, her yandan korkunç gök gürültüleri ve fırtına koparan rüzgârlar başlamıştır.
ἕτεροι δʼ οἴονται μήτʼ ἐν τῷ ἱερῷ τοῦ Ἡφαίστου μήτε μόνων τῶν βουλευτῶν παρόντων γενέσθαι τὸν ἀφανισμόν, ἀλλὰ τυχεῖν μὲν ἔξω περὶ τὸ καλούμενον αἰγὸς [ἢ ζορκὸς] ἕλος ἐκκλησίαν ἄγοντα τὸν Ῥωμύλον, ἄφνω δὲ θαυμαστὰ καὶ κρείττονα λόγου περὶ τὸν ἀέρα πάθη γενέσθαι καὶ μεταβολὰς ἀπίστους· τοῦ μὲν γὰρ ἡλίου τὸ φῶς ἐκλιπεῖν, νύκτα δὲ κατασχεῖν οὐ πρᾳεῖαν οὐδʼ ἥσυχον, ἀλλὰ βροντάς τε δεινὰς καὶ πνοὰς ἀνέμων ζάλην ἐλαυνόντων πανταχόθεν ἔχουσαν·
27.7Bunun üzerine kalabalık dağılıp kaçmış, ileri gelenler ise bir araya toplanmıştır. Fırtına dinip ışık yeniden parlayınca halk tekrar toplanmış, kralı aramaya ve özlemle sormaya başlamıştır. İleri gelenler ise onlara araştırma yapma, kurcalama izni vermemiş, herkese Romulus'a saygı göstermelerini, ona tapınmalarını buyurmuşlar: Romulus tanrıların arasına alınmıştı ve iyi bir kral olan o artık onlara lütfedici bir tanrı olacaktı.
ἐν δὲ τούτῳ τὸν μὲν πολὺν ὄχλον σκεδασθέντα φυγεῖν, τοὺς δὲ δυνατοὺς συστραφῆναι μετʼ ἀλλήλων· ἐπεὶ δʼ ἔληξεν ἡ ταραχὴ καὶ τὸ φῶς ἐξέλαμψε, καὶ τῶν πολλῶν εἰς ταὐτὸ πάλιν συνερχομένων ζήτησις ἦν τοῦ βασιλέως καὶ πόθος, οὐκ ἐᾶν τοὺς δυνατοὺς ἐξετάζειν οὐδὲ πολυπραγμονεῖν, ἀλλὰ τιμᾶν παρακελεύεσθαι πᾶσι καὶ σέβεσθαι Ῥωμύλον, ὡς ἀνηρπασμένον εἰς θεοὺς καὶ θεὸν εὐμενῆ γενησόμενον αὐτοῖς ἐκ χρηστοῦ βασιλέως.
27.8Çoğunluk buna inanmış ve sevinçle, güzel umutlarla ona tapınarak dağılmıştır. Ama bu işi öfkeyle, düşmanca sorgulayanlar da vardı; bunlar patriciusları sıkıştırıyor, halkı aptalca şeylere inandırdıklarını, kralın katillerinin kendileri olduğunu söylüyorlardı.
τοὺς μὲν οὖν πολλοὺς ταῦτα πειθομένους καὶ χαίροντας ἀπαλλάττεσθαι, μετʼ ἐλπίδων ἀγαθῶν προσκυνοῦντας· εἶναι δέ τινας οἳ τὸ πρᾶγμα πικρῶς καὶ δυσμενῶς ἐξελέγχοντες ἐτάραττον τοὺς πατρικίους καὶ διέβαλλον, ὡς ἀβέλτερα τὸν δῆμον ἀναπείθοντας, αὐτοὺς δὲ τοῦ βασιλέως αὐτόχειρας ὄντας. # Bölüm 28
28.128. Bölüm
Bu durumda patriciuslardan, soyca en üstün, ahlakça en saygın, Romulus'un da güvenilir yakın dostu, Alba'dan göçenlerden Iulius Proculus adında bir adam foruma çıktı. En kutsal nesnelere dokunarak yemin etti ve herkesin önünde şunları söyledi: Yolda yürürken karşısına Romulus çıkmıştı; hiç olmadığı kadar güzel ve iri görünüyor, parlak, alev gibi silahlarla donanmış bulunuyordu.
οὕτως οὖν ἄνδρα τῶν πατρικίων γένει πρῶτον ἤθει τε δοκιμώτατον αὐτῷ τε Ῥωμύλῳ πιστὸν καὶ συνήθη, τῶν ἀπʼ Ἄλβης ἐποίκων, Ἰούλιον Πρόκλον, εἰς ἀγορὰν παρελθόντα καὶ τῶν ἁγιωτάτων ἔνορκον ἱερῶν ἁψάμενον εἰπεῖν ἐν πᾶσιν, ὡς ὁδὸν αὐτῷ βαδίζοντι Ῥωμύλος ἐξ ἐναντίας προσιὼν φανείη, καλὸς μὲν ὀφθῆναι καὶ μέγας ὡς οὔποτε πρόσθεν, ὅπλοις δὲ λαμπροῖς καὶ φλέγουσι κεκοσμημένος.
28.2Proculus bu görüntü karşısında şaşkına dönmüş ve şöyle demiş: "Kralım, ne oldu da, ne düşündün de bizi haksız ve çirkin suçlamalara maruz bıraktın, bütün şehri öksüz, sonsuz bir yas içinde bıraktın?" O da şu cevabı vermiş: "Ey Proculus, tanrılar orada doğmuş olan bizim insanlar arasında bu kadar süre kaldıktan, egemenlik ve şan bakımından en büyük şehri kurduktan sonra yeniden göğe dönmemize karar verdi. Hoşça kal; Romalılara söyle, itidal ve cesaret işlerlerse insan gücünün en ileri noktasına varacaklar. Ben de size lütufkâr bir daimōn, Quirinus olacağım."
αὐτὸς μὲν οὖν ἐκπλαγεὶς πρὸς τὴν ὄψιν ὦ βασιλεῦ, φάναι, τί δὴ παθὼν ἢ διανοηθείς, ἡμᾶς μὲν ἐν αἰτίαις ⟨πεποίηκας⟩ ἀδίκοις καὶ πονηραῖς, πᾶσαν δὲ τὴν πόλιν ὀρφανὴν ἐν μυρίῳ πένθει προλέλοιπας; ἐκεῖνον δʼ ἀποκρίνασθαι· θεοῖς ἔδοξεν ὦ Πρόκλε τοσοῦτον ἡμᾶς γενέσθαι μετʼ ἀνθρώπων χρόνον, ἐκεῖθεν ὄντας, καὶ πόλιν ἐπʼ ἀρχῇ καὶ δόξῃ μεγίστῃ κτίσαντας, αὖθις οἰκεῖν οὐρανόν. ἀλλὰ χαῖρε καὶ φράζε Ῥωμαίοις, ὅτι σωφροσύνην μετʼ ἀνδρείας ἀσκοῦντες ἐπὶ πλεῖστον ἀνθρωπίνης ἀφίξονται δυνάμεως. ἐγὼ δʼ ὑμῖν εὐμενὴς ἔσομαι δαίμων Κυρῖνος.
28.3Romalılar, söyleyenin kişiliği ve yemini yüzünden buna inandılar. Üstelik tanrısal bir duygu, bir tür coşku da onları sardı. Kimse itiraz etmedi, bütün kuşkularını ve iftiralarını bırakıp Quirinus'a dua ettiler ve ona seslendiler.
ταῦτα πιστὰ μὲν εἶναι τοῖς Ῥωμαίοις ἐδόκει διὰ τὸν τρόπον τοῦ λέγοντος καὶ διὰ τὸν ὅρκον· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ δαιμόνιόν τι συνεφάψασθαι πάθος ὅμοιον ἐνθουσιασμῷ· μηδένα γὰρ ἀντειπεῖν, ἀλλὰ πᾶσαν ὑπόνοιαν καὶ διαβολὴν ἀφέντας εὔχεσθαι Κυρίνῳ καὶ θεοκλυτεῖν ἐκεῖνον.
28.4Bu anlatı, Yunanların Prokonnesoslu Aristeas ile Astypalaialı Kleomedes için söylediği masallara benzer. Rivayete göre Aristeas bir çamaşırcı dükkânında ölmüş, dostları cesedini almaya geldiklerinde beden kaybolmuş; hemen ardından yolculuktan dönen kimseler Aristeas'la Kroton yolunda karşılaştıklarını söylemişler. Kleomedes ise gücüyle ve iri bedeniyle olağanüstü bir adamdı, ama huyu dengesiz, deli gibiydi. Pek çok şiddet işledi. Sonunda bir çocuk okulunda, tavanı tutan sütuna eliyle vurup onu ortadan kırmış, çatıyı yıkmış.
ἔοικε μὲν οὖν ταῦτα τοῖς ὑφʼ Ἑλλήνων περί τʼ Ἀριστέου τοῦ Προικοννησίου καὶ Κλεομήδους τοῦ Ἀστυπαλαιέως μυθολογουμένοις. Ἀριστέαν μὲν γὰρ ἔν τινι κναφείῳ τελευτῆσαί φασι, καὶ τὸ σῶμα μετιόντων αὐτοῦ τῶν φίλων ἀφανὲς οἴχεσθαι· λέγειν δέ τινας εὐθὺς ἐξ ἀποδημίας ἥκοντας ἐντυχεῖν Ἀριστέᾳ τὴν ἐπὶ Κρότωνος πορευομένῳ. Κλεομήδη δὲ ῥώμῃ καὶ μεγέθει σώματος ὑπερφυᾶ γενόμενον, ἔμπληκτόν τε τῷ τρόπῳ καὶ μανικὸν ὄντα, πολλὰ δρᾶν βίαια, καὶ τέλος ἔν τινι διδασκαλείῳ παίδων τὸν ὑπερείδοντα τὴν ὀροφὴν κίονα πατάξαντα τῇ χειρὶ κλάσαι μέσον καὶ τὴν στέγην καταβαλεῖν.
28.5Çocuklar öldükten sonra kovalanınca büyük bir sandığa sığınmış, kapağı içeriden çekip tutmuş; pek çok kişi birlikte asılsa da açamamış. Sandığı parçaladıklarında adamı ne ölü ne diri bulmuşlar. Bunun üzerine şaşkınlıkla Delphoi'ye kâhinler göndermişler; Pythia da onlara şunu söylemiş: "Kahramanların sonuncusu, Astypalaialı Kleomedes'tir."
ἀπολομένων δὲ τῶν παίδων διωκόμενον, εἰς κιβωτὸν καταφυγεῖν μεγάλην καὶ τὸ πῶμα κατακλείσαντα συνέχειν ἐντός, ὥστʼ ἀποσπάσαι μὴ δύνασθαι πολλοὺς ὁμοῦ βιαζομένους· κατασχίσαντας δὲ τὴν κιβωτόν, οὔτε ζῶντα τὸν ἄνθρωπον εὑρεῖν οὔτε νεκρόν. ἐκπλαγέντας οὖν ἀποστεῖλαι θεοπρόπους εἰς Δελφούς, οἷς τὴν Πυθίαν εἰπεῖν ἔσχατος ἡρώων Κλεομήδης Ἀστυπαλαιεύς.
28.6Alkmene'nin cesedinin de gömülmek üzere götürülürken kaybolduğu, yatağın üstünde bir taş görüldüğü söylenir. Kısacası böyle pek çok masal anlatırlar; aklın kabul etmeyeceği biçimde, tabiatın ölümlü yanını da tanrısal olanla birlikte tanrılaştırırlar. Aretēnin tanrısallığını büsbütün inkâr etmek dinsizlik ve aşağılık bir tavırdır; ama yeri göğe karıştırmak aptallıktır. O hâlde güvenli yolu tutup Pindaros'la birlikte şöyle demeliyiz: "Herkesin bedeni güçlü ölümün peşinden gider, ama hayatın bir sureti hâlâ canlı kalır; yalnızca o tanrılardan gelmiştir."
λέγεται δὲ καὶ τὸν Ἀλκμήνης ἐκκομιζομένης νεκρὸν ἄδηλον γενέσθαι, λίθον δὲ φανῆναι κείμενον ἐπὶ τῆς κλίνης, καὶ ὅλως πολλὰ τοιαῦτα μυθολογοῦσι, παρὰ τὸ εἰκὸς ἐκθειάζοντες τὰ θνητὰ τῆς φύσεως ἅμα τοῖς θείοις. ἀπογνῶναι μὲν οὖν παντάπασι τὴν θειότητα τῆς ἀρετῆς ἀνόσιον καὶ ἀγεννές, οὐρανῷ δὲ μειγνύειν γῆν ἀβέλτερον. φατέον οὖν, ἐχομένοις τῆς ἀσφαλείας, κατὰ Πίνδαρον, ὡς σῶμα μὲν πάντων ἕπεται θανάτῳ περισθενεῖ, ζῳὸν δʼ ἔτι λείπεται αἰῶνος εἴδωλον· τὸ γάρ ἐστι μόνον ἐκ θεῶν.
28.7Psykhē oradan gelir ve oraya döner; bedenle birlikte değil, bedenden olabildiğince ayrılıp uzaklaştığında, tamamen temizlenip etten arındığında ve saf olduğunda döner. Herakleitos'un dediği gibi, "kuru psykhē en iyisidir"; bulutu yaran şimşek gibi bedenden uçar. Bedenle yoğrulmuş, bedenle dolu psykhē ise ağır ve sisli bir buhar gibidir, tutuşması ve yükselmesi güçtür.
ἥκει γὰρ ἐκεῖθεν, ἐκεῖ δʼ ἄνεισιν, οὐ μετὰ σώματος, ἀλλʼ ἐὰν ὅτι μάλιστα σώματος ἀπαλλαγῇ καὶ διακριθῇ καὶ γένηται καθαρὸν παντάπασι καὶ ἄσαρκον καὶ ἁγνόν. αὕη γὰρ ψυχὴ ἀρίστη, καθʼ Ἡράκλειτον, ὥσπερ ἀστραπὴ νέφους διαπταμένη τοῦ σώματος. ἡ δὲ σώματι πεφυρμένη καὶ περίπλεως σώματος, οἷον ἀναθυμίασις ἐμβριθὴς καὶ ὁμιχλώδης, δυσέξαπτός ἐστι καὶ δυσανακόμιστος.
28.8Bu yüzden iyilerin bedenlerini tabiata aykırı olarak göğe göndermemeli; ama aretēlerin ve psykhēlerin, tabiata ve tanrısal adalete uygun olarak insandan kahramana, kahramandan daimōna, daimōndan da, tıpkı bir ayindeki gibi tamamen temizlenip arınırlarsa, ölümlü olan ve acı çeken her şeyden sıyrılarak, şehrin bir kanunuyla değil, gerçekten ve akla uygun olarak tanrılara yükseldiklerini, en güzel ve en kutlu gayeye eriştiklerini düşünmeliyiz.
οὐδὲν οὖν δεῖ τὰ σώματα τῶν ἀγαθῶν συναναπέμπειν παρὰ φύσιν εἰς οὐρανόν, ἀλλὰ τὰς ἀρετὰς καὶ τὰς ψυχὰς παντάπασιν οἴεσθαι κατὰ φύσιν καὶ δίκην θείαν ἐκ μὲν ἀνθρώπων εἰς ἥρωας, ἐκ δʼ ἡρώων εἰς δαίμονας, ἐκ δὲ δαιμόνων, ἂν τέλεον ὥσπερ ἐν τελετῇ καθαρθῶσι καὶ ὁσιωθῶσιν, ἅπαν ἀποφυγοῦσαι τὸ θνητὸν καὶ παθητικόν, οὐ νόμῳ πόλεως, ἀλλʼ ἀληθείᾳ καὶ κατὰ τὸν εἰκότα λόγον εἰς θεοὺς ἀναφέρεσθαι, τὸ κάλλιστον καὶ μακαριώτατον τέλος ἀπολαβούσας. # Bölüm 29
29.129. Bölüm
Romulus'un aldığı Quirinus adını kimileri "Enyalios" diye, kimileri "vatandaş" diye açıklar, çünkü vatandaşlara da Quirites derlerdi. Kimileri eskilerin mızrak ucuna ya da mızrağa curis dediğini söyler. Mızrak üstüne dikilmiş Hera heykeline Quiritis Hera derler; Regia'da dikili duran mızrağa Ares adını verirler, savaşta öne çıkanları da mızrakla ödüllendirirler. Bu yüzden Romulus'a Ares'e benzer, mızraklı bir tanrı olarak Quirinus denmiştir.
τὴν δὲ γενομένην ἐπωνυμίαν τῷ Ῥωμύλῳ τὸν Κυρῖνον οἱ μὲν Ἐνυάλιον προσαγορεύουσιν, οἱ δὲ πολίτην, ὅτι καὶ τοὺς πολίτας Κυρίτας ὠνόμαζον, οἱ δὲ τὴν αἰχμὴν ἢ τὸ δόρυ τοὺς παλαιοὺς κύριν ὀνομάζειν, καὶ Κυρίτιδος Ἥρας ἄγαλμα καλεῖν ἐπʼ αἰχμῆς ἱδρυμένον, ἐν δὲ τῇ Ῥηγίᾳ δόρυ καθιδρυμένον Ἄρεα προσαγορεύειν καὶ δόρατι τοὺς ἐν πολέμοις ἀριστεύοντας γεραίρειν· ὡς οὖν ἀρήιόν τινα τὸν Ῥωμύλον ἢ αἰχμητὴν θεὸν ὀνομασθῆναι Κυρῖνον.
29.2Onun için, kendi adıyla anılan Quirinalis tepesinde bir tapınak yapılmıştır. Öldüğü güne "Halkın Kaçışı" ve Capratinae Nonae denir, çünkü şehirden çıkıp Keçi Bataklığı'na kurban kesmeye inerler; keçiye capra derler. Kurbana giderken Marcus, Lucius, Gaius gibi pek çok yerli adı bağıra bağıra söylerler. Bu, o gün korku ve telaş içinde kaçarken birbirlerine seslenmelerinin taklididir.
ἱερὸν μὲν οὖν αὐτοῦ κατεσκευασμένον ἐστὶν ἐν τῷ λόφῳ τῷ Κυρίνᾳ προσαγορευομένῳ διʼ ἐκεῖνον· ᾗ δʼ ἡμέρᾳ μετήλλαξεν, ὄχλου φυγὴ καλεῖται καὶ νῶναι Καπρατῖναι διὰ τὸ θύειν εἰς τὸ τῆς αἰγὸς ἕλος ἐκ πόλεως κατιόντας· τὴν γὰρ αἶγα κάπραν ὀνομάζουσιν. ἐξιόντες δὲ πρὸς τὴν θυσίαν πολλὰ τῶν ἐπιχωρίων ὀνομάτων φθέγγονται μετὰ βοῆς, οἷον Μάρκου, Λουκίου, Γαΐου, μιμούμενοι τὴν τότε τροπὴν καὶ ἀνάκλησιν ἀλλήλων μετὰ δέους καὶ ταραχῆς.
29.3Ama bazılarına göre bu kaçışın değil, acelenin ve hızın taklididir; bunu şu olaya bağlarlar. Keltler Roma'yı alıp Camillus tarafından kovulduktan sonra şehir zayıflığından ötürü kolayca kendini toparlayamıyordu. Pek çok Latin, başlarında Livius Postumius olduğu hâlde ona karşı sefere çıktı. Postumius ordusunu Roma'nın yakınına yerleştirip bir haberci gönderdi: Latinler, sönmeye yüz tutmuş eski dostluk ve akrabalığı yeni evliliklerle iki soyu yeniden kaynaştırarak canlandırmak istiyordu.
ἔνιοι μέντοι τὸ μίμημα τοῦτό φασι μὴ φυγῆς, ἀλλʼ ἐπείξεως εἶναι καὶ σπουδῆς, εἰς αἰτίαν τοιαύτην ἀναφέροντες τὸν λόγον. ἐπεὶ Κελτοὶ τὴν Ῥώμην καταλαβόντες ἐξεκρούσθησαν ὑπὸ Καμίλλου, καὶ διʼ ἀσθένειαν ἡ πόλις οὐκέτι ῥᾳδίως ἑαυτὴν ἀνελάμβανεν, ἐστράτευσαν ἐπʼ αὐτὴν πολλοὶ τῶν Λατίνων, ἄρχοντα Λίβιον Ποστούμιον ἔχοντες. οὗτος δὲ καθίσας τὸν στρατὸν οὐ πρόσω τῆς Ῥώμης ἔπεμπε κήρυκα, βούλεσθαι λέγων τοὺς Λατίνους ἐκλιποῦσαν ἤδη τὴν παλαιὰν οἰκειότητα καὶ συγγένειαν ἐκζωπυρῆσαι, καιναῖς αὖθις ἀνακραθέντων ἐπιγαμίαις τῶν γενῶν.
29.4Romalılar pek çok bakire ve kocası olmayan kadın gönderirlerse, vaktiyle Sabinlerle olduğu gibi aralarında barış ve dostluk olacaktı. Bunu duyan Romalılar hem savaştan korktular hem de kadınları teslim etmenin esirlikten farkı olmadığını düşündüler. Çaresiz kalmışken, Philotis, kimine göre Tutola adlı bir hizmetçi, ikisini de yapmamalarını, bir hileyle hem savaştan hem de rehin vermekten kurtulmalarını önerdi.
ἂν οὖν πέμψωσι παρθένους τε συχνὰς καὶ γυναικῶν τὰς ἀνάνδρους, εἰρήνην ἔσεσθαι καὶ φιλίαν αὐτοῖς, ὡς ὑπῆρξε πρὸς Σαβίνους πρότερον ἐκ τῶν ὁμοίων. ταῦτʼ ἀκούσαντες οἱ Ῥωμαῖοι τόν τε πόλεμον ἐφοβοῦντο, καὶ τὴν παράδοσιν τῶν γυναικῶν οὐδὲν αἰχμαλωσίας ἐπιεικέστερον ἔχειν ἐνόμιζον. ἀποροῦσι δʼ αὐτοῖς θεράπαινα Φιλωτίς, ὡς δʼ ἔνιοι λέγουσι Τουτόλα καλουμένη, συνεβούλευσε μηδέτερα ποιεῖν, ἀλλὰ χρησαμένους δόλῳ διαφυγεῖν ἅμα τὸν πόλεμον καὶ τὴν ἐξομήρευσιν.
29.5Hile şuydu: Philotis ile birlikte güzel hizmetçileri hür kadınlar gibi süsleyip düşmana göndereceklerdi; gece Philotis bir meşale kaldıracak, Romalılar silahlarıyla gelip düşmana uykudayken saldıracaktı. Latinler de inandı, böyle yapıldı. Philotis bir yabani incir ağacından meşaleyi kaldırdı; arkasına perdeler ve örtüler germişti, öyle ki ışık düşmana görünmüyor, Romalılara görünüyordu.
ἦν δʼ ὁ δόλος, αὐτήν τε τὴν Φιλωτίδα καὶ σὺν αὐτῇ θεραπαινίδας εὐπρεπεῖς κοσμήσαντας ὡς ἐλευθέρας ἀποστεῖλαι πρὸς τοὺς πολεμίους· εἶτα νύκτωρ τὴν Φιλωτίδα πυρσὸν ἆραι, τοὺς δὲ Ῥωμαίους ἐπελθεῖν μετὰ τῶν ὅπλων καὶ χρήσασθαι κοιμωμένοις τοῖς πολεμίοις. ταῦτα δʼ ἐδρᾶτο πεισθέντων τῶν Λατίνων, καὶ τὸν πυρσὸν ἀνέσχεν ἡ Φιλωτὶς ἔκ τινος ἐρινεοῦ, περισχοῦσα προκαλύμμασι καὶ παραπετάσμασιν ὄπισθεν, ὥστε τοῖς πολεμίοις ἀόρατον εἶναι τὸ φῶς, τοῖς δὲ Ῥωμαίοις κατάδηλον.
29.6Romalılar ışığı görünce hemen koşarak çıktılar, acele ederken kapıların önünde birbirlerini adlarıyla çağırıp durdular. Düşmana ansızın saldırıp onu yendiler; bu bayramı işte zafer anısına kutlarlar. Bu nonae'ye Capratinae denmesi de Romalıların caprificus dediği yabani incir yüzündendir. Kadınlara şehrin dışında, incir dallarının gölgesinde yemek verirler; hizmetçiler dolaşıp sadaka toplar ve şakalaşır, sonra birbirlerine vurup taş atarlar; çünkü o zaman da Romalıların yanında yer alıp onlarla birlikte savaşmışlardı.
ὡς οὖν ἐπεῖδον, εὐθὺς ἐξῄεσαν ἐπειγόμενοι καὶ διὰ τὴν ἔπειξιν ἀλλήλους περὶ τὰς πύλας ἀνακαλοῦντες πολλάκις. ἐμπεσόντες δὲ τοῖς πολεμίοις ἀπροσδοκήτως καὶ κρατήσαντες, ἐπινίκιον ἄγουσι τὴν ἑορτήν. καὶ Καπρατῖναι μὲν αἱ νῶναι καλοῦνται διὰ τὸν ἐρινεόν, καπρίφικον ὑπὸ Ῥωμαίων ὀνομαζόμενον. ἑστιῶσι δὲ τὰς γυναῖκας ἔξω συκῆς κλάδοις σκιαζομένας· αἱ δὲ θεραπαινίδες ἀγείρουσι περιιοῦσαι καὶ παίζουσιν, εἶτα πληγαῖς καὶ βολαῖς λίθων χρῶνται πρὸς ἀλλήλας, ὡς καὶ τότε τοῖς Ῥωμαίοις παραγενόμεναι καὶ συναγωνισάμεναι μαχομένοις.
29.7Tarih yazarlarının çoğu bunu kabul etmez. Gerçekten de adları gündüz bağırmaları ve kurbana gider gibi Keçi Bataklığı'na yürümeleri önceki anlatıya daha uygun görünüyor; meğer ki her iki olay da farklı zamanlarda aynı günde olmuş olsun. Romulus'un elli dört yaşında, krallığının otuz sekizinci yılında insanlar arasından kaybolduğu söylenir.
ταῦτʼ οὐν πολλοὶ προσίενται τῶν συγγραφέων, ἀλλὰ καὶ τὸ μεθʼ ἡμέραν χρῆσθαι τῇ ἀνακλήσει τῶν ὀνομάτων καὶ τὸ πρὸς τὸ ἕλος τὸ τῆς αἰγὸς ὡς ἐπὶ θυσίαν βαδίζοντας ἔοικε τῷ προτέρῳ λόγῳ προστίθεσθαι μᾶλλον, εἰ μὴ νὴ Δία τῆς αὐτῆς ἡμέρας ἐν χρόνοις ἑτέροις ἀμφότερα τὰ πάθη συνέτυχε γενέσθαι. λέγεται δὲ Ῥωμύλος τέσσαρα μὲν ἔτη καὶ πεντήκοντα γεγονώς, ὄγδοον δὲ βασιλεύων ἐκεῖνο καὶ τριακοστόν, ἐξ ἀνθρώπων ἀφανισθῆναι.