Plutarkhos
Paralel Hayatlar: Numa
Νομᾶς
1.11. Bölüm
Kral Numa'nın yaşadığı dönem konusunda da şiddetli bir görüş ayrılığı vardır; oysa soy kütükleri baştan beri tam olarak ona kadar uzanıyor gibi görünmektedir. Ama Clodius adında biri, "Zamanların İncelenmesi" adlı kitabında —kitabın başlığı galiba buydu— o eski kayıtların Keltlerin şehre verdiği yıkımda yok olduğunu, şimdiki kayıtların ise, kendilerine yakışmayan bir soydan gelip ilk sülalelerin ve en ünlü evlerin arasına zorla girmek isteyenlere yaranmak isteyen kişilerce düzmece olarak kaleme alındığını ileri sürer.
ἔστι δὲ καὶ περὶ τῶν Νομᾶ τοῦ βασιλέως χρόνων, καθʼ οὓς γέγονε, νεανικὴ διαφορά, καίπερ ἐξ ἀρχῆς εἰς τοῦτον κατάγεσθαι τῶν στεμμάτων ἀκριβῶς δοκούντων. ἀλλὰ Κλώδιός τις ἐν ἐλέγχῳ χρόνων οὕτω γάρ πως ἐπιγέγραπται τὸ βιβλίον ἰσχυρίζεται τὰς μὲν ἀρχαίας ἐκείνας ἀναγραφὰς ἐν τοῖς Κελτικοῖς πάθεσι τῆς πόλεως ἠφανίσθαι, τὰς δὲ νῦν φαινομένας οὐκ ἀληθῶς συγκεῖσθαι διʼ ἀνδρῶν χαριζομένων τισὶν εἰς τὰ πρῶτα γένη καὶ τοὺς ἐπιφανεστάτους οἴκους ἐξ οὐ προσηκόντων εἰσβιαζομένοις.
1.2Numa'nın Pythagoras'ın dostu olduğu söylenir. Ama bazıları Numa'nın Yunan terbiyesinden hiç pay almadığını düşünür; ya tabiatça yetenekli ve aretē için kendi kendine yeten biriydi, ya da kralın terbiyesini Pythagoras'tan daha iyi bir barbara borçluydu. Başkaları ise Pythagoras'ın Numa'dan aşağı yukarı beş kuşak sonra yaşadığını, Numa'nın tanıdığı kişinin başka bir Pythagoras olduğunu söyler: Spartalı Pythagoras. Bu adam, Numa'nın üçüncü yılında krallığa geçtiği on altıncı Olimpiyat'ta koşuyu kazanmış, İtalya'da dolaşırken Numa'yla tanışmış ve yönetimi düzenlemesine yardım etmiştir. Lakon uygulamalarının birçoğu bu yüzden, Pythagoras'ın öğretmesiyle Roma âdetlerine karışmıştır. Ayrıca Numa, Sabin soyundandı; Sabinler de Lakedaimonluların kolonisi olduklarını ileri sürerler.
λεγομένου δὲ οὖν ὡς Νομᾶς γένοιτο Πυθαγόρου συνήθης, οἱ μὲν ὅλως ἀξιοῦσι μηδὲν Ἑλληνικῆς παιδεύσεως Νομᾷ μετεῖναι, καθάπερ ἢ φύσει δυνατὸν καὶ αὐτάρκη γενέσθαι πρὸς ἀρετὴν ἢ βελτίονι Πυθαγόρου βαρβάρῳ τινὶ τὴν τοῦ βασιλέως ἀποδοῦναι παίδευσιν οἱ δὲ Πυθαγόραν μὲν ὀψὲ γενέσθαι, τῶν Νομᾶ χρόνων ὁμοῦ τι πέντε γενεαῖς ἀπολειπόμενον,
Πυθαγόρου δὲ τὸν Σπαρτιάτην Ὀλύμπια νενικηκότα στάδιον ἐπὶ τῆς ἑκκαιδεκάτης Ὀλυμπιάδος, ἧς ἔτει τρίτῳ Νομᾶς εἰς τὴν βασιλείαν κατέστη, πλανηθέντα περὶ τὴν Ἰταλίαν συγγενέσθαι τῷ Νομᾷ καὶ συνδιακοσμῆσαι τὴν πολιτείαν, ὅθεν οὐκ ὀλίγα τοῖς Ῥωμαϊκοῖς ἐπιτηδεύμασι τῶν Λακωνικῶν ἀναμεμῖχθαι Πυθαγόρου διδάξαντος, ἄλλως δὲ Νομᾶς γένος μὲν ἦν ἐκ Σαβίνων, Σαβῖνοι δὲ βούλονται Λακεδαιμονίων ἑαυτοὺς ἀποίκους γεγονέναι.
1.4Zamanları kesin olarak belirlemek güçtür, özellikle de Olimpiyat kazananlarından çıkarılanları; çünkü söylendiğine göre Elisli Hippias onların listesini geç yayımlamıştır, hem de inanmayı zorunlu kılacak hiçbir dayanağı yoktu. Numa hakkında aktarılmaya değer olarak bize ulaşanları, uygun bir yerden başlayarak anlatalım.
τοὺς μὲν οὖν χρόνους ἐξακριβῶσαι χαλεπόν ἐστι, καὶ μάλιστα τοὺς ἐκ τῶν Ὀλυμπιονικῶν ἀναγομένους, ὧν τὴν ἀναγραφὴν ὀψέ φασιν Ἱππίαν ἐκδοῦναι τὸν Ἠλεῖον, ἀπʼ οὐδενὸς ὁρμώμενον ἀναγκαίου πρὸς πίστιν ἃ δὲ παρειλήφαμεν ἡμεῖς ἄξια λόγου περὶ Νομᾶ, διέξιμεν ἀρχὴν οἰκείαν λαβόντες.
2.12. Bölüm
Roma kurulalı otuz yedi yıl olmuştu, hâlâ Romulus krallık ediyordu. Bugün Nonae Caprotinae dedikleri ayın beşinci gününde Romulus şehrin önünde, Keçi Bataklığı denen yerin yanında kamu adına bir kurban kesiyordu; senato ve halkın çoğu orada bulunuyordu.
ἕβδομον ἐνιαυτὸν ἡ Ῥώμη καὶ τριακοστὸν ἤδη Ῥωμύλου βασιλεύοντος ᾠκεῖτο· πέμπτῃ δὲ ἱσταμένου μηνός, ἣν νῦν ἡμέραν νώνας Καπρατίνας καλοῦσι, θυσίαν τινὰ δημοτελῆ πρὸ τῆς πόλεως ὁ Ῥωμύλος ἔθυε περὶ τὸ καλούμενον Αἰγὸς ἕλος, καὶ παρῆν ἥ τε βουλὴ καὶ τοῦ δήμου τὸ πλεῖστον.
2.2Birden havada büyük bir değişiklik oldu, bulut rüzgâr ve fırtınayla yere indi. Öteki kalabalık korkup kaçışarak dağıldı, Romulus ise ortadan kayboldu; ne kendisi ne de ölüsü bulunabildi. Patrisyenler ağır bir şüpheye düştü. Halk arasında onlara karşı bir söz yayıldı: Krallıktan zaten bıkmışlar, gücü kendilerine geçirmek için kralı ortadan kaldırmışlar. Çünkü kral son zamanlarda onlara daha sert ve daha tek başına davranır görünüyordu.
ἐξαίφνης δὲ μεγάλης περὶ τὸν ἀέρα τροπῆς γενομένης καὶ νέφους ἐπὶ τὴν γῆν ἐρείσαντος ἅμα πνεύματι καὶ ζάλῃ, τὸν μὲν ἄλλον ὅμιλον ἐκπλαγέντα συνέβη φυγεῖν καὶ σκεδασθῆναι, τὸν δὲ Ῥωμύλον ἀφανῆ γενέσθαι, καὶ μήτε αὐτὸν ἔτι μήτε σῶμα τεθνηκότος εὑρεθῆναι, χαλεπὴν δὲ τινʼ ὑπόνοιαν ἅψασθαι τῶν πατρικίων, καὶ ῥυῆναι λόγον ἐν τῷ δήμῳ κατʼ αὑτῶν ὡς πάλαι βαρυνόμενοι τὸ βασιλεύεσθαι καὶ μεταστῆσαι τὸ κράτος εἰς αὑτοὺς θέλοντες ἀνέλοιεν τὸν βασιλέα, καὶ γάρ ἐδόκει τραχύτερον ἤδη προσφέρεσθαι καὶ μοναρχικώτερον αὐτοῖς.
2.3Bu şüpheyi, Romulus'u tanrı şerefine yükselterek, ölmediğini, daha üstün bir yazgıya kavuştuğunu söyleyerek yatıştırdılar. Ünlü bir adam olan Proculus, Romulus'u silahlarıyla göğe yükselirken gördüğüne, Quirinus diye anılmasını emreden sesini duyduğuna yemin etti.
ἀλλὰ ταύτην μὲν τὴν ὑποψίαν ἐθεράπευον εἰς θεῶν τιμὰς ἀνάγοντες ὡς οὐ τεθνηκότα τὸν Ῥωμύλον, ἀλλὰ κρείττονος ὄντα μοίρας· καὶ Πρόκλος, ἀνὴρ ἐπιφανής, διωμόσατο Ῥωμύλον ἰδεῖν εἰς οὐρανὸν σὺν τοῖς ὅπλοις ἀναφερόμενον, καὶ φωνῆς ἀκοῦσαι κελεύοντος αὐτὸν ὀνομάζεσθαι Κυρῖνον.
2.4Bu kez şehri, kral olarak seçilecek kişi yüzünden yeni bir kargaşa ve bölünme sardı. Sonradan gelenler ilk vatandaşlarla henüz tam kaynaşmamıştı; halkın içi hâlâ dalgalıydı, patrisyenler de aralarındaki anlaşmazlıktan birbirlerine şüpheyle bakıyordu. Bununla birlikte herkes krallıktan yanaydı; yalnız bir adam için değil, hükümdarı iki halktan hangisinin vereceği konusunda çekişip ayrılmışlardı. Romulus'la birlikte şehri ilk kuranlar, şehre ve ülkeye ortak olan Sabinlerin, kendilerini bunlara kabul edenlere zorla hükmetmesini kabul edilemez buluyordu. Sabinlerin de makul bir gerekçesi vardı: Kralları Tatius öldüğünde Romulus'a karşı ayaklanmamış, onun tek başına hükmetmesine izin vermişlerdi; şimdi hükümdarın kendilerinden olması gerektiğini söylüyorlardı. Kendilerinden üstün olanlara alttan gelip katılmış değillerdi; katılmakla da onları sayıca güçlendirip kendileriyle birlikte şehir itibarına yükseltmişlerdi. Bu yüzden bölünmüşlerdi.
ἑτέρα δὲ ταραχὴ καὶ στάσις κατελάμβανε τὴν πόλιν ὑπὲρ τοῦ μέλλοντος ἀποδειχθήσεσθαι βασιλέως, οὔπω τῶν ἐπηλύδων κομιδῇ τοῖς πρώτοις συγκεκραμένων πολίταις, ἀλλʼ ἔτι τοῦ τε δήμου πολλὰ κυμαίνοντος ἐν ἑαυτῷ καὶ τῶν πατρικίων ἐν ὑποψίαις ἐκ τοῦ διαφόρου πρὸς ἀλλήλους ὄντων, οὐ μὴν ἀλλὰ βασιλεύεσθαι μὲν ἐδόκει πᾶσιν, ἤρισαν δὲ καὶ διέστησαν οὐχ ὑπὲρ ἀνδρὸς μόνον, ἀλλὰ καὶ γένους, ὁπότερον παρέξει τὸν ἡγεμόνα, καὶ γάρ οἱ μετὰ Ῥωμύλου·
πρῶτοι συνοικίσαντες τὴν πόλιν οὐκ ἀνασχετὸν ἐποιοῦντο πόλεως καὶ χώρας τοὺς Σαβίνους μεταλαβόντας ἄρχειν βιάζεσθαι τῶν ἐπὶ ταῦτα δεξαμένων, καὶ τοῖς Σαβίνοις ἦν τις εὐγνώμων λόγος, ἐπεὶ Τατίου τοῦ βασιλέως αὑτῶν ἀποθανόντος οὐκ ἐστασίασαν πρὸς Ῥωμύλον, ἀλλʼ εἴασαν ἄρχειν μόνον, αὖθις ἀξιούντων τὸν ἄρχοντα γενέσθαι παρʼ αὑτῶν, οὔτε γάρ ἐκ ταπεινοτέρων κρείττοσι προσγενέσθαι, καὶ προσγενόμενοι πλήθει τε ῥῶσαι καὶ προαγαγεῖν εἰς ἀξίωμα πόλεως ἐκείνους μεθʼ ἑαυτῶν, ὑπὲρ μὲν οὖν τούτων ἐστασίαζον.
2.6Yönetim askıda kaldığı için bu bölünme anarşiden bir karışıklık çıkarmasın diye yüz elli patrisyen sırayla kral alametlerini takıp tanrılara âdet olan kurbanları kesmeye ve gecenin altı, gündüzün altı saati işlere bakmaya karar verdi.
ὅπως δὲ μὴ σύγχυσιν ἐκ τῆς ἀναρχίας ἡ στάσις ἀπεργάσεται, μετεώρου τοῦ πολιτεύματος ὄντος, ἔταξαν οἱ πατρίκιοι, πεντήκοντα καὶ ἑκατὸν ὄντων αὑτῶν, ἕκαστον ἐν μέρει τοῖς βασιλικοῖς παρασήμοις κοσμούμενον θύειν τε τοῖς θεοῖς τὰ νενομισμένα καὶ χρηματίζειν ἓξ μὲν ὥρας τῆς νυκτός, ἓξ δὲ τῆς ἡμέρας.
2.7Zamanın böyle paylaşılması yöneticiler arasında eşitlik için iyi görünüyordu; iktidarın el değiştirmesi de halkın kıskançlığını ortadan kaldırıyordu, çünkü halk aynı gün ve gece aynı kişinin kralken sıradan bir vatandaş olduğunu görüyordu. Bu yönetim biçimine Romalılar interregnum derler.
καὶ γὰρ ἡ διανομὴ τῶν καιρῶν ἑκατέρου πρὸς ἱσότητα καλῶς ἔχειν ἐδόκει τοῖς ἄρχουσι, καὶ πρὸς τὸν δῆμον ἡ μεταβολὴ τῆς ἐξουσίας ἀφαιρεῖν τὸν φθόνον, ὁρῶντα τῆς αὐτῆς ἡμέρας καὶ νυκτὸς τὸν αὐτὸν ἰδιώτην ἐκ βασιλέως γινόμενον. τὸ δὲ σχῆμα τοῦτο τῆς ἀρχῆς μεσοβασιλείαν Ῥωμαῖοι καλοῦσιν.
3.13. Bölüm
Böyle ılımlı ve kırmadan yönetiyor görünmelerine rağmen şüphelere ve gürültülere maruz kaldılar. Yönetimi oligarşiye çevirdikleri, devleti kendi aralarında elden ele dolaştırdıkları, kral istemedikleri söyleniyordu. Bunun üzerine iki taraf anlaştı: Taraflardan biri, ötekinin içinden bir kral seçecekti.
ἀλλὰ καίπερ οὕτω πολιτικῶς καὶ ἀνεπαχθῶς ἀφηγεῖσθαι δοκοῦντες, ὑπονοίαις καὶ θορύβοις περιέπιπτον, ὡς μεθιστάντες εἰς ὀλιγαρχίαν τὰ πράγματα καὶ διαπαιδαγωγοῦντες ἐν σφίσιν αὐτοῖς τὴν πολιτείαν, βασιλεύεσθαι δὲ οὐκ ἐθέλοιεν. ἐκ τούτου συνέβησαν ἀμφότεραι πρὸς ἀλλήλας αἱ στάσεις, ὥστε τὴν ἑτέραν ἐκ τῆς ἑτέρας ἀποδεῖξαι βασιλέα·
3.2Çünkü böylece hem o anki rekabet en iyi şekilde sona erecek, hem seçilen kişi her iki tarafa da eşit davranacaktı; bir tarafı kendisini seçtikleri için sevecek, öbürüne soydaşlık yüzünden yakın olacaktı. Sabinler seçimi önce Romalılara bıraktı. Romalılar, bir Romalının Sabinlerce seçilmesindense kendilerinin bir Sabin seçmesini daha uygun buldular.
μάλιστα γάρ ἂν οὕτως ἔν τε τῷ παρόντι παύσασθαι τὴν φιλονεικίαν, καὶ τὸν ἀποδειχθέντα πρὸς ἀμφοτέρους ἴσον γενέσθαι, τοὺς μὲν ὡς ἑλομένους ἀγαπῶντα, τοῖς δὲ εὔνουν ὄντα διὰ συγγένειαν, ἐπιτρεψάντων δὲ προτέροις τοῖς Ῥωμαίοις τῶν Σαβίνων τὴν αἵρεσιν, ἔδοξε μᾶλλον ἑλέσθαι Σαβῖνον αὐτοὺς ἀποδείξαντας ἢ παρασχεῖν Ῥωμαῖον ἐκείνων ἑλομένων.
3.3Kendi aralarında görüşüp Sabinlerden Numa Pompilius'u gösterdiler. Numa, Roma'ya göç edenlerden değildi, ama aretē'siyle herkesçe öylesine tanınıyordu ki adı anılınca Sabinler onu seçenlerden daha büyük bir istekle kabul etti. Kararı halka bildirdikten sonra her iki taraftan ileri gelenleri ortak elçiler olarak adama gönderdiler, gelip krallığı almasını rica edeceklerdi.
καὶ βουλευσάμενοι καθʼ ἑαυτοὺς ἀποδεικνύουσιν ἐκ Σαβίνων Νομᾶν Πομπίλιον, ἄνδρα τῶν μὲν εἰς Ῥώμην ἀπῳκισμένων οὐ γενόμενον. γνώριμον δ’ οὕτω διʼ ἀρετὴν ὄντα πᾶσιν ὥστε τῶν ἑλομένων προθυμότερον ὀνομασθέντος αὐτοῦ δέξασθαι τοὺς Σαβίνους, φράσαντες οὖν τῷ δήμῳ τὰ δεδογμένα, πρέσβεις ἐκπέμπουσι πρὸς τὸν ἄνδρα κοινῇ τοὺς πρωτεύοντας ἀπʼ ἀμφοτέρων, ἥκειν δεησομένους καὶ παραλαβεῖν τὴν βασιλείαν.
3.4Numa, Sabinlerin ünlü şehri Cures'liydi; Romalılar kendilerine katılan Sabinlerle birlikte kendilerine bu şehirden ötürü Quirites adını vermişlerdi. Saygın bir adam olan Pompon'un oğluydu, dört kardeşin en küçüğüydü. İlahi bir tesadüfle, Romulus ve arkadaşlarının Roma'yı kurduğu gün doğmuştu: Mayıs kalendalarından on bir gün önce.
ἦν δὲ πόλεως μὲν ὁ Νομᾶς ἐπιφανοῦς ἐν Σαβίνοις τῆς Κύρεων, ἀφʼ ἧς καὶ Κυρίτας Ῥωμαῖοι σφᾶς αὐτοὺς ἅμα τοῖς ἀνακραθεῖσι Σαβίνοις προσηγόρευσαν, υἱὸς δὲ Πόμπωνος, ἀνδρὸς εὐδοκίμου, τεσσάρων ἀδελφῶν νεώτατος· ἡμέρᾳ δὲ γεγονὼς κατὰ δή τινα θείαν τύχην ἐν ᾗ τὴν Ῥώμην ἔκτισαν οἱ περὶ Ῥωμύλον αὕτη δὲ ἐστι πρὸ δεκαμιᾶς καλανδῶν Μαΐων.
3.5Karakteri tabiatça her türlü aretē'ye iyi yoğrulmuştu; kendini terbiyeyle, zahmete katlanarak ve felsefeyle daha da yumuşatmıştı. Yalnız psykhē'nin ayıplanan hâllerini değil, barbarlar arasında itibar gören zorbalığı ve açgözlülüğü de ortadan kaldırmış, gerçek cesaretin arzuları kendi içinde logos ile hapsetmek olduğunu düşünmüştü.
φύσει δὲ πρὸς πᾶσαν ἀρετὴν εὖ κεκραμένος τὸ ἦθος, ἔτι μᾶλλον αὑτὸν ἐξημέρωσε διὰ παιδείας καὶ κακοπαθείας καὶ φιλοσοφίας, οὐ μόνον τὰ λοιδορούμενα πάθη τῆς ψυχῆς, ἀλλὰ καὶ τὴν εὐδοκιμοῦσαν ἐν τοῖς βαρβάροις βίαν καὶ πλεονεξίαν ἐκποδὼν ποιησάμενος, ἀνδρείαν δὲ ἀληθῆ τὴν ὑπὸ λόγου τῶν ἐπιθυμιῶν ἐν αὑτῷ κάθειρξιν ἡγούμενος.
3.6Bu yüzden evinden her türlü lüksü ve gösterişi kovmuş, her vatandaş ve yabancıya kendini kusursuz bir hâkim ve danışman olarak sunmuştu. Boş zamanını zevklere ve para kazanmaya değil, tanrılara hizmete ve onların tabiatı ile gücü üzerine logos yoluyla temaşaya ayırıyordu. Büyük bir ad ve şöhret kazanmıştı; öyle ki Roma'da Romulus'la birlikte krallık yapan Tatius, tek kızı Tatia için onu damat olarak seçti.
ἐκ δὲ τούτου πᾶσαν οἴκοθεν ἅμα τρυφὴν καὶ πολυτέλειαν ἐξελαύνων, παντὶ δὲ πολίτῃ καὶ ξένῳ χρῆσθαι παρέχων ἑαυτὸν ἄμεμπτον δικαστὴν καὶ σύμβουλον, αὐτὸς δ’ ἑαυτῷ σχολάζοντι χρώμενος οὐδὲν πρὸς ἡδυπαθείας καὶ πορισμούς, ἀλλὰ θεραπείαν θεῶν καὶ θεωρίαν διὰ λόγου φύσεώς τε αὐτῶν καὶ δυνάμεως, ὄνομα μέγα καὶ δόξαν εἶχεν, ὥστε καὶ Τάτιον τὸν ἐν Ῥώμῃ συμβασιλεύσαντα Ῥωμύλῳ, μιᾶς αὐτῷ θυγατρὸς οὔσης Τατίας, ποιήσασθαι γαμβρὸν ἐκεῖνον.
3.7Ama bu evlilikle başı dönüp kayınpederinin yanına taşınmadı; yaşlı babasına bakarak Sabinler arasında kaldı. Tatia da Roma'da babası sayesinde görebileceği şeref ve şöhrete, sıradan bir vatandaş olan kocasının sessiz hayatını yeğledi. Söylendiğine göre evliliğin on üçüncü yılında öldü.
οὐ μὴν ἐπήρθη γε τῷ γάμῳ μετοικίσασθαι πρὸς τὸν πενθερόν, ἀλλʼ αὐτοῦ περιέπων πατέρα γηραιὸν ἐν Σαβίνοις ὑπέμενεν, ἅμα καὶ τῆς Τατίας ἑλομένης τὴν τοῦ ἀνδρὸς ἰδιωτεύοντος ἡσυχίαν πρὸ τῆς ἐν Ῥώμῃ διὰ τὸν πατέρα τιμῆς καὶ δόξης, αὕτη μὲν οὖν λέγεται τρίτῳ καὶ δεκάτῳ μετὰ τὸν γάμον ἔτει τελευτῆσαι.
4.14. Bölüm
Numa şehir hayatını bırakıp çoğunlukla kırda kalmak, tek başına dolaşmak istedi; hayatını tanrıların korularında, kutsal çayırlarda ve ıssız yerlerde geçiriyordu. Tanrıça hakkındaki söylenti de özellikle buradan doğdu: Numa insanların arasındaki hayatı bir ruh sıkıntısı ya da şaşkınlık yüzünden terk etmiş değildi.
ὁ δὲ Νομᾶς ἐκλείπων τὰς ἐν ἄστει διατριβὰς ἀγραυλεῖν τὰ πολλὰ καὶ πλανᾶσθαι μόνος ἤθελεν, ἐν ἄλσεσι θεῶν καὶ λειμῶσιν ἱεροῖς καὶ τόποις ἐρήμοις ποιούμενος τὴν δίαιταν. ὅθεν οὐχ ἥκιστα τὴν ἀρχὴν ὁ περὶ τῆς θεᾶς ἔλαβε λόγος, ὡς ἄρα Νομᾶς ἐκεῖνος οὐκ ἀδημονίᾳ τινὶ ψυχῆς καὶ πλάνῃ τὸν μετὰ ἀνθρώπων ἀπολέλοιπε βίον,
4.2Daha ağırbaşlı bir arkadaşlık tatmış, tanrısal bir evliliğe layık görülmüş, kendisini seven daimōn Egeria ile birlikte yaşayarak mesut bir insan ve ilahi konularda bilgili biri olmuştu. Bunun Frigyalıların Attis, Bithynialıların Herodotos, Arkadyalıların Endymion hakkında, başkalarının da başka mesut ve tanrı sevgilisi sayılan kişiler hakkında benimseyip sevdikleri pek eski mitlere benzediği açıktır.
ἀλλὰ σεμνοτέρας γεγευμένος ὁμιλίας καὶ γάμων θείων ἠξιωμένος, Ἠγερίᾳ δαίμονι συνὼν ἐρώσῃ καὶ συνδιαιτώμενος, εὐδαίμων ἀνήρ καὶ τὰ θεῖα πεπνυμένος γέγονεν. ὅτι μὲν οὖν ταῦτα πολλοῖς τῶν πάνυ παλαιῶν μύθων ἔοικεν, οὓς οἱ Φρύγες τε περὶ Ἄττεω καὶ Βιθυνοὶ περὶ Ἡροδότου καὶ περὶ Ἐνδυμίωνος Ἀρκάδες ἄλλοι τε περὶ ἄλλων εὐδαιμόνων δή τινων καὶ θεοφιλῶν γενέσθαι δοκούντων παραλαβόντες ἠγάπησαν, οὐκ ἄδηλόν ἔστι.
4.3Tanrının at ya da kuş dostu değil insan dostu olması, bu yüzden üstün iyilerle birlikte olmak istemesi, dindar ve itidalli bir adamla arkadaşlığı küçümsememesi akla uygundur. Ama bir tanrının ya da daimōn'un insan bedeni ve güzelliğiyle ortaklığı ve bundan hoşlanması olduğuna inanmak güçtür.
καί που λόγον ἔχει τὸν θεόν, οὐ φίλιππον οὐδὲ φίλορνιν, ἀλλὰ φιλάνθρωπον ὄντα, τοῖς διαφερόντως ἀγαθοῖς ἐθέλειν συνεῖναι, καὶ μὴ δυσχεραίνειν μηδὲ ἀτιμάζειν ἀνδρὸς ὁσίου καὶ σώφρονος ὁμιλίαν. ὡς δὲ καὶ σώματος ἀνθρωπίνου καὶ ὥρας ἐστί τις θεῷ καὶ δαίμονι κοινωνία καὶ χάρις, ἔργον ἤδη καὶ τοῦτο πεισθῆναι.
4.4Oysa Mısırlılar, inandırıcı biçimde şöyle bir ayrım yapar: Bir kadına tanrının ruhunun yaklaşması ve ona doğumun bazı başlangıçlarını koyması imkânsız değildir, ama erkeğin tanrıyla birleşmesi ve bedence ilişkisi olamaz. Bunlar birleşenin, birleştiğine eşit ortaklığı karşılık olarak verdiğini bilmezler. Bununla birlikte tanrının insanla dostluğu ve bu dostluk üzerine söylenen, insan karakterine ve aretē'ye özen göstermeye yönelen aşk uygun görülebilir.
καίτοι δοκοῦσιν οὐκ ἀπιθάνως Αἰγύπτιοι διαιρεῖν ὡς γυναικὶ μὲν οὐκ ἀδύνατον πνεῦμα πλησιάσαι θεοῦ καί τινας ἐντεκεῖν ἀρχὰς γενέσεως, ἀνδρὶ δὲ οὐκ ἔστι σύμμιξις πρὸς θεὸν οὐδὲ ὁμιλία σώματος. ἀγνοοῦσι δὲ ὅτι τὸ μιγνύμενον ᾧ μίγνυται τὴν ἴσην ἀνταποδίδωσι κοινωνίαν. οὐ μὴν ἀλλὰ φιλίαν γε πρὸς ἄνθρωπον εἶναι θεῷ καὶ τὸν ἐπὶ ταύτῃ λεγόμενον ἔρωτα καὶ φυόμενον εἰς ἐπιμέλειαν ἤθους καὶ ἀρετῆς, πρέπον ἂν εἴη.
4.5Phorbas'ın, Hyakinthos'un ve Admetos'un Apollon'un sevdikleri olduğunu anlatanlar da yanılmaz; Sikyonlu Hippolytos da öyledir. Dediklerine göre o Sikyon'dan Kirrha'ya her geçişinde Pythia, tanrı bunu hissedip seviniyormuş gibi şu heroik dizeyi söylerdi:
İşte yine Hippolytos'un sevgili başı denize açılıyor.
καὶ οὐ πλημμελοῦσιν οἱ τὸν Φόρβαντα καὶ τὸν Ὑάκινθον καὶ τὸν Ἄδμητον ἐρωμένους Ἀπόλλωνος γεγονέναι μυθολογοῦντες, ὥσπερ αὖ καὶ τὸν Σικυώνιον Ἱππόλυτον, ᾧ δὴ καί φασιν, ὁσάκις τύχοι διαπλέων εἰς Κίρραν ἐκ Σικυῶνος, τὴν Πυθίαν, οἷον αἰσθανομένου τοῦ θεοῦ καὶ χαίροντος, ἀποθεσπίζειν τόδε τὸ ἡρῷον καὶ δ’ αὖθʼ Ἱππολύτοιο φίλον κάρα εἰς ἅλα βαίνει.
4.6Pan'ın da Pindaros'u ve şiirlerini sevdiği anlatılır. Archilokhos'a ve Hesiodos'a da öldüklerinde Musalar yüzünden ilahi bir şeref verilmiştir. Sophokles sağken Asklepios'un onun evine konuk olduğu anlatılır, bugüne kadar bunun birçok kanıtı korunmuştur. Söylendiğine göre öldüğünde de gömülmesini başka bir tanrı sağlamıştır.
Πινδάρου δὲ καὶ τῶν μελῶν ἐραστὴν γενέσθαι τὸν Πᾶνα μυθολογοῦσιν. ἀπέδωκε δέ τινα τιμὴν καὶ Ἀρχιλόχῳ καὶ Ἡσιόδῳ τελευτήσασι διὰ τὰς Μούσας τὸ δαιμόνιον. Σοφοκλεῖ δὲ καὶ ζῶντι τὸν Ἀσκληπιὸν ἐπιξενωθῆναι λόγος ἐστὶ πολλὰ μέχρι δεῦρο διασώζων τεκμήρια, καὶ τελευτήσαντι τυχεῖν ταφῆς ἄλλος θεός, ὡς λέγεται, παρέσχεν.
4.7Bunları bu kişiler için kabul edip Zaleukos, Minos, Zoroastres, Numa ve Lykurgos gibi krallıkları yöneten ve yönetimleri düzenleyen adamlarla ilahi gücün buluştuğuna inanmamak yakışır mı? Yoksa tanrıların bu adamlarla ciddi olarak, en iyi şeyleri öğretmek ve öğütlemek için görüşmesi, şairlerle ve lir eşliğinde şakıyanlarla ise —bu olduysa— eğlenmek için görüşmesi mi akla uygundur?
ἆρα οὖν ἄξιὸν ἔστι, ταῦτα συγχωροῦντας ἐπὶ τούτων, ἀπιστεῖν εἰ Ζαλεύκῳ καὶ Μίνῳ καὶ Ζωροάστρῃ καὶ Νομᾷ καὶ Λυκούργῳ βασιλείας κυβερνῶσι καὶ πολιτείας διακοσμοῦσιν εἰς τὸ αὐτὸ ἐφοίτα τὸ δαιμόνιον, ἢ τούτοις μὲν εἰκὸς ἔστι καὶ σπουδάζοντας θεοὺς ὁμιλεῖν ἐπὶ διδασκαλίᾳ καὶ παραινέσει τῶν βελτίστων, ποιηταῖς δὲ καὶ λυρικοῖς μινυρίζουσιν, εἴπερ ρ ἄρα, χρῆσθαι παίζοντας;
4.8Başka türlü diyen varsa, Bakkhylides'in dediği gibi, yol geniştir. Çünkü Lykurgos, Numa ve benzeri adamlar hakkında söylenen öteki görüşte de kötü bir şey yoktur: Zaptı güç ve hoşnut edilmesi zor kitleleri zapt etmek, yönetimlere büyük yenilikler getirmek için kendilerine tanrıdan gelen bir şöhret edinmişler; bu da kendisine karşı bu rolü oynadıkları kimseler için kurtuluş olmuştur.
εἰ δὲ λέγει τις ἄλλως, κατὰ Βακχυλίδην, πλατεῖα κέλευθος. οὐδὲ γὰρ ἅτερος λόγος ἔχει τι φαῦλον, ὃν περὶ Λυκούργου καὶ Νομᾶ καὶ τοιούτων ἄλλων ἀνδρῶν λέγουσιν, ὡς δυσκάθεκτα καὶ δυσάρεστα πλήθη χειρούμενοι καὶ μεγάλας ς ἐπιφέροντες ταῖς πολιτείαις καινοτομίας, προσεποιήσαντο τὴν ἀπὸ τοῦ θεοῦ δόξαν, αὐτοῖς ἐκείνοις πρὸς οὓς ἐσχηματίζοντο σωτήριον οὖσαν.
5.15. Bölüm
Numa kırkıncı yaşını sürerken Roma'dan elçiler krallığa davet için geldi. Konuşmayı, daha önce halkın ikisinden birini kral seçeceği beklenen Proculus ile Velesus yaptı; çünkü Romulus'un halkı daha çok Proculus'a, Tatius'unki Velesus'a bağlıydı. Kısa konuştular, Numa'nın bu talihi sevinçle karşılayacağını sanıyorlardı.
ἀλλὰ γὰρ ἔτος ἤδη διατελοῦντι τῷ Νομᾷ τεσσαρακοστὸν ἧκον ἀπὸ Ῥώμης οἱ πρέσβεις παρακαλοῦντες ἐπὶ τὴν βασιλείαν. τοὺς δὲ λόγους ἐποιήσατο Πρόκλος καὶ Οὐέλεσος, ὧν πρότερον ἐπίδοξος ἦν ὁ δῆμος αἱρήσεσθαι τὸν ἕτερον βασιλέα, Πρόκλῳ μὲν τῶν Ῥωμύλου λαῶν, Οὐελέσῳ δὲ τῶν Τατίου μάλιστα προσεχόντων. οὗτοι μὲν οὖν βραχέα διελέχθησαν, οἰόμενοι τῷ Νομᾷ τὴν συντυχίαν ἀσπαζομένῳ γεγονέναι·
5.2Ama anlaşılan iş kolay değildi. Hayatını sükûnet ve barış içinde geçirmiş bir adamı, bir bakıma savaştan doğup savaşla büyümüş bir şehrin başına geçmeye ikna etmek için çok söz ve ricaya gerek vardı. Babasının ve akrabalarından Marcius'un yanında şöyle dedi: İnsan hayatındaki her değişiklik tehlikelidir. Yeterli olan hiçbir şeyi eksik olmayan, sahip olduklarından şikâyet etmesi için hiçbir sebep bulunmayan birini, akılsızlıktan başka hiçbir şey alışkın olduğu şeylerden koparamaz. Alışkın olunan şeyler başka hiçbir üstünlükleri olmasa bile belirsiz şeylerden daha sağlam olmalarıyla üstündür. Üstelik krallığın ne olduğu belirsiz de değildir; Romulus'un başına gelenlerden bu anlaşılabilir. Kendisi ortağı Tatius'a suikast düzenlediği kötü şöhretini kazanmış, onun eşitlerine de onu ortadan kaldırdıkları kötü şöhretini getirmiştir. Üstelik bu kişiler Romulus'u tanrı oğlu diye anlatır, ilahi bir beslenmeden ve bebekken inanılmaz bir kurtuluştan söz eder. Bense ölümlü bir soydan geliyorum; beni besleyip eğitenler de tanımadığınız insanlar değil.
ἦν δ’ οὐ μικρόν, ὡς ἔοικεν, ἔργον, ἀλλὰ καὶ λόγων πολλῶν καὶ δεήσεως τὸ πεῖσαι καὶ μεταστῆσαι γνώμην ἀνδρὸς ἐν ἡσυχία καὶ εἰρήνῃ βεβιωκότος εἰς ἀρχὴν πόλεως τρόπον τινὰ καὶ γεγενημένης πολέμῳ καὶ συνηυξημένης. ἔλεγεν οὖν τοῦ τε πατρὸς αὐτοῦ παρόντος καὶ Μαρκίου, τῶν συγγενῶν ἑνός, ὡς πᾶσα μὲν ἀνθρωπίνου βίου μεταβολὴ σφαλερὸν ᾧ δὲ μήτʼ ἄπεστί τι τῶν ἱκανῶν μήτε μεμπτόν ἐστι τῶν παρόντων, τοῦτον οὐδὲν ἄλλο πλὴν ἄνοια μετακοσμεῖ καὶ μεθίστησιν ἐκ τῶν συνήθων οἷς κἂν εἰ μηδὲν ἕτερον προσείη,
τῷ βεβαιοτέρῳ διαφέρει τῶν ἀδήλων, ἀλλʼ οὐδὲ ἄδηλα τὰ τῆς βασιλείας τοῖς Ῥωμύλου τεκμαιρομένῳ παθήμασιν, ὡς πονηρὰν μὲν αὐτὸς ἔλαβε δόξαν ἐπιβουλεῦσαι τῷ συνάρχοντι Τατίῳ, πονηρὰν δὲ τοῖς ὁμοτίμοις περιεποίησεν ὡς ἀνῃρημένος ὑπʼ αὐτῶν, καίτοι Ῥωμύλον μὲν οὗτοι παῖδα θεῶν ὑμνοῦσι φήμαις, καὶ τροφήν τινα δαιμόνιον αὐτοῦ καὶ σωτηρίαν ἄπιστον ἔτι νηπίου λέγουσιν ἐμοὶ δὲ καὶ γένος θνητόν ἐστι καὶ τροφὴ καὶ παίδευσις ὑπʼ ἀνθρώπων ὧν οὐκ ἀγνοεῖτε γεγενημένη·
5.4Karakterimde övülen şeyler, kral olacak bir adamdan uzak şeylerdir: Bol sükûnet, iş güçten uzak sözlerle meşguliyet, barışa ve savaşsız işlere, tanrıları onurlandırmak ve dostça görüşmek için bir araya gelip kalan zamanda kendi başına tarla süren ya da hayvan otlatan insanlara içimde büyüyen şu güçlü sevgi.
τὰ δ’ ἐπαινούμενα τοῦ τρόπου βασιλεύειν πόρρω μέλλοντος ἀνδρός, ἡσυχία τε πολλὴ καὶ διατριβὴ περὶ λόγους ἀπράγμονας, ὅ τε δεινὸς οὗτος καὶ σύντροφος εἰρήνης ἔρως καὶ πραγμάτων ἀπολέμων καὶ ἀνθρώπων ἐπὶ τιμῇ θεῶν καὶ φιλοφροσύναις εἰς τὸ αὐτὸ συνιόντων, τὰ δὲ ἄλλα καθʼ ἑαυτοὺς γεωργούντων ἢ νεμόντων.
5.5Oysa ey Romalılar, Romulus size istemediğiniz birçok savaş bırakmış olabilir; bunlara karşı koymak için şehrin deneyimli ve güçlü bir krala ihtiyacı vardır. Halkta talihin de etkisiyle bu işe büyük bir alışkanlık ve istek yerleşmiştir; büyümek ve başkalarına hükmetmek istediği de kimseye gizli değildir. Dolayısıyla kral değil, komutan isteyen bir şehre tanrılara hizmet etmeyi, adalete saygı duymayı, şiddetten ve savaştan nefret etmeyi öğretmem gülünç olurdu.
ὑμῖν δέ, ὦ Ῥωμαῖοι, πολλοὺς μὲν ἴσως ἀβουλήτους ἀπολέλοιπε πολέμους Ῥωμύλος, οἷς ἀντερείδοντος ἡ πόλις ἐμπείρου δεῖται βασιλέως καὶ ἀκμάζοντος· πολλὴ δὲ καὶ συνήθεια καὶ προθυμία διʼ εὐτυχίαν γέγονε τῷ δήμῳ, καὶ οὐδένα λέληθεν αὔξεσθαι καὶ κρατεῖν ἑτέρων βουλόμενος, ὥστε καὶ γέλως ἂν εἴη τἀμά, θεραπεύοντος θεούς, καὶ δίκην τιμᾶν, βίαν δὲ καὶ πόλεμον ἐχθαίρειν διδάσκοντος πόλιν στρατηλάτου μᾶλλον ἢ βασιλέως δεομένην.
6.16. Bölüm
Adam bu sözlerle krallığı reddedince Romalılar yalvarmaya başladı; onları yeniden bölünmeye ve iç savaşa düşürmemesini, iki tarafın birleşebileceği başka kimse olmadığını söylüyorlardı. Onlar çekilince babası ve Marcius baş başa kalıp Numa'yı bu büyük ve ilahi hediyeyi kabul etmeye ikna etmeye çalıştı.
τοιούτοις λόγοις ἀφοσιουμένου τὴν βασιλείαν τοῦ ἀνδρός, οἵ τε Ῥωμαῖοι πᾶσαν ἐποιοῦντο σπουδὴν ἀντιβολοῦντες καὶ δεόμενοι μὴ σφᾶς αὖθις εἰς στάσιν ἐμβαλεῖν καὶ πόλεμον ἐμφύλιον, οὐκ ὄντος ἑτέρου πρὸς ὃν ἀμφότεραι συννεύσουσιν αἱ στάσεις, ὅ τε πατήρ καὶ ὁ Μάρκιος ἐκείνων μεταστάντων ἰδίᾳ προσκείμενοι τὸν Νομᾶν ἔπειθον δέχεσθαι μέγα καὶ θεῖον δῶρον.
6.2"Kendi kendine yettiğin için zenginliğe ihtiyacın yoksa, aretē'den gelen daha üstün bir şöhretin olduğu için yönetim ve iktidar şöhretine imrenmiyorsan bile krallığı tanrıya bir hizmet say. İçindeki bunca adaleti yatıp boş kalmaktan kurtaran odur. Bu görevden kaçma. O, akıllı bir adam için güzel ve büyük işlerin alanıdır; orada tanrılara görkemli hizmet edilir, insanlar da hükmedenin etkisiyle en kolay ve en hızlı şekilde dindarlığa doğru yumuşatılır. Bu insanlar yabancı bir önder olan Tatius'u da sevdiler, Romulus'un hatırasını da tanrıya layık şereflerle yücelttiler. Kim bilir, galip halk da savaştan bıkmış olabilir; zaferlerden ve ganimetlerden doymuş, iyi düzen ve barış için yumuşak, adalet dostu bir önder arıyor olabilir. Savaşa bütünüyle hâkim olamayacak ve delice bağlılarsa bile dizginleri elinde tutup onların hevesini başka yöne çevirmek, vatanın ve bütün Sabin halkı için de büyüyen, güçlü bir şehirle iyi niyet ve dostluk bağı olmak daha iyi olmaz mı?"
εἰ δὲ αὐτὸς οὔτε πλούτου δέῃ διʼ αὐτάρκειαν οὔτε δόξαν ἀρχῆς καὶ δυναστείας ἐζήλωκας κρείσσονα τὴν ἀπʼ ἀρετῆς ἔχων, ἀλλʼ ὑπηρεσίαν γε θεοῦ τὸ βασιλεύειν ἡγούμενος, ὅς γε ἀνίστησι καὶ οὐκ ἐᾷ κεῖσθαι καὶ ἀργεῖν τὴν ἐν σοὶ τοσαύτην δικαιοσύνην, μὴ φεῦγε μηδὲ ἀποδίδρασκε τὴν ἀρχήν, ἀνδρὶ φρονίμῳ πράξεων καλῶν καὶ μεγάλων οὖσαν χώραν, ἐν ᾗ καὶ θεραπεῖαι θεῶν μεγαλοπρεπεῖς εἰσι καὶ πρὸς εὐσέβειαν ἀνθρώπων ἡμερώσεις ῥᾷστα καὶ τάχιστα μετακοσμουμένων ὑπὸ
τὸν κρατοῦντος, οὗτοι καὶ Τάτιον ἔστερξαν ἔπηλυν ἡγεμόνα, καὶ τὴν Ῥωμύλου μνήμην ἀποθεοῦσι ταῖς τιμαῖς. τίς δὲ οἶδεν εἰ καὶ νικῶντι δήμῳ πολέμου κόρος ἐστί, καὶ μεστοὶ θριάμβων καὶ λαφύρων γεγονότες ἡγεμόνα πρᾷον καὶ δίκης ἑταῖρον ἐπʼ εὐνομίᾳ καὶ εἰρήνῃ ποθοῦσιν; εἰ δὲ δὴ καὶ παντάπασιν ἀκρατῶς ἔχουσι καὶ μανικῶς πρὸς πόλεμον, ἆρʼ οὐχὶ βέλτιον ἀλλαχόσε τὴν ὁρμὴν αὐτῶν τρέπειν, διὰ χειρὸς ἔχοντα τὰς ἡ νίας, τῇ δὲ πατρίδι καὶ παντὶ τῷ Σαβίνων ἔθνει σύνδεσμον εὐνοίας καὶ φιλίας πρὸς πόλιν ἀκμάζουσαν καὶ δυνατὴν γενέσθαι;
6.4Söylendiğine göre bunlara uğurlu işaretler de eklendi. Vatandaşlar elçiliği öğrenince de hevesle gelip, iki halkın ortaklığı ve kaynaşması için gidip krallığı almasını rica ettiler.
τούτοις προσῆν, ὡς λέγεται, σημεῖά τε χρηστὰ καὶ σπουδὴ τῶν πολιτῶν καὶ ζῆλος, ὡς ἐπύθοντο τὴν πρεσβείαν, δεομένων βαδίζειν καὶ παραλαμβάνειν τὴν βασιλείαν ἐπὶ κοινωνίᾳ καὶ συγκράσει τῶν πολιτῶν.
7.17. Bölüm
Karar verilince tanrılara kurban kesip Roma'ya doğru yola çıktı. Senato ve halk adama büyük bir sevgiyle karşılamaya geldi; kadınlar yakışır iyi dilekler söylüyor, tapınaklarda kurbanlar kesiliyor, herkes sevinçle karşılıyordu; sanki şehir bir kral değil, bir krallık alıyordu. Çarşıya vardıklarında o saatlerde interrex olan Spurius Vettius vatandaşlara oy verdirdi; hepsi oy verdi. Kral alametleri kendisine sunulduğunda durmalarını emretti, krallığı kendisine tanrının da onaylaması gerektiğini söyledi.
ὡς οὖν ἐδέδοκτο, θύσας τοῖς θεοῖς προῆγεν εἰς τὴν Ῥώμην. ἀπήντα δὲ ἡ βουλὴ καὶ ὁ δῆμος ἔρωτι θαυμαστῷ τοῦ ἀνδρός, εὐφημίαι τε πρέπουσαι γυναικῶν ἐγίνοντο καὶ θυσίαι πρὸς ἱεροῖς καὶ χαρὰ πάντων, ὥσπερ οὐ βασιλέα τῆς πόλεως, ἀλλὰ βασιλείαν δεχομένης, ἐπεὶ δὲ εἰς τὴν ἀγορὰν κατέστησαν, ὁ μὲν ταῖς ὥραις ἐκείναις συνειληχὼς μες ο βασιλεὺς Σπόριος Οὐέττιος ψῆφον ἐπέδωκε τοῖς πολίταις καὶ πάντες ἤνεγκαν, προσφερομένων δ’ αὐτῷ τῶν βασιλικῶν παρασήμων ἐπισχεῖν κελεύσας ἔφη δεῖσθαι καὶ θεοῦ τὴν βασιλείαν ἐμπεδοῦντος αὐτῷ.
7.2Kâhinleri ve rahipleri alıp o zamanki Romalıların Tarpeius tepesi dediği Capitolium'a çıktı. Orada kâhinlerin başı, başı örtülü Numa'yı güneye çevirdi; kendisi arkasına geçip sağ eliyle başına dokunarak dua etti. Tanrılardan kuşlarla ya da işaretlerle gösterilecek şeyleri görmek için gözlerini her yana çevirip etrafı gözledi.
παραλαβὼν δὲ μάντεις καὶ ἱερεῖς ἀνέβαινεν εἰς τὸ Καπιτώλιον Ταρπήϊον αὐτὸ λόφον οἱ τότε Ῥωμαῖοι προσηγόρευον. ἐνταῦθα τῶν μάντεων ὁ πρωτεύων τὸν μὲν εἰς μεσημβρίαν τρέψας ἐγκεκαλυμμένον, αὐτὸς δὲ παραστὰς ἐξόπισθεν καὶ τῇ δεξιᾷ τῆς κεφαλῆς ἐφαπτόμενος αὐτοῦ κατεύξατο, καὶ περιεσκόπει τὰ παρὰ τῶν θεῶν ἐν οἰωνοῖς ἢ συμβόλοις προφαινόμενα, πανταχόσε τὰς ὄψεις περιφέρων.
7.3Bunca kalabalık çarşıda inanılmaz bir sessizlik vardı; insanlar olacakları merakla bekliyor, soluklarını tutuyorlardı. Sonunda hayırlı kuşlar sağdan göründü. Numa kral giysisini giydi, tepeden halkın yanına indi. O zaman en dindar ve tanrıların en sevdiği adamı karşılar gibi bağırışlar ve karşılamalar başladı.
σιγὴ δὲ ἄπιστος ἐν πλήθει τοσούτῳ τὴν ἀγορὰν κατεῖχε καραδοκούντων καὶ συναιωρουμένων τῷ μέλλοντι, μέχρι οὗ προὐφάνησαν ὄρνιθες ἀγαθοὶ καὶ δεξιοὶ ἐπέτρεψαν οὕτω δὲ τὴν βασιλικὴν ἀναλαβὼν ἐσθῆτα κατέβαινε Νομᾶς εἰς τὸ πλῆθος ἀπὸ τῆς ἄκρας, τότε δὲ καὶ φωναὶ καὶ δεξιώσεις ἦσαν ὡς εὐσεβέστατον καὶ θεοφιλέστατον δεχομένων.
7.4Yönetimi alır almaz ilk olarak Romulus'un sürekli yanında tuttuğu, "hızlılar" demek olan Celeres adını verdiği üç yüz kişilik muhafız birliğini dağıttı. Çünkü kendisine güvenenlere güvenmemek istemiyordu, kendisine güvenmeyenlerin kralı olmayı da kabul etmiyordu. İkinci olarak, Zeus ve Ares rahiplerinin yanına Romulus için bir üçüncüsünü ekledi; ona Flamen Quirinalis adını verdi.
παραλαβὼν δὲ τὴν ἀρχὴν πρῶτον μὲν τὸ τῶν τριακοσίων σύστημα διέλυσεν, οὓς Ῥωμύλος ἔχων ἀεὶ περὶ τὸ σῶμα Κέλερας προσηγόρευσεν, ὅπερ ἐστὶ ταχεῖς· οὔτε γὰρ ἀπιστεῖν πιστεύουσιν οὔτε βασιλεύειν ἀπιστούντων ἠξίου. δεύτερον δὲ τοῖς οὖσιν ἱερεῦσι Διὸς καὶ Ἄρεως τρίτον Ῥωμύλου προσκατέστησεν, ὃν Φλάμινα Κυρινάλιον ὠνόμασεν.
7.5Daha önceki rahiplere de başlarına taktıkları, kafayı saran keçe külahlardan ötürü Flamen deniyordu; anlatıldığına göre bunlar pilamenes'ti, çünkü Yunanca sözler o zaman Latinceye şimdikinden daha çok karışmıştı. Iuba'ya göre rahiplerin giydiği lainae de khlainai'dir; Zeus rahibine hizmet eden, annesi babası sağ olan çocuğa da Camillus denmesi öyledir. Nitekim bazı Yunanlar da hizmetinden ötürü Hermes'e Kamillos derdi.
ἐκάλουν δὲ καὶ τοὺς προγενεστέρους Φλάμινας ἀπὸ τῶν περικρανίων πίλων οὓς περὶ ταῖς κεφαλαῖς φοροῦσι, πιλαμένας τινὰς ὄντας, ὡς ἱστοροῦσι, τῶν Ἑλληνικῶν ὀνομάτων τότε μᾶλλον ἢ νῦν τοῖς Λατίνοις ἀνακεκραμένων. καὶ γάρ ἃς ἐφ ό ρουν οἱ ἱερεῖς λαίνας ὁ Ἰόβας χλαίνας φησὶν εἶναι, καὶ τὸν ὑπηρετοῦντα τῷ ἱερεῖ τοῦ Διὸς ἀμφιθαλῆ παῖδα λέγεσθαι Κάμιλλον, ὡς καὶ τὸν Ἑρμῆν οὕτως ἔνιοι τῶν Ἑλλήνων Κάμιλλον ἀπὸ τῆς διακονίας προσηγόρευον.
8.18. Bölüm
Numa halkın iyi niyetini ve sevgisini kazanmak için bunları yaptıktan sonra hemen şehri, demir gibi, sert ve savaşçı hâlden daha yumuşak ve daha adil bir hâle getirmeye girişti. Çünkü Platon'un iltihaplı şehir dediği şey tam oydu: Daha başından, her yandan oraya akın eden en cüretli ve en savaşçı adamların atılganlığı ve tehlikeli cesaretiyle kurulmuştu.
ταῦτα δὲ ὁ Νομᾶς ἐπʼ εὐνοίᾳ καὶ χάριτι τοῦ δήμου πολιτευσάμενος εὐθὺς ἐπεχείρει τὴν πόλιν, ὥσπερ σίδηρον, ἐκ σκληρᾶς καὶ πολεμικῆς μαλακωτέραν ποιῆσαι καὶ δικαιοτέραν. ἀτεχνῶς γὰρ ἣν Πλάτων ἀποκαλεῖ φλεγμαίνουσαν πόλιν ἐκείνη τότʼ ἦν, συστᾶσα μὲν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τόλμῃ τινὶ καὶ παραβόλῳ θρασύτητι τῶν θρασυτάτων καὶ μαχιμωτάτων ἐκεῖ πανταχόθεν ὠσαμένων,
8.2Çok sayıda sefer ve art arda gelen savaşlarla beslenmiş, güç kazanmıştı; yere çakılan şeyler sallandıkça nasıl daha sıkı oturursa, o da tehlikelerle güçlenmiş görünüyordu. Böyle coşkulu ve sertleşmiş bir halkı ele alıp barışa uygun hâle getirmeyi küçük ve kolay bir iş saymayan Numa, tanrıların yardımına başvurdu.
ταῖς δὲ πολλαῖς στρατείαις καὶ τοῖς συνεχέσι πολέμοις τροφῇ χρησαμένη καὶ αὐξήσει τῆς δυνάμεως, καὶ καθάπερ τὰ καταπηγνύμενα τῷ σείεσθαι μᾶλλον ἑδράζεται, ῥώννυσθαι δοκοῦσα διὰ τῶν κινδύνων, οὕτω δὴ μετέωρον καὶ τετραχυμένον δῆμον οὐ μικρᾶς οὐδὲ φαύλης οἰόμενος εἶναι πραγματείας μεταχειρίσασθαι καὶ μετακοσμῆσαι πρὸς εἰρήνην, ἐπηγάγετο τὴν ἀπὸ τῶν θεῶν βοήθειαν,
8.3Çoğunlukla kendisinin başlatıp kurduğu, ağırbaşlılıkla birlikte hoş bir eğlence ve insancıl bir haz taşıyan kurbanlar, geçitler ve korolarla halkın gönlünü alıyor, savaşçı ve thymos dolu yanlarını evcilleştiriyordu. Bazen de tanrıdan gelen korkular, tuhaf daimōn görüntüleri, hayırsız sesler bildirerek onların düşüncesini batıl korkuyla baskı altına alıyor, alçaltıyordu.
τὰ μὲν πολλὰ θυσίαις καὶ πομπαῖς καὶ χορείαις, ἃς αὐτὸς ὠργίασε καὶ κατέστησεν, ἅμα σεμνότητι διαγωγὴν ἐπίχαριν καὶ φιλάνθρωπον ἡδονὴν ἐχούσαις, δημαγωγῶν καὶ τιθασεύων τὸ θυμοειδὲς καὶ φιλοπόλεμον ἔστι δ’ ὅτε καὶ φόβους τινὰς ἀπαγγέλλων παρὰ τοῦ θεοῦ καὶ φάσματα δαιμόνων ἀλλόκοτα καὶ φωνὰς οὐκ εὐμενεῖς, ἐδούλου καὶ ταπεινὴν ἐποίει τὴν διάνοιαν αὐτῶν ὑπὸ δεισιδαιμονίας.
8.4Adamın bilgeliği ve terbiyesinin Pythagoras'la tanışmasından geldiği söylentisi en çok bundan doğdu. Çünkü Pythagoras'ın felsefesinde olduğu gibi Numa'nın yönetiminde de büyük bir yeri tanrılarla ilgili ibadet ve meşguliyet tutuyordu. Dıştan gösterdiği heybeti ve tavrı da Pythagoras'la aynı düşünceyle kuşandığı söylenir.
ἐξ ὧν καὶ μάλιστα λόγον ἔσχεν ἡ σοφία καὶ ἡ παίδευσις τοῦ ἀνδρός, ὡς Πυθαγόρᾳ συγγεγονότος. μέγα γὰρ ἦν μέρος, ὡς ἐκείνῳ τῆς φιλοσοφίας, καὶ τούτῳ τῆς πολιτείας ἡ περὶ τὸ θεῖον ἁγιστεία καὶ διατριβή. λέγεται δὲ καὶ τὸν ἔξωθεν ὄγκον καὶ σχηματισμὸν ἀπὸ τῆς αὐτῆς Πυθαγόρᾳ διανοίας περιβαλέσθαι.
8.5Pythagoras'ın kartalı yumuşatıp bazı seslerle durdurduğu, üzerinde uçarken aşağı indirdiği, Olimpia şenliğinde gezerken altın kalçasını gösterdiği söylenir. Başka harikulade hünerleri ve işleri de anlatılır; Phlieuslu Timon bunlar için şöyle yazmıştır:
Pythagoras ise, insanları avlamak için büyücülerin kanaatlerine meyleden, ağdalı sözlerin ahbabı.
καὶ γάρ ἐκεῖνος ἀετόν τε δοκεῖ πραῦναι, φωναῖς τισιν ἐπιστήσας καὶ καταγαγὼν ὑπεριπτάμενον, τόν τε μηρὸν ὑποφῆναι χρυσοῦν Ὀλυμπίασι διαπορευόμενος τὴν πανήγυριν· ἄλλας τε τερατώδεις μηχανὰς αὐτοῦ καὶ πράξεις ἀναγγέλλουσιν, ἐφʼ αἷς καὶ Τίμων ὁ Φλιάσιος ἔγραψε· Πυθαγόρην δὲ γόητας ἀποκλίνοντʼ ἐπὶ δόξας θήρῃ ἐπʼ ἀνθρώπων, σεμνηγορίης ὀαριστὴν
8.6Numa'nın oyunu da bir tanrıçanın ya da dağ perisinin aşkı, onunla gizli birlikteliği ve söylendiği gibi Musalarla ortak vakit geçirmesiydi. Çünkü kehanetlerin çoğunu Musalara bağlıyor, Romalılara özellikle bir Musa'ya tapmayı öğretiyordu. Ona Tacita, yani sessiz ya da dilsiz adını vermişti. Bu, Pythagorasçı suskunluğu hatırlayıp saymak gibi görünür.
τῷ δὲ Νομᾷ δρᾶμα θεᾶς τινος ἢ νύμφης ὀρείας ἔρως ἦν καὶ συνουσία πρὸς αὐτὸν ἀπόρρητος, ὥσπερ εἴρηται, καὶ κοιναὶ μετὰ Μουσῶν διατριβαί. τὰ γὰρ· πλεῖστα τῶν μαντευμάτων εἰς Μούσας ἀνῆγε, καὶ μίαν Μοῦσαν ἰδίως καὶ διαφερόντως ἐδίδαξε σέβεσθαι τοὺς Ῥωμαίους, Τακίταν προσαγορεύσας, οἷον σιωπηλὴν ἢ ἐνεάν· ὅπερ εἶναι δοκεῖ τὴν Πυθαγόρειον ἀπομνημονεύοντος ἐχεμυθίαν καὶ τιμῶντος.
8.7Tasvirlerle ilgili kanunları da Pythagoras'ın öğretilerinin tam bir kardeşidir. Çünkü Pythagoras ilk şeyin hissedilir ya da etkilenir olduğunu değil, görünmez, yaratılmamış ve aklî olduğunu kabul eder; Numa da Romalıların tanrıya insan ya da hayvan biçimli bir suret yakıştırmasını yasakladı. Daha önce onlarda tanrının yazılı ya da yontulmuş bir eidos'u yoktu.
ἔστι δὲ καὶ τὰ περὶ τῶν ἀφιδρυμάτων νομοθετήματα παντάπασιν ἀδελφὰ τῶν Πυθαγόρου δογμάτων, οὔτε γὰρ ἐκεῖνος αἰσθητὸν ἢ παθητόν, ἀόρατον δὲ καὶ ἄκτιστον καὶ νοητὸν ὑπελάμβανεν εἶναι τὸ πρῶτον, οὗτός τε διεκώλυσεν ἀνθρωποειδῆ καὶ ζῳόμορφον εἰκόνα θεοῦ Ῥωμαίους νομίζειν. οὐδʼ ἦν παρʼ αὑτοῖς οὔτε γραπτὸν οὔτε πλαστὸν εἶδος θεοῦ πρότερον,
8.8İlk yüz yetmiş yıl boyunca tapınaklar ve kutsal kulübeler yaptılar, ama hiçbir biçimli heykel yapmadılar; çünkü üstün şeyleri aşağı şeylere benzetmeyi dinen uygun bulmuyor, tanrıya akılla kavramaktan başka yolla dokunulamayacağını düşünüyorlardı. Kurbanları da tamamen Pythagorasçı ibadete bağlıdır: Çoğu kansızdı, un, içki saçısı ve en ucuz şeylerle yapılırdı.
ἀλλʼ ἐν ἑκατὸν ἑβδομήκοντα τοῖς πρώτοις ἔτεσι ναοὺς μὲν οἰκοδομού μεν οι καὶ καλιάδας ἱερὰς ἱστῶντες, ἄγαλμα δὲ οὐδὲν ἔμμορφον ποιούμενοι διετέλουν, ὡς οὔτε ὅσιον ἀφομοιοῦν τὰ βελτίονα τοῖς χείροσιν οὔτε ἐφάπτεσθαι θεοῦ δυνατὸν ἄλλως ἢ νοήσει, κομιδῆ δὲ καὶ τὰ τῶν θυσιῶν ἔχεται τῆς Πυθαγορικῆς ἁγιστείας· ἀναίμακτοι γάρ ἦσαν αἵ γε πολλαί, διʼ ἀλφίτου καὶ σπονδῆς καὶ τῶν εὐτελεστάτων πεποιημέναι.
8.9Bunların dışında, iki adamı birbirine yaklaştıranlar başka dış kanıtlar da ileri sürer. Biri, Romalıların Pythagoras'ı vatandaşlığa yazmasıdır; bunu Pythagorasçı okula katılan yaşlı komedi şairi Epikharmos, Antenor'a yazdığı bir eserde anlatır. Bir başkası, Kral Numa'nın dört oğlundan birine, Pythagoras'ın oğlunun adından ötürü Mamercus demesidir.
χωρὶς δὲ τούτων ἑτέροις ἔξωθεν ἐπαγωνίζονται τεκμηρίοις οἱ τὸν ἄνδρα τῷ ἀνδρὶ συνοικειοῦντες. ὧν ἓν μέν ἐστιν ὅτι Πυθαγόραν Ῥωμαῖοι τῇ πολιτείᾳ προσέγραψαν, ὡς ἱστόρηκεν Ἐπίχαρμος ὁ κωμικὸς ἔν τινὶ λόγῳ πρὸς Ἀντήνορα γεγραμμένῳ, παλαιὸς ἀνήρ καὶ τῆς Πυθαγορικῆς διατριβῆς μετεσχηκώς ἕτερον δὲ ὅτι τεσσάρων υἱῶν βασιλεῖ Νομᾷ γενομένων ἕνα Μάμερκον ἐπὶ τῷ Πυθαγόρου παιδὶ προσηγόρευσεν.
8.10Dediklerine göre patrisyenlerle karışan Aemilii evi de adını ondan aldı; kral adamın konuşmasındaki aimylia'yı, yani çekiciliği böyle okşayarak anmıştı. Biz de Roma'da birçok kişinin şunu anlattığını duyduk: Bir gün Romalılara, Yunanların en akıllısını ve en cesurunu aralarına yerleştirmelerini söyleyen bir kehanet gelmiş; onlar da çarşıya iki tunç heykel dikmişler, biri Alkibiades'in, öteki Pythagoras'ın. Bunlar çok tartışmalı şeyler olduğundan, uzun uzun kurcalamak ya da doğrulamaya çalışmak delikanlı inadıdır.
ἀπʼ ἐκείνου δὲ καὶ τὸν Αἰ μιλίων οἶκον ἀναμιχθέντα τοῖς πατρικίοις ὀνομασθῆναί φασιν, οὕτως ὑποκοριζομένου τοῦ βασιλέως τὴν ἐν τοῖς λόγοις τοῦ ἀνδρὸς αἱμυλίαν καὶ χάριν, αὐτοὶ δ’ ἀκηκόαμεν πολλῶν ἐν Ῥώμῃ διεξιόντων ὅτι χρησμοῦ ποτε Ῥωμαίοις γενομένου τὸν φρονιμώτατον καὶ τὸν ἀνδρειότατον Ἑλλήνων ἱδρύσασθαι παρʼ αὑτοῖς, ἔστησαν ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς εἰκόνας χαλκᾶς δύο, τὴν μὲν Ἀλκιβιάδου, τὴν δὲ Πυθαγόρου. ταῦτα μὲν οὖν ἀμφισβητήσεις ἔχοντα πολλὰς καὶ τὸ κινεῖν διὰ μακροτέρων καὶ τὸ πιστοῦσθαι μειρακιώδους ἔστι φιλονεικίας.
9.19. Bölüm
Pontifex dedikleri başrahiplerin düzenlenmesi ve kurulması da Numa'ya bağlanır; kendisinin bunların ilki olduğunu söylerler. Bazıları Pontifices adının, her şeye gücü yeten ve her şeyin efendisi olan tanrılara hizmet ettikleri için verildiğini söyler; çünkü Romalılar güçlü olana potens der.
Νομᾷ δὲ καὶ τὴν τῶν ἀρχιερέων, οὓς Ποντίφικας καλοῦσι, διάταξιν καὶ κατάστασιν ἀποδιδόασι, καί φασιν αὐτὸν ἕνα τούτων τὸν πρῶτον γεγονέναι. κεκλῆσθαι δὲ τοὺς Ποντίφικας οἱ μὲν ὅτι τοὺς θεοὺς θεραπεύουσι δυνατοὺς καὶ κυρίους ἁπάντων ὄντας· ὁ γάρ δυνατὸς ὑπὸ Ῥωμαίων ὀνομάζεται πότηνς·
9.2Başkaları adın "yapılabilir olan" kaydından geldiğini söyler; yani kanun koyucu rahiplerin yapılabilecek ibadetleri yerine getirmesini emretmiş, daha büyük bir engel çıkarsa onları suçlamamıştır. Ama çoğunluk en gülünç olan adı doğru bulur: Bu adamlara, köprüde yapılan ve en kutsal ve en eski törenler olan kurbanlardan ötürü, köprü yapıcılar denmiştir; çünkü Latinler köprüye pontem der.
ἕτεροι δέ φασι πρὸς ὑπεξαίρεσιν γεγονέναι τοὔνομα τῶν δυνατῶν, ὡς τοῦ νομοθέτου τὰς δυνατὰς ἐπιτελεῖν ἱερουργίας τοὺς ἱερεῖς κελεύοντος, ἂν δὲ ᾖ τι κώλυμα μεῖζον, οὐ συκοφαντοῦντος. οἱ δὲ πλεῖστοι μάλιστα καὶ τὸ γελώμενον τῶν ὀνομάτων δοκιμάζουσιν, ὡς οὐδὲν ἀλλʼ ἢ γεφυροποιοὺς τοὺς ἄνδρας ἐπικληθέντας ἀπὸ τῶν ποιουμένων περὶ τὴν γέφυραν ἱερῶν, ἁγιωτάτων καὶ παλαιοτάτων ὄντων πόντεμ γάρ οἱ Λατῖνοι τὴν γέφυραν ὀνομάζουσιν.
9.3Köprünün bakımı ve onarımı da başka değişmez ve atalardan kalan kutsal işler gibi rahiplere düşer. Çünkü Romalılar tahta köprüyü yıkmayı günah değil, lanetli bir şey sayar. Bir kehanet yüzünden tamamen demirsiz, ağaçların çivilenmesiyle yapıldığı söylenir. Taş köprü ise çok sonra, kestorluk yapan Aemilius tarafından yapılmıştır.
εἶναι μέντοι καὶ τὴν τήρησιν αὐτῆς καὶ τὴν ἐπισκευήν, ὥσπερ ἄλλο τι τῶν ἀκινήτων καὶ πατρίων ἱερῶν, προσήκουσαν τοῖς ἱερεῦσιν. οὐ γάρ θεμιτόν, ἀλλʼ ἐπάρατον ἡγεῖσθαι Ῥωμαίους τὴν κατάλυσιν τῆς ξυλίνης γεφύρας, λέγεται δὲ καὶ τὸ πάμπαν ἄνευ σιδήρου κατὰ δή τι λόγιον συγγεγομφῶσθαι διὰ τῶν ξύλων, ἡ δὲ λιθίνη πολλοῖς ὕστερον ἐξειργάσθη χρόνοις ὑπʼ Αἰμιλίου ταμιεύοντος.
9.4Ama tahta köprünün de Numa'nın dönemine ait olmadığını, Numa'nın torunu Marcius'un krallığında tamamlandığını söylerler. Pontifex'lerin en büyüğü tefsirci ve peygamber, daha doğrusu sırları açıklayıcı konumundaydı. Yalnız kamuya açık törenlerle ilgilenmez, özel kurban kesenleri de denetler, âdetten çıkmalarını engeller, tanrılara saygı ya da onlardan af dilemek için ne gerektiğini öğretirdi.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τὴν ξυλίνην τῶν Νομᾶ χρόνων ἀπολείπεσθαι λέγουσιν, ὑπὸ Μαρκίου τοῦ Νομᾶ θυγατριδοῦ βασιλεύοντος ἀποτελεσθεῖσαν. ὁ δὲ μέγιστος τῶν Ποντιφίκων οἷον ἐξηγητοῦ καὶ προφήτου, μᾶλλον δὲ ἱεροφάντου τάξιν εἴληχεν, οὐ μόνον τῶν δημοσίᾳ δρωμένων ἐπιμελούμενος, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἰδίᾳ θύοντας ἐπισκοπῶν καὶ· κωλύων παρεκβαίνειν τὰ νενομισμένα, καὶ διδάσκων ὅτου τις δέοιτο πρὸς θεῶν τιμὴν ἢ παραίτησιν.
9.5Hestiades dedikleri kutsal bakirelerin de denetçisiydi. Çünkü Hestia bakirelerinin kutsanması ve genel olarak onların koruduğu ölümsüz ateşe hizmet ve saygı da Numa'ya bağlanır. Bunu ya ateşin tabiatını arı ve bozulmaz sayıp temiz ve lekesiz bedenlere emanet ettiği için ya da ateşin kısırlığını bekâretle yakınlaştırdığı için yapmıştır. Yunanistan'da sönmez ateşin bulunduğu yerlerde, Pytho'da ve Atina'da olduğu gibi, buna bakanlar bakireler değil, evlilikleri bitmiş kadınlardır.
ἦν δὲ καὶ τῶν ἱερῶν παρθένων ἐπίσκοπος, ἃς Ἑστιάδας προσαγορεύουσι. Νομᾷ γὰρ δὴ καὶ τὴν τῶν Ἑστιάδων παρθένων καθιέρωσιν καὶ ὅλως τὴν περὶ τὸ πῦρ τὸ ἀθάνατον, ὃ φυλάττουσιν αὗται, θεραπείαν τε καὶ τιμὴν ἀποδιδόασιν, εἴτε ὡς καθαρὰν καὶ ἄφθαρτον τὴν τοῦ πυρὸς οὐσίαν ἀκηράτοις καὶ ἀμιάντοις παρατιθεμένου σώμασιν, εἴτε τὸ ἄκαρπον καὶ ἄγονον τῇ παρθενίᾳ συνοικειοῦντος. ἐπεί τοι τῆς Ἑλλάδος ὅπου πῦρ ἄσβεστόν ἐστιν, ὡς Πυθοῖ καὶ Ἀθήνησιν, οὐ παρθένοι, γυναῖκες δὲ πεπαυμέναι γάμων ἔχουσι τὴν ἐπιμέλειαν·
9.6Ateş bir felaket sonucu sönerse —Atina'da Aristion'un tiranlığı sırasında kutsal kandilin, Delphoi'de Medlerin tapınağı yakmasıyla ateşin söndüğü söylenir; Mithridates savaşlarında ve Roma iç savaşında sunakla birlikte ateş de yok olmuştu— başka ateşten tutuşturmamak, güneşten arı ve lekesiz bir alev alarak yeni bir ateş yakmak gerektiğini söylerler.
ἐὰν δὲ ὑπὸ τύχης τινὸς ἐκλίπῃ, καθάπερ Ἀθήνησι μὲν ἐπὶ τῆς Ἀριστίωνος λέγεται τυραννίδος ἀποσβεσθῆναι τὸν ἱερὸν λύχνον, ἐν Δελφοῖς δὲ τοῦ ναοῦ καταπρησθέντος ὑπὸ Μήδων, περὶ δὲ τὰ Μιθριδατικὰ καὶ τὸν ἐμφύλιον Ῥωμαίων πόλεμον ἅμα τῷ βωμῷ τὸ πῦρ ἠφανίσθη, οὔ φασι δεῖν ἀπὸ ἑτέρου πυρὸς ἐναύεσθαι, καινὸν δὲ ποιεῖν καὶ νέον, ἀνάπτοντας ἀπὸ τοῦ ἡλίου φλόγα καθαρὰν καὶ ἀμίαντον.
9.7Bunu çoğunlukla çukur aynalarla yakarlar. Bu aynalar, ikizkenar dik üçgenin bir kenarından oyularak yapılır ve çevreden tek bir merkeze yönelir. Güneşin karşısına konulduğunda ışınlar her yandan kırılıp merkez çevresinde toplanır, sıkışır; havayı inceltip ayırır, kendisine yakın tutulan en hafif ve en kuru şeyleri çarpma noktasında hızla tutuşturur; çünkü ışık burada cisim ve ateşli bir vuruş kazanır.
ἐξάπτουσι δὲ μάλιστα τοῖς σκαφείοις, ἃ κατασκευάζεται μὲν ἀπὸ πλευρᾶς ἰσοσκελοῦς ὀρθογωνίου τριγώνου κοιλαινόμενα, συννεύει δ’ εἰς ἓν ἐκ τῆς περιφερείας κέντρον. ὅταν οὖν θέσιν ἐναντίαν λάβῃ πρὸς τὸν ἥλιον, ὥστε τὰς αὐγὰς πανταχόθεν ἀνακοπτομένας ἀθροίζεσθαι καὶ συμπλέκεσθαι περὶ τὸ κέντρον, αὐτόν τε διακρίνει τὸν ἀέρα λεπτυνόμενον, καὶ τὰ κουφότατα καὶ ξηρότατα τῶν προστιθεμένων ὀξέως ἀνάπτει κατὰ τὴν ἀντέρεισιν, σῶμα καὶ πληγὴν πυρώδη τῆς αὐγῆς λαβούσης.
9.8Bazıları kutsal bakirelerin yalnız o sönmez ateşi koruduğunu düşünür. Bazıları da başkalarının göremediği, gizli tutulan kutsal şeyler olduğunu söyler; bunlar hakkında öğrenilmesi ve söylenmesi dinen uygun olan her şey Camillus'un hayatında yazılmıştır.
ἔνιοι μὲν οὖν οὐδὲν ὑπὸ τῶν ἱερῶν παρθένων ἀλλʼ ἢ τὸ ἄσβεστον ἐκεῖνο φρουρεῖσθαι πῦρ νομίζουσιν ἔνιοι δὲ εἶναί τινὰ φασιν ἀθέατα τοῖς ἄλλοις ἱερὰ κρυπτόμενα, περὶ ὧν ὅσα καὶ πυθέσθαι καὶ φράσαι θεμιτὸν ἐν τῷ Καμίλλου βίῳ γέγραπται.
10.110. Bölüm
Dediklerine göre Numa önce Gegania ile Verenia'yı, sonra Canuleia ile Tarpeia'yı kutsadı. Daha sonra Servius iki kişi daha ekledi ve bu sayı günümüze kadar korundu. Kral kutsal bakireler için otuz yıllık bir iffet süresi belirledi. İlk on yılda yapılması gerekenleri öğrenirler, ortadaki on yılda öğrendiklerini yaparlar, üçüncü on yılda da başkalarına öğretirlerdi.
πρῶτον μὲν οὖν ὑπὸ Νομᾶ καθιερωθῆναι λέγουσι Γεγανίαν καὶ Βερηνίαν, δεύτερον δὲ Κανουληΐαν καὶ Ταρπηΐαν· ὕστερον δὲ Σερβίου δύο προσθέντος ἄλλας τῷ ἀριθμῷ διατηρεῖσθαι μέχρι τῶν χρόνων τούτων τὸ πλῆθος, ὡρίσθη δὲ ταῖς ἱεραῖς παρθένοις ὑπὸ τοῦ βασιλέως ἁγνεία τριακονταέτις, ἐν ᾗ τὴν μὲν πρώτην δεκαετίαν ἃ χρὴ δρᾶν μανθάνουσι, τὴν δὲ μέσην ἃ μεμαθήκασι δρῶσι, τὴν δὲ τρίτην ἑτέρας αὐταὶ διδάσκουσιν.
10.2Bu süreden sonra isteyen ibadet görevinden ayrılıp evlenebilir, başka bir hayata geçebilirdi. Ama söylendiğine göre bu serbestliği sevinçle kabul edenler çok olmamış, kabul edenlerin de işleri iyi gitmemiştir; kalan ömürlerini pişmanlık ve hüzünle geçirmişler, ötekileri de batıl korkuya düşürmüşlerdir. Bu yüzden diğerleri yaşlılığa ve ölüme kadar direnip bekâretlerini korumuşlardır.
εἶτα ἀνεῖται τῇ βουλομένῃ μετὰ τὸν χρόνον τοῦτον ἤδη καὶ γάμου μεταλαμβάνειν καὶ πρὸς ἕτερον τραπέσθαι βίον, ἀπαλλαγείσῃ τῆς ἱερουργίας, λέγονται δὲ οὐ πολλαὶ ταύτην ἀσπάσασθαι τὴν ἄδειαν, οὐδὲ ἀσπασαμέναις χρηστὰ πράγματα συντυχεῖν, ἀλλὰ μετανοίᾳ καὶ κατηφείᾳ συνοῦσαι τὸν λοιπὸν βίον ἐμβαλεῖν τὰς ἄλλας εἰς δεισιδαιμονίαν, ὥστε μέχρι γήρως καὶ θανάτου διατελεῖν ἐγκαρτερούσας καὶ παρθενευομένας.
10.3Numa onlara büyük imtiyazlar verdi. Babaları sağken vasiyet edebilirler, üç çocuklu kadınlar gibi başka işleri de vasisiz görebilirlerdi. Yürürken önlerinde lictorlar yürür. Ölüme götürülen biriyle tesadüfen karşılaşırlarsa adam öldürülmez; yalnız bakirenin karşılaşmanın istemeden, tesadüfen olduğuna, kasıtlı olmadığına yemin etmesi gerekir. Taşınırlarken sedyelerinin altından geçen ölür.
τιμὰς δὲ μεγάλας ἀπέδωκεν αὐταῖς, ὧν ἔστι καὶ τὸ διαθέσθαι ζῶντος ἐξεῖναι πατρὸς καὶ τἆλλα πράττειν ἄνευ προστάτου διαγούσας, ὥσπερ αἱ τρίπαιδες. ῥαβδουχοῦνται δὲ προϊοῦσαι· κἂν ἀγομένῳ τινὶ πρὸς θάνατον αὐτομάτως συντύχωσιν, οὐκ ἀναιρεῖται, δεῖ δὲ ἀπομόσαι τὴν παρθένον ἀκούσιον καὶ τυχαίαν καὶ οὐκ ἐξεπίτηδες γεγονέναι τὴν ἀπάντησιν. ὁ δὲ ὑπελθὼν κομιζομένων ὑπὸ τὸ φορεῖον ἀποθνήσκει.
10.4Öteki kabahatlerde bakirelerin cezası dayaktır; bunu en büyük Pontifex verir, kabahatliyi bazen örtüsüz bırakarak, önüne bez gerilmiş loş bir yerde cezalandırır. Bekâretini lekeleyen kadın ise canlı canlı Collina denen kapının yanına gömülür. Orada şehir içinde uzayıp giden toprak bir set vardır.
κόλασις δὲ τῶν μὲν ἄλλων ἁμαρτημάτων πληγαὶ ταῖς παρθένοις ἰς, τοῦ μεγίστου Ποντίφικος κολάζοντος ἔστιν ὅτε καὶ γυμνὴν τὴν πλημμελήσασαν, ὀθόνης ἐν παλινσκίῳ παρατεινομένης· ἡ δὲ τὴν παρθενίαν καταισχύνασα ζῶσα κατορύττεται παρὰ τὴν Κολλίνην λεγομένην πύλην ἐν ᾗ τις ἔστιν ἐντὸς τῆς πόλεως ὀφρὺς γεώδης παρατείνουσα πόρρω·
10.5Latincede buna agger denir. Orada yeraltında üstten inilen küçük bir oda yapılır. İçine örtülü bir yatak, yanan bir kandil ve yaşamak için gerekli şeylerden küçük ilk mahsuller konur: Ekmek, kapta su, süt, zeytinyağı. Sanki en büyük ayinlerle kutsanmış bir bedeni açlıktan öldürme suçundan kurtulmak isterler.
καλεῖται δὲ χῶμα διαλέκτῳ τῇ Λατίνων, ἐνταῦθα κατασκευάζεται κατάγειος οἶκος οὐ μέγας, ἔχων ἄνωθεν κατάβασιν. κεῖται δὲ ἐν αὐτῷ κλίνη τε ὑπεστρωμένη καὶ λύχνος καιόμενος, ἀπαρχαί τε τῶν πρὸς τὸ ζῆν ἀναγκαίων βραχεῖαί τινες, οἷον ἄρτος, ὕδωρ ἐν ἀγγείῳ, γάλα, ἔλαιον, ὥσπερ ἀφοσιουμένων τὸ μὴ λιμῷ διαφθείρειν σῶμα ταῖς μεγίσταις καθιερωμένον ἁγιστείαις.
10.6Cezalandırılacak kadını bir sedyeye koyar, dışarıdan örter, sesi duyulmasın diye kayışlarla bağlar, çarşının içinden taşırlar. Herkes sessizce yol verir, tek söz etmeden derin bir hüzünle ardından gider. Bundan daha ürpertici bir manzara yoktur, şehrin bundan daha kederli bir günü olmaz.
αὐτὴν δὲ τὴν κολαζομένην εἰς φορεῖον ἐνθέμενοι καὶ καταστεγάσαντες ἔξωθεν καὶ καταλαβόντες ἱμᾶσιν, ὡς μηδὲ φωνὴν ἐξάκουστον γενέσθαι, κομίζουσι διʼ ἀγορᾶς, ἐξίστανται δὲ πάντες σιωπῇ καὶ παραπέμπουσιν ἄφθογγοι μετά τινος δεινῆς κατηφείας οὐδὲ ἔστιν ἕτερον θέαμα φρικτότερον, οὐδʼ ἡμέραν ἡ πόλις ἄλλην ἄγει στυγνοτέραν ἐκείνης.
10.7Sedye yere gelince hizmetkârlar bağları çözer. Rahiplerin başı gizli dualar eder, felaketten önce ellerini tanrılara açar, örtülü kadını dışarı çıkarıp odaya inen merdivenin üzerine koyar. Sonra öteki rahiplerle birlikte yüzünü çevirir. Kadın indikten sonra merdiven çekilir, oda üstüne çok toprak yığılarak kapatılır, yer setin geri kalanıyla aynı düzeye getirilir. Kutsal bekâretini bozanlar böyle cezalandırılır.
ὅταν δὲ πρὸς τὸν τόπον κομισθῇ τὸ φορεῖον, οἱ μὲν ὑπηρέται τοὺς δεσμοὺς ἐξέλυσαν, ὁ δὲ τῶν ἱερέων ἔξαρχος εὐχάς τινας ἀπορρήτους ποιησάμενος καὶ χεῖρας ἀνατείνας θεοῖς πρὸ τῆς ἀνάγκης, ἐξάγει συγκεκαλυμμένην καὶ καθίστησιν ἐπὶ κλίμακος εἰς τὸ οἴκημα κάτω φερούσης. εἶτα αὐτὸς μὲν ἀποτρέπεται μετὰ τῶν ἄλλων ἱερέων τῆς δὲ καταβάσης ἥ τε κλίμαξ ἀναιρεῖται καὶ κατακρύπτεται τὸ οἴκημα γῆς πολλῆς ἄνωθεν ἐπιφορουμένης, ὥστε ἰσόπεδον τῷ λοιπῷ χώματι γενέσθαι τὸν τόπον, οὕτω μὲν αἱ προέμεναι τὴν ἱερὰν παρθενίαν κολάζονται.
11.111. Bölüm
Söylendiğine göre Numa, sönmez ateşi korumak için Hestia tapınağını da daire şeklinde yaptırdı. Bununla Hestia sayıldığı için yerin şeklini değil, bütün evrenin şeklini taklit ediyordu. Pythagorasçılar evrenin ortasında ateş bulunduğunu düşünür, buna Hestia ve monad derler.
Νομᾶς δὲ λέγεται καὶ τὸ τῆς Ἑστίας ἱερὸν ἐγκύκλιον περιβαλέσθαι τῷ ἀσβέστῳ πυρὶ φρουράν, ἀπομιμούμενος οὐ τὸ σχῆμα τῆς γῆς ὡς Ἑστίας οὔσης, ἀλλὰ τοῦ σύμπαντος κόσμου, οὗ μέσον οἱ Πυθαγορικοὶ τὸ πῦρ ἱδρῦσθαι νομίζουσι, καὶ τοῦτο Ἑστίαν καλοῦσι καὶ μονάδα·
11.2Yerin ise hareketsiz olmadığını, dönüşün ortasında da bulunmadığını, ateşin çevresinde dairesel olarak asılı durduğunu, evrenin en değerli ve ilk parçalarından olmadığını söylerler. Dediklerine göre Platon da yaşlandığında yer hakkında böyle düşünmüş, yerin başka bir konumda olduğunu, ortadaki en önemli yerin daha üstün başka bir şeye ait olduğunu kabul etmiştir.
τὴν δὲ γῆν οὔτε ἀκίνητον οὔτε ἐν μέσῳ τῆς περιφορᾶς οὖσαν, ἀλλὰ κύκλῳ περὶ τὸ πῦρ αἰωρουμένην οὐ τῶν τιμιωτάτων οὐδὲ τῶν πρώτων τοῦ κόσμου μορίων ὑπάρχειν. ταῦτα δὲ καὶ Πλάτωνά φασι πρεσβύτην γενόμενον διανενοῆσθαι περὶ τῆς γῆς ὡς ἐν ἑτέρᾳ χώρᾳ καθεστώσης, τὴν δὲ μέσην καὶ κυριωτάτην ἑτέρῳ τινὶ κρείττονι προσήκουσαν.
12.112. Bölüm
Pontifex'ler, isteyenlere cenazelerle ilgili atalardan kalma kuralları da anlatır. Numa, bu tür şeylerde hiçbir kirlenme görmemeyi, oradaki tanrılara da âdetlere uygun şekilde saygı göstermeyi öğretmişti; çünkü onlar bizim en değerli varlığımızı karşılar. Özellikle Libitina denilen, ölenlerle ilgili ayinlerin başındaki tanrıçaya saygı gösterilmesini istemiştir. Bu tanrıça ya Persephone'dir, ya da Romalıların en bilgililerinin kabul ettiği gibi Aphrodite'dir; bunlar doğumla ölümü tek bir tanrıçanın gücüne bağlamakta haksız değildir.
οἱ δὲ Ποντίφικες καὶ τὰ περὶ τὰς ταφὰς πάτρια τοῖς χρῄζουσιν ἀφηγοῦνται, Νομᾶ διδάξαντος μηδὲν ἡγεῖσθαι μίασμα τῶν τοιούτων, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἐκεῖ θεοὺς σέβεσθαι τοῖς νενομισμένοις, ὡς τὰ κυριώτατα τῶν ἡμετέρων ὑποδεχομένους ἐξαιρέτως δὲ τὴν προσαγορευομένην Λιβίτιναν, ἐπίσκοπον τῶν περὶ τοὺς θνήσκοντας ὁσίων θεὸν οὖσαν, εἴτε Περσεφόνην εἴτε μᾶλλον, ὡς οἱ λογιώτατοι Ῥωμαίων ὑπολαμβάνουσιν, Ἀφροδίτην, οὐ κακῶς εἰς μιᾶς δύναμιν θεοῦ τὰ περὶ τὰς γενέσεις καὶ τὰς τελευτὰς ἀνάπτοντες.
12.2Yasları da yaş ve süreye göre düzenledi. Üç yaşından küçük çocuk için yas tutulmazdı; daha büyük bir çocuk için, on yaşına kadar yaşadığı yıl sayısından fazla ay yas tutulmazdı. Bu yaştan sonra da hiçbir yaş için en uzun yas on ayı geçmezdi. Ölen erkeklerin karıları da o kadar dul kalırdı. Bu süreden önce evlenen kadın, Numa'nın kanununa göre gebe bir inek kurban ederdi.
αὐτὸς δὲ καὶ τὰ πένθη καθʼ ἡλικίας καὶ χρόνους ἔταξεν οἷον παῖδα μὴ πενθεῖν νεώτερον τριετοῦς, μηδὲ πρεσβύτερον πλείονας μῆνας ὧν ἐβίωσεν ἐνιαυτῶν μέχρι τῶν δέκα, καὶ περαιτέρω μηδεμίαν ἡλικίαν, ἀλλὰ τοῦ μακροτάτου πένθους χρόνον εἶναι δεκαμηνιαῖον, ἐφʼ ὅσον καὶ χηρεύουσιν αἱ τῶν ἀποθανόντων γυναῖκες, ἡ δὲ πρότερον γαμηθεῖσα βοῦν ἐγκύμονα κατέθυεν ἐκείνου νομοθετήσαντος.
12.3Numa daha birçok rahiplik kurdu; ama adamın dindarlığını en iyi gösteren ikisinden, Salii ve Fetiales rahipliklerinden söz edeceğim. Fetiales bir tür barış koruyucusuydu; bence adlarını da işlerinden almışlardır. Anlaşmazlıkları sözle sona erdirirler, adalet umudu bütünüyle kesilmeden sefere çıkılmasına izin vermezlerdi.
πολλὰς δὲ καὶ ἄλλας Νομᾶ καταδείξαντος ἱερωσύνας ἔτι δυεῖν μνησθήσομαι, τῆς τε Σαλίων καὶ τῆς τῶν Φιτιαλέων, αἱ μάλιστα τὴν εὐσέβειαν τοῦ ἀνδρὸς ἐμφαίνουσιν. οἱ μὲν γάρ Φιτιαλεῖς εἰρηνοφύλακές τινες ὄντες, ὡς δ’ ἐμοὶ δοκεῖ, καὶ τοὔνομα λαβόντες ἀπὸ τῆς πράξεως, λόγῳ τὰ νείκη κατέπαυον, οὐκ ἐῶντες στρατεύειν πρότερον ἢ πᾶσαν ἐλπίδα δίκης ἀποκοπῆναι.
12.4Çünkü Yunanlar da birbirleriyle zorla değil sözle konuşarak anlaşmazlıkları çözdüklerinde buna barış derler. Roma'nın Fetiales'i çoğu zaman haksızlık edenlerin yanına gidip onları makul olmaya ikna ederlerdi. Onlar makul davranmazsa tanrıları tanık gösterir, haksız yere saldırırlarsa kendilerinin ve vatanlarının başına birçok korkunç bela gelmesi için dua ederlerdi; ancak bundan sonra savaş ilan ederlerdi.
καὶ γὰρ εἰρήνην Γ? Ἕλληνες καλοῦσιν ὅταν λόγῳ, μὴ βίᾳ, πρὸς ἀλλήλους χρώμενοι λύσωσι τὰς διαφοράς, οἱ δὲ Ῥωμαίων Φιτιαλεῖς πολλάκις μὲν ἐβάδιζον ὡς τοὺς ἀδικοῦντας αὐτοὶ πείθοντες εὐγνωμονεῖν· ἀγνωμονούντων δὲ μαρτυράμενοι θεούς, καὶ κατευξάμενοι πολλὰ καὶ δεινὰ καθʼ αὑτῶν αὐτοὶ καὶ τῆς πατρίδος εἰ μὴ δικαίως ἐπεξίασιν, οὕτω κατήγγελλον αὐτοῖς τὸν πόλεμον.
12.5Bunlar engel olur ya da razı olmazsa ne asker ne de Roma kralı silaha el sürebilirdi. Yönetici savaşın başlamasını haklı olarak onlardan almalı, ancak ondan sonra neyin yararlı olduğunu düşünmeliydi. Söylendiğine göre o Kelt felaketi de şehrin başına bu rahiplere karşı kanuna aykırı davranıldığı için gelmiştir.
κωλυόντων δὲ τούτων ἢ μὴ συναινούντων, οὔτε στρατιώτῃ θεμιτὸν οὔτε βασιλεῖ Ῥωμαίων ὅπλα κινεῖν, ἀλλὰ παρὰ τούτων ἔδει τὴν ἀρχὴν τοῦ πολέμου δεξάμενον ὡς δικαίου τὸν ἄρχοντα, τότε σκοπεῖν περὶ τοῦ συμφέροντος, λέγεται δὲ καὶ τὸ Κελτικὸν ἐκεῖνο πάθος τῇ πόλει γενέσθαι τούτων τῶν ἱερέων παρανομηθέντων.
12.6Barbarlar Clusiumluları kuşatmıştı. Kuşatılanlar adına anlaşma sağlaması için Fabius Ambustus elçi olarak orduya gönderildi. Makul olmayan cevaplar alınca elçiliğin bittiğini düşünüp delikanlıca davrandı, Clusiumluların önünde silah alıp barbarların en yiğidini teke tek dövüşe çağırdı.
ἔτυχον μὲν γὰρ οἱ βάρβαροι Κλουσίνους πολιορκοῦντες· ἐπέμφθη δὲ πρεσβευτὴς Φάβιος Ἄμβουστος εἰς τὸ στρατόπεδον διαλύσεις πράξων ὑπὲρ τῶν πολιορκουμένων. λαβὼν δὲ ἀποκρίσεις οὐκ ἐπιεικεῖς καὶ πέρας σχεῖν αὑτῷ τὴν πρεσβείαν οἰόμενος, ἐνεανιεύσατο πρὸ τῶν Κλουσίνων ὅπλα λαβὼν προκαλέσασθαι τὸν ἀριστεύοντα τῶν βαρβάρων.
12.7Dövüşte kazandı, adamı yere serip silahlarını aldı. Keltler onu tanıyınca Roma'ya haberci gönderip Fabius'u, antlaşmayı bozmakla, güvenilmezlikle ve savaş ilan etmeden üzerlerine gelmekle suçladılar. Bunun üzerine Fetiales senatoya adamı Keltlere teslim etmesini söyledi. O da halka sığındı, istekli halkın yardımıyla cezadan kurtuldu. Kısa süre sonra Keltler gelip Capitolium dışında Roma'yı tamamen yağmaladı. Bunlar Camillus'un hayatında daha ayrıntılı anlatılmıştır.
τὰ μὲν οὖν τῆς μάχης εὐτυχεῖτο καὶ καταβαλὼν ἐσκύλευσε τὸν ἄνδρα γνωρίσαντες δὲ οἱ Κελτοὶ πέμπουσιν εἰς Ῥώμην κήρυκα τοῦ Φαβίου κατηγοροῦντες ὡς ἐκσπόνδου καὶ ἀπίστου καὶ ἀκατάγγελτον ἐξενηνοχότος πρὸς αὐτοὺς πόλεμον. ἐνταῦθα τὴν μὲν σύγκλητον οἱ Φιτιαλεῖς ἔπειθον ἐκδιδόναι τὸν ἄνδρα τοῖς Κελτοῖς, καταφυγὼν δὲ ἐκεῖνος εἰς τοὺς πολλοὺς καὶ τῷ δήμῳ σπουδάζοντι χρησάμενος διεκρούσατο τὴν δίκην. μετʼ ὀλίγον δὲ ἐπελθόντες οἱ Κελτοὶ τὴν Ῥώμην πλὴν τοῦ Καπιτωλίου διεπόρθησαν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐν τοῖς περὶ Καμίλλου μᾶλλον ἀκριβοῦται.
13.113. Bölüm
Salii rahiplerini şöyle bir sebeple kurduğu söylenir. Krallığının sekizinci yılında İtalya'yı dolaşan salgın bir hastalık Roma'ya da sıçradı. İnsanlar umutsuzluğa kapıldığında, anlatıldığına göre gökten bir tunç kalkan inip Numa'nın ellerine düştü. Kral, bu kalkan hakkında Egeria'dan ve Musalardan öğrendiği harikulade bir söz söyledi.
τοὺς δὲ Σαλίους ἱερεῖς ἐκ τοιαύτης λέγεται συστήσασθαι προφάσεως. ἔτος ὄγδοον αὐτοῦ βασιλεύοντος λοιμώδης νόσος περιϊοῦσα τὴν Ἰταλίαν ἐστρόβησε καὶ τὴν Ῥώμην. ἀθυμούντων δὲ τῶν ἀνθρώπων ἱστορεῖται χαλκῆν πέλτην ἐξ οὐρανοῦ καταφερομένην εἰς τὰς Νομᾶ πεσεῖν χεῖρας. ἐπὶ δὲ αὐτῇ θαυμάσιόν τινα λόγον λέγεσθαι ὑπὸ τοῦ βασιλέως, ὃν Ἠγερίας τε καὶ τῶν Μουσῶν πυθέσθαι.
13.2Bu silah şehri kurtarmak için gelmiştir; ona biçim, büyüklük ve şekil bakımından benzeyen on bir kalkan daha yapılıp korunmalıdır ki hırsız, gökten düşeni benzerlikleri yüzünden bulamasın. Ayrıca bu yeri ve çevresindeki çayırları, çoğu zaman gelip onunla birlikte vakit geçiren Musalara adamak gerekir. Bu yeri sulayan kaynak da Hestia bakirelerine kutsal su olmalı; her gün alıp tapınağı onunla arındırıp serpsinler.
τὸ μὲν γάρ ὅπλον ἥκειν ἐπὶ σωτηρίᾳ τῆς πόλεως, καὶ δεῖν αὐτὸ φρουρεῖσθαι γενομένων ἄλλων ἕνδεκα καὶ σχῆμα καὶ μέγεθος καὶ μορφὴν ἐκείνῳ παραπλησίων, ὅπως ἄπορον εἴη τῷ κλέπτῃ διʼ ὁμοιότητα τοῦ διοπετοῦς ἐπιτυχεῖν ἔτι δὲ χρῆναι Μούσαις καθιερῶσαι τὸ χωρίον ἐκεῖνο καὶ τοὺς περὶ αὐτὸ λειμῶνας, ὅπου τὰ πολλὰ φοιτῶσαι συνδιατρίβουσιν αὐτῷ. τὴν δὲ πηγὴν ἣ κατάρδει τὸ χωρίον, ὕδωρ ἱερὸν ἀποδεῖξαι ταῖς Ἑστιάσι παρθένοις, ὅπως λαμβάνουσαι καθʼ ἡμέραν ἁγνίζωσι καὶ ῥαίνωσι τὸ ἀνάκτορον.
13.3Dediklerine göre hastalığın hemen durması da bu sözlere tanıklık etti. Kalkanı ortaya koyup ustaları benzerini yapmada yarışmaya çağırdı. Ötekiler vazgeçti; yalnız üstün ustalardan Veturius Mamurius benzerliği öyle tutturdu, hepsini öyle benzer yaptı ki Numa bile ayırt edemedi. Numa, Salii rahiplerini bunların bekçisi ve hizmetkârı olarak görevlendirdi.
τούτοις μὲν οὖν μαρτυρῆσαι λέγουσι καὶ τὰ τῆς νόσου παραχρῆμα παυσάμενα. τὴν δὲ πέλτην προθέντος αὐτοῦ καὶ κελεύσαντος ἁμιλλᾶσθαι τοὺς τεχνίτας ὑπὲρ τῆς ὁμοιότητος, τοὺς μὲν ἄλλους ἀπειπεῖν, Οὐετούριον δὲ Μαμούριον ἕνα α τῶν ἄκρων δημιουργῶν οὕτως ἐφικέσθαι τῆς ἐμφερείας, καὶ κατασκευάσαι πάσας ὁμοίας, ὥστε μηδʼ αὐτὸν ἔτι τὸν Νομᾶν διαγινώσκειν. τούτων οὖν φύλακας καὶ ἀμφιπόλους ἀπέδειξε τοὺς Σαλίους ἱερεῖς.
13.4Salii adı, bazılarının efsane olarak anlattığı gibi, silahlı dansı ilk öğreten Samothrakeli ya da Mantineialı Salius adlı bir adamdan değil, daha çok dansın kendisinden, onun sıçramalı oluşundan gelir. Mart ayında kutsal kalkanları alıp şehri geçerken bu dansı yaparlar; kırmızı kısa tunikler giyerler, belleri geniş tunç kemerlerle kuşanılmış, başlarında tunç miğfer olur, küçük hançerleriyle kalkanlara vururlar.
σάλιοι δὲ ἐκλήθησαν, οὐχ, ὡς ἔνιοι μυθολογοῦσι, Σαμόθρᾳκος ἀνδρὸς ἢ Μαντινέως, ὄνομα Σαλίου, πρώτου τὴν ἐνόπλιον ἐκδιδάξαντος ὄρχησιν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀπὸ τῆς ὀρχήσεως αὐτῆς, ἁλτικῆς οὔσης, ἣν ὑπορχοῦνται διαπορευόμενοι τὴν πόλιν, ὅταν τὰς ἱερὰς πέλτας ἀναλάβωσιν ἐν τῷ Μαρτίῳ μηνί, φοινικοῦς μὲν ἐνδεδυμένοι χιτωνίσκους, μίτραις δὲ χαλκαῖς ἐπεζωσμένοι πλατείαις καὶ κράνη χαλκᾶ φοροῦντες, ἐγχειριδίοις δὲ μικροῖς τὰ ὅπλα κρούοντες.
13.5Dansın geri kalanı ayakların işidir: Hoş bir şekilde hareket ederler, hızlı ve sık bir ritimle, güç ve hafiflikle dönüşler ve değişiklikler yaparlar. Kalkanlara şekillerinden ötürü ancilia derler. Çünkü bu kalkan daire değildir, normal kalkan gibi yuvarlak değildir; sarmal bir çizgi şeklinde oyulmuştur, uçları kıvrılıp birbirlerine sıkıca dönerek eğri bir şekil oluşturur.
ἡ δὲ ἄλλη τῆς ὀρχήσεως ποδῶν ἔργον ἐστί· κινοῦνται γάρ ἐπιτερπῶς, ἑλιγμούς τινας καὶ μεταβολὰς ἐν ῥυθμῷ τάχος ἔχοντι καὶ πυκνότητα μετὰ ῥώμης καὶ κουφότητος ἀποδιδόντες. αὐτὰς ς δὲ τὰς πέλτας ἀγκύλια καλοῦσι διὰ τὸ σχῆμα· κύκλος γάρ οὐκ ἔστιν οὐδὲ ἀποδίδωσιν, ὡς πέλτη, τὴν περιφέρειαν, ἀλλʼ ἐκτομὴν ἔχει γραμμῆς ἑλικοειδοῦς, ἧς αἱ κεραῖαι καμπὰς ἔχουσαι καὶ συνεπιστρέφουσαι τῇ πυκνότητι πρὸς ἀλλήλας ἀγκύλον τὸ σχῆμα ποιοῦσιν·
13.6Ya da kalkanların taşındığı dirsekten ötürü böyle denir; Iuba adı Yunancalaştırmak için bunu söylemiştir. Adın kaynağı Yunan diliyle gösterilecekse, yukarıdan iniş olabilir, hastaların iyileşmesi olabilir, kuraklığın sona ermesi olabilir, korkunç şeylerin durdurulması olabilir; Atinalılar Dioskurlara da bu anlamda Anakes demişlerdir.
ἢ διὰ τὸν ἀγκῶνα περὶ ὃν περιφέρονται, ταῦτα γάρ ὁ Ἰόβας εἴρηκε γλιχόμενος ἐξελληνίσαι τοὔνομα. δύναιτο δὲ ἂν τῆς ἀνέκαθεν φορᾶς πρῶτον ἐπώνυμον γεγονέναι, καὶ τῆς ἀκέσεως τῶν νοσούντων, καὶ τῆς τῶν αὐχμῶν λύσεως, ἔτι δὲ τῆς τῶν δεινῶν ἀνασχέσεως, καθʼ ὃ καὶ τοὺς Διοσκούρους Ἄνακας Ἀθηναῖοι προσηγόρευσαν, εἴ γε δεῖ πρὸς τὴν Ἑλληνικὴν διάλεκτον ἐξάγειν τοὔνομα.
13.7Dediklerine göre Mamurius'un o ustalık karşılığında aldığı ödül, Salii'nin pyrrhikhe dansı sırasında şarkıyla anılmasıydı. Bazıları ise söylenenin Veturius Mamurius değil, "veterem memoriam" yani eski hatıra olduğunu söyler.
τῷ δὲ Μαμουρίῳ λέγουσι μισθὸν γενέσθαι τῆς τέχνης ἐκείνης μνήμην τινὰ διʼ ᾠδῆς ὑπὸ τῶν Σαλίων ἅμα τῇ πυρρίχῃ διαπεραινομένης. οἱ δὲ οὐ Οὐετούριον Μαμούριον εἶναί φασι τὸν ᾀδόμενον, ἀλλὰ οὐετέρεμ μεμορίαμ, ὅπερ ἐστί, παλαιὰν μνήμην.
14.114. Bölüm
Rahiplikleri düzenledikten sonra Hestia tapınağının yanına Regia denen bir saray yaptırdı. Zamanının çoğunu orada kutsal işlerle, rahiplere ders vererek ya da ilahi şeyler üzerinde düşünerek geçirirdi. Quirinus tepesinde başka bir evi vardı, bugün yeri hâlâ gösterilir. Törenlerde ve rahiplerin alaylarında haberciler önden şehirde dolaşır, herkese işini bırakıp durmasını buyururdu.
ἐπεὶ δὲ διεκόσμησε τὰς ἱερωσύνας, ἐδείματο πλησίον τοῦ τῆς Ἑστίας ἱεροῦ τὴν καλουμένην Ῥηγίαν, οἷόν τι βασίλειον οἴκημα· καὶ τὸ πλεῖστον αὐτόθι τοῦ χρόνου διέτριβεν ἱερουργῶν ἢ διδάσκων τοὺς ἱερεῖς ἢ πρὸς ἐννοίᾳ τινὶ τῶν θείων πρὸς αὑτὸν σχολάζων. οἰκίαν δ’ εἶχεν ἑτέραν περὶ τὸν Κυρίνου λόφον, ἧς ἔτι νῦν τὸν τόπον ἐπιδεικνύουσιν. ἐν δὲ ταῖς προπομπαῖς καὶ ὅλως τῶν ἱερέων ταῖς πομπαῖς προηγοῦντο κήρυκες ἀνὰ τὴν πόλιν ἐλινύειν κελεύοντες καὶ τὰ ἔργα καταπαύοντες.
14.2Dediklerine göre Pythagorasçılar tanrılara yol üstünde tapınıp dua etmeye izin vermez, evden doğrudan bu amaçla, zihin hazırlığı yapılarak yürünmesini isterlerdi. Numa da vatandaşların ilahi şeyleri dalgınca ve ihmalle görmemesi ve duymaması gerektiğini düşünüyordu. Başka işlerden boş kalıp en büyük eylem olarak dindarlığa dikkat etmeleri, gürültüden, takırtıdan, inlemeden ve zorunlu ve kaba işlerin getirdiği her şeyden arınmış yolları kutsal törenlere bırakmaları gerekiyordu. Bunun bir izi hâlâ korunmaktadır: Bir yönetici kuş gözleme ya da kurbanla meşgul olduğunda "Hoc age" diye bağırırlar; bu "Bunu yap" anlamına gelir, rastladıkları kişileri dikkatli ve düzenli olmaya çağırır.
ὡς γάρ φασι τοὺς Πυθαγορικοὺς οὐκ ἐᾶν ἐκ παρόδου προσκυνεῖν καὶ προσεύχεσθαι τοῖς θεοῖς, ἀλλʼ οἴκοθεν εὐθὺς ἐπὶ τοῦτο γνώμῃ παρεσκευασμένους βαδίζειν, οὕτως ᾤετο Νομᾶς χρῆναι τοὺς πολίτας μήτε ἀκούειν τι τῶν θείων μήτε ὁρᾶν ἐν παρέργῳ καὶ ἀμελῶς, ἀλλὰ σχολὴν ἄγοντας ἀπὸ τῶν ἄλλωὶ καὶ προσέχοντας τὴν διάνοιαν ὡς πράξει μεγίστῃ τῇ περὶ τὴν εὐσέβειαν, ψόφων τε καὶ πατάγων καὶ στεναγμῶν, καὶ ὅσα τοιαῦτα τοῖς ἀναγκαίοις καὶ βαναύσοις πόνοις ἕπεται, καθαρὰς τὰς ὁδοὺς ταῖς ἱερουργίαις παρέχοντας, ὧν ἴχνος τι μέχρι νῦν διασώζοντες, ὅταν ἄρχων πρὸς ὄρνισιν ἢ θυσίαις διατρίβῃ, βοῶσιν Ὃκ ἄγε· σημαίνει δὲ ἡ φωνὴ τοῦτο πρᾶσσε, συνεπιστρέφουσα καὶ κατακοσμοῦσα τοὺς προστυγχάνοντας.
14.3Numa'nın başka buyrukları da Pythagorasçılarınkine benzerdi. Onlar nasıl bir ölçek üzerine oturmamayı, ateşi bıçakla karıştırmamayı, yolculuğa çıkarken geri dönmemeyi, göksel tanrılara tek, yeraltı tanrılarına çift sayıda kurban kesmeyi öğütler, her birinin anlamını halktan gizlerlerdi, Numa'nın bazı âdetlerinin de gizli bir anlamı vardır: Tanrılara budanmamış asmalardan içki saçısı sunmamak, unsuz kurban kesmemek, tapınırken dönmek, tapındıktan sonra oturmak gibi.
ἦν δὲ καὶ τῶν ἄλλων παραγγελμάτων αὐτοῦ πολλὰ τοῖς Πυθαγορικοῖς ἐοικότα. ὡς γὰρ ἐκεῖνοι παρῄνουν ἐπὶ χοίνικος μὴ καθῆσθαι, καὶ μαχαίρᾳ πῦρ μὴ σκαλεύειν, καὶ βαδίζοντας εἰς ἀποδημίας μὴ μεταστρέφεσθαι, καὶ τοῖς μὲν οὐρανίοις περισσά, θύειν, ἄρτια δὲ τοῖς χθονίοις, ὧν ἑκάστου τὴν διάνοιαν ἀπεκρύπτοντο πρὸς τοὺς πολλούς, οὕτως ἔνια τῶν Νομᾶ πατρίων ἀπόρρητον ἔχει τὸν λόγον οἷον τὸ μὴ σπένδειν θεοῖς ἐξ ἀμπέλων ἀτμήτων μηδὲ θύειν ἄτερ ἀλφίτων καὶ τὸ προσκυνεῖν περιστρεφομένους καὶ τὸ καθῆσθαι προσκυνήσαντας.
14.4İlk ikisi toprağın evcilleştirilmesini dindarlığın bir parçası olarak öğretir gibi görünüyor. Tapınırken dönmek, evrenin dönüşünün taklidi olarak açıklanır; ama daha çok, tapınaklar doğuya baktığı için tapınan doğuya sırtını çevirmiş olur, kendini oraya döndürüp tanrıya çevrilir, böylece bir daire çizer ve duasını her ikisine birden yönelterek tamamlar.
τὰ μὲν οὖν πρῶτα δύο τὴν γῆς ἐξημέρωσιν ἔοικε διδάσκειν, ὡς μόριον εὐσεβείας οὖσαν ἡ δὲ περιστροφὴ τῶν προσκυνούντων λέγεται μὲν ἀπομίμησις εἶναι τῆς τοῦ κόσμου περιφορᾶς, δόξειε δ’ ἂν μᾶλλον ὁ προσκυνῶν, ἐπεὶ πρὸς ἕω τῶν ἱερῶν βλεπόντων ἀπέστραπται τὰς ἀνατολάς, μεταβάλλειν ἑαυτὸν ἐνταῦθα καὶ περιστρέφειν ἐπὶ τὸν θεόν, κύκλον ποιῶν καὶ συνάπτων τὴν ἐπιτελείωσιν τῆς εὐχῆς διʼ ἀμφοῖν·
14.5Meğer ki, Zeus hakkı için, bu şekil değişikliği Mısır çarklarına benzer bir şeye işaret ediyor ve şunu öğretiyor olsun: İnsana ait hiçbir şey sabit değildir; tanrı hayatımızı nasıl döndürüp açarsa açsın bunu sevinçle kabul etmek gerekir. Tapındıktan sonra oturmak ise duaların sağlamlaşmasına, iyi şeylerin kalıcı olmasına dair bir uğur sayılır. İşler arasında bir ayrım olarak dinlenmeden de söz ederler.
εἰ μὴ νὴ Δία τοῖς Αἰγυπτίοις τροχοῖς αἰνίττεταί τι καὶ διδάσκει παραπλήσιον ἡ μεταβολὴ τοῦ σχήματος, ὡς οὐδενὸς ἑστῶτος τῶν ἀνθρωπίνων, ἀλλʼ ὅπως ἂν στρέφῃ καὶ ἀνελίττῃ τὸν βίον ἡμῶν ὁ θεός, ἀγαπᾶν καὶ δέχεσθαι προσῆκον, τὸ δὲ καθέζεσθαι προσκυνήσαντας οἰωνισμὸν εἶναι λέγουσι τοῦ βεβαιότητα ταῖς εὐχαῖς καὶ διαμονὴν τοῖς ἀγαθοῖς ἐπιγίνεσθαι. λέγουσι δὲ καὶ πράξεων διορισμὸν εἶναι τὴν ἀνάπαυσιν·
14.6Yani önceki işe son verip tanrıların yanında oturmak, sonra bir başkasının başlangıcını onlardan almak için. Bu da söylenenlerle uyuşabilir: Kanun koyucu bizi, tanrıyla görüşmelerimizi aceleyle, işlerimiz arasında yapmamaya, zamanımız ve boş vaktimiz olduğunda yapmaya alıştırıyordu.
ὡς οὖν τῇ προτέρᾳ, πράξει πέρας ἐπιτιθέντας καθέζεσθαι παρὰ τοῖς θεοῖς, ἵνα ἑτέρας πάλιν ἀρχὴν παρʼ ἐκείνων λάβωσι. δύναται δὲ καὶ τοῦτο τοῖς εἰρημένοις ὁμολογεῖν, ἐθίζοντος ἡμᾶς τοῦ νομοθέτου μὴ ποιεῖσθαι τὰς πρὸς τὸ θεῖον ἐντεύξεις ἐν ἀσχολίᾳ, καὶ παρέργως οἷον σπεύδοντας, ἀλλʼ ὅταν χρόνον ἔχωμεν καὶ σχολὴν ἄγω μεν.
15.115. Bölüm
Tanrıya yönelik böyle bir eğitimle şehir öylesine uysallaşmış ve Numa'nın gücü karşısında öyle şaşkına dönmüştü ki tuhaflığıyla masallara benzeyen hikâyeleri kabul eder, o isteyince hiçbir şeyin inanılmaz ya da imkânsız olmadığını düşünürdü.
ἐκ δὲ τῆς τοιαύτης παιδαγωγίας πρὸς τὸ θεῖον οὕτως ἡ πόλις ἐγεγόνει χειροήθης καὶ κατατεθαμβημένη τὴν τοῦ Νομᾶ δύναμιν, ὥστε μύθοις ἐοικότας τὴν ἀτοπίαν λόγους παραδέχεσθαι, καὶ νομίζειν μηδὲν ἄπιστον εἶναι μηδὲ ἀμήχανον ἐκείνου. βουληθέντος.
15.2Anlatıldığına göre bir gün vatandaşlardan pek çok kişiyi sofraya çağırmış, önlerine kötü kaplar ve çok ucuz, halktan birinin sofrası gibi bir yemek koymuş. Yemeğe başladıkları sırada birlikte yaşadığı tanrıçanın kendisine geldiğini söylemiş, birdenbire evi pahalı kadehlerle, sofraları da her türlü yemekle ve bol bir hazırlıkla dolu göstermiş.
λέγεται γοῦν ποτε καλέσας ἐπὶ τὴν τράπεζαν οὐκ ὀλίγους τῶν πολιτῶν, σκεύη τε φαῦλα καὶ δεῖπνον εὐτελὲς πάνυ προθέσθαι καὶ δημοτικὸν ἀρξαμένων δὲ δειπνεῖν ἐμβαλὼν λόγον ὡς ἡ θεὸς ᾗ σύνεστιν ἥκοι πρὸς αὐτόν, αἰφνίδιον ἐπιδεῖξαι τόν τε οἶκον ἐκπωμάτων πλήρη πολυτελῶν καὶ τὰς τραπέζας ὄψων τε παντοδαπῶν καὶ παρασκευῆς δαψιλοῦς γεμούσας.
15.3Ama Zeus'la görüşmesi hakkında anlatılanlar bütün tuhaflıkları aşar. Efsaneye göre henüz şehrin parçası olmayan, üzerinde yerleşilmeyen, bol kaynaklara ve gölgeli vadilere sahip Aventinus tepesine iki daimōn, Picus ve Faunus gelirmiş. Bunlar başka bakımlardan Satirlere ya da Panlara benzetilebilir; ama ilaç gücü ve ilahi konulardaki büyücülük ustalıklarıyla, Yunanların Ida Daktylosları dediklerine benzer hünerler göstererek İtalya'yı dolaştıkları söylenir.
πᾶσαν δὲ ὑπερβέβληκεν ἀτοπίαν τὸ ὑπὲρ τῆς τοῦ Διὸς ὁμιλίας ἱστορούμενον. μυθολογοῦσι γάρ εἰς τὸν Ἀβεντῖνον λόφον οὔπω μέρος ὄντα τῆς πόλεως οὐδὲ συνοικούμενον, ἀλλʼ ἔχοντα πηγάς τε δαψιλεῖς ἐν αὑτῷ καὶ νάπας σκιεράς, φοιτᾶν δύο δαίμονάς, Πῖκον καὶ Φαῦνον οὓς τὰ μὲν ἄλλα Σατύρων ἄν τις ἢ Πανῶν γένει προσεικάσειε, δυνάμει δὲ φαρμάκων καὶ δεινότητι τῆς περὶ τὰ θεῖα γοητείας λέγονται ταὐτὰ τοῖς ὑφʼ Ἑλλήνων προσαγορευθεῖσιν Ἰδαίοις Δακτύλοις σοφιζόμενοι περιϊέναι τὴν Ἰταλίαν.
15.4Dediklerine göre Numa, her zaman içtikleri kaynağı şarap ve balla karıştırıp onları yakalamış. Yakalanınca birçok eidos'a girmişler, tabiatlarından çıkmışlar, tuhaf ve korkunç görüntüler göstermişler. Güçlü ve kaçınılmaz bir tuzağa düştüklerini anlayınca gelecekle ilgili birçok şey haber vermişler, yıldırım için bugüne kadar soğan, saç ve küçük balıkla yapılan arınmayı öğretmişler.
τούτους φασὶ χειρώσασθαι τὸν Νομᾶν, οἴνῳ καὶ μέλιτι κεράσαντα τὴν κρήνην ἀφʼ ἧς ἔπινον συνήθως. ληφθέντας δὲ πολλὰς μὲν ἰδέας τρέπεσθαι καὶ μετεκδύεσθαι τὴν αὑτῶν φύσιν, ἀλλόκοτα φάσματα καὶ φοβερὰ τῆς ὄψεως προβαλλομένους· ἐπεὶ δὲ ἔγνωσαν ἑαλωκότες ἰσχυρὰν καὶ ἄφυκτον ἅλωσιν, ἄλλα τε προθεσπίσαι πολλὰ τῶν μελλόντων καὶ τὸν ἐπὶ τοῖς κεραυνοῖς ἐκδιδάξαι καθαρμόν, ὃς ποιεῖται μέχρι νῦν διὰ κρομμύων καὶ τριχῶν καὶ μαινίδων.
15.5Bazıları arınmayı daimōnların değil, onların büyüyle Zeus'u indirdiğini, tanrının da Numa'ya kızıp arınmanın başlarla yapılmasını emrettiğini söyler. Numa araya girip "Soğanla mı?" demiş. Tanrı "İnsan" demiş. Numa yine emrin korkunçluğundan kaçınmak için "Saçla mı?" diye sormuş. Zeus "Canlı" deyince Numa "Küçük balıkla mı?" diye eklemiş. Bunları Egeria'nın öğretmesiyle söylemiş.
ἔνιοι δὲ οὐ τοὺς δαίμονάς φασὶν ὑποθέσθαι τὸν καθαρμόν, ἀλλʼ ἐκείνους μὲν καταγαγεῖν τὸν Δία μαγεύσαντας, τὸν δὲ θεὸν ὀργιζόμενον τῷ Νομᾷ προστάσσειν ὡς χρὴ γενέσθαι τὸν καθαρμὸν κεφαλαῖς· ὑπολαβόντος δὲ τοῦ Νομᾶ, κρομμύων; εἰπεῖν, ἀνθρώπων τὸν δὲ αὖθις ἐκτρέποντα τὸ τοῦ προστάγματος δεινὸν ἐπερέσθαι, θριξίν; ἀποκριναμένου δὲ τοῦ Διός, ἐμψύχοις, ἐπαγαγεῖν τὸν Νομᾶν, μαινίσι; ταῦτα λέγειν ὑπὸ τῆς Ἠγερίας δεδιδαγμένον.
15.6Tanrı yatışıp gitmiş, yere de bundan ötürü Ilicium denmiş, arınma da böyle yapılır olmuş. Bu masalımsı ve gülünç hikâyeler, o zamanki insanların alışkanlıkla edindiği ilahi olana karşı tutumu gösterir. Dediklerine göre Numa'nın kendisi umutlarını tanrıya öyle bağlamıştı ki bir gün düşmanın geldiği haberi verilince gülümseyip "Ben ise kurban kesiyorum" demiş.
καὶ τὸν μὲν θεὸν ἀπελθεῖν ἵλεω γενόμενον, τὸν δὲ τόπον Ἰλίκιον ἀπʼ ἐκείνου προσαγορευθῆναι καὶ τὸν καθαρμὸν οὕτω συντελεῖσθαι. ταῦτα μὲν οὖν τὰ μυθώδη καὶ γελοῖα τὴν τῶν τότε ἀνθρώπων ἐπιδείκνυται διάθεσιν πρὸς τὸ θεῖον, ἣν ὁ ἐθισμὸς αὐτοῖς ἐνεποίησεν. αὐτὸν δὲ τὸν Νομᾶν οὕτω φασὶν εἰς τὸ θεῖον ἀνηρτῆσθαι ταῖς ἐλπίσιν, ὥστε καὶ προσαγγελίας αὐτῷ ποτε γενομένης ὡς ἐπέρχονται πολέμιοι, μειδιᾶσαι καὶ εἰπεῖν· ἐγὼ δὲ θύω.
16.116. Bölüm
Dediklerine göre ilk olarak Fides ile Terminus'a tapınak kurdu. Fides'i Romalılara en büyük yemin olarak gösterdi; bugüne kadar bu yemini kullanırlar. Terminus sınır demektir; kamu adına ve özel olarak tarla sınırlarında ona kurban keserler. Bugün canlı kurban sunarlar, ama eskiden kurban kansızdı; çünkü Numa, barışın bekçisi ve adaletin tanığı olan sınır tanrısının kandan arınmış olması gerektiğini söylüyordu.
πρῶτον δέ φασι καὶ Πίστεως καὶ Τέρμονος ἱερὸν ἱδρύσασθαι. καὶ τὴν μὲν Πίστιν ὅρκον ἀποδεῖξαι Ῥωμαίοις μέγιστον, ᾧ χρώμενοι μέχρι νῦν διατελοῦσιν· ὁ δὲ Τέρμων ὅρος ἄν τις εἴη, καὶ θύουσιν αὐτῷ δημοσίᾳ καὶ ἰδίᾳ κατὰ τοὺς τῶν ἀγρῶν περιορισμούς, νῦν μὲν ἔμψυχα, τὸ παλαιὸν δὲ ἀναίμακτος ἦν ἡ θυσία, Νομᾶ φιλοσοφήσαντος ὡς χρὴ τὸν ὅριον θεὸν εἰρήνης φύλακα καὶ δικαιοσύνης μάρτυν ὄντα φόνου καθαρὸν εἶναι.
16.2Ülkenin sınırlarını da bütünüyle bu kralın çizdiği anlaşılıyor. Romulus kendi toprağının ölçüsünü söyleyerek başkasının toprağını aldığını itiraf etmek istememişti; çünkü sınır korunursa gücü bağlayan bir zincir, korunmazsa haksızlığın kanıtıdır. Şehrin başlangıçta bol toprağı da yoktu; çoğunu Romulus mızrakla kazanmıştı.
δοκεῖ δὲ καὶ ὅλως οὗτος ὁρίσαι τὴν χώραν ὁ βασιλεύς, Ῥωμύλου μὴ βουληθέντος ἐξομολογήσασθαι τῷ μέτρῳ τοῦ οἰκείου τὴν ἀφαίρεσιν τοῦ ἀλλοτρίου· δεσμὸν γάρ εἶναι τῆς δυνάμεως τὸν ὅρον, ἂν φυλάττηται, μὴ φυλαττόμενον δὲ τῆς ἀδικίας ἔλεγχον. οὐ μὴν οὐδὲ ἦν δαψιλὴς χώρᾳ τῇ πόλει κατʼ ἀρχάς, ἀλλὰ τὴν πολλὴν αἰχμῇ προσεκτήσατο Ῥωμύλος·
16.3Numa bu toprakların hepsini yoksul vatandaşlara dağıttı. Böylece haksızlığı zorunlu kılan yoksulluğu ortadan kaldırıyor, halkı toprakla birlikte evcilleşen bir hâlde tarıma yöneltiyordu. Çünkü hiçbir uğraş barış sevgisini topraktan yaşamak kadar güçlü ve hızlı uyandırmaz. Bu hayatta savaş cesaretinin kendi varlığını koruyan yanı kalır, haksızlığa ve açgözlülüğe sapan yanı ise kesilip atılır.
καὶ ταύτην πᾶσαν ὁ Νομᾶς διένειμε τοῖς ἀπόροις τῶν πολιτῶν, ὡς ἀνάγκην τῆς ἀδικίας ἀφαιρῶν τὴν ἀπορίαν, καὶ τρέπων ἐπὶ γεωργίαν τὸν δῆμον ἅμα τῇ χώρᾳ συνεξημερούμενον. οὐδὲν γάρ ἄλλο τῶν ἐπιτηδευμάτων οὕτως ἔρωτα δριμὺν εἰρήνης ἐργάζεται καὶ ταχὺν ὡς ὁ ἀπὸ γῆς βίος, ἐν ᾧ καὶ τῆς πολεμικῆς εὐτολμίας τὸ μὲν ὑπερμαχητικὸν τοῦ οἰκείου διαμένει καὶ πάρεστι, τὸ δὲ εἰς ἀδικίαν καὶ πλεονεξίαν ἀνειμένον ἐκκέκοπται.
16.4Bu yüzden Numa, tarımı bir barış büyüsü gibi vatandaşların arasına kattı, onu zenginlik kazandıran değil, karakter kazandıran bir tekhnē olarak sevdi. Ülkeyi pagus denen bölgelere ayırdı, her birine denetçiler ve bekçiler koydu. Bazen kendisi de denetler, işlerden vatandaşların karakterini anlardı; kimini şerefe ve güvenli görevlere yükseltir, tembel ve ihmalkâr olanları yerip kınayarak yola getirirdi.
διὸ καὶ τὴν γεωργίαν ὁ Νομᾶς οἷον εἰρήνης φίλτρον ἐμμίξας τοῖς πολίταις καὶ μᾶλλον ὡς ἠθοποιὸν ἢ πλουτοποιὸν ἀγαπήσας τέχνην, εἰς μέρη τὴν χώραν διεῖλεν, ἃ πάγους προσηγόρευσε, καὶ καθʼ ἕκαστον ἐπισκόπους ἔταξε καὶ περιπόλους, ἔστι δ’ ὅτε καὶ αὐτὸς ἐφορῶν καὶ τεκμαιρόμενος ἀπὸ τῶν ἔργων τοὺς τρόπους τῶν πολιτῶν τοὺς μὲν εἰς τιμὰς καὶ πίστεις ἀνῆγε, τοὺς δὲ ῥᾳθύμους καὶ ἀμελεῖς ψέγων καὶ κακίζων ἐσωφρόνιζε.
17.117. Bölüm
Öteki düzenlemeleri içinde halkın zanaatlara göre bölünmesi en çok hayranlık uyandırandır. Söylendiği gibi şehir iki soydan oluşmuş görünüyordu; ama ayrık duruyor, hiçbir şekilde tek olmak ve bu ayrılığı silmek istemiyordu, tarafları arasında bitmeyen çatışmalar ve rekabetler vardı. Numa, tabiatça kolay karışmayan sert cisimlerin parçalanıp bölünerek karıştırıldığını, çünkü küçüklüklerinden ötürü birbirlerine daha iyi uyduklarını düşündü.
τῶν δὲ ἄλλων αὐτοῦ πολιτευμάτων ἡ κατὰ τέχνας διανομὴ τοῦ πλήθους μάλιστα θαυμάζεται, τῆς γάρ πόλεως ἐκ δυεῖν γενῶν, ὥσπερ εἴρηται, συνεστάναι δοκούσης, διεστώσης δὲ μᾶλλον καὶ μηδενὶ τρόπῳ μιᾶς γενέσθαι βουλομένης μηδὲ οἷον ἐξαλεῖψαι τὴν ἑτερότητα καὶ διαφοράν, ἀλλὰ συγκρούσεις ἀπαύστους καὶ φιλονεικίας τῶν μερῶν ἐχούσης, διανοηθεὶς ὅτι καὶ τῶν σωμάτων τὰ φύσει δύσμικτα καὶ σκληρὰ καταθραύοντες καὶ διαιροῦντες ἀναμιγνύουσιν, ὑπὸ μικρότητος ἀλλήλοις συμβαίνοντα μᾶλλον,
17.2Bütün halkı daha çok parçaya bölmeye, onları başka ayrımlara sokarak o ilk ve büyük ayrımı küçüklerin arasına dağıtıp ortadan kaldırmaya karar verdi. Bölünme zanaatlara göreydi: Flütçüler, kuyumcular, marangozlar, boyacılar, ayakkabıcılar, sepiciler, tunç ustaları, çömlekçiler. Kalan zanaatları bir araya getirip hepsinden tek bir birlik kurdu.
ἔγνω κατατεμεῖν τομὰς πλείονας τὸ σύμπαν πλῆθος ἐκ δὲ τούτων εἰς ἑτέρας ἐμβαλὼν διαφορὰς τὴν πρώτην ἐκείνην καὶ μεγάλην ἀφανίσαι ταῖς ἐλάττοσιν ἐνδιασπαρεῖσαν. ἦν δὲ ἡ διανομὴ κατὰ τὰς τέχνας, αὐλητῶν, χρυσοχόων, τεκτόνων, βαφέων, σκυτοτόμων, σκυτοδεψῶν, χαλκέων, κεραμέων, τὰς δὲ λοιπὰς τέχνας εἰς ταὐτὸ συναγαγὼν ἓν αὐτῶν ἐκ πασῶν ἀπέδειξε σύστημα.
17.3Her gruba uygun birlikler, toplantılar ve tanrı tapınmaları verdi. Böylece şehirden, kimilerine Sabin, kimilerine Romalı, kimilerine Tatius'un, kimilerine Romulus'un vatandaşları denmesini ilk kez kaldırdı. Bölünme, herkesin herkesle uyumu ve kaynaşması oldu.
κοινωνίας δὲ καὶ συνόδους καὶ θεῶν τιμὰς ἀποδοὺς ἑκάστῳ γένει πρεπούσας, τότε πρῶτον ἐκ τῆς πόλεως ἀνεῖλε τὸ λέγεσθαι καὶ νομίζεσθαι τοὺς μὲν Σαβίνους, τοὺς δὲ Ῥωμαίους, καὶ τοὺς μὲν Τατίου, τοὺς δὲ Ῥωμύλου πολίτας, ὥστε τὴν διαίρεσιν εὐαρμοστίαν καὶ ἀνάμιξιν πάντων γενέσθαι πρὸς πάντας.
17.4Yönetimle ilgili düzenlemeleri arasında, babalara çocuklarını satma hakkı veren kanunu düzeltmesi de övülür: Evlenenleri, evlilik babanın onayı ve emriyle yapılmışsa bu kanunun dışında bırakmıştır. Çünkü hür biriyle evlenen kadının bir köleyle yaşamasını korkunç buluyordu.
ἐπαινεῖται δὲ τῶν πολιτικῶν αὐτοῦ καὶ τὸ περὶ τὸν νόμον διόρθωμα τὸν διδόντα τοῖς πατράσι τοὺς παῖδας πιπράσκειν, ὑπεξελομένου τοὺς γεγαμηκότας, εἰ τοῦ πατρὸς ἐπαινοῦντος καὶ κελεύοντος ὁ γάμος γένοιτο, δεινὸν γὰρ ἡγεῖτο τὴν ὡς ἐλευθέρῳ γεγαμημένην γυναῖκα δούλῳ συνοικεῖν.
18.118. Bölüm
Gökle ilgili çalışmaya da ne tam ne de bütünüyle bilgisizce el attı. Romulus'un krallığında ayları düzensiz ve akla aykırı şekilde kullanıyorlardı; bazılarını yirmi günden az, bazılarını otuz beş gün, bazılarını daha fazla sayıyorlardı. Ay ile güneş arasındaki uyumsuzluktan haberleri yoktu, yalnız şuna dikkat ediyorlardı: Yıl üç yüz altmış gün olsun.
ἥψατο δὲ καὶ τῆς περὶ τὸν οὐρανὸν πραγματείας οὔτε ἀκριβῶς οὔτε παντάπασιν ἀθεωρήτως. Ῥωμύλου γὰρ βασιλεύοντος ἀλόγως ἐχρῶντο τοῖς μησὶ καὶ ἀτάκτως, τοὺς μὲν οὐδὲ εἴκοσιν ἡμερῶν, τοὺς δὲ πέντε καὶ τριάκοντα, τοὺς δὲ πλειόνων λογιζόμενοι, τῆς δὲ γινομένης ἀνωμαλίας περὶ τὴν σελήνην καὶ τὸν ἥλιον ἔννοιαν οὐκ ἔχοντες, ἀλλʼ ἓν φυλάττοντες μόνον, ὅπως ἑξήκοντα καὶ τριακοσίων ἡμερῶν ὁ ἐνιαυτὸς ἔσται.
18.2Numa uyumsuzluk farkının on bir gün olduğunu hesapladı: Ay yılı üç yüz elli dört, güneş yılı üç yüz altmış beş gündür. Bu on bir günü ikiye katladı, yirmi iki günlük bir ek ayı, Romalıların Mercedinus dediği ayı, bir yıl atlayarak şubat ayından sonra ekledi.
Νομᾶς δὲ τὸ παράλλαγμα τῆς ἀνωμαλίας ἡμερῶν ἕνδεκα γίνεσθαι λογιζόμενος, ὡς τοῦ μὲν σεληνιακοῦ τριακοσίας πεντήκοντα τέσσαρας ἔχοντος ἡμέρας, τοῦ δὲ ἡλιακοῦ τριακοσίας ἑξήκοντα πέντε, τὰς ἕνδεκα ταύτας ἡμέρας διπλασιάζων ἐπήγαγε παρʼ ἐνιαυτὸν ἐπὶ τῷ Φεβρουαρίῳ μηνὶ τὸν ἐμβόλιμον, ὑπὸ Ῥωμαίων Μερκηδῖνον καλούμενον, εἴκοσι καὶ δυοῖν ἡμερῶν ὄντα.
18.3Bu uyumsuzluk çözümü de sonradan daha büyük çözümlere ihtiyaç duyacaktı. Ayların sırasını da değiştirdi. Birinci ay olan Martius'u üçüncü yaptı, Romulus zamanında on birinci olan Ianuarius'u birinci yaptı; on ikinci ve son ay olan Februarius'u ise bugün ikinci olan ay yaptı. Birçokları Ianuarius ve Februarius aylarının Numa tarafından eklendiğini söyler.
καὶ τοῦτο μὲν αὐτῷ τὸ ἴαμα τῆς ἀνωμαλίας μειζόνων ἔμελλεν ἰαμάτων δεήσεσθαι. μετεκίνησε δὲ καὶ τὴν τάξιν τῶν μηνῶν τὸν γάρ Μάρτιον πρῶτον ὄντα τρίτον ἔταξε, πρῶτον δὲ τὸν Ἰανουάριον, ὃς ἦν ἑνδέκατος ἐπὶ Ῥωμύλου, δωδέκατος δὲ καὶ τελευταῖος ὁ Φεβρουάριος, ᾧ νῦν δευτέρῳ χρῶνται. πολλοὶ δέ εἰσιν οἳ καὶ προστεθῆναι τούτους ὑπὸ Νομᾶ τοὺς μῆνας λέγουσι, τόν τε Ἰανουάριον καὶ τὸν Φεβρουάριον,
18.4Bunlara göre başlangıçta yılda yalnız on ay kullanılıyordu; bazı barbarların üç, Yunanlardan Arkadyalıların dört, Akarnanların altı ay kullanması gibi. Söylendiğine göre Mısırlılarda yıl önce bir ay, sonra dört aydı. Bu yüzden Mısırlılar en yeni ülkede yaşamalarına rağmen en eskilermiş gibi görünür, soy kütüklerinde akıl almaz sayıda yıla ulaşırlar; çünkü ayları yıl sayısına katarlar.
ἐξ ἀρχῆς δὲ χρῆσθαι δέκα μόνον εἰς τὸν ἐνιαυτόν, ὡς ἔνιοι τῶν βαρβάρων τρισί, καὶ τῶν Ἑλλήνων Ἀρκάδες μὲν τέσσαρσιν, ἓξ δὲ Ἀκαρνᾶνες, Αἰγυπτίοις δὲ μηνιαῖος ἦν ὁ ἐνιαυτός, εἶτα τετράμηνος, ὥς φασι. διὸ καὶ νεωτάτην χώραν οἰκοῦντες ἀρχαιότατοι δοκοῦσιν εἶναι καὶ πλῆθος ἀμήχανον ἐτῶν ἐπὶ ταῖς γενεαλογίαις καταφέρουσιν, ἅτε δὴ τοὺς μῆνας εἰς ἐτῶν ἀριθμὸν τιθέμενοι.
19.119. Bölüm
Romalıların yılı on iki değil on ay saydığının kanıtı son ayın adıdır; ona bugün de onuncu ay derler. Martius'un birinci olduğunun kanıtı da sıralamadır: Çünkü ondan sonraki beşinci aya beşinci, altıncıya altıncı derlerdi, diğerlerini de sırasıyla böyle. Ianuarius ve Februarius'u Martius'un önüne koyunca, söz konusu ayı beşinci diye adlandırıp yedinci diye saymak durumunda kaldılar.
Ῥωμαῖοι δὲ ὅτι μὲν δέκα μῆνας εἰς τὸν ἐνιαυτὸν ἔταττον, οὐ δώδεκα, τεκμήριον ἡ τοῦ τελευταίου προσηγορία· δέκατον γάρ αὐτὸν ἄχρι νῦν καλοῦσιν ὅτι δὲ τὸν Μάρτιον πρῶτον, ἡ τάξις· τὸν γάρ ἀπʼ ἐκείνου πέμπτον ἐκάλουν πέμπτον ἕκτον δὲ τὸν ἕκτον καὶ τῶν ἄλλων ἑξῆς ὁμοίως ἕκαστον, ἐπεὶ τὸν Ἰανουάριον καὶ τὸν Φεβρουάριον πρὸ τοῦ Μαρτίου τιθεμένοις συνέβαινεν αὐτοῖς τὸν εἰρημένον μῆνα πέμπτον μὲν ὀνομάζειν, ἕβδομον δὲ ἀριθμεῖν.
19.2Üstelik Romulus'un Ares'e adadığı Martius'un birinci sayılması da akla uygundu. İkincisi, Aphrodite'nin adını taşıyan Aprilis'ti; bu ayda tanrıçaya kurban keserler, kadınlar da kalendalarda mersin dalı takıp yıkanırlar. Bazıları Aprilis adının Aphrodite'den gelmediğini, kelimenin yalın hâliyle, ilkbaharda açan ve bitki filizlerini açığa çıkaran ay demek olduğunu söyler; kelime bu anlama gelir.
ἄλλως δὲ καὶ λόγον εἶχε τὸν Μάρτιον Ἄρει καθιερωμένον ὑπὸ τοῦ Ῥωμύλου πρῶτον ὀνομάζεσθαι· δεύτερον δὲ τὸν Ἀπρίλλιον, ἐπώνυμον ὄντα τῆς Ἀφροδίτης, ἐν ᾧ θύουσί τε τῇ θεῷ καὶ ταῖς καλάνδαις αἱ γυναῖκες ἐστεφανωμέναι μυρσίνῃ λούονται, τινὲς δὲ οὐ διὰ τὴν Ἀφροδίτην τὸν Ἀπρίλλιὸν φασιν, ἀλλʼ ὥσπερ ἔχει τοὔνομα ψιλόν, Ἀπρίλλιον κεκλῆσθαι τὸν μῆνα τῆς ἐαρινῆς ὥρας ἀκμαζούσης ἀνοίγοντα καὶ ἀνακαλύπτοντα τοὺς βλαστοὺς τῶν φυτῶν τοῦτο γὰρ ἡ γλῶττα σημαίνει.
19.3Sonraki aylardan Maius'a, Hermes'e adandığı için Maia'dan, Iunius'a Hera'dan ötürü bu adlar verilmiştir. Bazıları bunların yaşlılık ve gençliğin adını taşıdığını söyler; çünkü onlarda yaşlılara maiores, gençlere iuniores denir. Kalan aylara sıralarına göre, saymak gibi beşinci, altıncı, yedinci, sekizinci, dokuzuncu, onuncu diye ad verirlerdi.
τῶν δ’ ἐφεξῆς τὸν μὲν Μάϊον καλοῦσιν ἀπὸ Μαίας· Ἑρμῇ γὰρ ἀνιέρωται τὸν δὲ Ἰούνιον ἀπὸ τῆς Ἥρας. εἰσὶ δέ τινες οἱ τούτους ἡλικίας ἐπωνύμους εἶναι λέγοντες πρεσβυτέρας καὶ νεωτέρας· μαϊώρεις γὰρ οἱ πρεσβύτεροι παρʼ αὐτοῖς, ἰουνιώρεις δὲ οἱ νεώτεροι καλοῦνται, τῶν δὲ λοιπῶν ἕκαστον ἀπὸ τῆς τάξεως, ὥσπερ ἀριθμοῦντες, ὠνόμαζον πέμπτον, ἕκτον, ἕβδομον, ὄγδοον, ἔνατον, δέκατον·
19.4Sonra beşinci ay, Pompeius'u yenen Caesar'dan ötürü Iulius; altıncı ay ise ikinci hükümdar olan ve Sebastos lakabını alan kişiden ötürü Augustus adını aldı. Sonraki aylara Domitianus kendi lakaplarını verdi, ama bu uzun sürmedi; o öldürülünce eski adlarını aldılar, biri yedinci, öteki sekizinci diye anılır oldu. Yalnız son iki ay baştan beri sıralarından gelen adlarını korudu.
εἶτα ὁ πέμπτος ἀπὸ Καίσαρος τοῦ καταγωνισαμένου Πομπήϊον Ἰούλιος· ὁ δὲ ἕκτος Αὔγουστος ἀπὸ τοῦ δευτέρου μὲν ἄρξαντος, Σεβαστοῦ δὲ ἐπικληθέντος, ὠνομάσθη. τοὺς δὲ ἐφεξῆςΔομετιανὸς εἰσεποίησε ταῖς αὑτοῦ προσωνυμίαις οὐ πολὺν χρόνον, ἀλλὰ τὰς αὑτῶν ἀναλαβόντες πάλιν ἐκείνου σφαγέντος ὁ μὲν ἕβδομος, ὁ δὲ ὄγδοος καλοῦνται, μόνοι δ’ οἱ τελευταῖοι δύο τὴν ἀπὸ τῆς τάξεως κλῆσιν, ὥσπερ ἔσχον ἐξ ἀρχῆς, διεφύλαξαν.
19.5Numa'nın eklediği ya da yerini değiştirdiği aylardan Februarius bir tür arınma ayı olabilir; kelime hemen hemen bunu demektir. O zaman ölülere adak sunarlar, çoğu bakımdan arınmaya benzeyen Lupercalia bayramını kutlarlar. Birinci ay olan Ianuarius ise Ianus'tan gelir. Bana kalırsa Numa, Ares'in adını taşıyan Martius'u başkanlıktan indirdi; her konuda devlet işlerini savaş gücünden üstün tutmak istiyordu.
τῶν δὲ ὑπὸ Νομᾶ προστεθέντων ἢ μετατεθέντων ὁ μὲν Φεβρουάριος οἷον καθάρσιος ἄν τις εἴη· καὶ γάρ ἡ λέξις ἔγγιστα τοῦτο σημαίνει, καὶ τοῖς φθιτοῖς ἐναγίζουσι τότε καὶ τὴν τῶν Λουπερκαλίων ἑορτὴν εἰς τὰ πολλὰ καθαρμῷ προσεοικυῖαν τελοῦσιν ὁ δὲ πρῶτος Ἰανουάριος ἀπὸ τοῦ Ἰανοῦ, δοκεῖ δέ μοι τὸν Μάρτιον ὁ Νομᾶς ἐπώνυμον ὄντα τοῦ Ἄρεως ἐκ τῆς προεδρίας μεταστῆσαι, βουλόμενος ἐν παντὶ τῆς πολεμικῆς δυνάμεως προτιμᾶσθαι τὴν πολιτικήν.
19.6Çünkü Ianus, çok eski zamanlarda ister daimōn ister kral olsun, yönetici ve toplumsal biri olarak yaşayışı vahşi ve yabani hâlden değiştirmiştir. Bu yüzden onu iki yüzlü yaparlar; çünkü hayata öncekinden farklı bir biçim ve eğilim kazandırmıştır.
ὁ γὰρ Ἰανὸς ἐν τοῖς πάνυ παλαιοῖς εἴτε δαίμων εἴτε βασιλεὺς γενόμενος πολιτικὸς καὶ κοινωνικὸς ἐκ τοῦ θηριώδους καὶ ἀγρίου λέγεται μεταβαλεῖν τὴν δίαιταν. καὶ διὰ τοῦτο πλάττουσιν αὐτὸν ἀμφιπρόσωπον, ὡς ἑτέραν ἐξ ἑτέρας τῷ βίῳ περιποιήσαντα τὴν μορφὴν καὶ διάθεσιν.
20.120. Bölüm
Ianus'un Roma'da iki kapılı bir tapınağı vardır; buna savaş kapısı derler. Âdete göre savaş olunca açılır, barış olunca kapanır. Bu ise zordu ve nadir oluyordu; çünkü imparatorluk büyüklüğünden ötürü çevresinde akan barbar halklara karşı koyarak hep bir savaşla iç içeydi.
ἔστι δὲ αὐτοῦ καὶ νεὼς ἐν Ῥώμῃ δίθυρος, ὃν πολέμου πύλην καλοῦσι. νομίζεται γάρ ἀνεῷχθαι μὲν αὐτὸν ὅταν ᾖ πόλεμος, κεκλεῖσθαι δὲ εἰρήνης γενομένης, ὃ δὴ χαλεπὸν ἦν καὶ σπανίως γινόμενον, ἀεί τινι συνηρτημένης πολέμῳ τῆς ἡγεμονίας, διὰ μέγεθος τοῖς κύκλῳ περικεχυμένοις γένεσι βαρβάροις ἀντερειδούσης.
20.2Yalnız Antonius'u yendikten sonra Sebastos Caesar döneminde kapandı; daha önce de Marcus Atilius ile Titus Manlius'un konsüllüğünde kısa bir süre kapanmış, sonra savaş patlayınca hemen açılmıştı. Ama Numa'nın krallığında tek bir gün bile açık görülmedi; kırk üç yıl kesintisiz kapalı kaldı. Savaş her yerden öylesine tamamen ortadan kalkmıştı.
πλὴν ἐπί γε τοῦ Σεβαστοῦ Καίσαρος ἐκλείσθη καθελόντος Ἀντώνιον καὶ πρότερον ὑπατευόντων Μάρκου Ἀτιλίου καὶ Τίτου Μαλλίου χρόνον οὐ πολὺν εἶτα εὐθὺς ἀνεῴχθη πολέμου συρραγέντος. ἀλλʼ ἐπί γε τῆς Νομᾶ βασιλείας οὐδεμίαν ἡμέραν ἀνεῳγμένος ὤφθη, τρία δὲ καὶ τετταράκοντα ἔτη συνεχῶς ἔμεινε κεκλεισμένος· οὕτως ἐξῄρητο παντελῶς τὰ τοῦ πολέμου καὶ πανταχόθεν.
20.3Çünkü yalnız Roma halkı kralın adaleti ve yumuşaklığıyla evcilleşip büyülenmiş değildi. Çevredeki şehirlere de, oradan esen sağlıklı bir rüzgâr gibi, bir değişim başlangıcı yayıldı. Herkese iyi düzen ve barış, toprak ekmek, sükûnet içinde çocuk yetiştirmek ve tanrılara saygı göstermek arzusu aktı.
οὐ γάρ μόνον ὁ Ῥωμαίων ἡμέρωτο καὶ κατεκεκήλητο τῇ δικαιοσύνῃ καὶ πρᾳότητι τοῦ βασιλέως δῆμος, ἀλλὰ καὶ τὰς κύκλῳ πόλεις, ὥσπερ αὔρας τινὸς ἐκεῖθεν ἢ πνεύματος ὑγιεινοῦ φέροντος, ἀρχὴ μεταβολῆς ἔλαβε καὶ πόθος εἰσερρύη πάντας εὐνομίας καὶ εἰρήνης καὶ γῆν φυτεύειν καὶ τέκνα τρέφειν ἐν ἡσυχίᾳ καὶ σέβεσθαι θεούς.
20.4İtalya'yı bayramlar, şenlikler, insanların korkmadan birbirine gidip karışmasından doğan misafirlikler ve dostluk doldurmuştu. Sanki güzel ve adil şeyler Numa'nın bilgeliğinin kaynağından herkese akıyor, onun çevresindeki huzur her yana yayılıyordu. Bu yüzden şairlerin abartılarının bile o zamanki durumu anlatmaya yetmediğini söylerler:
ἑορταὶ δὲ καὶ θαλίαι καὶ παρʼ ἀλλήλους ἀδεῶς ἰόντων καὶ ἀναμιγνυμένων ὑποδοχαὶ καὶ φιλοφροσύναι τὴν Ἰταλίαν κατεῖχον, οἷον ἐκ πηγῆς τῆς Νομᾶ σοφίας τῶν καλῶν καὶ δικαίων ἐπεισρεόντων εἰς ἅπαντας καὶ διαχεομένης τῆς περὶ ἐκεῖνον γαλήνης· ὥστε καὶ τὰς ποιητικὰς ὑπερβολὰς ἐνδεῖν πρὸς τὴν τότε κατάστασιν λέγουσιν·
20.5Demir bağlı kalkan kayışlarında kara örümceklerin işi var.
Ve:
Pas yiyor sivri uçlu mızrakları, iki ağızlı kılıçları, tunç boruların sesi de artık yok, tatlı uyku da gözkapaklarından çalınmıyor.
Çünkü Numa'nın krallığında ne savaş, ne iç karışıklık, ne de yönetimle ilgili bir değişiklik teşebbüsü anlatılır. Kendisine karşı da düşmanlık, kıskançlık ya da krallık sevgisinden doğan bir suikast veya birleşme olmamıştır.
ἐν δὲ σιδαροδέτοις πόρπαξιν αἰθᾶν ἀραχνᾶν ἔργα· καί, εὐρὼς δάμναται ἔγχεά τε λογχωτὰ ξίφεὰ τʼ ἀμφήκεα, χαλκεᾶν δὲ οὐκέτι σαλπίγγων κτύπος, οὐδὲ συλᾶται μελίφρων ὕπνος ἀπὸ βλεφάρων. οὔτε γάρ πόλεμος οὔτε στάσις οὔτε νεωτερισμὸς περὶ πολιτείαν ἱστόρηται Νομᾶ βασιλεύοντος· οὐ μὴν οὐδʼ ἐπʼ αὐτὸν ἐκεῖνον ἔχθρα τις ἢ φθόνος ἢ διʼ ἔρωτα βασιλείας ἐπιβουλὴ καὶ σύστασις ἀνδρῶν,
20.6Ya tanrıların adamı koruduğu görüldüğü için korkudan, ya aretē'sine saygıdan, ya da ilahi bir talihten, onun döneminde hayat her türlü kötülükten el sürülmemiş ve arı kalmış, Platon'un sözünün apaçık bir örneği ve kanıtı olmuştur. Platon yönetim hakkında bu sözü, çok zaman sonra yaşayıp söylemeye cesaret etmiştir.
ἀλλʼ εἴτε φόβος θεῶν προκήδεσθαι δοκούντων τοῦ ἀνδρὸς εἴτε τῆς ἀρετῆς αἰδὼς εἴτε δαιμόνιος τύχη, πάσης κακίας ἄθικτον ἐπʼ ἐκείνου καὶ καθαρὸν διαφυλάττουσα τὸν βίον, ἐναργὲς ἐξήνεγκε παράδειγμα καὶ τεκμήριον τῆς Πλατωνικῆς φωνῆς, ἣν ὕστερον ἐκεῖνος οὐκ ὀλίγοις χρόνοις γενόμενος ἐτόλμησεν ἀφεῖναι περὶ πολιτείας,
20.7Ona göre insanların kötülüklerden kurtuluşu ve çözümü tektir: İlahi bir talih eseri krallık gücü felsefi düşünceyle birleşip aretē'yi kötülüğe hâkim ve üstün kılmalıdır. Çünkü gerçekten mutludur itidalli insan, mutludurlar itidalli ağızdan çıkan sözleri onunla birlikte dinleyenler de.
ὡς μία κακῶν παῦλα καὶ λύσις ἀνθρώποις ἐστίν, ἔκ τινος τύχης θείας εἰς ταὐτὸ διανοίᾳ φιλοσόφῳ βασιλικὴν συμπεσοῦσαν δύναμιν ἐγκρατῆ καὶ ὑπερδέξιον τῆς κακίας τὴν ἀρετὴν καταστῆσαι. μακάριος μὲν γὰρ αὐτός ὁ σώφρων ὡς ἀληθῶς, μακάριοι δὲ οἱ συνήκοοι τῶν ἔκ τοῦ σωφρονοῦντος στόματος ἰόντων λόγων.
20.8Belki halka zor ve tehdit de gerekmez; onlar aretē'yi yöneticinin apaçık örneği ve parlak hayatında gördükçe kendiliklerinden itidalli olurlar. Dostluk ve birlik içinde, adalet ve ölçülülükle kusursuz ve mutlu bir hayata birlikte uyum sağlarlar. Bütün yönetimlerin en güzel gayesi budur; bu hayatı ve bu hâli yönettiklerine kazandırabilen de hepsinin en kralıdır. Numa'nın bunu herkesten iyi gördüğü anlaşılıyor.
τάχα γὰρ οὐδὲ ἀνάγκης τινὸς δεῖ πρὸς τοὺς πολλοὺς οὐδὲ ἀπειλῆς, αὐτοὶ δὲ τὴν ἀρετὴν ἐν εὐδήλῳ παραδείγματι καὶ λαμπρῷ τῷ βίῳ τοῦ ἄρχοντος ὁρῶντες, ἑκουσίως σωφρονοῦσι καὶ συμμετασχηματίζονται πρὸς τὸν ἐν φιλίᾳ καὶ ὁμονοίᾳ τῇ πρὸς αὐτοὺς μετὰ δικαιοσύνης καὶ μετριότητος ἀμύμονα καὶ μακάριον βίον, ἐν ᾧ τὸ κάλλιστον ἁπάσης πολιτείας τέλος ἐστί, καὶ βασιλικώτατος ἁπάντων ὁ τοῦτον τὸν βίον καὶ ταύτην τὴν διάθεσιν τοῖς ὑπηκόοις ἐνεργάσασθαι δυνάμενος. ταῦτα μὲν οὖν Νομᾶς παντὸς μᾶλλον φαίνεται συνεωρακώς.
21.121. Bölüm
Çocukları ve evlilikleri hakkında tarihçiler arasında görüş ayrılıkları vardır. Bazıları Tatia dışında evlilik yapmadığını, tek kızı Pompilia dışında çocuğu olmadığını söyler. Bazıları ise buna dört oğlu ekler: Pompo, Pinus, Calpus ve Mamercus; bunların her biri saygın bir evin ve soyun devamını bırakmıştır.
περὶ δὲ παίδων αὐτοῦ καὶ γάμων ἀντιλογίαι γεγόνασι τοῖς ἱστορικοῖς. οἱ μὲν γὰρ οὔτε γάμον ἄλλον ἢ τὸν Τατίας λαβεῖν αὐτὸν οὔτε παιδὸς ἑτέρου γενέσθαι πατέρα πλὴν μιᾶς θυγατρὸς Πομπιλίας λέγουσιν· οἱ δὲ πρὸς ταύτῃ τέσσαρας υἱοὺς ἀναγράφουσιν αὐτοῦ, Πόμπωνα, Πῖνον, Κάλπον, Μάμερκον, ὧν ἕκαστον οἴκου διαδοχὴν καὶ γένους ἐντίμου καταλιπεῖν.
21.2Pompo'dan Pomponii, Pinus'tan Pinarii, Calpus'tan Calpurnii, Mamercus'tan Mamercii gelir; bu yüzden onlara "krallar" demek olan Reges lakabı da verilmiştir. Üçüncü bir grup ise bunları, soylulara yaranmak için Numa'dan gelen ardıllığa düzmece soy kütükleri eklemekle suçlar; Pompilia'nın Tatia'dan değil, Numa'nın krallığı sırasında evlendiği başka bir kadından, Lucretia'dan doğduğunu söyler.
εἶναι γάρ ἀπὸ μὲν τοῦ Πόμπωνος τοὺς Πομπωνίους, ἀπὸ δὲ Πίνου τοὺς Πιναρίους, ἀπὸ δὲ Κάλπου τοὺς Καλπουρνίους, ἀπὸ δὲ Μαμέρκου τοὺς Μαμερκίους, οἷς διὰ τοῦτο καὶ Ῥῆγας γενέσθαι παρωνύμιον, ὅπερ ἐστὶ βασιλέας, τρίτοι δέ εἰσιν οἱ τούτων μὲν κατηγοροῦντες ὡς χαριζομένων τοῖς γένεσι καὶ προστιθέντων οὐκ ἀληθῆ στέμματα τῆς ἀπὸ Νομᾶ διαδοχῆς, τὴν δὲ Πομπιλίαν οὐκ ἐκ Τατίας γεγονέναι λέγοντες, ἀλλʼ ἐξ ἑτέρας γυναικός, ἣν ἤδη βασιλεύων ἔγημε, Λουκρητίας·
21.3Pompilia'nın Marcius'la evlendiğinde ise herkes birleşir. Marcius, Numa'yı krallığa teşvik eden Marcius'un oğluydu. Babası Numa ile Roma'ya taşınmış, senatoya alınıp şerefe erişmiş, Numa'nın ölümünden sonra Hostilius'la krallık için yarışıp yenilince yemeği bırakıp ölmüştür. Oğlu Marcius, Pompilia ile evli olarak Roma'da kalmış ve Tullus Hostilius'tan sonra kral olan Ancus Marcius'u doğurmuştur.
πάντες δ’ οὖν ὁμολογοῦσι τὴν Πομπιλίαν Μαρκίῳ γαμηθῆναι. παῖς δὲ ἦν ὁ Μάρκιος ἐκείνου Μαρκίου τοῦ Νομᾶν παρορμήσαντος ἐπὶ τὴν βασιλείαν καὶ γὰρ συμμετῴκησεν εἰς Ῥώμην αὐτῷ καὶ τῆς συγκλήτου μετέσχε τιμώμενος, καὶ μετὰ τὴν Νομᾶ τελευτὴν Ὁστιλίῳ περὶ τῆς βασιλείας εἰς ἀγῶνα καταστὰς καὶ ἡττηθεὶς ἀπεκαρτέρησεν. ὁ δὲ υἱὸς αὐτοῦ Μάρκιος ἔχων τὴν Πομπιλίαν κατέμεινεν ἐν Ῥώμῃ καὶ Μάρκιον Ἄγκον ἐγέννησεν, ὃς μετὰ Τύλλον Ὁστίλιον ἐβασίλευσε.
21.4Söylendiğine göre Numa öldüğünde Ancus beş yaşındaydı. Ölümü ani ve hızlı olmadı; Piso'nun anlattığına göre yaşlılık ve hafif bir hastalıkla yavaş yavaş söndü. Seksenini biraz geçtikten sonra öldü.
τοῦτον, ὡς λέγεται, πενταετῆ καταλιπὼν ὁ Νομᾶς ἐτελεύτησεν, οὐ ταχείας οὐδʼ αἰφνιδίου γενομένης αὐτῷ τῆς τελευτῆς, ἀλλὰ κατὰ μικρὸν ὑπὸ γήρως καὶ νόσου μαλακῆς ἀπομαραινόμενος, ὡς ἱστόρηκε Πείσων. ἐτελεύτησε δὲ χρόνον οὐ πολὺν τοῖς ὀγδοήκοντα προσβιώσας.
22.122. Bölüm
Cenazesi de hayatını imrenilecek kıldı. Müttefik ve dost halklar kamu sunuları ve çelenklerle cenazeye geldi; patrisyenler tabutunu kaldırdı; tanrıların rahipleri de yanında gelip eşlik etti. Kadınlar ve çocukların karıştığı öteki kalabalık, yaşlı bir kralın cenazesine gelmiş gibi değil, herkes hayatının baharında özlenen en sevdiği birini gömüyormuş gibi inleyip ağlayarak geliyordu.
ζηλωτὸν δὲ αὐτοῦ καὶ τῷ τάφῳ τὸν βίον ἐποίησαν οἵ τε σύμμαχοι καὶ φίλοι δῆμοι, συνελθόντες ἐπὶ τὰς ταφὰς ἅμα δημοσίαις ἐπιφοραῖς καὶ στεφάνοις, οἵ τε πατρίκιοι τὸ λέχος ἀράμενοι, καὶ συμπαρόντες οἱ τῶν θεῶν ἱερεῖς καὶ παραπέμποντες, ὁ δ’ ἄλλος ὅμιλος ἀναμεμιγμένων καὶ γυναικῶν καὶ παίδων οὐχ ὡς βασιλέως ταφαῖς γηραιοῦ παρόντες, ἀλλʼ ὥς τινα τῶν φιλτάτων ἕκαστος ἐν ἀκμῇ βίου ποθούμενον θάπτων, μετʼ οἰμωγῆς καὶ κλαυθμῶν ἑπόμενοι.
22.2Söylendiğine göre kendisi yasakladığı için cesedini yakmadılar; iki taş tabut yapıp Ianiculum altına koydular. Birinde bedeni, ötekinde kendi yazdığı kutsal kitaplar vardı. Yunan kanun koyucularının kyrbeis levhaları gibi bunları kendisi yazmıştı. Yazdıklarını rahiplere sağken öğretmiş, hepsinde bu bilginin melekesini ve anlayışını oluşturmuştu; sonra kitapların bedeniyle birlikte gömülmesini emretmişti. Çünkü gizli öğretilerin cansız yazılarla korunmasını uygun bulmuyordu.
πυρὶ μὲν οὖν οὐκ ἔδοσαν τὸν νεκρὸν αὐτοῦ κωλύσαντος, ὡς λέγεται, δύο δὲ ποιησάμενοι λιθίνας σοροὺς ὑπὸ τὸ Ἰάνοκλον ἔθηκαν, τὴν μὲν ἑτέραν ἔχουσαν τὸ σῶμα, τὴν δὲ ἑτέραν τὰς ἱερὰς βίβλους ἃς ἐγράψατο μὲν αὐτός, ὥσπερ οἱ τῶν Ἑλλήνων νομοθέται τοὺς κύρβεις, ἐκδιδάξας δὲ τοὺς ἱερεῖς ἔτι ζῶν τὰ γεγραμμένα καὶ πάντων ἕξιν τε καὶ γνώμην ἐνεργασάμενος αὐτοῖς, ἐκέλευσε συνταφῆναι μετὰ τοῦ σώματος, ὡς οὐ καλῶς ἐν ἀψύχοις γράμμασι φρουρουμένων τῶν ἀπορρήτων.
22.3Dediklerine göre Pythagorasçılar da aynı düşünceyle öğretilerini yazıya geçirmez, onları hatıra ve yazısız terbiye olarak layık olanlara aktarırlardı. Geometride irrasyonel ve dile getirilemez denen yöntemlerle ilgili çalışma layık olmayan birine aktarıldığında, ilahi gücün bu kanunsuzluk ve dinsizliğin cezasını büyük ve genel bir felaketle verdiğini söylerlerdi.
ᾧ λογισμῷ φασι μηδὲ τοὺς Πυθαγορικοὺς εἰς γραφὴν κατατίθεσθαι τὰ συντάγματα, μνήμην δὲ καὶ παίδευσιν αὐτῶν ἄγραφον ἐμποιεῖν τοῖς ἀξίοις. καὶ τῆς γε περὶ τὰς ἀπόρους καὶ ἀρρήτους λεγομένας ἐν γεωμετρίᾳ μεθόδους πραγματείας πρός τινα τῶν ἀναξίων ἐκδοθείσης, ἔφασαν ἐπισημαίνειν τὸ δαιμόνιον μεγάλῳ τινὶ καὶ κοινῷ κακῷ τὴν γεγενημένην παρανομίαν καὶ ἀσέβειαν ἐπεξερχόμενον.
22.4Bu kadar çok benzerlik karşısında Numa'yı Pythagoras'la aynı yere getirmeye uğraşanları hoş görmek gerekir. Antias ve çevresi tabuta on iki kutsal kitap, on iki de Yunanca felsefe kitabı konduğunu anlatır. Yaklaşık dört yüz yıl sonra, Publius Cornelius ile Marcus Baebius konsülken büyük yağmurlar yağdı, toprak yarıldı, sel tabutları dışarı attı.
ὥστε συγγνώμην ἔχειν πολλὴν τοῖς εἰς τὸ αὐτὸ Πυθαγόρᾳ Νομᾶν φιλοτιμουμένοις συνάγειν ἐπὶ τοσαύταις ὁμοιότησιν. οἱ δὲ περὶ Ἀντίαν ἱστοροῦσι δώδεκα μὲν εἶναι βίβλους ἱεροφαντικάς, δώδεκα δὲ ἄλλας Ἑλληνικὰς φιλοσόφους τὰς εἰς τὴν σορὸν συντεθείσας. τετρακοσίων δέ που διαγενομένων ἐτῶν ὕπατοι μὲν ἦσαν Πόπλιος Κορνήλιος καὶ Μάρκος Βαίβιος· ὄμβρων δὲ μεγάλων ἐπιπεσόντων καὶ χώματος περιρραγέντος ἐξέωσε σε τὰς σοροὺς τὸ ῥεῦμα·
22.5Kapaklar düşünce tabutlardan birinin bütünüyle boş olduğu, bedenden hiçbir parça ya da kalıntı bulunmadığı görüldü. Ötekinde yazılar bulundu. O sırada praetor olan Petilius'un bunları okuduğu, sonra senatoya götürüp yazılanların çoğunluğa açıklanmasının dinen doğru ve uygun olmadığını söylediği anlatılır. Bu yüzden kitaplar Comitium'a götürülüp yakıldı.
καὶ τῶν ἐπιθημάτων ἀποπεσόντων ἡ μὲν ἑτέρᾳ κενὴ παντάπασιν ὤφθη καὶ μέρος οὐδὲν οὐδὲ λείψανον ἔχουσα τοῦ σώματος, ἐν δὲ τῇ ἑτέρᾳ τῶν γραμμάτων εὑρεθέντων ἀναγνῶναι μὲν αὐτὰ λέγεται Πετίλιος στρατηγῶν τότε, πρὸς δὲ τὴν σύγκλητον κομίσαι, μὴ δοκεῖν αὐτῷ θεμιτὸν εἶναι λέγων μηδὲ ὅσιον ἔκπυστα πολλοῖς τὰ γεγραμμένα γενέσθαι· διὸ καὶ κομισθείσας εἰς τὸ Κομίτιον τὰς βίβλους κατακαῆναι.
22.6Bütün adil ve iyi adamlar öldükten sonra daha büyük övgü kazanır; çünkü kıskançlık onlardan uzun süre sonra yaşamaz, hatta bazen onlardan önce ölür. Ama Numa'nın şöhretini sonraki kralların talihleri daha da parlak kılmıştır. Ondan sonra gelen beş kraldan sonuncusu tahtından indirilip sürgünde yaşlandı; diğer dört kraldan hiçbiri tabiatça ölmedi, üçü suikastla öldürüldü.
πᾶσι μὲν οὖν ἕπεται τοῖς δικαίοις καὶ ἀγαθοῖς ἀνδράσι μείζων ὁ κατόπιν καὶ μετὰ τὴν τελευτὴν ἔπαινος, τοῦ φθόνου πολὺν χρόνον οὐκ ἐπιζῶντος, ἐν ίων δὲ καὶ προαποθνήσκοντος· οὐ μὴν ἀλλʼ ἐκείνου γε τὴν δόξαν αἱ τῶν ὕστερον βασιλέων τύχαι λαμπροτέραν ἐποίησαν, πέντε γάρ γενομένων μετʼ αὐτὸν ὁ μὲν ἔσχατος ἐκπεσὼν τῆς ἀρχῆς ἐν φυγῇ κατεγήρασε, τῶν δὲ τεσσάρων οὐδεὶς κατὰ φύσιν ἐτελεύτησεν, ἀλλʼ οἱ μὲν τρεῖς ἐπιβουλευθέντες ἐσφάγησαν,
22.7Numa'dan sonra kral olan Tullus Hostilius onun güzel işlerinin çoğuyla, başta da tanrılara saygısıyla alay edip tembelliğe ve kadınlığa yol açtığını söyleyerek hor gördü, vatandaşları savaşa yöneltti. Ama o da bu delikanlıca tutumda kalamadı; ağır ve çeşitli hastalıklarla aklı değişti, Numa'nın dindarlığıyla hiçbir ilgisi olmayan bir batıl inanca teslim oldu. Söylendiğine göre yıldırımla yanarak ölmesi de bu hâli başkalarına daha çok yerleştirdi.
Ὁστίλιος δὲ Τύλλος, ὃς μετὰ Νομᾶν ἐβασίλευσε, καὶ τὰ πλεῖστα τῶν ἐκείνου καλῶν, ἐν δὲ πρώτοις καὶ μάλιστα τὴν περὶ τὸ θεῖον εὐλάβειαν, ἐπιχλευάσας καὶ καθυβρίσας ὡς ἀργοποιὸν καὶ γυναικώδη, πρὸς πόλεμον ν ἔτρεψε τοὺς πολίτας, οὐδʼ αὐτὸς ἐνέμεινε τοῖς νεανιεύμασι τούτοις, ἀλλʼ ὑπὸ νόσου χαλεπῆς καὶ πολυτρόπου τὴν γνώμην ἀλλασσόμενος εἰς δεισιδαιμονίαν ἐνέδωκεν οὐδέν τι τῇ κατὰ Νομᾶν εὐσεβείᾳ προσήκουσαν, ἔτι δὲ μᾶλλον ἐνεποίησε τοῖς ἄλλοις τὸ τοιοῦτον πάθος, ὡς λέγεται, καταφλεχθεὶς ὑπὸ κεραυνῶν.