Plutarkhos
Paralel Hayatlar: Lykurgos
Λυκοῦργος
1.11. Bölüm
Kanun koyucu Lykurgos hakkında genel olarak tartışmasız hiçbir şey söylenemez. Soyu, yolculukları, ölümü, hepsinden önemlisi kanunları ve devlet düzeni üzerine yaptığı çalışmalar farklı biçimlerde anlatılır; en az uzlaşılan konu ise yaşadığı dönemdir. Kimileri onun Iphitos'la çağdaş olduğunu, Olimpiya ateşkesini onunla birlikte düzenlediğini söyler. Filozof Aristoteles de bunlardandır; kanıt olarak Lykurgos'un adının yazılı kaldığı Olimpia'daki diski gösterir.
περὶ Λυκούργου τοῦ νομοθέτου καθόλου μὲν οὐδὲν ἔστιν εἰπεῖν ἀναμφισβήτητον, οὗ γε καὶ γένος καὶ ἀποδημία καὶ τελευτὴ καὶ πρὸς ἅπασιν ἡ περὶ τοὺς νόμους αὐτοῦ καὶ τὴν πολιτείαν πραγματεία διαφόρους ἔσχηκεν ἱστορίας, ἥκιστα δὲ οἱ χρόνοι καθʼ οὓς γέγονεν ὁ ἀνὴρ ὁμολογοῦνται, οἱ μὲν γάρ Ἰφίτῳ συνακμάσαι καὶ συνδιαθεῖναι τὴν Ὀλυμπιακὴν ἐκεχειρίαν λέγουσιν αὐτόν, ὧν ἐστι καὶ Ἀριστοτέλης ὁ φιλόσοφος, τεκμήριον προσφέρων τὸν Ὀλυμπίασι δίσκον ἐν ᾧ τοὔνομα τοῦ Λυκούργου διασώζεται καταγεγραμμένον·
1.2Eratosthenes ve Apollodoros gibi Sparta krallarının sırasına göre hesap yapanlar ise onu ilk olimpiyattan hayli yıl öncesine yerleştirir. Timaios'un tahminine göre Sparta'da farklı zamanlarda iki Lykurgos yaşamıştır; ikisinin işleri ünü yüzünden birine mal edilmiştir; daha yaşlı olan da Homeros'un çağından pek uzak değildir. Hatta kimileri Homeros'la yüz yüze görüştüğünü söyler.
οἱ δὲ ταῖς διαδοχαῖς τῶν ἐν Σπάρτῃ βεβασιλευκότων ἀναλεγόμενοι τὸν χρόνον, ὥσπερ Ἐρατοσθένης καὶ Ἀπολλόδωρος, οὐκ ὀλίγοις ἔτεσι πρεσβύτερον ἀποφαίνουσι τῆς πρώτης Ὀλυμπιάδος. Τίμαιος δὲ ὑπονοεῖ, δυεῖν ἐν Σπάρτῃ γεγονότων Λυκούργων οὐ κατὰ τὸν αὐτὸν χρόνον, τῷ ἑτέρῳ τὰς ἀμφοῖν πράξεις διὰ τὴν δόξαν ἀνακεῖσθαι καὶ τόν γε πρεσβύτερον οὐ πόρρω τῶν Ὁμήρου γεγονέναι χρόνων, ἔνιοι δὲ καὶ κατʼ ὄψιν ἐντυχεῖν Ὁμήρῳ.
1.3Ksenophon da onun çok eski olduğunu düşündürür, çünkü Herakleidlerin zamanında yaşadığını söyler. Oysa Sparta krallarının en yenileri de soyca elbette Herakleidlerdi; ama anlaşılan o, Herakles'e yakın olan o ilk kuşağı Herakleidler diye adlandırmak istiyor. Tarih bu kadar karışık olsa da, bu adam hakkında yazılanlar arasından en az itiraz görenleri ya da tanıkları en bilinen olanları izleyerek anlatımı yapmaya çalışacağız.
δίδωσι δὲ καὶ Ξενοφῶν ὑπόνοιαν ἀρχαιότητος ἐν οἷς τὸν ἄνδρα λέγει γεγονέναι κατὰ τοὺς Ἡρακλείδας. γένει μὲν γὰρ Ἡρακλεῖδαι δήπουθεν ἦσαν καὶ οἱ νεώτατοι τῶν ἐν Σπάρτῃ βασιλέων, ὁ δὲ ἔοικε βουλομένῳ τοὺς πρώτους ἐκείνους καὶ σύνεγγυς Ἡρακλέους ὀνομάζειν Ἡρακλείδας. οὐ μὴν ἀλλὰ καίπερ οὕτως πεπλανημένης τῆς ἱστορίας, πειρασόμεθα τοῖς βραχυτάτας ἔχουσιν ἀντιλογίας ἢ γνωριμωτάτους μάρτυρας ἑπόμενοι τῶν γεγραμμένων περὶ τοῦ ἀνδρὸς ἀποδοῦναι τὴν διήγησιν.
1.4Şair Simonides, Lykurgos'un babasının Eunomos değil, Prytanis olduğunu, Lykurgos ile Eunomos'un onun oğulları olduğunu söyler. Ama çoğu yazar soyu böyle saymaz: Aristodemos'un oğlu Prokles'ten Soos, Soos'tan Eurypon, ondan Prytanis, ondan Eunomos gelir; Eunomos'un ilk karısından Polydektes, Dieutykhidas'ın anlattığına göre Dionassa'dan da küçük oğlu Lykurgos doğmuştur. Böylece Prokles'ten altıncı, Herakles'ten on birinci kuşaktır.
ἐπεὶ καὶ Σιμωνίδης ὁ ποιητὴς οὐκ Εὐνόμου λέγει τὸν Λυκοῦργον πατρός, ἀλλὰ Πρυτάνιδος καὶ τὸν Λυκοῦργον καὶ τὸν Εὔνομον, οἱ δὲ πλεῖστοι σχεδὸν οὐχ οὕτω γενεαλογοῦσιν, ἀλλὰ Προκλέους μὲν τοῦ Ἀριστοδήμου γενέσθαι Σόον, Σόου δὲ Εὐρυπῶντα, τούτου δὲ Πρύτανιν, ἐκ τούτου δὲ Εὔνομον, Εὐνόμου δὲ Πολυδέκτην ἐκ προτέρας γυναικός, Λυκοῦργον δὲ νεώτερον ἐκ Διωνάσσης, ὡς Διευτυχίδας ἱστόρηκεν, ἕκτον μὲν ἀπὸ Προκλέους, ἑνδέκατον δὲ ἀφʼ Ἡρακλέους. # Bölüm 2
2.12. Bölüm
Atalarından en çok hayranlık uyandıran Soos'tur. Onun zamanında Spartalılar Helotları köleleştirmiş, Arkadyalılardan koparıp pek çok toprak kazanmışlardır. Rivayete göre Soos zorlu ve susuz bir yerde Kleitorlular tarafından kuşatılınca, kendisi ve yanındaki herkes
τῶν δὲ προγόνων αὐτοῦ μάλιστα μὲν ἐθαυμάσθη Σόος, ἐφʼ οὗ καὶ τοὺς εἵλωτας ἐποιήσαντο δούλους οἱ Σπαρτιᾶται καὶ χώραν προσεκτήσαντο πολλὴν Ἀρκάδων ἀποτεμόμενοι. λέγεται δὲ τὸν Σόον ἐν χωρίῳ χαλεπῷ καὶ ἀνύδρῳ πολιορκούμενον ὑπὸ Κλειτορίων, ὁμολογῆσαι τὴν δορίκτητον γῆν αὐτοῖς ἀφήσειν, εἰ πίοι καὶ αὐτὸς καὶ οἱ μετʼ
2.2yakındaki pınardan içerse savaşta aldığı toprağı onlara bırakacağını kabul etmiştir. Yeminler edildikten sonra adamlarını toplayıp içmeyene krallığı vereceğini söylemiş. Kimse dayanamayıp hepsi içmiş. En son kendisi inmiş, düşman hâlâ oradayken üstüne biraz su serpip gitmiş, hepsi içmediği için toprağı elinde tutmuştur. Yine de ona bu yüzden hayran kaldıkları hâlde, sülaleyi onun değil, oğlunun adıyla Eurypontidler diye anmışlardır. Çünkü Eurypon, krallığın aşırı tek adam yönetimini ilk gevşeten kişi sayılır; halka yaranıp çoğunluğa hoş görünmeye çalışmıştır.
αὐτοῦ πάντες ἀπὸ τῆς πλησίον πηγῆς, γενομένων δὲ τῶν ὁρκίων συναγαγόντα τοὺς μεθʼ ἑαυτοῦ διδόναι τῷ μὴ πιόντι τὴν βασιλείαν· οὐδενὸς δὲ καρτερήσαντος, ἀλλὰ πάντων πιόντων, αὐτὸν ἐπὶ πᾶσι καταβάντα καὶ περιρρανάμενον ἔτι τῶν πολεμίων παρόντων ἀπελθεῖν καὶ τὴν χώραν κατασχεῖν, ὡς μὴ πάντων πιόντων. ἀλλὰ καίπερ ἐπὶ τούτοις θαυμάζοντες αὐτὸν οὐκ ἀπὸ τούτου τὴν οἰκίαν, ἀλλὰ τοῦ παιδὸς αὐτοῦ προσηγόρευσαν Εὐρυπωντίδας, ὅτι δοκεῖ πρῶτος Εὐρυπῶν τὸ ἄγαν μοναρχικὸν ἀνεῖναι τῆς βασιλείας, δημαγωγῶν καὶ χαριζόμενος τοῖς πολλοῖς.
2.3Bu gevşeme yüzünden halk şımardı. Sonraki krallardan kimi çoğunluğu zorlamaya çalışıp nefret kazanıyor, kimi yaranmak için ya da güçsüzlüğünden boyun eğiyordu. Böylece kanunsuzluk ve düzensizlik uzun süre Sparta'ya egemen oldu. Lykurgos'un kral olan babası da bu yüzden öldü: Bir kavgayı ayırmaya çalışırken bir kasap bıçağıyla vurularak can verdi, krallığı büyük oğlu Polydektes'e bıraktı.
ἐκ δὲ τῆς τοιαύτης ἀνέσεως τοῦ μὲν δήμου θρασυνομένου, τῶν δ’ ὕστερον βασιλέων τὰ μὲν ἀπεχθανομένων τῷ βιάζεσθαι τοὺς πολλούς, τὰ δὲ πρὸς χάριν ἢ διʼ ἀσθένειαν ὑποφερομένων, ἀνομία καὶ ἀταξία κατέσχε τὴν Σπάρτην ἐπὶ πολὺν χρόνον ὑφʼ ἧς καὶ τὸν πατέρα τοῦ Λυκούργου βασιλεύοντα συνέβη τελευτῆσαι. διερύκων γάρ ἁψιμαχίαν τινά, μαγειρικῇ κοπίδι πληγεὶς ἀπέθανε, τῷ πρεσβυτέρῳ παιδὶ Πολυδέκτῃ καταλιπὼν τὴν βασιλείαν. # Bölüm 3
3.13. Bölüm
Polydektes de kısa süre sonra ölünce herkese göre tahta Lykurgos geçmeliydi; nitekim kardeşinin karısının hamile olduğu anlaşılana kadar krallık yaptı. Bunu öğrenir öğrenmez, çocuk erkek olursa krallığın ona ait olduğunu açıkladı ve kendisi yalnız vasi olarak yönetti. Lakedaimonlular öksüz kralların vasilerine prodikos derler.
ἀποθανόντος δὲ καὶ τούτου μετʼ ὀλίγον χρόνον ἔδει βασιλεύειν, ὡς πάντες ᾤοντο, τὸν Λυκοῦργον· καὶ πρίν γε τὴν γυναῖκα τοῦ ἀδελφοῦ φανερὰν γενέσθαι κύουσαν ἐβασίλευεν. ἐπεὶ δὲ τοῦτο τάχιστα ᾔσθετο, τὴν μὲν βασιλείαν ἀπέφηνε τοῦ παιδὸς οὖσαν, ἄνπερ ἄρρην γένηται, τὴν δὲ ἀρχὴν αὐτὸς ὡς ἐπίτροπος διεῖπε. τοὺς δὲ τῶν ὀρφανῶν βασιλέων ἐπιτρόπους Λακεδαιμόνιοι προδίκους ὠνόμαζον.
3.2Kadın gizlice adam gönderip Sparta kralı olacak olursa onunla evlenmek için bebeği düşürmeyi teklif edince, Lykurgos onun karakterinden tiksindi. Ama teklife karşı çıkmadı, kabul edip övüyormuş gibi davrandı. Ona, düşük yaptırmak için ilaç içip bedenini bozmaya, tehlikeye girmeye gerek olmadığını, doğan çocuğun hemen yok edilmesini kendisinin sağlayacağını söyledi.
ὡς δὲ ἡ γυνὴ προσέπεμπε κρύφα καὶ λόγους ἐποιεῖτο, βουλομένη διαφθεῖραι τὸ βρέφος ἐπὶ τῷ συνοικεῖν ἐκείνῳ βασιλεύοντι τῆς Σπάρτης, τὸ μὲν ἦθος αὐτῆς ἐμίσησε, πρὸς δὲ τὸν λόγον αὐτὸν οὐκ ἀντεῖπεν, ἀλλʼ ἐπαινεῖν καὶ δέχεσθαι προσποιούμενος, οὐκ ἔφη δεῖν ἀμβλίσκουσαν αὐτὴν καὶ φαρμακευομένην διαλυμαίνεσθαι τὸ σῶμα καὶ κινδυνεύειν αὐτῷ γὰρ μελήσειν ὅπως εὐθὺς ἐκποδὼν ἔσται τὸ γεννηθέν.
3.3Kadını böylece doğuma kadar oyaladı. Doğurmak üzere olduğunu öğrenince, doğum sırasında yanında durmaları ve gözetlemeleri için adamlar gönderdi. Bunlara, kız doğarsa kadınlara teslim etmelerini, erkek doğarsa ne yapıyor olursa olsun ona getirmelerini emretmişti. Erkek çocuk, Lykurgos yöneticilerle yemek yerken doğdu; hizmetkârlar bebeği getirip onun yanına geldiler.
οὕτω δὲ παραγαγὼν ἄχρι τοῦ τόκου τὴν ἄνθρωπον, ὡς ᾔσθετο τίκτουσαν, εἰσέπεμψε παρέδρους ταῖς ὠδῖσιν αὐτῆς καὶ φύλακας, οἷς ἦν προστεταγμένον, ἐὰν μὲν θῆλυ τεχθῇ, παραδοῦναι ταῖς γυναιξίν, ἐὰν δὲ ἄρρεν, κομίσαι πρὸς ἑαυτὸν ὅ τι ἂν τύχῃ πράττων. ἔτυχε δὲ δειπνοῦντος αὐτοῦ μετὰ τῶν ἀρχόντων ἀποκυηθὲν ἄρρεν καὶ παρῆσαν οἱ ὑπηρέται τὸ παιδάριον αὐτῷ κομίζοντες.
3.4Lykurgos bebeği aldı, rivayete göre orada bulunanlara "Ey Spartalılar, size bir kral doğdu" dedi ve onu kraliyet yerine yatırdı. Herkes onun yüce gönüllüğüne ve adaletine hayran kalıp sevindiği için çocuğa Kharilaos adını verdi. Lykurgos toplam sekiz ay kral olmuştu. Vatandaşlar ona başka bakımlardan da büyük saygı gösteriyordu; kralın vasisi ve kraliyet yetkisine sahip olduğu için ona uyanlardan çok, aretēsi yüzünden ona bağlanan ve buyruklarını isteyerek yapanlar vardı.
ὁ δὲ δεξάμενος, ὡς λέγεται, καὶ πρὸς τοὺς παρόντας εἰπών, βασιλεὺς ὑμῖν γέγονεν, ὦ Σπαρτιᾶται, κατέκλινεν ἐν τῇ βασιλικῇ χώρᾳ καὶ Χαρίλαον ὠνόμασε διὰ τὸ τοὺς πάντας εἶναι περιχαρεῖς, ἀγαμένους αὐτοῦ τὸ φρόνημα καὶ τὴν δικαιοσύνην. ἐβασίλευσε δὲ μῆνας ὀκτὼ τὸ σύμπαν, ἦν δὲ καὶ τἆλλα περίβλεπτος ὑπὸ τῶν πολιτῶν, καὶ πλείονες ἐγένοντο τῶν ὡς ἐπιτρόπῳ βασιλέως καὶ βασιλικὴν ἐξουσίαν ἔχοντι πειθομένων οἱ διʼ ἀρετὴν προσέχοντες αὐτῷ καὶ ποιεῖν ἐθέλοντες ἑτοίμως τὸ προσταττόμενον.
3.5Yine de genç adamı kıskanan, yükselişini engellemeye çalışanlar da vardı. Bunlar özellikle, hakarete uğradığını düşündükleri kralın annesinin akrabaları ve yakınlarıydı. Kardeşi Leonidas bir gün Lykurgos'la küstahça kavgaya tutuşup onun kral olacağını kesinlikle bildiğini ima etti. Böylece kuşku yaratıyor, krala bir şey olursa Lykurgos'u suikastçı olarak önceden suçluyordu. Kadının çevresinden de benzer söylentiler yayılıyordu. Lykurgos buna üzüldü ve belirsizlikten korkarak kuşkulardan kaçmak için yolculuğa çıkmaya, yeğeni büyüyüp krallığa bir varis doğurana kadar dolaşmaya karar verdi.
ἦν δέ τι καὶ τὸ φθονοῦν καὶ πρὸς τὴν αὔξησιν ὄντι νέῳ πειρώμενον ἐνίστασθαι, μάλιστα μὲν οἱ συγγενεῖς καὶ οἰκεῖοι τῆς τοῦ βασιλέως μητρὸς ὑβρίσθαι δοκούσης, ὁ δὲ ἀδελφὸς αὐτῆς Λεωνίδας καὶ θρασύτερόν ποτε τῷ Λυκούργῳ λοιδορηθείς, ὑπεῖπεν ὡς εἰδείη σαφῶς μέλλοντα βασιλεύειν αὐτόν, ὑπόνοιαν διδοὺς καὶ προκαταλαμβάνων διαβολῇ τὸν Λυκοῦργον, εἴ τι συμβαίη τῷ βασιλεῖ παθεῖν, ὡς ἐπιβεβουλευκότα. τοιοῦτοι δὲ τινες λόγοι καὶ παρὰ τῆς γυναικὸς ἐξεφοίτων ἐφʼ οἷς βαρέως φέρων καὶ δεδοικὼς τὸ ἄδηλον, ἔγνω φυγεῖν ἀποδημίᾳ τὴν ὑπόνοιαν, καὶ πλανηθῆναι μέχρις ἂν ὁ ἀδελφιδοῦς ἐν ἡλικίᾳ γενόμενος τεκνώσῃ διάδοχον τῆς βασιλείας. # Bölüm 4
4.14. Bölüm
Böylece yola çıkıp önce Girit'e geldi. Oradaki devlet düzenlerini inceledi, ünlü adamlarla görüştü; kanunlardan kimini beğenip eve götürmek ve kullanmak üzere aldı, kimini küçümsedi. Orada bilge ve devlet adamı sayılanlardan birini, Thaletas'ı dostluk ve iyilikle ikna edip Sparta'ya gönderdi. Thaletas lirik şarkılar söyleyen bir şair sayılıyor, bu sanatı bir görünüş olarak kullanıyordu; aslında ise en büyük kanun koyucuların yaptığını
οὕτως ἀπάρας πρῶτον μὲν εἰς Κρήτην ἀφίκετο· καὶ τὰς αὐτόθι πολιτείας κατανοήσας καὶ συγγενόμενος τοῖς πρωτεύουσι κατὰ δόξαν ἀνδράσι, τὰ μὲν ἐζήλωσε καὶ παρέλαβε τῶν νόμων, ὡς οἴκαδε μετοίσων καὶ χρησόμενος, ἔστι δ’ ὧν κατεφρόνησεν. ἕνα δὲ τῶν νομιζομένων ἐκεῖ σοφῶν καὶ πολιτικῶν χάριτι καὶ φιλίᾳ πείσας ἀπέστειλεν εἰς τὴν Σπάρτην, Θάλητα, ποιητὴν μὲν δοκοῦντα λυρικῶν μελῶν καὶ πρόσχημα τὴν τέχνην ταύτην πεποιημένον, ἔργῳ δὲ ἅπερ οἱ κράτιστοι τῶν νομοθετῶν διαπραττό-
4.2yapıyordu. Çünkü şarkıları, düzen ve dinginlik dolu ezgiler ve ritimler aracılığıyla itaate ve uyuma çağıran sözlerdi. Dinleyenlerin karakteri fark etmeden yumuşuyor, o sırada aralarında yaygın olan kötü niyetten kurtulup güzel şeylere özenmede birleşiyorlardı. Öyle ki bir bakıma Lykurgos'un onları terbiye etmesinin yolunu Thaletas açmıştır.
μενον. λόγοι γὰρ ἦσαν αἱ ᾠδαὶ πρὸς εὐπείθειαν καὶ ὁμόνοιαν ἀνακλητικοί, διὰ μελῶν ἅμα καὶ ῥυθμῶν πολὺ τὸ κόσμιον ἐχόντων καὶ καταστατικόν, ὧν ἀκροώμενοι κατεπραΰνοντο λεληθότως τὰ ἤθη καὶ συνῳκειοῦντο τῷ ζήλῳ τῶν καλῶν ἐκ τῆς ἐπιχωριαζούσης τότε πρὸς ἀλλήλους κακοθυμίας, ὥστε τρόπον τινὰ τῷ Λυκούργῳ προοδοποιεῖν τὴν παίδευσιν αὐτῶν ἐκεῖνον.
4.3Lykurgos Girit'ten Asya'ya gitti. Söylendiğine göre, bir hekimin sağlıklı bedenlerle içten içe hasta bedenleri karşılaştırması gibi, Girit'in sade ve sert yaşam tarzını İonya'nın savurganlığı ve lüksüyle karşılaştırıp hayatlar ve devlet düzenleri arasındaki farkı görmek istiyordu.
ἀπὸ δὲ τῆς Κρήτης ὁ Λυκοῦργος ἐπὶ Ἀσίαν ἔπλευσε, βουλόμενος, ὡς λέγεται, ταῖς Κρητικαῖς διαίταις, εὐτελέσιν οὔσαις καὶ αὐστηραῖς, τὰς Ἰωνικὰς πολυτελείας καὶ τρυφάς, ὥσπερ ἰατρὸς σώμασιν ὑγιεινοῖς ὕπουλα καὶ νοσώδη, παραβαλὼν ἀποθεωρῆσαι τὴν διαφορὰν τῶν βίων καὶ τῶν πολιτειῶν.
4.4Orada Homeros'un şiirleriyle, anlaşılan ilk kez, Kreophylos'un torunlarının elinde karşılaştı. Bunların içinde, haz ve akrasia eğlencesinin yanı sıra, devlet yönetimi ve terbiye bakımından ciddiye alınacak öğelerin bulunduğunu fark edince büyük bir istekle yazıya geçirip derledi, buraya getirmek istedi. Çünkü destanların Yunanlar arasında belli belirsiz bir ünü vardı; çok az kişi bazı parçalara sahipti, şiir rastgele dağınık biçimde yayılmıştı. Onu en çok ve ilk kez tanıtan Lykurgos oldu.
ἐκεῖ δὲ καὶ τοῖς Ὁμήρου ποιήμασιν ἐντυχὼν πρῶτον, ὡς ἔοικε, παρὰ τοῖς ἐκγόνοις τοῖς Κρεοφύλου διατηρουμένοις, καὶ κατιδὼν ἐν αὐτοῖς τῆς πρὸς ἡδονὴν καὶ ἀκρασίαν διατριβῆς τὸ πολιτικὸν καὶ παιδευτικὸν οὐκ ἐλάττονος ἄξιον σπουδῆς ἀναμεμιγμένον, ἐγράψατο προθύμως καὶ συνήγαγεν ὡς δεῦρο κομιῶν. ἦν γάρ τις ἤδη δόξα τῶν ἐπῶν ἀμαυρὰ παρὰ τοῖς Ἕλλησιν, ἐκέκτηντο δὲ οὐ πολλοὶ μέρη τινά, σποράδην τῆς ποιήσεως, ὡς ἔτυχε, διαφερομένης γνωρίμην δὲ αὐτὴν καὶ μάλιστα πρῶτος ἐποίησε Λυκοῦργος.
4.5Mısırlılar Lykurgos'un kendi ülkelerine de geldiğini, savaşçıların öbür sınıflardan ayrılmasına çok hayran kalıp bunu Sparta'ya aktardığını, zanaatkârları ve el işçilerini ayırarak gerçekten zarif ve temiz bir devlet düzeni kurduğunu düşünürler. Yunan tarih yazarlarından bazıları da bu konuda Mısırlıları doğrular.
Αἰγύπτιοι δὲ καὶ πρὸς αὑτοὺς ἀφικέσθαι τὸν Λυκοῦργον οἴονται, καὶ τὴν ἀπὸ τῶν ἄλλων γενῶν τοῦ μαχίμου διάκρισιν μάλιστα θαυμάσαντα μετενεγκεῖν εἰς τὴν Σπάρτην, καὶ χωρίσαντα τοὺς βαναύσους καὶ χειροτέχνας ἀστεῖον ὡς ἀληθῶς τὸ πολίτευμα καὶ καθαρὸν ἀποδεῖξαι. ταῦτα μὲν οὖν Αἰγυπτίοις ἔνιοι καὶ τῶν Ἑλληνικῶν
4.6Ama Lykurgos'un Libya'ya ve İberya'ya gittiğini, Hindistan'da dolaşıp Gymnosophistlerle görüştüğünü, Hipparkhos oğlu Spartalı Aristokrates dışında söyleyen birini bilmiyoruz.
συγγραφέων μαρτυροῦσιν· ὅτι δὲ καὶ Λιβύην καὶ Ἰβηρίαν ἐπῆλθεν ὁ Λυκοῦργος καὶ περὶ τὴν Ἰνδικὴν πλανηθεὶς τοῖς Γυμνοσοφισταῖς ὡμίλησεν, οὐδένα πλὴν Ἀριστοκράτη τὸν Ἱππάρχου Σπαρτιάτην εἰρηκότα γινώσκομεν. # Bölüm 5
5.15. Bölüm
Lakedaimonlular, Lykurgos uzaktayken onu özlüyor ve sık sık çağırtıyorlardı. Krallarda ad ve onurdan başka çoğunluktan farklı hiçbir şey olmadığını, onda ise yönetici bir tabiat ve insanları peşinden sürükleyen bir güç bulunduğunu düşünüyorlardı. Krallar da gelmesini istemez değildi; onun yanlarında olması durumunda çoğunluğun kendilerine daha az küstahça davranacağını umuyorlardı.
οἱ δὲ Λακεδαιμόνιοι τὸν Λυκοῦργον ἐπόθουν ἀπόντα καὶ μετεπέμποντο πολλάκις, ὡς τοὺς μὲν βασιλεῖς ὄνομα καὶ τιμήν, ἄλλο δὲ μηδὲν διαφέρον τῶν πολλῶν ἔχοντας, ἐν ἐκείνῳ δὲ φύσιν ἡγεμονικὴν καὶ δύναμιν ἀνθρώπων ἀγωγὸν οὖσαν. οὐ μὴν οὐδὲ τοῖς βασιλεῦσιν ἦν ἀβούλητος ἡ παρουσία τοῦ ἀνδρός, ἀλλʼ ἤλπιζον ἐκείνου συμπαρόντος ἧττον ὑβρίζουσι χρῆσθαι τοῖς πολλοῖς.
5.2Böyle bir havaya dönünce hemen mevcut düzeni değiştirmeye, devleti yeniden kurmaya girişti. Tek tek kanunların hiçbir işe yaramayacağını, çünkü hasta ve türlü dertlerle dolu bir bedende olduğu gibi, önce ilaçlarla ve arınmalarla mevcut bünyeyi eritip değiştirmeden yeni bir yaşam tarzına başlanamayacağını düşünüyordu.
ἐπανελθὼν οὖν πρὸς οὕτω διακειμένους εὐθὺς ἐπεχείρει τὰ παρόντα κινεῖν καὶ μεθιστάναι τὴν πολιτείαν, ὡς τῶν κατὰ μέρος νόμων οὐδὲν ἔργον οὐδὲ ὄφελος, εἰ μή τις ὥσπερ σώματι πονηρῷ καὶ γέμοντι παντοδαπῶν νοσημάτων τὴν ὑπάρχουσαν ἐκτήξας καὶ μεταβαλὼν κρᾶσιν ὑπὸ φαρμάκων καὶ καθαρμῶν ἑτέρας ἄρξεται καινῆς διαίτης.
5.3Bu düşünceyle önce Delphoi'ye gitti. Tanrıya kurban sunup ona danıştı ve o ünlü kehanetle geri döndü: Pythia ona tanrıların sevgilisi, insandan çok tanrı demiş, iyi kanunlar istediği için tanrının ona öbür devlet düzenlerinin hepsinden çok daha üstün olacak bir düzen vereceğini söylemişti.
διανοηθεὶς δὲ ταῦτα πρῶτον μὲν ἀπεδήμησεν εἰς Δελφούς· καὶ τῷ θεῷ θύσας καὶ χρησάμενος ἐπανῆλθε τὸν διαβόητον ἐκεῖνον χρησμὸν κομίζων, ᾧ θεοφιλῆ μὲν αὐτὸν ἡ Πυθία προσεῖπε καὶ θεὸν μᾶλλον ἢ ἄνθρωπον, εὐνομίας δὲ χρῄζοντι διδόναι καὶ καταινεῖν ἔφη τὸν θεὸν ἣ πολὺ κρατίστη τῶν ἄλλων ἔσται πολιτειῶν.
5.4Bundan güç alarak ileri gelenleri yanına çekti, onları işe katılmaya çağırdı. Önce gizlice dostlarıyla konuştu, sonra yavaş yavaş daha çok insana ulaşıp onları işe kattı. Zamanı gelince en önde gelen otuz kişiye, karşı çıkanları ürkütüp korkutmak için sabah erkenden silahlarıyla agoraya çıkmalarını söyledi. Hermippos bunların en ünlü yirmisinin adlarını yazmıştır. Lykurgos'un bütün işlerine en çok ortak olan ve kanunlar konusunda onunla birlikte çalışan kişinin adı Arthmiadas'tır.
ἐπαρθεὶς δὲ τούτοις προσήγετο τοὺς ἀρίστους καὶ συνεφάπτεσθαι παρεκάλει, κρύφα διαλεγόμενος τοῖς φίλοις πρῶτον, εἶτα οὕτως κατὰ μικρὸν ἁπτόμενος πλειόνων καὶ συνιστὰς ἐπὶ τὴν πρᾶξιν. ὡς δ’ ὁ καιρὸς ἧκε, τριάκοντα τοὺς πρώτους ἐκέλευσε μετὰ τῶν ὅπλων ἕωθεν εἰς ἀγορὰν προελθεῖν ἐκπλήξεως ἕνεκα καὶ φόβου πρὸς τοὺς ἀντιπράττοντας. ὧν εἴκοσι τοὺς ἐπιφανεστάτους Ἕρμιππος ἀνέγραψε· τὸν δὲ μάλιστα τῶν Λυκούργου ἔργων κοινωνήσαντα πάντων καὶ συμπραγματευσάμενον τὰ περὶ τοὺς νόμους Ἀρθμιάδαν ὀνομάζουσιν.
5.5Kargaşa başlayınca Kral Kharilaos, bütün bu işin kendisine karşı tezgâhlandığından korkarak Khalkioikos tapınağına sığındı. Sonra ikna olup yeminler aldı, çıktı ve yapılanlara katıldı; çünkü tabiatça yumuşak biriydi. Nitekim onunla birlikte kral olan Arkhelaos'un, delikanlıyı övenlere şöyle dediği söylenir: "Kötülere bile sert olmayan Kharilaos nasıl iyi bir adam olabilir?"
ἀρχομένης δὲ τῆς ταραχῆς ὁ βασιλεὺς Χαρίλαος φοβηθεὶς ὡς ἐπʼ αὐτὸν ὅλης τῆς πράξεως συνισταμένης, κατέφυγε πρὸς τὴν Χαλκίοικον εἶτα πεισθεὶς καὶ λαβὼν ὅρκους ἀνέστη καὶ μετεῖχε τῶν πραττομένων, φύσει πρᾷος ὢν· ὥς που καὶ λέγεται συμβασιλεύοντα τὸν Ἀρχέλαον αὐτῷ πρὸς τοὺς ἐγκωμιάζοντας τὸν νεανίσκον εἰπεῖν πῶς δ’ ἂν εἴη Χαρίλαος ἀνήρ ἀγαθός, ὃς οὐδὲ τοῖς πονηροῖς χαλεπός ἐστι;
5.6Lykurgos'un pek çok yeniliği arasında ilk ve en büyüğü, yaşlılar meclisinin kurulmasıdır. Platon'a göre bu meclis, krallığın iltihaplı yönetimine katılıp en önemli konularda eşit oy hakkına sahip olarak hem kurtuluş hem de itidal sağlamıştır. Çünkü devlet salınıp duruyor, kâh krallarla birlikte tiranlığa, kâh halkla birlikte demokrasiye doğru kayıyordu.
πλειόνων δὲ καινοτομου μὲν ων ὑπὸ τοῦ Λυκούργου πρῶτον ἦν καὶ μέγιστον ἡ κατάστασις τῶν γερόντων, ἥν φησιν ὁ Πλάτων τῇ τῶν βασιλέων ἀρχῇ φλεγμαινούσῃ μιχθεῖσαν καὶ γενομένην ἰσόψηφον εἰς τὰ μέγιστα σωτηρίαν ἅμα καὶ σωφροσύνην παρασχεῖν. αἰωρουμένη γὰρ ἡ πολιτεία καὶ ἀποκλίνουσα νῦν μὲν ὡς τοὺς βασιλεῖς ἐπὶ τυραννίδα, νῦν δὲ ὡς τὸ πλῆθος ἐπὶ δημοκρατίαν,
5.7Yaşlılar meclisini ortaya bir safra gibi koyarak dengelenince en güvenli düzene ve duruma kavuştu. Yirmi sekiz yaşlı, her zaman demokrasiye karşı koyacak kadar krallardan yana duruyor, tiranlık olmasın diye de halkı güçlendiriyordu. Aristoteles'e göre sayılarının bu kadar olması, Lykurgos'la birlikte hareket eden en ileri gelen otuz kişiden ikisinin işi korkuyla bırakmasındandır.
οἷον ἕρμα τὴν τῶν γερόντων ἀρχὴν ἐν μέσῳ θεμένη καὶ ἰσορροπήσασα τὴν ἀσφαλεστάτην τάξιν ἔσχε καὶ κατάστασιν, ἀεὶ τῶν ὀκτὼ καὶ εἴκοσι γερόντων τοῖς μὲν βασιλεῦσι προστιθεμένων ὅσον ἀντιβῆναι πρὸς δημοκρατίαν, αὖθις δὲ ὑπὲρ τοῦ μὴ γενέσθαι τυραννίδα τὸν δῆμον ἀναρρωννύντων. τοσούτους δέ φησι κατασταθῆναι τοὺς γέροντας Ἀριστοτέλης, ὅτι τριάκοντα τῶν πρώτων μετὰ Λυκούργου γενομένων δύο τὴν πρᾶξιν ἐγκατέλιπον ἀποδειλιάσαντες.
5.8Sphairos ise baştan beri kararı paylaşanların bu sayıda olduğunu söyler. Sayının yediyi dörtle çarpmaktan çıkmasının ve altıdan sonra kendi parçalarının toplamına eşit, yani tam sayı olmasının da bir anlamı olabilir. Bana kalırsa Lykurgos, yaşlıları en çok, iki kralın yirmi sekize eklenmesiyle toplam otuz olsun diye bu sayıda atamıştır.
ὁ δὲ Σφαῖρος ἐξ ἀρχῆς φησι τοσούτους γενέσθαι τοὺς τῆς γνώμης μετασχόντας. εἴη δ’ ἂν τι καὶ τὸ τοῦ ἀριθμοῦ διʼ ἑβδομάδος τετράδι πολλαπλασιασθείσης ἀποτελούμενον, καὶ ὅτι τοῖς αὑτοῦ μέρεσιν ἴσος ὢν μετὰ τὴν ἑξάδα τέλειός ἐστιν. ἐμοὶ δὲ δοκεῖ μάλιστα τοσούτους ἀποδεῖξαι τοὺς γέροντας ὅπως οἱ πάντες εἶεν τριάκοντα, τοῖς ὀκτὼ καὶ εἴκοσι τοῖν δυοῖν βασιλέοιν προστιθεμένοιν. # Bölüm 6
6.16. Bölüm
Lykurgos bu yönetime o kadar önem verdi ki onun için Delphoi'den bir kehanet getirdi; buna rhetra derler. Şöyledir: "Zeus Syllanios ile Athena Syllania'ya tapınak kurduktan, halkı kabilelere ve ōbalara ayırdıktan, başkanlarla birlikte otuzdan oluşan bir yaşlılar meclisi oluşturduktan sonra, mevsimden mevsime Babyka ile Knakion arasında halkı toplayın; önergeleri böyle sunun ve çekilin. Son söz ve
οὕτω δὲ περὶ ταύτην ἐσπούδασε τὴν ἀρχὴν ὁ Λυκοῦργος ὥστε μαντείαν ἐκ Δελφῶν κομίσαι περὶ αὐτῆς, ἣν ῥήτραν καλοῦσιν. ἔχει δὲ οὕτως· Διὸς Συλλανίου καὶ Ἀθανᾶς Συλλανίας ἱερὸν ἱδρυσάμενον, φυλὰς φυλάξαντα καὶ ὠβὰς ὠβάξαντα, τριάκοντα γερουσίαν σὺν ἀρχαγέταις καταστήσαντα, ὥρας ἐξ ὥρας ἀπελλάζειν μεταξὺ Βαβύκας τε καὶ Κνακιῶνος, οὕτως εἰσφέρειν τε καὶ ἀφίστασθαι δάμῳ δὲ τὰν κυρίαν ἦμεν καὶ
6.2güç halkın olsun." Burada "kabileye ve ōbaya ayırmak", halkı bölüp kabile ve ōba adı verilen parçalara dağıtmak anlamına gelir. Başkanlar krallardır; "toplamak" da halk toplantısı yapmak demektir, çünkü devlet düzeninin ilkesini ve sebebini Pythios'a bağlamıştır. Babyka'ya bugün Kheimarros, Knakion'a Oinus derler. Aristoteles'e göre Knakion bir ırmak, Babyka bir köprüdür.
κράτος ἐν τούτοις τὸ μὲν φυλὰς φυλάξαι καὶ ὠβὰς ὠβάξαι διελεῖν ἐστι καὶ κατανεῖμαι τὸ πλῆθος εἰς μερίδας, ὧν τὰς μὲν φυλάς, τὰς δὲ ὠβὰς προσηγόρευκεν. ἀρχαγέται δὲ οἱ βασιλεῖς λέγονται, τὸ δὲ ἀπελλάζειν ἐκκλησιάζειν· ὅτι τὴν ἀρχὴν καὶ τὴν αἰτίαν τῆς πολιτείας εἰς τὸν Πύθιον ἀνῆψε. τὴν δὲ Βαβύκαν Χείμαρρος, καὶ τὸν Κνακιῶνα νῦν Οἰνοῦντα προσαγορεύουσιν· Ἀριστοτέλης δὲ τὸν μὲν Κνακιῶνα ποταμόν, τὴν δὲ Βαβύκαν γέφυραν.
6.3Halk toplantılarını bu ikisinin arasında yaparlardı; orada ne sütunlu galeriler ne de başka bir yapı vardı. Çünkü Lykurgos bunların iyi karar almaya yararı olmadığına, aksine zarar verdiğine inanıyordu: Toplantıya gelenler heykellere, resimlere, tiyatro sahnelerine ya da fazlaca süslü meclis çatılarına bakıp durunca akılları boş bir kibirle dolup gevezeleşirdi. Kalabalık toplanınca başkalarının görüş bildirmesine izin verilmezdi; yaşlıların ve kralların sunduğu görüşe karar vermek halkın yetkisindeydi.
ἐν μέσῳ δὲ τούτων τὰς ἐκκλησίας ἦγον, οὔτε παστάδων οὐσῶν οὔτε ἄλλης τινὸς κατασκευῆς, οὐθὲν γάρ ᾤετο ταῦτα πρὸς εὐβουλίαν εἶναι, μᾶλλον δὲ βλάπτειν, φλυαρώδεις ἀπεργαζόμενα καὶ χαύνους φρονήματι κενῷ τὰς διανοίας τῶν συμπορευομένων, ὅταν εἰς ἀγάλματα καὶ γραφὰς ἢ προσκήνια θεάτρων ἢ στέγας βουλευτηρίων ἠσκημένας περιττῶς ἐκκλησιάζοντες ἀποβλέπωσι. τοῦ δὲ πλήθους ἀθροισθέντος εἰπεῖν μὲν οὐδενὶ γνώμην τῶν ἄλλων ἐφεῖτο, τὴν δ’ ὑπὸ τῶν γερόντων καὶ τῶν βασιλέων προτεθεῖσαν ἐπικρῖναι κύριος ἦν ὁ δῆμος.
6.4Sonraları çoğunluk eklemeler ve çıkarmalarla görüşleri çarpıtıp zorlayınca Krallar Polydoros ile Theopompos rhetraya şunu eklediler: "Halk eğri bir karar alırsa yaşlılar ve başkanlar toplantıyı dağıtsın." Yani onaylamasınlar, halkı en iyi olandan saptırıp görüşü değiştirdiği için tamamen geri çekilip toplantıyı dağıtsınlar. Kendileri de şehri bunun tanrının emri olduğuna inandırdılar. Tyrtaios da bunu şöyle hatırlatır:
Phoibos'u dinleyip Pytho'dan yurtlarına getirdiler tanrının kehanetini ve gerçekleşecek sözlerini: Tanrıların onurlandırdığı krallar, Sparta'nın güzel şehrini kaygı edinenler kurulun başında olsun, ve yaşlı ihtiyarlar; sonra halkın adamları doğru rhetralarla cevap versin.
ὕστερον μέντοι τῶν πολλῶν ἀφαιρέσει καὶ προσθέσει τὰς γνώμας διαστρεφόντων καὶ παραβιαζομένων, Πολύδωρος καὶ Θεόπομπος οἱ βασιλεῖς τάδε τῇ ῥήτρᾳ παρενέγραψαν· αἰ δὲ σκολιὰν ὁ δᾶμος ἕλοιτο, τοὺς πρεσβυγενέας καὶ ἀρχαγέτας ἀποστατῆρας ἦμεν, τοῦτʼ ἔστι μὴ κυροῦν, ἀλλʼ ὅλως ἀφίστασθαι καὶ διαλύειν τὸν δῆμον, ὡς ἐκτρέποντα καὶ μεταποιοῦντα τὴν γνώμην παρὰ τὸ βέλτιστον. ἔπεισαν δὲ καὶ αὐτοὶ τὴν πόλιν ὡς τοῦ θεοῦ ταῦτα προστάσσοντος, ὥς που Τυρταῖος ἐπιμέμνηται διὰ τούτων Φοίβου ἀκούσαντες Πυθωνόθεν οἴκαδʼ ἔνεικαν μαντείας τε θεοῦ καὶ τελέεντʼ ἔπεα· ἄρχειν μὲν βουλῆς θεοτιμήτους βασιλῆας, οἷσι μέλει Σπάρτας ἱμερόεσσα πόλις, πρεσβύτας τε γέροντας, ἔπειτα δὲ δημότας ἄνδρας, εὐθείαις ῥήτραις ἀνταπαμειβομένους. # Bölüm 7
7.17. Bölüm
Lykurgos devlet düzenini böyle karıştırmıştı. Ama sonrakiler oligarşinin hâlâ saf ve güçlü olduğunu, Platon'un deyişiyle köpürüp öfkelendiğini görerek ona bir gem gibi eforların gücünü taktılar. Lykurgos'tan yaklaşık yüz otuz yıl sonra, Theopompos'un krallığı sırasında Elatos ve arkadaşları ilk efor oldu.
οὕτω τὸ πολίτευμα τοῦ Λυκούργου μίξαντος, ὅμως ἄκρατον ἔτι τὴν ὀλιγαρχίαν καὶ ἰσχυρὰν οἱ μετʼ αὐτὸν ὁρῶντες σπαργῶσαν καὶ θυμουμένην, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, οἷον ψάλιον ἐμβάλλουσιν αὐτῇ τὴν τῶν ἐφόρων δύναμιν, ἔτεσί που μάλιστα τριάκοντα καὶ ἑκατὸν μετὰ Λυκοῦργον πρώτων τῶν περὶ Ἔλατον ἐφόρων κατασταθέντων ἐπὶ Θεοπόμπου βασιλεύοντος·
7.2Rivayete göre Theopompos, oğullarına krallığı devraldığından daha küçük bırakacağını söyleyen karısına, "Daha büyük, çünkü daha uzun ömürlü" demiştir. Gerçekten de krallık aşırı olanı kıskançlıkla birlikte atarak tehlikeden kurtuldu. Messenialılarla Argosluların, halka en ufak bir ödün vermek, yetkilerinden bir şey bırakmak istemeyen krallarına yaptıklarına uğramadı. Lykurgos'un bilgeliğini ve öngörüsünü en çok ortaya koyan da budur; bu, Messenia ve Argos gibi akraba ve komşu halkların ve krallarının ayaklanmalarına, kötü yönetimlerine bakınca görülür.
ὃν καὶ φασιν ὑπὸ τῆς ἑαυτοῦ γυναικὸς ὀνειδιζόμενον ὡς ἐλάττω παραδώσοντα τοῖς παισὶ τὴν βασιλείαν ἢ παρέλαβε, μείζω μὲν οὖν, εἰπεῖν, ὅσῳ χρονιωτέραν. τῷ γὰρ ὄντι τὸ ἄγαν ἀποβαλοῦσα μετὰ τοῦ φθόνου διέφυγε τὸν κίνδυνον, ὥστε μὴ παθεῖν ἃ Μεσσήνιοι καὶ Ἀργεῖοι τοὺς παρʼ αὐτοῖς βασιλεῖς ἔδρασαν, μηδὲν ἐνδοῦναι μηδὲ χαλάσαι τῆς ἐξουσίας ἐπὶ τὸ δημοτικὸν ἐθελήσαντας. ὃ καὶ μάλιστα τὴν Λυκούργου σοφίαν καὶ πρόνοιαν ἐποίησε φανερὰν εἰς τὰς Μεσσηνίων καὶ Ἀργείων, συγγενῶν καὶ γειτόνων, δήμων καὶ βασιλέων στάσεις καὶ κακοπολιτείας ἀφορῶσιν,
7.3Bunlar başlangıçta eşit haklara sahipti, kura çekildiğinde Spartalılardan daha kârlı çıkmış bile görünmüşlerdi; ama uzun süre mesut olamadılar. Kralların küstahlığı ve kalabalığın itaatsizliği yüzünden düzenleri alt üst oldu. Böylece Spartalılar için devlet düzenini kuran ve karıştıran adamın gerçekten tanrısal bir talih olduğunu göstermiş oldular. Ama bunlar sonraki olaylardır.
οἳ τῶν ἴσων ἀπʼ ἀρχῆς τετυχηκότες, ἐν δὲ τῷ κλήρῳ καὶ πλέον ἔχειν ἐκείνων δόξαντες, οὐκ ἐπὶ πολὺν χρόνον εὐδαιμόνησαν, ἀλλʼ ὕβρει μὲν τῶν βασιλέων, οὐκ εὐπειθείᾳ δὲ τῶν ὄχλων, τὰ καθεστῶτα συνταράξαντες ἔδειξαν ὅτι θεῖον ἦν ὡς ἀληθῶς εὐτύχημα τοῖς Σπαρτιάταις ὁ τὴν πολιτείαν ἁρμοσάμενος καὶ κεράσας παρʼ αὐτοῖς. ταῦτα μὲν οὖν ὕστερον. # Bölüm 8
8.18. Bölüm
Lykurgos'un ikinci ve en cesur siyasi adımı toprağın yeniden paylaştırılmasıdır. Korkunç bir eşitsizlik vardı. Şehre çok sayıda mülksüz ve yoksul yüklenmişti, zenginlik tamamen azınlığın elinde toplanmıştı. Lykurgos küstahlığı, kıskançlığı, kötülüğü, lüksü ve bunlardan da eski ve büyük devlet hastalıklarını, zenginliği ve yoksulluğu kovmak istiyordu.
δεύτερον δὲ τῶν Λυκούργου πολιτευμάτων καὶ νεανικώτατον ὁ τῆς γῆς ἀναδασμός ἐστι. δεινῆς γάρ οὔσης ἀνωμαλίας καὶ πολλῶν ἀκτημόνων καὶ ἀπόρων ἐπιφερομένων τῇ πόλει, τοῦ δὲ πλούτου παντάπασιν εἰς ὀλίγους συνερρυηκότος, ὕβριν καὶ φθόνον καὶ κακουργίαν καὶ τρυφὴν καὶ τὰ τούτων ἔτι πρεσβύτερα καὶ μείζω νοσήματα πολιτείας, πλοῦτον καὶ πενίαν, ἐξελαύνων,
8.2Bu yüzden herkesi bütün toprağı ortaya koyup baştan paylaştırmaya, hep birlikte eşit paylarla, eşit yaşam biçimleriyle yaşamaya ikna etti. Üstünlüğü aretē ile aramalıydılar; çünkü insanlar arasında, çirkin işlerin yerilmesinin ve güzel işlerin övülmesinin belirlediği dışında hiçbir fark ve eşitsizlik yoktu.
συνέπεισε τὴν χώραν ἅπασαν εἰς μέσον θέντας ἐξ ἀρχῆς ἀναδάσασθαι, καὶ ζῆν μετʼ ἀλλήλων ἅπαντας ὁμαλεῖς καὶ ἰσοκλήρους τοῖς βίοις γενομένους, τὸ δὲ πρωτεῖον ἀρετῇ μετιόντας, ὡς ἄλλης ἑτέρῳ πρὸς ἕτερον οὐκ οὔσης διαφορᾶς οὐδὲ ἀνισότητος, πλὴν ὅσην αἰσχρῶν ψόγος ὁρίζει καὶ καλῶν ἔπαινος.
8.3Sözü uygulamaya geçirerek Lakonia'nın geri kalanını perioikoilere otuz bin parçaya, Sparta kentine bağlı olan toprağı dokuz bin parçaya böldü. Spartalıların parçası bu kadardı. Kimilerine göre Lykurgos altı bin parça dağıtmış, üç binini de sonra Polydoros eklemiştir; kimilerine göre dokuz binin yarısını Polydoros, yarısını Lykurgos dağıtmıştır.
ἐπάγων δὲ τῷ λόγῳ τὸ ἔργον ἔνειμε τὴν μὲν ἄλλην τοῖς περιοίκοις Λακωνικὴν τρισμυρίους κλήρους, τὴν δὲ εἰς τὸ ἄστυ τὴν Σπάρτην συντελοῦσαν ἐνακισχιλίους· τοσοῦτοι γάρ ἐγένοντο κλῆροι Σπαρτιατῶν ἔνιοι δέ φασι τὸν μὲν Λυκοῦργον ἑξακισχιλίους νεῖμαι, τρισχιλίους δὲ μετὰ ταῦτα προσθεῖναι Πολύδωρον οἱ δὲ τοὺς μὲν ἡμίσεις τῶν ἐνακισχιλίων τοῦτον, τοὺς δὲ ἡμίσεις Λυκοῦργον.
8.4Her payın geliri, bir erkeğe yetmiş medimnos arpa, kadına on iki medimnos arpa ve orantılı miktarda sıvı ürün sağlayacak büyüklükteydi. Bu kadarının, iyi beden hâli ve sağlık için yeterli olan yiyeceğin onlara yeteceğini, başka bir şeye ihtiyaçları olmayacağını düşünüyordu. Söylendiğine göre bir süre sonra bir yolculuktan dönerken yeni biçilmiş tarlalardan geçmiş, sıra sıra eşit yığınları görünce gülümseyip yanındakilere "Bütün Lakonia yeni bölüşmüş birçok kardeşin mülkü gibi görünüyor" demiştir.
ὁ δὲ κλῆρος ἦν ἑκάστου τοσοῦτος ὥστε ἀποφορὰν φέρειν ἀνδρὶ μὲν ἑβδομήκοντα κριθῶν μεδίμνους, γυναικὶ δὲ δώδεκα, καὶ τῶν ὑγρῶν καρπῶν ἀναλόγως τὸ πλῆθος. ἀρκέσειν γὰρ ᾤετο τοσοῦτον αὐτοῖς, τῆς τροφῆς πρὸς εὐεξίαν καὶ ὑγείαν ἱκανῆς, ἄλλου δὲ μηδενὸς δεησομένοις. λέγεται δ’ αὐτὸν ὕστερόν ποτε χρόνῳ τὴν χώραν διερχόμενον ἐξ ἀποδημίας ἄρτι τεθερισμένην, ὁρῶντα τοὺς σωροὺς παραλλήλους καὶ ὁμαλεῖς, μειδιᾶσαι, καὶ εἰπεῖν πρὸς τοὺς παρόντας ὡς ἡ Λακωνικὴ φαίνεται πᾶσα πολλῶν ἀδελφῶν εἶναι νεωστὶ νενεμημένων. # Bölüm 9
9.19. Bölüm
Eşitsizliği ve dengesizliği tamamen ortadan kaldırmak için taşınır malları da paylaştırmaya girişti. Ama doğrudan el konulmasını güç kabul ettiklerini görünce başka bir yol tuttu ve bu alandaki açgözlülüğün üstesinden bir siyasi tedbirle geldi. Önce bütün altın ve gümüş paraları geçersiz kıldı, yalnız demir para kullanılmasını buyurdu. Bunun da büyük ağırlığına ve hacmine karşılık değerini çok düşük tuttu; öyle ki on mina değerinde bir ödeme için evde büyük bir depo, taşımak için de iki hayvanlı bir araba gerekiyordu.
ἐπιχειρήσας δὲ καὶ τὰ ἔπιπλα διαιρεῖν, ὅπως παντάπασιν ἐξέλοι τὸ ἄνισον καὶ ἀνώμαλον, ἐπεὶ χαλεπῶς ἑώρα προσδεχομένους τὴν ἄντικρυς ἀφαίρεσιν, ἑτέρᾳ περιῆλθεν ὁδῷ καὶ κατεπολιτεύσατο τὴν ἐν τούτοις πλεονεξίαν. πρῶτον μὲν γάρ ἀκυρώσας πᾶν νόμισμα χρυσοῦν καὶ ἀργυροῦν μόνῳ χρῆσθαι τῷ σιδηρῷ προσέταξε· καὶ τούτῳ δὲ ἀπὸ πολλοῦ σταθμοῦ καὶ ὄγκου δύναμιν ὀλίγην ἔδωκεν, ὥστε δέκα μυῶν ἀμοιβὴν ἀποθήκης τε μεγάλης ἐν οἰκίᾳ δεῖσθαι καὶ ζεύγους ἄγοντος.
9.2Bu kabul edilince pek çok suç türü Lakedaimon'dan kovuldu. Saklanamayan, sahip olmak istenmeyen, parçalamak bile işe yaramayan bir şeyi kim çalar, rüşvet alır, aşırır ya da gasp ederdi? Çünkü rivayete göre akkor hâlindeki demirin suyunu sirkeyle almış, böylece onu kırılgan ve işlenmez hâle getirip başka bir iş için kullanılmasını önlemişti.
τούτου δὲ κυρωθέντος ἐξέπεσεν ἀδικημάτων γένη πολλὰ τῆς Λακεδαίμονος. τίς γὰρ ἢ κλέπτειν ἔμελλεν ἢ δωροδοκεῖν ἢ ἀποστερεῖν ἢ ἁρπάζειν ὃ μήτε κατακρύψαι δυνατὸν ἦν μήτε κεκτῆσθαι ζηλωτόν, ἀλλὰ μηδὲ κατακόψαι λυσιτελές· ὄξει γάρ, ὡς λέγεται, διαπύρου σιδήρου τὸ στόμωμα κατασβέσας ἀφείλετο τὴν εἰς τἆλλα χρείαν καὶ δύναμιν, ἀδρανοῦς καὶ δυσέργου γενομένου.
9.3Bundan sonra yararsız ve gereksiz sanatları sınır dışı etti. Zaten kimse kovmasa da bunların çoğu, yaygın paranın ortadan kalkmasıyla birlikte yok olacaktı, çünkü ürünlerini satamıyorlardı. Demir para öbür Yunanlar arasında geçmiyor, alay konusu olup hiçbir değer taşımıyordu; bu yüzden ne yabancı ne de ıvır zıvır bir şey satın alınabiliyordu. Limanlara ticaret gemisi uğramıyordu. Lakonia'ya ne söz sanatları öğreten bir sofist, ne dilenci bir kâhin, ne fahişe tellalı, ne de altın ve gümüş süs yapan bir zanaatkâr ayak basıyordu, çünkü para yoktu.
μετὰ δὲ τοῦτο τῶν ἀχρήστων καὶ περισσῶν ἐποιεῖτο τεχνῶν ξενηλασίαν. ἔμελλον δέ που καὶ μηδενὸς ἐξελαύνοντος αἱ πολλαὶ τῷ κοινῷ νομίσματι συνεκπεσεῖσθαι, διάθεσιν τῶν ἔργων οὐκ ἐχόντων, τὸ γάρ σιδηροῦν ἀγώγιμον οὐκ ἦν πρὸς τοὺς ἄλλους Ἕλληνας οὐδʼ εἶχε τιμὴν καταγελώμενον, ὥστε οὐδὲ πρίασθαί τι τῶν ξενικῶν καὶ ῥωπικῶν ὑπῆρχεν, οὐδʼ εἰσέπλει φόρτος ἐμπορικὸς εἰς τοὺς λιμένας, οὐδὲ ἐπέβαινε τῆς Λακωνικῆς οὐ σοφιστὴς λόγων, οὐ μάντις ἀγυρτικός, οὐχ ἑταιρῶν τροφεύς, οὐ χρυσῶν τίς, οὐκ ἀργυρῶν καλλωπισμάτων δημιουργός, ἅτε δὴ νομίσματος οὐκ ὄντος.
9.4Lüks, kendisini canlı tutan ve besleyen şeylerden böyle yoksun kalınca yavaş yavaş kendiliğinden söndü. Çok malı olanın da hiçbir üstünlüğü kalmadı; zenginlik ortaya çıkacak yol bulamıyor, evlerin içine gömülü kalıp işe yaramıyordu. Bu yüzden divan, tabure, masa gibi günlük ve zorunlu eşyalar orada en iyi biçimde yapılıyordu. Kritias'ın dediği gibi, özellikle askerî seferler için Lakon kōthōn adlı kupa çok beğenilirdi.
ἀλλὰ οὕτως ἀπερημωθεῖσα κατὰ μικρὸν ἡ τρυφὴ τῶν ζωπυρούντων καὶ τρεφόντων αὐτὴ διʼ αὑτῆς ἐμαραίνετο· καὶ πλεῖον οὐδὲν ἦν τοῖς πολλὰ κεκτημένοις, ὁδὸν οὐκ ἐχούσης εἰς μέσον τῆς εὐπορίας, ἀλλʼ ἐγκατῳκοδομημένης καὶ ἀργούσης. διὸ καὶ τὰ πρόχειρα τῶν σκευῶν καὶ ἀναγκαῖα ταῦτα, κλιντῆρες καὶ δίφροι καὶ τράπεζαι, βέλτιστα παρʼ αὐτοῖς ἐδημιουργεῖτο, καὶ κώθων ὁ Λακωνικὸς εὐδοκίμει μάλιστα πρὸς τὰς στρατείας, ὥς φησι Κριτίας.
9.5Çünkü içilmek zorunda kalınan tiksindirici suyun görünüşünü rengiyle saklıyor, kirli kısmı içeride kenarlara takılıp kaldığından, içilen şey ağza daha temiz geliyordu. Bunun da sebebi kanun koyucudur: Yararsız işlerden kurtulan zanaatkârlar ustalıklarını zorunlu eşyalarda gösteriyordu.
τὰ γὰρ ἀναγκαίως πινόμενα τῶν ὑδάτων καὶ δυσωποῦντα τὴν ὄψιν ἀπεκρύπτετο τῇ χρόᾳ, καὶ τοῦ θολεροῦ προσκόπτοντος ἐντὸς καὶ προσισχομένου τοῖς ἄμβωσι, καθαρώτερον ἐπλησίαζε τῷ στόματι τὸ πινόμενον. αἴτιος δὲ καὶ τούτων ὁ νομοθέτης· ἀπηλλαγμένοι γὰρ οἱ δημιουργοὶ τῶν ἀχρήστων ἐν τοῖς ἀναγκαίοις ἐπεδείκνυντο τὴν καλλιτεχνίαν. # Bölüm 10
10.110. Bölüm
Lüksün üzerine daha da gitmek ve zenginliğin çekiciliğini yok etmek isteyince üçüncü ve en güzel siyasi adımını attı: Ortak sofraları kurdu. Vatandaşlar bir araya gelip belirlenmiş ortak yiyeceklerle birlikte yemek yiyeceklerdi. Evde, pahalı yataklara ve masalara uzanıp, ustaların ve aşçıların ellerinde karanlıkta oburlaşan hayvanlar gibi semirmeyeceklerdi;
ἔτι δὲ μᾶλλον ἐπιθέσθαι τῇ τρυφῇ καὶ τὸν ζῆλον ἀφελέσθαι τοῦ πλούτου διανοηθείς, τὸ τρίτον πολίτευμα καὶ κάλλιστον ἐπῆγε, τὴν τῶν συσσιτίων κατασκευήν, ὥστε δειπνεῖν μετʼ ἀλλήλων συνιόντας ἐπὶ κοινοῖς καὶ τεταγμένοις ὄψοις καὶ σιτίοις, οἴκοι δὲ μὴ διαιτᾶσθαι κατακλινέντας εἰς στρωμνὰς πολυτελεῖς καὶ τραπέζας, χερσὶ δημιουργῶν καὶ μαγείρων ὑπὸ σκότος, ὥσπερ ἀδηφάγα ζῷα, πιαινομένους,
10.2karakterleriyle birlikte, her türlü arzuya ve doyuma gevşemiş, uzun uykulara, sıcak banyolara, bol dinlenmeye, bir bakıma günlük hasta bakımına ihtiyaç duyan bedenlerini de bozmayacaklardı. Bu büyük bir şeydi, ama daha büyüğü, Theophrastos'un dediği gibi, yemeklerin ortaklığı ve yaşamın sadeliğiyle zenginliği imrenilmez ve hatta zenginlik olmaktan çıkarmaktı.
καὶ διαφθείροντας ἅμα τοῖς ἤθεσι τὰ σώματα πρὸς πᾶσαν ἐπιθυμίαν ἀνειμένα καὶ πλησμονήν, μακρῶν μὲν ὕπνων, θερμῶν δὲ λουτρῶν, πολλῆς δὲ ἡσυχίας καὶ τρόπον τινὰ νοσηλείας καθημερινῆς δεομένην. μέγα μὲν οὖν καὶ τοῦτο ἦν, μεῖζον δὲ τὸ τὸν πλοῦτον ἄζηλον, ὥς φησι Θεόφραστος, καὶ ἄπλουτον ἀπεργάσασθαι τῇ κοινότητι τῶν δείπνων καὶ τῇ περὶ τὴν δίαιταν εὐτελείᾳ.
10.3Çünkü zengin de yoksulla aynı yemeğe gittiği için pahalı eşyaların ne kullanılması, ne keyfi, ne görülmesi, ne de gösterilmesi mümkündü. Öyle ki, dilden düşmeyen şu söz güneşin altındaki şehirler arasında yalnız Sparta'da gerçek oluyordu: Zenginlik kördü, cansız ve hareketsiz bir tablo gibi öylece yatıyordu. Evde önceden yemek yiyip tok karınla ortak sofraya gitmek de yasaktı. Öbürleri dikkatle gözetler, kendileriyle birlikte yiyip içmeyeni, kendine hâkim olamayan ve ortak yaşam tarzına karşı yumuşamış biri olarak kınarlardı.
χρῆσις γάρ οὐκ ἦν οὐδὲ ἀπόλαυσις οὐδὲ ὄψις ὅλως ἢ ἐπίδειξις τῆς πολλῆς παρασκευῆς, ἐπὶ τὸ αὐτὸ δεῖπνον τῷ πένητι τοῦ πλουσίου βαδίζοντος· ὥστε τοῦτο δὴ τὸ θρυλούμενον ἐν μόνῃ τῶν ὑπὸ τὸν ἥλιον πόλεων τῇ Σπάρτῃ βλέπεσθαι, τυφλὸν ὄντα τὸν πλοῦτον καὶ κείμενον ὥσπερ γραφὴν ἄψυχον καὶ ἀκίνητον. οὐδὲ γὰρ οἴκοι προδειπνήσαντας ἐξῆν βαδίζειν ἐπὶ τὰ συσσίτια πεπληρωμένους, ἀλλʼ ἐπιμελῶς οἱ λοιποὶ παραφυλάττοντες τὸν μὴ πίνοντα μηδὲ ἐσθίοντα μετʼ αὐτῶν ἐκάκιζον ὡς ἀκρατῆ καὶ πρὸς τὴν κοινὴν ἀπομαλακιζόμενον δίαιταν. # Bölüm 11
11.111. Bölüm
Söylendiğine göre zenginler, Lykurgos'a en çok bu düzen yüzünden öfkelenmişler, toplanıp ona bağırıp çağırmışlar. Sonunda birçok kişi taş atınca koşarak agoradan kaçmak zorunda kaldı. Öbürlerinden önce davranıp tapınağa sığındı. Ama Alkandros adında bir delikanlı, kötü bir insan değildi ama atılgan ve öfkeliydi, onu kovalayıp sıkıştırdı. Lykurgos arkasına dönünce değneğiyle gözüne vurup onu çıkardı.
διὸ καὶ μάλιστά φασι τῷ Λυκούργῳ πρὸς τοῦτο τὸ πολίτευμα χαλεποὺς γενέσθαι τοὺς εὐπόρους, καὶ συστάντας ἐπʼ αὐτὸν ἀθρόους καταβοᾶν καὶ ἀγανακτεῖν τέλος δὲ βαλλόμενος ὑπὸ πολλῶν ἐξέπεσε τῆς ἀγορᾶς δρόμῳ. καὶ τοὺς μὲν ἄλλους ἔφθασεν εἷς ἱερὸν καταφυγών εἷς δέ τις νεανίσκος, ἄλλως μὲν οὐκ ἀφυής, ὀξὺς δὲ καὶ θυμοειδής, Ἄλκανδρος, ἐπικείμενος καὶ διώκων ἐπιστραφέντος αὐτοῦ τῇ βακτηρίᾳ πατάξας τὸν ὀφθαλμὸν ἐξέκοψεν.
11.2Lykurgos bu acıya boyun eğmedi, durup vatandaşlara kanlı yüzünü ve kör olmuş gözünü gösterdi. Görenleri derin bir utanç ve üzüntü kapladı, Alkandros'u ona teslim ettiler ve öfkelerini paylaşarak onu evine kadar uğurladılar. Lykurgos onları övüp gönderdi. Alkandros'u evine aldı, ona hiçbir kötülük yapmadı, kötü söz de söylemedi; alışılmış hizmetkârlarını ve bakıcılarını gönderip ona hizmet etmesini söyledi.
ὁ μὲν οὖν Λυκοῦργος οὐδὲν ἐνδοὺς πρὸς τὸ πάθος, ἀλλὰ στὰς ἐναντίος ἔδειξε τοῖς πολίταις τὸ πρόσωπον ᾑμαγμένον καὶ διεφθαρμένην τὴν ὄψιν αἰδὼς δὲ πολλὴ καὶ κατήφεια τοὺς ἰδόντας ἔσχεν, ὥστε παραδοῦναι τὸν Ἄλκανδρον αὐτῷ καὶ προπέμψαι μέχρι τῆς οἰκίας συναγανακτοῦντας. ὁ δὲ Λυκοῦργος ἐκείνους μὲν ἐπαινέσας ἀφῆκε, τὸν δὲ Ἄλκανδρον εἰσαγαγὼν οἴκαδε κακὸν μὲν οὐδὲν οὔτʼ ἐποίησεν οὔτʼ εἶπεν, ἀπαλλάξας δὲ τοὺς συνήθεις ὑπηρέτας καὶ θεραπευτῆρας ἐκεῖνον ἐκέλευσεν ὑπηρετεῖν.
11.3Alçak biri olmayan delikanlı buyrulanı sessizce yaptı. Lykurgos'un yanında kalıp onunla yaşarken yumuşaklığını, psykhēsindeki sükûneti, yaşamındaki sertliği, emek karşısındaki yılmazlığını gördü, ona büyük bir hayranlık duymaya başladı. Tanıdıklarına ve dostlarına Lykurgos'un sert ve kibirli olmadığını, herkesten yumuşak ve nazik biri olduğunu söylemeye başladı.
ὁ δὲ οὐκ ὢν ἀγεννὴς ἐποίει τὸ προσταττόμενον σιωπῇ, καὶ παραμένων ἅμα τῷ Λυκούργῳ καὶ συνδιαιτώμενος ἐν τῷ κατανοεῖν τὴν πρᾳότητα καὶ τὸ ἀπαθὲς αὐτοῦ τῆς ψυχῆς καὶ τὸ περὶ τὴν δίαιταν αὐστηρὸν καὶ τὸ πρὸς τοὺς πόνους ἄκαμπτον, αὐτός τε δεινῶς διετέθη περὶ τὸν ἄνδρα, καὶ πρὸς τοὺς συνήθεις καὶ φίλους ἔλεγεν ὡς οὐ σκληρὸς οὐδʼ αὐθάδης ὁ Λυκοῦργος, ἀλλὰ μόνος ἥμερος καὶ πρᾷός ἐστι τοῖς ἄλλοις.
11.4Delikanlı işte böyle cezalandırıldı, böyle bir bedel ödedi: Kötü ve küstah bir gençken en uyumlu ve en ölçülü adam oldu. Lykurgos da bu olayın anısına Athena'ya bir tapınak yaptırıp ona Optilitis adını verdi, çünkü buradaki Dorlar gözlere optilos derler. Bazıları ise, aralarında Lakon devlet düzenini yazan Dioskorides de vardır, Lykurgos'un yaralandığını ama gözünün kör olmadığını, tapınağı iyileşmesi için tanrıçaya şükran olarak yaptırdığını söyler. Spartalılar bu olaydan sonra toplantılara değnek getirmeyi bıraktılar.
οὕτω μὲν οὖν οὗτος ἐκεκόλαστο καὶ τοιαύτην ὑπεσχήκει δίκην, ἐκ πονηροῦ νέου καὶ αὐθάδους ἐμμελέστατος ἀνὴρ καὶ σωφρονικώτατος γενόμενος, τοῦ δὲ πάθους ὑπόμνημα Λυκοῦργος ἱδρύσατο τῆς Ἀθηνᾶς ἱερόν, ἣν Ὀπτιλῖτιν προσηγόρευσε· τοὺς γὰρ ὀφθαλμοὺς ὀπτίλους οἱ τῇδε Δωριεῖς καλοῦσιν. ἔνιοι μέντοι τὸν Λυκοῦργον, ὧν καὶ Διοσκορίδης ἐστὶν ὁ συντεταγμένος τὴν Λακωνικὴν πολιτείαν, πληγῆναι μέν φασιν, οὐ τυφλωθῆναι δὲ τὸν ὀφθαλμόν, ἀλλὰ καὶ τὸ ἱερὸν τῇ θεῷ τῆς ἀκέσεως χαριστήριον ἱδρύσασθαι. τὸ μέντοι φέρειν βακτηρίαν ἐκκλησιάζοντες οἱ Σπαρτιᾶται μετὰ τὴν συμφορὰν ἐκείνην ἀπέμαθον. # Bölüm 12
12.112. Bölüm
Giritliler ortak sofralara andreia, Lakedaimonlular ise phiditia derler. Bu ad ya dostluk ve sevecenlik (philia) yeri olduklarından, λ yerine δ gelerek türemiştir, ya da sadeliğe ve tutumluluğa (pheidō) alıştırdıklarından. Bazılarının söylediği gibi, baştaki ses sonradan eklenmiş de olabilir; o zaman ad, yaşam ve yemekten (edōdē) gelen editia'dır.
τὰ δὲ συσσίτια Κρῆτες μὲν ἀνδρεῖα, Λακεδαιμόνιοι δὲ φιδίτια προσαγορεύουσιν, εἴτε ὡς φιλίας καὶ φιλοφροσύνης ὑπαρχόντων, ἀντὶ τοῦ λ τὸ δ λαμβάνοντες, εἴτε ὡς πρὸς εὐτέλειαν καὶ φειδὼ συνεθιζόντων. οὐδὲν δὲ κωλύει καὶ τὸν πρῶτον ἔξωθεν ἐπικεῖσθαι φθόγγον, ὥσπερ ἔνιοί φασιν, ἐδιτίων παρὰ τὴν δίαιταν καὶ τὴν ἐδωδὴν λεγομένων.
12.2Sofralarda on beşer kişi, ya da biraz daha az veya çok kişi toplanırdı. Her üye ayda bir medimnos arpa unu, sekiz khous şarap, beş mina peynir, beş yarım mina incir ve yanında yiyecek için çok az para getirirdi. Bunun dışında biri kurban kesince turfandayı, avlanınca da avının bir kısmını sofraya gönderirdi. Çünkü kurban ya da av yüzünden geç kalan evinde yemek yiyebilirdi, öbürlerinin ise orada bulunması gerekiyordu.
συνήρχοντο δὲ ἀνὰ πεντεκαίδεκα καὶ βραχεῖ τούτων ἐλάττους ἢ πλείους. ἔφερε δὲ ἕκαστος κατὰ μῆνα τῶν συσσίτων ἀλφίτων μέδιμνον, οἴνου χόας ὀκτώ, τυροῦ πέντε μνᾶς, σύκων ἡμιμναῖα πέντε, πρὸς δὲ τούτοις εἰς ὀψωνίαν μικρόν τι κομιδῇ νομίσματος· ἄλλως δὲ καὶ θύσας τις ἀπαρχὴν καὶ θηρεύσας μέρος ἔπεμψεν εἰς τὸ συσσίτιον. ἐξῆν γὰρ οἴκοι δειπνεῖν ὁπότε θύσας τις ἢ κυνηγῶν ὀψίσειε, τοὺς δὲ ἄλλους ἔδει παρεῖναι.
12.3Ortak sofralara uzun süre titizlikle uyuldu. Nitekim Kral Agis Atinalıları yenip seferden dönünce karısıyla yemek yemek istemiş, payını istetmiş, ama polemarkhlar göndermemişti. Kral ertesi gün öfkesinden kurban kesmeyince onu para cezasına çarptırdılar.
καὶ μέχρι γε πολλοῦ τὰς συσσιτήσεις ἀκριβῶς διεφύλαττον. Ἄγιδος γοῦν τοῦ βασιλέως, ὡς ἐπανῆλθεν ἀπὸ τῆς στρατείας καταπεπολεμηκὼς Ἀθηναίους, βουλομένου παρὰ τῇ γυναικὶ δειπνεῖν καὶ μεταπεμπομένου τὰς μερίδας, οὐκ ἔπεμψαν οἱ πολέμαρχοι, τοῦ δὲ μεθʼ ἡμέραν ὑπʼ ὀργῆς μὴ θύσαντος ἣν ἔδει θυσίαν, ἐζημίωσαν αὐτόν.
12.4Çocuklar da ortak sofralara giderdi; adeta itidal okullarına götürülüyorlardı. Devlet işlerine ilişkin konuşmaları dinliyor, hür insanlar için terbiye öğretmenlerini görüyorlardı. Kendileri de kaba olmadan şakalaşmaya, takılınca kızmamaya alışıyorlardı. Takılmaya katlanmak da çok Lakonlara özgü sayılırdı; dayanamayan bırakılmasını isteyebilir, takılan da hemen dururdu.
εἰς δὲ τὰ συσσίτια καὶ παῖδες ἐφοίτων, ὥσπερ εἰς διδασκαλεῖα σωφροσύνης ἀγόμενοι, καὶ λόγων ἠκροῶντο πολιτικῶν καὶ παιδευτὰς ἐλευθερίας ἑώρων, αὐτοί τε παίζειν εἰθίζοντο καὶ σκώπτειν ἄνευ βωμολοχίας καὶ σκωπτόμενοι μὴ δυσχεραίνειν. σφόδρα γάρ ἐδόκει καὶ τοῦτο Λακωνικὸν εἶναι, σκώμματος ἀνέχεσθαι μὴ φέροντα δὲ ἐξῆν παραιτεῖσθαι, καὶ ὁ σκώπτων ἐπέπαυτο.
12.5İçeri girenlerin her birine en yaşlı olan kapıyı gösterip "Buradan dışarı söz çıkmaz" derdi. Ortak sofraya katılmak isteyen kişinin şöyle sınandığı söylenir. Hizmetkâr başında bir kap taşırken her üye bir parça ekmek içi alıp oy gibi sessizce atardı. Kabul eden olduğu gibi atar, reddeden ise elinde sıkıştırırdı.
τῶν δ’ εἰσιόντων ἑκάστῳ δείξας ὁ πρεσβύτατος τὰς θύρας, διὰ τούτων φησίν, ἔξω λόγος οὐκ ἐκπορεύεται δοκιμάζεσθαι δὲ τὸν βουλόμενον τοῦ συσσιτίου μετασχεῖν οὕτω φασί. λαβὼν τῶν συσσίτων ἕκαστος ἀπομαγδαλίαν εἰς τὴν χεῖρα, τοῦ διακόνου φέροντος ἀγγεῖον ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, ἔβαλλε σιωπῇ καθάπερ ψῆφον, ὁ μὲν δοκιμάζων ἁπλῶς, ὁ δ’ ἐκκρίνων σφόδρα τῇ χειρὶ πιέσας.
12.6Sıkıştırılmış ekmek içi, delikli oy pulu işlevini görürdü. Böyle bir tanesi bile bulunursa yeni geleni almazlar, çünkü herkesin birbiriyle memnuniyetle bir arada olmasını isterlerdi. Böyle reddedilene kekaddisthai derlerdi, çünkü ekmek içlerinin atıldığı kaba kaddikhos denir. Yemekler arasında en çok beğenilen kara çorbaydı; öyle ki yaşlılar et parçası bile istemez, gençlere bırakır, çorbayı kaplarına doldurup onunla karınlarını doyururlardı.
ἡ γὰρ πεπιεσμένη τὴν τῆς τετρημένης ἔχει δύναμιν. κἂν μίαν εὕρωσι τοιαύτην, οὐ προσδέχονται τὸν ἐπεισιόντα, βουλόμενοι πάντας ἡ δομένους ἀλλήλοις συνεῖναι. τὸν δὲ οὕτως ἀποδοκιμασθέντα κεκαδδίσθαι λέγουσι· κάδδιχος γὰρ καλεῖται τὸ ἀγγεῖον εἰς ὃ τὰς ἀπομαγδαλίας ἐμβάλλουσι, τῶν δὲ ὄψων εὐδοκίμει μάλιστα παρʼ αὐτοῖς ὁ μέλας ζωμός, ὥστε μηδὲ κρεαδίου δεῖσθαι τοὺς πρεσβυτέρους, ἀλλὰ παραχωρεῖν τοῖς νεανίσκοις, αὐτοὺς δὲ τοῦ ζωμοῦ καταχεομένους ἑστιᾶσθαι.
12.7Pontos krallarından birinin bu çorba için bir Lakon aşçısı satın aldığı, tadına bakınca tiksindiği söylenir. Aşçı da "Kralım, bu çorbayı Eurotas'ta yıkandıktan sonra içmek gerekir" demiş. Ölçülü içtikten sonra meşalesiz dağılırlar. Çünkü ne bu yolda ne başka bir yolda ışıkla yürümeleri serbestti; karanlıkta ve gece cesaretle, korkusuzca yürümeye alışsınlar diye. Ortak sofraların düzeni işte böyledir.
λέγεται δέ τινα τῶν Ποντικῶν βασιλέων ἕνεκα τοῦ ζωμοῦ καὶ πρίασθαι Λακωνικὸν μάγειρον εἶτα γευσάμενον δυσχερᾶναι· καὶ τὸν μάγειρον εἰπεῖν ὦ βασιλεῦ, τοῦτον δεῖ τὸν ζωμὸν ἐν τῷ Εὐρώτᾳ λελουμένους ἐποψᾶσθαι. πιόντες δὲ μετρίως ἀπίασι δίχα λαμπάδος, οὐ γάρ ἔξεστι πρὸς φῶς βαδίζειν, οὔτε ταύτην οὔτε ἄλλην ὁδόν, ὅπως ἐθίζωνται σκότους καὶ νυκτὸς εὐθαρσῶς καὶ ἀδεῶς ὁδεύειν. τὰ μὲν οὖν συσσίτια τοιαύτην ἔχει τάξιν. # Bölüm 13
13.113. Bölüm
Lykurgos yazılı kanun koymadı; rhetra denen buyruklardan biri de budur. Çünkü bir şehrin saadeti ve aretēsi için en belirleyici ve en önemli şeylerin, vatandaşların karakterine ve yetişme tarzına işlendiğinde sarsılmaz ve kalıcı olacağını düşünüyordu. Bunların prohairesis gibi, zorunluluktan daha güçlü bir bağı olurdu; terbiye bu bağı gençlere aşılayarak her birini bir kanun koyucu gibi yetiştirirdi.
νόμους δὲ γεγραμμένους ὁ Λυκοῦργος οὐκ ἔθηκεν, ἀλλὰ μία τῶν καλουμένων ῥητρῶν ἔστιν αὕτη. τὰ μὲν γάρ κυριώτατα καὶ μέγιστα πρὸς εὐδαιμονίαν πόλεως καὶ ἀρετήν, ἐν τοῖς ἤθεσιν ᾤετο καὶ ταῖς ἀγωγαῖς τῶν πολιτῶν ἐγκατεστοιχειωμένα, μένειν ἀκίνητα καὶ βέβαια, ἔχοντα τὴν προαίρεσιν δεσμὸν ἰσχυρότερον τῆς ἀνάγκης, ἣν ἡ παίδευσις ἐμποιεῖ τοῖς νέοις, νομοθέτου διάθεσιν ἀπεργαζομένη περὶ ἕκαστον αὐτῶν.
13.2Küçük şeyleri, para sözleşmelerini, ihtiyaca göre değişen işleri ise yazılı zorunluluklara ve değişmez âdetlere bağlamak yerine, şartlara bırakmak, terbiyeli kişilerin uygun göreceği eklemelerle ve çıkarmalarla düzenlemek daha iyiydi. Çünkü kanun koyuculuğun bütün işini terbiyeye bağlamıştı.
τὰ δὲ μικρὰ καὶ χρηματικὰ συμβόλαια καὶ μεταπίπτοντα ταῖς χρείαις ἄλλοτε ἄλλως, βέλτιον ἦν μὴ καταλαμβάνειν ἐγγράφοις ἀνάγκαις μηδὲ ἀκινήτοις ἔθεσιν, ἀλλʼ ἐᾶν ἐπὶ τῶν καιρῶν, προσθέσεις λαμβάνοντα καὶ ἀφαιρέσεις, ἃς ἂν οἱ πεπαιδευμένοι δοκιμάσωσι. τὸ γὰρ ὅλον καὶ πᾶν τῆς νομοθεσίας ἔργον εἰς τὴν παιδείαν ἀνῆψε.
13.3Rhetralardan biri, söylendiği gibi, yazılı kanun kullanmamaktı. Bir başkası da savurganlığa karşıydı: Her evin çatısı yalnız baltayla, kapıları yalnız testereyle yapılacak, başka hiçbir alet kullanılmayacaktı. Sonradan Epameinondas'ın kendi sofrası için, "Böyle bir yemeğe ihanet sığmaz" dediği söylenir; Lykurgos da ondan önce, böyle bir eve lüksün ve savurganlığın sığmayacağını anlamıştı.
μία μὲν οὖν τῶν ῥητρῶν ἦν, ὥσπερ εἴρηται, μὴ χρῆσθαι νόμοις ἐγγράφοις. ἑτέρα δὲ πάλιν κατὰ τῆς πολυτελείας, ὅπως οἰκίᾳ πᾶσα τὴν μὲν ὀροφὴν ἀπὸ πελέκεως εἰργασμένην ἔχῃ, τὰς δὲ θύρας ἀπὸ πρίονος μόνου καὶ μηδενὸς τῶν ἄλλων ἐργαλείων, ὅπερ γάρ ὕστερον Ἐπαμεινώνδαν εἰπεῖν λέγουσιν ἐπὶ τῆς ἑαυτοῦ τραπέζης, ὡς τὸ τοιοῦτον ἄριστον οὐ χωρεῖ προδοσίαν, τοῦτο πρῶτος ἐνόησε Λυκοῦργος, ὡς οἰκίᾳ τοιαύτη τρυφὴν οὐ χωρεῖ καὶ πολυτέλειαν,
13.4Hiç kimse o kadar zevksiz ve akılsız olamaz ki basit ve sade bir eve gümüş ayaklı yataklar, mor örtüler, altın kupalar ve bunlarla birlikte gelen gösterişi getirsin. Yatak eve, örtü yatağa, öbür eşya ve donanım da örtüye uydurulmak zorundadır.
οὐδʼ ἔστιν οὐδεὶς οὕτως ἀπειρόκαλος καὶ ἀνόητος ὥστε εἰς οἰκίαν ἀφελῆ καὶ δημοτικὴν εἰσφέρειν κλίνας ἀργυρόποδας καὶ στρωμνὰς ἁλουργεῖς καὶ χρυσᾶς κύλικας καὶ τὴν τούτοις ἑπομένην πολυτέλειαν, ἀλλʼ ἀνάγκη συναρμόζεσθαι καὶ συνεξομοιοῦν τῇ μὲν οἰκίᾳ τὴν κλίνην, τῇ δὲ κλίνῃ τὴν ἐσθῆτα, ταύτῃ δὲ τὴν ἄλλην χορηγίαν καὶ κατασκευήν.
13.5Yaşlı Leotykhidas'ın da bu alışkanlıktan ötürü Korinthos'ta yemek yerken evin çatısındaki gösterişli kasetli süslemeyi görüp ev sahibine "Sizde ağaçlar dört köşe mi büyür?" diye sorduğu söylenir. Lykurgos'un üçüncü bir rhetrası da aynı düşmanlara sık sık sefer yapılmasını yasaklıyordu; sık sık kendilerini savunmaya alışarak savaşçı olmasınlar diye.
ἐκ δὲ ταύτης τῆς συνηθείας φασὶ καὶ Λεωτυχίδην τὸν πρεσβύτερον ἐν Κορίνθῳ δειπνοῦντα, καὶ θεασάμενον τῆς στέγης τοῦ οἴκου τὴν κατασκευὴν πολυτελῆ καὶ φατνωματικήν, ἐρωτῆσαι τὸν ξένον εἰ τετράγωνα παρʼ αὐτοῖς τὰ ξύλα φύεται. τρίτην δὲ ῥήτραν διαμνημονεύουσι τοῦ Λυκούργου, τὴν κωλύουσαν ἐπὶ τοὺς αὐτοὺς πολεμίους πολλάκις στρατεύειν, ἵνα μὴ πολλάκις ἀμύνεσθαι συνεθιζόμενοι πολεμικοὶ γένωνται.
13.6Sonradan Kral Agesilaos'u en çok suçladıkları konu da buydu: Boiotia'ya sürekli ve sık saldırılar yaparak Thebailileri Lakedaimonlulara denk bir rakip hâline getirmişti. Bu yüzden Antalkidas onu yaralı görünce, "Thebaililerden güzel ders ücreti alıyorsun; savaşmayı ne bilen ne de isteyen insanlara savaşmayı öğrettin" demişti. Bu tür kanunlara, tanrıdan getirilen kehanetler olduğu için rhetra adını verdi.
καὶ τοῦτὸ γε μάλιστα κατηγοροῦσιν Ἀγησιλάου τοῦ βασιλέως ὕστερον, ὡς ταῖς συνεχέσι καὶ πυκναῖς εἰς τὴν Βοιωτίαν ἐμβολαῖς καὶ στρατείαις τοὺς Θηβαίους ἀντιπάλους τοῖς Λακεδαιμονίοις κατασκευάσαντος, διὸ καὶ τετρωμένον αὐτὸν ἰδὼν Ἀνταλκίδας, καλά, ἔφη, τὰ διδασκάλια παρὰ Θηβαίων ἀπολαμβάνεις, μὴ βουλομένους αὐτοὺς μηδὲ εἰδότας μάχεσθαι διδάξας. τὰ μὲν οὖν τοιαῦτα νομοθετήματα ῥήτρας ὠνόμασεν, ὡς παρὰ τοῦ θεοῦ κομιζόμενα καὶ χρησμοὺς ὄντα. # Bölüm 14
14.114. Bölüm
Kanun koyucunun en büyük ve en güzel işi saydığı terbiyeye çok önceden başladı, ilk olarak evlilik ve doğumla ilgilendi. Çünkü Aristoteles'in söylediği gibi, kadınlara itidal öğretmeye girişip, erkeklerin sık sık sefere çıkmasından doğan büyük gevşekliği ve kadın egemenliğini bastıramadığı için bundan vazgeçmiş değildir. Erkekler seferdeyken kadınları evin hanımı olarak bırakmak zorunda kalıyor, bu yüzden onlara gereğinden fazla saygı gösterip hanımefendi diyorlardı. Lykurgos kadınlara da mümkün olan ilgiyi göstermiştir.
τῆς δὲ παιδείας, ἣν μέγιστον ἡγεῖτο τοῦ νομοθέτου καὶ κάλλιστον ἔργον εἶναι, πόρρωθεν ἀρχόμενος εὐθὺς ἐπεσκόπει τὰ περὶ τοὺς γάμους καὶ τὰς γενέσεις, οὐ γάρ, ὡς Ἀριστοτέλης φησίν, ἐπιχειρήσας σωφρονίζειν τὰς γυναῖκας, ἐπαύσατο μὴ κρατῶν τῆς πολλῆς ἀνέσεως καὶ γυναικοκρατίας διὰ τὰς πολλὰς στρατείας τῶν ἀνδρῶν, ἐν αἷς ἠναγκάζοντο κυρίας ἀπολείπειν ἐκείνας, καὶ διὰ τοῦτο μᾶλλον τοῦ προσήκοντος αὐτὰς ἐθεράπευον καὶ δεσποίνας προσηγόρευον ἀλλὰ καὶ τούτων τὴν ἐνδεχομένην ἐπιμέλειαν ἐποιήσατο.
14.2Kızların bedenlerini koşu, güreş, disk ve cirit atma gibi egzersizlerle güçlendirdi. Böylece doğan çocukların kökleri güçlü bedenlerde sağlam bir başlangıç alıp daha iyi büyüyecek, kadınlar da doğumlara güçle katlanıp sancılarla güzelce ve kolayca baş edecekti. Yumuşaklığı, gölgede büyümeyi ve her türlü nazlılığı ortadan kaldırdı. Kızları da erkek çocuklar gibi, dinî törenlerde alaya katılmaya, gençlerin önünde dans edip şarkı söylemeye alıştırdı; bunları çıplak yapıyorlardı.
τὰ μέν γε σώματα τῶν παρθένων δρόμοις καὶ πάλαις καὶ βολαῖς δίσκων καὶ ἀκοντίων διεπόνησεν, ὡς ἥ τε τῶν γεννωμένων ῥίζωσις ἰσχυρὰν ἐν ἰσχυροῖς σώμασιν ἀρχὴν λαβοῦσα βλαστάνοι βέλτιον, αὐταί τε μετὰ ῥώμης τοὺς τόκους ὑπομένουσαι καλῶς ἅμα καὶ ῥᾳδίως ἀγωνίζοιντο πρὸς τὰς ὠδῖνας. ἀφελὼν δὲ θρύψιν καὶ σκιατραφίαν καὶ θηλύτητα πᾶσαν οὐδὲν ἧττον εἴθισε τῶν κόρων τὰς κόρας γυμνάς τε πομπεύειν καὶ πρὸς ἱεροῖς τισιν ὀρχεῖσθαι καὶ ἄδειν τῶν νέων παρόντων καὶ θεωμένων.
14.3Kimi zaman her birine yönelik şakalar yapıp hataları yerinde biçimde eleştirirler, kimi zaman da hak edenler için şarkılarla övgüler söyleyerek gençlerde büyük bir şeref tutkusu ve rekabet uyandırırlardı. Yiğitliğiyle övülen, kızların ağzında ünlenen kişi övgülerden gururlanarak ayrılırdı. Şakayla yapılan iğnelemeler de ciddi öğütlerden daha az acı değildi, çünkü bu gösteriyi öbür vatandaşlarla birlikte krallar ve yaşlılar da izlerdi.
ἔστι δὲ ὅτε καὶ σκώμματα λέγουσαι πρὸς ἕκαστον εὐχρήστως ἐπελαμβάνοντο τῶν ἁμαρτανομένων καὶ πάλιν εἰς τοὺς ἀξίους αὐτῶν ἐγκώμια μετʼ ᾠδῆς πεποιημένα διεξιοῦσαι, φιλοτιμίαν πολλὴν καὶ ζῆλον ἐνεποίουν τοῖς νεανίσκοις, ὁ γάρ ἐγκωμιασθεὶς ἐπʼ ἀνδραγαθίᾳ καὶ κλεινὸς ἐν ταῖς παρθένοις γεγονὼς ἀπῄει μεγαλυνόμενος ὑπὸ τῶν ἐπαίνων αἱ δὲ μετὰ παιδιᾶς καὶ σκωμμάτων δήξεις οὐδὲν ἀμβλύτεραι τῶν μετὰ σπουδῆς νουθετημάτων ἦσαν, ἅτε δὴ πρὸς τὴν θέαν ὁμοῦ τοῖς ἄλλοις πολίταις καὶ τῶν βασιλέων καὶ τῶν γερόντων συμπορευομένων.
14.4Bu âdette utanılacak bir şey yoktu: Orada edep vardı, akrasia yoktu; bu, sade bir alışkanlık ve sağlam bir bedene özenme yaratıyordu, kadınlara da aretē ve şeref konusunda kendilerinin de pay sahibi olduğu duygusunu vererek soylu bir gurur tattırıyordu. Bu yüzden Leonidas'ın karısı Gorgo için anlatılan gibi şeyler söyleyip düşünebiliyorlardı. Anlaşılan yabancı bir kadın ona "Erkeklerine hükmeden tek kadınlar siz Lakonlularsınız" demiş, o da "Çünkü erkek doğuran tek kadınlar biziz" demiştir.
ἡ δὲ γύμνωσις τῶν παρθένων οὐδὲν αἰσχρὸν εἶχεν, αἰδοῦς μὲν παρούσης, ἀκρασίας δὲ ἀπούσης, ἀλλʼ ἐθισμὸν ἀφελῆ καὶ ζῆλον εὐεξίας ἐνειργάζετο, καὶ φρονήματος τὸ θῆλυ παρέγευεν οὐκ ἀγεννοῦς, ὡς μηδὲν ἧττον αὐτῷ καὶ ἀρετῆς καὶ φιλοτιμίας μετουσίαν οὖσαν. ὅθεν αὐταῖς καὶ λέγειν ἐπῄει καὶ φρονεῖν οἷα καὶ περὶ Γοργοῦς ἱστόρηται τῆς Λεωνίδου γυναικός, εἰπούσης γάρ τινος, ὡς ἔοικε, ξένης πρὸς αὐτὴν ὡς μόναι τῶν ἀνδρῶν ἄρχετε ὑμεῖς αἱ Λάκαιναι, μόναι γάρ, ἔφη, τίκτομεν ἄνδρας. # Bölüm 15
15.115. Bölüm
Bütün bunlar —genç kadınların geçit törenlerini, soyunmalarını ve gençlerin gözü önündeki yarışmalarını kastediyorum— evliliğe teşvik ediyordu; çünkü Platon'un dediği gibi insanı geometrinin değil, aşkın zorunlulukları sürükler. Ama Lykurgos bununla da yetinmedi, evlenmeyenlere bir tür itibarsızlık da yükledi. Bunlar Gymnopaidia şenliklerini seyredemezdi; kışın ise yöneticiler onlara çıplak hâlde çarşının çevresinde dolaşmalarını emrederdi.
ἦν μὲν οὖν καὶ ταῦτα παρορμητικὰ πρὸς γάμον λέγω δὲ τὰς πομπὰς τῶν παρθένων καὶ τὰς ἀποδύσεις καὶ τοὺς ἀγῶνας ἐν ὄψει τῶν νέων, ἀγομένων οὐ γεωμετρικαῖς, ἀλλʼ ἐρωτικαῖς, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, ἀνάγκαις· οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ ἀτιμίαν τινὰ προσέθηκε τοῖς ἀγάμοις. εἴργοντο γὰρ ἐν ταῖς γυμνοπαιδίαις τῆς θέας· τὸν δὲ χειμῶνος οἱ μὲν ἄρχοντες αὑτοὺς ἐκέλευον ἐν κύκλῳ γυμνοὺς περιϊέναι τὴν ἀγοράν,
15.2Dolaşırken kendileri hakkında yazılmış bir şarkı söylerlerdi: Kanunlara uymadıkları için hak ettiklerini bulduklarını anlatan bir şarkı. Gençlerin yaşlılara gösterdiği saygı ve hürmetten de mahrumdular. Bu yüzden, ünlü bir komutan olmasına rağmen Derkyllidas'a söylenen sözü kimse ayıplamadı. O gelince gençlerden biri yerinden kalkmamış, "Sen de benim için yer verecek bir evlat yetiştirmedin" demişti.
οἱ δὲ περιϊόντες ᾖδον εἰς αὑτοὺς ᾠδήν τινα πεποιημένην, ὡς δίκαια πάσχοιεν, ὅτι τοῖς νόμοις ἀπειθοῦσι· τιμῆς δὲ καὶ θεραπείας ἣν νέοι πρεσβυτέροις παρεῖχον, ἐστέρηντο. ὅθεν καὶ τὸ πρὸς Δερκυλλίδαν ῥηθὲν οὐδεὶς ἐμέμψατο, καίπερ εὐδόκιμον ὄντα στρατηγόν. ἐπιόντι γὰρ αὐτῷ τῶν νεωτέρων τις ἕδρας οὐχ ὑπεῖξεν, εἰπών, οὐδὲ γὰρ ἐμοὶ σὺ τὸν ὑπείξοντα γεγέννηκας.
15.3Evlenirken kızı kaçırırlardı; kaçırılan kadın küçük ya da evlilik için vakitsiz değil, tam çağında ve olgunlaşmış olurdu. Nympheutria denen kadın kaçırılanı teslim alır, saçını dipten keser, ona erkek kıyafeti ve ayakkabısı giydirir, ışıksız bir odada ot yatağın üzerine tek başına yatırırdı. Damat ne sarhoş ne de gevşemiş hâldeydi; her zamanki gibi ortak sofrada yemeğini yemiş, ayık olarak sessizce içeri girer, kadının kuşağını çözer ve onu kaldırıp yatağa taşırdı.
ἐγάμουν δὲ διʼ ἁρπαγῆς, οὐ μικρὰς Οὐδὲ ἀώρους πρὸς γάμον, ἀλλὰ καὶ ἀκμαζούσας καὶ πεπείρους. τὴν δὲ ἁρπασθεῖσαν ἡ νυμφεύτρια καλουμένη παραλαβοῦσα, τὴν μὲν κεφαλὴν ἐν χρῷ περιέκειρεν, ἱματίῳ δὲ ἀνδρείῳ καὶ ὑποδήμασιν ἐνσκευάσασα κατέκλινεν ἐπὶ στιβάδα μόνην ἄνευ φωτός. ὁ δὲ νυμφίος οὐ μεθύων Οὐδὲ θρυπτόμενος, ἀλλὰ νήφων, ὥσπερ ἀεί, δεδειπνηκὼς ἐν τοῖς φιδιτίοις, παρεισελθὼν ἔλυε τὴν ζώνην καὶ μετήνεγκεν ἀράμενος ἐπὶ τὴν κλίνην.
15.4Yanında fazla kalmaz, âdeti olduğu üzere uslu uslu çıkıp öteki gençlerle uyumaya giderdi. Bundan sonra da hep böyle yapardı: Gününü de gecesini de yaşıtlarıyla geçirir, karısına ise evdekilerden biri fark etmesin diye utanıp çekinerek, gizlice ve tedbirle uğrardı. Gelin de uygun zamanda kimseye görünmeden buluşabilmeleri için çare bulmaya yardım ederdi.
συνδιατρίψας δὲ χρόνον οὐ πολὺν ἀπῄει κοσμίως ο ὑπὲρ εἰώθει τὸ πρότερον, καθευδήσων μετὰ τῶν ἄλλων νέων. καὶ τὸ λοιπὸν οὕτως ἔπραττε, τοῖς μὲν ἡλικιώταις συνδιημερεύων καὶ συναναπαυόμενος, πρὸς δὲ τὴν νύμφην κρύφα μετʼ εὐλαβείας φοιτῶν, αἰσχυνόμενος καὶ δεδοικὼς μή τις αἴσθοιτο τῶν ἔνδον, ἅμα καὶ τῆς νύμφης ἐπιτεχνωμένης καὶ συνευπορούσης ὅπως ἂν ἐν καιρῷ καὶ λανθάνοντες ἀλλήλοις συμπορεύοιντο.
15.5Bunu kısa bir süre değil, öyle uzun yaparlardı ki bazılarının karılarını gün ışığında görmeden çocukları olurdu. Böyle bir birliktelik yalnız kendine hâkim olma ve itidal alıştırması değildi; aynı zamanda çiftleri bedence verimli, sevgice hep taze ve yeni tutuyordu. Sınırsız bir yakınlıktan bıkmış ve solmuş olmuyorlardı; birbirlerinde hep bir özlem ve sevgi kalıntısı, tutuşmaya hazır bir kor bırakıyorlardı.
καὶ τοῦτο ἔπραττον οὐκ ὀλίγον χρόνον, ἀλλʼ ὥστε καὶ παῖδας γενέσθαι ἐνίοις πρὶν ἐς ἡμέραν θεάσασθαι τὰς ἑαυτῶν γυναῖκας, ἡ δὲ τοιαύτη σύνοδος οὐ μόνον ἐγκρατείας καὶ σωφροσύνης ἄσκησις ἦν, ἀλλὰ τοῖς τε σώμασι γονίμους καὶ τῷ φιλεῖν ἀεὶ καινοὺς καὶ προσφάτους ἦγεν ἐπὶ τὴν κοινωνίαν, οὐ διακορεῖς οὐδʼ ἐξιτήλους ταῖς ἀνέδην κοινωνίαις, ἀλλʼ ἀεὶ τι λείψανον καὶ ὑπέκκαυμα πόθου καὶ χάριτος ἐναπολείποντας ἀλλήλοις.
15.6Evliliğe böylesine bir edep ve düzen getirdikten sonra boş, kadınca kıskançlığı da ortadan kaldırdı. Evlilikten her türlü hakareti ve yakışıksızlığı uzak tutmayı, ama çocuk sahibi olmakta değerli kimselerle ortaklık etmeyi güzel bir şey saydı; bunları paylaşılmaz şeyler sayıp cinayet ve savaşla peşine düşenlerle de alay ederdi.
τοσαύτην δὲ τοῖς γάμοις ἐπιστήσας αἰδῶ καὶ τάξιν, οὐδὲν ἧττον ἐξέβαλε τὴν κενὴν καὶ γυναικώδη ζηλοτυπίαν, ἐν καλῷ καταστήσας ὕβριν μὲν καὶ ἀναξίαν πᾶσαν εἴργειν ἀπὸ τοῦ γάμου, παίδων δὲ καὶ τεκνώσεως κοινωνεῖν τοῖς ἀξίοις, καταγελῶντας τῶν ὡς ἄμικτα καὶ ἀκοινώνητα ταῦτα μετιόντων σφαγαῖς καὶ πολέμοις.
15.7Yaşlı bir adam genç bir kadınla evliyse, soylu ve erdemli gençlerden birini sevip beğendiğinde onu karısının yanına alabilir, soylu tohumla doğan çocuğu kendi çocuğu sayabilirdi. Yine değerli bir adam, başkasıyla evli, güzel çocuklar doğurmuş itidalli bir kadına hayran kalırsa kocasını ikna edip onunla birlikte olabilirdi; verimli bir toprağa fidan diker gibi iyi çocuklar yetiştirecek, bu çocuklar da iyi insanların kan bağıyla akrabası olacaktı.
ἐξῆν μὲν γὰρ ἀνδρὶ πρεσβυτέρῳ νέας γυναικός, εἰ δὴ τινα τῶν καλῶν καὶ ἀγαθῶν ἀσπάσαιτο νέων καὶ δοκιμάσειεν, εἰσαγαγεῖν παρʼ αὐτὴν καὶ πλήσαντα γενναίου σπέρματος ἴδιον αὑτοῖς ποιήσασθαι τὸ γεννηθέν. ἐξῆν δὲ πάλιν ἀνδρὶ χρηστῷ, τῶν εὐτέκνων τινὰ καὶ σωφρόνων θαυμάσαντι γυναικῶν ἑτέρῳ γεγαμημένην, πεῖσαι τὸν ἄνδρα συνελθεῖν, ὥσπερ ἐν χώρᾳ, καλλικάρπῳ φυτεύοντα καὶ ποιούμενον παῖδας ἀγαθούς, ἀγαθῶν ὁμαίμους καὶ συγγενεῖς ἐσομένους.
15.8Çünkü Lykurgos önce şunu düşünüyordu: Çocuklar babalarının malı değil, şehrin ortak varlığıdır; bu yüzden vatandaşların rastgele kimselerden değil, en iyilerden doğmasını istiyordu. İkinci olarak, başkalarının bu konudaki düzenlemelerinde büyük bir ahmaklık ve kibir görüyordu: Köpeklerini ve atlarını, sahiplerini lütufla ya da parayla ikna ederek en iyi damızlıklara çiftleştiriyorlar, karılarını ise kapalı tutup bekliyorlar, akılsız da olsalar, yaşları geçmiş de olsalar, hasta da olsalar çocukların yalnız kendilerinden doğmasını istiyorlardı.
πρῶτον μὲν γάρ οὐκ ἰδίους ἡγεῖτο τῶν πατέρων τοὺς παῖδας, ἀλλὰ κοινοὺς τῆς πόλεως ὁ Λυκοῦργος, ὅθεν οὐκ ἐκ τῶν τυχόντων, ἀλλʼ ἐκ τῶν ἀρίστων ἐβούλετο γεγονότας εἶναι τοὺς πολίτας. ἔπειτα πολλὴν ἀβελτερίαν καὶ τῦφον ἐνεώρα τοῖς περὶ ταῦτα τῶν ἄλλων νομοθετήμασιν, οἳ κύνας μὲν καὶ ἵππους ὑπὸ τοῖς κρατίστοις τῶν ὀχείων βιβάζουσι χάριτι πείθοντες ἢ μισθῷ τοὺς κυρίους, τὰς δὲ γυναῖκας ἐγκλεισάμενοι φρουροῦσιν, ἐξ αὐτῶν μόνων τίκτειν ἀξιοῦντες, κἂν ἄφρονες ὦσι, κἂν παρήλικες, κἂν νοσώδεις,
15.9Oysa kötülerden doğan çocukların kötülüğünün acısını da, iyi bir soydan geldilerse iyiliklerinin yararını da ilk gören, onlara sahip olan ve onları besleyenlerdir. Tabiata ve şehrin çıkarına uygun olan bu uygulamalar o zamanlar, kadınlar konusunda sonradan söylenen gevşeklikten öylesine uzaktı ki zina Spartalılar arasında hiç inanılmayacak bir şeydi. Çok eski Spartalılardan Gerades'in sözü hâlâ anılır: Bir yabancı ona, zina edenlere orada ne ceza verildiğini sormuş. "Yabancı dostum, bizde kimse zina etmez" demiş. Adam "Peki ederse?" deyince Gerades "Taygetos'un üstünden uzanıp Eurotas'tan su içebilecek kadar büyük bir boğa öder" diye karşılık vermiş. Adam şaşırıp "O kadar büyük öküz nasıl olur?" diye sorunca Gerades gülerek "Sparta'da zina eden nasıl olur?" demiş. Evlilik hakkında anlatılanlar bunlardır.
ὡς οὐχὶ πρώτοις τοῖς κεκτημένοις καὶ τρέφουσι τῶν παίδων γινομένων πονηρῶν, ἐὰν ἐκ πονηρῶν γένωνται, καὶ τοὐναντίον χρηστῶν, ἂν τοιαύτης τύχωσι γενέσεως, ταῦτα δὲ οὕτως πραττόμενα φυσικῶς καὶ πολιτικῶς τότε τοσοῦτον ἀπεῖχε τῆς ὕστερον λεγομένης γενέσθαι περὶ τὰς γυναῖκας εὐχερείας ὥστε ὅλως ἄπιστον εἶναι τὸ τῆς μοιχείας παρʼ
αὑτοῖς. καὶ λόγος ἀπομνημονεύεται Γεράδα τινὸς Σπαρτιάτου τῶν σφόδρα παλαιῶν, ὃς ἐρωτηθεὶς ὑπὸ ξένου τί πάσχουσιν οἱ μοιχοὶ παρʼ αὑτοῖς, εἶπεν· ὦ ξένε, οὐδεὶς γίνεται μοιχὸς παρʼ ἡμῖν. ἐκείνου δὲ ὑπολαβόντος, ἐὰν οὖν γένηται; ταῦρον, ἔφη ὁ Γεράδας, ἐκτίνει μέγαν, ὃς ὑπερκύψας τὸ Ταΰγετον ἀπὸ τοῦ Εὐρώτα πίεται. θαυμάσαντος δ’ ἐκείνου καὶ φήσαντος· πῶς δὲ ἂν γένοιτο βοῦς τηλικοῦτος; γελάσας ὁ Γεράδας, πῶς δ’ ἄν, ἔφη, ἐν Σπάρτῃ μοιχὸς γένοιτο; ταῦτα μὲν οὖν ἱστόρηται περὶ τῶν γάμων.
16.116. Bölüm
Doğan çocuğu babası kendi isteğiyle büyütemezdi; onu alıp Leskhē denen yere götürürdü. Orada kabilenin en yaşlıları oturur, bebeği inceler, güçlü kuvvetli ve sağlam yapılıysa büyütülmesini emreder, dokuz bin toprak payından birini ona ayırırdı. Cılız ve biçimsizse Taygetos yakınlarındaki uçuruma benzer, Apothetai denen yere gönderilirdi.
τὸ δὲ γεννηθὲν οὐκ ἦν κύριος ὁ γεννήσας τρέφειν, ἀλλʼ ἔφερε λαβὼν εἰς τόπον τινὰ λέσχην καλούμενον, ἐν ᾧ καθήμενοι τῶν φυλετῶν οἱ πρεσβύτατοι καταμαθόντες τὸ παιδάριον, εἰ μὲν εὐπαγὲς εἴη καὶ ῥωμαλέον, τρέφειν ἐκέλευον, κλῆρον αὐτῷ τῶν ἐνακισχιλίων προσνείμαντες εἰ δ’ ἀγεννὲς καὶ ἄμορφον, ἀπέπεμπον εἰς τὰς λεγομένας Ἀποθέτας, παρὰ Ταΰγετον βαραθρώδη τόπον,
16.2Çünkü daha başından sağlıklı ve güçlü doğmamış birinin yaşamasının ne kendisi ne de şehir için iyi olacağını düşünüyorlardı. Kadınların yeni doğanları su yerine şarapla yıkaması da bundandı; bunu bebeklerin yapısını sınamak için yaparlardı. Denildiğine göre sara hastalığına yatkın ve hastalıklı bebekler saf şaraba dayanamaz, kasılmalar içinde kendinden geçer, sağlıklı olanlarsa daha da pekişir, bedenleri güçlenir.
ὡς οὔτε αὐτῷ ζῆν ἄμεινον ὂν οὔτε τῇ πόλει τὸ μὴ καλῶς εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς πρὸς εὐεξίαν καὶ ῥώμην πεφυκός. ὅθεν οὐδὲ ὕδατι τὰ βρέφη, ἀλλʼ οἴνῳ περιέλουον αἱ γυναῖκες, βάσανόν τινα ποιούμεναι τῆς κράσεως αὐτῶν. λέγεται γὰρ ἐξίστασθαι τὰ ἐπιληπτικὰ καὶ νοσώδη πρὸς τὸν ἄκρατον ἀποσφακελίζοντα, τὰ δ’ ὑγιεινὰ μᾶλλον στομοῦσθαι καὶ κρατύνεσθαι τὴν ἕξιν.
16.3Süt ninelerin de bir ustalıkla çalıştığı bir özen vardı: Bebekleri kundaklamadan büyüterek el kol ve beden bakımından serbest yetiştirirler, ayrıca onları yemek seçmeyen, kolay memnun olan, karanlıktan ürkmeyen, yalnızlıktan korkmayan, huysuzluk ve ağlayıp sızlanma nedir bilmeyen çocuklar hâline getirirlerdi. Bu yüzden yabancılardan bazıları da çocukları için Lakon süt nineler satın alırdı; Atinalı Alkibiades'i emziren Amykla'nın da Lakonlu olduğu anlatılır.
ἦν δὲ περὶ τὰς τροφοὺς ἐπιμέλειά τις μετὰ τέχνης, ὥστʼ ἄνευ σπαργάνων ἐκτρεφούσας τὰ βρέφη τοῖς μέλεσι καὶ τοῖς εἴδεσιν ἐλευθέρια ποιεῖν, ἔτι δὲ εὔκολα ταῖς διαίταις καὶ ἄσικχα καὶ ἀθαμβῆ σκότου καὶ πρὸς ἐρημίαν ἄφοβα καὶ ἄπειρα δυσκολίας ἀγεννοῦς καὶ κλαυθμυρισμῶν. διὸ καὶ τῶν ἔξωθεν ἔνιοι τοῖς τέκνοις Λακωνικὰς ἐωνοῦντο τίτθας· καὶ τήν γε τὸν Ἀθηναῖον Ἀλκιβιάδην τιτθεύσασαν Ἀμύκλαν ἱστοροῦσι γεγονέναι Λάκαιναν.
16.4Ama Platon'un dediğine göre Perikles, Alkibiades'in başına öteki kölelerden hiçbir farkı olmayan Zopyros'u lala olarak koymuştu. Lykurgos ise Spartalıların çocuklarını satın alınmış ya da paralı lalalara bırakmadı; herkesin oğlunu istediği gibi beslemesine ve eğitmesine de izin vermedi. Çocuklar yedi yaşına basar basmaz hepsini kendi eline alıp sürüler hâlinde gruplara ayırdı; birlikte otlatıp birlikte besleyerek birbirleriyle oynamaya ve vakit geçirmeye alıştırdı.
ἀλλὰ τούτῳ μὲν, ὡς Πλάτων φησί, Ζώπυρον ἐπέστησε παιδαγωγὸν Περικλῆς, οὐδέν τι τῶν ἄλλων διαφέροντα δούλων τοὺς δὲ Σπαρτιατῶν παῖδας οὐκ ἐπὶ ὠνητοῖς οὐδὲ μισθίοις ἐποιήσατο παιδαγωγοῖς ὁ Λυκοῦργος, οὐδʼ ἐξῆν ἑκάστῳ τρέφειν οὐδὲ παιδεύειν ὡς ἐβούλετο τὸν υἱόν, ἀλλὰ πάντας εὐθὺς ἑπταετεῖς γενομένους παραλαμβάνων αὐτὸς εἰς ἀγέλας κατελόχιζε, καὶ συννόμους ποιῶν καὶ συντρόφους μετʼ ἀλλήλων εἴθιζε συμπαίζειν καὶ συσχολάζειν.
16.5Sürünün başına aklıyla öne çıkan ve dövüşte en cesur olan çocuğu getirirdi. Ötekiler ona bakar, emirlerini dinler, verdiği cezalara katlanırdı; böylece terbiye itaat alıştırması olurdu. Yaşlılar da onları oynarken gözlerdi; çoğu zaman aralarına kavga ve rekabet sokarak her birinin yarışlarda göze alma ve geri çekilmeme bakımından tabiatının nasıl olduğunu titizlikle öğrenirlerdi.
ἄρχοντα δ’ αὑτοῖς παρίστατο τῆς ἀγέλης τὸν τῷ φρονεῖν διαφέροντα καὶ θυμοειδέστατον ἐν τῷ μάχεσθαι· καὶ πρὸς τοῦτον ἀφεώρων καὶ προστάττοντος ἠκροῶντο καὶ κολάζοντος ἐκαρτέρουν, ὥστε τὴν παιδείαν εἶναι μελέτην εὐπειθείας. ἐπεσκόπουν δὲ οἱ πρεσβύτεροι παίζοντας αὐτούς, καὶ τὰ πολλὰ μάχας τινὰς ἐμβάλλοντες ἀεὶ καὶ φιλονεικίας, οὐ παρέργως κατεμάνθανον ὁποῖός ἐστι τὴν φύσιν ἕκαστος αὐτῶν πρὸς τὸ τολμᾶν καὶ μὴ φυγομαχεῖν ἐν ταῖς ἁμίλλαις.
16.6Okuma yazmayı yalnız ihtiyaç kadar öğrenirlerdi; terbiyenin bütün geri kalanı iyi itaat etmeye, zahmete katlanmaya, dövüşüp yenmeye yönelikti. Bu yüzden yaşları ilerledikçe çalışmaları da ağırlaştırılırdı: Saçları dipten kesilir, yalınayak yürümeye ve çoğunlukla çıplak oynamaya alıştırılırlardı. On iki yaşına geldiklerinde artık gömleksiz dolaşırlar, yılda tek bir üstlük alırlardı. Bedenleri kirli ve kuruydu, yıkanmayı ve yağlanmayı bilmezlerdi; yalnız yılın birkaç gününde bu lütuftan pay alırlardı.
γράμματα μὲν οὖν ἕνεκα τῆς χρείας ἐμάνθανον ἡ δ’ ἄλλη πᾶσα παιδεία πρὸς τὸ ἄρχεσθαι καλῶς ἐγίνετο καὶ καρτερεῖν πονοῦντα καὶ νικᾶν μαχόμενον. διὸ καὶ τῆς ἡλικίας προερχομένης ἐπέτεινον αὐτῶν τὴν ἄσκησιν, ἐν χρῷ τε κείροντες καὶ βαδίζειν ἀνυποδήτους παίζειν τε γυμνοὺς ὡς τὰ πολλὰ συνεθίζοντες. γενόμενοι δὲ δωδεκαετεῖς ἄνευ χιτῶνος ἤδη διετέλουν, ἓν ἱμάτιον εἰς τὸν ἐνιαυτὸν λαμβάνοντες, αὐχμηροὶ τὰ σώματα καὶ λουτρῶν καὶ ἀλειμμάτων ἄπειροι· πλὴν ὀλίγας ἡμέρας τινὰς τοῦ ἐνιαυτοῦ τῆς τοιαύτης φιλανθρωπίας μετεῖχον.
16.7Bölük bölük, sürü sürü, kendi taşıdıkları ot yataklar üzerinde birlikte uyurlardı. Yatakları Eurotas kıyısında biten kamışların uçlarını demir kullanmadan elleriyle koparıp yaparlardı. Kışın altlarına lykophon denen bitkiyi serer, yatağa karıştırırlardı; bu otun ısıttığı düşünülürdü.
ἐκάθευδον δὲ ὁμοῦ κατʼ ἴλην καὶ ἀγέλην ἐπὶ στιβάδων, ἃς αὑτοῖς συνεφόρουν, τοῦ παρὰ τὸν Εὐρώταν πεφυκότος καλάμου τὰ ἄκρα ταῖς χερσὶν ἄνευ σιδήρου κατακλάσαντες. ἐν δὲ τῷ χειμῶνι τοὺς λεγομένους λυκόφονας ὑπεβάλλοντο καὶ κατεμίγνυσαν ταῖς στιβάσι, θερμαντικὸν ἔχειν τι τῆς ὕλης δοκούσης.
17.117. Bölüm
Bu yaşa gelenlerin yanında artık saygın gençlerden erastēs'leri bulunurdu. Yaşlılar da onlara dikkat eder, gymnasionlara daha sık gelir, dövüşürken ve birbirleriyle şakalaşırken yanlarında bulunurlardı. Bunu baştan savma yapmazlardı; âdeta herkes kendini herkesin babası, lalası ve yöneticisi sayardı. Böylece yanlış yapanı uyaracak ve cezalandıracak birinin bulunmadığı ne bir an ne de bir yer kalırdı.
ἤδη δὲ τοῖς τηλικούτοις ἐρασταὶ τῶν εὐδοκίμων νέων συνανεστρέφοντο· καὶ προσεῖχον οἱ πρεσβύτεροι, καὶ μᾶλλον ἐπιφοιτῶντες εἰς τὰ γυμνάσια, καὶ μαχομένοις καὶ σκώπτουσιν ἀλλήλους παρατυγχάνοντες, οὐ παρέργως, ἀλλὰ τρόπον τινὰ πάντες οἰόμενοι πάντων καὶ πατέρες εἶναι καὶ παιδαγωγοὶ καὶ ἄρχοντες, ὥστε μήτε καιρὸν ἀπολείπεσθαι μήτε χωρίον ἔρημον τοῦ νουθετοῦντος τὸν ἁμαρτάνοντα καὶ κολάζοντος.
17.2Bununla da kalmayıp soylu ve erdemli adamlar arasından bir paidonomos atanırdı. Çocuklar da sürü sürü, eirēn denenler arasından her zaman en itidalli ve en savaşçı olanı başlarına geçirirlerdi. Çocukluktan çıkalı iki yıl olanlara eirēn, çocukların en büyüklerine ise melleirēn denirdi. Yirmi yaşındaki bu eirēn dövüşlerde emrindekilere komuta eder, evde de yemek için onları hizmetçi gibi kullanırdı.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ παιδονόμος ἐκ τῶν καλῶν καὶ ἀγαθῶν ἀνδρῶν ἐτάττετο, καὶ κατʼ ἀγέλας αὐτοὶ προΐσταντο τῶν λεγομένων εἰρένων ἀεὶ τὸν σωφρονέστατον καὶ μαχιμώτατον. εἴρενας δὲ καλοῦσι τοὺς ἔτος ἤδη δεύτερον ἐκ παίδων γεγονότας, μελλείρενας δὲ τῶν παίδων τοὺς πρεσβυτάτους. οὗτος οὖν ὁ εἴρην, εἴκοσι ἔτη γεγονώς, ἄρχει τε τῶν ὑποτεταγμένων ἐν ταῖς μάχαις, καὶ κατʼ οἶκον ὑπηρέταις χρῆται πρὸς τὸ δεῖπνον.
17.3Büyüklere odun, küçüklere yeşillik getirmelerini emrederdi; onlar da bunları çalıp getirirlerdi. Kimi bahçelere gider, kimi erkeklerin ortak sofralarına büyük bir kurnazlık ve dikkatle sızardı. Yakalanan, tembelce ve beceriksizce çalmış sayılarak çok kırbaç yerdi. Yiyeceklerden de ne çalabilirlerse çalar, uyuyanlara ya da gevşekçe bekçilik edenlere ustalıkla sokulmayı öğrenirlerdi.
ἐπιτάσσει δὲ τοῖς μὲν ἁδροῖς ξύλα φέρειν, τοῖς δὲ μικροτέροις λάχανα, καὶ φέρουσι κλέπτοντες, οἱ μὲν ἐπὶ τοὺς κήπους βαδίζοντες, οἱ δὲ εἰς τὰ τῶν ἀνδρῶν συσσίτια παρεισρέοντες εὖ μάλα πανούργως καὶ πεφυλαγμένως· ἂν δ’ ἁλῷ, πολλὰς λαμβάνει πληγὰς τῇ μάστιγι, ῥᾳθύμως δοκῶν κλέπτειν καὶ ἀτέχνως. κλέπτουσι δὲ καὶ τῶν σιτίων ὅ τι ἂν δύνωνται, μανθάνοντες εὐφυῶς ἐπιτίθεσθαι τοῖς καθεύδουσιν ἢ ῥᾳθύμως φυλάττουσι.
17.4Yakalananın cezası dayak ve aç kalmaktı. Çünkü akşam yemekleri kıttı; böylece yoksunluğu kendi başlarına gidermek zorunda kalarak cesur ve kurnaz olmaya mecbur kalacaklardı. Az yemenin asıl yararı buydu; yan yararı olarak bedenlerin büyümesini de söylerler. Çünkü soluk, yiyecek bolluğundan oyalanıp derinliğe ve genişliğe doğru bastırılmadığında hafifliği sayesinde yukarı gider, beden de serbestçe ve kolayca uzar.
τῷ δὲ ἁλόντι ζημία πληγαὶ καὶ τὸ πεινῆν. γλίσχρον γὰρ αὐτοῖς ἐστι δεῖπνον, ὅπως διʼ αὑτῶν ἀμυνόμενοι τὴν ἔνδειαν ἀναγκάζωνται τολμᾶν καὶ πανουργεῖν. καὶ τοῦτο μὲν ἔργον τῆς ὀλιγοσιτίας· παρέργον δέ φασι τὴν τῶν σωμάτων αὔξησιν. φέρεται, γάρ εἰς μῆκος, ὅταν τὸ πνεῦμα μὴ πολλὴν σχῇ διατριβὴν καὶ ἀσχολίαν ὑπὸ πλήθους τροφῆς εἰς βάθος καὶ πλάτος πιεζόμενον, ἀλλʼ ἄνω βαδίζῃ διὰ κουφότητα, τοῦ σώματος ἐκλύτως καὶ ῥᾳδίως ἐπιδιδόντος.
17.5Aynı şey güzelleştirir de: Zayıf ve boşalmış bedenler şekillenmeye daha iyi uyum sağlar, iri ve aşırı beslenmişler ise ağırlıkları yüzünden direnir. Nitekim gebelik sırasında arındırıcı kullanan kadınların bebekleri de zayıf olur ama güzel ve zarif olur; çünkü madde hafif olduğundan şekil veren güç ona daha kolay hâkim olur. Ama bunun sebebi üzerine incelemeyi başka bir zamana bırakalım.
τὸ δ’ αὐτὸ τοῦτο καὶ καλοὺς δοκεῖ ποιεῖν αἱ γὰρ ἰσχναὶ καὶ διάκενοι μᾶλλον ἕξεις ὑπακούουσι πρὸς τὴν διάρθρωσιν, αἱ δὲ ὀγκώδεις καὶ πολύτροφοι διὰ βάρος ἀντιβαίνουσιν, ὥσπερ ἀμέλει καὶ τῶν ἐν τῷ κύειν καθαιρομένων γυναικῶν ἰσχνὰ μὲν, εὐειδῆ δὲ καὶ γλαφυρὰ γίνεται τὰ βρέφη, διὰ τὴν ἐλαφρότητα τῆς ὕλης κρατουμένης μᾶλλον ὑπὸ τοῦ τυποῦντος, ἀλλὰ γὰρ ἡ μὲν αἰτία τοῦ συμβαίνοντος ἐν μέσῳ προκείσθω σκοπεῖν.
18.118. Bölüm
Çocuklar öyle büyük bir dikkatle çalarlardı ki bir çocuğun çaldığı tilki yavrusunu üstlüğünün altına sakladığı, hayvan pençeleri ve dişleriyle karnını parçalarken yakalanmamak için dayanıp öldüğü anlatılır. Bugünkü efebeleri görenler için bu inanılmaz bir şey değildir; onların çoğunun Orthia sunağının önünde dayaktan öldüğünü biz de gördük.
οὕτω δὲ κλέπτουσι πεφροντισμένως οἱ παῖδες, ὥστε λέγεταί τίς ἤδη σκύμνον ἀλώπεκος κεκλοφὼς καὶ τῷ τριβωνίῳ περιστέλλων, σπαρασσόμενος ὑπὸ τοῦ θηρίου τὴν γαστέρα τοῖς ὄνυξι καὶ τοῖς ὀδοῦσιν, ὑπὲρ τοῦ λαθεῖν ἐγκαρτερῶν ἀποθανεῖν. καὶ τοῦτο μὲν οὐδὲ ἀπὸ τῶν νῦν ἐφήβων ἄπιστόν ἐστιν, ὧν πολλοὺς ἐπὶ τοῦ βωμοῦ τῆς Ὀρθίας ἑωράκαμεν ἐναποθνήσκοντας ταῖς πληγαῖς.
18.2Eirēn akşam yemeğinden sonra uzanır, çocuklardan birine şarkı söylemesini emreder, ötekine düşünüp yanıtlanması gereken bir soru sorardı: Erkeklerin en iyisi kimdir, şu adamın şu davranışı nasıldır gibi. Böylece daha başından güzel olanı ayırt etmeye ve vatandaşların işleriyle ilgilenmeye alışırlardı. Hangi vatandaş iyi, hangisi itibarsız diye sorulunca cevap verememek, uyuşuk ve aretē hırsı olmayan bir psykhē'nin işareti sayılırdı.
δειπνήσας δὲ ὁ εἴρην κατακείμενος τῷ μὲν ᾆσαι προσέταξε τῶν παίδων, τῷ δὲ ἐρώτημά τι προὔβαλε πεφροντισμένης δεόμενον ἀποκρίσεως· οἷον, ὅστις ἄριστος ἐν τοῖς ἀνδράσιν, ἢ ποία τίς ἡ τοῦδε πρᾶξις. ἐκ τούτου δὲ καὶ κρίνειν τὰ καλὰ καὶ πολυπραγμονεῖν εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς εἰθίζοντο περὶ τῶν πολιτῶν, τὸ γὰρ ἐρωτηθέντα, τίς πολίτης ἀγαθός, ἢ τίς οὐκ εὐδόκιμος, ἀπορεῖν τοῦ ἀποκρίνασθαι, νωθρᾶς ἐποιοῦντο καὶ πρὸς ἀρετὴν ἀφιλοτίμου ψυχῆς σημεῖον.
18.3Cevabın sebebiyle birlikte ve kısa, özlü bir sözle toparlanmış bir ispatla verilmesi gerekirdi. Yanlış cevap veren, cezası olarak eirēn tarafından başparmağından ısırılırdı. Eirēn çoğu zaman yaşlıların ve yöneticilerin önünde de cezalandırırdı; böylece cezayı akla uygun ve gerektiği gibi verip vermediğini gösterirdi. Cezalandırırken engellenmezdi, ama çocuklar gittikten sonra gereğinden sert ya da tersine gevşek ve zayıf davranıp davranmadığının hesabını verirdi.
ἔδει δὲ τὴν ἀπόκρισιν καὶ μετʼ αἰτίας εἶναι καὶ ἀποδείξεως εἰς βραχύν τινα συνηγμένης λόγον καὶ σύντομον ὁ δὲ πλημμελῶς ἀποκρινάμενος ἐκολάζετο δῆγμα λαμβάνων ὑπὸ τοῦ εἴρενος εἰς τὸν ἀντίχειρα, πολλάκις δὲ καὶ πρεσβυτέρων παρόντων καὶ ἀρχόντων ὁ εἴρην ἐκόλαζε τοὺς παῖδας, ἀπόδειξιν διδοὺς εἰ μετὰ λόγου καὶ ὡς δεῖ κολάζει, καὶ κολάζων μὲν οὐκ ἐκωλύετο, τῶν δὲ παίδων ἀπελθόντων εὐθύνας ὑπεῖχεν, εἰ τραχύτερον τοῦ δέοντος ἐπετίμησεν ἢ τοὐναντίον ἐκλελυμένως καὶ ἀτόνως.
18.4Erastēs'ler çocukların iyi ve kötü şöhretine ortak olurdu. Anlatıldığına göre bir keresinde bir çocuk dövüşte korkakça bir ses çıkarmış, yöneticiler de onun erastēs'ini cezalandırmış. Bu bağlılık onlarda o kadar benimsenmişti ki soylu kadınlar da kızlara bağlanırdı. Ama aralarında rekabet olmazdı; aynı kişiye bağlananlar birbirleriyle dostluk kurmaya başlar, ona en iyi hâlini kazandırmak için ortak çalışırlardı.
ἐκοινώνουν δὲ οἱ ἐρασταὶ τοῖς παισὶ τῆς δόξης ἐπʼ ἀμφότερα· καὶ λέγεταί ποτε παιδὸς ἐν τῷ μάχεσθαι φωνὴν ἀγεννῆ προεμένου ζημιωθῆναι τὸν ἐραστὴν ὑπὸ τῶν ἀρχόντων, οὕτω δὲ τοῦ ἐρᾶν ἐγκεκριμένου παρʼ αὐτοῖς, ὥστε καὶ τῶν παρθένων ἐρᾶν τὰς καλὰς καὶ ἀγαθὰς γυναῖκας, τὸ ἀντερᾶν οὐκ ἦν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀρχὴν ἐποιοῦντο φιλίας πρὸς ἀλλήλους οἱ τῶν αὐτῶν ἐρασθέντες, καὶ διετέλουν κοινῇ σπουδάζοντες ὅπως ἄριστον ἀπεργάσαιντο τὸν ἐρώμενον.
19.119. Bölüm
Çocuklara, içine zarafet katılmış iğneleyici bir söz kullanmayı ve kısa bir ifadeden çok şey anlatmayı da öğretirlerdi. Daha önce söylendiği gibi Lykurgos demir parayı çok ağırlığa rağmen az değerli kılmıştı; söz parasını ise tersine, küçük ve ucuz bir ifadeden çok ve üstün bir anlam çıkacak şekilde düzenledi. Çok susturmak yoluyla çocukları cevap vermekte özlü ve becerikli yapmaya çalışıyordu. Çünkü cinsel birleşmede ölçüsüz olanların tohumu çoğunlukla kısır ve verimsiz olduğu gibi, konuşmada akrasia da sözü boş ve anlamsız kılar.
ἐδίδασκον δὲ τοὺς παῖδας καὶ λόγῳ χρῆσθαι πικρίαν ἔχοντι μεμιγμένην χάριτι καὶ πολλὴν ἀπὸ βραχείας λέξεως ἀναθεώρησιν, τὸ μὲν γάρ σιδηροῦν νόμισμα μικρὰν ἔχειν ἐποίησεν ἀπὸ πολλοῦ σταθμοῦ δύναμιν ὁ Λυκοῦργος, ὡς εἴρηται, τὸ δὲ τοῦ λόγου νόμισμα τοὐναντίον ἀπʼ εὐτελοῦς καὶ ὀλίγης λέξεως εἰς πολλὴν καὶ περιττὴν κατεσκεύασε διάνοιαν, τῇ πολλῇ σιωπῇ τοὺς παῖδας ἀποφθεγματικοὺς καὶ πεπαιδευμένους πρὸς τὰς ἀποκρίσεις μηχανώμενος, ὡς γάρ τὸ σπέρμα τῶν πρὸς τὰς συνουσίας ἀκολάστων ἄγονον ὡς τὰ πολλὰ καὶ ἄκαρπόν ἐστιν, οὕτως ἡ πρὸς τὸ λαλεῖν ἀκρασία κενὸν τὸν λόγον ποιεῖ καὶ ἀνόητον.
19.2Kral Agis'e, Atinalının biri Lakon kılıçlarının kısalığıyla alay ederek bunları hokkabazların tiyatrolarda kolayca yuttuğunu söylemiş; o da "Yine de düşmanımıza en çok biz hançerlerimizle ulaşırız" demişti. Bana da Lakon sözü kısa görünüyor ama işin özüne ulaşıyor ve dinleyenlerin aklına dokunuyor.
Ἆγις μὲν οὖν ὁ βασιλεύς, σκώπτοντος Ἀττικοῦ τινος τὰς Λακωνικὰς μαχαίρας εἰς τὴν μικρότητα, καὶ λέγοντος ὅτι ῥᾳδίως αὐτὰς οἱ θαυματοποιοὶ καταπίνουσιν ἐν τοῖς θεάτροις, καὶ μὴν μάλιστα, εἶπεν, ἡμεῖς ἐφικνούμεθα τοῖς ἐγχειριδίοις τῶν πολεμίων· ἐγὼ δὲ καὶ τὸν λόγον ὁρῶ τὸν Λακωνικὸν βραχὺν μὲν εἶναι δοκοῦντα, μάλιστα δὲ τῶν πραγμάτων ἐφικνούμενον, καὶ τῆς διανοίας ἁπτόμενον τῶν ἀκροωμένων,
19.3Hatıralara bakılırsa Lykurgos'un kendisi de az konuşan ve özlü sözlü biri olmalı. Şehirde demokrasi kurmasını isteyene yönetimler hakkında söylediği söz böyledir: "Sen önce kendi evinde demokrasi kur." Kurbanları neden bu kadar küçük ve ucuz tuttuğunu soran birine "Tanrılara saygı göstermeyi hiç bırakmayalım diye" demiştir. Yarışmalar konusunda da yalnız el kaldırılmayan yarışmaları yasaklamamıştır. Vatandaşlarına mektupla verdiği bu tür cevaplar da aktarılır: "Düşman saldırısını nasıl savuşturabiliriz?" sorusuna "Yoksul kalır ve birbirinizden büyük olmayı arzulamazsanız" demiştir. Surlar konusunda da "Tuğlayla değil, erkeklerle çevrilmiş şehir surları olmayan şehir olmaz" demiştir. Bunlara ve benzer mektuplara ne inanmak kolaydır ne de inanmamak.
καὶ γὰρ ὁ Λυκοῦργος αὐτὸς βραχυλόγος τις ἔοικε γενέσθαι καὶ ἀποφθεγματικός, εἰ δεῖ τεκμαίρεσθαι τοῖς ἀπομνημονεύμασιν οἷόν ἐστι τὸ περὶ τὰς πολιτείας πρὸς τὸν ἀξιοῦντα ποιεῖν δημοκρατίαν ἐν τῇ πόλει· σὺ γάρ , ἔφη, πρῶτος ἐν τῇ οἰκίᾳ σου ποίησον δημοκρατίαν καὶ περὶ τῶν θυσιῶν πρὸς τὸν πυθόμενον διὰ τί μικρὰς οὕτω καὶ εὐτελεῖς ἔταξεν, ἵνα μή ποτε,
ἔφη, τιμῶντες τὸ θεῖον διαλίπωμεν. καὶ περὶ τῶν ἀθλημάτων, ταῦτα μόνα μὴ κωλύσαντος ἀγωνίζεσθαι τοὺς πολίτας ἐν οἷς χεὶρ οὐκ ἀνατείνεται. φέρονται δὲ αὐτοῦ καὶ δι’ ἐπιστολῶν ἀποκρίσεις τοιαῦται πρὸς τοὺς πολίτας. πῶς ἂν πολεμίων ἔφοδον ἀλεξοίμεθα; ἂν πτωχοὶ μένητε καὶ μὴ μέσδων ἅτερος θατέρω ἐρᾶτε ἦμεν. καὶ πάλιν περὶ τῶν τειχῶν οὐκ ἂν εἴη ἀτείχιστος πόλις ἅτις ἄνδρεσσι, καὶ οὐ πλίνθοις ἐστεφάνωται. περὶ μὲν οὖν τούτων καὶ τῶν τοιούτων ἐπιστολῶν οὔτε ἀπιστῆσαι ῥᾴδιον οὔτε πιστεῦσαι.
20.120. Bölüm
Uzun konuşmayı hoş görmediklerini şu sözler gösterir. Kral Leonidas, yararsız olmayan işler hakkında yersiz konuşan birine "Yabancı dostum, gereken şeyi gerektiği yerde söylemiyorsun" demiştir. Lykurgos'un yeğeni Kharilaos'a kanunlarının neden az olduğu sorulduğunda, az söz kullananların çok kanuna da ihtiyacı olmadığını söylemiştir.
τῆς δὲ πρὸς τὰ μήκη τῶν λόγων διαβολῆς δείγματα τοιαῦτα τῶν ἀποφθεγμάτων ἐστί. Λεωνίδας ὁ βασιλεὺς ἀκαίρως τινὸς περὶ πραγμάτων οὐκ ἀχρήστων διαλεχθέντος, ὦ ξένε, εἶπεν, οὐκ ἐν δέοντι χρέῃ τῷ δέοντι. Χαρίλαος δὲ ὁ ἀδελφιδοῦς τοῦ Λυκούργου περὶ τῆς ὀλιγότητος αὑτοῦ τῶν νόμων ἐρωτηθείς, εἶπεν ὡς οἱ λόγοις μὴ χρώμενοι πολλοῖς οὐδὲ νόμων δέονται πολλῶν.
20.2Bazıları sofist Hekataios'u, ortak sofraya alındığı hâlde hiçbir şey söylemediği için ayıplayınca Arkhidamidas "Söz bilen, sözün vaktini de bilir" demiştir. Acı olup da zarafetten yoksun olmadığını söylediğim hatıralar ise şunlardır. Demaratos'u kötü bir adam yersiz sorularla sıkıştırıyor, sık sık da "Spartalıların en iyisi kim?" diye soruyormuş. "Sana en az benzeyen" demiştir.
Ἀρχιδαμίδας δὲ μεμφομένων τινῶν Ἑκαταῖον τὸν σοφιστὴν ὅτι παραληφθεὶς εἰς τὸ συσσίτιον οὐδὲν ἔλεγεν, ὁ εἰδώς, ἔφη, λόγον καὶ καιρὸν οἶδεν. ἃ δὲ τῶν πικρῶν ἔφην ἀπομνημονευμάτων οὐκ ἀμοιρεῖν χάριτος, τοιαῦτʼ ἐστί. Δημάρατος ἀνθρώπου πονηροῦ κόπτοντος αὐτὸν ἀκαίροις ἐρωτήμασι καὶ δὴ τοῦτο πολλάκις ἐρωτῶντος, τίς ἄριστος Σπαρτιατῶν; ἔφη· ὁ τὶν ἀνομοιότατος
20.3Bazıları Olimpiyatları güzel ve adil düzenledikleri için Elislileri övünce Agis "Elisliler dört yılda bir, tek gün adaleti uygulamakla ne büyük iş yapıyorlar?" demiştir. Bir yabancı iyi niyetini gösterip kendi vatandaşları arasında Lakon dostu diye anıldığını söyleyince Theopompos "Yabancı dostum, vatan dostu diye anılman daha güzel olurdu" demiştir.
Ἆγις δέ, ἐπαινούντων τινῶν τοὺς Ἠλείους ὡς καλῶς τὰ Ὀλύμπια καὶ δικαίως ἄγοντας, καὶ τί μέγα, ἔφη, Ἠλεῖοι ποιοῦντι διʼ ἐτῶν πέντε ἁμέρᾳ μιᾷ χρώμενοι τᾷ δικαιοσύνᾳ; Θεόπομπος δὲ ξένου τινὸς εὔνοιαν ἐνδεικνυμένου, καὶ φάσκοντος ὡς παρὰ τοῖς αὑτοῦ πολίταις φιλολάκων καλεῖται, κάλλιον ἦν τοι , εἶπεν, ὦ ξένε, φιλοπολίταν καλεῖσθαι.
20.4Atinalı bir hatip Lakedaimonlulara cahil dediğinde Pausanias'ın oğlu Pleistoanaks "Doğru söylüyorsun; çünkü Yunanlar arasında sizden hiçbir kötülük öğrenmemiş olan yalnız biziz" demiştir. Arkhidamidas'a Spartalıların sayısı sorulunca "Kötüleri uzak tutmaya yetecek kadar, yabancı dostum" demiştir.
Πλειστῶναξ δὲ ὁ Παυσανίου, ῥήτορος Ἀθηναίου τοὺς Λακεδαιμονίους ἀμαθεῖς ἀποκαλοῦντος, ὀρθῶς, ἔφη, λέγεις· μόνοι γάρ Ἑλλάνων ἄμμες οὐδὲν κακὸν μεμαθήκαμεν παρʼ ὑμῶν Ἀρχιδαμίδας δὲ πρὸς τὸν πυθόμενον πόσοι εἰσὶ Σπαρτιᾶται, ἱκανοί, εἶπεν, ὦ ξένε, τοὺς κακοὺς ἀπερύκειν.
20.5Şakalaşırken söyledikleri de bu alışkanlığı gösterir. Çünkü sözü asla gelişigüzel kullanmamaya, bir şekilde üzerinde durulmaya değer bir anlam taşımayan hiçbir söz söylememeye alışmışlardı. Biri, bülbülü taklit eden adamı dinlemeye çağrılınca "Ben bülbülün kendisini dinledim" demişti. Bir başkası şu kitabeyi okumuştu: "Vaktiyle tiranlığı söndürürken bunları tunç Ares aldı; Selinus kapıları önünde öldüler." "Hak ederek öldüler" dedi. "Onu tamamen yanıp bitmeye bırakmaları gerekirdi."
ἔστι δὲ καὶ τοῖς μετὰ παιδιᾶς εἰρημένοις ὑπʼ αὐτῶν τεκμήρασθαι τὸν ἐθισμόν, εἰθίζοντο γάρ μηδέποτε χρῆσθαι τῷ λόγῳ παρέργως, μηδὲ ἀφιέναι φωνὴν ἥτις οὐκ ἁμῶς γέ πως εἶχέ τινος θεωρίας ἀξίαν διάνοιαν. ὁ μὲν γάρ ἀκοῦσαι τοῦ μιμουμένου τὴν ἀηδόνα παρακαλούμενος, αὐτᾶς, ἔφη, ἄκουκα τήνας. ὁ δὲ ἀναγνοὺς τὸ ἐπίγραμμα τοῦτο· σβεννύντας ποτὲ τούσδε τυραννίδα χάλκεος Ἄρης εἷλε· Σελινοῦντος δ’ ἀμφὶ πύλας ἔθανον, δικαίως, εἶπε, τεθνάκαντι τοὶ ἄνδρες· ἔδει γὰρ ἀφέμεν ὅλαν αὐτὰν κατακαᾶμεν.
20.6Bir delikanlı, dövüşürken ölen horozlar vereceğini söyleyen adama "Onları değil, dövüşürken öldürenleri ver" demiş. Bir başkası helada sandalyelerde oturan adamları görünce "Yaşlıya yer vermek için kalkılamayacak bir yerde oturmak bana nasip olmasın" demiş. Kısa sözlerin biçimi öyleydi ki bazıları, Lakonları taklit etmenin beden eğitiminden çok felsefeyle uğraşmak olduğunu boşuna söylememiştir.
νεανίσκος δὲ πρὸς τὸν ἐπαγγελλόμενον αὐτῷ δώσειν ἀλεκτρυόνας ἀποθνήσκοντας ἐν τῷ μάχεσθαι, μὴ σὺ γε, εἶπεν, ἀλλὰ δός μοι τῶν ἀποκτεινόντων ἐν τῷ μάχεσθαι. ἕτερος δέ τις ἰδὼν ἐν ἀποχωρήσει θακεύοντας ἐπὶ δίφρων ἀνθρώπους, μὴ γένοιτο, εἶπεν, ἐνταῦθα καθίσαι ὅθεν οὐκ ἔστιν ὑπεξαναστῆναι πρεσβυτέρῳ. τὸ μὲν οὖν τῶν ἀποφθεγμάτων εἶδος ἦν τοιοῦτον ὥστε καὶ λέγειν τινὰς οὐκ ἀτόπως ὅτι μᾶλλόν ἐστι τὸ φιλοσοφεῖν ἢ τὸ φιλογυμναστεῖν λακωνίζειν.
21.121. Bölüm
Şarkı ve ezgi eğitimine, sözde zarafet ve açıklık kadar önem verilirdi. Ezgilerinde thymos'u uyandıran, coşkulu ve eyleme yönelten bir iğne vardı; ifadeleri sade ve yapmacıksızdı, konuları ağırbaşlı ve ahlak kazandıran şeylerdi. Çoğunlukla Sparta için ölenleri mesut sayan övgüler, korkakları acı ve bahtsız bir hayat sürenler diye yeren kınamalar, her yaşa uygun şekilde de aretē vaatleri ve övünmeleri olurdu.
ἡ δὲ περὶ τὰς ᾠδὰς καὶ τὰ μέλη παίδευσις οὐχ ἧττον ἐσπουδάζετο τῆς ἐν τοῖς λόγοις εὐζηλίας καὶ καθαριότητος, ἀλλὰ καὶ τὰ μέλη κέντρον εἶχεν ἐγερτικὸν θυμοῦ καὶ παραστατικὸν ὁρμῆς ἐνθουσιώδους καὶ πραγματικῆς, καὶ ἡ λέξις ἦν ἀφελὴς καὶ ἄθρυπτος ἐπὶ πράγμασι σεμνοῖς καὶ ἠθοποιοῖς. ἔπαινοι γάρ ἦσαν ὡς τὰ πολλὰ τῶν τεθνηκότων ὑπὲρ τῆς Σπάρτης εὐδαιμονιζομένων, καὶ ψόγοι τῶν τρεσάντων, ὡς ἀλγεινὸν καὶ κακοδαίμονα βιούντων βίον, ἐπαγγελία τε καὶ μεγαλαυχία πρὸς ἀρετὴν πρέπουσα ταῖς ἡλικίαις·
21.2Bir örnek vermek yerinde olur. Bayramlarda üç yaş grubuna göre üç koro kurulurdu. Yaşlılar başlar, "Biz vaktiyle yiğit gençlerdik" diye söylerdi. Olgunluk çağındakiler karşılık verir, "Biz de öyleyiz; istersen gözünle gör" derdi. Üçüncü koro olan çocuklar ise "Biz çok daha güçlü olacağız" derdi.
ὧν ἕνεκα δείγματος οὐ χεῖρόν ἐστιν ἕν τι προενέγκασθαι. τριῶν γάρ χορῶν κατὰ τὰς τρεῖς ἡλικίας συνισταμένων ἐν ταῖς ἑορταῖς, ὁ μὲν τῶν γερόντων ἀρχόμενος ᾖδεν ἄμμες πόκʼ ἦμες ἄλκιμοι νεανίαι. ὁ δὲ τῶν ἀκμαζόντων ἀμειβόμενος ἔλεγεν ἄμμες δὲ γʼ εἰμὲν αἰ δὲ λῇς, αὐγάσδεο. ὁ δὲ τρίτος ὁ τῶν παίδων ἄμμες δὲ γʼ ἐσσόμεσθα πολλῷ κάρρονες.
21.3Hâlâ günümüze kadar kalan Lakon şiirlerine dikkat eden ve düşmana yürürken flüt eşliğinde kullandıkları savaş marşlarının ritimlerini gözden geçiren biri, Terpandros ile Pindaros'un cesareti musikiyle birleştirmekte haklı olduğunu düşünür. Terpandros Lakedaimonlular için şöyle yazar:
Orada gençlerin mızrağı ve duru sesli Musa çiçeklenir, ve geniş sokaklı adalet.
ὅλως δὲ ἄν τις ἐπιστήσας τοῖς Λακωνικοῖς ποιήμασιν, ὧν ἔτι καθʼ ἡμᾶς ἔνια διεσώζετο, καὶ τοὺς ἐμβατηρίους ῥυθμοὺς ἀναλαβών, οἷς ἐχρῶντο πρὸς τὸν αὐλὸν ἐπάγοντες τοῖς πολεμίοις, οὐ κακῶς ἡγήσαιτο καὶ τὸν Τέρπανδρον καὶ τὸν Πίνδαρον τὴν ἀνδρείαν τῇ μουσικῇ συνάπτειν. ὁ μὲν γὰρ οὕτως πεποίηκε περὶ τῶν Λακεδαιμονίων ἔνθʼ αἰχμά τε νέων θάλλει καὶ μοῦσα λίγεια καὶ δίκα εὐρυάγυια
21.4Pindaros da der ki:
Orada yaşlıların öğütleri, genç erkeklerin mızrakları üstün gelir, korolar, Musa ve şenlik.
Onları hem en musikişinas hem en savaşçı insanlar olarak gösterirler; Lakon şairin dediği gibi "demire karşı güzel kithara çalmak ağır basar". Kral savaştan önce Musalara kurban sunardı; anlaşılan, tehlike anında akılda kalsın, savaşanların yaptıkları anılmaya değer olsun diye onlara terbiyelerini ve verilen hükümleri hatırlatıyordu.
Πίνδαρος δέ φησιν ἔνθα βουλαὶ γερόντων καὶ νέων ἀνδρῶν ἀριστεύοντι αἰχμαὶ καὶ χοροὶ καὶ Μοῦσα καὶ ἀγλαΐα. Μουσικωτάτους γὰρ ἅμα καὶ πολεμικωτάτους ἀποφαίνουσιν αὐτούς· ῥέπει γὰρ ἄντα τῶ σιδάρω τὸ καλῶς κιθαρίσδεν, ὡς ὁ Λακωνικὸς ποιητὴς εἴρηκε. καὶ γὰρ ἐν ταῖς μάχαις προεθύετο ταῖς Μούσαις ὁ βασιλεύς, ἀναμιμνήσκων, ὡς ἔοικε, τῆς παιδείας καὶ τῶν κρίσεων, ἵνα ὦσι πρόχειροι παρὰ τὰ δεινὰ καὶ λόγου τινὸς ἀξίας παρέχωσι τὰς πράξεις τῶν μαχομένων.
22.122. Bölüm
O zaman gençler için terbiyenin en sert yanlarını gevşetir, saçlarını, silahlarını ve giysilerini süslemelerine engel olmazlardı; yarışmalara hazırlanan atlar gibi kişneyip gururlanmalarından hoşlanırlardı. Bu yüzden efebelik çağından çıkar çıkmaz saçlarını uzatır, tehlike anında saçlarının parlak ve düzgün taranmış görünmesine özellikle özen gösterirlerdi. Lykurgos'un da saç konusundaki bir sözünü hatırlarlardı: Saç güzelleri daha yakışıklı, çirkinleri daha korkunç gösterir.
τότε δὲ καὶ τοῖς νέοις τὰ σκληρότατα τῆς ἀγωγῆς ἐπανιέντες, οὐκ ἐκώλυον καλλωπίζεσθαι περὶ κόμην καὶ κόσμον ὅπλων καὶ ἱματίων, χαίροντες, ὥσπερ ἵπποις, γαυριῶσι καὶ φρυαττομένοις πρὸς τοὺς ἀγῶνας, διὸ κομῶντες εὐθὺς ἐκ τῆς τῶν ἐφήβων ἡλικίας, μάλιστα περὶ τοὺς κινδύνους ἐθεράπευον τὴν κόμην λιπαράν τε φαίνεσθαι καὶ διακεκριμένην, ἀπομνημονεύοντές τινα καὶ Λυκούργου λόγον περὶ τῆς κόμης, ὅτι τοὺς μὲν καλοὺς εὐπρεπεστέρους ποιεῖ, τοὺς δὲ αἰσχροὺς φοβερωτέρους.
22.2Sefer sırasında idmanları daha hafif olur, gençlere başka konularda da hayatları o kadar kısıtlanmış ve hesap vermek zorunda bırakılmış olmazdı. Öyle ki savaş için yapılan alıştırmalardan dinlenmeyi, insanlar içinde yalnız onlar savaşta bulurdu. Falanks dizildiğinde ve düşman karşılarına geldiğinde kral keçi kurban eder, herkese taç takmalarını buyurur, flütçülere Kastor ezgisini çalmalarını emrederdi.
ἐχρῶντο δὲ καὶ γυμνασίοις μαλακωτέροις παρὰ τὰς στρατείας, καὶ τὴν ἄλλην δίαιταν οὐχ οὕτω κεκολασμένην οὐδʼ ὑπεύθυνον τοῖς νέοις παρεῖχον, ὥστε μόνοις ἀνθρώπων ἐκείνοις τῆς εἰς τὸν πόλεμον ἀσκήσεως ἀνάπαυσιν εἶναι τὸν πόλεμον. ἤδη δὲ συντεταγμένης τῆς φάλαγγος αὐτῶν καὶ τῶν πολεμίων παρόντων, ὁ βασιλεὺς ἅμα τήν τε χίμαιραν ἐσφαγιάζετο καὶ στεφανοῦσθαι παρήγγελλε πᾶσι καὶ τοὺς αὐλητὰς αὐλεῖν ἐκέλευε τὸ Καστόρειον μέλος·
22.3Aynı anda savaş paianını başlatırdı; böylece görünüş hem ağırbaşlı hem korkutucu olurdu. Flüte uygun ritimle yürürler, falanksta yarık açmazlar, psykhē'lerinde telaş olmazdı; sakin ve neşeli bir şekilde ezginin ardından tehlikeye giderlerdi. Böyle ruh hâlinde olanlarda ne korku ne de aşırı thymos bulunması beklenir; tanrı yanlarındaymış gibi umut ve cesaretle sağlam bir kararlılık olur.
ἅμα δ’ ἐξῆρχεν ἐμβατηρίου παιᾶνος, ὥστε σεμνὴν ἅμα καὶ καταπληκτικὴν τὴν ὄψιν εἶναι, ῥυθμῷ τε πρὸς τὸν αὐλὸν ἐμβαινόντων καὶ μήτε διάσπασμα ποιούντων ἐν τῇ φάλαγγι μήτε ταῖς ψυχαῖς θορυβουμένων, ἀλλὰ πρᾴως καὶ ἱλαρῶς ὑπὸ τοῦ μέλους ἀγομένων ἐπὶ τὸν κίνδυνον. οὔτε γάρ φόβον οὔτε θυμὸν ἐγγίνεσθαι πλεονάζοντα τοῖς οὕτω διακειμένοις εἰκός ἐστιν, ἀλλʼ εὐσταθὲς φρόνημα μετʼ ἐλπίδος καὶ θράσους, ὡς τοῦ θεοῦ συμπαρόντος.
22.4Kral düşmana taç kazanan bir yarışmayı kazanmış birini yanına alarak ilerlerdi. Anlatıldığına göre biri Olimpia'da kendisine çok para teklif edilmiş, kabul etmemiş, büyük zahmetle rakibini yenmiş. Biri ona "Lakonlu, bu zaferden ne kazandın?" deyince gülümseyerek "Kralın önünde sıraya girip düşmanla savaşacağım" demiş.
ἐχώρει δὲ ὁ βασιλεὺς ἐπὶ τοὺς πολεμίους ἔχων μεθʼ ἑαυτοῦ στεφανίτην ἀγῶνα νενικηκότα. καὶ φασὶ γέ τινα χρημάτων πολλῶν ἐν Ὀλυμπίοις διδομένων αὐτῷ μὴ δεξάμενον, ἀλλὰ πολλῷ πόνῳ καταπαλαίσαντα τὸν ἀνταγωνιστήν, ὥς τις εἶπεν αὐτῷ, τί σοι πλέον, ὦ Λάκων, γέγονε διὰ τῆς νίκης; φάναι μειδιάσαντα, πρὸ τοῦ βασιλέως τεταγμένος μαχοῦμαι τοῖς πολεμίοις.
22.5Düşmanı bozguna uğratıp yendikten sonra yalnız zaferi kesinleştirmeye yetecek kadar kovalarlardı, sonra hemen geri dönerlerdi. Çarpışmayı bırakmış ve geri çekilmiş insanları kesip öldürmeyi ne soylu ne de Yunanlara yakışır bulurlardı. Bu yalnız güzel ve yüce gönüllü değil, yararlıydı da. Çünkü onlarla savaşanlar direnenleri öldürdüklerini, geri çekilenlere dokunmadıklarını bildiklerinden kaçmayı direnmekten daha kârlı görürlerdi.
τρεψάμενοι δὲ καὶ νικήσαντες ἐδίωκον ὅσον ἐκβεβαιώσασθαι τὸ νίκημα τῇ φυγῇ τῶν πολεμίων, εἶτα εὐθὺς ἀνεχώρουν, οὔτε γενναῖον οὔτε Ἑλληνικὸν ἡγούμενοι κόπτειν καὶ φονεύειν ἀπολεγομένους καὶ παρακεχωρηκότας. ἦν δὲ οὐ μόνον καλὸν τοῦτο καὶ μεγαλόψυχον, ἀλλὰ καὶ χρήσιμον. εἰδότες γὰρ οἱ μαχόμενοι πρὸς αὐτοὺς ὅτι τοὺς ὑφισταμένους ἀναιροῦσι, φείδονται δὲ τῶν ἐνδιδόντων, τοῦ μένειν τὸ φεύγειν ἡγοῦντο λυσιτελέστερον.
23.123. Bölüm
Sofist Hippias, Lykurgos'un kendisinin çok savaşçı olduğunu ve birçok seferde tecrübe kazandığını söyler. Philostephanos da süvarilerin oulamos denen birliklere ayrılmasını Lykurgos'a bağlar; ona göre onun kurduğu oulamos, kare düzeninde dizilmiş elli süvariden oluşurdu. Phaleronlu Demetrios ise Lykurgos'un hiçbir savaşa girmediğini, yönetimi barış içinde kurduğunu söyler.
αὐτὸν δὲ τὸν Λυκοῦργον Ἱππίας μὲν ο σοφιστὴς πολεμικώτατόν φησι γενέσθαι καὶ πολλῶν ἔμπειρον στρατειῶν, Φιλοστέφανος δὲ καὶ τὴν κατʼ οὐλαμοὺς τῶν ἱππέων διανομὴν Λυκούργῳ προστίθησιν εἶναι δὲ τὸν οὐλαμόν, ὡς ἐκεῖνος συνέστησεν, ἱππέων πεντήκοντα πλῆθος ἐν τετραγώνῳ σχήματι τεταγμένων, ὁ δὲ Φαληρεὺς Δημήτριος, οὐδεμιᾶς ἁψάμενον πολεμικῆς πράξεως ἐν εἰρήνῃ καταστήσασθαι τὴν πολιτείαν.
23.2Olimpiya ateşkesi fikri de yumuşak huylu ve barışa yatkın bir adamın düşüncesine benziyor. Ama bazılarının dediğine göre —Hermippos bunu aktarır— Lykurgos başta Iphitos'la birlikte hareket etmiyordu, onunla ilgilenmiyordu; başka bir sebeple oraya gelmiş, seyrediyordu. Derken arkasından bir insan sesi gibi bir ses duymuş; ses onu azarlıyor, vatandaşlarını şenliğe katılmaya özendirmediğine şaşıyordu. Dönüp baktığında konuşan kimseyi görememiş, bunu ilahi bir şey saymış. Bunun üzerine Iphitos'a gitmiş, onunla birlikte bayramı düzenleyip daha ünlü ve daha sağlam bir hâle getirmiş.
ἔοικε δὲ καὶ τῆς Ὀλυμπιακῆς ἐκεχειρίας ἡ ἐπίνοια πρᾴου καὶ πρὸς εἰρήνην οἰκείως ἔχοντος ἀνδρὸς εἶναι, καίτοι φασί τινες, ὡς Ἕρμιππος μνημονεύει, τὸν Λυκοῦργον οὐ προσέχειν οὐδὲ κοινωνεῖν ἐν ἀρχῇ τοῖς περὶ τὸν Ἴφιτον, ἀλλὰ τυγχάνειν ἄλλως ἐπιδημοῦντα καὶ θεώμενον ἀκοῦσαι δὲ φωνὴν ὥσπερ ἀνθρώπου τινὸς ἐξόπισθεν ἐπιτιμῶντος αὐτῷ καὶ θαυμάζοντος ὅτι τοὺς πολίτας οὐ προτρέπεται κοινωνεῖν τῆς πανηγύρεως· ὡς δὲ μεταστραφέντος οὐδαμοῦ φανερὸς ὁ φθεγξάμενος ἦν, θεῖον ἡγησάμενον, οὕτω πρὸς τὸν Ἴφιτον τραπέσθαι καὶ συνδιακοσμήσαντα τὴν ἑορτὴν ἐνδοξοτέραν καὶ βεβαιοτέραν καταστῆσαι.
24.124. Bölüm
Terbiye erişkinlik çağına kadar uzanırdı. Çünkü kimse istediği gibi yaşamaya bırakılmazdı; şehirde âdeta bir askerî kamptaki gibi belirli bir yaşayışları ve ortak işlerle geçen meşgaleleri vardı. Kendilerini kendilerinin değil, vatanlarının saydıkları için başka bir görevleri yoksa çocuklara nezaret eder, onlara yararlı bir şey öğretir ya da kendileri yaşlılardan öğrenirlerdi.
ἡ δὲ παιδεία μέχρι τῶν ἐνηλίκων διέτεινεν. οὐδεὶς γὰρ ἦν ἀφειμένος ὡς ἐβούλετο ζῆν, ἀλλʼ οἷον ἐν στρατοπέδῳ τῇ πόλει καὶ δίαιταν ἔχοντες ὡρισμένην καὶ διατριβὴν περὶ τὰ κοινά, καὶ ὅλως νομίζοντες οὐχ αὑτῶν, ἀλλὰ τῆς πατρίδος εἶναι διετέλουν, εἰ μή τι πράττειν ἕτερον εἴη προστεταγμένον , ἐπισκοποῦντες τοὺς παῖδας, καὶ διδάσκοντές τι τῶν χρησίμων ἢ μανθάνοντες αὐτοὶ παρὰ τῶν πρεσβυτέρων.
24.2Lykurgos'un vatandaşları için hazırladığı güzel ve mutlu şeylerden biri de bol boş vakitti. Onlara el sanatlarına hiç dokunmak yasaktı; para kazanmak için zahmetli bir uğraşa ve işe de hiç gerek yoktu; çünkü zenginlik artık kimsenin imrenmediği, değer vermediği bir şey olmuştu.
καὶ γὰρ ἕν τι τοῦτο τῶν καλῶν ἦν καὶ μακαρίων ἃ παρεσκεύασε τοῖς ἑαυτοῦ πολίταις ὁ Λυκοῦργος, ἀφθονία σχολῆς, οἷς τέχνης μὲν ἅψασθαι βαναύσου τὸ παράπαν οὐκ ἐφεῖτο, χρηματισμοῦ δὲ συναγωγὴν ἔχοντος ἐργώδη καὶ πραγματείαν οὐδʼ ὁτιοῦν ἔδει, διὰ τὸ κομιδῇ τὸν πλοῦτον ἄζηλον γεγονέναι καὶ ἄτιμον.
24.3Topraklarını helotlar işler, söylediğimiz vergiyi öderlerdi. Atina'da mahkemelerin kurulduğu bir sırada orada bulunan bir Spartalı, birinin tembellikten hüküm giydiğini, üzgün üzgün yürüdüğünü, dostlarının da yanında üzülerek ona eşlik ettiğini öğrenince yanındakilere, özgürlük yüzünden hüküm giyen adamı kendisine göstermelerini rica etmiş. Sanatlarla ve para kazanmakla meşgul olmayı bu kadar köleye yaraşır sayıyorlardı.
οἱ δὲ εἵλωτες αὐτοῖς εἰργάζοντο τὴν γῆν, ἀποφορὰν τὴν εἰρημένην τελοῦντες, ἐπιδημῶν δὲ τίς Ἀθήνησι δικαστηρίων ὄντων, καὶ πυθόμενὸς τινα δίκην ἀργίας ὠφληκότα βαδίζειν ἀθυμοῦντα καὶ προπεμπόμενον ὑπὸ τῶν φίλων συναχθομένων καὶ βαρέως φερόντων, ἐδεῖτο δεῖξαι τοὺς συμπαρόντας αὐτῷ τίς ἐστιν ὁ τὴν ἐλευθερίας ἑαλωκὼς δίκην. οὕτω δουλοπρεπὲς ἡγοῦντο τὴν περὶ τὰς τέχνας καὶ τὸν χρηματισμὸν ἀσχολίαν.
24.4Dava ve hukuk da paranın kalkmasıyla doğal olarak kayboldu; çünkü ne açgözlülük ne de yoksulluk kalmıştı, eşitlik içinde bir bolluk ve sadelikten gelen bir rahatlık doğmuştu. Seferde olmadıkları bütün zamanlarını korolar, bayramlar, ziyafetler, av, gymnasion ve sohbet yerleri doldururdu.
δίκαι δέ, ὡς εἰκός, ἐξέλιπον ἅμα τῷ νομίσματι, μήτε πλεονεξίας μήτε ἀπορίας αὐτοῖς παρούσης, ἰσότητος δὲ ἐν εὐπορίᾳ καὶ ῥᾳστώνης διʼ εὐτέλειαν γεγενημένης. χοροὶ δὲ καὶ θαλίαι καὶ εὐωχίαι καὶ διατριβαὶ περί τε θήρας καὶ γυμνάσια καὶ λέσχας τὸν ἅπαντα χρόνον ἐπέχωρίαζον, ὅτε μὴ στρατευόμενοι τύχοιεν.
25.125. Bölüm
Otuz yaşından küçükler çarşıya hiç inmez, gerekli alışverişlerini akrabaları ve erastēs'leri aracılığıyla görürlerdi. Yaşlılar için de sürekli bu işlerle uğraşırken görülmek, günün çoğunu gymnasionlarda ve leskhē denen sohbet yerlerinde geçirmemek ayıptı. Buralarda toplanıp birlikte hoşça vakit geçirirler, para kazanmaya ya da çarşı işlerine yarayacak hiçbir şeyden söz etmezlerdi.
οἱ μέν γε νεώτεροι τριάκοντα ἐτῶν τὸ παράπαν οὐ κατέβαινον εἰς ἀγοράν, ἀλλὰ διὰ τῶν συγγενῶν καὶ τῶν ἐραστῶν ἐποιοῦντο τᾶς ἀναγκαίας οἰκονομίας. τοῖς δὲ πρεσβυτέροις αἰσχρὸν ἦν συνεχῶς ὁρᾶσθαι περὶ ταῦτα διατρίβουσιν, ἀλλὰ μὴ τὸ πλεῖστον τῆς ἡμέρας περὶ τὰ γυμνάσια καὶ τᾶς καλουμένας λέσχας ἀναστρέφεσθαι. καὶ γάρ εἰς ταύτας συνιόντες ἐπιεικῶς ἐσχόλαζον μετʼ ἀλλήλων, οὐδενὸς μεμνημένοι τῶν πρὸς χρηματισμὸν ἢ χρείαν ἀγοραῖον συντελούντων·
25.2Bu toplantılarda yapılan iş çoğunlukla güzel bir şeyi övmek ya da çirkin bir şeyi yermekti; bunu da şaka ve kahkahayla, hafifçe öğüt ve düzeltmeye kaydıran bir tarzda yaparlardı. Çünkü Lykurgos da bütünüyle sert biri değildi. Sosibios, Gülme tanrısının küçük heykelini onun diktirdiğini anlatır; çünkü şakayı zahmet ve sade yaşayışa çeşni olsun diye sofralara ve bu türlü toplantılara yerinde katmıştır.
ἀλλὰ τὸ πλεῖστον ἦν τῆς τοιαύτης διατριβῆς ἔργον ἐπαινεῖν τι τῶν καλῶν, ἢ τῶν αἰσχρῶν ψέγειν, μετὰ παιδιᾶς καὶ γέλωτος, ἐλαφρῶς ὑποφέροντος εἰς νουθεσίαν καὶ διόρθωσιν. οὐδὲ γὰρ αὐτὸς ἦν ἀκράτως αὐστηρὸς ὁ Λυκοῦργος· ἀλλὰ καὶ τὸ τοῦ Γέλωτος ἀγαλμάτιον ἐκεῖνον ἱδρύσασθαι Σωσίβιος ἱστορεῖ, τὴν παιδιὰν ὥσπερ ἥδυσμα τοῦ πόνου καὶ τῆς διαίτης ἐμβαλόντα κατὰ καιρὸν εἰς τὰ συμπόσια καὶ τᾶς τοιαύτας διατριβάς.
25.3Kısacası vatandaşları yalnız başına yaşamayı istememeye ve bilmemeye alıştırıyordu. Arılar gibi ortak varlığa kaynaşmış, hep birbirlerine sokulmuş, yöneticinin etrafında toplanmış, coşku ve şeref hırsından kendilerinden geçecek hâlde bütünüyle vatana ait olsunlar istiyordu. Bu düşünceyi onların bazı sözlerinde de görmek mümkündür.
τὸ δὲ ὅλον εἴθιζε τοὺς πολίτας μὴ βούλεσθαι μηδὲ ἐπίστασθαι κατʼ ἰδίαν ζῆν, ἀλλʼ ὥσπερ τᾶς μελίττας τῷ κοινῷ συμφυεῖς ὄντας ἀεὶ καὶ μετʼ ἀλλήλων εἱλουμένους περὶ τὸν ἄρχοντα, μικροῦ δεῖν ἐξεστῶτας ἑαυτῶν ὑπʼ ἐνθουσιασμοῦ καὶ φιλοτιμίας, ὅλους εἶναι τῆς πατρίδος· ὡς ἔστι καὶ φωναῖς τισιν αὐτῶν ἀποθεωρῆσαι τὴν διάνοιαν.
25.4Paidaretos üç yüzler arasına seçilmeyince çok neşeli bir şekilde çekilip gitmiş, sanki şehrin kendisinden iyi üç yüz adamı olduğuna seviniyormuş. Pers kralının komutanlarına başkalarıyla birlikte elçi giden Polykratidas'a, "Kendi adınıza mı geldiniz, yoksa devlet tarafından mı gönderildiniz?" diye sormuşlar. "Başarırsak devlet adına, başaramazsak kendi adımıza" demiş.
ὁ μέν γὰρ Παιδάρητος οὐκ ἐγκριθεὶς εἰς τοὺς τριακοσίους ἀπῄει μάλα φαιδρός, ὥσπερ χαίρων ὅτι βελτίονας αὐτοῦ τριακοσίους ἡ πόλις ἔχει· Πολυκρατίδας δὲ ὁ πρεσβεύων πρὸς τοὺς βασιλέως στρατηγοὺς μεθʼ ἑτέρων, ἐρομένων αὐτῶν πότερον ἰδίᾳ πάρεισιν ἢ δημοσίᾳ πεμφθέντες, εἶπεν, αἴκα τύχω μέν, δημοσίᾳ, Αἴκα ἀποτύχωμεν, ἰδίᾳ.
25.5Amphipolis'ten Lakedaimon'a gelenler Brasidas'ın annesi Argileonis'i ziyaret ettiklerinde kadın oğlunun güzel ve Sparta'ya yaraşır şekilde ölüp ölmediğini sormuş. Onlar da adamı yüceltip Sparta'nın onun gibi bir başkasına sahip olmadığını söyleyince "Öyle demeyin yabancılar" demiş. "Brasidas güzel ve iyi bir adamdı, ama Lakedaimon'un ondan daha güçlü birçok adamı var."
ἡ δὲ Βρασίδου μήτηρ Ἀργιλεωνίς, ὡς ἀφικόμενοί τινες εἰς Λακεδαίμονα τῶν ἐξ Ἀμφιπόλεως εἰσῆθλον πρὸς αὐτήν, ἠρώτησεν εἰ καλῶς ὁ Βρασίδας ἀπέθανε καὶ τᾶς Σπάρτας ἀξίως· μεγαλυνόντων δὲ ἐκείνων τὸν ἄνδρα καὶ λεγόντων ὡς οὐκ ἔχει τοιοῦτον ἄλλον ἡ Σπάρτη· μὴ λέγετε, εἶπεν, ὦ ξένοι· καλὸς μέν γάρ ἦν καὶ ἀγαθὸς ὁ Βρασίδας, πολλοὺς δὲ ἄνδρας Λακεδαίμων ἔχει τήνου κάρρονας.
26.126. Bölüm
Söylendiği gibi Lykurgos ilk yaşlılar meclisini kendisi planına ortak olanlardan oluşturmuştu. Sonra ölenin yerine altmış yaşını geçenler arasında aretē bakımından en iyi seçilenin geçmesini kararlaştırdı. Bu, insanlar arasındaki yarışların en büyüğü, en şiddetle kazanılmak istenilen sayılıyordu. Çünkü burada hızlılar arasında en hızlı ya da güçlüler arasında en güçlü değil, iyiler ve itidalliler arasında en iyi ve en itidalli seçilen kişi, aretē ödülü olarak hayatı boyunca yönetimde neredeyse bütün gücü elde edecek, ölüm, itibarsızlık ve bütün büyük işler üzerinde söz sahibi olacaktı. Seçim şöyle yapılırdı.
τοὺς δὲ γέροντας αὐτὸς μέν, ὡς εἴρηται, κατέστησε τὸ πρῶτον ἐκ τῶν μετασχόντων τοῦ βουλεύματος· ὕστερον δὲ ἀντὶ τοῦ τελευτῶντος ἔταξε καθιστάναι τὸν ἄριστον ἀρετῇ κριθέντα τῶν ὑπὲρ ἑξήκοντα ἔτη γεγονότων, καὶ μέγιστος ἐδόκει τῶν ἐν ἀνθρώποις ἀγώνων οὗτος εἶναι καὶ περιμαχητότατος· οὐ γὰρ ἐν ταχέσι τάχιστον οὐδʼ ἐν ἰσχυροῖς ἰσχυρότατον, ἀλλʼ ἐν ἀγαθοῖς καὶ σώφροσιν ἄριστον καὶ σωφρονέστατον ἔδει κριθέντα νικητήριον ἔχειν τῆς ἀρετῆς διὰ βίου τὸ σύμπαν, ὡς εἰπεῖν, κράτος ἐν τῇ πολιτείᾳ, κύριον ὄντα καὶ θανάτου καὶ ἀτιμίας καὶ ὅλως τῶν μεγίστων, ἐγίνετο δὲ ἡ κρίσις τόνδε τὸν τρόπον.
26.2Halk meclisi toplanınca seçilmiş adamlar yakındaki bir odaya kapatılırdı; görmez, görülmezler, yalnız toplanan halkın bağırışını duyarlardı. Çünkü her konuda olduğu gibi yarışanlar hakkında da bağırışla karar verirlerdi. Adaylar hep birden değil, her biri kurayla birer birer içeri getirilir, sessizce meclisin içinden yürürdü.
ἐκκλησίας ἀθροισθείσης ἄνδρες αἱρετοὶ καθείργνυντο πλησίον εἰς οἴκημα, τὴν μὲν ὄψιν οὐχ ὁρῶντες οὐδὲ ὁρώμενοι, τὴν δὲ κραυγὴν μόνον ἀκούοντες ἐκκλησιαζόντων. βοῇ γάρ ὡς τἆλλα καὶ τοὺς ἁμιλλωμένους ἔκρινον, οὐχ ὁμοῦ πάντων, ἀλλʼ ἑκάστου κατὰ κλῆρον εἰσαγομένου καὶ σιωπῇ διαπορευομένου τὴν ἐκκλησίαν.
26.3Kapalı odadakilerin ellerinde yazı tabletleri olurdu; her biri için bağırışın büyüklüğünü işaretlerlerdi. Kimin için olduğunu bilmezler, yalnız getirilenlerin birinci mi, ikinci mi, üçüncü mü olduğunu bilirlerdi. En çok ve en büyük bağırış kimin için kopmuşsa onu ilan ederlerdi. Seçilen başına taç takar, tanrı tapınaklarını dolaşırdı. Ardından onu kutlayıp yücelten birçok genç, aretē'sini şarkıyla öven ve hayatını mesut bulan birçok kadın gelirdi.
ἔχοντες οὖν οἱ κατάκλειστοι γραμματεῖα, καθʼ ἕκαστον ἐπεσημαίνοντο τῆς κραυγῆς τὸ μέγεθος, οὐκ εἰδότες ὅτῳ γένοιτο, πλὴν ὅτι πρῶτος ἢ δεύτερος ἢ τρίτος ἢ ὁποστοσοῦν εἴη τῶν εἰσαγομένων. ὅτῳ δὲ πλείστη γένοιτο καὶ μεγίστη, τοῦτον ἀνηγόρευον. ὁ δὲ στεφανωσάμενος περιῄει τοὺς θεούς· εἵποντο δὲ πολλοὶ νέοι ζηλοῦντες τὸν ἄνδρα καὶ μεγαλύνοντες, πολλαί τε γυναῖκες ἐγκωμιάζουσαι διʼ ᾠδῆς τὴν ἀρετὴν καὶ τὸν βίον εὐδαιμονίζουσαι.
26.4Yakınlarından her biri ona yemek sunar ve şehrin onu bu sofrayla onurlandırdığını söylerdi. Dolaştıktan sonra ortak sofraya giderdi. Burada her şey alışıldığı gibi olurdu, yalnız kendisine ikinci bir pay konurdu, o da onu alıp saklardı. Yemekten sonra phidition'un kapısında kadın yakınları beklerken en çok saydığını çağırır, payı verip kendisinin bunu ödül olarak aldığını, şimdi ona verdiğini söylerdi. Böylece o kadın da öteki kadınların imrenerek eşlik ettiği biri olurdu.
τῶν δὲ ἐπιτηδείων ἕκαστος αὐτῷ δεῖπνον παρατιθεὶς ἔλεγεν ὅτι ἡ πόλις ταύτῃ τιμᾷ τῇ τραπέζῃ. περιελθὼν δὲ εἰς τὸ συσσίτιον ἀπῄει· καὶ τὰ μὲν ἄλλα ἐγίνετο συνήθως, δευτέρας δὲ μερίδος αὐτῷ παρατεθείσης ἐφύλαττεν ἀράμενος· καὶ μετὰ τὸ δεῖπνον ἐπὶ ταῖς θύραις τοῦ φιδιτίου τῶν οἰκείων παρουσῶν γυναικῶν, ἣν μάλιστα τυγχάνοι τιμῶν προσεκαλεῖτο, καὶ διδοὺς τὴν μοῖραν ἔλεγεν ὅτι ταύτην αὐτὸς λαβὼν ἀριστεῖον ἐκείνῃ δίδωσιν, ὥστε κἀκείνην ζηλουμένην ὑπὸ τῶν ἄλλων προπέμπεσθαι γυναικῶν.
27.127. Bölüm
Lykurgos cenaze işlerini de en güzel şekilde düzenledi. Önce bütün batıl inançları ortadan kaldırarak ölülerin şehir içinde gömülmesine, mezarların tapınakların yakınında olmasına engel olmadı. Böylece gençleri bu tür görüntülerle iç içe büyütüp alıştırdı, öyle ki ölümden, bir ölünün bedenine dokunanı ya da mezarların arasından geçeni kirletiyormuş gibi telaş edip korkmasınlar. Sonra ölüyle birlikte hiçbir şey gömülmesine izin vermedi; bedeni kırmızı örtüye ve zeytin yapraklarına sararlardı.
καὶ μὴν καὶ τὰ περὶ τὰς ταφὰς ἄριστα διεκόσμησεν αὐτοῖς. πρῶτον μὲν γάρ ἀνελὼν δεισιδαιμονίαν ἅπασαν ἐν τῇ πόλει θάπτειν τοὺς νεκρούς, καὶ πλησίον ἔχειν τὰ μνήματα τῶν ἱερῶν οὐκ ἐκώλυσε, συντρόφους ποιῶν ταῖς τοιαύταις ὄψεσι καὶ συνήθεις τοὺς νέους, ὥστε μὴ ταράττεσθαι μηδʼ ὀρρωδεῖν τὸν θάνατον ὡς μιαίνοντα τοὺς ἁψαμένους νεκροῦ σώματος ἢ διὰ τάφων διελθόντας. ἔπειτα συνθάπτειν οὐδὲν εἴασεν, ἀλλὰ ἐν φοινικίδι καὶ φύλλοις ἐλαίας θέντες τὸ σῶμα περιέστελλον.
27.2Savaşta ölen erkekler ve kutsal görevde ölen kadınlar dışında gömenler ölünün adını yazamazdı. Yas süresini de kısa, on bir gün olarak belirledi; on ikinci gün Demeter'e kurban kesip yası bitirmek gerekirdi. Çünkü hiçbir şey boş ve başıboş bırakılmamıştı; bütün zorunlu işlere aretē'ye yönelik bir hırs ya da kötülüğe karşı bir kınama katmış, şehri örneklerle doldurmuştu. Onlarla hep karşılaşan ve iç içe büyüyenler ister istemez bu örneklere uyup güzele doğru şekilleniyorlardı.
ἐπιγράψαι δὲ τοὔνομα θάψαντας οὐκ ἐξῆν τοῦ νεκροῦ, πλὴν ἀνδρὸς ἐν πολέμῳ καὶ γυναικὸς τῶν ἱερῶν ἀποθανόντων, χρόνον δὲ πένθους ὀλίγον προσώρισεν, ἡμέρας ἕνδεκα· τῇ δὲ δωδεκάτῃ θύσαντας ἔδει Δήμητρι λύειν τὸ πάθος. οὐδὲν γάρ ἦν ἀργὸν οὐδὲ ἀφειμένον, ἀλλὰ πᾶσι κατεμίγνυε τοῖς ἀναγκαίοις ἀρετῆς τινα ζῆλον ἢ κακίας διαβολὴν καὶ κατεπύκνου παραδειγμάτων πλήθει τὴν πόλιν, οἷς ἀναγκαῖον ἦν ἐντυγχάνοντας ἀεὶ καὶ συντρεφομένους ἄγεσθαι καὶ κατασχηματίζεσθαι ἰόντας πρὸς τὸ καλόν.
27.3Bu yüzden isteyenlerin dışarıya gidip başıboş dolaşmasına, yabancı âdetler, terbiyesiz hayatların ve farklı yönetimlerin taklitlerini toplamasına izin vermedi. Hiçbir yararlı iş için toplanıp şehre sızan yabancıları da kovdu. Thukydides'in dediği gibi yönetimlerini taklit edip aretē için yararlı bir şey öğrenmelerinden korktuğu için değil, daha çok kötü bir şey öğretmemeleri için yaptı bunu.
ὅθεν οὐδʼ ἀποδημεῖν ἔδωκε τοῖς βουλομένοις καὶ πλανᾶσθαι, ξενικὰ συνάγοντας ἤθη καὶ μιμήματα βίων ἀπαιδεύτων καὶ πολιτευμάτων διαφόρων, ἀλλὰ καὶ τοὺς ἀθροιζομένους ἐπʼ οὐδενὶ χρησίμῳ καὶ παρεισρέοντας εἰς τὴν πόλιν ἀπήλαυνεν, οὐχ, ὡς Θουκυδίδης φησί, δεδιὼς μὴ τῆς πολιτείας μιμηταὶ γένωνται καὶ πρὸς ἀρετήν τι χρήσιμον ἐκμάθωσιν, ἀλλὰ μᾶλλον ὅπως μὴ διδάσκαλοι κακοῦ τινος ὑπάρξωσιν.
27.4Çünkü yabancılarla birlikte yabancı sözler de ister istemez içeri girer; yeni sözler de yeni hükümler getirir. Bunlardan ister istemez birçok duygu ve mevcut yönetime, bir ahenge aykırı düşer gibi aykırı düşen prohairesis'ler doğar. Bu yüzden şehri, dışarıdan gelen hasta bedenlerle değil, kötü âdetlerle dolmaktan korumayı daha önemli saydı.
ἅμα γάρ ξένοις σώμασιν ἀνάγκη λόγους ἐπεισιέναι ξένους· λόγοι δὲ καινοὶ κρίσεις καινὰς ἐπιφέρουσιν. ἐξ ὧν ἀνάγκη πάθη πολλὰ φύεσθαι καὶ προαιρέσεις ἀπᾳδούσας πρὸς τὴν καθεστῶσαν πολιτείαν, ὥσπερ ἁρμονίαν. διὸ μᾶλλον ᾤετο χρῆναι φυλάττειν τὴν πόλιν ὅπως ἠθῶν οὐκ ἀναπλησθήσεται πονηρῶν ἢ σωμάτων νοσερῶν ἔξωθεν ἐπεισιόντων.
28.128. Bölüm
Bütün bunlarda, bazılarının Lykurgos'un kanunlarını suçlayarak ileri sürdüğü adaletsizlik ya da açgözlülük izine rastlanmaz; onlara göre bu kanunlar cesaret için yeterli, adalet için yetersizdir. Ama aralarındaki krypteia denen uygulama —Aristoteles'in anlattığı gibi bu gerçekten Lykurgos'un düzenlemelerinden biriyse— Platon'da da yönetim ve adam hakkında bu kanaati uyandırmış olsa gerek. Krypteia şöyleydi.
ἐν μὲν οὖν τούτοις οὐδέν ἐστιν ἀδικίας ἴχνος οὐδὲ πλεονεξίας, ἣν ἐγκαλοῦσιν ἔνιοι τοῖς Λυκούργου νόμοις, ὡς ἱκανῶς ἔχουσι πρὸς ἀνδρείαν, ἐνδεῶς δὲ πρὸς δικαιοσύνην. ἡ δὲ καλουμένη κρυπτεία παρʼ αὐτοῖς, εἴ γε δὴ τοῦτο τῶν Λυκούργου πολιτευμάτων ἕν ἐστιν, ὡς Ἀριστοτέλης ἱστόρηκε, ταύτην ἂν εἴη καὶ τῷ Πλάτωνι περὶ τῆς πολιτείας καὶ τοῦ ἀνδρὸς ἐνειργασμένη δόξαν. ἦν δὲ τοιαύτη·
28.2Gençlerin başındakiler zaman zaman en akıllı görünenleri, yanlarına yalnız hançer ve gerekli yiyecek vererek, belirli bir amaç göstermeden kırlara gönderirlerdi. Bunlar gündüzleri gözden uzak yerlere dağılıp saklanır, dinlenirlerdi; geceleri ise yollara iner, yakaladıkları helotu boğazlarlardı.
τῶν νέων οἱ ἄρχοντες διὰ χρόνου τοὺς μάλιστά νοῦν ἔχειν δοκοῦντας εἰς τὴν χώραν ἄλλως ἐξέπεμπον, ἔχοντας ἐγχειρίδια καὶ τροφὴν ἀναγκαίαν, ἄλλο δὲ οὐδέν· οἱ δὲ μεθʼ ἡμέραν μὲν εἰς ἀσυνδήλους διασπειρόμενοι τόπους, ἀπέκρυπτον ἑαυτοὺς καὶ ἀνεπαύοντο, νύκτωρ δὲ κατιόντες εἰς τὰς ὁδοὺς τῶν εἱλώτων τὸν ἁλισκόμενον ἀπέσφαττον.
28.3Çoğu zaman tarlaları dolaşıp helotların en sağlam ve en güçlülerini öldürürlerdi. Nitekim Thukydides de Peloponnesos Savaşı'nda, cesaretleri yüzünden Spartalıların ayırdığı helotların azat edilmiş gibi başlarına taç takıp tanrıların tapınaklarını dolaştıklarını, kısa süre sonra ise iki binden fazla kişinin hepsinin ortadan kaybolduğunu, nasıl yok edildiklerini o sırada da sonra da kimsenin söyleyemediğini anlatır.
πολλάκις δὲ καὶ τοῖς ἀγροῖς ἐπιπορευόμενοι τοὺς ῥωμαλεωτάτους καὶ κρατίστους αὐτῶν ἀνῄρουν. ὥσπερ καὶ Θουκυδίδης ἐν τοῖς Πελοποννησιακοῖς ἱστορεῖ τοὺς ἐπʼ ἀνδρείᾳ προκριθέντας ὑπὸ τῶν Σπαρτιατῶν στεφανώσασθαι μὲν ὡς ἐλευθέρους γεγονότας καὶ περιελθεῖν τὰ τῶν θεῶν ἱερά, μικρὸν δὲ ὕστερον ἅπαντας ἀφανεῖς γενέσθαι, πλείονας ἢ δισχιλίους ὄντας, ὡς μήτε παραχρῆμα μήτε ὕστερον ἔχειν τινὰ λέγειν ὅτῳ τρόπῳ διεφθάρησαν.
28.4Aristoteles eforların da göreve gelir gelmez helotlara savaş ilan ettiğini, böylece onları öldürmenin dinen günah olmayacağını özellikle söyler. Spartalılar başka konularda da onlara sert ve kaba davranırdı. Onları çok saf şarap içmeye zorlar, sonra sarhoşluğun nasıl bir şey olduğunu gençlere göstermek için ortak sofralara sokarlardı. Aşağılık ve gülünç şarkılar söylemelerini, oyunlar oynamalarını emreder, hür insanlara yakışan şeylerden uzak durmalarını isterlerdi.
Ἀριστοτέλης δὲ μάλιστά φησι καὶ τοὺς ἐφόρους, ὅταν εἰς τὴν ἀρχὴν καταστῶσι πρῶτον, τοῖς εἵλωσι καταγγέλλειν πόλεμον, ὅπως εὐαγὲς ᾖ τὸ ἀνελεῖν. καὶ τἆλλα δὲ τραχέως προσεφέροντο καὶ σκληρῶς αὐτοῖς, ὥστε καὶ πίνειν ἀναγκάζοντες πολὺν ἄκρατον εἰς τὰ συσσίτια παρεισῆγον, ἐπιδεικνύμενοι τὸ μεθύειν οἷόν ἐστι τοῖς νέοις. καὶ ᾠδὰς ἐκέλευον ᾄδειν καὶ χορείας χορεύειν ἀγεννεῖς καὶ καταγελάστους, ἀπέχεσθαι δὲ τῶν ἐλευθέρων.
28.5Bu yüzden, dediklerine göre sonraları Thebailılar Lakonia'ya sefer düzenlediğinde yakalanan helotlara Terpandros, Alkman ve Lakonlu Spendon'un şarkılarını söylemeleri emredilince efendilerinin bunu istemediğini söyleyerek kaçınmışlar. Dolayısıyla Lakedaimon'da hürün en hür, kölenin en köle olduğunu söyleyenler farkı iyi görmüşlerdir.
διὸ καί φασιν ὕστερον ἐν τῇ Θηβαίων εἰς τὴν Λακωνικὴν στρατείᾳ τοὺς ἁλισκομένους εἵλωτας κελευομένους ᾄδειν τὰ Τερπάνδρου καὶ Ἀλκμᾶνος καὶ Σπένδοντος τοῦ Λάκωνος παραιτεῖσθαι, φάσκοντας οὐκ ἐθέλειν τοὺς δεσποσύνους. ὥστε τοὺς λέγοντας, ἐν Λακεδαίμονι καὶ τὸν ἐλεύθερον μάλιστά ἐλεύθερον εἶναι καὶ τὸν δοῦλον μάλιστά δοῦλον, οὐ φαύλως τεθεωρηκέναι τὴν διαφοράν.
28.6Ben bu tür sertliklerin Spartalılara sonradan, özellikle büyük depremden sonra girdiğini düşünüyorum. Anlatıldığına göre o sırada helotlar Messenialılarla birlikte saldırmış, ülkeye çok büyük zarar vermiş, şehri çok büyük tehlikeye sokmuştu. Çünkü başka konulardaki yumuşaklığı ve adaletiyle karakterine —ki bunu tanrı da doğrulamıştır— hükmederek, krypteia gibi iğrenç bir işi Lykurgos'a yükleyemem.
τὰς μὲν οὖν τοιαύτας χαλεπότητας ὕστερον ἐγγενέσθαι τοῖς Σπαρτιάταις νομίζω, μάλιστά μετὰ τὸν μέγαν σεισμόν, ᾧ συνεπιθέσθαι τοὺς εἵλωτας μετὰ Μεσσηνίων ἱστοροῦσι, καὶ πλεῖστα κακὰ τὴν χώραν ἐργάσασθαι καὶ μέγιστον τῇ πόλει περιστῆσαι κίνδυνον. οὐ γὰρ ἂν ἔγωγε προσθείην Λυκούργῳ μιαρὸν οὕτω τῆς κρυπτείας ἔργον ἀπὸ τῆς ἄλλης αὐτοῦ πρᾳότητος καὶ δικαιοσύνης τεκμαιρόμενος τὸν τρόπον, ᾧ καὶ τὸ δαιμόνιον ἐπεμαρτύρησε.
29.129. Bölüm
En önemli kurallar alışkanlıkla yerleşince, yönetim yeterince büyüyüp kendini taşıyacak ve kendi başına koruyacak güce erişince, Lykurgos kanun koyuculuğunun güzelliğine ve büyüklüğüne hayran kalıp sevindi; Platon, tanrının da dünya meydana gelip ilk hareketini yapınca sevindiğini söyler. Kanunlar artık uygulanıp yolunda gidiyordu; o da insan öngörüsünün elinden geldiğince onları gelecek için ölümsüz ve değişmez bırakmak istedi.
κατειλημμένων δὲ τοῖς ἐθισμοῖς ἤδη τῶν κυριωτάτων ὑπʼ αὐτοῦ, καὶ τῆς πολιτείας ἐκτεθραμμένης ἱκανῶς καὶ δυναμένης φέρειν ἑαυτὴν καὶ σώζειν διʼ ἑαυτῆς, ὥσπερ ὁ Πλάτων φησὶν ἐπὶ τῷ κόσμῳ γενομένῳ καὶ κινηθέντι τὴν πρώτην κίνησιν εὐφρανθῆναι τὸν θεόν, οὕτως ἀγασθεὶς καὶ ἀγαπήσας τὸ τῆς νομοθεσίας κάλλος καὶ μέγεθος ἐν ἔργῳ γενομένης καὶ ὁδῷ βαδιζούσης, ἐπεθύμησεν, ὡς ἀνυστὸν ἐξ ἀνθρωπίνης προνοίας, ἀθάνατον αὐτὴν ἀπολιπεῖν καὶ ἀκίνητον εἰς τὸ μέλλον.
29.2Herkesi meclise topladı. Diğer işlerin şehrin saadeti ve aretē'si için ölçülü ve yeterli olduğunu söyledi; en önemli ve en büyük şeyi ise tanrıya danışmadan önce onlara açıklayamayacağını söyledi. Bu yüzden kendisi Delphoi'den dönene kadar mevcut kanunlara uymaları, hiçbir şeyi değiştirmemeleri, oynatmamaları gerekiyordu; dönünce tanrı ne uygun görürse onu yapacaktı.
συναγαγὼν οὖν ἅπαντας εἰς ἐκκλησίαν, τὰ μὲν ἄλλα μετρίως ἔχειν ἔφη καὶ ἱκανῶς πρὸς εὐδαιμονίαν καὶ ἀρετὴν τῆς πόλεως, ὃ δὲ κυριώτατόν ἐστι καὶ μέγιστον οὐκ ἂν ἐξενεγκεῖν πρότερον πρὸς αὐτοὺς ἢ χρήσασθαι τῷ θεῷ. δεῖν οὖν ἐκείνους ἐμμένειν τοῖς καθεστῶσι νόμοις καὶ μηδὲν ἀλλάσσειν μηδὲ μετακινεῖν ἕως ἐπάνεισιν ἐκ Δελφῶν αὐτός· ἐπανελθὼν γάρ ὅ τι ἂν τῷ θεῷ δοκῇ ποιήσειν.
29.3Herkes kabul edip gitmesini söyledi. Krallardan ve yaşlılardan, sonra öteki vatandaşlardan, Lykurgos dönene kadar mevcut yönetime bağlı kalacaklarına ve onu uygulayacaklarına dair yemin aldıktan sonra Delphoi'ye yola çıktı. Kâhinlik merkezine varıp tanrıya kurban kesti, kanunların şehrin saadeti ve aretē'si için güzel ve yeterli konulup konulmadığını sordu.
ὁμολογούντων δὲ πάντων καὶ κελευόντων βαδίζειν, ὅρκους λαβὼν παρὰ τῶν βασιλέων καὶ τῶν γερόντων, ἔπειτα παρὰ τῶν ἄλλων πολιτῶν, ἐμμενεῖν καὶ χρήσεσθαι τῇ καθεστώσῃ πολιτείᾳ μέχρις ἂν ἐπανέλθῃ ὁ Λυκοῦργος, ἀπῆρεν εἰς Δελφούς. παραγενόμενος δὲ πρὸς τὸ μαντεῖον καὶ τῷ θεῷ θύσας, ἠρώτησεν εἰ καλῶς οἱ νόμοι καὶ ἱκανῶς πρὸς εὐδαιμονίαν καὶ ἀρετὴν πόλεως κείμενοι τυγχάνουσιν.
29.4Tanrı, kanunların güzel konulduğunu ve Lykurgos'un yönetimini uygulayan şehrin en şerefli şehir olarak kalacağını söyledi. Lykurgos bu kehaneti yazıp Sparta'ya gönderdi. Sonra tanrıya yine kurban kesti, dostlarını ve oğlunu kucaklayıp vedalaştı; vatandaşlarını artık yeminden hiç çözmemeye, kendi hayatına orada isteyerek son vermeye karar verdi. Yaşamak isteyenin de durmak isteyenin de henüz vakti olan bir yaştaydı; çevresindekilerin işleri de saadet için yeterli görünüyordu.
ἀποκριναμένου δὲ τοῦ θεοῦ καὶ τοὺς νόμους καλῶς κεῖσθαι καὶ τὴν πόλιν ἐνδοξοτάτην διαμενεῖν τῇ Λυκούργου χρωμένην πολιτείᾳ, τὸ μάντευμα γραψάμενος εἰς Σπάρτην ἀπέστειλεν. αὐτὸς δὲ τῷ θεῷ πάλιν θύσας καὶ τοὺς φίλους ἀσπασάμενος καὶ τὸν υἱόν, ἔγνω μηκέτι τοῖς πολίταις ἀφεῖναι τὸν ὅρκον, αὐτοῦ δὲ καταλῦσαι τὸν βίον ἑκουσίως, ἡλικίας γεγονὼς ἐν ᾗ καὶ βιοῦν ἔτι καὶ πεπαῦσθαι βουλομένοις ὡραῖόν ἐστι, καὶ τῶν περὶ αὐτὸν ἱκανῶς πρὸς εὐδαιμονίαν ἔχειν δοκούντων.
29.5Yemeği bırakarak öldü. Çünkü devlet adamlarının ölümünün bile devlete yararsız, hayatlarının sonunun boş olmaması, aretē ve eylem hanesine yazılması gerektiğini düşünüyordu. En güzel işleri bitirmiş biri olarak sonu kendisi için gerçekten saadetinin tamamlanması olacak, ölümü de vatandaşlara hayatı boyunca hazırladığı güzel ve iyi şeylerin bekçisi olarak kalacaktı; çünkü onlar o dönene kadar yönetimi uygulamaya yemin etmişlerdi.
ἐτελεύτησεν οὖν ἀποκαρτερήσας, ἡγούμενος χρῆναι τῶν πολιτικῶν ἀνδρῶν μηδὲ τὸν θάνατον ἀπολίτευτον εἶναι μηδὲ ἀργὸν τὸ τοῦ βίου τέλος, ἀλλʼ ἐν ἀρετῆς μερίδι καὶ πράξεως γενόμενον. αὑτῷ τε γὰρ ἐξειργασμένῳ τὰ κάλλιστα τὴν τελευτὴν ὡς ἀληθῶς ἐπιτελείωσιν εἶναι τῆς εὐδαιμονίας, καὶ τοῖς πολίταις ὧν διὰ τοῦ βίου παρεσκεύασε καλῶν καὶ ἀγαθῶν φύλακα τὸν θάνατον ἀπολείψειν, ὀμωμοκόσι χρῆσθαι τῇ πολιτείᾳ μέχρις ἂν ἐκεῖνος ἐπανέλθῃ.
29.6Hesabında yanılmadı. Şehir, Lykurgos'un kanunlarını beş yüz yıl uygulayarak iyi düzeni ve şöhretiyle Yunanistan'da birinci olmuştur; ondan sonra Arkhidamos'un oğlu Agis'e kadar gelen on dört kraldan hiçbiri bu kanunları değiştirmemiştir. Eforluğun kurulması da yönetimi gevşetmedi, sıkılaştırdı; halktan yana gibi görünse de aristokrasiyi daha güçlü kıldı.
καὶ οὐ διεψεύσθη τῶν λογισμῶν τοσοῦτον ἐπρώτευσεν ἡ πόλις τῆς Ἑλλάδος εὐνομίᾳ, καὶ δόξῃ, χρόνον ἐτῶν πεντακοσίων τοῖς Λυκούργου χρησαμένη νόμοις, οὓς δεκατεσσάρων βασιλέων μετʼ ἐκεῖνον εἰς Ἆγιν τὸν Ἀρχιδάμου γενομένων οὐδεὶς ἐκίνησεν. ἡ γάρ τῶν ἐφόρων κατάστασις οὐκ ἄνεσις ἦν, ἀλλʼ ἐπίτασις τῆς πολιτείας, καὶ δοκοῦσα πρὸς τοῦ δήμου γεγονέναι σφοδροτέραν ἐποίησε τὴν ἀριστοκρατίαν.
30.130. Bölüm
Agis'in krallığı döneminde Sparta'ya ilk kez para girdi; parayla birlikte açgözlülük ve zenginlik hırsı da Lysandros yüzünden geldi. Lysandros kendisi paraya kapılmayan biri olmasına rağmen savaştan altın ve gümüş getirip Lykurgos'un kanunlarını ortadan kaldırarak vatanını zenginlik sevgisi ve lüksle doldurdu.
Ἄγιδος δὲ βασιλεύοντος εἰσερρύη νόμισμα πρῶτον εἰς τὴν Σπάρτην, καὶ μετὰ τοῦ νομίσματος πλεονεξία καὶ πλούτου ζῆλος ἐπέβη διὰ Λύσανδρον, ὃς αὐτὸς ὢν ἀνάλωτος ὑπὸ χρημάτων, ἐνέπλησε τὴν πατρίδα φιλοπλουτίας καὶ τρυφῆς, χρυσὸν καὶ ἄργυρον ἐκ τοῦ πολέμου καταγαγὼν καὶ τοὺς Λυκούργου καταπολιτευσάμενος νόμους.
30.2Bu kanunlar geçerliyken Sparta bir şehir yönetiminden çok alıştırma yapan bilge bir adamın hayatı gibiydi. Daha doğrusu şairlerin efsaneye göre Herakles'i deri ve sopayla dünyayı dolaşıp kanunsuz ve vahşi tiranları cezalandırırken anlatması gibi, şehir de tek bir skytale ve kaba bir üstlükle Yunanistan'a, onun rıza ve isteğiyle hükmeder, şehirlerdeki haksız yönetimleri ve tiranlıkları yıkar, savaşlarda hakemlik eder, iç karışıklıkları durdururdu. Çoğu zaman tek kalkan kımıldatmadan, yalnız bir elçi gönderirdi; herkes de ona, arıların beyleri görününce koşup sıraya dizilmesi gibi, hemen emredileni yapardı. Şehrin iyi düzeni ve adaleti bu kadar üstündü.
ὧν ἐπικρατούντων πρότερον οὐ πόλεως ἡ Σπάρτη πολιτείαν, ἀλλʼ ἀνδρὸς ἀσκητοῦ καὶ σοφοῦ βίον ἔχουσα, μᾶλλον δʼ, ὥσπερ οἱ ποιηταὶ τὸν Ἡρακλέα μυθολογοῦσι δέρμα καὶ ξύλον ἔχοντα τὴν οἰκουμένην ἐπιπορεύεσθαι, κολάζοντα τοὺς παρανόμους καὶ θηριώδεις τυράννους, οὕτως ἡ πόλις ἀπὸ σκυτάλης μιᾶς καὶ τρίβωνος ἄρχουσα τῆς Ἑλλάδος ἑκούσης καὶ βουλομένης, κατέλυε τὰς ἀδίκους δυναστείας καὶ τυραννίδας ἐν τοῖς πολιτεύμασι, καὶ πολέμους ἐβράβευε καὶ στάσεις κατέπαυε, πολλάκις οὐδʼ ἀσπίδα κινήσασα μίαν, ἀλλʼ ἕνα πέμψασα πρεσβευτήν, ᾧ πάντες εὐθὺς ἐποίουν τὸ προστασσόμενον, ὥσπερ αἱ μέλισσαι φανέντος ἡγεμόνος, συντρέχοντες καὶ κατακοσμούμενοι. τοσοῦτον περιῆν εὐνομίας τῇ πόλει καὶ δικαιοσύνης.
30.3Bu yüzden Lakedaimonluların itaat etmeyi bildiğini, yönetmeyi bilmediğini söyleyenlere ve Kral Theopompos'un sözünü övenlere şaşıyorum. Biri Sparta'nın kralları yönetmeye yetenekli olduğu için ayakta kaldığını söylediğinde Theopompos "Vatandaşları itaate yetenekli olduğu için" demiş. Oysa insanlar yönetmeye gücü yetmeyenleri dinlemeye katlanmaz; itaat, yöneticiden öğrenilir, çünkü iyi önder iyi takip etmeyi öğretir. At terbiyesi tekhnē'sinin sonucu nasıl uysal ve söz dinleyen bir at vermekse, krallık epistēmē'sinin işi de insanlara itaat kazandırmaktır. Ama Lakedaimonlular başkalarına itaatten de öte, onlar tarafından yönetilme ve onlara boyun eğme arzusu kazandırıyordu.
ὅθεν ἔγωγε θαυμάζω τῶν λεγόντων ὡς ἄρχεσθαι μὲν ᾔδεσαν, ἄρχειν δὲ οὐκ ἠπίσταντο Λακεδαιμόνιοι, καὶ τὸν Θεοπόμπου τοῦ βασιλέως ἐπαινούντων λόγον, ὅς, εἰπόντος τινὸς σώζεσθαι τὴν Σπάρτην διὰ τοὺς βασιλεῖς ἀρχικοὺς γεγονότας, μᾶλλον, εἶπε, διὰ τοὺς πολίτας πειθαρχικοὺς
ὄντας· οὐ γὰρ ἀκούειν ὑπομένουσι τῶν προστατεῖν μὴ δυναμένων, ἀλλʼ ἡ πειθαρχία μάθημα μέν ἐστιν τοῦ ἄρχοντος ἐμποιεῖ γάρ ὁ καλῶς ἄγων τὸ καλῶς ἕπεσθαι· καὶ καθάπερ ἱππικῆς τέχνης ἀποτέλεσμα πρᾷον ἵππον καὶ πειθήνιον παρασχεῖν, οὕτω βασιλικῆς ἐπιστήμης ἔργον ἀνθρώποις εὐπείθειαν ἐνεργάσασθαι, Λακεδαιμόνιοι δὲ οὐκ εὐπείθειαν, ἀλλʼ ἐπιθυμίαν ἐνειργάζοντο τοῖς ἄλλοις τοῦ ἄρχεσθαι καὶ ὑπακούειν αὐτοῖς.
30.5Onlardan gemi, para ya da ağır piyade değil, tek bir Spartalı komutan isterlerdi. Onu alınca da saygı ve korkuyla kullanırlardı. Sicilyalılar Gylippos'a, Khalkidikeliler Brasidas'a, Asya'da yaşayan bütün Yunanlar Lysandros, Kallikratidas ve Agesilaos'a böyle davrandı. Bu adamlara halkların ve yöneticilerin her yerdeki harmost'u ve itidal hocası derlerdi; bütün Sparta şehrini de terbiyeli hayatın ve düzenli yönetimin lalası ya da öğretmeni gibi görürlerdi.
ᾔτουν γάρ οὐ ναῦς οὐδὲ χρήματα παρʼ αὐτῶν οὐδὲ ὁπλίτας πέμποντες, ἀλλὰ ἕνα Σπαρτιάτην ἡγεμόνα· καὶ λαβόντες ἐχρῶντο μετὰ τιμῆς καὶ δέους, ὥσπερ Γυλίππῳ Σικελιῶται καὶ Βρασίδᾳ Χαλκιδεῖς, Λυσάνδρῳ δὲ καὶ Καλλικρατίδᾳ καὶ Ἀγησιλάῳ πάντες οἱ τὴν Ἀσίαν οἰκοῦντες Ἕλληνες, τοὺς μὲν ἄνδρας ἁρμοστὰς καὶ σωφρονιστὰς τῶν ἑκασταχοῦ δήμων καὶ ἀρχόντων ὀνομάζοντες, πρὸς δὲ σύμπασαν τὴν τῶν Σπαρτιατῶν πόλιν ὥσπερ παιδαγωγὸν ἢ διδάσκαλον εὐσχήμονος βίου καὶ τεταγμένης πολιτείας ἀποβλέποντες.
30.6Stratonikos da şaka yollu kanun koyarken bununla alay etmiş gibidir: Atinalılar gizem törenleri ve geçitler düzenlesin, Elisliler yarışmaları yönetsin, çünkü bunu en güzel onlar yapıyor; bunlar yanlış yaparsa da Lakedaimonlular dövülsün. Bu söz gülmek içindir. Ama Sokratesçi Antisthenes, Leuktra Savaşı'ndan sonra Thebailıların gururlandığını görünce, lalalarını dövdüğü için böbürlenen çocuklardan farkları olmadığını söylemiştir.
εἰς ὃ καὶ Στρατόνικος ἐπισκῶψαι δοκεῖ, μετὰ παιδιᾶς νομοθετῶν καὶ κελεύων Ἀθηναίους ἄγειν μυστήρια καὶ πομπάς, Ἠλείους δὲ ἀγωνοθετεῖν, ὡς κάλλιστα τοῦτο ποιοῦντας, Λακεδαιμονίους δέ, ἂν ἁμαρτάνωσιν οὗτοι, δέρεσθαι. καὶ τοῦτο μὲν εἴρηται χάριν τοῦ γελοίου· Ἀντισθένης δὲ ὁ Σωκρατικὸς ἀπὸ τῆς ἐν Λεύκτροις μάχης ὁρῶν τοὺς Θηβαίους μέγα φρονοῦντας, οὐδὲν αὐτοὺς ἔφη διαφέρειν παιδαρίων ἐπὶ τῷ συγκόψαι τὸν παιδαγωγὸν γαυριώντων.
31.131. Bölüm
Ama Lykurgos'un o zamanki asıl amacı şehri en çok halka önderlik eden bir şehir olarak bırakmak değildi. Tek insanın hayatı gibi bütün bir şehrin saadetinin de aretē'den ve kendi içindeki birlikten doğduğunu düşünüyordu. Her şeyi bu amaçla düzenledi ve uyumlu kıldı; vatandaşları hür, kendine yeten ve itidalli olup bu hâli en uzun süre korusunlar diye.
οὐ μὴν τοῦτό γε τῷ Λυκούργῳ κεφάλαιον ἦν τότε, πλείστων ἡγουμένην ἀπολιπεῖν τὴν πόλιν ἀλλʼ ὥσπερ ἑνὸς ἀνδρὸς βίῳ καὶ πόλεως ὅλης νομίζων εὐδαιμονίαν ἀπʼ· ἀρετῆς ἐγγίνεσθαι καὶ ὁμονοίας τῆς πρὸς αὑτήν, πρὸς τοῦτο συνέταξε καὶ συνήρμοσεν, ὅπως ἐλευθέριοι καὶ αὐτάρκεις γενόμενοι καὶ σωφρονοῦντες ἐπὶ πλεῖστον χρόνον διατελῶσι.
31.2Platon, Diogenes, Zenon ve bu konuda bir şey söylemeye girişip övülen herkes, yönetimin temeli olarak bunu aldı; ama onlar yalnız yazı ve söz bıraktı. O ise yazı ve söz değil, fiilen taklit edilemez bir yönetim ortaya koydu. Bilgenin sahip olduğu söylenen hâlin gerçekleşemeyeceğini varsayanlara bütün bir şehri felsefe yaparken gösterdi. Bu yüzden şöhrette Yunanlar arasında şimdiye kadar yönetimde bulunmuş herkesi haklı olarak aştı.
ταύτην καὶ Πλάτων ἔλαβε τῆς πολιτείας ὑπόθεσιν καὶ Διογένης καὶ Ζήνων καὶ πάντες ὅσοι τι περὶ τούτων ἐπιχειρήσαντες εἰπεῖν ἐπαινοῦνται, γράμματα καὶ λόγους ἀπολιπόντες μόνον, ὁ δὲ οὐ γράμματα καὶ λόγους, ἀλλʼ ἔργῳ πολιτείαν ἀμίμητον εἰς φῶς προενεγκάμενος, καὶ τοῖς ἀνύπαρκτον εἶναι τὴν λεγομένην περὶ τὸν σοφὸν διάθεσιν ὑπολαμβάνουσιν ἐπιδείξας ὅλην τὴν πόλιν φιλοσοφοῦσαν, εἰκότως ὑπερῆρε τῇ δόξῃ τοὺς πώποτε πολιτευσαμένους ἐν τοῖς Ἕλλησι.
31.3Aristoteles de bu yüzden, en büyük şereflere sahip olsa da Lakedaimon'da hak ettiğinden az şeref gördüğünü söyler. Çünkü bir tapınağı vardır, her yıl bir tanrı gibi ona kurban kesilir. Kalıntıları eve getirildiğinde mezarına yıldırım düştüğü de anlatılır. Bu, ünlüler arasından başka kimsenin başına kolay gelmemiş, yalnız sonradan Makedonya'da Arethusa yakınlarında ölüp gömülen Euripides'in başına gelmiştir. Bu yüzden, en tanrısever ve en dindar adamın başına daha önce gelenin, ölümünden sonra yalnız onun başına gelmesi Euripides'i sevenler için büyük bir savunma ve tanıklıktır.
διʼ ὅπερ καὶ Ἀριστοτέλης ἐλάττονας σχεῖν φησι τιμὰς ἢ προσῆκον ἦν αὐτὸν ἔχειν ἐν Λακεδαίμονι, καίπερ ἔχοντα τὰς μεγίστας. ἱερόν τε γάρ ἐστιν αὐτοῦ, καὶ θύουσι καθʼ ἕκαστον ἐνιαυτὸν ὡς θεῷ. λέγεται δὲ καὶ τῶν λειψάνων αὐτοῦ κομισθέντων οἴκαδε κεραυνὸν εἰς τὸν τάφον κατασκῆψαι· τοῦτο δὲ οὐ ῥᾳδίως ἑτέρῳ τινὶ τῶν ἐπιφανῶν πλὴν Εὐριπίδῃ συμπεσεῖν ὕστερον, τελευτήσαντι καὶ ταφέντι τῆς Μακεδονίας περὶ Ἀρέθουσαν. ὥστε ἀπολόγημα καὶ μαρτύριον μέγα εἶναι τοῖς ἀγαπῶσι τὸν Εὐριπίδην τὸ μόνῳ συμπεσεῖν αὐτῷ μετὰ τελευτὴν ἃ τῷ θεοφιλεστάτῳ καὶ ὁσιωτάτῳ πρότερον συνέπεσε.
31.4Bazıları Lykurgos'un Kirrha'da öldüğünü söyler; Apollothemis, Elis'e götürülüp orada öldüğünü söyler; Timaios ile Aristoksenos ise Girit'te ömrünü bitirdiğini söyler. Aristoksenos, Giritlilerin Pergamia'da yabancılar yolu yakınında onun mezarını gösterdiğini de söyler. Antioros adında tek oğul bıraktığı, onun da çocuksuz ölmesiyle soyunun tükendiği anlatılır.
τελευτῆσαι δὲ τὸν Λυκοῦργον οἱ μὲν ἐν Κίρρᾳ λέγουσιν, Ἀπολλόθεμις δὲ εἰς Ἦλιν κομισθέντα, Τίμαιος δὲ καὶ Ἀριστόξενος ἐν Κρήτῃ καταβιώσαντα καὶ τάφον Ἀριστόξενος αὐτοῦ δείκνυσθαὶ φησιν ὑπὸ Κρητῶν τῆς Περγαμίας περὶ τὴν ξενικὴν ὁδόν. υἱὸν δὲ λέγεται μονογενῆ καταλιπεῖν Ἀντίωρον οὗ τελευτήσαντος ἀτέκνου τὸ γένος ἐξέλιπεν.
31.5Dostları ve yakınları uzun süre devam eden bir ardıllık ve toplantı düzeni kurdular; toplandıkları günlere Lykurgidai adını verdiler. Hipparkhos'un oğlu Aristokrates, Lykurgos'un Girit'te ölmesi üzerine yabancı dostlarının bedenini yakıp küllerini denize savurduklarını söyler; bunu kendisi rica etmiş, kalıntıları Lakedaimon'a götürülürse Spartalıların onun döndüğünü, yeminlerin bozulduğunu söyleyerek yönetimi değiştirmelerinden çekinmiştir. Lykurgos hakkında söyleneceklerin hepsi bu kadar.
οἱ δ’ ἑταῖροι καὶ οἰκεῖοι διαδοχήν τινα καὶ σύνοδον ἐπὶ πολλοὺς χρόνους διαμείνασαν κατέστησαν, καὶ τὰς ἡμέρας ἐν αἷς συνήρχοντο Λυκουργίδας προσηγόρευσαν. Ἀριστοκράτης δὲ ὁ Ἱππάρχου φησὶ τοὺς ξένους τοῦ Λυκούργου τελευτήσαντος ἐν Κρήτῃ καῦσαι τὸ σῶμα καὶ διασπεῖραι τὴν τέφραν εἰς τὴν θάλατταν, αὐτοῦ δεηθέντος καὶ φυλαξαμένου μή ποτε ἄρα τῶν λειψάνων εἰς Λακεδαίμονα κομισθέντων, ὡς ἐπανήκοντος αὐτοῦ καὶ τῶν ὅρκων λελυμένων, μεταβάλωσι τὴν πολιτείαν. ταῦτα μὲν οὖν περὶ τοῦ Λυκούργου.