İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Paralel Hayatlar: Lykurgos ile Numa'nın Karşılaştırması

Λυκούργου καὶ Νομᾶ σύγκρισις

1.11. Bölüm

Numa ile Lykurgos'un hayatlarını anlattık. İkisi önümüzde durduğuna göre, zor bir iş olsa da aralarındaki farkları bir araya getirmekten çekinmemek gerekir. Ortak yanları işlerinden bellidir: İtidalleri, dindarlıkları, devlet adamlığı, terbiyeye verdikleri önem, kanun koyuculuklarının başlangıcını tanrılardan almaları. Her birinin kendine özgü güzellikleri arasında ise ilk sırada Numa için krallığı kabul etmesi, Lykurgos için krallığı bırakması gelir.

1.1

ἀλλʼ ἐπεὶ τὸν Νομᾶ καὶ Λυκούργου διεληλύθαμεν βίον, ἐκκειμένων ἀμφοῖν, εἰ καὶ χαλεπὸν ἔργον, οὐκ ἀποκνητέον συναγαγεῖν τὰς διαφοράς, αἱ μὲν γὰρ κοινότητες ἐπιφαίνονται ταῖς πράξεσιν, οἷον ἡ σωφροσύνη τῶν ἀνδρῶν, ἡ εὐσέβεια, τὸ πολιτικόν, τὸ παιδευτικόν, τὸ μίαν ἀρχὴν παρὰ τῶν θεῶν ἀμφοτέρους λαβεῖν τῆς νομοθεσίας· τῶν δὲ ἰδίᾳ ἑκατέρου καλῶν πρῶτόν ἐστι Νομᾷ μὲν ἡ παράληψις τῆς βασιλείας, Λυκούργῳ δὲ ἡ παράδοσις.

1.2Biri istemeden aldı, öteki elinde tutarken verdi. Birini başkaları, sıradan bir yabancıyken başlarına geçirdi; öteki kendini kralken sıradan bir vatandaş yaptı. Krallığı adaletle kazanmak güzeldir, adaleti krallığa üstün tutmak da güzeldir. Aretē birini krallığa layık görülecek kadar şerefli, ötekini krallığı küçümseyecek kadar büyük kılmıştır.

1.2

ὁ μὲν γὰρ οὐκ αἰτῶν ἔλαβεν, ὁ δὲ ἔχων ἀπέδωκε. καὶ τὸν μὲν ἕτεροι κύριον αὑτῶν κατέστησαν ἰδιώτην καὶ ξένον ὄντα, ὁ δὲ αὐτὸς αὑτὸν ἰδιώτην ἐκ βασιλέως ἐποίησε. καλὸν μὲν οὖν τὸ κτήσασθαι δικαιοσύνῃ τὴν βασιλείαν, καλὸν δὲ τὸ προτιμῆσαι τὴν δικαιοσύνην τῆς βασιλείας, ἡ γὰρ ἀρετὴ τὸν μὲν οὕτως ἔνδοξον κατέστησεν ὥστε βασιλείας ἀξιωθῆναι, τὸν δὲ οὕτω μέγαν ἐποίησεν ὥστε βασιλείας καταφρονῆσαι.

1.3İkinci olarak, lir akort eden müzisyenler gibi biri gevşek ve lüks içindeki Sparta'yı gerdi, öteki Roma'nın aşırı gergin sertliğini gevşetti; işin zorluğu ise Lykurgos'tadır. Çünkü vatandaşlarını zırhlarını çıkarıp kılıçlarını bırakmaya değil, altını ve gümüşü bırakmaya, pahalı yatakları ve sofraları atmaya ikna etti. Onları savaşlardan vazgeçip bayram etmeye ve kurban kesmeye değil, sofraları ve içki toplantılarını bırakıp silahlar ve güreş alanlarında çalışmaya, kendilerini yormaya ikna etti.

1.3

δεύτερον τοίνυν, ἐπεὶ καθάπερ ἁρμονικοὶ λύρας, ὁ μὲν ἐκλελυμένην καὶ τρυφῶσαν ἐπέτεινε τὴν Σπάρτην, ὁ δὲ τῆς Ῥώμης τὸ σφοδρὸν ἀνῆκε καὶ σύντονον, ἡ μὲν χαλεπότης τοῦ ἔργου τῷ Λυκούργῳ πρόσεστιν. οὐ γὰρ θώρακας ἐκδῦναι καὶ ξίφη τοὺς πολίτας καταθέσθαι ἔπειθεν, ἀλλὰ χρυσὸν καὶ ἄργυρον ἀφεῖναι καὶ στρωμνὰς ἐκβαλεῖν πολυτελεῖς καὶ τραπέζας, οὐδὲ παυσαμένους πολέμων ἑορτάζειν καὶ θύειν, ἀλλὰ δεῖπνα καὶ πότους ἐάσαντας ἐν τοῖς ὅπλοις καὶ ταῖς παλαίστραις διαπονεῖσθαι καὶ ἀσκεῖν.

1.4Bu yüzden biri iyi niyet ve saygı görerek herkesi ikna edip her şeyi yaptı; öteki tehlikeye girip taşlanarak zorla galip geldi. Ama Numa'nın Musa'sı yumuşak ve insancıldır; vatandaşları ölçüsüz ve kızgın ahlaklarından barışa ve adalete yöneltip yatıştırdı. Helotlara yapılanları, o en vahşi ve kanunsuz işi, Lykurgos'un yönetimine katmak zorunda kalırsak, Numa'nın çok daha Yunanlara yaraşır bir kanun koyucu olduğunu söyleyeceğiz. Çünkü o, köle olduğu kabul edilenlere bile, Saturnalia'da efendileriyle birlikte yemeğe oturmaya alıştırarak hürriyet şerefini tattırmıştır. Bunun da Numa'nın âdetlerinden biri olduğu söylenir; yıllık ürünlerin keyfine birlikte çalışanları da ortak etmiştir. Bazıları ise bunun Kronos çağındaki eşitliğin bir hatırası olarak korunduğunu anlatır; o çağda hiç kimse köle ya da efendi sayılmaz, herkes akraba ve eşit görülürdü.

1.4

ὅθεν ὁ μὲν διʼ εὐνοίας καὶ τιμῆς ἅπαντα πείθων ἔπραξεν, ὁ δε κινδυνεύων καὶ βαλλόμενος μόγις ἐπεκράτησεν· ἥμερος μέντοι καὶ φιλάνθρωπος ἡ τοῦ Νομᾶ μοῦσα πρὸς εἰρήνην καὶ δικαιοσύνην μεθαρμοσαμένου καὶ καταπραΰναντος ἐξ ἀκρατῶν καὶ διαπύρων ἠθῶν τοὺς πολίτας. εἰ δὲ καὶ τὸ περὶ τοὺς Εἵλωτας ἀναγκάσει τις ἡμᾶς εἰς τὴν Λυκούργου θέσθαι πολιτείαν,

1.5

ὠμότατον ἔργον καὶ παρανομώτατον, μακρῷ τινι τὸν Νομᾶν ἑλληνικώτερον γεγονέναι νομοθέτην φήσομεν, ὅς γε καὶ τοὺς ὡμολογημένους δούλους ἔγευσε τιμῆς ἐλευθέρας, ἐν τοῖς Κρονίοις ἑστιᾶσθαι μετὰ τῶν δεσποτῶν ἀναμεμιγμένους ἐθίσας. καὶ γὰρ τοῦτο τῶν Νομᾶ πατρίων ἓν εἶναι λέγουσιν, ἐπὶ τὰς τῶν ἐτησίων ἀπολαύσεις καρπῶν τοὺς συνεργοὺς παραλαμβάνοντος, ἔνιοι δὲ τοῦτο ὑπόμνημα τῆς Κρονικῆς ἐκείνης ἰσονομίας ἀποσώζεσθαι μυθολογοῦσιν, ὡς μηδενὸς δούλου μηδὲ δεσπότου, πάντων δὲ συγγενῶν καὶ ἰσοτίμων νομιζομένων.

2.12. Bölüm

Genel olarak ikisinin de halkı kendine yeterliliğe ve itidale aynı şekilde yönelttiği görülüyor. Öteki aretē'ler arasında ise biri daha çok cesareti, öteki adaleti sevmiştir. Meğer ki her birinin yönetiminin temelindeki tabiat ve alışkanlık aynı olmadığı için farklı hazırlık gerekmiş olsun.

2.1

ὅλως δὲ φαίνονται πρὸς τὴν αὐτάρκειαν ἀμφότεροι καὶ σωφροσύνην ὁμοίως ἄγοντες τὰ πλήθη, τῶν δὲ ἄλλων ἀρετῶν ὁ μὲν τὴν ἀνδρείαν μᾶλλον, ὁ δὲ τὴν δικαιοσύνην ἠγαπηκώς· εἰ μὴ νὴ Δία διὰ τὴν ὑποκειμένην τῶν πολιτευμάτων ἑκατέρου φύσιν ἢ συνήθειαν, οὐχ ὁμοίαν οὖσαν, ἀνομοίας ἔδει παρασκευῆς.

2.2Çünkü Numa savaşa korkaklıktan son vermedi, haksızlık etmemek için son verdi; Lykurgos da haksızlık etmek için savaşçı yetiştirmedi, haksızlığa uğramamak için yetiştirdi. İkisi de vatandaşlarda bulunan aşırılıkları kaldırıp eksiklikleri tamamlamaya çalıştıkları için büyük değişiklikler yapmak zorunda kaldılar.

2.2

οὔτε γὰρ Νομᾶς διὰ δειλίαν κατέλυσε τὸ πολεμεῖν, ἀλλʼ ἐπὶ τῷ μὴ ἀδικεῖν, οὔτε Λυκοῦργος εἰς ἀδικίαν κατεσκεύασε πολεμικούς, ἀλλʼ ὑπὲρ τοῦ μὴ ἀδικεῖσθαι. τὰς οὖν ὑπερβολὰς ἀφαιροῦντες ἀμφότεροι καὶ τὰς ἐνδείας ἀναπληροῦντες τῶν ὑπαρχόντων περὶ τοὺς πολίτας, ἠναγκάζοντο μεγάλαις χρῆσθαι μεταβολαῖς.

2.3Yönetim düzenine ve bölünmesine gelince, Numa'nınki tamamen halka dönük ve kitleye hoş görünen bir düzendi; kuyumcu, flütçü ve ayakkabıcılardan karışık, rengârenk bir halk ortaya koyuyordu. Lykurgos'unki ise sert ve aristokratikti; kaba işleri kölelerin ve yabancıların ellerine bırakmış, vatandaşları kalkana ve mızrağa toplamıştı. Onlar savaşın zanaatkârları, Ares'in hizmetkârlarıydı; yöneticilere itaat etmek ve düşmanı yenmek dışında hiçbir şey bilmez, hiçbir şeyle uğraşmazlardı.

2.3

καὶ μὴν τῆς τε διατάξεως καὶ τῆς διαιρέσεως τῶν πολιτευμάτων ὀχλικὴ μὲν ἀκράτως ἡ τὸν Νομᾶ καὶ θεραπευτικὴ τὸν πλήθους, ἐκ χρυσοχόων καὶ αὐλητῶν καὶ σκυτοτόμων συμμιγῆ τινα καὶ παμποίκιλον ἀποφαίνοντος δῆμον, αὐστηρὰ δὲ ἡ Λυκούργειος καὶ ἀριστοκρατική, τὰς μὲν βαναύσους ἀποκαθαίρουσα τέχνας εἰς οἰκετῶν καὶ μετοίκων χεῖρας αὐτοὺς δὲ τοὺς πολίτας εἰς τὴν ἀσπίδα καὶ τὸ δόρυ συνάγουσα, πολέμου χειροτέχνας καὶ θεράποντας Ἄρεως ὄντας, ἄλλο δὲ οὐδὲν εἰδότας οὐδὲ μελετῶντας ἢ πείθεσθαι τοῖς ἄρχουσι καὶ κρατεῖν τῶν πολεμίων.

2.4Hürlerin para kazanmasına da izin verilmezdi ki bütünüyle ve tek seferde hür olsunlar. Parayla ilgili işler, yemek ve sofra hizmeti gibi kölelere ve helotlara bırakılmıştı. Numa ise böyle bir ayrım yapmadı; askerî açgözlülüğe son verdi, ama başka kazançları yasaklamadı, bu tür eşitsizliği de düzeltmedi. Zenginliğin sınırsız ilerlemesine izin verdi, şehre sızıp biriken büyük yoksulluğu da önemsemedi. Oysa daha başta, henüz büyük bir eşitsizlik yokken, hayatlar hâlâ eşit ve birbirine benzerken Lykurgos gibi açgözlülüğe karşı durmalı, ondan gelecek zararlardan korunmalıydı. Bu zararlar küçük olmamış, sonradan olan en çok ve en büyük kötülüklerin tohumu ve başlangıcı olmuştur.

2.4

οὐδὲ γὰρ χρηματίζεσθαι τοῖς ἐλευθέροις ἐξῆν, ἵνα ἐλεύθεροι παντελῶς καὶ καθάπαξ ὦσιν, ἀλλʼ ἦν ἡ περὶ τὰ χρήματα κατασκευὴ δεδομένη δούλοις καὶ Εἵλωσιν, ὥσπερ ἡ περὶ τὸ δεῖπνον καὶ ὄψον διακονία. Νομᾶς δὲ οὐδὲν διέκρινε τοιοῦτον, ἀλλὰ τὰς μὲν στρατιωτικὰς ἔπαυσε πλεονεξίας, τὸν δὲ ἄλλον οὐκ ἐκώλυσε χρηματισμόν, οὐδὲ τὴν τοιαύτην κατεστόρεσεν ἀνωμαλίαν,

2.5

ἀλλὰ καὶ πλούτῳ προϊέναι μέχρι παντὸς ἐφῆκε, καὶ πενίας πολλῆς ἀθροιζομένης καὶ ὑπορρεούσης εἰς τὴν πόλιν ἠμέλησε, δέον εὐθὺς ἐν ἀρχῇ, μηδέπω πολλῆς μηδὲ μεγάλης ἀνισότητος οὔσης, ἀλλʼ ἔτι τοῖς βίοις ὁμαλῶν καὶ παραπλησίων ὄντων, ἐνστῆναι πρὸς τὴν πλεονεξίαν, ὥσπερ Λυκοῦργος, καὶ φυλάξασθαι τὰς ἀπʼ αὐτῆς βλάβας, οὐ μικρὰς γενομένας, ἀλλὰ τῶν πλείστων καὶ μεγίστων κακῶν, ὅσα συνηνέχθη, σπέρμα καὶ ἀρχὴν παρασχούσας.

2.6Bana kalırsa toprak yeniden dağıtımı ne yapıldığı için Lykurgos'u ne de yapılmadığı için Numa'yı suçlanacak duruma sokar. Çünkü bu eşitlik birine yönetiminin temelini ve dayanağını verdi. Ötekini ise toprak paylaşımı yeni olduğu için başka bir dağıtım yapmaya ya da büyük olasılıkla yerinde duran ilk paylaşımı oynatmaya zorlayan bir şey yoktu.

2.6

ὁ δὲ τῆς γῆς ἀναδασμὸς οὔτε τὸν Λυκοῦργον, ἐμοὶ δοκεῖν, ποιεῖ ψεκτὸν γενόμενος οὔτε τὸν Νομᾶν μὴ γενόμενος, τῷ μὲν γὰρ ἕδραν καὶ κρηπῖδα τῆς πολιτείας ἡ ἰσότης αὕτη παρέσχε, τὸν δὲ προσφάτου τῆς κληρουχίας οὔσης οὐδὲν ἤπειγεν ἄλλον ἐμβαλεῖν ἀναδασμὸν οὐδὲ κινεῖν τὴν πρώτην νέμησιν, ὡς εἰκός ἐστι, κατὰ χώραν μένουσαν.

3.13. Bölüm

Evlilik ve çocuk yapmadaki ortaklık konusunda ikisi de erkeklere doğru ve toplumsal bir anlayışla kıskanmamayı kazandırmıştı, ama her bakımdan aynı yere varmadılar. Romalı erkek yeterince çocuk yetiştirdiyse, çocuk isteyen başka biri ikna ettiğinde karısından vazgeçer, onu vermeye ve geri almaya hakkı olurdu. Lakonlu ise karısı evinde kalır, evlilik baştaki haklarıyla sürerken ikna edene çocuk için ortaklık payı verirdi.

3.1

τῆς δὲ περὶ τοὺς γάμους καὶ τὰς τεκνώσεις κοινωνίας τὸ ἀζηλότυπον ὀρθῶς καὶ πολιτικῶς ἐμποιοῦντες ἀμφότεροι τοῖς ἀνδράσιν οὐ κατὰ πᾶν εἰς τοῦτο συνηνέχθησαν, ἀλλʼ ὁ Ῥωμαῖος μὲν ἀνὴρ ἱκανῶς ἔχων παιδοτροφίας, ὑφʼ ἑτέρου δὲ πεισθεὶς δεομένου τέκνων, ἐξίστατο τῆς γυναικός, ἐκδόσθαι καὶ μετεκδόσθαι κύριος ὑπάρχων, ὁ δὲ Λάκων, οἴκοι τῆς γυναικὸς οὔσης παρʼ αὐτῷ καὶ τοῦ γάμου μένοντος ἐπὶ τῶν ἐξ ἀρχῆς δικαίων, μετεδίδου τῷ πείσαντι τῆς κοινωνίας εἰς τέκνωσιν.

3.2Söylendiği gibi birçokları, güzel ve iyi çocuklar doğacağını düşündükleri kişileri kendileri davet edip evlerine alırdı. Bu âdetlerin farkı nedir? Spartalılarınki, çoğu insanı kıskançlıkla kavuran ve altüst eden şeylere karşı eşine dair güçlü ve katıksız bir duygusuzluk; Romalılarınkiyse utangaç bir alçakgönüllülük gibi, nişanı örtü olarak kullanan ve ortaklığın katlanılmasının zorluğunu itiraf eden bir tutum değil mi?

3.2

πολλοὶ δέ, ὥσπερ εἴρηται, καὶ παρακαλοῦντες εἰσῆγον ἐξ ὧν ἂν ἐδόκουν μάλιστα παῖδας εὐειδεῖς καὶ ἀγαθοὺς γενέσθαι, τίς οὖν ἡ διάκρισις τῶν ἐθισμῶν; ἢ ταῦτα μὲν ἰσχυρὰ καὶ ἄκρατος ἀπάθεια πρὸς γαμετὴν καὶ τὰ ταράττοντα καὶ κατακαίοντα ζηλοτυπίαις τοὺς πολλούς, ἐκεῖνα δὲ ὥσπερ αἰσχυνομένη ἀτυφία τίς, παρακάλυμμα τὴν ἐγγύην ἐφελκομένη καὶ τὸ δυσκαρτέρητον ἐξομολογουμένη τῆς κοινωνίας;

3.3Genç kızların korunmasında ise Numa daha da ileri gitmiş, onları kadınlığa ve edebe yaraşır bir terbiyeye bağlamıştır. Lykurgos'un düzeni ise büsbütün açık saçıktır, kadınlıkla da ilgisi yoktur; bu yüzden şairlerin diline düşmüştür. İbykos Spartalı kızlara "uyluğunu gösterenler" der; Euripides de onları "erkek delisi" diye kınar:

Gençlerle birlikte evi bırakıp giderler, uylukları çıplak, entarileri salık.

3.3

ἔτι δὲ μᾶλλον ἡ περὶ τὰς παρθένους φυλακὴ κατέσταλται τῷ Νομᾷ πρὸς τὸ θῆλυ καὶ κόσμιον ἡ δὲ τοῦ Λυκούργου παντάπασιν ἀναπεπταμένη καὶ ἄθηλυς οὖσα τοῖς ποιηταῖς λόγον παρέσχηκε. φαινομηρίδας τε γὰρ αὐτὰς ἀποκαλοῦσιν, ὡς Ἴβυκος, καὶ ἀνδρομανεῖς λοιδοροῦσιν, ὡς Εὐριπίδης, λέγων· αἳ σὺν νέοισιν ἐξερημοῦσιν δόμους γυμνοῖσι μηροῖς καὶ πέπλοις ἀνειμένοις.

3.4Gerçekten de kızların entarisinin etekleri alttan dikili değildi; yürürken açılır, bütün uyluğu ortaya çıkarırdı. Sophokles bu durumu şu dizelerde pek açık anlatır:

ve o taze kız, Hermione, kuşaksız entarisi hâlâ çıplak uyluğunun çevresinde açılıp kapanan.

3.4

τῷ γὰρ ὄντι τοῦ παρθενικοῦ χιτῶνος αἱ πτέρυγες οὐκ ἦσαν συνερραμμέναι κάτωθεν, ἀλλʼ ἀνεπτύσσοντο καὶ συνανεγύμνουν ὅλον ἐν τῷ βαδίζειν τὸν μηρόν. καὶ σαφέστατα τὸ γινόμεοον εἴρηκε Σοφοκλῆς ἐν τούτοις· καὶ τὰν νέορτον, ἇς ἔτʼ ἄστολος χιτὼν θυραῖον ἀμφὶ μηρὸν πτύσσεται, Ἑρμιόναν.

3.5Bu yüzden Spartalı kadınların daha cüretli olduklarını, hele kocalarına karşı erkekçe davrandıklarını söylerler: Evlerinde mutlak hâkimdiler, kamu işlerinde de en önemli meseleler hakkında görüş bildirip açıkça söz alırlardı. Numa ise kadınların, Romulus'tan beri kaçırılmalarına karşılık gördükleri itibarı ve kocaları nezdindeki saygınlıklarını korudu; ama onlara büyük bir hayâ duygusu yükledi, başkalarının işine karışmalarını önledi, ayık kalmayı öğretti, susmaya alıştırdı. Şaraba hiç el sürmezler, en gerekli konularda bile kocaları yanlarında olmadan konuşmazlardı.

3.5

διὸ καὶ θρασύτεραι λέγονται γενέσθαι καὶ πρὸς αὐτοὺς πρῶτον ἀνδρώδεις τοὺς ἄνδρας, ἅτε δὴ τῶν μὲν οἴκων ἄρχουσαι κατὰ κράτος, ἐν δὲ τοῖς δημοσίοις πράγμασι καὶ γνώμης μεταλαμβάνουσαι καὶ παρρησίας περὶ τῶν μεγίστων, ὁ δὲ Νομᾶς ταῖς γαμεταῖς τὸ μὲν ἀξίωμα καὶ τὴν τιμὴν ἐτήρησε πρὸς τοὺς ἄνδρας, ἣν εἶχον ἀπὸ Ῥωμύλου θεραπευόμεναι διὰ τὴν ἁρπαγήν, αἰδῶ δὲ πολλὴν ἐπέστησεν αὐταῖς καὶ πολυπραγμοσύνην ἀφεῖλε καὶ νήφειν ἐδίδαξε καὶ σιωπᾶν εἴθισεν, οἴνου μὲν ἀπεχομένας τὸ πάμπαν, λόγῳ δὲ μηδὲ ὑπὲρ τῶν ἀναγκαίων ἀνδρὸς ἄνευ χρωμένας.

3.6Bir gün bir kadın forumda kendi davasını savununca senatonun, bu olayın şehir için neye işaret ettiğini sormak üzere tanrıya başvurduğu anlatılır. Kadınların genel olarak söz dinlerliğine ve yumuşak huyluluğuna en büyük kanıt da, daha kötülerinin hatırlanmasıdır. Bizde tarihçiler, iç savaşta kan dökenlerin, kardeşlerine savaş açanların, babasını ya da annesini kendi eliyle öldürenlerin ilklerini nasıl kaydederlerse,

3.6

λέγεται γοῦν ποτε γυναικὸς εἰπούσης δίκην ἰδίαν ἐν ἀγορᾷ πέμψαι τὴν σύγκλητον εἰς θεοῦ, πυνθανομένην τίνος ἄρα τῇ πόλει σημεῖον εἴη τὸ γεγενημένον. καὶ τῆς ἄλλης εὐπειθείας καὶ πρᾳότητος αὐτῶν μέγα τεκμήριον ἡ μνήμη τῶν χειρόνων. ὡς γὰρ παρʼ ἡμῖν οἱ ἱστορικοὶ γράφουσι τοὺς πρώτους ἢ φόνον ἐμφύλιον ἐργασαμένους ἢ πολεμήσαντας ἀδελφοῖς ἢ πατρὸς αὐτόχειρας ἢ μητρὸς γενομένους,

3.7Romalılar da karısını boşayan ilk kişinin Spurius Carvilius olduğunu, Roma'nın kuruluşundan iki yüz otuz yıl sonra yaşandığını ve o zamana dek böyle bir şey görülmediğini; kaynanası Gegania ile kavga eden ilk kadının da, Tarquinius Superbus'un krallığı sırasında, Pinarius'un karısı Thalaea olduğunu hatırlarlar. Kanun koyucu evliliği işte bu kadar güzel ve düzgün bir yola koymuştu.

3.7

οὕτω Ῥωμαῖοι μνημονεύουσιν ὅτι πρῶτος μὲν ἀπεπέμψατο γυναῖκα Σπόριος Καρβίλιος, μετὰ τὴν Ῥώμης κτίσιν ἔτεσι τριάκοντα καὶ διακοσίοις οὐδενὸς τοιούτου γεγονότος, πρώτη δὲ γυνὴ Πιναρίου Θαλαία τοὔνομα διηνέχθη πρὸς ἑκυρὰν αὑτῆς Γεγανίαν Ταρκυνίου Σουπέρβου βασιλεύοντος, οὕτω καλῶς καὶ κοσμίως τεταγμένα τὰ τῶν γάμων ἦν ὑπὸ τοῦ νομοθέτου. # Bölüm 4

4.14. Bölüm

Kızların evlendirilme yaşı da onların genel yetiştirilişiyle uyumludur. Lykurgos kızları olgunlaşıp istekleri uyanınca gelin ediyordu. Böylece birleşme, tabiat artık onu istediği için, tabiata aykırı bir zorlamadan doğan nefret ve korku yerine sevginin ve dostluğun başlangıcı olacak; bedenleri de gebeliği ve doğum sancılarını taşıyacak güce erişmiş bulunacaktı. Çünkü ona göre kızlar çocuk doğurmaktan başka bir şey için evlenmiyordu. Romalılar ise on iki yaşında, hatta daha küçük kızları evlendiriyordu; böylece hem bedenlerinin hem de karakterlerinin kocaları için tertemiz ve el değmemiş kalacağını düşünüyorlardı.

4.1

τῇ δὲ ἄλλῃ τῶν παρθένων ἀγωγῇ καὶ τὰ περὶ τὰς ἐκδόσεις ὁμολογεῖ, τοῦ μὲν Λυκούργου πεπείρους καὶ ὀργώσας νυμφεύοντος, ὅπως ἥ τε ὁμιλία, δεομένης ἤδη τῆς φύσεως, χάριτος ᾖ καὶ φιλίας ἀρχὴ μᾶλλον ἢ μίσους καὶ φόβου παρὰ φύσιν βιαζομένων καὶ τὰ σώματα ῥώμην ἔχῃ πρός τὸ τὰς κυήσεις ἀναφέρειν καὶ τὰς ὠδῖνας, ὡς ἐπʼ οὐδέν ἄλλο γαμουμένων ἢ τὸ τῆς τεκνώσεως ἔργον, τῶν δὲ Ῥωμαίων δωδεκαετεῖς καὶ νεωτέρας ἐκδιδόντων οὕτω γὰρ ἂν μάλιστα καὶ τὸ σῶμα καὶ τὸ ἦθος καθαρὸν καὶ ἄθικτον ἐπὶ τῷ γαμοῦντι γίνεσθαι.

4.2Demek ki birinin yolu çocuk doğurmak bakımından tabiata, ötekininki birlikte yaşamak bakımından ahlaka daha uygundur.

Ne var ki çocukların gözetimi, sürüler hâlinde bir arada yetiştirilmeleri, eğitilmeleri ve bir arada yaşamaları, yemeklerinin, jimnastiklerinin, oyunlarının düzeni bakımından Lykurgos, Numa'yı rastgele bir kanun koyucudan üstün göstermiyor. Numa gençlerin yetiştirilmesini babaların isteğine ya da ihtiyacına bırakmıştı:

4.2

δῆλον οὖν ὅτι τὸ μὲν φυσικώτερον πρὸς τέκνωσιν, τὸ δὲ ἠθικώτερον πρός συμβίωσιν. ἀλλὰ μὴν ἐπιστασίαις τε παίδων καὶ συναγελασμοῖς καὶ παιδαγωγίαις καὶ κοινωνίαις, περί τε δεῖπνα καὶ γυμνάσια καὶ παιδιὰς αὐτῶν ἐμμελείαις καὶ διακοσμήσεσιν, οὐδέν τι τοῦ προστυχόντος νομοθέτου βελτίονα τὸν Νομᾶν ὁ Λυκοῦργος ἀποδείκνυσιν, ἐπὶ ταῖς τῶν πατέρων ποιησάμενον ἐπιθυμίαις ἢ χρείαις τὰς τῶν νέων ἀγωγάς,

4.3Biri oğlunu çiftçi yapmak ister, öteki gemi yapımcılığı, demircilik ya da aulos çalmayı öğretmek isterdi. Sanki gençlerin baştan tek bir gayeye yöneltilip karakterleri o yönde biçimlendirilmesi gerekmiyormuş gibi; sanki gemideki yolcular gibi her biri ayrı bir ihtiyaçtan ve ayrı bir tercihle gelmiş, yalnız tehlike anında kendi canından korktuğu için ortak işe sarılıyor, geri kalan zamanda herkes kendi derdine bakıyormuş gibi.

4.3

εἴτε τις ἐργάτην γῆς βούλοιτο ποιεῖν τὸν υἱὸν εἴτε ναυπηγὸν ἢ χαλκέα διδάσκειν ἢ αὐλητήν, ὥσπερ οὐ πρός ἓν τέλος ὀφείλοντας ἐξ ἀρχῆς ἄγεσθαι καὶ συνεπιστρέφεσθαι τοῖς ἤθεσιν, ἀλλʼ οἷον εἰς ναῦν ἐπιβάτας ἕτερον ἐξ ἑτέρας ἥκοντα χρείας καὶ προαιρέσεως ἐν τοῖς κινδύνοις μόνον φόβῳ τοῦ ἰδίου συνίστασθαι πρός τὸ κοινόν, ἄλλως δὲ τὸ καθʼ αὑτὸν σκοπεῖν ἕκαστον.

4.4Sıradan kanun koyucuları, bilgisizlik ya da güçsüzlük yüzünden eksik bırakıyorlar diye suçlamaya değmez. Ama yeni kurulmakta olan ve hiçbir şeye karşı direnmeyen bir halkın krallığını üstlenmiş bilge bir adam için, çocukların yetiştirilmesinden ve gençlerin eğitiminden daha önce neyle uğraşmak yakışırdı? Öyle ki gençler karakterce birbirinden ayrı ve geçimsiz olmasınlar, en baştan aretēnin ortak tek bir izine göre biçimlenip şekillenerek birbirleriyle uyuşsunlar.

4.4

καὶ τοῖς μὲν πολλοῖς οὐκ ἄξιον ἐγκαλεῖν νομοθέταις ἐλλείπουσιν ἢ διʼ ἄγνοιαν ἢ διʼ ἀσθένειαν ἀνδρὶ δὲ σοφῷ βασιλείαν παραλαβόντι δήμου νεωστὶ συνισταμένου καὶ πρός μηδὲν ἀντιτείνοντος, περὶ τί πρῶτον ἦν σπουδάσαι προσῆκον ἢ παίδων ἐκτροφὴν καὶ νέων ἄσκησιν, ὅπως μὴ διάφοροι μηδὲ ταραχώδεις γένοιντο τοῖς ἤθεσιν, ἀλλʼ εἰς ἕν τι κοινὸν ἀρετῆς ἴχνος εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς πλαττόμενοι καὶ τυπούμενοι συμβαίνοιεν ἀλλήλοις;

4.5Lykurgos'a, başka faydalarının yanında kanunların korunmasında da yarayan budur. Kanunları terbiye ve yetiştirme yoluyla çocukların karakterine işlemeseydi, yönetime duyulan bağlılığı onların beslenip büyüdükleri havayla kaynaştırmasaydı, yemin korkusu küçük bir şey olurdu. Böylece kanunlarının en esaslı ve en büyük hükümleri, koyu ve sıkı tutmuş bir boya gibi, beş yüz yıldan uzun süre yerinde kaldı.

4.5

ὃ δὴ πρός τε τὰ ἄλλα καὶ σωτηρίαν νόμων ὠφέλησε τὸν Λυκοῦργον. μικρὸς γὰρ ἦν ὁ τῶν ὅρκων φόβος, εἰ μὴ διὰ τῆς παιδείας καὶ τῆς ἀγωγῆς οἷον ἀνέδευσε τοῖς ἤθεσι τῶν παίδων τοὺς νόμους, καὶ συνῳκείωσε τῇ τροφῇ τὸν ζῆλον τῆς πολιτείας, ὥστε πεντακοσίων ἐτῶν πλείω χρόνον τὰ κυριώτατα καὶ μέγιστα διαμεῖναι τῆς νομοθεσίας, ὥσπερ βαφῆς ἀκράτου καὶ ἰσχυρῶς καθαψαμένης.

4.6Numa'nın yönetiminin gayesi ise, Roma'nın barış ve dostluk içinde yaşaması, onunla birlikte hemen yok oldu. Ölümünden sonra, savaşı gerçekten içeride kapatıp evcilleştiriyormuş gibi kendisinin kapalı tuttuğu iki kapılı tapınağı iki yandan da ardına kadar açtılar ve İtalya'yı kanla, cesetle doldurdular. Bu en güzel ve en adil düzen kısa bir süre bile dayanamadı, çünkü içinde onu bir arada tutacak bağ, yani terbiye yoktu.

4.6

Νομᾷ δὲ ὅπερ ἦν τέλος τῆς πολιτείας, ἐν εἰρήνῃ καὶ φιλίᾳ τὴν Ῥώμην ὑπάρχειν, εὐθὺς συνεξέλιπε· καὶ μετὰ τὴν τελευτὴν ἐκείνου τὸν ἀμφίθυρον οἶκον, ὃν κεκλεισμένον αὐτὸς συνεῖχεν, ὥσπερ ὄντως ἐν αὐτῷ τιθασεύων καθειργμένον τὸν πόλεμον, ἐξ ἀμφοτέρων ἀναπετάσαντες αἵματος καὶ νεκρῶν τὴν Ἰταλίαν ἐνέπλησαν· καὶ οὐδὲ ὀλίγον χρόνον ἡ καλλίστη καὶ δικαιοτάτη κατάστασις ἔμεινεν, ἅτε δὴ καὶ τὸ συνδετικὸν ἐν αὑτῇ, τὴν παιδείαν, οὐκ ἔχουσα.

4.7Biri çıkıp, "Peki, Roma savaşlarıyla daha iyiye gitmedi mi?" diyecektir. Bu soru uzun bir cevap ister; hele "daha iyi"yi selamette, yumuşak huylulukta ve adaletle birlikte kendine yetmekte değil de zenginlikte, sefahatte ve hâkimiyette görenlere karşı. Yine de şu durum Lykurgos'un lehine görünecektir: Romalılar Numa zamanındaki düzeni değiştirdikten sonra bunca güçlendiler,

4.7

τί οὖν, φήσει τις, οὐκ ἐπὶ τὸ βέλτιον ἡ Ῥώμη προῆλθε τοῖς πολεμικοῖς; ἐρωτῶν ἐρώτημα μακρᾶς ἀποκρίσεως δεόμενον πρός ἀνθρώπους τὸ βέλτιον ἐν πλούτῳ καὶ τρυφῇ καὶ ἡγεμονίᾳ μᾶλλον ἢ σωτηρίᾳ καὶ πρᾳότητι καὶ τῇ μετὰ δικαιοσύνης αὐταρκείᾳ τιθεμένους, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τοῦτο Λυκούργῳ που δόξει βοηθεῖν, τὸ Ῥωμαίους μὲν τὴν ἐπὶ Νομᾶ κατάστασιν ἐξαλλάξαντας ἐπιδοῦναι τοῖς πράγμασι τοσοῦτον,

4.8Lakedaimonlular ise Lykurgos'un düzeninden sapar sapmaz en yüksekten en aşağıya düştüler, Yunanlar üzerindeki hâkimiyetlerini yitirip varlıklarını kaybetme tehlikesine girdiler. Bununla birlikte Numa'nın payına düşen, gerçekten büyük ve tanrısal bir şey vardır: Dışarıdan çağrılmış bir yabancıyken her şeyi ikna yoluyla değiştirdi; henüz birlik olmamış bir şehre, ne silaha ne de başka bir zora başvurmadan hâkim oldu. Lykurgos soyluları halkın üzerine sürmüştü; o ise herkesi bilgelikle ve adaletle kendine çekip birbiriyle uyumlu kıldı.

4.8

Λακεδαιμονίους δὲ ἅμα τῷ πρῶτον ἐκβῆναι τὴν Λυκούργου διάταξιν, ἐκ μεγίστων ταπεινοτάτους γενέσθαι καὶ τὴν τῶν Ἑλλήνων ἡγεμονίαν ἀποβαλόντας κινδυνεῦσαι περί ἀναστάσεως, ἐκεῖνο μέντοι τῷ Νομᾷ μέγα καὶ θεῖον ὡς ἀληθῶς ὑπάρχει, τὸ ξένῳ τε μεταπέμπτῳ γενέσθαι καὶ πάντα πειθοῖ μεταβαλεῖν, καὶ κρατῆσαι πόλεως οὔπω συμπεπνευκυίας, μήτε ὅπλων δεηθέντα μήτε βίας τινός, ὡς Λυκοῦργος ἐπὶ τὸν δῆμον ἦγε τοὺς ἀρίστους, ἀλλὰ σοφίᾳ καὶ δικαιοσύνῃ πάντας προσαγαγόμενον καὶ συναρμόσαντα.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…