Plutarkhos
Paralel Hayatlar: Fabius Maximus
Φάβιος Μάξιμος
1.11. Bölüm
Perikles, öğrendiğimize göre, anılmaya değer işlerde böyle biriydi; şimdi anlatımı Fabius'a çevirelim. Söylendiğine göre Tiber ırmağı kıyısında bir nymphe, kimilerine göre ise yerli bir kadın Herakles'le birleşmiş, bundan Fabius doğmuş; Roma'nın kalabalık ve saygın Fabius soyu da ondan gelmiş.
τοιούτου δὲ τοῦ Περικλέους ἐν τοῖς ἀξίοις μνήμης γεγονότος, ὡς παρειλήφαμεν, ἐπὶ τὸν Φάβιον τὴν ἱστορίαν μεταγάγωμεν. νυμφῶν μιᾶς λέγουσιν, οἱ δὲ γυναικὸς ἐπιχωρίας, Ἡρακλεῖ μιγείσης περὶ τὸν Θύμβριν ποταμὸν γενέσθαι Φάβιον, ἄνδρα πολὺ καὶ δόκιμον ἐν Ῥώμῃ τὸ Φαβίων γένος ἀφʼ αὐτοῦ παρασχόντα,
1.2Kimileri de bu soydan gelenlerin hendekle avlanmayı ilk uygulayanlar olduğunu, bu yüzden eskiden Fodii diye anıldıklarını anlatır; hendeklere bugün de fossa, kazmaya da fodere denir. Zamanla iki ses değişince Fabii adını aldılar. Aileden birçok büyük adam çıktı. Bunların en büyüğü olan ve bu yüzden Romalılarca Maximus lakabı verilen Rullus'tan sonra dördüncü sırada gelen Fabius Maximus, hakkında bu satırları yazdığımız kişidir.
τινὲς δὲ τοὺς ἀπὸ τοῦ γένους τούτου πρώτους τῇ διʼ ὀρυγμάτων χρησαμένους ἄγρᾳ Φοδίους ἱστοροῦσιν ὀνομάζεσθαι τὸ παλαιόν οὕτω γὰρ ἄχρι νῦν αἱ διώρυχες φόσσαι καὶ φόδερε τὸ σκάψαι καλεῖται· χρόνῳ δὲ τῶν δυεῖν φθόγγων μεταπεσόντων Φάβιοι προσηγορεύθησαν. πολλοὺς δὲ καὶ μεγάλους τῆς οἰκίας ἐξενεγκαμένης ἄνδρας, ἀπὸ Ῥούλλου τοῦ μεγίστου καὶ διὰ τοῦτο Μαξίμου παρὰ Ῥωμαίοις ἐπονομασθέντος τέταρτος ἦν Φάβιος Μάξιμος, περὶ οὗ τάδε γράφομεν.
1.3Bedeninden gelen bir lakabı vardı: Verrucosus; çünkü üst dudağının üzerinde küçük bir siğil bitmişti. Ovicula ise koyunla ilgili bir addır; ona daha çocukken mizacının yumuşaklığı ve ağırbaşlılığı yüzünden takılmıştı. Çünkü sakin ve sessiz oluşu, çocukça hazlara çok çekinerek yaklaşması, dersleri yavaş ve zorlukla kavraması, arkadaşlarına karşı uysal ve söz dinler oluşu, dışarıdan bakanlarda onun biraz ahmak ve uyuşuk olduğu kuşkusunu uyandırıyordu. Derinliğinden gelen sarsılmazlığı, tabiatındaki büyük ruhluluğu ve aslan yürekliliğini görenler azdı.
ἦν δʼ αὐτῷ σωματικὸν μὲν παρωνύμιον ὁ Βερρούκωσος· εἶχε γὰρ ἀκροχορδόνα μικρὰν ἐπάνω τοῦ χείλους ἐπιπεφυκυῖαν ὁ δὲ Ὀουικούλας σημαίνει μὲν τὸ προβάτων, ἐτέθη δὲ πρὸς τὴν πρᾳότητα καὶ βαρύτητα τοῦ ἤθους ἔτι παιδὸς ὄντος. τὸ γὰρ ἡσύχιον αὐτοῦ καὶ σιωπηλὸν καὶ μετὰ πολλῆς εὐλαβείας τῶν παιδικῶν ἁπτόμενον ἡδονῶν, βραδέως δὲ καὶ διαπόνως δεχόμενον τὰς μαθήσεις, εὔκολον δὲ πρὸς τοὺς συνήθεις καὶ κατήκοον ἀβελτερίας τινὸς καὶ νωθρότητος ὑπόνοιαν εἶχε παρὰ τοῖς ἐκτός· ὀλίγοι δʼ ἦσαν οἱ τὸ δυσκίνητον ὑπὸ βάθους καὶ τὸ μεγαλόψυχον καὶ λεοντῶδες ἐν τῇ φύσει καθορῶντες αὐτοῦ.
1.4Ama çok geçmeden olaylar onu uyandırınca, tembellik sanılan şeyin soğukkanlılık, çekingenliğin sağduyu, hiçbir şeye atılıp hemen harekete geçmeyişinin ise her işte kararlılık ve sebat olduğunu halka da gösterdi. Devletin büyüklüğünü ve savaşların çokluğunu görerek bedenini, doğuştan bir silah gibi, savaşlara alıştırdı; sözünü de hayatına pek yakışır bir süsle donatıp halkı ikna etmenin aracı yaptı.
ταχὺ δὲ τοῦ χρόνου προϊόντος ὑπὸ τῶν πραγμάτων ἐγειρόμενος διεσήμαινε καὶ τοῖς πολλοῖς ἀπάθειαν μὲν οὖσαν τὴν δοκοῦσαν ἀπραγίαν, εὐβουλίαν δὲ τὴν εὐλάβειαν, τὸ δὲ πρὸς μηδὲν ὀξὺ μηδʼ εὐκίνητον ἐν πᾶσι μόνιμον καὶ βέβαιον, ὁρῶν δὲ καὶ τῆς πολιτείας τὸ μέγεθος καὶ τῶν πολέμων τὸ πλῆθος, ἤσκει τὸ μὲν σῶμα πρὸς τοὺς πολέμους, ὥσπερ ὅπλον σύμφυτον, τὸν δὲ λόγον ὄργανον πειθοῦς πρὸς τὸν δῆμον, εὖ μάλα πρεπόντως τῷ βίῳ κατακεκοσμημένον.
1.5Sözünde gösteriş ya da boş, çarşı pazar güzelliği yoktu; kendine özgü, vecizelerinde sıra dışı bir kalıp ve derinlik taşıyan bir düşünce vardı. Bu vecizelerin Thukydides'inkilere çok benzediğini söylerler. Oğlu konsulluktan sonra ölünce halka söylediği övgü konuşması günümüze ulaşmıştır.
οὐ γὰρ ἐπῆν ὡραϊσμὸς οὐδὲ κενὴ καὶ ἀγοραῖος χάρις, ἀλλὰ νοῦς ἴδιον καὶ περιττὸν ἐν γνωμολογίαις σχῆμα καὶ βάθος ἔχων, ἃς μάλιστα ταῖς Θουκυδίδου προσεοικέναι λέγουσι. διασῴζεται γὰρ αὐτοῦ λόγος, ὃν εἶπεν ἐν τῷ δήμῳ, τοῦ παιδὸς αὐτοῦ μεθʼ ὑπατείαν ἀποθανόντος ἐγκώμιον.
2.12. Bölüm
Beş konsulluğundan ilki Ligurlara karşı bir zafer alayı kazandırdı. Onun eliyle muharebede yenilip çok kayıp veren Ligurlar Alpler'e çekildiler, komşuları olan İtalya topraklarını yağmalamaktan ve zarar vermekten vazgeçtiler.
πέντε δʼ ὑπατειῶν ἃς ὑπάτευσεν, ἡ πρώτη τὸν ἀπὸ Λιγύων θρίαμβον ἔσχεν, ἡττηθέντες γὰρ ὑπʼ αὐτοῦ μάχῃ καὶ πολλοὺς ἀποβαλόντες εἰς τὰς Ἄλπεις ἀνεστάλησαν, καὶ τὴν πρόσοικον ἐπαύσαντο τῆς Ἰταλίας ληϊζόμενοι καὶ κακῶς ποιοῦντες.
2.2Hannibal İtalya'ya girip ilk muharebeyi Trebia ırmağı yakınında kazandıktan sonra Etrurya'dan geçerek ülkeyi yağmalıyor, Roma'ya müthiş bir dehşet ve korku salıyordu. Bir yandan Romalılara yıldırımlardan gelen olağan işaretler, bir yandan da büsbütün alışılmadık ve pek tuhaf alametler geliyordu
ἐπεὶ δʼ Ἀννίβας ἐμβαλὼν εἰς Ἰταλίαν καὶ μάχῃ πρῶτον περὶ τὸν Τρεβίαν ποταμὸν ἐπικρατήσας αὐτὸς μὲν ἤλαυνε διὰ Τυρρηνίας πορθῶν τὴν χώραν, ἔκπληξιν δὲ δεινὴν καὶ φόβον εἰς τὴν Ῥώμην ἐνέβαλλε, σημεῖα δὲ τὰ μὲν συνήθη Ῥωμαίοις ἀπὸ κεραυνῶν, τὰ δʼ ὅλως ἐξηλλαγμένα καὶ πολλὴν ἀτοπίαν ἔχοντα προσέπιπτε
2.3(söylendiğine göre kalkanlar kendiliğinden kana bulanmış, Antium yakınında kanlı başaklar biçilmiş, havadan kızgın ve yanan taşlar yağmış, Falerii üzerinde gök yarılmış gibi görünmüş, oradan pek çok yazı tableti düşüp saçılmış, bunlardan birinde harfi harfine "Mars kendi silahlarını sallıyor" yazılı bulunmuştu).
(θυρεούς τε γὰρ ἀφʼ αὑτῶν αἵματι γενέσθαι διαβρόχους ἐλέχθη, καὶ θέρη σταχύων περὶ Ἄντιον ἔναιμα κείρεσθαι, καὶ λίθους μὲν ἐκ τοῦ ἀέρος διαπύρους καὶ φλεγομένους φέρεσθαι, τοῦ δʼ ὑπὲρ Φαλερίους οὐρανοῦ ῥαγῆναι δόξαντος ἐκπίπτειν καὶ διασπείρεσθαι πολλὰ γραμματεῖα, καὶ τούτων ἐν ἑνὶ γεγραμμένον φανῆναι κατὰ λέξιν Ἄρης τὰ ἑαυτοῦ ὅπλα σαλεύει),
2.4Bunların hiçbiri Konsül Gaius Flaminius'un hevesini köreltmedi. Tabiatça öfkeli ve hırslı olan bu adam, daha önce beklenmedik biçimde kazandığı büyük başarılarla iyice büyüklenmişti: Senato karşı çıktığı, meslektaşı da engel olmaya çalıştığı hâlde Galyalılarla zorla çarpışıp onları yenmişti. Fabius ise işaretlere, birçok kişiyi etkilese de saçma oldukları için pek kapılmıyordu;
τὸν μὲν ὕπατον Γάιον Φλαμίνιον οὐδὲν ἤμβλυνε τούτων, ἄνδρα πρὸς τῷ φύσει θυμοειδεῖ καὶ φιλοτίμῳ μεγάλαις ἐπαιρόμενον εὐτυχίαις, ἃς πρόσθεν εὐτύχησε παραλόγως, τῆς τε βουλῆς ἀπᾳδούσης καὶ τοῦ συνάρχοντος ἐνισταμένου βίᾳ συμβαλὼν τοῖς Γαλάταις καὶ κρατήσας, Φάβιον δὲ τὰ μὲν σημεῖα, καίπερ ἁπτόμενα πολλῶν, ἧττον ὑπέθραττε διὰ τὴν ἀλογίαν·
2.5ama düşmanın azlığını ve parasızlığını öğrenince Romalıları sabretmeye çağırdı. Sayısız çarpışmayla bu iş için pişmiş bir orduya sahip adamla savaşmamalı, müttefiklere yardım göndermeli, şehirleri ellerinde tutmalı, Hannibal'ın gücünün, küçük ve hafif bir kaynaktan parlayan bir alev gibi, kendi kendine sönüp gitmesini beklemeliydiler.
τὴν δʼ ὀλιγότητα τῶν πολεμίων καὶ τὴν ἀχρηματίαν πυνθανόμενος καρτερεῖν παρεκάλει τοὺς Ῥωμαίους καὶ μὴ μάχεσθαι πρὸς ἄνθρωπον ἐπʼ αὐτῷ τούτῳ διὰ πολλῶν ἀγώνων ἠσκημένῃ στρατιᾷ χρώμενον, ἀλλὰ τοῖς συμμάχοις ἐπιπέμποντας βοηθείας καὶ τὰς πόλεις διὰ χειρὸς ἔχοντας αὐτὴν ἐᾶν περὶ αὑτῇ μαραίνεσθαι τὴν ἀκμὴν τοῦ Ἀννίβου, καθάπερ φλόγα λάμψασαν ἀπὸ μικρᾶς καὶ κούφης δυνάμεως.
3.13. Bölüm
Ama Flaminius'u ikna edemedi. Flaminius, savaşın Roma'ya yaklaşmasına göz yummayacağını, eski Camillus gibi şehrin içinde şehir için çarpışmayacağını söyleyip tribunlara orduyu çıkarmalarını emretti. Kendisi atına atlarken at, görünür bir sebep yokken beklenmedik biçimde titreyip ürktü; Flaminius üstünden düşüp başüstü yere yuvarlandı. Yine de kararından hiç dönmedi, baştan niyetlendiği gibi Hannibal'ın karşısına çıkıp Etrurya'da Trasimenus denen gölün yakınında savaş düzeni aldı.
οὐ μὴν ἔπεισε τὸν Φλαμίνιον, ἀλλὰ φήσας οὐκ ἀνέξεσθαι προσιόντα τῇ Ῥώμῃ τὸν πόλεμον οὐδʼ, ὥσπερ ὁ παλαιὸς Κάμιλλος, ἐν τῇ πόλει διαμαχεῖσθαι περὶ αὐτῆς, τὸν μὲν στρατὸν ἐξάγειν ἐκέλευσε τοὺς χιλιάρχους, αὐτὸς ἐπὶ τὸν ἵππον ἀλλόμενος ἐξ οὐδενὸς αἰτίου προδήλου παραλόγως ἐντρόμου τοῦ ἵππου γενομένου καὶ πτυρέντος ἐξέπεσε καὶ κατενεχθεὶς ἐπὶ κεφαλὴν ὅμως οὐδὲν ἔτρεψε τῆς γνώμης, ἀλλʼ ὡς ὥρμησεν ἐξ ἀρχῆς ἀπαντῆσαι τῷ Ἀννίβᾳ, περὶ τὴν καλουμένην Θρασυμένην λίμνην τῆς Τυρρηνίας παρετάξατο.
3.2Askerler göğüs göğse gelince, muharebenin tam o anında bir deprem oldu: Şehirler yıkıldı, ırmaklar yatağından çıktı, uçurumların eteği koptu. Ama olay bu kadar şiddetli olduğu hâlde savaşanlardan hiçbiri onu hissetmedi.
τῶν δὲ στρατιωτῶν συμβαλόντων εἰς χεῖρας ἅμα τῷ καιρῷ τῆς μάχης συνέπεσε σεισμός, ὑφʼ οὗ καὶ πόλεις ἀνετράπησαν καὶ ῥεύματα ποταμῶν ἐξ ἕδρας μετέστη καὶ κρημνῶν ὑπώρειαι περιρράγησαν. ἀλλὰ, καίπερ οὕτω γενομένου βιαίου τοῦ πάθους οὐδεὶς τὸ παράπαν ᾔσθετο τῶν μαχομένων,
3.3Flaminius büyük gözü peklik ve güç gösterileri sergileyerek düştü, çevresindeki en iyi adamlar da onunla birlikte. Ötekiler bozguna uğrayınca büyük bir kıyım oldu: On beş bin kişi kılıçtan geçirildi, bir o kadarı da esir düştü. Hannibal aretē'si için Flaminius'un cesedini gömüp onurlandırmak istedi ama ölüler arasında bulamadı; nasıl yok olduğu hiçbir zaman öğrenilemedi.
αὐτὸς μὲν οὖν ὁ Φλαμίνιος πολλὰ καὶ τόλμης ἔργα καὶ ῥώμης ἐπιδεικνύμενος ἔπεσε, καὶ περὶ αὐτὸν οἱ κράτιστοι· τῶν δʼ ἄλλων τραπέντων πολὺς ἦν φόνος, καὶ πεντακισχίλιοι πρὸς μυρίοις κατεκόπησαν, καὶ ἑάλωσαν ἕτεροι τοσοῦτοι, τὸ δὲ Φλαμινίου σῶμα φιλοτιμούμενος θάψαι καὶ κοσμῆσαι διʼ ἀρετὴν ὁ Ἀννίβας οὐχ εὗρεν ἐν τοῖς νεκροῖς, ἀλλʼ ἠγνοεῖτο τὸ παράπαν ὅπως ἠφανίσθη.
3.4Trebia'daki yenilgiyi ne raporu yazan komutan ne de gönderilen haberci açıkça bildirmiş, zaferin tartışmalı ve belirsiz kaldığı yalanını söylemişlerdi. Bu yenilgiyi duyar duymaz ise Praetor Pomponius halkı meclise topladı; dolambaçsız, kıvırmadan, doğrudan çıkıp şöyle dedi: "Büyük bir muharebede yenildik Romalılar, ordu yok oldu, Konsül Flaminius öldü. Artık kendi kurtuluşunuzu ve güvenliğinizi düşünün."
τὴν μὲν οὖν ἐπὶ τοῦ Τρεβίου γενομένην ἧτταν οὔθʼ ὁ γράψας στρατηγὸς οὔθʼ ὁ πεμφθεὶς ἄγγελος ἀπʼ εὐθείας ἔφρασεν, ἀλλʼ ἐψεύσατο τὴν νίκην ἐπίδικον αὐτοῖς καὶ ἀμφίδοξον γενέσθαι· περὶ δὲ ταύτης ὡς πρῶτον ἤκουσεν ὁ στρατηγὸς Πομπώνιος, συναγαγὼν εἰς ἐκκλησίαν τὸν δῆμον οὐ περιπλοκὰς οὐδὲ παραγωγὰς ἀλλʼ ἄντικρυς ἔφη προσελθών Νενικήμεθα, ὦ ἄνδρες Ῥωμαῖοι, μεγάλῃ μάχῃ, καὶ διέφθαρται τὸ στρατόπεδον, καὶ Φλαμίνιος ὕπατος ἀπόλωλεν. ἀλλὰ βουλεύεσθε περὶ σωτηρίας αὑτῶν καὶ ἀσφαλείας.
3.5Bu sözü, denize salınmış bir rüzgâr gibi o koca halkın içine bırakarak şehri altüst etti; böyle bir dehşet karşısında kimsenin aklı yerinde duramıyordu. Ama herkes bir görüşte birleşti: Devletin, diktatörlük dedikleri, hesap vermek zorunda olmayan tek kişilik bir yönetime ve bunu yılmadan, korkusuzca yürütecek bir adama ihtiyacı vardı.
οὗτος μὲν οὖν ὥσπερ πνεῦμα τὸν λόγον ἐμβαλὼν εἰς πέλαγος τοσούτου δῆμου συνετάραξε τὴν πόλιν, οὐδʼ ἑστάναι πρὸς τοσαύτην ἔκπληξιν οἱ λογισμοὶ καὶ διαμένειν ἐδύναντο. πάντες δʼ εἰς μίαν γνώμην συνήχθησαν ἀνυπευθύνου δεῖσθαι τὰ πράγματα μοναρχίας, ἣν δικτατορίαν καλοῦσι, καὶ τοῦ μεταχειριουμένου ταύτην ἀθρύπτως καὶ ἀδεῶς ἀνδρός·
3.6Bu adam da yalnız Fabius Maximus olabilirdi: Vakarı ve karakterinin saygınlığı makamın büyüklüğüne denkti, üstelik bedenin gücünün psykhē'nin tasarılarını hâlâ taşıdığı, atılganlığın sağduyuyla kaynaştığı bir yaştaydı.
εἶναι δὲ τοῦτον ἕνα Φάβιον Μάξιμον, ἰσόρροπον ἔχοντα, τῷ μεγέθει τῆς ἀρχῆς τὸ φρόνημα καὶ τὸ ἀξίωμα τοῦ ἤθους, ἡλικίας τε κατὰ τοῦτο γεγενημένον ἐν ᾧ συνέστηκεν ἔτι πρὸς τὰ τῆς ψυχῆς βουλεύματα τὸ σῶμα τῇ ῥώμῃ καὶ συγκέκραται τῷ φρονίμῳ τὸ θαρραλέον.
4.14. Bölüm
Bu karara varılınca Fabius diktatör atandı, o da Marcus Minucius'u süvari komutanı atadı. Önce senatodan seferlerde ata binme izni istedi. Çünkü buna izin yoktu, eski bir kanunla yasaklanmıştı: Belki gücün çoğu piyadede görüldüğü için komutanın falanksın yanında kalması, onu bırakmaması gerektiği düşünülüyordu; belki de başka her konuda bu makamın gücü tiranca büyüklükte olduğundan, hiç olmazsa burada diktatörün halka muhtaç görünmesi isteniyordu.
ὡς οὖν ταῦτʼ ἔδοξεν, ἀποδειχθεὶς δικτάτωρ Φάβιος, καὶ ἀποδείξας αὐτὸς ἵππαρχον Μᾶρκον Μινούκιον, πρῶτον μὲν ᾐτήσατο τὴν σύγκλητον ἵππῳ χρῆσθαι παρὰ τάς στρατείας. οὐ γὰρ ἐξῆν, ἀλλʼ ἀπηγόρευτο κατὰ δή τινα νόμον παλαιόν, εἴτε τῆς ἀλκῆς τὸ πλεῖστον ἐν τῷ πεζῷ τιθεμένων καὶ διὰ τοῦτο τὸν στρατηγὸν οἰομένων δεῖν παραμένειν τῇ φάλαγγι καὶ μὴ προλείπειν, εἴθʼ, ὅτι τυραννικὸν εἰς ἅπαντα τἆλλα καὶ μέγα τὸ τῆς ἀρχῆς κράτος ἐστίν, ἔν γε τούτῳ βουλομένων τὸν δικτάτορα τοῦ δήμου φαίνεσθαι δεόμενον.
4.2Yine de Fabius makamın büyüklüğünü ve heybetini hemen göstermek, vatandaşların daha itaatkâr ve söz dinler olmasını sağlamak için yirmi dört lictoru bir araya getirip ortaya çıktı. Konsüllerden biri karşısına çıkınca hizmetkârını gönderip ona lictorlarını savmasını, makam nişanlarını bırakıp sıradan bir vatandaş olarak gelmesini emretti.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ αὐτὸς ὁ Φάβιος εὐθὺς ἐνδείξασθαι θέλων τῆς ἀρχῆς τὸ μέγεθος καὶ τὸν ὄγκον, ὡς μᾶλλον ὑπηκόοις χρῷτο καὶ πειθηνίοις τοῖς πολίταις, προῆλθε συνενεγκάμενος εἰς ταὐτὸ ῥαβδουχίας εἰκοσιτέσσαρας· καὶ τοῦ ἑτέρου τῶν ὑπάτων ἀπαντῶντος αὐτῷ τὸν ὑπηρέτην πέμψας ἐκέλευσε τοὺς ῥαβδούχους ἀπαλλάξαι καὶ τὰ παράσημα τῆς ἀρχῆς ἀποθέμενον ἰδιώτην ἀπαντᾶν.
4.3Sonra en güzel başlangıcı yapıp tanrılardan başladı. Halka yenilginin savaşanların kötülüğünden değil, komutanın tanrısal olanı umursamayıp hor görmesinden geldiğini anlattı; onları düşmandan korkmamaya, tanrıları yatıştırıp onurlandırmaya teşvik etti. Bununla batıl korku aşılamıyor, aretē'yi dindarlıkla yüreklendiriyor, tanrılardan gelen umutlarla düşman korkusunu alıp gideriyordu.
μετὰ δὲ ταῦτα καλλίστην ἀρχόμενος ἐκ θεῶν ἀρχήν, καὶ διδάσκων τὸν δῆμον ὡς ὀλιγωρίᾳ καὶ περιφρονήσει τοῦ στρατηγοῦ πρὸς τὸ δαιμόνιον, οὐ μοχθηρίᾳ τῶν ἀγωνισαμένων σφαλέντα, προὔτρεπε μὴ δεδιέναι τοὺς ἐχθρούς, ἀλλὰ τοὺς θεοὺς ἐξευμενίζεσθαι καὶ τιμᾶν, οὐ δεισιδαιμονίαν ἐνεργαζόμενος, ἀλλὰ θαρρύνων εὐσεβείᾳ τὴν ἀρετὴν καὶ ταῖς παρὰ τῶν θεῶν ἐλπίσι τὸν ἀπὸ τῶν πολεμίων φόβον ἀφαιρῶν καὶ παραμυθούμενος.
4.4O sırada Romalıların gizli tuttukları ve kullandıkları, Sibylla Kitapları denen birçok kitap da açıldı. Söylendiğine göre içlerindeki bazı kehanetler o günkü talihe ve olaylara uyuyordu; ama ne bulunduğunu başkasının öğrenmesi mümkün değildi. Diktatör kalabalığın önüne çıkıp tanrılara adakta bulundu: İtalya'nın dağlarının, ovalarının, ırmaklarının ve çayırlarının gelecek bahar besleyeceği bütün keçi, domuz, koyun ve sığırların o yılki yavrusunu kurban edecek, ayrıca üç yüz otuz üç sestertius, üç yüz otuz üç denarius ve bir denariusun üçte biri harcayarak müzik ve sahne gösterileri düzenleyecekti.
ἐκινήθησαν δὲ τότε πολλαὶ καὶ τῶν ἀπορρήτων καὶ χρησιμ́ων αὐτοῖς βίβλων, ἃς Σιβυλλείους καλοῦσι· καὶ λέγεται συνδραμεῖν ἔνια τῶν ἀποκειμένων ἐν αὐταῖς λογίων πρὸς τάς τύχας καὶ τάς πράξεις ἐκείνας. καὶ τὸ μὲν γνωσθὲν οὐκ ἦν ἑτέρῳ πυθέσθαι· προελθὼν δὲ ὁ δικτάτωρ εἰς τὸν ὄχλον εὔξατο τοῖς θεοῖς ἐνιαυτοῦ μὲν αἰγῶν καὶ σνῶν καὶ προβάτων καὶ βοῶν ἐπιγονήν, ὅσην Ἰταλίας ὄρη καὶ πεδία καὶ ποταμοὶ καὶ λειμῶνες εἰς ὥραν ἐσομένην θρέψουσι, καταθύσειν ἅπαντα, θέας δὲ μουσικὰς καὶ θυμελικὰς ἄξειν ἀπὸ σηστερτίων τριακοσίων τριάκοντα τριῶν καὶ δηναρίων τριακοσίων τριάκοντα τριῶν ἔτι τριτημορίου προσόντος.
4.5Bu tutar seksen üç bin beş yüz seksen üç drahmi iki obol eder. Bu miktarın böyle titizlikle hesaplanıp bölünmesinin sebebini söylemek zordur; meğer ki üç sayısının gücünü övmek isteyelim: Bu sayı tabiatça tamdır, tek sayıların ilkidir, çokluğun ilkesidir ve ilk farklılıkları, her sayının unsurlarını kendinde karıştırıp birleştirerek toplar.
τοῦτο τὸ κεφάλαιόν ἐστιν ὀκτὼ μυριάδες δραχμῶν καὶ δραχμαὶ τρισχίλιαι πεντακόσιαι ὀγδοήκοντα τρεῖς καὶ δύο ὀβολοί. λόγον δὲ τῆς εἰς τοῦτο τοῦ πλήθους ἀκριβείας καὶ διανομῆς χαλεπόν ἐστιν εἰπεῖν, εἰ μή τις ἄρα βούλοιτο τῆς τριάδος ὑμνεῖν τὴν δύναμιν, ὅτι καὶ φύσει τέλειος καὶ πρῶτος τῶν περιττῶν ἀρχή τε πλήθους ἐν αὑτῷ τάς τε πρώτας διαφορὰς καὶ τὰ παντὸς ἀριθμοῦ στοιχεῖα μίξας καὶ συναρμόσας εἰς ταὐτὸν ἀνείληφεν.
5.15. Bölüm
Fabius böylece halkın aklını tanrısal olana bağlayarak onları geleceğe karşı daha iyimser kıldı. Kendisi ise, tanrının başarıyı aretē ve phronēsis yoluyla verdiğine inanarak bütün zafer umutlarını kendinde topladı ve Hannibal'a yöneldi. Amacı onunla kesin sonuçlu bir savaşa girmek değil, zamanla gücünü, parayla yokluğunu, insan çokluğuyla azlığını aşındırıp tüketmekti.
τῶν μέν οὖν πολλῶν ὁ Φάβιος τὴν γνώμην ἀπαρτήσας εἰς τὸ θεῖον ἡδίω πρὸς τὸ μέλλον ἐποίησεν αὐτὸς δὲ πάσας θέμενος ἐν αὑτῷ τὰς τῆς νίκης ἐλπίδας, ὡς καὶ τοῦ θεοῦ τὰς εὐπραξίας διʼ ἀρετῆς καὶ φρονήσεως παραδιδόντος, τρέπεται πρὸς Ἀννίβαν, οὐχ ὡς διαμαχούμενος, ἀλλὰ χρόνῳ τὴν ἀκμὴν αὐτοῦ καὶ χρήμασι τὴν ἀπορίαν καὶ πολυανθρωπίᾳ τὴν ὀλιγότητα τρίβειν καὶ ὑπαναλίσκειν βεβουλευμένος.
5.2Bu yüzden düşmanın süvarisinden hep uzakta, dağlık yerlerde ordugâh kurup tepeden onu gözetiyordu. Hannibal durunca o da sessizce duruyor, hareket edince tepelerden dolaşıp izliyor, isteği dışında savaşa zorlanmayacak kadar uzakta görünüyor, bu bekleyişiyle de savaşacakmış gibi düşmana korku salıyordu. Böyle zaman geçirdikçe herkes onu küçümsüyordu; ordugâhta hakkında kötü konuşuluyor, düşmanlar da onu büsbütün yüreksiz ve bir hiç sayıyordu. Yalnız bir adam, Hannibal, öyle düşünmüyordu.
ὅθεν ἀεὶ μετέωρος ἀπὸ τῆς ἵππου τῶν πολεμίων ἐν τόποις ὀρεινοῖς στρατοπεδεύων ἐπῃωρεῖτο, καθημένου μέν ἡσυχάζων, κινουμένου δὲ κατὰ τῶν ἄκρων κύκλῳ περιιὼν καὶ περιφαινόμενος ἐκ διαστήματος ὅσον ἀκοντὶ μὴ βιασθῆναι μάχεσθαι καὶ φόβον ὡς μαχησόμενος τοῖς πολεμίοις ἀπὸ τῆς μελλήσεως αὐτῆς παρέχειν. οὕτω δὲ παράγων τὸν χρόνον ὑπὸ πάντων κατεφρονεῖτο, καὶ κακῶς μέν ἤκουεν ἐν τῷ στρατοπέδῳ, κομιδῇ δὲ τοῖς πολεμίοις ἄτολμος ἐδόκει καὶ τὸ μηδὲν εἶναι πλὴν ἑνὸς ἀνδρὸς Ἀννίβου.
5.3Fabius'un ustalığını ve savaşmaya karar verdiği yolu bir tek o kavramıştı. Bu adamı her tekhnē ve zorla muharebeye çekmesi gerektiğini, yoksa Kartacalıların işinin bittiğini düşündü: Üstün oldukları silahları kullanamıyorlar, geride oldukları insan ve parada ise azalıp tükeniyorlardı. Bu yüzden her tür komutanlık hilesine ve oyununa başvurdu; usta bir güreşçi gibi kavrayacak yer arayarak denedi, saldırdı, ortalığı karıştırdı, Fabius'u oraya buraya çekti, onu güvenliği gözeten hesaplarından koparmak istedi.
μόνος δʼ ἐκεῖνος αὐτοῦ τὴν δεινότητα, καὶ τὸν τρόπον ᾧ πολεμεῖν ἐγνώκει, συνιδών, καὶ διανοηθεὶς ὡς πάσῃ τέχνῃ καὶ βίᾳ κινητέος ἐστὶν εἰς μάχην ὁ ἀνὴρ ἢ διαπέπρακται τὰ Καρχηδονίων, οἷς μέν εἰσι κρείττους ὅπλοις χρήσασθαι μὴ δυναμένων, οἷς δὲ λείπονται σώμασι καὶ χρήμασιν ἐλαττουμένων καὶ δαπανωμένων εἰς τὸ μηδέν, ἐπὶ πᾶσαν ἰδέαν στρατηγικῶν σοφισμάτων καὶ παλαις μάτων τ ρεπόμενος, καὶ πειρώμενος ὥσπερ δεινὸς ἀθλητὴς λαβὴν ζητῶν, προσέβαλλε καὶ διετάραττε καὶ μετῆγε πολλαχόσε τὸν Φάβιον, ἐκστῆσαι τῶν ὑπὲρ τῆς ἀσφαλείας λογισμῶν βουλόμενος.
5.4Fabius'un kararı ise neyin yararlı olduğuna dair kendi içindeki güvenle sağlam ve değişmez duruyordu. Ama süvari komutanı Minucius onu rahatsız ediyordu: Yersiz bir savaş hevesiyle gözü peklik taslıyor, askerlerin gönlünü okşuyor, onları deli bir atılganlık ve boş umutlarla dolduruyordu. Askerler de Fabius'la alay edip küçümseyerek ona Hannibal'ın Lalası diyor, Minucius'u ise büyük bir adam ve Roma'ya layık bir komutan sayıyorlardı.
τῷ δʼ ἡ μέν γνώμη πίστιν ἔχουσα τοῦ συμφέροντος ἐν ἑαυτῇ βέβαιος εἱστήκει καὶ ἀμετάπτωτος· ἠνώχλει δʼ αὐτὸν ὁ ἵππαρχος Μινούκιος φιλομαχῶν ἀκαίρως καὶ θρασυνόμενος καὶ δημαγωγῶν τὸ στράτευμα μανικῆς φορᾶς καὶ κενῶν ἐλπίδων ὑπʼ αὐτοῦ πεπληρωμένον οἳ τὸν μέν Φάβιον σκώπτοντες καὶ καταφρονοῦντες Ἀννίβου παιδαγωγὸν ἀπεκάλουν, τὸν δὲ Μινούκιον μέγαν ἄνδρα καὶ τῆς Ῥώμης ἄξιον ἡγοῦντο στρατηγόν·
5.5Bu da onu büsbütün gurura ve küstahlığa sürükledi. Tepelerdeki ordugâhlarla alay ederek, diktatörün onlara İtalya'nın yağmalanıp yakılışını seyretmeleri için hep güzel tiyatro yerleri hazırladığını söylüyordu. Fabius'un dostlarına da soruyordu: Yeryüzünden umudunu kestiği için orduyu göğe mi çıkarıyor, yoksa bulutların ve sislerin arkasına saklanıp düşmandan mı kaçıyor?
ὁ δὲ μᾶλλον εἰς φρόνημα καὶ θράσος ἀνειμένος ἐχλεύαζε μὲν τὰς ἐπὶ τῶν ἄκρων στρατοπεδείας, ὡς καλὰ θέατρα τοῦ δικτάτορος ἀεὶ παρασκευαζομένου θεωρήσουσι πορθουμένην καὶ φλεγομένην τὴν Ἰταλίαν, ἠρώτα δὲ τοὺς φίλους τοῦ Φαβίου πότερον εἰς τὸν οὐρανὸν ἄρας ἀναφέρει τὸν στρατὸν ὡς τῆς γῆς ἀπεγνωκώς, ἢ νέφη καὶ ὁμίχλας προβαλλόμενος ἀποδιδράσκει τοὺς πολεμίους.
5.6Dostları bunları Fabius'a aktarıp tehlikeyi göze alarak bu itibarsızlıktan kurtulmasını öğütlediler. "O zaman," dedi, "şimdi sanıldığımdan daha korkak olurum: Alaydan ve sövgüden korkup kendi hesaplarımdan dönersem. Vatan için korkmak utanılacak şey değildir; ama insanların kanaatinden, iftiradan ve yergiden yılmak, böyle bir makama layık bir adamın değil, hâkimi ve efendisi olması gereken kötü düşüncelilerin kulu olan birinin işidir."
ταῦτα τῶν φίλων πρὸς τὸν Φάβιον ἀπαγγελλόντων καὶ τὴν ἀδοξίαν τῷ κινδύνῳ λῦσαι παραινούντων, οὕτω μέντἄν, ἔφη, δειλότερος ἢ νῦν εἶναι δοκῶ γενοίμην, εἰ σκώμματα καὶ λοιδορίας φοβηθεὶς ἐκπέσοιμι τῶν ἐμαυτοῦ λογισμῶν, καίτοι τὸ μέν ὑπὲρ πατρίδος οὐκ αἰσχρὸν δέος, ἡ δὲ πρὸς δόξαν ἀνθρώπων καὶ διαβολὰς καὶ ψόγους ἔκπληξις οὐκ ἀξίου τηλικαύτης ἀρχῆς ἀνδρός, ἀλλὰ δουλεύοντος ὧν κρατεῖν αὐτὸν καὶ δεσπόζειν κακῶς φρονούντων προσήκει.
6.16. Bölüm
Bundan sonra Hannibal bir hata yaptı. Fabius'un ordusunu daha uzağa çekip yiyecek bulunan ovaları ele geçirmek için kılavuzlara akşam yemeğinden hemen sonra kendisini Casinum yöresine götürmelerini emretti. Ama kılavuzlar, yabancı telaffuzu yüzünden sözü tam anlayamadılar; ordusunu alıp Campania'nın ucunda, ortasından Romalıların Volturnus dediği ırmağın geçtiği Casilinum şehrine soktular.
μετὰ ταῦτα γίνεται διαμαρτία τὸν Ἀννίβου. βουλόμενος γὰρ ἀποσπάσαι τὸν Φαβίου πορρωτέρω τὸ στράτευμα καὶ πεδίων ἐπιλαβέσθαι προνομὰς ἐχόντων, ἐκέλευσε τοὺς ὁδηγοὺς μετὰ δεῖπνον εὐθὺς ἡγεῖσθαι πρὸς τὸ Κασινάτον. οἱ δὲ τῆς φωνῆς διὰ βαρβαρισμὸν οὐκ ἐξακούσαντες ἀκριβῶς, ἐμβάλλουσιν αὐτοῦ τὴν δύναμιν φέροντες εἰς τὰ καταλήγοντα τῆς Καμπανίας εἰς πόλιν Κασιλῖνον, ἣν τέμνει ῥέων διὰ μέσης ποταμὸς, ὃν Οὐουλτοῦρνον οἱ Ῥωμαῖοι καλοῦσιν.
6.2Bölge başka yönlerden dağlarla çevrilidir; yalnız denize doğru bir vadi açılır. Orada ırmak taşıp bataklıklar oluşturur, derin kum yığınları uzanır, vadi de dalgalı ve demir atması güç bir kıyıyla biter. Hannibal buraya inerken Fabius yolları bildiği için dolaşıp geçidi dört bin ağır piyade yerleştirerek tıkadı, ordunun kalanını öteki tepelerin üzerinde elverişli bir yere oturttu. En hafif ve en çabuk askerleriyle düşmanın artçılarına saldırıp bütün orduyu karıştırdı, sekiz yüz kadarını öldürdü.
ἔστι δʼ ἡ χώρα τὰ μὲν ἄλλα περιστεφὴς ὄρεσιν αὐλὼν δʼ ἀναπέπταται πρὸς τὴν θάλατταν, ἔνθα τὰ ἕλη καταδίδωσι τοῦ ποταμοῦ περιχεομένου, καὶ θῖνας ἄμμου βαθείας ἔχει, καὶ τελευτᾷ πρὸς αἰγιαλὸν κυματώδη καὶ δύσορμον. ἐνταῦθα καταβαίνοντος τοῦ Ἀννίβου περιελθὼν ἐμπειρίᾳ τῶν ὁδῶν ὁ Φάβιος τὴν μὲν διέξοδον ὁπλίτας τετρακισχιλίους ἐπιστήσας ἐνέφραξε, τὸν δʼ ἄλλον στρατὸν ὑπὲρ τῶν ἄλλων ἄκρων ἐν καλῷ καθίσας διὰ τῶν ἐλαφροτάτων καὶ προχειροτάτων ἐνέβαλε τοῖς ἐσχάτοις τῶν πολεμίων, καὶ συνετάραξεν ἅπαν τὸ στράτευμα, διέφθειρε δὲ περὶ ὀκτακοσίους.
6.3Hannibal bunun üzerine yeri yanlış seçtiğini ve tehlikeyi anlayıp ordusunu çekmek istedi. Kılavuzları çarmıha gerdi, ama geçitlere hâkim düşmanı zorla atmaktan, onlarla çarpışmaktan umudunu kesti. Herkesin morali bozuk, herkes korku içindeydi; her yanlarını çıkılmaz bir çaresizliğin kuşattığını düşünüyorlardı. Hannibal düşmanı bir hileyle aldatmaya karar verdi. Hile şöyleydi:
ἐκ τούτου βουλόμενος Ἀννίβας ἀπαγαγεῖν τὸ στράτευμα, καὶ τὴν διαμαρτίαν τοῦ τόπου νοήσας καὶ τὸν κίνδυνον, ἀνεσταύρωσε μὲν τοὺς ὁδηγούς, ἐκβιάζεσθαι δὲ τοὺς πολεμίους καὶ προσμάχεσθαι τῶν ὑπερβολῶν ἐγκρατεῖς ὄντας ἀπεγίνωσκε. δυσθύμως δὲ καὶ περιφόβως διακειμένων ἁπάντων, καὶ περιεστάναι σφᾶς πανταχθεν ἀφύκτους ἡγουμένων ἀπορίας, ἔγνω δολοῦν ἀπάτῃ τοὺς πολεμίους, ἦν δὲ τοιόνδε.
6.4Yağmada ele geçen sığırlardan iki bin kadarını toplayıp her boynuza bir meşale ya da söğüt dalı veya kuru çalı demeti bağlamalarını emretti. Sonra gece işaret verilince bunları tutuşturup hayvanları dar yol ve düşman nöbetçileri boyunca geçitlere sürmelerini söyledi. Görevlendirilenler bunları hazırlarken o da ordunun geri kalanını kaldırdı, hava karardıktan sonra ağır ağır yürüttü.
βοῦς ὅσον δισχιλίας ἐκ τῶν αἰχμαλώτων ἐκέλευσε συλλαβόντας ἀναδῆσαι δᾷδα πρὸς ἕκαστον κέρας ἢ λύγων ἢ φρυγάνων αὔων φάκελον· εἶτα νυκτὸς, ὅταν ἀρθῇ σημεῖον, ἀνάψαντας ἐλαύνειν ἐπὶ τὰς ὑπερβολὰς παρὰ τὰ στενὰ καὶ τὰς φυλακὰς τῶν πολεμίων, ἅμα δὲ ταῦτα παρεσκεύαζον οἷς προσετέτακτο, καὶ τὸν ἄλλον αὐτὸς ἀναστήσας στρατὸν ἤδη σκότους ὄντος ἦγε σχολαίως.
6.5Sığırlar, ateş küçükken ve yalnız odunu yakarken sürüldükleri gibi sakince dağ eteğine doğru ilerledi. Tepelerden bakan çobanlar ve sığırtmaçlar boynuzların ucunda parlayan alevlere şaşıp kaldılar: Çok sayıda meşaleyle, düzen içinde yürüyen bir ordu gibiydi.
αἱ δὲ βόες, ἄχρι μὲν τὸ πῦρ ὀλίγον ἦν καὶ περιέκαιε τὴν ὕλην, ἀτρέμα προσεχώρουν ἐλαυνόμεναι πρὸς τὴν ὑπώρειαν, καὶ θαῦμα τοῖς καθορῶσι νομεῦσιν ἀπὸ τῶν ἄκρων καὶ βουκόλοις ἦσαν αἱ φλόγες ἄκροις ἐπιλάμπουσαι τοῖς κέρασιν, ὡς στρατοπέδου καθʼ ἕνα κόσμον ὑπὸ λαμπάδων πολλῶν βαδίζοντος.
6.6Boynuzlar köküne kadar yanıp ateş ete ulaşınca hayvanlar acıdan başlarını sallayıp savurdular, birbirlerinin alevleriyle tutuştular. Artık düzen içinde yürümüyor, korku ve acı içinde dağlardan aşağı koşuyor, kuyruk uçları ve alınları alev alev, kaçtıkları ormanın büyük kısmını tutuşturuyorlardı.
ἐπεὶ δὲ πυρούμενον τὸ κέρας ἄχρι ῥίζης διέδωκε τῇ σαρκὶ τὴν αἴσθησιν, καὶ πρὸς τὸν πόνον διαφέρουσαι καὶ τινάσσουσαι τὰς κεφαλὰς ἀνεπίμπλαντο πολλῆς ἀπʼ ἀλλήλων φλογός, οὐκ ἐνέμειναν τῇ τάξει τῆς πορείας, ἀλλʼ ἔκφοβοι καὶ περιαλγεῖς οὖσαι δρόμῳ κατὰ τῶν ὀρῶν ἐφέροντο, λαμπόμεναι μὲν οὐρὰς ἄκρας καὶ μέτωπα, πολλὴν δὲ τῆς ὕλης, διʼ ἧς ἔφευγον, ἀνάπτουσαι.
6.7Geçitleri koruyan Romalılar için korkunç bir manzaraydı: Alevler koşan adamların taşıdığı meşalelere benziyordu. Aralarında büyük bir karışıklık ve korku vardı; düşmanın her yandan üzerlerine geldiğini, kendilerini kuşattığını sanıyorlardı. Bu yüzden yerlerinde durmaya cesaret edemeyip dar geçidi bırakarak büyük ordugâha çekildiler. Tam bu sırada Hannibal'ın hafif piyadeleri gelip geçitleri tuttu; ordunun geri kalanı da çok ve ağır bir ganimeti sürükleyerek korkusuzca ilerledi.
δεινὸν οὖν ἧς θέαμα τοῖς παραφυλάττουσι τὰς ὑπερβολὰς Ῥωμαίοις· καὶ γὰρ αἱ φλόγες ἐῴκεσαν ὑπʼ ἀνθρώπων θεόντων διαφερομέναις λαμπάσι, καὶ θόρυβος ἧς ἐν αὐτοῖς πολὺς καὶ φόβος, ἀλλαχόθεν ἄλλους ἐπιφέρεσθαι τῶν πολεμίων σφίσι καὶ κυκλοῦσθαι πανταχόθεν ἡγουμένων, διὸ μένειν οὐκ ἐτόλμων, ἀλλὰ πρὸς τὸ μεῖζον ἀνεχώρουν στρατόπεδον προέμενοι τὰ στενά. καὶ κατὰ τοῦτο δὲ καιροῦ προσμίξαντες οἱ ψιλοὶ τοῦ Ἀννίβου τὰς ὑπερβολὰς κατέσχον, ἡ δʼ ἄλλη δύναμις ἤδη προσέβαινεν ἀδεῶς πολλὴν καὶ βαρεῖαν ἐφελκομένη λείαν.
7.17. Bölüm
Fabius hileyi daha gece fark etti, çünkü kaçan sığırlardan bazıları dağınık hâlde ellerine geçmişti; ama karanlıkta pusudan korktuğu için ordusunu silah başında sakin tuttu. Gün ağarınca peşine düşüp artçılara yetişti. Sarp yerlerde çatışmalar oldu, büyük bir kargaşa çıktı. Sonunda Hannibal dağa tırmanmada usta, hafif ve çevik İberyalılar gönderdi; bunlar kolun başından gelip ağır silahlı Romalılara saldırdı, birçoğunu öldürüp Fabius'u geri çevirdi.
τῷ δὲ Φαβίῳ συνέβη μὲν ἔτι νυκτὸς αἰσθέσθαι τὸν δόλον φεύγουσαι γὰρ ἔνιαι τῶν βοῶν σποράδες ἧκον αὐτῶν εἰς χεῖρας, ἐνέδρας δὲ δεδιὼς σκοταίους ἀτρέμα τὴν δύναμιν ἐν τοῖς ὅπλοις εἶχεν. ὡς δʼ ἦν ἡμέρα, διώκων ἐξήπτετο τῶν ἐσχάτων, καὶ συμπλοκαὶ περὶ τὰς δυσχωρίας ἐγίνοντο καὶ θόρυβος ἦν πολύς, ἕως παρʼ Ἀννίβου τῶν ὀρειβατεῖν δεινῶν Ἰβήρων ἄνδρες ἐλαφροὶ καὶ ποδώκεις πεμφθέντες ἀπὸ τοῦ στόματος εἰς βαρεῖς ὁπλίτας τοὺς Ῥωμαίους ἐνέβαλον, καὶ διαφθείραντες οὐκ ὀλίγους ἀπέστρεψαν τὸν Φάβιον.
7.2İşte o zaman Fabius en çok kötülendi ve küçümsendi. Silahlı atılganlıktan vazgeçmiş, Hannibal'ı akıl ve öngörüyle yeneceğini düşünmüştü; oysa kendisi bu silahlarla yenilmiş, komutanlıkta alt edilmiş görünüyordu. Hannibal, Romalıların ona öfkesini daha da alevlendirmek için onun topraklarına gelince başka her şeyi yakıp yıkmayı emretti, yalnız onun mülküne dokunulmasını yasakladı; başına nöbetçiler koyarak kimsenin zarar vermesine, oradan bir şey almasına izin vermedi.
τότε δὴ μάλιστα κακῶς ἀκοῦσαι καὶ καταφρονηθῆναι συνέβη τὸν Φάβιον. τῆς γὰρ ἐν τοῖς ὅπλοις τόλμης ὑφιέμενος, ὡς γνώμῃ καὶ προνοίᾳ καταπολεμήσων τὸν Ἀννίβαν, αὐτὸς ἡττημένος τούτοις καὶ κατεστρατηγημένος ἐφαίνετο. βουλόμενος δὲ μᾶλλον ἐκκαῦσαι τὴν πρὸς αὐτὸν ὀργὴν τῶν Ῥωμαίων ὁ Ἀννίβας, ὡς ἦλθεν ἐπὶ τοὺς ἀγροὺς αὐτοῦ, τὰ μὲν ἄλλα πάντα καίειν καὶ διαφθείρειν ἐκέλευσεν, ἐκείνων δʼ ἀπεῖπεν ἅπτεσθαι μόνων, καὶ παρακατέστησε φυλακὴν οὐδὲν ἐῶσαν ἀδικεῖν οὐδὲ λαμβάνειν ἐκεῖθεν.
7.3Bu haber Roma'ya ulaşınca Fabius'a karşı iftiraları büsbütün artırdı. Halk tribunları halkın önünde ona karşı bağırıp çağırıyor, en çok da Metilius kışkırtıyordu. Metilius bunu Fabius'a düşmanlığından değil, süvari komutanı Minucius'un yakını olduğu için yapıyordu; ona sövmenin Minucius'a onur ve şan getireceğini düşünüyordu. Senato da öfkeliydi; özellikle Hannibal'la esirler konusunda yaptığı anlaşmayı suçluyordu.
ταῦτα προσδιέβαλε τὸν Φάβιον εἰς Ῥώμην ἀγγελθέντα· καὶ πολλὰ μὲν αὐτοῦ πρὸς τὸν ὄχλον οἱ δήμαρχοι κατεβόων, ἐπάγοντος μάλιστα Μετιλίου καὶ παροξύνοντος, οὐ κατὰ τὴν πρὸς Φάβιον ἔχθραν, ἀλλʼ οἰκεῖος ὢν Μινουκίου τοῦ ἱππάρχου τιμὴν ᾤετο καὶ δόξαν ἐκείνῳ φέρειν τὰς τούτου διαβολάς· ἐγεγόνει δὲ καὶ τῇ βουλῇ διʼ ὀργῆς οὐχ ἥκιστα μεμφομένῃ τὰς περὶ τῶν αἰχμαλώτων πρὸς Ἀννίβαν ὁμολογίας.
7.4Çünkü anlaşmaya göre esirler adam başına değiştirilecek, bir taraf fazla çıkarsa geri alan kişi başına iki yüz elli drahmi ödeyecekti. Değişim yapıldığında Hannibal'ın elinde iki yüz kırk Romalı kaldı. Senato bunların fidyesini göndermemeye karar verdi; üstelik korkaklıktan düşmana av olmuş adamları geri almanın yakışık almadığını ve yararsız olduğunu söyleyerek Fabius'u suçladı.
ὡμολογήκεισαν γὰρ αὑτοῖς ἄνδρα μὲν ἀνδρὶ λύεσθαι τῶν ἁλισκομένων, εἰ δὲ πλείους οἱ ἕτεροι γένοιντο, διδόναι δραχμὰς ὑπὲρ ἑκάστου τὸν κομιζόμενον πεντήκοντα καὶ διακοσίας. ὡς οὖν γενομένης τῆς κατʼ ἄνδρα διαμείψεως εὑρέθησαν ὑπόλοιποι Ῥωμαίων παρʼ Ἀννίβᾳ τεσσαράκοντα καὶ διακόσιοι, τούτων ἡ σύγκλητος ἔγνω τὰ λύτρα μὴ πέμπειν, καὶ προσῃτιᾶτο τὸν Φάβιον ὡς οὐ πρεπόντως οὐδὲ λυσιτελῶς ἄνδρας ὑπὸ δειλίας πολεμίων ἄγραν γενομένους ἀνακομιζόμενον.
7.5Fabius bunu duyunca vatandaşlarının öfkesine yumuşaklıkla katlandı. Ama parası yoktu; Hannibal'ı aldatmaya da vatandaşları terk etmeye de razı olmadığından oğlunu Roma'ya gönderip topraklarını satmasını, parayı hemen ordugâha getirmesini emretti. Genç adam araziyi satıp çabucak döndü; Fabius da fidyeyi Hannibal'a gönderip esirleri aldı. Sonradan birçoğu parayı ödemek istedi, ama hiçbirinden almadı, hepsine bağışladı.
ταῦτʼ ἀκούσας ὁ Φάβιος τὴν μὲν ὀργὴν ἔφερε πρᾴως τῶν πολιτῶν, χρήματα δʼ οὐκ ἔχων, διαψεύσασθαι δὲ τὸν Ἀννίβαν καὶ προέσθαι τοὺς πολίτας οὐχ ὑπομένων, ἔπεμψε τὸν υἱὸν εἰς Ῥώμην κελεύσας ἀποδόσθαι τοὺς ἀγροὺς καὶ τὸ ἀργύριον εὐθὺς ὡς αὐτὸν ἐπὶ τὸ στρατόπεδον κομίζειν. ἀποδομένου δὲ τοῦ νεανίσκου τὰ χωρία καὶ ταχέως ἐπανελθόντος ἀπέπεμψε τὰ λύτρα τῷ Ἀννίβᾳ καὶ τοὺς αἰχμαλώτους ἀπέλαβε· καὶ πολλῶν ἀποδιδόντων ὕστερον παρʼ οὐδενὸς ἔλαβεν, ἀλλʼ ἀφῆκε πᾶσι.
8.18. Bölüm
Bundan sonra rahipler bazı kurbanlar için onu Roma'ya çağırdı. Komutayı Minucius'a devretti; muharebeye girmemesini, düşmanla çarpışmamasını yalnız mutlak yetkili komutan olarak emretmekle kalmadı, ona birçok öğüt ve ricada da bulundu. Minucius bunları hiç umursamadı ve hemen düşmanın üstüne gitti.
μετὰ δὲ ταῦτα τῶν ἱερέων καλούντων αὑτόν εἰς Ῥώμην ἐπί τινας θυσίας παρέδωκε τῷ Μινουκίῳ τὴν δύναμιν, ὑπὲρ τοῦ μὴ μάχεσθαι μηδὲ συμπλέκεσθαι τοῖς πολεμίοις οὐ μόνον ὡς αὐτοκράτωρ διαγορεύσας, ἀλλὰ καί παραινέσεις καὶ δεήσεις πολλὰς αὐτοῦ ποιησάμενος· ὧν ἐκεῖνος ἐλάχιστα φροντίσας εὐθὺς ἐνέκειτο τοῖς πολεμίοις.
8.2Bir gün Hannibal'ın ordusunun çoğunu yiyecek toplamaya gönderdiğini gözetleyip kalanlara saldırdı, onları siperlerinin içine sürdü, birçoğunu öldürdü ve hepsine kuşatılma korkusu saldı. Hannibal'ın ordusu yeniden ordugâhta toplanınca güvenle geri çekildi; kendini ölçüsüz bir böbürlenmeyle, askerleri de küstahlıkla doldurmuştu.
καί ποτε παραφυλάξας τὸν Ἀννίβαν τὸ πολὺ τῆς στρατιᾶς ἐπί σιτολογίαν ἀφεικότα, καί προσβαλὼν τῷ ὑπολειπομένῳ, κατήραξεν εἰς τὸν χάρακα καί διέφθειρεν οὐκ ὀλίγους καί φόβον περιέστησε πᾶσιν ὡς πολιορκησομένοις ὑπʼ αὐτοῦ. καί συλλεγομένης αὖθις εἰς τὸ στρατόπεδον τῷ Ἀννίβᾳ, τῆς δυνάμεως ἀσφαλῶς ἀνεχώρησεν, αὑτόν τε μεγαλαυχίας ἀμέτρου καί θράσους τὸ στρατιωτικὸν ἐμπεπληκώς.
8.3Olay büyütülerek çabucak Roma'ya yayıldı. Fabius bunu duyunca Minucius'un başarısından başarısızlığından daha çok korktuğunu söyledi. Halk ise coşmuştu, sevinçle foruma koşuyordu. Halk tribunu Metilius kürsüye çıkıp bir söylev verdi, Minucius'u yüceltti, Fabius'u ise gevşeklik ya da korkaklıkla değil, artık ihanetle suçladı.
ταχὺ δὲ τοῦ ἔργου λόγος μείζων διεφοίτησεν εἰς Ῥώμην. καί Φάβιος μὲν ἀκούσας ἔφη μᾶλλον τοῦ Μινουκίου φοβεῖσθαι τήν εὐτυχίαν ἢ τήν ἀτυχίαν, ὁ δὲ δῆμος ἦρτο καί μετὰ χαρᾶς εἰς ἀγορὰν συνέτρεχε, καί Μετίλιος ὁ δήμαρχος ἐπί τοῦ βήματος καταστὰς ἐδημηγόρει μεγαλύνων τὸν Μινούκιον, τοῦ δὲ Φαβίου κατηγορῶν οὐ μαλακίαν οὐδʼ ἀνανδρίαν, ἀλλʼ ἤδη προδοσίαν,
8.4Öteki güçlü ve önde gelen adamları da suçluyordu: Savaşı baştan beri halkın yönetimini yıkmak için getirmişler, şehri hemen hesap vermez bir tek adam yönetimine sokmuşlardı. Bu yönetim işleri geciktirerek Hannibal'a yerleşme imkânı, sanki İtalya'ya hâkimmiş gibi Libya'dan yeni bir kuvvet getirtmek için de zaman veriyordu.
συναιτιώμενος ἅμα καί τῶν ἄλλων ἀνδρῶν τοὺς δυνατωτάτους καί πρώτους ἐπαγαγέσθαι τὸν πόλεμον ἐξ ἀρχῆς ἐπί καταλύσει τοῦ δήμου, τήν τε πόλιν ἐμβαλεῖν εὐθὺς εἰς μοναρχίαν ἀνυπεύθυνον, ἣ διατρίβουσα τὰς πράξεις ἵδρυσιν Ἀννίβᾳ, παρέξει καί χρόνον αὖθις ἐκ Λιβύης ἑτέραν δύναμιν προσγενέσθαι ὡς κρατοῦντι τῆς Ἰταλίας.
9.19. Bölüm
Fabius gelince tribuna karşı savunma yapmaya bile tenezzül etmedi; kurbanların ve ayinlerin bir an önce yapılması gerektiğini, çünkü ordunun başına dönüp yasağına rağmen düşmanla çarpıştığı için Minucius'u cezalandıracağını söyledi. Bunun üzerine halkın arasında büyük bir uğultu koptu, Minucius'un tehlikede olduğu düşünülüyordu. Çünkü diktatör yargılamadan hapsedebilir ve öldürtebilirdi; Fabius'un thymos'u da büyük bir yumuşak başlılıktan sonra harekete geçince ağır ve yatıştırılması güç olurdu.
ἐπεὶ δʼ ὁ Φάβιος προσελθὼν ἀπολογεῖσθαι μὲν οὐδʼ ἐμέλλησε πρὸς τὸν δήμαρχον, ἔφη δὲ τάχιστα τὰς θυσίας καὶ τὰς ἱερουργίας γενέσθαι, ὥστʼ ἐπὶ τὸ στράτευμα βαδιεῖσθαι τῷ Μινουκίῳ δίκην ἐπιθήσων, ὅτι κωλύσαντος αὐτοῦ τοῖς πολεμίοις συνέβαλε, θόρυβος διῇξε τοῦ δήμου πολὺς, ὡς κινδυνεύσοντος τοῦ Μινουκίου. καὶ γὰρ εἷρξαι τῷ δικτάτορι καὶ θανατῶσαι πρὸ δίκης ἔξεστι καὶ τοῦ Φαβίου τὸν θυμὸν ἐκ πολλῆς πρᾳότητος κεκινημένον ᾤοντο βαρὺν εἶναι καὶ δυσπαραίτητον.
9.2Bu yüzden öbürleri korkup sustu. Ama Metilius tribunluğun dokunulmazlığına güveniyordu; çünkü diktatör seçildiğinde gücünü yitirmeyen tek makam budur, öteki makamlar kalktığı hâlde bu kalır. Halkı sıkıştırıp Minucius'u terk etmemelerini, üstün yiğitlik gösterip taç kazanan oğlunun başını baltayla kestiren Manlius Torquatus'un yaptığının ona yapılmasına izin vermemelerini, Fabius'un tiranlığını elinden alıp işleri kurtarabilen ve kurtarmak isteyen adama bırakmalarını istedi.
ὅθεν οἱ μὲν ἄλλοι καταδείσαντες ἡσυχίαν ἦγον· ὁ δὲ Μετίλιος ἔχων τὴν ἀπὸ τῆς δημαρχίας ἄδειαν μόνη γὰρ αὕτη δικτάτορος αἱρεθέντος ἡ ἀρχὴ τὸ κράτος οὐκ ἀπόλλυσιν, ἀλλὰ μένει τῶν ἄλλων καταλυθεισῶν, ἐνέκειτο τῷ δήμῳ πολύς, μὴ προέσθαι δεόμενος τὸν Μινούκιον μηδʼ ἐᾶσαι παθεῖν ἃ Μάλλιος Τουρκουᾶτος ἔδρασε τὸν υἱόν, ἀριστεύσαντος καὶ στεφανωθέντος ἀποκόψας πελέκει τὸν τράχηλον, ἀφελέσθαι δὲ τοῦ Φαβίου τὴν τυραννίδα καὶ τῷ δυναμένῳ καὶ βουλομένῳ σῴζειν ἐπιτρέψαι τὰ πράγματα.
9.3Bu sözlerden etkilenen halk, gözden düşmüş olsa da Fabius'u tek adamlığı bırakmaya zorlamaya cesaret edemedi; ama Minucius'un komutada eşit sayılıp savaşı diktatörle aynı yetkiyle yürütmesine karar verdi. Bu Roma'da daha önce görülmemiş bir şeydi; ama az sonra, Cannae felaketinden sonra yine oldu.
τοιούτοις λόγοις κινηθέντες οἱ ἄνθρωποι τὸν μὲν Φάβιον οὐκ ἐτόλμησαν ἀναγκάσαι καταθέσθαι τὴν μοναρχίαν, καίπερ ἀδοξοῦντα, τὸν δὲ Μινούκιον ἐψηφίσαντο τῆς στρατηγίας ὁμότιμον ὄντα διέπειν τὸν πόλεμον ἀπὸ τῆς αὐτῆς ἐξουσίας τῷ δικτάτορι, πρᾶγμα μὴ πρότερον ἐν Ῥώμῃ γεγονός, ὀλίγῳ δʼ ὕστερον αὖθις γενόμενον μετὰ τὴν ἐν Κάνναις ἀτυχίαν.
9.4O zaman da ordunun başında diktatör olarak Marcus Iunius vardı; şehirde ise muharebede birçok senatör öldüğü için senatoyu doldurmak gerekince ikinci bir diktatör olarak Fabius Buteo'yu seçtiler. Ama bu adam ortaya çıkıp yeni üyeleri seçerek senatoyu tamamlayınca, aynı gün lictorlarını savdı, maiyetinden sıyrılıp kalabalığa karıştı, kendi işlerini görerek sıradan bir vatandaş gibi forumda dolaştı.
καὶ γὰρ τότʼ ἐπὶ τῶν στρατοπέδων Μᾶρκος ἦν Ἰούνιος δικτάτωρ, καὶ κατὰ πόλιν τὸ βουλευτικὸν ἀναπληρῶσαι δεῆσαν, ἅτε δὴ πολλῶν ἐν τῇ. μάχῃ συγκλητικῶν ἀπολωλότων, ἕτερον εἵλοντο δικτάτορα Φάβιον Βουτεῶνα. πλὴν οὗτος μὲν, ἐπεὶ προῆλθε καὶ κατέλεξε τοὺς ἄνδρας καὶ συνεπλήρωσε τὴν βουλήν, αὐθημερὸν ἀφεὶς τοὺς ῥαβδούχους καὶ διαφυγὼν τοὺς προάγοντας, εἰς τὸν ὄχλον ἐμβαλὼν καὶ καταμίξας ἑαυτὸν ἤδη τι τῶν ἑαυτοῦ διοικῶν καὶ πραγματευόμενος ὥσπερ ἰδιώτης ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς ἀνεστρέφετο.
10.110. Bölüm
Halk, Minucius'u diktatörle aynı işlerin başına atamakla Fabius'u kırptığını, onu büsbütün alçalttığını sanıyordu; ama adamı doğru tartamıyorlardı. Çünkü Fabius onların bilgisizliğini kendi felaketi saymıyordu. Bilge Diogenes'e biri "Bunlar seninle alay ediyor" deyince, "Ama ben alaya alınmıyorum" demişti; yalnız buna boyun eğen ve sarsılanların alaya alındığını düşünüyordu.
τὸν δὲ Μινούκιον ἐπὶ τὰς αὐτὰς τῷ δικτάτορι πράξεις ἀποδείξαντες ᾤοντο κεκολοῦσθαι καὶ γεγονέναι ταπεινὸν παντάπασιν ἐκεῖνον, οὐκ ὀρθῶς στοχαζόμενοι τοῦ ἀνδρός. οὐ γὰρ αὑτοῦ συμφορὰν ἡγεῖτο τὴν ἐκείνων ἄγνοιαν, ἀλλʼ ὥσπερ Διογένης ὁ σοφός, εἰπόντος τινὸς πρὸς αὐτόν· οὗτοι σοῦ καταγελῶσιν, ἀλλʼ ἐγώ εἶπεν, οὐ καταγελῶμαι, μόνους ἡγούμενος καταγελᾶσθαι τοὺς ἐνδιδόντας καὶ πρὸς τὰ τοιαῦτα διαταραττομένους.
10.2Fabius da kendisini ilgilendirdiği kadarıyla olanlara kayıtsızca ve rahatça katlandı; iyi ve değerli adama ne hakaret edilebileceğini ne de onun itibarsızlaştırılabileceğini savunan filozoflara bir ispat sundu. Ama halkın düşüncesizliği ülke adına onu üzüyordu; sağlıksız bir hırsa sahip bir adamın eline savaş için fırsat vermişlerdi.
οὕτω Φάβιος ἔφερεν ἀπαθῶς καὶ ῥᾳδίως ὅσον ἐπʼ αὐτῷ τὰ γινόμενα, συμβαλλόμενος ἀπόδειξιν τῶν φιλοσόφων τοῖς ἀξιοῦσι μήτε ὑβρίζεσθαι μήτε ἀτιμοῦσθαι τὸν ἀγαθὸν ἄνδρα καὶ σπουδαῖον. ἠνία δʼ αὐτὸν ἡ τῶν πολλῶν ἀβουλία διὰ τὰ κοινά, δεδωκότων ἀφορμὰς ἀνδρὸς οὐχ ὑγιαινούσῃ φιλοτιμίᾳ πρὸς τὸν πόλεμον.
10.3Minucius'un boş kanaat ve kibirle büsbütün çıldırıp bir felakete yol açmasından korkarak kimseye görünmeden yola çıktı. Ordugâha varınca Minucius'u artık zapt edilmez, ağır, gururdan şişmiş, komutayı sırayla almayı talep eder hâlde buldu. Buna izin vermedi; bütün orduya sırayla komuta etmektense bir kısmına tek başına komuta etmeyi daha iyi bularak kuvveti onunla paylaştı.
καὶ δεδοικὼς μὴ παντάπασιν ἐκμανεὶς ὑπὸ κενῆς δόξης καὶ ὄγκου φθάσῃ τι κακὸν ἀπεργασάμενος, λαθὼν ἅπαντας ἐξῆλθε καὶ παραγενόμενος εἰς τὸ στρατόπεδον καὶ καταλαβὼν τὸν Μινούκιον οὐκέτι καθεκτόν, ἀλλὰ βαρὺν καὶ τετυφωμένον καὶ παρὰ μέρος ἄρχειν ἀξιοῦντα, τοῦτο μὲν οὐ συνεχώρησε, τὴν δὲ δύναμιν διενείματο πρὸς αὐτόν, ὡς μέρους μόνος ἄρξων βέλτιον ἢ πάντων παρὰ μέρος.
10.4Birinci ve dördüncü lejyonları kendisi aldı, ikinci ve üçüncüyü ona verdi; müttefik birlikleri de eşit paylaşıldı. Minucius en yüksek ve en büyük makamın görkeminin kendi yüzünden küçülüp aşağılanmasıyla böbürlenip sevinince, Fabius ona, aklı başındaysa mücadelesinin Fabius'la değil Hannibal'la olduğunu hatırlattı.
καὶ τὸ μὲν πρῶτον τῶν ταγμάτων καὶ τέταρτον αὐτὸς ἔλαβε, τὸ δὲ δεύτερον καὶ τρίτον ἐκείνῳ παρέδωκεν, ἐπίσης καὶ τῶν συμμαχικῶν διανεμηθέντων. σεμνυνομένου δὲ τοῦ Μινουκίου καὶ χαίροντος ἐπὶ τῷ τὸ πρόσχημα τῆς ἀκροτάτης καὶ μεγίστης ἀρχῆς ὑφεῖσθαι καὶ προπεπηλακίσθαι διʼ αὐτόν, ὑπεμίμνῃσκεν ὁ Φάβιος ὡς οὐκ ὄντος μὲν αὐτῷ πρὸς Φάβιον, ἀλλʼ, εἰ σωφρονεῖ, πρὸς Ἀννίβαν τοῦ ἀγῶνος·
10.5Meslektaşıyla da yarışacaksa, onurlandırılıp galip gelen kendisinin vatandaşların kurtuluşunu ve güvenliğini, yenilip aşağılanan kişiden daha az gözetir görünmemesine dikkat etmeliydi.
εἰ δὲ καὶ πρὸς τὸν συνάρχοντα φιλονεικεῖ, σκοπεῖν ὅπως τοῦ νενικημένου καὶ καθυβρισμένου παρὰ τοῖς πολίταις ὁ τετιμημένος καὶ νενικηκὼς οὐ φανεῖται μᾶλλον ὀλιγωρῶν τῆς σωτηρίας αὐτῶν καὶ ἀσφαλείας.
11.111. Bölüm
Minucius bunları ihtiyar alaycılığı saydı. Payına düşen kuvveti alıp ayrı bir yerde ordugâh kurdu. Hannibal olanların hiçbirinden habersiz değildi, her şeyi pusuda gözetliyordu. Arada bir tepe vardı; ele geçirmesi zor değildi, ele geçirilince bir ordugâh için sağlam ve her bakımdan yeterliydi. Çevresindeki ova uzaktan, ağaçsız olduğu için düz ve pürüzsüz görünüyordu, ama içinde büyükçe olmayan birtakım hendekler ve başka çukurlar vardı.
ὁ δὲ ταῦτα μὲν εἰρωνείαν ἡγεῖτο γεροντικήν· παραλαβὼν δὲ τὴν ἀποκληρωθεῖσαν δύναμιν ἰδίᾳ καὶ χωρὶς ἐστρατοπέδευσεν, οὐδὲν ἀγνοοῦντος τοῦ Ἀννίβου τῶν γινομένων, ἀλλὰ πᾶσιν ἐφεδρεύοντος. ἦν δὲ λόφος κατὰ μέσον καταληφθῆναι μὲν οὐ χαλεπός, ὀχυρὸς δὲ καταληφθεὶς στρατοπέδῳ καὶ διαρκὴς εἰς ἅπαντα, τὸ δὲ πέριξ πεδίον ὀφθῆναι μὲν ἄπωθεν ὁμαλὸν διὰ ψιλότητα καὶ λεῖον, ἔχον δέ τινας οὐ μεγάλας τάφρους ἐν αὑτῷ καὶ κοιλότητας ἄλλας.
11.2Bu yüzden Hannibal tepeyi gizlice ve kolayca tutabilecekken bunu istemedi, araya muharebe için bir bahane bıraktı. Minucius'un Fabius'tan ayrıldığını görünce gece hendeklere ve çukurlara bir miktar asker yaydı; gün doğarken de Minucius'u orası için çarpışmaya çekmek üzere tepeyi tutmaya açıkça az sayıda adam gönderdi.
διὸ καὶ τὸν λόφον ἐκ τοῦ ῥᾴστου κρύφα κατασχεῖν παρόν οὐκ ἠθέλησεν ὁ Ἀννίβας, ἀλλʼ ἀπέλιπε μάχης ἐν μέσῳ πρόφασιν. ὡς δʼ εἶδε κεχωρισμένον τοῦ Φαβίου τὸν Μινούκιον, νυκτὸς μὲν εἰς τὰς τάφρους καὶ τὰς κοιλότητας κατέσπειρε τῶν στρατιωτῶν τινας, ἅμα δὲ τῇ ἡμέρᾳ φανερῶς ἔπεμψεν οὐ πολλοὺς καταληψομένους τὸν λόφον, ὡς ἐπαγάγοιτο συμπεσεῖν περὶ τοῦ τόπου τὸν Μινούκιον.
11.3Olan da buydu. Minucius önce hafif birlikleri, sonra süvarileri gönderdi; sonunda Hannibal'ın tepedekilere yardıma geldiğini görünce bütün ordusuyla düzen içinde aşağı indi. Çetin bir muharebeye girip tepeden atış yapanlara karşı koydu, göğüs göğse çarpışıp denk gidiyordu. Derken Hannibal onun güzelce aldatıldığını, sırtını pusudakilere açtığını görünce işareti kaldırdı.
ὃ δὴ καὶ συνέβη, πρῶτον μὲν γὰρ ἀπέστειλε τὴν κούφην στρατιάν, ἔπειτα τοὺς ἱππεῖς, τέλος δʼ ὁρῶν τὸν Ἀννίβαν παραβοηθοῦντα τοῖς ἐπὶ τοῦ λόφου πάσῃ κατέβαινε τῇ δυνάμει συντεταγμένος, καὶ μάχην καρτερὰν θέμενος ἠμύνετο τοὺς ἀπὸ τοῦ λόφου βάλλοντας, συμπλεκόμενος καὶ ἴσα φερόμενος, ἄχρι οὗ καλῶς ἠπατημένον ὁρῶν ὁ Ἀννίβας καὶ γυμνὰ παρέχοντα τοῖς ἐνεδρεύουσι τὰ νῶτα τὸ σημεῖον αἴρει.
11.4Bunun üzerine düşmanlar pek çok yerden birden kalkıp bağırarak saldırdı, en arkadakileri öldürmeye başladı; Romalıları tarif edilmez bir kargaşa ve yılgınlık kapladı. Minucius'un da cüreti kırıldı; komutanlarına tek tek bakınıyordu, ama hiçbiri yerinde durmaya cesaret edemiyor, hepsi kurtuluş getirmeyecek bir kaçışa itiliyordu. Çünkü Numidyalılar artık ovaya hâkimdi, çepeçevre dolaşıp dağılanları öldürüyorlardı.
πρὸς δὲ τοῦτο πολλαχόθεν ἐξανισταμένων ἅμα καὶ μετὰ κραυγῆς προσφερομένων καὶ τοὺς ἐσχάτους ἀποκτιννύντων ἀδιήγητος κατεῖχε ταραχὴ καὶ πτοία τοὺς Ῥωμαίους, αὐτοῦ τε τοῦ Μινουκίου τὸ θράσος κατακέκλαστο, καὶ πρὸς ἄλλον ἄλλοτε τῶν ἡγεμόνων διεπάπταινεν, οὐδενὸς ἐν χώρᾳ μένειν τολμῶντος, ἀλλὰ πρὸς φυγὴν ὠθουμένων οὐ σωτήριον. οἱ γὰρ Νομάδες ἤδη κρατοῦντες κύκλῳ περιήλαυνον τὸ πεδίον καὶ τοὺς ἀποσκιδναμένους ἔκτεινον.
12.112. Bölüm
Romalılar böyle büyük bir belaya düşmüşken tehlike Fabius'un gözünden kaçmadı. Görünüşe göre olacakları önceden sezmiş, ordusunu düzen içinde silah başında tutuyor, olanları haberciler aracılığıyla değil, kendisi siperlerin önünde gözetleyerek öğrenmeye özen gösteriyordu. Ordunun kuşatılıp karıştığını görünce, direnenlerin değil korkuya kapılıp bozulanların çığlığı kulağına gelince,
ἐν τοσούτῳ δὲ κακῷ τῶν Ῥωμαίων ὄντων οὐκ ἔλαθεν ὁ κίνδυνος τὸν Φάβιον, ἀλλὰ καὶ τὸ μέλλον, ὡς ἔοικεν, ἤδη προειληφώς τήν τε δύναμιν συντεταγμένην εἶχεν ἐπὶ τῶν ὅπλων καὶ τὰ πραττόμενα γινώσκειν ἐφρόντιζεν οὐ διʼ ἀγγέλων, ἀλλʼ αὐτὸς ἔχων κατασκοπὴν πρὸ τοῦ χάρακος. ὡς οὖν κατεῖδε κυκλούμενον καὶ ταραττόμενον τὸ στράτευμα, καὶ κραυγὴ προσέπιπτεν οὐ μενόντων, ἀλλʼ ἤδη πεφοβημένων καὶ τρεπομένων,
12.2uyluğuna vurdu, derin derin inledi ve yanındakilere, "Herakles adına! Benim beklediğimden çabuk, kendi acele ettiğinden yavaş, Minucius kendini mahvetti!" dedi. Sancakların hemen çıkarılmasını, ordunun izlemesini buyurdu ve haykırdı: "Şimdi askerler, herkes Marcus Minucius'u düşünüp acele etsin! Parlak bir adamdır, vatanını sever. Düşmanı kovmak için acele edip bir hata yaptıysa, onu sonra konuşuruz."
μηρόν τε πληξάμενος καὶ στενάξας μέγα πρὸς μὲν τοὺς παρόντας εἶπεν ὮἩράκλεις, ὡς τάχιον μὲν ἢ ἐγὼ προσεδόκων, βράδιον δʼ ἢ αὐτὸς ἔσπευδε Μινούκιος ἑαυτὸν ἀπολώλεκε, τὰς· δὲ σημαίας ἐκφέρειν κατὰ τάχος καὶ τὸν στρατὸν ἕπεσθαι κελεύσας ἀνεβόησε· νῦν τις, ὦ στρατιῶται, Μάρκου Μινουκίου μεμνημένος ἐπειγέσθω· λαμπρὸς γὰρ ἁνὴρ καὶ φιλόπατρις, εἰ δέ τι σπεύδων ἐξελάσαι τοὺς πολεμίους ἥμαρτεν, αὖθις αἰτιασόμεθα.
12.3Önce görünür görünmez ovayı dolaşan Numidyalıları bozup dağıttı. Sonra Romalıların gerisinde çarpışanlara yürüdü, önüne çıkanları öldürdü. Kalanlar, Romalılara yaptıklarının aynısına uğrayıp çevrilmeden önce dönüp kaçtılar.
πρῶτον μὲν οὖν ἐπιφανεὶς τρέπεται καὶ διασκίδνησι τοὺς ἐν τῷ πεδίῳ περιελαύνοντας Νομάδας· εἶτα πρὸς τοὺς μαχομένους καὶ κατὰ νώτου τῶν Ῥωμαίων ὄντας ἐχώρει καὶ τοὺς ἐμποδὼν ἔκτεινεν, οἱ δὲ λοιποί, πρὶν ἀποληφθῆναι καὶ γενέσθαι περιπετεῖς οἷς αὐτοὶ τοὺς Ῥωμαίους ἐποίησαν, ἐγκλίναντες ἔφυγον.
12.4Hannibal durumun değiştiğini, Fabius'un yaşına aykırı bir dinçlikle savaşanların arasından tepeye, Minucius'a doğru yol açtığını görünce muharebeyi kesti, boruyla geri çekilme işareti verip Kartacalıları siperlerine götürdü; Romalılar da memnuniyetle döndüler. Söylendiğine göre Hannibal dönerken dostlarına Fabius hakkında şaka yollu şöyle bir şey demiş: "Size sık sık söylemedim mi, tepelerde oturan bu bulut bir gün fırtına ve kasırgayla yağmur boşaltacak diye?"
ὁρῶν δʼ ὁ Ἀννίβας τήν μεταβολὴν καὶ τὸν Φάβιον εὐρώστως παρʼ ἡλικίαν διὰ τῶν μαχομένων ὠθούμενον ἄνω πρὸς τὸν Μινούκιον εἰς τὸν όφον, ἐπέσχε τήν μάχην, καὶ τῇ σάλπιγγι σημήνας ἀνάκλησιν ἀπῆγεν εἰς τὸν χάρακα τοὺς Καρχηδονίους, ἀσμένως καὶ τῶν Ῥωμαίων ἀποτρεπομένων, λέγεται δʼ αὐτὸν ἀπιόντα περὶ τοῦ Φαβίου πρὸς τοὺς φίλους εἰπεῖν τι τοιοῦτον μετὰ παιδιᾶς· οὐκ ἐγὼ μέντοι προὔλεγον ὑμῖν πολλάκις τήν ἐπὶ τῶν ἄκρων ταύτην καθημένην νεφέλην, ὅτι μετὰ ζάλης ποτὲ καὶ καταιγίδων ὄμβρον ἐκρήξει;
13.113. Bölüm
Muharebeden sonra Fabius öldürdüğü düşmanların silahlarını soyup çekildi, meslektaşı hakkında tek bir kibirli ya da kırıcı söz etmedi. Minucius ise kendi ordusunu toplayıp şöyle dedi: "Askerlerim, büyük işlerde hiç hata yapmamak insan gücünü aşar; ama hata edince sürçmelerinden gelecek için ders çıkarmak iyi ve akıllı adamın işidir.
μετὰ δὲ τὴν μάχην Φάβιος μὲν ὅσους ἔκτεινε τῶν πολεμίων σκυλεύσας ἀνεχώρησεν, οὐδὲν ὑπερήφανον οὐδʼ ἐπαχθὲς εἰπὼν περὶ τοῦ συνάρχοντος· Μινούκιος δὲ τὴν αὑτοῦ στρατιὰν ἀθροίσας, ἄνδρες, ἔφη, συστρατιῶται, τὸ μ?ὲν ἁμαρτεῖν μηδὲν ἐν πράγμασι μεγάλοις μεῖζον ἢ κατʼ ἄνθρωπόν ἐστι, τὸ δʼ ἁμαρτόντα χρήσασθαι τοῖς πταίσμασι διδάγμασι πρὸς τὸ λοιπὸν ἀνδρὸς ἀγαθοῦ καὶ νοῦν ἔχοντος.
13.2Ben de itiraf ederim ki talihi azıcık suçlasam da daha çok şey için övüyorum. Çünkü bunca zaman fark etmediğimi bir günün küçük bir kısmında öğrendim: Başkalarına komuta edemediğimi, başka bir komutana muhtaç olduğumu, yenilmesi daha güzel olanları yenmeye hevesleniyor olduğumu anladım. Başka konularda komutanınız diktatördür; ona şükran borcunuzda ise önderiniz ben olacağım, önce kendimi ona itaat eden, emrini yapan biri olarak göstereceğim."
ἐγὼ μὲν οὖν ὁμολογῶ μικρὰ μεμφόμενος τὴν τύχην περὶ μειζόνων ἐπαινεῖν. ἃ γὰρ οὐκ ᾐσθόμην χρόνον τοσοῦτον, ἡμέρας μέρει μικρῷ πεπαίδευμαι, γνοὺς ἐμαυτὸν οὐκ ἄρχειν ἑτέρων δυνάμενον, ἀλλʼ ἄρχοντος ἑτέρου δεόμενον καὶ φιλοτιμούμενον νικᾶν ὑφʼ ὧν ἡττᾶσθαι κάλλιον. ὑμῖν δὲ τῶν μὲν ἄλλων ἐστὶν ἄρχων ὁ δικτάτωρ, τῆς δὲ πρὸς ἐκεῖνον εὐχαριστίας αὐτὸς ἡγεμὼν ἔσομαι, πρῶτον ἐμαυτὸν εὐπειθῆ καὶ ποιοῦντα τὸ κελευόμενον ὑπʼ ἐκείνου παρεχόμενος.
13.3Bunları söyleyip kartalları kaldırmalarını, herkesin izlemesini emretti ve Fabius'un siperlerine yürüdü. İçeri girip komutan çadırına yöneldi; herkes şaşkın ve meraklıydı. Fabius çıkınca sancakları önüne koydu, kendisi yüksek sesle ona "baba" diye, askerleri de öteki askerlere "patron" diye selam verdi. Bu, azatlıların kendilerini azat edenlere hitabıdır.
ταῦτʼ εἰπὼν καὶ τοὺς ἀετοὺς ἄρασθαι κελεύσας καὶ πάντας ἀκολουθεῖν, ἦγε πρὸς τὸν χάρακα τοῦ Φαβίου. καὶ παρελθὼν ἐντὸς ἐβάδιζεν ἐπὶ τὴν στρατηγικὴν σκηνήν, ὥστε θαυμάζειν καὶ διαπορεῖν πάντας. προελθόντος δὲ τοῦ Φαβίου θέμενος ἔμπροσθεν τὰς σημαίας αὐτὸς μὲν ἐκεῖνον πατέρα μεγάλῃ φωνῇ, οἱ δὲ στρατιῶται τοὺς στρατιώτας πάτρωνας ἠσπάζοντο. τοῦτο δʼ ἔστι τοῖς ἀπελευθέροις προσφώνημα πρὸς τοὺς ἀπελευθερώσαντας.
13.4Sessizlik olunca Minucius dedi ki: "Diktatör, bugün iki zafer kazandın: Cesaretle Hannibal'ı, sağduyu ve iyilikle meslektaşını. Birincisiyle bizi kurtardın, ikincisiyle eğittin; ondan utanç verici, senden ise güzel ve kurtarıcı bir yenilgi aldık.
ἡσυχίας δὲ γενομένης ὁ Μινούκιος εἶπε· δύο νίκας, ὦ δίκτατορ, τῇ σήμερον ἡμέρᾳ νενίκηκας, ἀνδρείᾳ μὲν Ἀννίβαν, εὐβουλίᾳ δὲ καὶ χρηστότητι τὸν συνάρχοντα· καὶ διʼ ἧς μὲν σέσωκας ἡμᾶς, διʼ ἧς δὲ πεπαίδευκας, ἡττωμένους αἰσχρὰν μὲν ἧτταν ὑπʼ ἐκείνου, καλὴν δὲ καὶ σωτήριον ὑπὸ σοῦ.
13.5Sana iyi babam diye sesleniyorum, çünkü daha değerli bir hitap bilmiyorum; ama senden gördüğüm bu iyilik beni doğuranın iyiliğinden büyüktür: Ondan bir tek ben doğdum, senin sayende ise bunca insanla birlikte kurtuldum." Bunları söyleyip Fabius'a sarıldı. Askerlerin de aynısını yaptığı görülüyordu; birbirlerine sarılıp öpüşüyor, ordugâh sevinç ve tatlı gözyaşlarıyla doluyordu.
πατέρα δή σε χρηστὸν προσαγορεύω, τιμιωτέραν οὐκ ἔχων προσηγορίαν, ἐπεὶ τῆς γε τοῦ τεκόντος χάριτος μείζων ἡ παρὰ σοῦ χάρις αὕτη. ἐγεννήθην μὲν γὰρ ὑπʼ ἐκείνου μόνος, σῴζομαι δὲ ὑπὸ σοῦ μετὰ τοσούτων ταῦτʼ εἰπὼν καὶ περιβαλὼν τὸν Φάβιον ἠσπάζετο. τὸ δʼ αὐτὸ καὶ τοὺς στρατιώτας ἦν ὁρᾶν πράττοντας· ἐνεφύοντο γὰρ ἀλλήλοις καὶ κατεφίλουν, ὥστε μεστὸν εἶναι χαρᾶς καὶ δακρύων ἡδίστων τὸ στρατόπεδον.
14.114. Bölüm
Bundan sonra Fabius görevini bıraktı, yeniden konsüller seçildi. Bunların ilkleri onun kurduğu savaş biçimini korudu: Hannibal'la meydan muharebesine girmekten kaçınıyor, müttefiklere yardım ediyor, ayrılmaları engelliyorlardı. Ama soyu sönük, hayatı ise halka yaltaklanması ve atılganlığıyla ünlü Terentius Varro konsüllüğe yükselince, tecrübesizliği ve küstahlığıyla her şeyi bir zara atacağı hemen belli oldu.
ἐκ τούτου Φάβιος μὲν ἀπέθετο τὴν ἀρχήν, ὕπατοι δʼ αὖθις ἀπεδείκνυντο. καὶ τούτων οἱ μὲν πρῶτοι διεφύλαξαν ἣν ἐκεῖνος ἰδέαν τοῦ πολέμου κατέστησε, μάχεσθαι μὲν ἐκ παρατάξεως φεύγοντες πρὸς Ἀννίβαν, τοῖς δὲ συμμάχοις ἐπιβοηθοῦντες καὶ τὰς ἀποστάσεις κωλύοντες· Τερέντιος δὲ Βάρρων εἰς τὴν ὑπατείαν προαχθεὶς ἀπὸ γένους ἀσήμου, βίου δὲ διὰ δημοκοπίαν καὶ προπέτειαν ἐπισήμου, δῆλος ἦν εὐθὺς ἀπειρίᾳ καὶ θρασύτητι τὸν περὶ τῶν ὅλων ἀναρρίψων κύβον.
14.2Meclislerde, şehir Fabius gibi komutanlar kullandıkça savaşın süreceğini, kendisinin ise düşmanı gördüğü gün yeneceğini haykırıyordu. Bu sözlerle birlikte Romalıların hiçbir düşmana karşı toplamadığı büyüklükte bir ordu topladı ve kaydetti: Muharebe için doksan binden iki bin eksik adam düzene sokuldu. Bu, Fabius'a ve aklı başında Romalılara büyük bir korku verdi; çünkü şehrin bu kadar genç adamı kaybederse bir daha toparlanabileceğini ummuyorlardı.
ἐβόα γὰρ ἐν ταῖς ἐκκλησίαις μενεῖν τὸν πόλεμον ἄχρι οὗ Φαβίοις χρῆται στρατηγοῖς ἡ πόλις, αὐτὸς δὲ τῆς αὐτῆς ἡμέρας ὄψεσθαί τε καὶ νικήσειν τοὺς πολεμίους, ἅμα δὲ τούτοις τοῖς λόγοις συνῆγε καὶ κατέγραφε δύναμιν τηλικαύτην, ἡλίκῃ πρὸς οὐδένα πώποτε τῶν πολεμίων ἐχρήσαντο Ῥωμαῖοι. μυριάδες γὰρ ἐννέα δισχιλίων ἀνδρῶν δέουσαι συνετάχθησαν εἰς τὴν μάχην, μέγα δέος Φαβίῳ καὶ τοῖς νοῦν ἔχουσι Ῥωμαίων οὐ γὰρ ἤλπιζον ἕξειν ἀναφορὰν τὴν πόλιν ἐν τοσαύτῃ σφαλεῖσαν ἡλικίᾳ.
14.3Bu yüzden Fabius, Terentius'un meslektaşı Paulus Aemilius'u cesaretlendirip harekete geçirdi. Bu adam birçok savaşta tecrübeliydi, ama halkın sevmediği biriydi ve devlete karşı aleyhine verilmiş bir ceza yüzünden halktan ürküyordu. Fabius ona Terentius'un deliliğine engel olmasını öğütledi, vatan için mücadelesinin Hannibal'dan çok Terentius'a karşı olacağını anlattı: Biri gücünün farkında olmadığı, öbürü kendi zayıflığının farkında olduğu için muharebeye acele ediyordu.
διὸ καὶ τὸν συνάρχοντα τοῦ Τερεντίου Παῦλον Αἰμίλιον, ἄνδρα πολλῶν πολέμων ἔμπειρον, οὐκ ἀρεστὸν δὲ τῷ δήμῳ καὶ καταπλῆγα ἔκ τινος καταδίκης πρὸς τὸ δημόσιον αὐτῷ γεγενημένης, ἀνίστη καὶ παρεθάρρυνεν ἐπιλαμβάνεσθαι τῆς ἐκείνου μανίας, διδάσκων ὡς οὐ πρὸς Ἀννίβαν αὐτῷ μᾶλλον ἢ πρὸς Τερέντιον ὑπὲρ τῆς πατρίδος ὁ ἀγὼν ἔσοιτο σπεύδειν γὰρ μάχην γενέσθαι τὸν μὲν οὐκ αἰσθανόμενον τῆς δυνάμεως, τὸν δʼ αἰσθανόμενον τῆς περὶ αὑτὸν ἀσθενείας.
14.4"Ben, Paulus," dedi, "Hannibal'ın durumu konusunda Terentius'tan daha çok güvenilmeyi hak ederim, ve kesin olarak söylüyorum: Bu yıl kimse onunla savaşmazsa bu adam ya kalıp yok olur ya da kaçıp gider. Şimdi bile yenip hâkim olmuş görünüyor, ama düşmanlardan hiçbiri ona katılmadı, yurdundan getirdiği kuvvetin de üçte biri bile kalmadı."
ἐγὼ δʼ, εἶπεν, ὦ Παῦλε, Τερεντίου πιστεύεσθαι δικαιότερός εἰμι περὶ τῶν Ἀννίβου πραγμάτων διαβεβαιούμενος ὡς, εἰ μηδεὶς αὐτῷ μαχεῖται τοῦτον τὸν ἐνιαυτόν, ἀπολεῖται μένων ὁ ἀνὴρ ἢ φεύγων ἄπεισιν, ᾧ γε καὶ νῦν νικᾶν καὶ κρατεῖν δοκοῦντι τῶν μὲν πολεμίων οὐδεὶς προσκεχώρηκε, τῆς δʼ οἴκοθεν δυνάμεως οὐδʼ ἡ τρίτη μοῖρα πάνυ περίεστι.
14.5Paulus'un buna şöyle dediği söylenir: "Fabius, kendi hesabıma düşmanın mızraklarına düşmek, yeniden vatandaşların oylarına düşmekten iyidir. Ama devletin durumu buysa, herkesin ters yöne zorlamasına rağmen senin gözünde iyi bir komutan olmaya çalışacağım." Paulus bu prohairesis'le savaşa çıktı.
πρὸς ταῦτα λέγεται τὸν Παῦλον εἰπεῖν ἐμοὶ μὲν, ὦ Φάβιε, τὰ ἐμαυτοῦ σκοποῦντι κρεῖττόν ἐστι τοῖς τῶν πολεμίων ὑποπεσεῖν δόρασιν ἢ πάλιν ταῖς ψήφοις τῶν πολιτῶν εἰ δʼ οὕτως ἔχει τὰ δημόσια πράγματα, πειράσομαι μᾶλλον σοὶ δοκεῖν ἀγαθὸς εἶναι στρατηγὸς ἢ πᾶσι τοῖς ἄλλοις ἐπὶ τἀναντία βιαζομένοις. ταύτην ἔχων τὴν προαίρεσιν ὁ Παῦλος ἐξῆλθεν ἐπὶ τὸν πόλεμον.
15.115. Bölüm
Ama Terentius komutanın gün aşırı değişmesinde direndi. Hannibal'ın karşısında, Aufidus ırmağı ve Cannae denen yer yakınında ordugâh kurdu ve gün ağarırken muharebe işaretini astı. Bu işaret, komutan çadırının üstüne gerilen kırmızı bir tuniktir. Kartacalılar bile başta, komutanın cüretini ve ordugâhın kalabalığını görünce, kendileri onların yarısı bile olmadığından sarsıldılar.
ἀλλʼ ὁ Τερέντιος ἐμβαλὼν αὑτὸν εἰς τὸ παρʼ ἡμέραν ἄρχειν, καὶ τῷ Ἀννίβᾳ, παραστρατοπεδεύσας περὶ τὸν Αὐφίδιον ποταμὸν καὶ τὰς λεγομένας Κάννας, ἅμʼ ἡμέρᾳ τὸ τῆς μάχης σημεῖον ἐξέθηκεν ἔστι δὲ χιτὼν κόκκινος ὑπὲρ τῆς στρατηγικῆς σκηνῆς διατεινόμενος, ὥστε καὶ τοὺς Καρχηδονίους ἐξ ἀρχῆς διαταραχθῆναι, τήν τε τόλμαν τοῦ στρατηγοῦ καὶ τὸ τοῦ στρατοπέδου πλῆθος ὁρῶντας, αὐτοὺς οὐδʼ ἥμισυ μέρος ὄντας.
15.2Hannibal ordusuna silahlanmasını emretti, kendisi birkaç kişiyle atla alçak bir tepeye çıkıp artık düzene girmekte olan düşmanı gözetledi. Yanındakilerden, rütbece ona denk Gisco adlı bir adam, düşmanın sayısının hayret verici olduğunu söyleyince Hannibal yüzünü ciddileştirerek, "Gisco, bundan daha hayret verici bir şey gözünden kaçmış," dedi. Gisco "Nedir o?" diye sorunca, "Bu kadar adamın hiçbirinin adı Gisco değil," dedi.
Ἀννίβας δὲ τήν δύναμιν ἐξοπλίζεσθαι κελεύσας, αὐτὸς ἱππότης μετʼ ὀλίγων ὑπὲρ λόφου τινὸς μαλακοῦ κατεσκόπει τοὺς πολεμίους ἤδη καθισταμένους εἰς τάξιν. εἰπόντος δέ τινος τῶν περὶ αὐτὸν ἀνδρὸς ἰσοτίμου, τοὔνομα Γίσκωνος, ὡς θαυμαστὸν αὐτῷ φαίνεται τὸ πλῆθος τῶν πολεμίων, συναγαγὼν τὸ πρόσωπον ὁ Ἀννίβας, ἕτερον, εἶπεν, ὦ Γίσκων, λέληθέ σε τούτου θαυμασιώτερον. ἐρομένου δὲ τοῦ Γίσκωνος, τὸ ποῖον; ὅτι, ἔφη , τούτων ὄντων τοσούτων οὐδεὶς ἐν αὐτοῖς Γίσκων καλεῖται.
15.3Beklenmedik şaka herkesi güldürdü. Tepeden inerken karşılaştıkları herkese şakayı aktardılar, böylece kahkaha yayıldı, Hannibal'ın yanındakiler kendilerini toparlayamadı. Bunu gören Kartacalılara cesaret geldi; komutanın tehlike karşısında böyle gülüp şaka yapmasının büyük ve sağlam bir küçümsemeden geldiğini düşündüler.
γενομένου δὲ παρὰ δόξαν αὐτοῖς τοῦ σκώμματος ἐμπίπτει γέλως πᾶσι, καὶ κατέβαινον ἀπὸ τοῦ λόφου τοῖς ἀπαντῶσιν ἀεὶ τὸ πεπαιγμένον ἀπαγγέλλοντες, ὥστε διὰ πολλῶν πολὺν εἶναι τὸν γέλωτα καὶ μηδʼ ἀναλαβεῖν ἑαυτοὺς δύνασθαι τοὺς περὶ τὸν Ἀννίβαν. τοῦτο τοῖς Καρχηδονίοις ἰδοῦσι θάρσος παρίστη, λογιζομένοις ἀπὸ πολλοῦ καὶ ἰσχυροῦ τοῦ καταφρονοῦντος ἐπιέναι γελᾶν οὕτως καὶ παίζειν τῷ στρατηγῷ παρὰ τὸν κίνδυνον.
16.116. Bölüm
Muharebede komutanlık hileleri kullandı. İlki araziyle ilgiliydi: Rüzgârı arkasına aldı. Rüzgâr alevli bir hortum gibi bastırıyor, kumlu ve açık ovalardan sert bir toz kaldırıp Kartaca falanksının üzerinden Romalılara doğru itiyor, yüzlerine çarparak onları geri çevirip karıştırıyordu.
ἐν δὲ τῇ μάχῃ στρατηγήμασιν ἐχρήσατο, πρώτῳ μὲν τῷ ἀπὸ τοῦ τόπου, ποιησάμενος κατὰ νώτου τὸν ἄνεμον πρηστῆρι γὰρ ἐοικὼς φλέγοντι κατερρήγνυτο, καὶ τραχὺν ἐκ πεδίων ὑφάμμων καὶ ἀναπεπταμένων αἴρων κονιορτὸν ὑπὲρ τὴν φάλαγγα τῶν Καρχηδονίων ἐπὶ τοὺς Ῥωμαίους ἐώθει, καὶ προσέβαλλε τοῖς προσώποις ἀποστρεφομένοις καὶ συνταραττομένοις.
16.2İkincisi düzenle ilgiliydi: Ordusunun en güçlü ve en savaşçı kısmını ortanın iki yanına dizdi, ortayı ise en işe yaramaz adamlarla doldurdu; burayı falanksın kalanından çok ileride bir mahmuz gibi kullanacaktı. En güçlülere şu emir verilmişti: Romalılar bunları yarıp geri çekilen yere doğru atılınca orta geriye kayıp bir kucak oluşturacak, Romalılar falanksın içine girecek; o anda her iki yandan hızla dönüp yanlarına saldıracak, arkadan sarıp kapatacaklardı.
δευτέρῳ δὲ τῷ περὶ τὴν τάξιν ὃ γὰρ ἦν ἰσχυρότατον αὐτῷ καὶ μαχιμώτατον τῆς δυνάμεως ἑκατέρωσε τοῦ μέσου τάξας, τὸ μέσον αὐτὸ συνεπλήρωσεν ἐκ τῶν ἀχρειοτάτων, ἐμβόλῳ τούτῳ προέχοντι πολὺ τῆς ἄλλης φάλαγγος χρησόμενος· εἴρητο δὲ τοῖς κρατίστοις, ὅταν τούτους διακόψαντες οἱ Ῥωμαῖοι καὶ φερόμενοι πρός τὸ εἶκον ἐκφερομένου τοῦ μέσου καὶ κόλπον λαμβάνοντος ἐντὸς γένωνται τῆς φάλαγγος, ὀξέως ἑκατέρωθεν ἐπιστρέψαντας ἐμβαλεῖν τε πλαγίοις καὶ περιπτύσσειν ὄπισθεν συγκλείοντας.
16.3En büyük kıyımı da bu sağlamış görünüyor. Orta gerileyip peşine düşen Romalıları içine alınca Hannibal'ın falanksı biçimini değiştirip hilal şeklini aldı. Seçkin birliklerin komutanları askerlerini hızla kimini kalkan, kimini mızrak tarafına çevirip korunmasız yanlara saldırdı ve kuşatmadan önceden sıyrılamayanların hepsini ortada ezip yok etti.
ὃ δὴ καὶ δοκεῖ τὸν πλεῖστον ἀπεργάσασθαι φόνον. ὡς γὰρ ἐνέδωκε τὸ μέσον καὶ τοὺς Ῥωμαίους ἐδέξαντο διώκοντας, ἡ δὲ φάλαγξ τοῦ Ἀννίβου μεταβαλοῦσα τὸ σχῆμα μηνοειδὴς ἐγεγόνει καὶ τῶν ἐπιλέκτων οἱ ταξίαρχοι ταχὺ τοὺς μὲν ἐπʼ ἀσπίδα, τοὺς δʼ ἐπὶ δόρυ κλίναντες προσέπεσον κατὰ τὰ γυμνά, πάντας, ὅσοι μὴ τὴν κύκλωσιν ὑπεκκλίναντες ἔφθασαν, ἐν μέσῳ κατειργάσαντο καὶ διέφθειραν.
16.4Söylendiğine göre Romalı süvarilere de beklenmedik bir şey oldu. Görünüşe göre Paulus'u yaralanan atı yere attı, yanındakiler birbiri ardına atlarını bırakıp yaya olarak konsüle yardıma koştu. Süvariler bunu görünce ortak bir emir verilmiş sanıp hepsi atlarından atlayarak yaya çarpıştı. Hannibal bunu görünce, "Bunu, onları bağlı olarak teslim almaktan daha çok isterdim," dedi.
λέγεται δὲ καὶ τοῖς ἱππεῦσι τῶν Ῥωμαίων σύμπτωμα παράλογον γενέσθαι, τὸν γὰρ Παῦλον, ὡς ἔοικε, τρωθεὶς ὁ ἵππος ἀπεσείσατο, καὶ τῶν περὶ αὐτὸν ἄλλος καὶ ἄλλος ἀπολιπὼν τὸν ἵππον πεζὸς τῷ ὑπάτῳ προσήμυνε. τοῦτο δʼ οἱ ἱππεῖς ἰδόντες, ὡς παραγγέλματος κοινοῦ δεδομένου, πάντες ἀποπηδήσαντες πεζοὶ συνεπλέκοντο τοῖς πολεμίοις. ἰδὼν δʼ ὁ Ἀννίβας, τοῦτ, ἔφη, μᾶλλον ἠβουλόμην ἢ εἰ δεδεμένους παρέλαβον.
16.5Bunları ayrıntılı tarih yazanlar anlatmıştır. Konsüllerden Varro pek az kişiyle Venusia şehrine at sürüp kaçtı. Paulus ise o kaçışın derin dalgaları içinde, yaralarına saplanmış sayısız okla kaplı, bedeni de psykhē'si de böyle büyük bir kederle ağırlaşmış, bir taşın yanına oturmuş, işini bitirecek düşmanı bekliyordu.
ἀλλὰ ταῦτα μὲν οἱ τὰς διεξοδικὰς γράψαντες ἱστορίας ἀπηγγέλκασι. τῶν δʼ ὑπάτων ὁ μὲν Βάρρων ὀλιγοστὸς ἀφίππευσεν εἰς Οὐενουσίαν πόλιν, ὁ δὲ Παῦλος ἐν τῷ βυθῷ καὶ κλύδωνι τῆς φυγῆς ἐκείνης βελῶν τε πολλῶν ἐπὶ τοῖς τραύμασιν ἐγκειμένων ἀνάπλεως, τὸ σῶμα καὶ τὴν ψυχὴν πένθει τοσούτῳ βαρυνόμενος, πρός τινι λίθῳ καθῆστο, τὸν ἐπισφάξοντα τῶν πολεμίων ἀναμένων.
16.6Başı ve yüzü kana bulandığı için pek az kişi onu tanıyabiliyordu; dostları ve hizmetkârları bile tanımadan yanından geçti. Yalnız soylu genç Cornelius Lentulus onu görüp fark etti, atından atladı, hayvanı ona getirdi ve iyi bir komutana en çok şimdi muhtaç olan vatandaşlar için ata binip kendini kurtarmasını rica etti.
ἦν δὲ διʼ αἵματος πλῆθος, ᾧ συνεπέφυρτο τὴν κεφαλὴν καὶ τὸ πρόσωπον, οὐ πολλοῖς διάδηλος, ἀλλὰ καὶ φίλοι καὶ θεράποντες αὑτὸν ὑπʼ ἀγνοίας παρῆλθον. μόνος δὲ Κορνήλιος Λέντλος, εὐπατρίδης νέος, ἰδὼν καὶ προνοήσας ἀπεπήδησε τοῦ ἵππου, καὶ προσαγαγὼν παρεκάλει χρῆσθαι καὶ σῴζειν αὑτὸν τοῖς πολίταις ἄρχοντος ἀγαθοῦ τότε μάλιστα χρῄζουσιν.
16.7Paulus bu ricayı geri çevirdi, ağlayan delikanlıyı yeniden atına binmeye zorladı. Sonra elini tutup birlikte doğrularak şöyle dedi: "Lentulus, Fabius Maximus'a bildir ve sen de tanık ol: Paulus Aemilius onun hesaplarına sonuna dek bağlı kaldı, ona verdiği sözlerden hiçbirini bozmadı; ama önce Varro'ya, sonra Hannibal'a yenildi."
ὁ δὲ ταύτην μὲν ἀπετρίψατο τὴν δέησιν, καὶ τὸ μειράκιον αὖθις ἠνάγκασεν ἐπὶ τὸν ἵππον ἀναβῆναι δακρῦον, εἶτα δὲ τὴν δεξιὰν ἐμβαλὼν καὶ συνεξαναστάς, ἀπάγγελλε, εἶπεν, ὦ Λέντλε, Φαβίῳ Μαξίμῳ καὶ γενοῦ μάρτυς αὐτός, ὅτι Παῦλος Αἰμίλιος ἐνέμεινεν αὐτοῦ τοῖς λογισμοῖς ἄχρι τέλους καὶ τῶν ὁμολογηθέντων πρός ἐκεῖνον οὐδὲν ἔλυσεν, ἀλλʼ ἐνικήθη πρότερον ὑπὸ Βάρρωνος, εἶθʼ ὑπὸ Ἀννίβου.
16.8Bu mesajı verip Lentulus'u gönderdi, kendisi kesilenlerin arasına atılıp öldü. Söylendiğine göre muharebede elli bin Romalı düştü, dört bini sağ ele geçirildi; muharebeden sonra her iki ordugâhta tutsak edilenler de on binden az değildi.
τοσαῦτʼ ἐπιστείλας τὸν μὲν Λέντλον ἀπέπεμψεν, αὐτὸς δὲ ῥίψας ἑαυτὸν εἰς τοὺς φονευομένους ἀπέθανε, λέγονται δὲ πεσεῖν μὲν ἐν τῇ μάχῃ Ῥωμαίων πεντακισμύριοι, ζῶντες δʼ ἁλῶναι τετρακισχίλιοι, καὶ μετὰ τὴν μάχην οἱ ληφθέντες ἐπʼ ἀμφοτέροις τοῖς στρατοπέδοις μυρίων οὐκ ἐλάττους.
17.117. Bölüm
Böyle bir başarıdan sonra dostları Hannibal'ı talihin ardından gitmeye, düşmanın kaçışıyla birlikte şehre dalmaya teşvik ediyordu: Zaferden beş gün sonra Capitolium'da akşam yemeği yiyecekti. Onu hangi hesabın vazgeçirdiğini söylemek kolay değil; bu işteki gecikmesi ve yılgınlığı daha çok, yolunu kesen bir daimōn'un ya da tanrının işi gibi görünüyor. Bu yüzden Kartacalı Barkas'ın ona öfkeyle, "Sen kazanmayı biliyorsun, ama zaferi kullanmayı bilmiyorsun," dediği söylenir.
τὸν δʼ Ἀννίβαν ἐπὶ τηλικούτῳ κατορθώματι τῶν φίλων παρορμώντων ἅμʼ ἕπεσθαι τῇ τύχῃ καὶ συνεπεισπεσεῖν ἅμα τῇ φυγῇ τῶν πολεμίων εἰς τὴν πόλιν, πεμπταῖον γὰρ ἀπὸ τῆς νίκης ἐν Καπιτωλίῳ δειπνήσειν, οὐ ῥᾴδιον εἰπεῖν, ὅστις ἀπέτρεψε λογισμός, ἀλλὰ μᾶλλον δαίμονος ἢ θεοῦ τινος ἐμποδὼν στάντος ἔοικεν ἔργον ἡ πρὸς τοῦτο μέλλησις αὐτοῦ καὶ δειλίασις γενέσθαι. διὸ καὶ Βάρκαν τὸν Καρχηδόνιον εἰπεῖν μετʼ ὀργῆς πρὸς αὐτὸν λέγουσι· σὺ νικᾶν οἶδας, νίκῃ δὲ χρῆσθαι οὐκ οἶδας.
17.2Yine de zafer onda öyle büyük bir değişiklik yaptı ki, muharebeden önce İtalya'da ne şehri ne pazarı ne limanı olan, ordusunun ihtiyaçlarını yağmayla güçlükle karşılayan, savaş için sağlam hiçbir üssü bulunmayan, ordugâhıyla büyük bir haydut çetesi gibi dolaşıp duran adam, şimdi neredeyse bütün İtalya'yı eline geçirmişti.
καίτοι τοσαύτην μεταβολὴν ἡ νίκη περὶ αὐτὸν ἐποίησεν, ὡς πρὸ τῆς μάχης οὐ πόλιν, οὐκ ἐμπόριον, οὐ λιμένα τῆς Ἰταλίας ἔχοντα, χαλεπῶς δὲ καὶ μόλις τὰ ἐπιτήδεια τῇ στρατιᾷ διʼ ἁρπαγῆς κομιζόμενον, ὁρμώμενον ἀπʼ οὐδενὸς βεβαίου πρὸς τὸν πόλεμον, ἀλλʼ ὥσπερ λῃστηρίῳ μεγάλῳ τῷ στρατοπέδῳ πλανώμενον καὶ περιφερόμενον, τότε πᾶσαν ὀλίγου δεῖν ὑφʼ αὑτῷ ποιήσασθαι τὴν Ἰταλίαν.
17.3Halkların çoğu ve en büyükleri ona gönüllü katıldı; Roma'dan sonra şehirlerin en saygını olan Capua da ona geçti. Euripides'in dediği gibi yalnız dostları sınamak değil, anlaşılan akıllı komutanları sınamak da küçük bir kötülük değilmiş. Çünkü muharebeden önce Fabius'un korkaklığı ve soğukluğu denen şey, muharebeden hemen sonra insanca bir hesap bile sayılmadı; yaşayanların bile zor inandığı olayları bunca uzaktan önceden gören tanrısal, daimōn'a yaraşır bir zekâ göründü.
τὰ γὰρ πλεῖστα καὶ μέγιστα τῶν ἐθνῶν αὐτῷ προσεχώρησεν ἑκούσια, καὶ Καπύην, ἣ μέγιστον ἔχει μετὰ Ῥώμην ἀξίωμα τῶν πόλεων, προσθεμένην κατέσχεν. οὐ μόνον δʼ ἦν ἄρα τὸ φίλων πεῖραν λαβεῖν, ὡς Εὐριπίδης φησίν, οὐ σμικρὸν κακόν, ἀλλὰ καὶ τὸ φρονίμων στρατηγῶν, ἡ γὰρ πρὸ τῆς μάχης Φαβίου δειλία καὶ ψυχρότης λεγομένη μετὰ τὴν μάχην εὐθὺς οὐδʼ ἀνθρώπινος ἐδόκει λογισμός, ἀλλὰ θεῖόν τι χρῆμα διανοίας καὶ δαιμόνιον ἐκ τοσούτου τὰ μέλλοντα προορωμένης, ἃ μόλις ἦν πιστὰ πάσχουσιν.
17.4Bu yüzden Roma hemen kalan umutlarını ona bağladı; bir tapınağa ya da sunağa sığınır gibi bu adamın görüşüne sığındı. Ayakta kalmasının, dağılmamasının ilk ve en büyük sebebi, Kelt felaketinde olduğu gibi, onun phronēsis'i oldu.
ὅθεν εὐθὺς εἰς ἐκεῖνον ἡ Ῥώμη συνενεγκοῦσα τὰς λοιπὰς ἐλπίδας, καὶ προσφυγοῦσα τῇ γνώμῃ τοῦ ἀνδρὸς ὥσπερ ἱερῷ καὶ βωμῷ, πρώτην καὶ μεγίστην αἰτίαν ἔσχε τοῦ μεῖναι καὶ μὴ διαλυθῆναι τὴν ἐκεῖνον φρόνησιν, καθάπερ ἐν τοῖς Κελτικοῖς πάθεσιν.
17.5Çünkü hiçbir tehlike görünmediği zamanlarda temkinli ve karamsar görünen adam, şimdi herkes kendini sonsuz yasa ve sonuçsuz kargaşaya bırakmışken, tek başına yumuşak adımlarla, sakin yüzüyle, dostça selamlarla şehirde dolaşıyor, kadınların dövünmesini kesiyor, ortak ağıtlar için sokağa dökülenlerin toplanmasını engelliyordu. Senatoyu toplanmaya ikna etti, makam sahiplerini yüreklendirdi; gözleri ona çevrilmiş her makamın gücü ve kudreti kendisiydi.
ὁ γὰρ ἐν οἷς οὐδὲν ἐδόκει δεινὸν εἶναι καιροῖς εὐλαβὴς φαινόμενος καὶ δυσέλπιστος τότε πάντων καταβεβληκότων ἑαυτοὺς εἰς ἀπέραντα πένθη καὶ ταραχὰς ἀπράκτους, μόνος ἐφοίτα διὰ τῆς πόλεως πρᾴῳ βαδίσματι καὶ προσώπῳ καθεστῶτι καὶ φιλανθρώπῳ προσαγορεύσει, κοπετούς τε γυναικείους ἀφαιρῶν καὶ συστάσεις εἴργων τῶν εἰς τὸ δημόσιον ἐπὶ κοινοῖς ὀδυρμοῖς ἐκφερομένων, βουλήν τε συνελθεῖν ἔπεισε καὶ παρεθάρσυνε τὰς ἀρχάς, αὐτὸς ὢν καὶ ῥώμη καὶ δύναμις ἀρχῆς ἁπάσης πρὸς ἐκεῖνον ἀποβλεπούσης.
18.118. Bölüm
Kapılara nöbetçiler koyup şehri bırakıp kaçan kalabalığı engelledi; yas için yer ve zaman belirledi: Dileyen otuz gün evinde ağlayacaktı; sonra bütün yas sona erecek, şehir bu tür şeylerden arınacaktı.
ταῖς μὲν οὐν πύλαις ἐπέστησε τοὺς τὸν ἐκπίπτοντα καὶ προλείποντα τὴν πόλιν ὄχλον ἀπείρξοντας, πένθους δὲ καὶ τόπον καὶ χρόνον ὥρισε, κατʼ οἰκίαν ἀποθρηνεῖν κελεύσας ἐφʼ ἡμέρας τριάκοντα τὸν βουλόμενον· μετὰ δὲ ταύτας ἔδει πᾶν πένθος λύεσθαι καὶ καθαρεύειν τῶν τοιούτων τὴν πόλιν.
18.2O günlere Demeter bayramı denk gelince, kurbanları ve alayı toptan kaldırmak, felaketin büyüklüğünü katılanların azlığı ve üzgünlüğüyle ele vermekten daha iyi göründü; çünkü tanrı da mutlu insanlarca onurlandırılmaktan hoşlanır.
ἑορτῆς τε Δήμητρος εἰς τάς ἡμέρας ἐκείνας καθηκούσης βέλτιον ἐφάνη παραλιπεῖν ὅλως τάς τε θυσίας καὶ τὴν πομπήν ἢ τὸ μέγεθος τῆς συμφορᾶς ὀλιγότητι καὶ κατηφείᾳ τῶν συνερχομένων ἐλέγχεσθαι· καὶ γὰρ τὸ θεῖον ἥδεσθαι τιμώμενον ὑπὸ τῶν εὐτυχούντων.
18.3Yine de kâhinlerin tanrıları yatıştırmak ya da alametleri savuşturmak için önerdiği her şey yapıldı. Fabius'un akrabası Pictor danışmak için Delphoi'ye gönderildi. Vesta bakirelerinden ikisinin iffetini yitirdiği anlaşılınca biri, âdet olduğu üzere, diri diri gömüldü, öbürü kendini öldürdü.
ὅσα μέντοι πρὸς ἱλασμοὺς θεῶν ἢ τεράτων ἀποτροπὰς συνηγόρευον οἱ μάντεις ἐπράττετο. καὶ γὰρ εἰς Δελφοὺς ἐπέμφθη θεοπρόπος Πίκτωρ, συγγενὴς Φαβίου, καὶ τῶν Ἑστιάδων παρθένων δύο διεφθαρμένας εὑρόντες, τὴν μὲν, ὥσπερ ἐστὶν ἔθος, ζῶσαν κατώρυξαν, ἡ δʼ ὑφʼ ἑαυτῆς ἀπέθανε.
18.4Şehrin vakarına ve yumuşak başlılığına en çok şu olayda hayran kalınır: Konsül Varro kaçıştan, en utanç verici ve en kötü talihli işi yapmış biri gibi başı eğik ve üzgün dönerken, kapıların yanında senato ve bütün halk onu karşılayıp selamladı.
μάλιστα δʼ ἄν τις ἀγάσαιτο τὸ φρόνημα καὶ τὴν πρᾳότητα τῆς πόλεως, ὅτε τοῦ ὑπάτου Βάρρωνος ἀπὸ τῆς φυγῆς ἐπανιόντος, ὡς ἄν τις αἴσχιστα καὶ δυσποτμότατα πεπραχὼς ἐπανίοι, ταπεινοῦ καὶ κατηφοῦς, ἀπήντησεν αὐτῷ περὶ τάς πύλας ἥ τε βουλὴ καὶ τὸ πλῆθος ἅπαν ἀσπαζόμενοι.
18.5Makamlarda olanlar ve senatonun önde gelenleri, ki Fabius da aralarındaydı, sessizlik sağlanınca onu övdüler: Böyle büyük bir felaketten sonra şehirden umudunu kesmemiş, işlerin başına geçmeye, kanunları ve vatandaşları kurtulabilecekleri düşüncesiyle yönetmeye gelmişti.
οἱ δʼ ἐν τέλει καὶ πρῶτοι τῆς γερουσίας, ὧν καὶ Φάβιος ἦν, ἡσυχίας γενομένης ἐπῄνεσαν, ὅτι τὴν πόλιν οὐκ ἀπέγνω μετὰ δυστυχίαν τηλικαύτην, ἀλλὰ πάρεστιν ἄρξων ἐπὶ τὰ πράγματα καὶ χρησόμενος τοῖς νόμοις καὶ τοῖς πολίταις ὡς σῴζεσθαι δυναμένοις.
19.119. Bölüm
Hannibal'ın muharebeden sonra İtalya'nın başka yerlerine yöneldiğini öğrenince cesaretlenip komutanlar ve ordular gönderdiler. Bunların en ünlüleri Fabius Maximus ile Claudius Marcellus'tu; neredeyse zıt prohairesis'lerle aynı ölçüde hayranlık görüyorlardı.
ἐπεὶ δʼ Ἀννίβανἐπύθοντο μετὰ τὴν μάχην ἀποτετράφθαι πρὸς τὴν ἄλλην Ἰταλίαν, ἀναθαρρήσαντες ἐξέπεμπον ἡγεμόνας καὶ στρατεύματα, τούτων δʼ ἐπιφανέστατοι Φάβιός τε Μάξιμος καὶ Κλαύδιος Μάρκελλος ἦσαν, ἀπὸ τῆς ἐναντίας σχεδὸν προαιρέσεως θαυμαζόμενοι παραπλησίως.
19.2Marcellus, hakkında yazdıklarımızda söylendiği gibi, parlak bir atılganlığa ve gururlu bir yiğitliğe sahipti; eli çabuk bir savaşçı, tabiatça Homeros'un "savaşsever ve mağrur" dediği türden bir adamdı. Cüretli bir adam olan Hannibal'a karşı ilk çarpışmaları, ona cüretle karşılık veren gözü pek, atılgan bir savaş tarzıyla yaptı.
ὁ μὲν γὰρ, ὥσπερ ἐν τοῖς περὶ αὐτοῦ γεγραμμένοις εἴρηται, περιλαμπὲς τὸ δραστήριον ἔχων καὶ γαῦρον, ἅτε δὴ καὶ κατὰ χεῖρα πλήκτης ἀνὴρ καὶ φύσει τοιοῦτος ὢν οἵους Ὅμηρος μάλιστα καλεῖ φιλοπτολέμους καὶ ἀγερώχους ἐν τῷ παραβόλῳ καὶ ἰταμῷ καὶ πρὸς ἄνδρα τολμηρὸν τὸν Ἀννίβαν ἀντιτολμῶντι τρόπῳ πολέμου συνίστατο τοὺς πρώτους ἀγῶνας·
19.3Fabius ise o ilk hesaplarına bağlı kalıyordu. Kimse savaşmaz, kışkırtmazsa Hannibal'ın kendi kendine zarar vereceğini, atlet bedeninin gücünün fazla gerilip yorulması gibi savaşta aşınıp doruğunu çabucak yitireceğini umuyordu. Bu yüzden Poseidonios, Romalıların Fabius'a kalkan, Marcellus'a kılıç dediğini, Fabius'un sağlamlığı ve güvencesiyle Marcellus'un atılganlığının birleşmesinin Romalılar için kurtuluş olduğunu söyler.
Φάβιος δὲ τῶν πρώτων ἐχόμενος λογισμῶν ἐκείνων ἤλπιζε μηδενὸς μαχομένου μηδʼ ἐρεθίζοντος τὸν Ἀννίβαν αὐτὸν ἐπηρεάσειν ἑαυτῷ καὶ κατατριβήσεσθαι περὶ τὸν πόλεμον, ὥσπερ ἀθλητικοῦ σώματος τῆς δυνάμεως ὑπερτόνου γενομένης καὶ καταπόνου, ταχύτατα τὴν ἀκμὴν ἀποβαλόντα. διὸ τοῦτον μὲν ὁ Ποσειδώνιός φησι θυρεόν, τὸν δὲ Μάρκελλον ξίφος ὑπὸ τῶν Ῥωμαίων καλεῖσθαι, κιρναμένην δὲ τὴν Φαβίου βεβαιότητα καὶ ἀσφάλειαν τῇ Μαρκέλλου συνηθείᾳ γενέσθαι τοῖς Ῥωμαίοις.
19.4Hannibal, birinin karşısına çok defa, coşkun akan bir ırmağın karşısına çıkar gibi çıkıyor, gücü sarsılıp kırılıyordu; öbürü ise azar azar, sessizce altından akıp durmadan sokuluyor, Hannibal farkına varmadan aşınıp tükeniyordu. Sonunda öyle bir çıkmaza düştü ki Marcellus'la savaşmaktan bıktı, Fabius'tan da savaşmadığı için korktu.
ὁ δʼ Ἀννίβας τῷ μὲν ὡς ῥέοντι σφόδρα ποταμῷ πολλάκις ἀπαντῶν ἐσείετο καὶ παρερρήγνυτο τὴν δύναμιν, ὑφʼ οὗ δὲ καὶ κατὰ μικρὸν ὑπορρέοντος ἀψοφητὶ καὶ παρεμπίπτοντος ἐνδελεχῶς ὑπερειπόμενος καὶ δαπανώμενος ἐλάνθανε· καὶ τελευτῶν εἰς ἀπορίαν κατέστη τοσαύτην ὥστε Μαρκέλλῳ μὲν ἀποκαμεῖν μαχόμενον, Φάβιον δὲ φοβεῖσθαι μὴ μαχόμενον.
19.5Çünkü savaşın hemen hemen bütün süresince praetor, prokonsül ya da konsül olarak atanan bu ikisiyle uğraştı; ikisi de beşer kez konsül oldu. Marcellus'u beşinci konsüllüğünde pusuya düşürüp öldürdü. Fabius'a ise her hileyi, her denemeyi uyguladığı hâlde sonuç alamadı; yalnız bir keresinde onu az kalsın kandırıp düşürecekti.
τὸ γὰρ πλεῖστον, ὡς εἰπεῖν, τοῦ χρόνου τούτοις διεπολέμησεν ἢ στρατηγοῖς ἢ ἀνθυπάτοις ἢ ὑπάτοις ἀποδεδειγμένοις· ἑκάτερος γὰρ αὐτῶν πεντάκις ὑπάτευσεν. ἀλλὰ Μάρκελλον μὲν ὑπατεύοντα τὸ πέμπτον ἐνέδρᾳ περιβαλὼν ἔκτεινε, Φαβίῳ δὲ πᾶσαν ἀπάτην καὶ διάπειραν ἐπάγων πολλάκις οὐδὲν ἐπέραινε, πλὴν ἅπαξ ὀλίγου παρακρουσάμενος ἔσφηλε τὸν ἄνδρα.
19.6Metapontum'un güçlü ve önde gelen kişilerinden geliyormuş gibi mektuplar düzenleyip Fabius'a gönderdi: Gelirse şehir teslim edilecekti, işi hazırlayanlar onun gelip yakında görünmesini bekliyordu. Bu mektuplar Fabius'u harekete geçirdi; ordunun bir kısmını alıp gece yola çıkmak üzereydi. Sonra kuş falı kötü çıkınca vazgeçti; az sonra mektupların Hannibal tarafından hileyle düzenlendiği, Hannibal'ın şehrin altında pusuda beklediği anlaşıldı. Bu da tanrıların lütfuna bağlanabilir.
συνθεὶς γὰρ ἐπιστολὰς παρὰ τῶν ἐν Μεταποντίῳ δυνατῶν καὶ πρώτων ἔπεμψε πρὸς τὸν Φάβιον, ὡς τῆς πόλεως ἐνδοθησομένης εἰ παραγένοιτο, καὶ τῶν τοῦτο πραττόντων ἐκεῖνον ἐλθεῖν καὶ φανῆναι πλησίον ἀναμενόντων. ταῦτʼ ἐκίνησε τὸν Φάβιον τὰ γράμματα, καὶ λαβὼν μέρος τι τῆς στρατιᾶς ἔμελλεν ὁρμήσειν διὰ νυκτός· εἶτα χρησάμενος ὄρνισιν οὐκ αἰσίοις ἀπετράπη, καὶ μετὰ μικρὸν ἐπεγνώσθη τὰ γράμματα πρὸς αὐτὸν ὑπʼ Ἀννίβου δόλῳ συντεθέντα κἀκεῖνος ἐνεδρεύων αὐτὸν ὑπὸ τὴν πόλιν. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἄν τις εὐνοίᾳ θεῶν ἀναθείη.
20.120. Bölüm
Fabius, şehirlerin ayrılmalarını ve müttefiklerin kıpırdanmalarını, her kuşkuyu açığa çıkarıp şüphelilere büsbütün sert davranmaktansa, nazik davranarak, yumuşaklıkla önlemek ve utandırmak gerektiğini düşünüyordu. Söylendiğine göre, soyca ve cesaretçe müttefiklerin önde geleni olan Marsuslu bir askerin ordugâhta bazılarıyla ayrılma üzerine konuştuğunu öğrendi, ama onu kızdırmadı;
τὰς δʼ ἀποστάσεις τῶν πόλεων καὶ τὰ κινήματα τῶν συμμάχων ὁ Φάβιος μᾶλλον ᾤετο δεῖν ἠπίως ὁμιλοῦντα καὶ πρᾴως ἀνείργειν καὶ δυσωπεῖν, μὴ πᾶσαν ὑπόνοιαν ἐλέγχοντα καὶ χαλεπὸν ὄντα παντάπασι τοῖς ὑπόπτοις. λέγεται γὰρ ὅτι στρατιώτην ἄνδρα Μάρσον, ἀνδρείᾳ καὶ γένει τῶν συμμάχων πρῶτον, αἰσθόμενος διειλεγμένον τισὶ τῶν ἐν τῷ στρατοπέδῳ περὶ ἀποστάσεως οὐ διηρέθισεν,
20.2hak ettiğinden az ilgi gördüğünü kabul etti. Şimdilik onurları aretē'ye değil kayırmaya göre dağıtan komutanları suçladığını, ama bundan sonra bir ihtiyacı olur da söylemez, yanına gelmezse onu suçlayacağını söyledi. Bunları söyleyip ona bir savaş atı hediye etti, başka yiğitlik ödülleriyle de onurlandırdı; adam o günden sonra en sadık ve en istekli asker oldu.
ἀλλʼ ὁμολογήσας ἠμελῆσθαι παρʼ ἀξίαν αὐτόν, νῦν μὲν ἔφη τοὺς ἡγεμόνας αἰτιᾶσθαι πρὸς χάριν μᾶλλον ἢ πρὸς ἀρετὴν τὰς τιμὰς νέμοντας, ὕστερον δʼ ἐκεῖνον αἰτιάσεσθαι μὴ φράζοντα μηδʼ ἐντυγχάνοντα πρὸς αὑτόν, εἴ του δέοιτο. καὶ ταῦτʼ εἰπὼν ἵππον τε πολεμιστὴν ἐδωρήσατο καὶ τοῖς ἄλλοις ἀριστείοις ἐκόσμησεν, ὥστε πιστότατον ἐξ ἐκείνου καὶ προθυμότατον εἶναι τὸν ἄνδρα,
20.3At ve köpek yetiştirenler hayvanların sertliğini, öfkesini, huysuzluğunu kamçı ve tasmadan çok özen, alıştırma ve beslemeyle giderirken, insanlara komuta edenin ıslah işinin çoğunu iyilik ve yumuşaklığa dayandırmaması ona korkunç görünüyordu; böyle biri, yabani incire, yaban armuduna ve yabani zeytine aşılayıp ehlileştirerek zeytin, armut ve incir yapan çiftçilerden bile daha sert ve zorba davranmış olurdu.
δεινὸν γὰρ ἡγεῖτο τοὺς μὲν ἱππικοὺς καὶ κυνηγετικοὺς ἐπιμελείᾳ καὶ σννηθείᾳ καὶ τροφῇ μᾶλλον ἢ μάστιξι καὶ κλοιοῖς τὴν χαλεπότητα τῶν ζῴων καὶ τὸ θυμούμενον καὶ τὸ δυσκολαῖνον ἐξαιρεῖν, τὸν δʼ ἀνθρώπων ἄρχοντα μὴ τὸ πλεῖστον ἐν χάριτι καὶ πρᾳότητι τῆς ἐπανορθώσεως τίθεσθαι, σκληρότερον δὲ προσφέρεσθαι καὶ βιαιότερον ἤπερ οἱ γεωργοῦντες ἐρινεοῖς καὶ ἀχράσι καὶ κοτίνοις προσφέρονται, τὰ μὲν εἰς ἐλαίας, τὰ δʼ εἰς ἀπίους, τὰ δʼ εἰς συκᾶς ἐξημεροῦντες καὶ τιθασεύοντες.
20.4Bölük komutanları, soyca Lucanialı başka bir adamın sık sık ordugâhtan uzaklaşıp yerini bıraktığını bildirdi. Fabius adamın başka yönlerden nasıl biri olduğunu sordu. Herkes onun gibi bir askerin kolay bulunamayacağına tanıklık edip yiğitliklerini ve başarılarını anlatınca, düzensizliğinin sebebini araştırdı ve adamın bir kıza âşık olduğunu, onu görmek için her seferinde ordugâhtan uzun yollar gidip kendini tehlikeye attığını öğrendi.
ἕτερον· τοίνυν τῷ γένει Λευκανὸν ἄνδρα προσήγγειλαν οἱ λοχαγοὶ ῥεμβόμενον ἀπὸ τοῦ στρατοπέδου καὶ τὴν τάξιν ἐκλείποντα πολλάκις, ὁ δʼ ἠρώτησε, τἆλλα ποῖόν τινα τὸν ἄνθρωπον εἰδεῖεν ὄντα. μαρτυρούντων δὲ πάντων ὅτι ῥᾳδίως ἕτερος οὐκ εἴη στρατιώτης τοιοῦτος, ἅμα τʼ αὐτοῦ τινας ἀνδραγαθίας ἐπιφανεῖς καὶ πράξεις λεγόντων, αἰτίαν τῆς ἀταξίας ζητῶν εὗρεν ἔρωτι παιδίσκης κατεχόμενον τὸν ἄνδρα καὶ κινδυνεύοντα μακρὰς ὁδοὺς ἑκάστοτε φοιτῶντα πρὸς ἐκείνην ἀπὸ τοῦ στρατοπέδου.
20.5Adam habersizken birilerini gönderip kadını yakalattı, çadırına gizledi. Lucanialıyı yanına çağırıp baş başa dedi ki: "Romalıların atalarından gelen âdetlerine ve kanunlarına aykırı olarak sık sık geceleri ordugâhtan uzaklaştığın bilinmiyor değil; ama önceden de iyi biri olduğun bilinmiyor değildi. Yaptığın yiğitlikler hatalarını silsin; bundan sonra seni başkasının nöbetine vereceğim."
πέμψας οὖν τινας ἀγνοοῦντος αὐτοῦ καὶ συλλαβὼν τὸ γύναιον ἔκρυψεν ἐν τῇ σκηνῇ, καὶ καλέσας τὸν Λευκανὸν ἰδίᾳ πρὸς αὑτόν, οὐ λέληθας, ἔφη, παρὰ τὰ Ῥωμαίων πάτρια καὶ τοὺς νόμους ἀπονυκτερεύων τοῦ στρατοπέδου πολλάκις· ἀλλʼ οὐδὲ χρηστὸς ὢν πρότερον ἐλελήθεις. τὰ μὲν οὖν ἡμαρτημένα σοι λελύσθω τοῖς ἠνδραγαθημένοις, τὸ δὲ λοιπὸν ἐφʼ ἑτέρῳ ποιήσομαι τὴν φρουράν.
20.6Asker şaşkınlık içindeyken kadını çıkarıp ona teslim etti ve dedi ki: "Bu kadın, ordugâhta bizimle kalacağına kefildir. Sen de işinle göstereceksin: Başka bir kötülük yüzünden mi uzaklaşıyordun, aşk ve bu kadın ise yalnız söylenen bir bahane miydi?" Bu konularda böyle anlatılır.
θαυμάζοντος δὲ τοῦ στρατιώτου προαγαγὼν τὴν ἄνθρωπον ἐνεχείρισεν αὐτῷ καὶ εἶπεν αὕτη μὲν ἐγγυᾶταί σε μενεῖν ἐν τῷ στρατοπέδῳ μεθʼ ἡμῶν σὺ δʼ ἔργῳ δείξεις, εἰ μὴ διʼ ἄλλην τινὰ μοχθηρίαν ἀπέλειπες, ὁ δʼ ἔρως καὶ αὕτη πρόφασις ἦν λεγομένη ταῦτα μὲν περὶ τούτων ἱστοροῦσι.
21.121. Bölüm
Tarentum şehrini ise ihanet yoluyla şöyle ele geçirdi. Ordusunda Tarentumlu bir genç vardı; bu gencin ona çok bağlı ve sevgi dolu bir kız kardeşi bulunuyordu. Bu kıza, Hannibal'ın şehri korumakla görevlendirdiği birliklerin başındaki Bruttiumlu bir adam âşıktı. Bu durum Tarentumlu gence bir iş yapma umudu verdi. Fabius'un bilgisiyle şehre bırakıldı; görünüşte ordudan kaçıp Tarentum'a, kız kardeşinin yanına gitmişti.
τὴν δὲ Ταραντίνων πόλιν ἔσχεν ἑαλωκυῖαν ἐκ προδοσίας τὸν τρόπον τοῦτον, ἐστρατεύετο παρʼ αὐτῷ νεανίας Ταραντῖνος ἔχων ἀδελφήν πιστῶς πάνυ καὶ φιλοστόργως διακειμένην πρὸς αὐτόν, ἤρα δὲ ταύτης ἀνὴρ Βρέττιος τῶν τεταγμένων ὑπʼ Ἀννίβου τὴν πόλιν φρουρεῖν ἐφʼ ἡγεμονίας, τοῦτο πράξεως ἐλπίδα τῷ Ταραντίνῳ παρέσχε, καὶ τοῦ Φαβίου συνειδότος εἰς τὴν πόλιν ἀφείθη, λόγῳ δʼ ἀποδεδράκει πρὸς τὴν ἀδελφήν εἰς Τάραντα.
21.2İlk günlerde Bruttiumlu uzak durdu, kendi başına yatıp kalktı; çünkü kız, ağabeyinin bunu bilmediğini sanıyordu. Sonra genç ona dedi ki: "Orada senin güçlü ve büyük bir adamla birlikte olduğuna dair çok söz dolaşıyordu. Kimdir bu? Eğer söylendiği gibi aretē'siyle tanınmış, parlak biri ise, her şeyi birbirine karıştıran savaş soy sopa pek aldırmaz. Zorunluluktan yapılan şeyde utanılacak bir şey yoktur; tersine adaletin zayıf olduğu bir zamanda, zorlayanın en yumuşak biri çıkması bir şanstır."
αἱ μὲν οὖν πρῶται τῶν ἡμερῶν ἦσαν, καὶ καθʼ ἑαυτὸν ὁ Βρέττιος ἀνεπαύετο, λανθάνειν τὸν ἀδελφὸν οἰομένης ἐκείνης, ἔπειτα λέγει πρὸς αὐτὴν ὁ νεανίας καὶ μὴν ἐκεῖ λόγος ἐφοίτα πολὺς ἀνδρί σε τῶν δυνατῶν καὶ μεγάλων συνεῖναι. τίς οὗτός ἐστιν; εἰ γὰρ εὐδόκιμός τίς, ὥς φασιν, ἀρετῇ καὶ λαμπρός, ἐλάχιστα φροντίζει γένους ὁ πάντα συμμιγνὺς πόλεμος· αἰσχρὸν δὲ μετʼ ἀνάγκης οὐδέν, ἀλλʼ εὐτυχία τίς ἐν καιρῷ τὸ δίκαιον ἀσθενὲς ἔχοντι πρᾳοτάτῳ χρήσασθαι τῷ βιαζομένῳ.
21.3Bunun üzerine kadın Bruttiumluyu çağırıp ağabeyiyle tanıştırdı. Genç onun arzusuna hemen yardım etti, kız kardeşini barbara eskisinden daha sevecen ve uysal kılıyor göründü; böylece adamın güvenini kazandı. Âşık bir paralı askerin aklını, Fabius'un vereceğini vaat ettiği büyük armağanlar umuduyla çevirmek de zor olmadı.
ἐκ τούτου μεταπέμπεται μὲν ἡ γυνὴ τὸν Βρέττιον καὶ γνωρίζει τὸν ἀδελφὸν αὐτῷ ταχὺ δὲ συμπράττων τὴν ἐπιθυμίαν ἐκεῖνος καὶ μᾶλλον ἢ πρότερον εὔνουν καὶ χειροήθη τῷ βαρβάρῳ παρέχειν δοκῶν τὴν ἀδελφήν, ἔσχε πιστῶς, ὥστε μὴ χαλεπῶς ἐρῶντος ἀνθρώπου μισθοφόρου μεταστῆσαι διάνοιαν ἐπʼ ἐλπίσι δωρεῶν μεγάλων, ἃς ἐπηγγέλλετο παρέξειν αὐτῷ τὸν Φάβιον.
21.4Çoğu yazar bunları böyle anlatır. Kimileri ise Bruttiumluyu kandıran kadının Tarentumlu değil, soyca Bruttiumlu ve Fabius'un cariyesi olduğunu söyler: Bruttiumluların komutanının hemşehrisi ve tanıdığı olduğunu öğrenince Fabius'a söylemiş, surun altında onunla konuşup adamı ikna etmiş, kendi tarafına çekmişti.
ταῦτα μὲν οὖν οἱ πλεῖστοι γράφουσι περὶ τούτων· ἔνιοι δὲ τὴν ἄνθρωπον ὑφʼ ἧς ὁ Βρέττιος μετήχθη, φασὶν οὐ Ταραντίνην, ἀλλὰ Βρεττίαν τὸ γένος οὖσαν, τῷ δὲ Φαβίῳ παλλακευομένην, ὡς ᾔσθετο πολίτην καὶ γνώριμον ὄντα τὸν τῶν Βρεττίων ἄρχοντα, τῷ τε Φαβίῳ φράσαι καὶ συνελθοῦσαν εἰς λόγους ὑπὸ τὸ τεῖχος ἐκπεῖσαι καὶ κατεργάσασθαι τὸν ἄνθρωπον.
22.122. Bölüm
Bunlar olurken Fabius, Hannibal'ı başka yöne çekmek için bir hile kurdu: Rhegion'daki askerlere Bruttium'u yağmalamalarını, Caulonia'nın önüne ordugâh kurup orayı zorla almalarını emretti. Bunlar sekiz bin kişiydi; çoğu kaçak ve Marcellus'un Sicilya'dan getirdiği itibarsız adamların en işe yaramazlarıydı, ölümleri şehre en az acıyı ve zararı verecekti.
πραττομένων δὲ τούτων, ὁ Φάβιος περισπάσαι τὸν Ἀννίβαν τεχνάζων ἐπέστειλε τοῖς ἐν Ῥηγίῳ στρατιώταις τὴν Βρεττίαν καταδραμεῖν καὶ Καυλωνίαν ἐξελεῖν κατὰ κράτος στρατοπεδεύσαντας, ὀκτακισχιλίους ὄντας, αὐτομόλους δὲ τοὺς πολλοὺς καὶ τῶν ἐκ Σικελίας ὑπὸ Μαρκέλλου κεκομισμένων ἀτίμων τοὺς ἀχρηστοτάτους καὶ μετʼ ἐλαχίστης τῇ πόλει λύπης καὶ βλάβης ἀπολουμένους.
22.2Bunları Hannibal'a yem olarak atıp onu Tarentum'dan uzaklaştıracağını umuyordu. Öyle de oldu: Hannibal onları kovalamak için hemen ordusuyla oraya aktı. Fabius altıncı gün Tarentum'un önüne ordugâh kurunca, kız kardeşi aracılığıyla Bruttiumluyla önceden anlaşmış olan genç gece yanına geldi. Bruttiumlunun nöbet tutup saldıranlara teslim edeceği, geçit vereceği yeri tam olarak biliyor ve görmüş bulunuyordu.
ἤλπιζε γὰρ τούτους προέμενος τῷ Ἀννίβᾳ καὶ δελεάσας ἀπάξειν αὐτὸν ἀπὸ τοῦ Τάραντος· ὃ καὶ συνέβαινεν. εὐθὺς γὰρ ἐκεῖ διώκων ὁ Ἀννίβας ἐρρύη μετὰ τῆς δυνάμεως, ἡμέρᾳ δʼ ἕκτῃ τοὺς Ταραντίνους τοῦ Φαβίου περιστρατοπεδεύσαντος, ὁ προδιειλεγμένος τῷ Βρεττίῳ μετὰ τῆς ἀδελφῆς νεανίσκος ἧκε νύκτωρ πρὸς αὐτόν, εἰδὼς ἀκριβῶς καὶ καθεωρακὼς τὸν τόπον ἐφʼ οὗ παραφυλάττων ὁ Βρέττιος ἔμελλεν ἐνδώσειν καὶ παρήσειν τοῖς προσβάλλουσιν.
22.3Ama Fabius işi yalnız ihanete bağlamadı. Kendisi oraya geçip sessizce bekledi; ordunun kalanı ise karadan ve denizden aynı anda surlara saldırıp büyük bir çığlık ve gürültü çıkardı. Tarentumluların çoğu oraya yardıma koşup surlardakilerle çarpışmaya başlayınca Bruttiumlu Fabius'a zamanın geldiğini işaret etti; Fabius da merdivenle çıkıp şehri ele geçirdi.
οὐ μὴν ἁπλῶς γε τῆς προδοσίας ἐξήρτησεν ὁ Φάβιος τὴν πρᾶξιν, ἀλλʼ αὐτὸς μὲν ἐκεῖσε παρελθὼν ἡσυχίαν ἦγεν, ἡ δʼ ἄλλη στρατιὰ προσέβαλλε τοῖς τείχεσιν ἔκ τε γῆς καὶ θαλάττης ἅμα, ποιοῦσα πολλὴν κραυγὴν καὶ θόρυβον, ἄχρι οὗ τῶν πλείστων Ταραντίνων ἐκεῖ βοηθούντων καὶ συμφερομένων τοῖς τειχομαχοῦσιν ἐσήμηνε τῷ Φαβίῳ τὸν καιρὸν ὁ Βρέττιος, καὶ διὰ κλιμάκων ἀναβὰς ἐκράτησε τῆς πόλεως.
22.4Ama burada hırsına yenilmiş görünüyor: Şehri ihanetle aldığı anlaşılmasın diye önce Bruttiumluların boğazlanmasını emretti. Hem bu şanı kazanamadı, hem de güvenilmezlik ve zalimlik suçlamasına uğradı. Tarentumlulardan da birçoğu öldü; otuz bini satıldı, şehri ordu yağmaladı, devlet hazinesine üç bin talant girdi.
ἐνταῦθα μέντοι δοκεῖ φιλοτιμίας ἥττων γενέσθαι· τοὺς γὰρ Βρεττίους πρώτους ἀποσφάττειν ἐκέλευσεν, ὡς μὴ προδοσίᾳ τὴν πόλιν ἔχων φανερὸς γένοιτο, καὶ ταύτης τε διήμαρτε τῆς δόξης καὶ διαβολὴν ἀπιστίας προσέλαβε καὶ ὠμότητος. ἀπέθανον δὲ πολλοὶ καὶ τῶν Ταραντίνων· οἱ δὲ πραθέντες ἐγένοντο τρισμύριοι, καὶ τὴν πόλιν ἡ στρατιὰ διήρπασεν ἀνηνέχθη δʼ εἰς τὸ δημόσιον τρισχίλια τάλαντα.
22.5Her şey götürülürken söylendiğine göre kâtip Fabius'a resimleri ve heykelleri kastederek, "Tanrılar için ne buyuruyorsun?" diye sormuş; Fabius da "Öfkeli tanrıları Tarentumlulara bırakalım," demiş.
πάντων δὲ τῶν ἄλλων ἀγομένων καὶ φερομένων λέγεται τὸν γραμματέα πυθέσθαι τοῦ Φαβίου περὶ τῶν θεῶν τί κελεύει, τὰς γραφὰς οὕτω προσαγορεύσαντα καὶ τοὺς ἀνδριάντας· τὸν οὖν Φάβιον εἰπεῖν ἀπολείπωμεν τοὺς θεοὺς Ταραντίνοις κεχολωμένους.
22.6Yine de Herakles'in dev heykelini Tarentum'dan getirip Capitolium'a dikti, yanına kendisinin atlı bronz heykelini de koydu. Bu konuda Marcellus'tan çok daha tuhaf göründü; daha doğrusu, hakkında yazdıklarımızda anlatıldığı gibi, onun yumuşak başlılığı ve insanseverliğiyle hayranlık uyandıran bir adam olduğunu gösterdi.
οὐ μὴν ἀλλὰ τὸν κολοσσὸν τοῦ Ἡρακλέους μετακομίσας ἐκ Τάραντος ἔστησεν ἐν Καπιτωλίῳ, καὶ πλησίον ἔφιππον εἰκόνα χαλκῆν ἑαυτοῦ, πολὺ Μαρκέλλου φανεὶς ἀτοπώτερος περὶ ταῦτα, μᾶλλον δʼ ὅλως ἐκεῖνον ἄνδρα πρᾳότητι καὶ φιλανθρωπίᾳ θαυμαστὸν ἀποδείξας, ὡς ἐν τοῖς περὶ ἐκείνου γέγραπται.
23.123. Bölüm
Söylendiğine göre Hannibal kovalarken yalnız kırk stadion geride kalmış, açıkça, "Romalıların da başka bir Hannibal'ı varmış; Tarentum'u aldığımız gibi kaybettik," demiş. Dostlarına da baş başa, İtalya'ya eldekilerle hâkim olmanın eskiden zor göründüğünü, şimdi ise imkânsız olduğunu o zaman ilk kez anladığını söylemiş.
Ἀννίβαν δὲ λέγεται διώκοντα τεσσαράκοντα μόνοις ἀπολειφθῆναι σταδίοις, καί φανερῶς μὲν εἰπεῖν ἦν ἄρα καί Ῥωμαίοις Ἀννίβας τις ἕτερος· ἀπεβάλομεν γὰρ τὴν Ταραντίνων πόλιν ὥσπερ ἐλάβομεν, ἰδίᾳ δὲ τότε πρῶτον αὐτῷ παραστῆναι πρὸς τοὺς φίλους εἰπεῖν, ὡς πάλαι μὲν ἑώρα χαλεπὸν αὐτοῖς, νῦν δʼ ἀδύνατον κρατεῖν ἀπὸ τῶν ὑπαρχόντων Ἰταλίας.
23.2Fabius bu sayede birincisinden daha parlak ikinci bir zafer alayı yaptı. İyi bir atlet gibi Hannibal'la boğuşuyor, onun hamlelerini, gerginliği kalmamış düğümler ve kavrayışlar gibi kolayca çözüyordu. Çünkü Hannibal'ın gücünün bir kısmı lüks ve zenginlikle gevşemiş, bir kısmı da durmak bilmeyen mücadelelerle körelip yıpranmıştı.
τοῦτον δεύτερον θρίαμβον ἐθριάμβευσε λαμπρότερον τοῦ προτέρου Φάβιος, ὥσπερ ἀθλητὴς ἀγαθὸς ἐπαγωνιζόμενος τῷ Ἀννίβᾳ καί ῥᾳδίως ἀπολυόμενος αὐτοῦ τὰς πράξεις, ὥσπερ ἅμματα καί λαβὰς οὐκέτι τὸν αὐτὸν ἐχούσας τόνον. ἡ μὲν γὰρ ἀνεῖτο τῆς δυνάμεως αὐτῷ διὰ τρυφὴν καί πλοῦτον, ἡ δʼ ὥσπερ ἐξήμβλυντο καί κατατέτριπτο τοῖς ἀλωφήτοις ἀγῶσιν.
23.3Hannibal Tarentum'u ayaklandırdığında şehrin muhafızı Marcus Livius idi; yine de kaleyi tutup atılmamış, Tarentumlular yeniden Romalılara geçene kadar orayı korumuştu. Fabius'un onurlandırılması bu adamı üzüyordu; bir gün kıskançlık ve hırsla kendini tutamayıp senatoda Tarentum'un alınmasının sebebinin Fabius değil kendisi olduğunu söyledi. Fabius gülerek, "Doğru söylüyorsun," dedi; "sen şehri kaybetmeseydin ben geri alamazdım."
ἦν δὲ Μᾶρκος Λίβιος, οὗ τὸν Τάραντα φρουροῦντος ὁ Ἀννίβας ἀπέστησεν ὅμως δὲ τὴν ἄκραν κατέχων οὐκ ἐξεκρούσθη, καί διεφύλαξεν ἄχρι τοῦ πάλιν ὑπὸ Ῥωμαίοις γενέσθαι τοὺς Ταραντίνους. τοῦτον ἠνία Φάβιος τιμώμενος, καί ποτε πρὸς τὴν σύγκλητον ὑπὸ φθόνου καί φιλοτιμίας ἐξενεχθεὶς εἶπεν ὡς οὐ Φάβιος, ἀλλʼ αὐτὸς αἴτιος γένοιτο τοῦ τὴν Ταραντίνων ἁλῶναι. γελάσας οὖν ὁ Φάβιος, ἀληθῆ λέγεις, εἶπεν, εἰ μὴ γὰρ σὺ τὴν πόλιν ἀπέβαλες, οὐκ ἂν ἐγὼ παρέλαβον.
24.124. Bölüm
Romalılar Fabius'a başka konularda parlak davranıyor, oğlu Fabius'u da konsül atamışlardı. Oğlu makama geçip savaşla ilgili bir işi yürütürken baba, ya yaşlılık ve zayıflıktan ya da oğlunu sınamak için, ata binip karşılaştıklarının ve çevredekilerin arasından ona doğru ilerledi. Genç onu uzaktan görünce buna katlanmadı; bir görevli gönderip babasına attan inmesini, makamla bir işi varsa kendi ayağıyla gelmesini emretti.
οἱ δὲ Ῥωμαῖοι τά τʼ ἄλλα τῷ Φαβίῳ προσεφέροντο λαμπρῶς, καὶ τὸν υἱὸν αὐτοῦ Φάβιον ἀνέδειξαν ὕπατον. παραλαβόντος δὲ τὴν . ἀρχὴν αὐτοῦ καὶ διοικοῦντός τι τῶν πρὸς τὸν πόλεμον ὁ πατὴρ, εἴτε διὰ γῆρας καὶ ἀσθένειαν εἴτε διαπειρώμενος τοῦ παιδός, ἀναβὰς ἐφʼ ἵππον προσῄει διὰ τῶν ἐντυγχανόντων καὶ περιεστώτων. ὁ δὲ νεανίας κατιδὼν πόρρωθεν οὐκ ἠνέσχετο, πέμψας δʼ ὑπηρέτην ἐκέλευσε καταβῆναι τὸν πατέρα καὶ διʼ αὑτοῦ προσελθεῖν, εἰ δή τι τυγχάνει τῆς ἀρχῆς δεόμενος.
24.2Bu buyruk ötekileri üzdü, şanına yakışmayan bir muamele gördüğünü düşünerek sessizce Fabius'a baktılar. O ise hemen atından atladı, koşarcasına oğluna gitti, sarılıp selamladı: "Aferin oğlum," dedi, "doğru düşünüyor, doğru yapıyorsun; kimlere komuta ettiğinin, ne büyüklükte bir makam üstlendiğinin farkındasın. Biz de atalarımız da Roma'yı böyle büyüttük; anne babayı da çocukları da hep vatanın iyiliğinden sonra tuttuk."
καὶ τοὺς μὲν ἄλλους ἠνίασε τὸ ἐπίταγμα, καὶ σιωπῇ πρὸς τὸν Φάβιον ὡς ἀνάξια πάσχοντα τῆς δόξης ἀπέβλεψαν αὐτὸς δʼ ἐκεῖνος ἀποπηδήσας κατὰ τάχος, θᾶττον ἢ βάδην πρὸς τὸν υἱὸν ἐπειχθεὶς, καὶ περιβαλὼν καὶ ἀσπασάμενος, εὖ γε, εἶπεν, ὦ παῖ, φρονεῖς καὶ πράττεις, αἰσθόμενος τίνων ἄρχεις καὶ πηλίκης μέγεθος ἀνείληφας ἀρχῆς, οὕτω καὶ ἡμεῖς καὶ οἱ πρόγονοι τὴν Ῥώμην ηὐξήσαμεν, ἐν δευτέρῳ καὶ γονεῖς καὶ παῖδας ἀεὶ τῶν τῆς πατρίδος καλῶν τιθέμενοι.
24.3Söylendiğine göre gerçekten de Fabius'un büyük dedesi Romalılar arasında en büyük şan ve güce erişmiş, beş kez konsül olmuş, en büyük savaşlardan en parlak zafer alaylarıyla dönmüştü. Ama konsül olan oğluyla birlikte legatus olarak savaşa gitmiş, zafer alayında oğlu dört atlı arabayla şehre girerken o atıyla ötekilerle birlikte arkasından gelmişti. Oğlunun efendisi, vatandaşların en büyüğü olduğu ve öyle anıldığı hâlde kendini kanunun ve makam sahibinin gerisinde tutmakla övünüyordu. Üstelik o yalnız bu yüzden hayranlığa değer değildi.
λέγεται δʼ ὡς ἀληθῶς τοῦ Φαβίου τὸν πρόπαππον ἐν δόξῃ καὶ δυνάμει μεγίστῃ Ῥωμαίων γενόμενον πεντάκις μὲν αὑτὸν ὑπατεῦσαι καὶ θριάμβους ἐκ πολέμων μεγίστων ἐπιφανεστάτους καταγαγεῖν, ὑπατεύοντι δʼ υἱῷ πρεσβευτὴν συνεξελθεῖν ἐπὶ τὸν πόλεμον, ἐν δὲ τῷ θριάμβῳ τὸν μὲν εἰσελαύνειν ἐπὶ τεθρίππῳ, τὸν δʼ ἵππον ἔχοντα μετὰ τῶν ἄλλων ἐπακολουθεῖν, ἀγαλλόμενον ὅτι τοῦ μὲν υἱοῦ κύριος, τῶν δὲ πολιτῶν μέγιστος καὶ ὢν καὶ προσαγορευόμενος, ὕστερον αὑτὸν τοῦ νόμου καὶ τοῦ ἄρχοντος τίθησιν. ἀλλὰ γὰρ ἐκεῖνος οὐκ ἀπὸ τούτων μόνον θαυμαστὸς ἦν.
24.4Fabius'un oğlu öldü. Fabius bu felakete akıllı bir adam ve iyi bir baba olarak pek ölçülü katlandı. Ünlü kişilerin cenazelerinde yakınlarının söylediği övgü konuşmasını kendisi forumda ayağa kalkıp söyledi, yazıya geçirip de yayımladı.
τοῦ δὲ Φαβίου τὸν υ ἱὸν ἀποθανεῖν συνέβη· καὶ τὴν μὲν συμφορὰν ὡς ἀνήρ τε φρόνιμος καὶ πατὴρ χρηστὸς ἤνεγκε μετριώτατα, τὸ δʼ ἐγκώμιον, ὃ ταῖς ἐκκομιδαῖς τῶν ἐπιφανῶν οἱ προσήκοντες ἐπιτελοῦσιν, αὐτὸς εἶπε καταστὰς ἐν ἀγορᾷ, καὶ γράψας τὸν λόγον ἐξέδωκεν.
25.125. Bölüm
Cornelius Scipio İberya'ya gönderilip birçok muharebede Kartacalıları yenerek kovdu, Romalılara pek çok halk, büyük şehirler ve parlak başarılar kazandırdı; dönüşünde başka hiç kimsede görülmeyen bir sevgi ve şana kavuştu. Konsül seçilince, halkın ondan büyük bir iş beklediğini ve talep ettiğini görerek,
ἐπεὶ δὲ Σκηπίων Κορνήλιος εἰς Ἰβηρίαν πεμφθεὶς Καρχηδονίους μὲν ἐξήλασε μάχαις πολλαῖς κρατήσας, ἔθνη δὲ πάμπολλα καὶ πόλεις μεγάλας καὶ πράγματα λαμπρὰ Ῥωμαίοις κτησάμενος εὔνοιαν εἶχε καὶ δόξαν ἐπανελθὼν ὅσην ἄλλος οὐδείς, ὕπατος δὲ κατασταθεὶς καὶ τὸν δῆμον αἰσθόμενος μεγάλην ἀπαιτοῦντα καὶ προσδεχόμενον πρᾶξιν αὐτοῦ,
25.2Hannibal'la burada boğuşmayı fazla eski kafalı ve ihtiyarca buldu. Doğrudan Kartaca'yı ve Libya'yı silah ve ordularla doldurup yağmalamayı, savaşı İtalya'dan oraya taşımayı düşündü ve bütün thymos'uyla halkı buna kışkırttı. İşte o zaman Fabius, aklı başında olmayan genç bir adamın şehri en son ve en büyük tehlikeye sürüklediğini söyleyerek herkesi korkuya düşürdü;
τὸ μὲν αὐτόθι συμπλέκεσθαι πρὸς Ἀννίβαν ἀρχαῖον ἡγεῖτο λίαν καὶ πρεσβυτικόν, αὐτὴν δὲ Καρχηδόνα καὶ Λιβύην εὐθὺς ἐμπλήσας ὅπλων καὶ στρατευμάτων διενοεῖτο πορθεῖν καὶ τὸν πόλεμον ἐκ τῆς Ἰταλίας ἐκεῖ μεθιστάναι, καὶ πρὸς τοῦτο παντὶ τῷ θυμῷ συνεξώρμα τὸν δῆμον, ἐνταῦθα δὴ Φάβιος ἐπὶ πᾶν δέους ἄγων τὴν πόλιν, ὡς ὑπʼ ἀνδρὸς ἀνοήτου καὶ νέου φερομένην εἰς τὸν ἔσχατον καὶ μέγιστον κίνδυνον,
25.3vatandaşları vazgeçirecek hiçbir sözden ve işten kaçınmadan senatoyu ikna etti. Ama halka öyle geliyordu ki Scipio'nun başarısını kıskandığı için engel oluyor, onun büyük ve parlak bir iş başarıp savaşı büsbütün bitirmesinden ya da İtalya'dan çıkarmasından, kendisinin de bunca zamanda savaşı bitirememiş tembel ve gevşek biri görünmesinden korkuyordu.
οὔτε λόγου φειδόμενος οὔτʼ ἔργου δοκοῦντος ἀποτρέψειν τοὺς πολίτας τὴν μὲν βουλὴν ἔπεισε, τῷ δὲ δήμῳ διὰ φθόνον ἐδόκει τοῦ Σκηπίωνος εὐημεροῦντος ἐπιλαμβάνεσθαι καὶ δεδιέναι, μή τι μέγα καὶ λαμπρὸν ἐξεργασαμένου καὶ τὸν πόλεμον ἢ παντάπασιν ἀνελόντος ἢ τῆς Ἰταλίας ἐκβαλόντος αὐτὸς ἀργὸς φανῇ καὶ μαλακός ἐν τοσούτῳ χρόνῳ μὴ διαπεπολεμηκώς.
25.4Görünüşe göre Fabius baştan karşı çıkmaya büyük bir temkin ve öngörüyle, tehlikeyi büyük gördüğü için başlamış, sonra hırs ve rekabetle kendini daha çok zorlamış, daha ileri gitmiştir. Scipio'nun yükselmesini engellemeye çalışıyordu. Scipio'nun konsüllük meslektaşı Crassus'u da komutayı bırakmamaya, boyun eğmemeye, gerekirse kendisi Kartacalılara karşı geçmeye ikna etmeye çalıştı; savaş için para verilmesine de izin vermedi.
ἔοικε δʼ ὁρμῆσαι μὲν ἐξ ἀρχῆς ὁ Φάβιος πρὸς τὸ ἀντιλέγειν ὑπὸ πολλῆς ἀσφαλείας καὶ προνοίας, μέγαν ὄντα δεδιὼς τὸν κίνδυνον, ἐντεῖναι δέ πως μᾶλλον ἑαυτὸν καὶ πορρωτέρω προαχθῆναι φιλοτιμίᾳ τινὶ καὶ φιλονεικίᾳ, κωλύων τοῦ Σκηπίωνος τὴν αὔξησιν, ὅς γε καὶ Κράσσον ἔπειθε, τὸν συνυπατεύοντα τῷ Σκηπίωνι, μὴ παρεῖναι τὴν στρατηγίαν μηδʼ ὑπείκειν, ἀλλʼ αὐτὸν, εἰ δόξειεν, ἐπὶ Καρχηδονίους περαιοῦσθαι, καὶ χρήματα δοθῆναι πρὸς τὸν πόλεμον οὐκ εἴασε.
25.5Scipio parayı kendisi bulmak zorunda kalıp Etrurya'daki, ona özel olarak bağlı ve gönlünü hoş tutmak isteyen şehirlerden topladı. Crassus'u ise bir yandan kavgacı olmayıp yumuşak olan tabiatı, bir yandan da başrahip olması yüzünden kutsal kanun Roma'da tutuyordu.
χρήματα μὲν οὖν Σκηπίων ἑαυτῷ πορίζειν ἀναγκαζόμενος ἤγειρε παρὰ τῶν ἐν Τυρρηνίᾳ πόλεων ἰδίᾳ πρὸς αὐτὸν οἰκείως διακειμένων καὶ χαριζομένων Κράσσον δὲ τὰ μὲν ἡ φύσις οὐκ ὄντα φιλόνεικον, ἀλλὰ πρᾷον, οἴκοι κατεῖχε, τὰ δὲ καὶ νόμος θεῖος ἱερωσύνην ἔχοντα τὴν μεγίστην.
26.126. Bölüm
Fabius bu kez başka bir yoldan Scipio'nun önüne çıktı; onunla sefere gitmek isteyen gençleri engelleyip alıkoydu. Senatoda ve mecliste bağırıyordu: Scipio yalnız kendisi Hannibal'dan kaçmakla kalmıyor, İtalya'nın kalan gücünü de alıp denize açılıyor, gençleri umutlarla ayartıp onları anne babalarını, karılarını ve kapısında yenilmez düşmanın hâkim olarak oturduğu şehri bırakmaya ikna ediyordu. Bu sözlerle Romalıları korkuttu;
αὖθις οὖν καθʼ ἑτέραν ὁδὸν ἀπαντῶν ὁ Φάβιος τῷ Σκηπίωνι κατεκώλυε τοὺς ὁρμωμένους αὐτῷ συστρατεύεσθαι τῶν νέων καὶ κατεῖχεν, ἔν τε ταῖς βουλαῖς καὶ ταῖς ἐκκλησίαις βοῶν ὡς οὐκ αὐτὸς Ἀννίβαν ἀποδιδράσκοι μόνος ὁ Σκηπίων, ἀλλὰ καὶ τὴν ὑπόλοιπον ἐκπλέοι λαβὼν δύναμιν ἐκ τῆς Ἰταλίας, δημαγωγῶν ἐλπίσι τοὺς νέους καὶ ἀναπείθων ἀπολιπεῖν γονέας καὶ γυναῖκας καὶ πόλιν, ἧς ἐν θύραις ἐπικρατῶν καὶ ἀήττητος ὁ πολέμιος κάθηται. καὶ μέντοι ταῦτα λέγων ἐφόβησε τοὺς Ῥωμαίους,
26.2Scipio'nun yalnız Sicilya'daki orduları kullanmasına ve İberya'da yanında bulunanlardan güvendiği üç yüz kişiyi götürmesine karar verdiler. Buraya kadar Fabius kendi tabiatına uygun bir siyaset izliyor görünüyordu. Ama Scipio Libya'ya geçince hemen hayret verici işler, büyüklüğü ve güzelliğiyle olağanüstü başarılar Roma'ya bildirilmeye başladı; söylentilere tanıklık eden bol ganimet de geldi.
καὶ μόνοις αὐτὸν ἐψηφίσαντο χρῆσθαι τοῖς ἐν Σικελίᾳ, στρατεύμασι καὶ τῶν ἐν Ἰβηρίᾳ γεγονότων μετʼ αὐτοῦ τριακοσίους ἄγειν, οἷς ἐχρῆτο πιστοῖς. ταῦτα μὲνοὖν ἐδόκει πολιτεύεσθαι πρὸς τὴν ἑαυτοῦ φύσιν ὁ Φάβιος. ἐπεὶ δὲ Σκηπίωνος εἰς Λιβύην διαβάντος εὐθὺς ἔργα θαυμαστὰ καὶ πράξεις ὑπερήφανοι τὸ μέγεθος καὶ τὸ κάλλος εἰς Ῥώμην ἀπηγγέλλοντο, καὶ μαρτυροῦντα ταῖς φήμαις εἵπετο λάφυρα πολλὰ,
26.3Numidyalıların kralı esir düşmüştü, aynı anda iki ordugâh yakılıp yok edilmiş, içlerinde birçok insan, silah ve at birlikte yanmıştı; Kartacalılar Hannibal'a elçiler gönderiyor, o boş umutları bırakıp yurda yardıma gelmesi için yalvarıyordu.
καὶ βασιλεὺς ὁ Νομάδων αἰχμάλωτος, καὶ δύο στρατοπέδων ὑφʼ ἕνα καιρὸν ἐμπρήσεις καὶ φθορά πολλῶν μὲν ἀνθρώπων, πολλῶν δʼ ὅπλων καὶ ἵππων ἐν αὐτοῖς συγκατακεκαυμένων, καὶ πρεσβεῖαι πρὸς Ἀννίβαν ἐπέμποντο παρὰ Καρχηδονίων καλούντων καὶ δεομένων ἐάσαντα τὰς ἀτελεῖς ἐκείνας ἐλπίδας οἴκαδε βοηθεῖν,
26.4Roma'da herkes başarıları yüzünden Scipio'dan söz ederken Fabius onun yerine başkasının gönderilmesini istedi. Başka bahanesi yoktu, ama o meşhur sözü söyledi: Bu kadar büyük işleri tek adamın talihine emanet etmek tehlikelidir, çünkü aynı adamın hep talihli olması zordur. Böylece artık birçok kişiyi kırdı. Huysuz ve kıskanç bir adam, yaşlılıktan büsbütün yüreksiz ve karamsar olmuş, Hannibal'dan ölçüyü aşan bir korku duyan biri gibi görünüyordu.
ἐν δὲ Ῥώμῃ πάντων ἐχόντων τὸν Σκηπίωνα διὰ στόματος ἐπὶ τοῖς κατορθώμασι, Φάβιος ἠξίου πέμπεσθαι Σκηπίωνι διάδοχον, ἄλλην μὲν οὐκ ἔχων πρόφασιν, εἰπὼν δὲ τὸ μνημονευόμενον, ὡς ἐπισφαλές ἐστι πιστεύειν ἀνδρὸς ἑνὸς τύχῃ τηλικαῦτα πράγματα, χαλεπὸν γὰρ ἀεὶ εὐτυχεῖν τὸν αὐτόν, οὕτω προσέκρουσεν ἤδη πολλοῖς, ὡς δύσκολος ἀνὴρ καὶ βάσκανος ἢ πάμπαν ὑπὸ γήρως ἄτολμος γεγονὼς καὶ δύσελπις, περαιτέρω τε τοῦ μετρίου κατατεθαμβημένος τὸν Ἀννίβαν.
26.5Çünkü Hannibal ordularıyla İtalya'dan açılınca bile vatandaşların sevincini ve güvenini sarsıntısız bırakmadı; tersine, şehrin işlerinin asıl şimdi tehlikede olduğunu, en son tehlikeye doğru koştuğunu söylüyordu: Hannibal Libya'da, Kartaca önünde üzerlerine daha ağır düşecek, Scipio'nun karşısına birçok komutanın, diktatörün ve konsülün kanı henüz sıcak olan bir ordu çıkacaktı. Bu sözlerle şehir yine çalkalandı; savaş Libya'ya taşındığı hâlde korkunun Roma'ya daha yaklaştığını sanıyorlardı.
οὐδὲ γὰρ ἐκπλεύσαντος αὐτοῦ μετὰ τῶν δυνάμεων ἐξ Ἰταλίας εἴασε τὸ χαῖρον καὶ τεθαρρηκὸς τῶν πολιτῶν ἀθόρυβον καὶ βέβαιον, ἀλλὰ τότε δὴ μάλιστα τὰ πράγματα τῇ πόλει θεούσῃ παρὰ τὸν ἔσχατον κίνδυνον ἐπισφαλῶς ἔχειν ἔλεγε βαρύτερον γὰρ ἐν Λιβύῃ πρὸ Καρχηδόνος αὐτοῖς Ἀννίβαν ἐμπεσεῖσθαι, καὶ στρατὸν ἀπαντήσειν Σκηπίωνι πολλῶν ἔτι θερμὸν αὐτοκρατόρων αἵματι καὶ δικτατόρων καὶ ὑπάτων· ὥστε τὴν πόλιν αὖθις ὑπὸ τῶν λόγων τούτων ἀναταράττεσθαι, καὶ τοῦ πολέμου μεθεστῶτος εἰς Λιβύην ἐγγυτέρω τῆς Ῥώμης οἴεσθαι γεγονέναι τὸν φόβον.
27.127. Bölüm
Ama Scipio çok geçmeden Hannibal'ı muharebede kesin olarak yendi, Kartaca'nın gururunu yıkıp ayaklar altına aldı; vatandaşlara her umudun üstünde bir sevinç verdi ve gerçekten çok sarsılmış olan egemenliği yeniden doğrulttu. Fabius Maximus ise savaşın sonuna kadar yaşamadı, Hannibal'ın yenildiğini duymadı, vatanının büyük ve sağlam başarısını görmedi; Hannibal'ın İtalya'dan ayrıldığı sıralarda hastalanıp öldü.
ἀλλὰ Σκηπίων μὲν οὐ μετὰ πολὺν χρόνον αὐτόν τε νικήσας μάχῃ κατὰ κράτος Ἀννίβαν καὶ καταβαλὼν τὸ φρόνημα καὶ καταπατήσας τῆς Καρχηδόνος ὑποπεσούσης, ἀπέδωκε μείζονα χαρὰν ἁπάσης ἐλπίδος τοῖς πολίταις, καὶ τὴν ἡγεμονίαν ὡς ἀληθῶς πολλῷ σάλῳ σεισθεῖσαν ὤρθωσε πάλιν· Φάβιος δὲ Μάξιμος οὐ διήρκεσε τῷ βίῳ πρὸς τὸ τοῦ πολέμου τέλος, οὐδʼ ἤκουσεν Ἀννίβαν ἡττημένον, οὐδὲ τὴν μεγάλην καὶ βέβαιον εὐτυχίαν τῆς πατρίδος ἐπεῖδεν, ἀλλὰ περὶ ὃν χρόνον Ἀννίβας ἀπῆρεν ἐξ Ἰταλίας νόσῳ καμὼν ἐτελεύτησεν.
27.2Thebaililer Epameinondas'ı, ardında bıraktığı yoksulluk yüzünden devlet masrafıyla gömmüşlerdi; çünkü söylendiğine göre öldüğünde evinde demir bir şişten başka bir şey bulunamamıştı. Romalılar ise Fabius'u devlet eliyle gömmedi; ama herkes özel olarak en küçük parasını ona getirdi. Bunu yoksulluğuna yardım için değil, halkın babasını gömer gibi yaptılar; böylece ölümü hayatına yaraşır bir onur ve şan kazandı.
Ἐπαμεινώνδαν μὲν οὖν Θηβαῖοι δημοσίᾳ διὰ πενίαν, ἣν ἀπέλιπεν ὁ ἀνὴρ, ἔθαψαν οὐδὲν γὰρ οἴκοι τελευτήσαντος εὑρεθῆναι πλὴν ὀβελίσκον σιδηροῦν λέγουσι· Φάβιον δὲ Ῥωμαῖοι δημοσίᾳ μὲν οὐκ ἐκήδευσαν, ἰδίᾳ ὁ ἑκάστου τὸ σμικρότατον αὐτῷ τῶν νομισμάτων ἐπενεγκόντος, οὐχ ὡς διʼ ἔνδειαν προσαρκούντων, ἀλλʼ ὡς πατέρα τοῦ δήμου θάπτοντος, ἔσχε τιμὴν καὶ δόξαν ὁ θάνατος αὐτοῦ τῷ βίῳ πρέπουσαν.