Plutarkhos
Paralel Hayatlar: Pelopidas ile Marcellus'un Karşılaştırması
Πελοπίδου καὶ Μαρκέλλου σύγκρισις
1.11. Bölüm
Marcellus ve Pelopidas hakkında anlatılanlardan yazmaya değer bulduklarımız bunlardır. Tabiatları ve karakterleri bakımından ortak yönleri birbiriyle yarışacak denli benzerdir; ikisi de cesur, çalışkan, thymos sahibi ve yüce ruhluydu. Tek farkın şu olduğu düşünülebilir: Marcellus ele geçen birçok şehirde kıyım yaptı, Epameinondas ile Pelopidas ise kazandıkları zaferlerin ardından hiç kimseyi öldürmediler, hiçbir şehri köleleştirmediler. Rivayete göre o ikisi orada olsaydı Thebailer Orkhomenoslulara bile öyle davranmazdı.
ὅσα μὲν οὖν ἔδοξεν ἡμῖν ἀναγραφῆς ἄξια τῶν ἱστορημένων περὶ Μαρκέλλου καὶ Πελοπίδου, ταὐτά ἔστι. τῶν δὲ κατὰ τὰς φύσεις καὶ τὰ ἤθη κοινοτήτων ὥσπερ ἐφαμίλλων οὐσῶν καὶ γὰρ ἀνδρεῖοι καὶ φιλόπονοι καὶ θυμοειδεῖς καὶ μεγαλόφρονες ἀμφότεροι γεγόνασιν, ἐκεῖνο δόξειεν ἂν διαφορὰν ἔχειν μόνον, ὅτι Μάρκελλος μὲν ἐν πολλαῖς πόλεσιν ὑποχειρίοις γενομέναις σφαγὰς ἐποίησεν, Ἐπαμεινώνδας δὲ καὶ Πελοπίδας οὐδένα πώποτε κρατήσαντες ἀπέκτειναν οὐδὲ πόλεις ἠνδραποδίσαντο. λέγονται δὲ Θηβαῖοι μηδὲ Ὀρχομενίους ἂν οὕτω μεταχειρίσασθαι παρόντων ἐκείνων·
1.2İşlerine gelince, Marcellus'un Keltlere karşı yaptıkları büyük ve hayranlık uyandırıcıdır: yanındaki az sayıda süvariyle o kadar süvari ve piyadeyi birden püskürtmüştü. Başka hiçbir komutanın böyle bir şeyi kolayca yaptığı anlatılmaz. Düşman başkomutanını da öldürmüştü. Pelopidas ise aynı girişimde başarısız kaldı, tiran onu önce öldürdü, vuramadan vuruldu.
ἐν δὲ ταῖς πράξεσι θαυμαστὰ μὲν καὶ μεγάλα τοῦ Μαρκέλλου τὰ πρὸς Κελτούς, ὠσαμένου τοσοῦτον πλῆθος ἱππέων ὁμοῦ καὶ πεζῶν ὀλίγοις τοῖς περὶ αὐτὸν ἱππεῦσιν, ὃ ῥᾳδίως ὑφʼ ἑτέρου στρατηγοῦ γεγονὸς οὐχ ἱστόρηται, καὶ τὸν ἄρχοντα τῶν πολεμίων ἀνελόντος· ἐν ᾧ τρόπῳ Πελοπίδας ἔπταισεν ὁρμήσας ἐπὶ ταὐτά, προαναιρεθεὶς δὲ ὑπὸ τοῦ τυράννου καὶ παθὼν πρότερον ἢ δράσας.
1.3Yine de bunlarla Leuktra ve Tegyra'yı, en parlak ve en büyük savaşları kıyaslamak mümkündür. Ama Pelopidas'ın sürgünden dönüşünde ve Thebai'deki tiranları öldürmesinde pusu içinde gizlice başardığı işin benzeri Marcellus'ta yoktur. Karanlıkta ve hileyle yapılan işlerin hepsinden çok öne geçer görünüyor bu.
οὐ μὴν ἀλλὰ τούτοις μὲν ἔστι παραβαλεῖν τὰ Λεῦκτρα καὶ Τεγύρας, ἐπιφανεστάτους καὶ μεγίστους ἀγώνων, κρυφαίαν δὲ σὺν λόχῳ κατωρθωμένην πρᾶξιν οὐκ ἔχομεν τοῦ Μαρκέλλου παραβαλεῖν οἷς Πελοπίδας περὶ τὴν ἐκ φυγῆς κάθοδον καὶ ἀναίρεσιν τῶν ἐν Θήβαις τυράννων ἔπραξεν, ἀλλʼ ἐκεῖνο πολὺ πάντων ἔοικε πρωτεύειν τῶν ὑπὸ σκότῳ καὶ διʼ ἀπάτης γεγενημένων τὸ ἔργον.
1.4Hannibal, tıpkı o zaman Lakedaimonluların Thebailer için olduğu gibi, Romalılar için korkunç ve ürkütücü bir düşmandı. Lakedaimonluların Pelopidas'a Tegyra'da ve Leuktra'da yenildiği kesindir. Hannibal'i ise Polybios'a göre Marcellus bir kez bile yenmemiştir; bu adam Scipio'ya kadar yenilmez kalmış görünüyor.
Ἀννίβας φοβερὸς μὲν καὶ δεινὸς ἐνέκειτο Ῥωμαίοις, ὥσπερ ἀμέλει Λακεδαιμόνιοι τότε Θηβαίοις, ἐνδοῦναι δὲ τούτους μὲν Πελοπίδᾳ καὶ περὶ Τεγύρας καὶ περὶ Λεῦκτρα βέβαιόν ἐστιν, Ἀννίβαν δὲ Μάρκελλος, ὡς μὲν οἱ περὶ Πολύβιον λέγουσιν, οὐδὲ ἅπαξ ἐνίκησεν, ἀλλʼ ἀήττητος ὁ ἁνὴρ δοκεῖ διαγενέσθαι μέχρι Σκηπίωνος·
1.5Biz ise Livius'a, Caesar'a, Nepos'a ve Yunan yazarlardan kral Iuba'ya inanıyoruz: Hannibal'in askerleri Marcellus karşısında bazı yenilgiler ve bozgunlar yaşamıştır. Ama bunlar büyük bir sonuç doğurmadı; görünüşe göre Libyalı bu çarpışmalarda güreşte yalancıktan düşer gibi düşmüştü.
ἡμεῖς δὲ Λιβίῳ, Καίσαρι καὶ Νέπωτι καὶ τῶν Ἑλληνικῶν τῷ βασιλεῖ Ἰόβᾳ πιστεύομεν, ἥττας τινὰς καὶ τροπὰς ὑπὸ Μαρκέλλου τῶν σὺν Ἀννίβᾳ, γενέσθαι· μεγάλην δὲ αὗται ῥοπὴν οὐδεμίαν ἐποίησαν, ἀλλʼ ἔοικε ψευδόπτωμά τι γενέσθαι περὶ τὸν Λίβυν ἐν ταῖς συμπλοκαῖς ἐκείναις.
1.6Bu, bunca ordunun bozulmasından, bunca komutanın ölmesinden, bütün Roma hâkimiyetinin sarsılmasından sonra haklı ve yerinde olarak hayranlık uyandırdı; çünkü Romalıların cesareti düşmanla denk hâle gelmişti. Eski büyük korku ve dehşet içindeki orduya yeniden gayret ve düşmanla yarışma isteği aşılayan,
ὃ δὴ κατὰ λόγον καὶ προσηκόντως ἐθαυμάσθη, μετὰ τοσαύτας τροπὰς στρατοπέδων καὶ φόνους στρατηγῶν καὶ σύγχυσιν ὅλης ὁμοῦ τῆς Ῥωμαίων ἡγεμονίας εἰς ἀντίπαλα τῷ θαρρεῖν καθισταμένων· ὁ γὰρ ἐκ πολλοῦ τοῦ πάλαι περιδεοῦς καὶ καταπεπληγότος αὖθις ἐμβαλὼν τῷ στρατεύματι ζῆλον καὶ φιλονεικίαν πρὸς τοὺς πολεμίους,
1.7zaferden kolayca vazgeçmeyen, aksine onu tartışan ve hırsla isteyen bu ruhu uyandırıp yüreklendiren tek bir adam vardı: Marcellus. Felaketlerin etkisiyle, kaçıp Hannibal'den kurtulsalar buna seviniyorlardı; o onlara yenilip canını kurtarmaktan utanmayı, ufak bir geri çekilmeden sıkılmayı, kazanamamaktan acı duymayı öğretti.
καὶ τοῦτο δὴ τὸ μὴ ῥᾳδίως τῆς νίκης ὑφιέμενον, ἀλλὰ καὶ ἀμφισβητοῦν τε καὶ φιλοτιμούμενον ἐπάρας καὶ θαρρύνας, εἷς ἀνὴρ ἦν, Μάρκελλος· εἰθισμένους γὰρ ὑπὸ τῶν συμφορῶν, εἰ φεύγοντες ἐκφύγοιεν Ἀννίβαν, ἀγαπᾶν, ἐδίδαξεν αἰσχύνεσθαι σῳζομένους μεθʼ ἥττης, αἰδεῖσθαι δὲ παρὰ μικρὸν ἐνδόντας, ἀλγεῖν δὲ μὴ κρατήσαντας.
2.12. Bölüm
Pelopidas komutan olarak hiç savaş kaybetmedi, Marcellus ise çağının Romalıları arasında en çok savaş kazanan kişiydi. Bu yüzden kazanılan başarıların çokluğu, zor yenilir oluşu yenilmezliğe denk hâle getiriyor sanılabilir. Üstelik biri Syrakusai'yi aldı, öteki Lakedaimon'u alamadı. Ama bana göre Sparta'ya kadar gelmek ve Eurotas'ı insanlar arasında savaşla ilk kez geçmek, Sicilya'yı ele geçirmekten daha büyük bir iştir.
ἐπεὶ τοίνυν Πελοπίδας μὲν οὐδεμίαν ἡττήθη μάχην στρατηγῶν, Μάρκελλος δὲ πλείστας τῶν καθʼ αὑτὸν Ῥωμαίων ἐνίκησε, δόξειεν ἂν ἴσως τῷ δυσνικήτῳ πρὸς τὸ ἀήττητον ὑπὸ πλήθους τῶν κατωρθωμένων ἐπανισοῦσθαι. καὶ μὴν οὗτος μὲν εἷλε Συρακούσας, ἐκεῖνος δὲ τῆς Λακεδαίμονος ἀπέτυχεν. ἀλλʼ οἶμαι μεῖζον εἶναι τοῦ καταλαβεῖν Σικελίαν τὸ τῇ Σπάρτῃ προσελθεῖν καὶ διαβῆναι πρῶτον ἀνθρώπων πολέμῳ τὸν Εὐρώταν,
2.2Tabii biri Zeus adına, bu işin de Leuktra gibi Pelopidas'tan çok Epameinondas'a ait olduğunu, Marcellus'un başardıklarının şanının ise paylaşılmadığını söyleyebilir. Çünkü Syrakusai'yi tek başına aldı, Keltleri görevdaşı olmadan bozguna uğrattı, Hannibal'e karşı kimse yardım etmezken, hatta herkes vazgeçirmeye çalışırken karşısına dikildi, savaşın gidişatını değiştirdi ve atılganlığın ilk önderi oldu.
εἰ μὴ νὴ Δία τοῦτο μὲν φήσει τις τὸ ἔργον Ἐπαμεινώνδᾳ μᾶλλον ἢ Πελοπίδᾳ προσήκειν, ὥσπερ καὶ τὰ Λεῦκτρα, τῶν δὲ Μαρκέλλῳ διαπεπραγμένων ἀκοινώνητον εἶναι τὴν δόξαν. καὶ γὰρ Συρακούσας μόνος εἷλε, καὶ Κελτοὺς ἄνευ τοῦ συνάρχοντος ἐτρέψατο, καὶ πρὸς Ἀννίβαν μηδενὸς συλλαμβάνοντος, ἀλλὰ καὶ πάντων ἀποτρεπόντων, ἀντιταξάμενος καὶ μεταβαλὼν τὸ σχῆμα τοῦ πολέμου πρῶτος ἡγεμὼν τοῦ τολμᾶν κατέστη.
3.13. Bölüm
Ölümlerine gelince, ikisininkini de övmüyorum; bu beklenmedik sona üzülüyor ve kızıyorum. Sayarken yorulacağım kadar çok savaşta Hannibal'in bir kez bile yaralanmamasına hayranım. Kyropaideia'daki Khrysantas'a da hayranım: kılıcını kaldırmış düşmana vurmak üzereyken geri çekilme borusu çalınınca adamı bırakıp büyük bir sakinlikle ve düzenle geri çekilmişti.
τὴν τοίνυν τελευτὴν ἐπαινῶ μὲν οὐδετέρου τῶν ἀνδρῶν, ἀλλʼ ἀνιῶμαι καὶ ἀγανακτῶ τῷ παραλόγῳ τοῦ συμπτώματος· καὶ θαυμάζω μὲν ἐν μάχαις τοσαύταις ὅσαις ἀποκάμοι τις ἂν καταριθμῶν, μηδὲ τρωθέντα τὸν Ἀννίβαν, ἄγαμαι δὲ καὶ τὸν ἐν τῇ Παιδείᾳ Χρυσάνταν, ὃς διηρμένος κοπίδα καὶ παίειν μέλλων πολέμιον, ὡς ὑπεσήμηνεν ἡ σάλπιγξ ἀνακλητικόν, ἀφεὶς τὸν ἄνδρα μάλα πρᾴως καὶ κοσμίως ἀνεχώρησεν.
3.2Yine de Pelopidas'ı bağışlatan bir şey var: savaşın o anında ısınmış, intikam için soylu biçimde atılmış thymos'u. Çünkü Euripides'in dediği gibi en iyisi, komutanın kazanarak sağ kalması,
ölecekse hayatını aretē ile bitirmesidir.
Çünkü o zaman ölüm, ölen için başına gelen bir şey değil, bir eylem olur.
οὐ μὴν ἀλλὰ τὸν Πελοπίδαν ποιεῖ συγγνωστὸν ἅμα τῷ τῆς μάχης καιρῷ παραθερμον ὄντα καὶ πρὸς τὴν ἄμυναν οὐκ ἀγεννῶς ἐκφέρων ὁ θυμός· ἄριστον μὲν γὰρ νικῶντα σῴζεσθαι τὸν στρατηγόν, εἰ δὲ θανεῖν, εἰς ἀρετὴν καταλύσαντα βίον, ὡς Εὐριπίδης φησίν. οὕτω γὰρ οὐ πάθος, ἀλλὰ πρᾶξις γίνεται τοῦ τελευτῶντος ὁ θάνατος.
3.3Pelopidas'ın thymos'undan başka, zaferin gayesinin tiranın düşmesinde görünmesi de atılışını büsbütün akılsızca yapmıyordu. Bu kadar güzel ve parlak bir konusu olan başka bir kahramanlık bulmak zordur. Marcellus ise büyük bir zorunluluk yokken, tehlike anlarında çoğu kez aklı başından alan coşkuya da kapılmamışken, düşünmeden tehlikeye atıldı, komutan gibi değil, bir öncü ya da gözcü gibi düştü.
πρὸς δὲ τῷ θυμῷ τοῦ Πελοπίδου καὶ τὸ τέλος αὐτὸ τὸ τῆς νίκης ἐν τῷ πεσεῖν τὸν τύραννον ὁρώμενον οὐ παντάπασιν ἀλόγως ἐπεσπάσατο τὴν ὁρμήν· χαλεπὸν γὰρ ἑτέρας οὕτω καλὴν καὶ λαμπρὰν ἐχούσης ὑπόθεσιν ἀριστείας ἐπιλαβέσθαι. Μάρκελλος δὲ, μήτε χρείας μεγάλης ἐπικειμένης, μήτε τοῦ παρὰ τὰ δεινὰ πολλάκις ἐξιστάντος τὸν λογισμὸν ἐνθουσιασμοῦ παρεστῶτος, ὠσάμενος ἀπερισκέπτως εἰς κίνδυνον οὐ στρατηγοῦ πτῶμα, προδρόμου δέ τινος ἢ κατασκόπου πέπτωκεν,
3.4Beş konsüllüğünü, üç zaferini, krallardan aldığı ganimetleri ve anıtları, Kartacalılar için can veren İberlerin ve Numidyalıların ayakları altına serdi. Öyle ki onlar bile başarılarına kendileri içerlemiş olmalıdır: Romalıların aretē'de en iyisi, gücüyle en büyüğü, şanıyla en parlağı, Fregellaeli öncüler arasında boşa harcanmıştı.
ὑπατείας πέντε καὶ τρεῖς θριάμβους καὶ σκῦλα καὶ τροπαιοφορίας ἀπὸ βασιλέων τοῖς προαποθνῄσκουσι Καρχηδονίων Ἴβηρσι καὶ Νομάσιν ὑποβαλών. ὥστε νεμεσῆσαι αὐτοὺς ἐκείνους ἑαυτοῖς τοῦ κατορθώματος, ἄνδρα Ῥωμαίων ἄριστον ἀρετῇ καὶ δυνάμει μέγιστον καὶ δόξῃ λαμπρότατον ἐν τοῖς Φρεγελλανῶν προδιερευνηταῖς παραναλῶσθαι.
3.5Bunları iki adamın suçlanması olarak değil, onlar adına kendilerine ve cesaretlerine duyulan bir öfke ve açık sözlülük olarak görmek gerekir. Öteki aretē'lerini bu cesarete harcamış, hayatlarını ve canlarını esirgememişlerdi; sanki kendileri için, yurtları, dostları ve müttefikleri için değilmiş gibi.
χρὴ δὲ ταῦτα μὴ κατηγορίαν εἶναι τῶν ἀνδρῶν νομίζειν, ἀλλʼ ὡς ἀγανάκτησίν τινα καὶ παρρησίαν ὑπὲρ αὐτῶν ἐκείνων πρὸς αὐτοὺς καὶ τὴν ἀνδρείαν αὐτῶν, εἰς ἣν τὰς ἄλλας κατανάλωσαν ἀρετάς ἀφειδήσαντες τοῦ βίου καὶ τῆς ψυχῆς, ὥσπερ ἑαυτοῖς, οὐ ταῖς πατρίσι μᾶλλον καὶ φίλοις καὶ συμμάχοις, ἀπολλυμένων.
3.6Ölümünden sonra Pelopidas'ı uğrunda öldüğü müttefikler, Marcellus'u ise kendisini öldüren düşmanlar gömdü. Birincisi imrenilecek ve kutlu bir şeydir; ama bir iyiliği karşılık olarak ödeyen sevgiden, acı çektirmiş aretē'ye hayran olan düşmanlık daha üstün ve daha büyüktür. Çünkü burada şerefi yalnız güzellik alır, orada ise kişi aretē'sinden çok yarar ve menfaat yüzünden sevilir.
μετὰ δὲ τὸν θάνατον Πελοπίδας μὲν τοὺς συμμάχους ταφεῖς ἔσχεν, ὑπὲρ ὧν ἀπέθανε, Μάρκελλος δὲ τοὺς πολεμίους, ὑφʼ ὧν ἀπέθανε, ζηλωτὸν μὲν οὖν ἐκεῖνο καὶ μακάριον, κρεῖττον δὲ καὶ μεῖζον εὐνοίας χάριν ἀμειβομένης ἔχθρα λυποῦσαν ἀρετὴν θαυμάζουσα. τὸ γὰρ καλὸν ἐνταῦθα τὴν τιμὴν ἔχει μόνον, ἐκεῖ δὲ τὸ λυσιτελὲς καὶ ἡ χρεία μᾶλλον ἀγαπᾶται τῆς ἀρετῆς.