Plutarkhos
Agis ve Kleomenes ile Gracchus'ların Karşılaştırması
Ἄγιδος καὶ Κλεομένους καὶ Γράγχων σύγκρισις
1.11. Bölüm
Bu anlatı da sona erdiğine göre geriye hayatları yan yana koyup birlikte incelemek kalıyor. Gracchus'ları başka bakımlardan kötüleyip onlardan nefret edenler bile, bütün Romalılar arasında aretēye en yatkın yaratılışa sahip olmadıklarını, eşsiz bir yetişme ve terbiye görmediklerini söylemeye cesaret edememiştir.
ἡμῖν δὲ καὶ ταύτης πέρας ἐχούσης τῆς διηγήσεως ὑπολείπεται λαβεῖν ἐκ παραλλήλου τῶν βίων τὴν ἀποθεώρησιν, τοὺς μὲν οὖν Γράγχους οὐδʼ οἱ πάνυ τἆλλα κακῶς λέγοντες καὶ μισοῦντες ἐτόλμησαν εἰπεῖν ὡς οὐκ εὐφυέστατοι πρὸς ἀρετὴν ἐγένοντο Ῥωμαίων ἁπάντων, καὶ ροφῆς τε καὶ παιδεύσεως ἐκπρεποῦς ἔτυχον·
1.2Ama Agis ile Kleomenes'in tabiatı onlarınkinden daha güçlü görünüyor; çünkü doğru bir terbiye görmedikleri, büyüklerini çoktan çürütmüş âdet ve yaşam tarzlarıyla yetiştikleri hâlde sadelikte ve itidalde kendileri önder oldular.
τἡ δὲ Ἄγιδος καὶ Κλεομένους φύσις ἐρρωμενεστέρα φαίνεται τῆς ἐκείνων γενομένη, παρʼ ὅσον οὔτε παιδείας μεταλαβόντες ὀρθῆς, ἔθεσί τε καὶ διαίταις ἐντραφέντες ὑφʼ ὧν οἱ πρεσβύτεροι πάλαι διεφθόρεισαν, αὑτοὺς ἡγεμόνας εὐτελείας καὶ σωφροσύνης παρέσχον.
1.3Üstelik Gracchus'lar, Roma'nın itibarının en parlak, en büyük, güzel işlere hevesin en canlı olduğu bir dönemde, babalarından ve atalarından kalan aretē mirasını bırakmaktan utanmışlardı. Agis ile Kleomenes ise tersini seçmiş babalardan gelmiş, vatanlarını kötü durumda, hasta bulmuşlardı; yine de bu yüzden güzele yönelik atılımlarından hiçbir şey kaybetmediler.
ἔτι δὲ οἱ μέν, ὅτε λαμπρότατον εἶχεν ἡ Ῥώμη καὶ μέγιστόν ἀξίωμα καὶ καλῶν ἔργων ζῆλον, ὥσπερ διαδοχὴν ἀρετῆς πατρῴας καὶ προγονικῆς ᾐσχύνθησαν ἐγκαταλιπεῖν οἱ δὲ καὶ πατέρων τἀναντία προῃρημένων γεγονότες, καὶ τὴν πατίδα μοχθηρὰ πράττουσαν καὶ νοσοῦσαν παραλαβόντες, οὐδέν τι διὰ ταῦτα τὴν πρὸς τὸ καλὸν ἀπήμβλυναν ὁρμήν.
1.4Gracchus'ların para hırsından uzaklığının ve paraya karşı kendilerine hâkim oluşlarının en büyük kanıtı, görevlerde ve siyasette haksız kazançtan kendilerini temiz tutmalarıdır. Agis ise başkasının malına el sürmediği için övülse kızardı; çünkü öteki mülklerinden başka altı yüz talant nakit tutan mal varlığını vatandaşlara bağışlamıştı. Adaletle bile başkasından fazlasına sahip olmayı açgözlülük sayan biri, haksız kazancı ne büyük bir kötülük sayardı kim bilir.
καὶ μὴν τῆς γε Γράγχων ἀφιλοχρηματίας καὶ πρὸς ἀργύριον ἐγκρατείας μέγιστόν ἐστιν ὅτι λημμάτων ἀδίκων καθαροὺς ἐν ἀρχαῖς καὶ πολιτείαις διεφύλαξαν ἑαυτούς· Ἆγις δὲ κἂν διηγανάκτησεν ἐπὶ τῷ μηδὲν ἀλλότριον λαβεῖν ἐπαινούμενος, ὃς τὴν οὐσίαν τὴν ἑαυτοῦ τοῖς πολίταις ἐπέδωκεν, ἄνευ τῶν ἄλλων κτημάτων ἑξακόσια τάλαντα νομίσματος ἔχουσαν. πηλίκον οὖν ἐνόμιζε κακὸν εἶναι τὸ κερδαίνειν ἀδίκως ὁ καὶ δικαίως πλέον ἔχειν ἑτέρου πλεονεξίαν ἡγούμενος; # Bölüm 2
2.12. Bölüm
Yenilik girişimlerinin büyüklüğünde ve cüretinde ise aralarında büyük fark vardı. Gracchus'ların siyaseti yollar yapmak, şehirler kurmaktı. En cüretli işleri de Tiberius'un kamu arazisini geri kazanması, Caius'un mahkemelere atlılardan üç yüz kişi ekleyerek onları karma hâle getirmesiydi.
ἥ γε μὴν ἐπιβουλὴ καὶ τόλμα τῶν καινοτομουμένων πολὺ τῷ μεγέθει παρήλλαττεν. ἐπολιτεύοντο γὰρ ὁ μὲν ὁδῶν κατασκευὰς καὶ πόλεων κτίσεις, καὶ τὸ πάντων νεανικώτατον ἦν Τιβερίῳ μὲν ἀνασῶσαι δημοσίους ἀγρούς, Γαΐῳ δὲ μῖξαι τὰ δικαστήρια προσεμβαλόντι τῶν ἱππικῶν τριακοσίους·
2.2Agis ile Kleomenes'in yeniliği ise hataları küçük küçük, parça parça iyileştirip kesmenin, Platon'un dediği gibi Hydra'nın başını kesmek olduğunu düşündü ve bütün kötülükleri bir anda giderip düzeni değiştirebilecek bir dönüşüm başlattı.
ὁ δὲ Ἄγιδος καὶ Κλεομένους νεωτερισμός, τὸ μικρὰ καὶ κατὰ μέρος τῶν ἡμαρτημένων ἰᾶσθαι καὶ ἀποκόπτειν ὕδραν τινὰ τέμνοντος, ὥς φησιν ὁ Πλάτων, ἡγησάμενος εἶναι, τὴν ἅμα πάντα ἀπαλλάξαι κακὰ καὶ μετασκευάσαι δυναμένην μεταβολὴν ἐπῆγε τοῖς πράγμασιν.
2.3Daha doğrusu belki de bütün kötülükleri doğuran dönüşümü kovdu ve şehri kendi biçimine geri getirdi. Şu da söylenebilir: Gracchus'ların siyasetine Romalıların en büyükleri karşı çıktı. Agis'in başlattığı, Kleomenes'in tamamladığı işin dayanağı ise örneklerin en güzeli, en görkemlisi olan, itidal ve eşitlik hakkındaki atadan kalma rhetralardı; bunların kefili Lykurgos, onun kefili de Pythia'nın tanrısıydı.
ἀληθέστερον δʼ ἴσως εἰπεῖν ἐστιν ὅτι τὴν πάντα ἀπεργασαμένην κακὰ μεταβολὴν ἐξήλαυνεν, ἀπάγων καὶ καθιστὰς εἰς τὸ οἰκεῖον σχῆμα τὴν πόλιν. ἐπεὶ καὶ τοῦτο ἄν τις εἴποι, τῇ μὲν Γράγχων πολιτείᾳ τοὺς μεγίστους ἐνίστασθαι Ῥωμαίων, οἷς δὲ Ἆγις ἐνεχείρησε, Κλεομένης δὲ τὸ ἔργον ἐπέθηκε, τῶν παραδειγμάτων τὸ κάλλιστον ὑπέκειτο καὶ μεγαλοπρεπέστατον, αἱ πάτριοι ῥῆτραι περὶ σωφροσύνης καὶ ἰσότητος, ὧν τούτοις μὲν ὁ Λυκοῦργος, ἐκείνῳ δὲ ὁ Πύθιος βεβαιωτής.
2.4En önemlisi, Gracchus'ların siyasetiyle Roma eskisinden hiçbir bakımdan büyümedi. Kleomenes'in yaptıklarıyla ise Yunanistan kısa zamanda Sparta'nın Peloponnesos'a hâkim olduğunu, zamanın en güçlüleriyle hegemonya mücadelesine girdiğini gördü; bu mücadelenin gayesi, Yunanistan'ı İllirya ve Galat silahlarından kurtarıp yeniden Heraklesoğullarının yönetimine vermekti.
ὃ δὲ μέγιστον, ὅτι τοῖς μὲν ἐκείνων πολιτεύμασιν εἰς οὐδὲν ἡ Ῥώμη μεῖζον ἐπέδωκε τῶν ὑπαρχόντων, ἐκ δὲ ὧν ὁ Κλεομένης ἔπραξεν, ὀλίγου χρόνου τὴν Σπάρτην τῆς Πελοποννήσου κρατοῦσαν ἡ Ἑλλὰς ἐπεῖδε καὶ τοῖς τότε μέγιστον δυναμένοις διαγωνιζομένην ἀγῶνα τὸν περὶ τῆς ἡγεμονίας, οὗ τέλος ἦν ἀπαλλαγεῖσαν Ἰλλυρικῶν ὅπλων καὶ Γαλατικῶν τὴν Ἑλλάδα κοσμεῖσθαι πάλιν ὑφʼ Ἡρακλείδαις. # Bölüm 3
3.13. Bölüm
Bana kalırsa adamların ölümleri de aretēlerindeki farkı gösterir. Gracchus'lar vatandaşlarıyla dövüşüp kaçarken öldüler. Agis hiçbir vatandaşı öldürmemek için neredeyse isteyerek öldü. Kleomenes hakarete ve haksızlığa uğrayınca karşılık vermeye girişti, fırsat çıkmayınca da cesurca canına kıydı.
οἶμαι δὲ καὶ τὰς τελευτὰς τῶν ἀνδρῶν ἐμφαίνειν τινὰ τῆς ἀρετῆς διαφοράν. ἐκεῖνοι μὲν γὰρ μαχόμενοι πρὸς τοὺς πολίτας, εἶτα φεύγοντες ἐτελεύτησαν· τούτων δὲ Ἆγις μὲν ὑπὲρ τοῦ μηδένα κτεῖναι τῶν πολιτῶν ὀλίγου δεῖν ἑκὼν ἀπέθανε, Κλεομένης δὲ προπηλακισθεὶς καὶ ἀδικηθεὶς ὥρμησε μέν ἀμύνασθαι, τοῦ δὲ καιροῦ μὴ παρασχόντος αὑτὸν εὐτόλμως ἀνεῖλε.
3.2Öte yandan bakarsak, Agis bir komutanlık başarısı gösteremeden öldürüldü. Kleomenes'in çok sayıda güzel zaferine ise Tiberius'un Kartaca surlarını ilk ele geçirişini, ki küçük iş değildir, ve başka kurtuluş ümidi kalmamış yirmi bin Roma askerini kurtardığı Numantia antlaşmasını karşılık gösterebiliriz. Caius da hem orada hem Sardinya'da yaptığı askerlikte büyük yiğitlik gösterdi. Öyle ki erken öldürülmeselerdi Romalıların ilk sıradaki komutanlarıyla yarışabilirlerdi.
πάλιν δὲ τἀναντία σκοποῦσιν Ἆγις μὲν οὐδὲν ἀπεδείξατο στρατηγίας ἔργον, ἀλλὰ προανῃρέθη, ταῖς δὲ Κλεομένους νίκαις πολλαῖς καὶ καλαῖς γενομέναις παραβαλεῖν ἔστι Τιβερίου τὴν ἐν Καρχηδόνι τοῦ τείχους κατάληψιν, οὐ μικρὸν ἔργον, καὶ τὰς ἐν Νομαντίᾳ σπονδάς, αἷς δισμυρίους Ῥωμαίων στρατιώτας οὐκ ἔχοντας ἄλλην ἐλπίδα σωτηρίας περιεποίησε καὶ Γάιος δὲ πολλὴν μὲν αὐτόθι, πολλὴν δὲ ἐν Σαρδόνι στρατευόμενος ἀνδραγαθίαν ἔφηνεν, ὥστε τοῖς πρώτοις ἂν ἐναμίλλους Ῥωμαίων γενέσθαι στρατηγοῖς, εἰ μὴ προανῃρέθησαν. # Bölüm 4
4.14. Bölüm
Siyasette Agis görünüşe göre fazla yumuşak davrandı: Agesilaos'a kanıp vatandaşlara verdiği toprak paylaşımı sözünü tutamadı, genç yaşının verdiği çekingenlikle prohairesisle seçip ilan ettiği işleri eksik, yarım bıraktı. Kleomenes ise tersine düzeni değiştirmeye fazla cüretle, zorla girişti; eforları kanunsuzca öldürdü. Oysa silah gücü elindeyken onları kazanmak ya da şehirden uzaklaştırmak kolaydı, nitekim başka pek çok kişiyi uzaklaştırmıştı.
τῆς δὲ πολιτείας ὁ μὲν Ἆγις ἔοικεν ἅψασθαι μαλακώτερον, ἐκκρουσθεὶς ὑπὸ Ἀγησιλάου καὶ ψευσάμενος τὸν ἀναδασμὸν τοῖς πολίταις, καὶ ὅλως ἐλλιπὴς καὶ ἀτελὴς ὧν προείλετο καὶ κατήγγειλεν ὑπὸ ἀτολμίας διὰ τὴν ἡλικίαν γενόμενος· ὁ δὲ Κλεομένης τοὐναντίον θρασύτερον καὶ βιαιότερον ἐπὶ τὴν μεταβολὴν ἦλθε τῆς πολιτείας, ἀποκτείνας τοὺς ἐφόρους παρανόμως, οὓς καὶ προσαγαγέσθαι τοῖς ὅπλοις κρατοῦντα καὶ μεταστῆσαι ῥᾴδιον ἦν, ὥσπερ οὐκ ὀλίγους ἄλλους μετέστησεν ἐκ τῆς πόλεως.
4.2Çünkü en son zorunluluk olmadan demire başvurmak ne hekimliğe ne devlet adamlığına sığar; ikisi de beceriksizliktir, ama ikincisine bir de zalimce haksızlık eklenir. Gracchus'lardan hiçbiri kardeş kanını başlatmadı. Caius'un ise taş yağarken bile karşılık vermeye kalkmadığı, savaşta parlak olduğu kadar iç kargaşada atıl kaldığı anlatılır.
τὸ γὰρ ἄνευ τῆς ἐσχάτης ἀνάγκης ἐπιφέρειν σίδηρον οὔτε ἰατρικὸν οὔτε πολιτικόν, ἀλλʼ ἀτεχνίας μὲν ἀμφότερα, τούτῳ δὲ καὶ τὸ ἀδικεῖν μετʼ ὠμότητος πρόσεστι. τῶν δὲ Γράγχων οὐδέτερος μὲν ἤρξατο σφαγῆς ἐμφυλίου, Γάιος δὲ λέγεται μηδὲ βαλλόμενος ὁρμῆσαι πρὸς ἄμυναν, ἀλλὰ λαμπρότατος ὢν ἐν τοῖς πολεμικοῖς ἀργότατος ἐν τῇ στάσει γενέσθαι.
4.3Çünkü silahsız çıktı, dövüş başlayınca çekildi; kısacası zarar görmemekten çok zarar vermemeye özen gösterdiği görüldü. Bu yüzden kaçışlarını da korkaklık işareti değil, sakınganlık saymak gerekir. Çünkü ya üstlerine gelenlere yol vermek ya da kalıp zarar görmemek için karşı tarafa zarar vermek zorundaydılar.
καὶ γὰρ προῆλθεν ἄοπλος καὶ μαχομένων ἀνεχώρησε, καὶ ὅλως πλείονα τοῦ μή τι δρᾶσαι πρόνοιαν ἢ τοῦ μὴ παθεῖν ἔχων ἑωρᾶτο. διὸ καὶ τὴν φυγὴν αὐτῶν οὐκ ἀτολμίας σημεῖον, ἀλλʼ εὐλαβείας ποιητέον. ἔδει γὰρ ὑπεῖξαι τοῖς ἐπιφερομένοις ἢ μένοντας ὑπὲρ τοῦ μὴ παθεῖν τῷ δρᾶν ἀμύνασθαι. # Bölüm 5
5.15. Bölüm
Tiberius'a yöneltilen suçlamaların en büyüğü, tribunluk meslektaşını görevden atması ve ikinci kez tribunluğa aday olmasıdır. Caius'a ise Antullius'un öldürülmesini haksız yere, gerçeğe aykırı olarak yüklediler; çünkü adam o istemeden, üstelik ona kızarak öldürülmüştü. Kleomenes ise, eforların boğazlanmasını bir yana bıraksak bile, bütün köleleri azat etti,
τῶν τοίνυν ἐγκλημάτων τῶν κατὰ Τιβερίου μέγιστόν ἐστιν ὅτι τὸν συνάρχοντα τῆς δημαρχίας ἐξέβαλε καὶ δευτέραν αὐτὸς δημαρχίαν μετῄει· Γαΐῳ δὲ τὸν Ἀντυλλίου φόνον οὐ δικαίως οὐδὲ ἀληθῶς προσετρίβοντο διεφθάρη γὰρ ἄκοντος αὑτοῦ καὶ ἀγανακτοῦντος. Κλεομένης δέ, ἵνα τὰς σφαγὰς τῶν ἐφόρων ἐάσωμεν, ἠλευθέρωσε μὲν ἅπαντας τοὺς οἰκέτας,
5.2gerçekte tek başına, adda ise iki kişiden biri olarak krallık yaptı. Kardeşi Eukleidas'ı aynı haneden yanına aldı. Öteki haneden gelip onunla birlikte kral olması gereken Arkhidamos'u Messene'den dönmeye ikna etti, ama o öldürülünce cinayetin peşine düşmeyerek bu suçun kendisinde olduğu yolundaki iddiayı doğruladı.
ἐβασίλευσε δὲ τῷ μὲν ἔργῳ μόνος, τῶ δὲ ὀνόματι δεύτερος, Εὐκλείδαν τὸν αοελφὸν ? ἐκ μιᾶς οἰκίας αὑτῷ προσελόμενος, Ἀρχίδαμον δέ, ᾧ προσῆκον ἦν ἀπὸ τῆς ἑτέρας οἰκίας ὄντι συμβασιλεύειν, ἔπεισε μὲν ἐκ Μεσσήνης κατελθεῖν, ἀποθανόντος δὲ τὸν φόνον οὐκ ἐπεξελθών ἐβεβαίωσε τὴν αἰτίαν καθʼ αὑτοῦ τῆς ἀναιρέσεως.
5.3Oysa örnek aldığını söylediği Lykurgos krallığı isteyerek yeğeni Kharillos'a vermiş, çocuk başka bir sebeple ölse bile suçun üzerine kalmasından korkarak uzun süre dışarıda dolaşmış, Kharillos'un tahtı devralacak bir oğlu olana kadar dönmemişti. Gerçi Lykurgos'la başka hiçbir Yunanlı da karşılaştırılamaz. Ama Kleomenes'in siyasetinde daha büyük yenilikler ve kanunsuzluklar bulunduğu gösterilmiş oldu.
καίτοι Λυκοῦργος, ὃν προσεποιεῖτο μιμεῖσθαι, τὴν μὲν βασιλείαν ἑκὼν ἀπέδωκε τῷ παιδὶ τοῦ ἀδελφοῦ Χαρίλλῳ, φοβούμενος δὲ μή, κἂν ἄλλως ἀποθάνῃ τὸ μειράκιον, αἰτία τις ἐπʼ αὐτὸν ἔλθῃ, πολὺν χρόνον ἔξω πλανηθεὶς οὐ πρότερον ἐπανῆλθεν ἢ παῖδα τῷ Χαρίλλῳ γενέσθαι διάδοχον τῆς ἀρχῆς, ἀλλὰ Λυκούργῳ μὲν οὐδὲ ἄλλος τις Ἑλλήνων παραβλητὸς οὐδείς· ὅτι δὲ τοῖς Κλεομένους πολιτεύμασι καινοτομίαι καὶ παρανομίαι μείζονες ἔνεισι, δεδήλωται.
5.4Yine de karakterlerini kınayanlar Spartalıları baştan tiranlığa ve savaşa yatkın olmakla suçlar. Gracchus'ların tabiatında ise kıskananlar bile aşırı hırstan başka bir kusur bulamadı; rakipleriyle mücadelenin ve thymosun tabiatlarına aykırı olarak onları adeta rüzgâr gibi körüklediğini, siyaseti de bu yüzden uç noktalara sürdüklerini kabul ediyorlardı.
καὶ μὴν οἵ γε τὸν τρόπον αὑτῶν ψέγοντες τούτοις μὲν ἐξ ἀρχῆς τυραννικὸν καὶ πολεμοποιὸν αἰτιῶνται γενέσθαι, τῇ δὲ ἐκείνων φύσει φιλοτιμίας ἀμετρίαν, ἄλλο δὲ οὐδέν οἱ φθονοῦντες ἐπικαλεῖν εἶχον ἐκριπισθέντας δὲ τῷ πρὸς τοὺς ἐνισταμένους ἀγῶνι καὶ θυμῷ παρὰ τὴν αὑτῶν φύσιν ὥσπερ πνοαῖς, ἐφεῖναι περὶ τὰ ἔσχατα τὴν πολιτείαν ὡμολόγουν.
5.5İlk girişimlerinden daha güzel, daha adil ne olabilirdi? Keşke zenginler zor ve nüfuzla kanunu ortadan kaldırmaya kalkıp ikisini de mücadeleye zorlamasaydı: Birini kendi hayatından korkuya, ötekini kanun ve karar olmadan, bir görevli eliyle bile olmadan öldürülen kardeşinin intikamını almaya.
ἐπεὶ τῆς γε πρώτης ὑποθέσεως τί κάλλιον ἢ δικαιότερον ἦν, εἰ μὴ κατὰ βίαν καὶ δυναστείαν ἐπιχειρήσαντες ἐξῶσαι τὸν νόμον οἱ πλούσιοι περιέστησαν ἀμφοτέροις ἀγῶνας, τῷ μὲν φοβουμένῳ ὑπὲρ αὑτοῦ, τῷ δὲ ἐκδικοῦντι τὸν ἀδελφόν ἄνευ δίκης καὶ δόγματος οὐδὲ ὑπʼ ἄρχοντος ἀναιρεθέντα;
5.6Aradaki farkı söylenenlerden sen de görüyorsun. Tek tek hüküm vermek gerekirse, aretēde Tiberius'u hepsinin önüne koyarım; en az hatayı genç Agis yapmıştır; eylemde ve cesarette ise Caius, Kleomenes'in epey gerisinde kalmıştır.
Συνορᾷς μὲν οὖν καὶ αὐτὸς ἐκ τῶν εἰρημένων τὴν διαφοράν εἰ δὲ δεῖ καὶ καθʼ ἕκαστον ἀποφήνασθαι, Τιβέριον μὲν ἀρετῇ πεπρωτευκέναι τίθημι πάντων, ἐλάχιστα δὲ ἡμαρτηκέναι τὸ μειράκιον Ἆγιν, πράξει δὲ καὶ τόλμῃ Γάϊον οὐκ ὀλίγῳ Κλεομένους ὕστερον γεγονέναι.