İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Paralel Hayatlar: Camillus

Κάμιλλος

1.11. Bölüm

Furius Camillus hakkında anlatılan birçok büyük şey arasında en dikkat çekici ve en şaşırtıcı olan şudur: Komutanlıklarda en çok ve en büyük başarıyı kazanmış, beş kez diktatör seçilmiş, dört kez zafer alayı düzenlemiş, Roma'nın ikinci kurucusu olarak anılmış, ama bir kez bile konsül olmamıştır.

1.1

περὶ δὲ Φουρίου Καμίλλου πολλῶν καὶ μεγάλων λεγομένων ἴδιον εἶναι δοκεῖ μάλιστα καὶ παράδοξον, ὅτι πλεῖστα μὲν ἐν ἡγεμονίαις καὶ μέγιστα κατορθώσας, δικτάτωρ δὲ πεντάκις αἱρεθείς, θριαμβεύσας δὲ τετράκις, κτίστης δὲ τῆς Ῥώμης ἀναγραφεὶς δεύτερος, οὐδὲ ἅπαξ ὑπάτευσε.

1.2Bunun sebebi o zamanki siyasi düzendir. Halk senatoyla anlaşmazlığa düşmüş, konsül atanmasına karşı çıkıp yönetim için askerî tribünler seçiyordu. Bunlar her şeyi konsül yetkisi ve gücüyle yapıyorlardı, ama sayıları çok olduğu için yönetimleri daha az ağır geliyordu; çünkü işlerin başına iki değil altı kişi getirmek, oligarşiden şikâyetçi olanları teselli ediyordu.

1.2

τούτου δʼ αἴτιον ἡ τῆς τότε πολιτείας κατάστασις, ἐκ διαφορᾶς τοῦ δήμου πρὸς τὴν σύγκλητον ὑπάτους μὲν ἐρίσαντος μὴ ἀποδείκνυσθαι, χιλιάρχους δὲ χειροτονοῦντος ἐπὶ τὴν ἡγεμονίαν, ὧν, καίπερ ἀπʼ ἐξουσίας καὶ δυνάμεως ὑπατικῆς ἅπαντα πραττόντων, ἧττον ἦν ἐπαχθὴς ἡ ἀρχὴ διὰ τὸ πλῆθος, τὸ γὰρ ἓξ ἄνδρας, ἀλλὰ μὴ δύο, τοῖς πράγμασιν ἐφιστάναι, παρεμυθεῖτο τοὺς βαρυνομένους τὴν ὀλιγαρχίαν.

1.3Camillus, ünü ve başarıları en yüksek noktadayken işte bu döneme denk geldi. Bu arada şehir birçok kez konsül seçimi yapmış olduğu hâlde, halkın isteği dışında konsül olmayı uygun görmedi. Üstlendiği birçok ve türlü görevde ise öyle davrandı ki, tek başına yönetirken yetkisi ortak, başkalarıyla komuta ederken de şan yalnız kendisinin oldu. Bunun sebebi ilkinde, onu kıskançlık uyandırmayan bir yönetici yapan ölçülülüğü, ikincisinde ise herkesin kabul ettiği birinciliğini sağlayan phronēsisidir.

1.3

κατὰ τοῦτο δὴ καιροῦ μάλιστα τῇ δόξῃ καὶ τοῖς πράγμασιν ἀκμάσας ὁ Κάμιλλος ὕπατος μὲν οὐκ ἠξίωσεν ἄκοντι τῷ δήμῳ γενέσθαι, καίπερ ἐν τῷ διὰ μέσου δεξαμένης ὑπατικὰς ἀρχαιρεσίας τῆς πολιτείας πολλάκις, ἐν δὲ ταῖς ἄλλαις ἡγεμονίαις πολλαῖς καὶ παντοδαπαῖς γενομέναις τοιοῦτον αὑτὸν παρέσχεν, ὥστε τὴν μὲν ἐξουσίαν καὶ μοναρχοῦντος εἶναι κοινήν, τὴν δὲ δόξαν ἰδίαν καὶ μεθʼ ἑτέρων στρατηγοῦντος· ὧν τοῦ μὲν ἡ μετριότης αἴτιον ἀνεπιφθόνως ἄρχοντος, τοῦ δʼ ἡ φρόνησις, διʼ ἣν ὁμολογουμένως ἐπρώτευεν.

2.12. Bölüm

Furius ailesi o sırada henüz çok tanınmış değildi. Camillus ilk kez kendi başına, diktatör Postumius Tubertus'un emrinde, Aequilere ve Volsklara karşı büyük savaşta ün kazandı. Ordunun önünde at sürerken uyluğundan yaralanmış, ama geri çekilmemiş, yarasına saplanan mızrağı sürükleyerek düşmanın en iyileriyle boğuşmuş ve onları bozguna uğratmıştır.

2.1

οὔπω δὲ τότε περὶ τὸν τῶν Φουρίων οἶκον οὔσης μεγάλης ἐπιφανείας αὐτὸς ἀφʼ ἑαυτοῦ πρῶτος εἰς δόξαν προῆλθεν ἐν τῇ μεγάλῃ μάχῃ πρὸς Αἰκανοὺς καὶ Οὐολούσκους ὑπὸ δικτάτορι Ποστουμίῳ Τουβέρτῳ στρατευόμενος, προϊππεύων γὰρ τοῦ στρατοῦ καὶ πληγῇ περιπεσὼν εἰς τὸν μηρόν οὐκ ἀνῆκεν, ἀλλʼ ἐγκείμενον τῷ τραύματι παρέλκων τὸ ἀκόντισμα καὶ συμπλεκόμενος τοῖς ἀρίστοις τῶν πολεμίων τροπὴν ἐποίησεν.

2.2Bundan sonra başka ödüller aldı ve sansör atandı; bu makam o zamanlar büyük bir itibar taşıyordu. Sansörlüğü zamanında güzel bir işi anılır: Bekârları sözle ikna ederek ve para cezasıyla tehdit ederek dul kadınlarla evlendirmiştir; savaşlar yüzünden bu kadınlar çoktu. Bir de gerekli bir iş yapmıştır: Daha önce vergi vermeyen yetimleri vergiye tabi kılmıştır.

2.2

ἐκ δὲ τούτου τῶν τʼ ἄλλων γερῶν ἔτυχε καὶ τιμητὴς ἀπεδείχθη, μέγα τῆς ἀρχῆς ἀξίωμα ταύτης ἐπὶ τῶν τότε χρόνων ἐχούσης. μνημονεύεται δὲ αὐτοῦ τιμητεύοντος καλὸν μὲν ἔργον τὸ τοὺς ἀγάμους λόγοις τε πείθοντα καὶ ζημίαις ἀπειλοῦντα συγκαταζεῦξαι ταῖς χηρευούσαις γυναιξί πολλαὶ δʼ ἦσαν αὗται διὰ τοὺς πολέμους, ἀναγκαῖον δὲ τὸ καὶ τοὺς ὀρφανοὺς ὑποτελεῖς ποιῆσαι πρότερον ἀνεισφόρους ὄντας.

2.3Bunun sebebi, büyük harcamalar gerektiren aralıksız seferlerdi, en çok da Veii kuşatması sıkıştırıyordu. Bu halka kimileri Veientanlar der. Bu şehir Tyrrhenia'nın gözdesiydi; silah sayısı ve asker çokluğu bakımından Roma'dan aşağı kalmıyor, zenginliği, hayat inceliği, lüks ve israfıyla övünüyordu. Romalılarla ün ve güç için savaşırken birçok güzel mücadele vermişti.

2.3

αἴτιαι δʼ ἦσαν αἱ συνεχεῖς στρατεῖαι μεγάλων ἀναλωμάτων δεόμεναι, καὶ μάλιστα κατήπειγεν ἡ Οὐηΐων πολιορκία, τούτους ἔνιοι Οὐηιεντανοὺς καλοῦσιν. ἦν δὲ πρόσχημα τῆς Τυρρηνίας ἡ πόλις, ὅπλων μὲν ἀριθμῷ καὶ πλήθει τῶν στρατευομένων οὐκ ἀποδέουσα τῆς Ῥώμης, πλούτῳ δὲ καὶ βίων ἁβρότητι καὶ τρυφαῖς καὶ πολυτελείαις ἀγαλλομένη πολλοὺς καὶ καλοὺς ἀγῶνας ἠγωνίσατο περὶ δόξης καὶ δυναστείας πολεμοῦσα Ῥωμαίοις.

2.4Ama o sırada büyük savaşlarla ezildiği için hırsından vazgeçmişti. Veiililer büyük ve sağlam surlar yapıp şehri silah, mermi, tahıl ve her türlü malzemeyle doldurmuş, korkusuzca kuşatmayı bekliyorlardı. Kuşatma uzun sürdü ve kuşatanlar için de daha az yorucu ve zor olmadı.

2.4

ἐν δὲ τῷ τότε χρόνῳ τῆς μὲν φιλοτιμίας ἀφειστήκει συντριβεῖσα μεγάλαις μάχαις· ἐπαράμενοι δὲ τείχη μεγάλα καὶ καρτερά καὶ τὴν πόλιν ὅπλων καὶ βελῶν καὶ σίτου καὶ παρασκευῆς ἁπάσης ἐμπλήσαντες, ἀδεῶς ὑπέμενον τὴν πολιορκίαν, μακρὰν μὲν οὖσαν, οὐχ ἧττον δὲ τοῖς πολιορκοῦσιν ἐργώδη καὶ χαλεπὴν γενομένην.

2.5Çünkü Romalılar yalnız yaz mevsiminde kısa süre sefere çıkıp kışı evde geçirmeye alışıktı. O zaman ilk kez askerî tribünler onları kaleler kurup ordugâhı surlamaya, düşman ülkesinde kışı yaza eklemeye zorladı; savaş neredeyse yedinci yılına geliyordu. Bu yüzden komutanlar suçlandı, kuşatmayı gevşek yürüttükleri sanılarak görevden alındı, savaş için başkaları seçildi; Camillus da ikinci kez askerî tribün olarak onların arasındaydı.

2.5

εἰθισμένοι γὰρ οὐ πολὺν χρόνον ἅμα ὥρᾳ θέρους ἔξω στρατεύειν, οἴκοι δὲ διαχειμάζειν, τότε πρῶτον ἠναγκάσθησαν ὑπὸ τῶν χιλιάρχων φρούρια κατασκευασάμενοι καὶ τὸ στρατόπεδον τειχίσαντες ἐν τῇ πολεμίᾳ χειμῶνα καὶ θέρος συνάπτειν, ἤδη σχεδὸν ἔτους ἑβδόμου τῷ πολέμῳ τελευτῶντος. ὥστε καὶ τοὺς ἄρχοντας ἐν αἰτίᾳ, γενέσθαι καὶ μαλακῶς πολιορκεῖν δοκοῦντας ἀφαιρεθῆναι τὴν ἀρχήν, ἑτέρων αἱρεθέντων ἐπὶ τὸν πόλεμον ὧν ἦν καὶ Κάμιλλος τότε χιλιαρχῶν τὸ δεύτερον.

2.6O sırada kuşatmada hiçbir şey yapmadı, çünkü kura ile Faleriilere ve Capenalılara karşı savaş ona düşmüştü. Bunlar Romalıların meşgul olmasından yararlanıp toprağı çok tahrip etmiş, bütün Tyrrhen savaşı boyunca sıkıntı vermişlerdi. Camillus onları sıkıştırdı, çok kayıp verdirip surlarının içine kapattı.

2.6

ἔπραξε δὲ περὶ τὴν πολιορκίαν οὐδὲν ἐν ἐκείνῳ τῷ χρόνῳ, λαχὼν Φαλερίοις καὶ Καπηνάταις πολεμεῖν, οἳ διʼ ἀσχολίαν τότε πολλὰ τὴν χώραν καθυβρίσαντες καὶ παρὰ πάντα τὸν Τυρρηνικὸν πόλεμον ἐνοχλήσαντες ἐπιέσθησαν ὑπὸ τοῦ Καμίλλου καὶ συνεστάλησαν εἰς τὰ τείχη πολλοὺς ἀποβαλόντες.

3.13. Bölüm

Bundan sonra, savaşın en kızgın anında Albanus gölünde olan olay, bütün inanılmaz harikalardan aşağı kalmayan bir korku yaydı, çünkü buna ortak bir sebep ya da tabiatta temeli olan bir açıklama bulunamıyordu. Sonbahardı; yaz sona eriyordu; ne yağmurlu olmuştu ne de güney rüzgârlarıyla belirgin biçimde sert geçmişti.

3.1

ἐκ τούτου τὸ περὶ τὴν Ἀλβανίδα λίμνην πάθος ἀκμάζοντι τῷ πολέμῳ συνενεχθέν οὐδενὸς ἧττον τῶν ἀπίστων πυθέσθαι θαυμάτων αἰτίας κοινῆς ἀποοίᾳ, καὶ λόγου φυσικὴν ἔχοντος ἀρχὴν ἐφόβησεν, ἦν μὲν γὰρ ὥρα μετοπωρινή, καὶ τὸ θέρος ἔληγεν οὔτʼ ἔπομβρον οὔτε πνεύμασι νοτίοις χαλεπὸν ἐπιδήλως γενόμενον·

3.2İtalya'nın birçok gölü, ırmağı ve her türlü pınarı vardır; bunların kimi tamamen kurumuş, kimi güçlükle zar zor dayanmış, ırmaklar da her yaz olduğu gibi düşük ve alçak akmıştı. Albanus gölü ise başlangıcı ve sonu kendi içinde olan, verimli dağlarla çevrili bir sudur; hiçbir sebep olmaksızın, belki tanrısal bir sebep dışında, gözle görülür biçimde kabarıp yükselmiş, dağ eteklerine vurmuş, dalgasız ve çalkantısız yükselip en yüksek tepelere aynı düzeyde dokunmuştur.

3.2

πολλὰς δὲ λίμνας καὶ ποταμοὺς καὶ νάματα παντοδαπὰ τῆς Ἰταλίας ἐχούσης τὰ μὲν ἐξέλιπε κομιδῇ, τὰ δʼ ἀντέσχε γλίσχρως καὶ μόλις, οἱ δὲ ποταμοὶ πάντες ὥσπερ ἀεὶ κοῖλοι καὶ ταπεινοὶ διὰ θέρους ἐρρύησαν. τὸ δὲ τῆς Ἀλβανίδος λίμνης ἀρχὴν ἔχον ἐν ἑαυτῷ καὶ τελευτήν, ὄρεσιν εὐγείοις περιεχόμενον, ἀπʼ οὐδενὸς αἰτίου, πλὴν εἴ τι θεῖον, αὐξόμενον ἐπιδήλως διωγκοῦτο καὶ προσίστατο ταῖς ὑπωρείαις καὶ τῶν ἀνωτάτω λόφων ὁμαλῶς ἐπέψαυεν, ἄνευ σάλου καὶ κλύδωνος ἐξανιστάμενον.

3.3Önce çoban ve sığırtmaçlar buna şaşakaldı. Ama gölü aşağı bölgeden ayıran bir tür kıstak suyun çokluğu ve ağırlığıyla yarılıp büyük bir sel tarla ve bağların içinden denize inince, yalnız Romalıları dehşete düşürmekle kalmadı, İtalya'da oturan herkese küçük olmayan bir işaret gibi göründü. En çok Veii'yi kuşatan orduda konuşuldu; öyle ki göl olayı kuşatılanlar tarafından da duyuldu.

3.3

καὶ πρῶτον μὲν ἦν ποιμένων θαῦμα καὶ βοτήρων ἐπεὶ δέ, τοῦ διείργοντος ἀπὸ τῆς κάτω χώρας οἷον ἰσθμοῦ τὴν λίμνην ὑπεκραγέντος ὑπὸ τοῦ πλήθους καὶ βάρους, μέγα ῥεῦμα κατέβαινε διὰ τῶν ἀρουμένων καὶ φυτευομένων ἐπὶ τὴν θάλατταν, οὐ μόνον αὐτοῖς παρεῖχε Ῥωμαίοις ἔκπληξιν, ἀλλὰ καὶ πᾶσιν ἐδόκει τοῖς τὴν Ἰταλίαν κατοικοῦσι μηδενὸς μικροῦ σημεῖον εἶναι, πλεῖστος δʼ αὐτοῦ λόγος ἦν ἐν τῷ στρατοπέδῳ τῷ πολιορκοῦντι τοὺς Οὐηΐους, ὥστε κἀκείνοις ἔκπυστον γενέσθαι τὸ περὶ τὴν λίμνην πάθος.

4.14. Bölüm

Uzun süren kuşatmalarda olduğu gibi, düşmanla birçok görüşme ve temas vardı. Bir Romalı, şehirlilerden biriyle yakınlık kurmuş, açık sözlü olmuştu; bu adam eski kehanetleri bilen, kâhinlik sayesinde herkesten fazlasını bildiği sanılan biriydi. Romalı, gölün yükselişini duyunca onun çok sevindiğini ve kuşatmayla alay ettiğini görünce, şimdiki zamanın yalnız bu harikayı getirmediğini, Romalılara bundan daha tuhaf işaretler de geldiğini söyledi; bunları onunla konuşmak, kendi yararına bir şey sağlamak istiyordu, çünkü ülke hastaydı.

4.1

οἷα δʼ ἐν πολιορκίᾳ διὰ χρόνου μῆκος ἐπιμιξίας τε πολλὰς ἐχούσῃ καὶ κοινολογίας πρὸς τοὺς πολεμίους, ἐγεγόνει τινὶ Ῥωμαίῳ συνήθεια καὶ παρρησία πρὸς ἕνα τῶν πολιτῶν, ἄνθρωπον ἔμπειρόν τε λογίων παλαιῶν καί τι καὶ πλέον εἰδέναι τῶν ἄλλων ἀπὸ μαντικῆς δοκοῦντα. τοῦτον οὖν ὁ Ῥωμαῖος, ὡς ἤκουσε τὴν ἐπίδοσιν τῆς λίμνης, ὁρῶν ὑπερηδόμενόν τε καὶ καταγελῶντα τῆς πολιορκίας, οὐ ταῦτʼ ἔφη μόνον ἐνηνοχέναι θαυμαστὰ τὸν παρόντα χρόνον, ἀλλʼ ἕτερα τούτων ἀτοπώτερα σημεῖα Ῥωμαίοις γεγονέναι, περὶ ὧν ἐθέλειν ἐκείνῳ κοινωσάμενος, εἴ τι δύναιτο, θέσθαι τῶν ἰδίων ἄμεινον ἐν τοῖς κοινοῖς νοσοῦσιν.

4.2Adam isteyerek kulak verdi ve gizli şeyler duyacağını umup görüşmeye geldi. Romalı onunla konuşa konuşa onu yavaş yavaş kapıdan uzaklaştırdı; yeterince uzaklaşınca, kendisi daha güçlü olduğu için onu yerden kaldırdı, ordugâhtan koşup gelen birkaç kişinin de yardımıyla etkisiz hâle getirip komutanlara teslim etti.

4.2

ὑπακούσαντος δὲ τοῦ ἀνθρώπου προθύμως καὶ διδόντος ἑαυτὸν εἰς κοινολογίαν, ὡς ἀπορρήτων τινῶν ἀκροατὴν ἐσόμενον, κατὰ μικρὸν οὕτω διαλεγόμενος καὶ ὑπάγων αὐτόν, ὡς πορρωτέρω τῶν πυλῶν ἐγεγόνεισαν, αἴρει τε μετέωρον εὐρωστότερος ὢν καί τινῶν ἀπὸ στρατοπέδου προσδραμόντων χειρωσάμενος καὶ κρατήσας παρέδωκε τοῖς στρατηγοῖς.

4.3Bu zor durumda kalan adam, kaderin kaçınılmaz olduğunu anlayarak yurdu hakkındaki gizli kehanetleri açıkladı: Düşman, taşıp başka yollara akan Albanus gölünün sularını geri çevirip denize karışmasını engellemedikçe şehir alınamayacaktı.

4.3

ἐν τούτῳ δʼ ἀνάγκης γεγονὼς ὁ ἄνθρωπος καὶ μαθὼν ἄρα τὸ πεπρωμένον ὡς ἄφυκτον εἴη, λόγια προὔφαινεν ἀπόρρητα περὶ τῆς ἑαυτοῦ πατρίδος, ὡς οὐκ οὔσης ἁλωσίμου πρότερον ἢ τὴν Ἀλβανίδα λίμνην ἐκχυθεῖσαν καὶ φερομένην ὁδοὺς ἑτέρας ὤσαντες ὀπίσω καὶ περισπάσαντες οἱ πολέμιοι κωλύσουσι μίγνυσθαι τῇ θαλάττῃ.

4.4Senato bunu öğrenip şaşkına dönünce, Delphoi'ye elçi gönderip tanrıya sormayı uygun gördü. Gönderilen ünlü ve büyük adamlar, Cossus Licinius, Valerius Potitus ve Fabius Ambustus, deniz yolculuğu yapıp tanrının yanıtını aldılar. Getirdikleri kehanetler arasında, Latin bayramları denen törenlerde bazı ata âdetlerinin ihmal edildiğini söyleyenler vardı.

4.4

ταῦτα τῇ συγκλήτῳ πυθομένῃ καὶ διαπορούσῃ καλῶς ἔχειν ἔδοξε πέμψαντας εἰς Δελφοὺς ἐρέσθαι τὸν θεόν. οἱ δὲ πεμφθέντες ἄνδρες ἔνδοξοι καὶ μεγάλοι, Κόσσος Λικίννιος καὶ Οὐαλλέριος Ποτῖτος καὶ Φάβιος Ἄμβουστος, πλῷ τε χρησάμενοι καὶ τῶν παρὰ τοῦ θεοῦ τυχόντες ἧκον ἄλλας τε μαντείας κομίζοντες, αἳ πατρίων τινῶν περὶ τὰς καλουμένας Λατίνας ἑορτὰς ὀλιγωρίαν ἔφραζον αὐτοῖς,

4.5Bir de Albanus suyunun elden geldiğince denizden uzak tutulup eski yatağına geri çevrilmesi, bu olmazsa kanallar ve hendeklerle ovaya akıtılıp tüketilmesi buyruluyordu. Bu bildirilince rahipler kurban işlerine koyuldu, halk da işe girişip suyu başka yöne çevirdi.

4.5

καὶ τὸ τῆς Ἀλβανίδος ὕδωρ ἐκέλευον εἴργοντας ὡς ἀνυστόν ἐστι τῆς θαλάσσης ἀνωθεῖν εἰς τὸν ἀρχαῖον πόρον, ἢ τοῦτο μὴ δυναμένους ὀρύγμασι καὶ τάφροις παράγειν εἰς τὸ πεδίον καὶ καταναλίσκειν· ἀπαγγελθέντων δὲ τούτων οἱ μὲν ἱερεῖς τὰ περὶ τὰς θυσίας ἔπραττον, ὁ δὲ δῆμος ἐχώρει πρὸς τὰ ἔργα καὶ τὸ ὕδωρ ἐξέτρεπεν.

5.15. Bölüm

Senato, savaşın onuncu yılında öteki makamları kaldırıp Camillus'u diktatör atadı. O da Cornelius Scipio'yu süvari komutanı seçti. Önce tanrılara adakta bulundu: Savaş şanlı bir sonla biterse Büyük Oyunlar düzenleyecek, Romalıların Mater Matuta dediği tanrıçaya bir tapınak adayacaktı.

5.1

ἡ δὲ σύγκλητος εἰς τὸ δέκατον ἔτος τοῦ πολέμου καταλύσασα τὰς ἄλλας ἀρχὰς δικτάτορα Κάμιλλον ἀπέδειξεν ἵππαρχον δʼ ἐκεῖνος αὑτῷ προσελόμενος Κορνήλιον Σκηπίωνα, πρῶτον μὲν εὐχὰς ἐποιήσατο τοῖς θεοῖς ἐπὶ τῷ πολέμῳ τέλος εὐκλεὲς λαβόντι τὰς μεγάλας θέας ἄξειν καὶ νεὼν θεᾶς, ἣν Μητέρα Ματοῦταν καλοῦσι Ῥωμαῖοι, καθιερώσειν.

5.2Yapılan törenlere bakılırsa bu tanrıça en çok Leukothea'ya benzer: Kadınlar bir hizmetçiyi kutsal alana sokup tokatlarlar, sonra kovarlar; kardeşlerinin çocuklarını kendi çocuklarından önce kucaklarlar; kurban sırasında yaptıkları şeyler, Dionysos'un sütannelerine ve Ino'nun cariyesi yüzünden çektiklerine benzer. Camillus adaktan sonra Falerii topraklarına girdi, büyük bir savaşta onları ve yardıma gelen Capenalıları yendi.

5.2

ταύτην ἄν τις ἀπὸ τῶν δρωμένων ἱερῶν μάλιστα Λευκοθέαν νομίσειεν εἶναι, καὶ γὰρ θεράπαιναν εἰς τὸν σηκὸν εἰσάγουσαι ῥαπίζουσιν, εἶτʼ ἐξελαύνουσι καὶ τὰ τῶν ἀδελφῶν τέκνα πρὸ τῶν ἰδίων ἐναγκαλίζονται καὶ δρῶσι περὶ τὴν θυσίαν ἃ ταῖς Διονύσου τροφοῖς καὶ τοῖς διὰ τὴν παλλακὴν πάθεσι τῆς Ἰνοῦς προσέοικε. μετὰ δὲ τὰς εὐχὰς ὁ Κάμιλλος εἰς τὴν Φαλίσκων ἐνέβαλε, καὶ μάχῃ μεγάλῃ τούτους τε καὶ Καπηνάτας προσβοηθήσαντας αὐτοῖς ἐνίκησεν.

5.3Sonra Veii kuşatmasına döndü. Doğrudan saldırının zor ve zahmetli olduğunu görünce yeraltı tünelleri kazdırdı; şehrin çevresindeki toprak kazmaya elverişliydi ve işleri düşmandan gizleyecek kadar derine inmeye izin veriyordu. Umut gerçekleşmeye başlayınca kendisi düşmanı surlara çekmek için dışarıdan saldırdı, ötekiler de gizlice tünellerden ilerleyip fark edilmeden kaleye, şehrin en büyük ve en saygın tapınağı olan Hera tapınağının yanına çıktılar.

5.3

ἔπειτα πρὸς τὴν πολιορκίαν τραπόμενος τῶν Οὐηΐων καὶ τὸν ἐκ προσβολῆς ἀγῶνα χαλεπὸν καὶ δύσεργον ὁρῶν ὑπονόμους ἔτεμνε, τῶν περὶ τὴν πόλιν χωρίων ἐνδιδόντων τοῖς ὀρύγμασι καὶ καταδεχομένων εἰς βάθος ἄγειν ἄδηλον τοῖς πολεμίοις τὰ ἔργα. διὸ καὶ προϊούσης ὁδῷ τῆς ἐλπίδος αὐτὸς μὲν ἔξωθεν προσέβαλλεν, ἐκκαλούμενος ἐπὶ τὰ τείχη τοὺς πολεμίους, ἄλλοι δʼ ἀδήλως ὑποπορευόμενοι διὰ τῶν ὑπονόμων ἔλαθον ἐντὸς γενόμενοι τῆς ἄκρας κατὰ τὸ τῆς Ἥρας ἱερόν, ὃ μέγιστον ἦν ἐν τῇ πόλει καὶ μάλιστα τιμώμενον.

5.4Rivayete göre Tyrrhenlerin komutanı tam o sırada orada kurban kesiyormuş. Kâhin bağırsaklara bakıp yüksek sesle, tanrının zaferi bu kurbanı tamamlayana vereceğini söylemiş. Tünellerdeki Romalılar bu sesi duyunca hemen zemini parçalamış, bağırarak ve silah şakırtısıyla yukarı çıkmış, düşmanlar dehşete düşüp kaçınca bağırsakları kapıp Camillus'a götürmüşler.

5.4

ἐνταῦθα λέγεται τυχεῖν κατʼ ἐκεῖνο καιροῦ τὸν ἡγεμόνα τῶν Τυρρηνῶν ἐφʼ ἱεροῖς· τὸν δὲ μάντιν εἰς τὰ σπλάγχνα κατιδόντα καὶ μέγα φθεγξάμενον εἰπεῖν, ὅτι νίκην ὁ θεὸς δίδωσι τῷ κατακολουθήσαντι τοῖς ἱεροῖς ἐκείνοις· ταύτης δὲ τῆς φωνῆς τοὺς ἐν τοῖς ὑπονόμοις Ῥωμαίους ἐπακούσαντας ταχὺ διασπάσαι τὸ ἔδαφος, καὶ μετὰ βοῆς καὶ ψόφου τῶν ὅπλων ἀναδύντας, ἐκπλαγέντων τῶν πολεμίων καὶ φυγόντων, ἁρπάσαντας τὰ σπλάγχνα κομίσαι πρὸς τὸν Κάμιλλον.

5.5Ama bunlar belki masal gibi görünecektir. Şehir zorla alınıp Romalılar sonsuz bir serveti yağmalarken Camillus kaleden olanları izliyordu. Önce ayakta durup ağladı; sonra yanındakiler onu mutlu sayınca ellerini tanrılara kaldırdı ve şöyle dua etti:

5.5

ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἴσως ἐοικέναι δόξει μυθεύμασιν. ἁλούσης δὲ τῆς πόλεως κατὰ κράτος καὶ τῶν Ῥωμαίων ἀγόντων καὶ φερόντων ἄπειρόν τινα πλοῦτον, ἐφορῶν ὁ Κάμιλλος ἀπὸ τῆς ἄκρας τὰ πραττόμενα, πρῶτον μὲν ἑστὼς ἐδάκρυσεν, εἶτα μακαρισθεὶς ὑπὸ τῶν παρόντων ἀνέσχε τὰς χεῖρας τοῖς θεοῖς καὶ προσευχόμενος εἶπε·

5.6"En büyük Zeus ve iyi ile kötü işleri gözeten tanrılar, Romalıların bu kin dolu ve kanunsuz adamların şehrine haksız yere değil, zorunluluktan, kendimizi korumak için saldırdığımızı siz de bilirsiniz. Ama bu başarının karşılığında bize de bir ceza düşüyorsa, bunun Roma şehri ve ordusu yerine benim üstüme, en küçük bir kötülükle sona ermesi için dua ediyorum."

5.6

Ζεῦ μέγιστε καὶ θεοὶ χρηστῶν ἐπίσκοποι καὶ πονηρῶν ἔργων, αὐτοί που σύνιστε Ῥωμαίοις, ὡς οὐ παρὰ δίκην, ἀλλὰ κατʼ ἀνάγκην ἀμυνόμενοι μετερχόμεθα δυσμενῶν ἀνδρῶν καὶ παρανόμων πόλιν. εἰ δʼ ἄρα τις, ἔφη, καὶ ἡμῖν ἀντίστροφος ὀφείλεται τῆς παρούσης νέμεσις εὐπραξίας, εὔχομαι ταύτην ὑπέρ τε πόλεως καὶ στρατοῦ Ῥωμαίων εἰς ἐμαυτὸν ἐλαχίστῳ κακῷ τελευτῆσαι.

5.7Bunu söyledikten sonra, duadan sonra Romalıların âdeti olduğu gibi sağa dönerken sendeleyip düştü. Yanındakiler sarsılınca kendini toparlayıp, duasına uygun olarak büyük bir talihin karşılığında küçük bir sendeleme yaşadığını söyledi.

5.7

ταῦτʼ εἰπών, καθάπερ ἐστὶ Ῥωμαίοις ἔθος ἐπευξαμένοις καὶ προσκυνήσασιν ἐπὶ δεξιὰ ἐξελίττειν, ἐσφάλη περιστρεφόμενος, διαταραχθέντων δὲ τῶν παρόντων πάλιν ἀναλαβὼν ἑαυτὸν ἐκ τοῦ πτώματος εἶπεν, ὡς γέγονεν αὐτῷ κατʼ εὐχὴν σφάλμα μικρὸν ἐπʼ εὐτυχίᾳ μεγίστῃ.

6.16. Bölüm

Şehri yağmaladıktan sonra, adadığı gibi Hera heykelini Roma'ya götürmeye karar verdi. Bunun için işçiler toplanınca o kurban kesip tanrıçaya, onların gayretini kabul etmesi ve Roma'yı koruyan tanrıların iyi niyetli bir komşusu olması için dua etti. Heykelin, istediğini ve kabul ettiğini hafifçe söylediği anlatılır.

6.1

διαπορθήσας δὲ τὴν πόλιν ἔγνω τὸ ἄγαλμα τῆς Ἥρας μεταφέρειν εἰς Ῥώμην, ὥσπερ εὔξατο. καὶ συνελθόντων ἐπὶ τούτῳ τῶν τεχνιτῶν, ὁ μὲν ἔθυε καὶ προσεύχετο τῇ θεῷ δέχεσθαι τὴν προθυμίαν αὐτῶν καὶ εὐμενῆ γενέσθαι σύνοικον τοῖς λαχοῦσι τὴν Ῥώμην θεοῖς, τὸ δʼ ἄγαλμά φασιν ὑποφθεγξάμενον εἰπεῖν. ὅτι καὶ βούλεται καὶ συγκαταινεῖ.

6.2Livius'a göre Camillus tanrıçaya dokunup dua ederken ve yalvarırken oradakilerden bazıları, onun istediğini ve seve seve geleceğini söylemiştir. Bu olağanüstü olayı ısrarla savunanların en büyük destekçisi, şehrin talihidir: Roma'nın küçük ve hor görülen bir başlangıçtan bu kadar ün ve güce erişmesi, bir tanrının her seferinde birçok büyük görünüşle yanında olması dışında imkânsızdır.

6.2

Λίουιος δέ φησιν εὔχεσθαι μὲν τὸν Κάμιλλον ἁπτόμενον τῆς θεοῦ καὶ παρακαλεῖν, ἀποκρίνασθαι δέ τινας τῶν παρόντων, ὅτι καὶ βούλεται καὶ συνακολουθεῖ καὶ συνακολουθεῖ προθύμως. οἱ δʼ ἰσχυριζόμενοι καὶ τῷ παραδόξῳ βοηθοῦντες μεγίστην μὲν ἔχουσι συνήγορον τὴν τύχην τῆς πόλεως, ἣν ἀπὸ μικρᾶς καὶ καταφρονουμένης ἀρχῆς ἐπὶ τοσοῦτον δόξης καὶ δυνάμεως προελθεῖν δίχα θεοῦ πολλαῖς καὶ μεγάλαις ἐπιφανείαις ἑκάστοτε συμπαρόντος ἀμήχανον·

6.3Üstelik benzer olaylar da toplarlar: Heykellerden sık sık ter aktığını, inlemeler duyulduğunu, ahşap heykellerin yüz çevirdiğini ve gözlerini kapadığını gösterirler; önceki yazarlardan birçoğu bunları anlatmıştır. Bizim zamanımızın insanlarından da, gelişigüzel küçümsenemeyecek birçok şaşırtıcı olay duymuşuzdur.

6.3

οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ συνάγουσιν ὁμοειδῆ τινα, τοῦτο μὲν ἱδρῶτας ἀγαλμάτων πολλάκις ἐκχυθέντας, τοῦτο δὲ στεναγμοὺς ἀκουσθέντας ἀποστροφάς τε δεικνύντες καὶ καταμύσεις ξοάνων, ἃς ἱστορήκασιν οὐκ ὀλίγοι τῶν πρότερον. πολλὰ δὲ καὶ τῶν καθʼ ἡμᾶς ἀκηκοότες ἀνθρώπων λέγειν ἔχομεν ἄξια θαύματος, ὧν οὐκ ἄν τις εἰκῇ καταφρονήσειεν.

6.4Ama bu tür konularda hem çok inanmak hem de çok inanmamak tehlikelidir, çünkü insanın zayıflığının ölçüsü yoktur, kendine hâkim olamaz; kimi zaman batıl inanca ve kibre, kimi zaman tanrıları ihmal edip küçümsemeye sürüklenir. En iyisi ihtiyat ve aşırıya kaçmamaktır.

6.4

ἀλλὰ τοῖς τοιούτοις καὶ τὸ πιστεύειν σφόδρα καὶ τὸ λίαν ἀπιστεῖν ἐπισφαλές ἐστι διὰ τὴν ἀνθρωπίνην ἀσθένειαν ὅρον οὐκ ἔχουσαν οὐδὲ κρατοῦσαν αὑτῆς, ἀλλʼ ἐκφερομένην ὅπου μὲν εἰς δεισιδαιμονίαν καὶ τῦφον, ὅπου δʼ εἰς ὀλιγωρίαν τῶν θεῶν καὶ περιφρόνησιν ἡ δʼ εὐλάβεια καὶ τὸ μηδὲν ἄγαν ἄριστον.

7.17. Bölüm

Camillus, ister işin büyüklüğü yüzünden, çünkü Roma'nın rakibi bir şehri kuşatmanın onuncu yılında yıkmıştı, ister kendisini mutlu sayanların etkisiyle kanuni ve vatandaş bir yönetici için fazla ağır bir kibre ve gurura kapılarak, zafer alayını gösterişle yaptı; bu arada dört beyaz atın çektiği bir arabaya binip Roma'dan geçti. Hiçbir komutan bunu ne daha önce yapmıştır ne de sonra; çünkü böyle bir arabayı, tanrıların kralı ve babasına ait kutsal bir araç sayarlar.

7.1

ὁ δὲ Κάμιλλος εἴτε μεγέθει τοῦ ἔργου, πόλιν ἀντίπαλον τῆς Ῥώμης ἔτει δεκάτῳ τῆς πολιορκίας καθῃρηκώς, εἴτε ὑπὸ τῶν εὐδαιμονιζόντων αὐτὸν εἰς ὄγκον ἐξαρθεὶς καὶ φρόνημα νομίμου καὶ πολιτικῆς ἀρχῆς ἐπαχθέστερον, τά τε ἄλλα σοβαρῶς ἐθριάμβευσε καί τέθριππον ὑποζευξάμενος λευκόπωλον ἐπέβη καὶ διεξήλασε τῆς Ῥώμης, οὐδενὸς τοῦτο ποιήσαντος ἡγεμόνος πρότερον οὐδʼ ὕστερον, ἱερὸν γὰρ ἡγοῦνται τὸ τοιοῦτον ὄχημα τῷ βασιλεῖ καὶ πατρὶ τῶν θεῶν ἐπιπεφημισμένον.

7.2Bu yüzden böyle gösterişe alışık olmayan vatandaşlarının gözünden düştü. İkinci suçlama da, şehri bölecek kanuna karşı çıkmasıydı. Çünkü halk tribünleri, halkın ve senatonun iki eşit parçaya bölünmesini, bir bölümün orada kalmasını, kura ile belirlenenlerin ise ele geçirilen şehre taşınmasını öneriyordu; böylece daha varlıklı olacaklar, iki büyük ve güzel şehirde hem toprakları hem refahlarını koruyacaklardı.

7.2

ἔκ τε δὴ τούτου διεβλήθη πρὸς τοὺς πολίτας οὐκ εἰθισμένους ἐντρυφᾶσθαι, καὶ δευτέραν ἔλαβεν αἰτίαν ἐνιστάμενος νόμῳ διοικίζοντι τήν πόλιν. εἰσηγοῦντο γὰρ οἱ δήμαρχοι τόν τε δῆμον καὶ τήν σύγκλητον ἴσα μέρη δύο νεμηθῆναι, καὶ τοὺς μὲν αὐτόθι κατοικεῖν, τοὺς δὲ κλήρῳ λαχόντας εἰς τήν αἰχμάλωτον μεταστῆναι πόλιν, ὡς εὐπορωτέρων ἐσομένων καὶ δυσὶ μεγάλοις καὶ καλοῖς ἄστεσι τήν τε χώραν ὁμοῦ καὶ τήν ἄλλην εὐδαιμονίαν φυλαξόντων.

7.3Artık kalabalıklaşmış ve parasız kalmış halk bunu sevinçle karşıladı, kürsünün çevresinde hiç durmadan gürültü ederek oylama istedi. Senato ve vatandaşların en güçlüleri ise tribünlerin yaptığının Roma'yı bölmek değil yok etmek olduğunu düşünerek buna katlanamadılar ve Camillus'a sığındılar.

7.3

ὁ μὲν οὖν δῆμος ἤδη πολὺς γεγονὼς καὶ ἀχρήματος ἄσμενος ἐδέξατο, καὶ συνεχὴς ἦν τοῖς περὶ τὸ βῆμα θορύβοις αἰτῶν τήν ψῆφον ἡ δὲ βουλὴ καὶ τῶν ἄλλων οἱ κράτιστοι πολιτῶν οὐ διαίρεσιν, ἀλλʼ ἀναίρεσιν ἡγούμενοι τῆς Ῥώμης πολιτεύεσθαι τοὺς δημάρχους καὶ δυσανασχετοῦντες ἐπὶ τόν Κάμιλλον κατέφυγον.

7.4O da mücadeleden çekinerek halkın önüne engeller ve meşguliyetler koyuyor, kanunu sürekli geciktiriyordu. Bu yüzden halk ondan hoşlanmıyordu. Ama halkla aralarındaki en açık ve en büyük düşmanlık, ganimetin onda biri yüzünden çıktı; halkın bir ölçüde haklı, tam adil olmasa da akla yatkın bir sebebi vardı.

7.4

κἀκεῖνος ὀρρωδῶν τόν ἀγῶνα προφάσεις ἐνέβαλλε τῷ δήμῳ καὶ ἀσχολίας, διʼ ὧν ἀεὶ τόν νόμον ἐξέκρουεν. ἦν μὲν οὖν διὰ ταῦτα λυπηρός. ἡ δε φανερωτάτη καὶ μεγίστη τῶν ἀπεχθειῶν αὐτῷ πρὸς τόν δῆμον ἐκ τῆς δεκάτης τῶν λαφύρων ὑπῆρξεν, οὐκ ἄλογον, εἰ καὶ μὴ πάνυ δικαίαν ἀρχὴν τῶν πολλῶν λαβόντων.

7.5Anlaşılan Veii üzerine yürürken, şehri alırsa ganimetin onda birini tanrıya adayacağını söylemişti. Şehir alınıp yağmalanınca, ister vatandaşları rahatsız etmekten çekindiği için, ister o günlerin telaşı içinde adağını unuttuğu için, ganimeti onlara bıraktı. Sonraları, görevi bitmiş olduğu hâlde bu konuyu senatoya götürdü; kâhinler de kurbanlarda tanrıların, yatıştırma ve şükran isteyen bir öfkesinin göründüğünü bildiriyordu.

7.5

εὔξατο μὲν γὰρ ἐπὶ τοὺς Οὐηΐους, ὡς ἔοικε, βαδίζων, εἰ τήν πόλιν ἕλοι, τῷ θεῷ τούτων τήν δεκάτην καθιερώσειν, ἁλούσης δὲ τῆς πόλεως καὶ διαρπασθείσης, εἴτʼ ὀκνήσας ἐνοχλῆσαι τοῖς πολίταις, εἴτε λήθη τις αὐτὸν ὑπὸ τῶν παρόντων πραγμάτων ἔλαβε τῆς εὐχῆς, περιεῖδεν ὠφεληθέντας. ὕστερον δὲ χρόνῳ τῆς ἀρχῆς ἐκείνης ἤδη πεπαυμένος ἀνήνεγκε περὶ τούτων εἰς τήν σύγκλητον, οἵ τε μάντεις ἤγγελλον ἐπὶ τοῖς ἱεροῖς προφαίνεσθαι θεῶν μῆνιν ἱλασμοῦ καὶ χαριστηρίων δεομένην.

8.18. Bölüm

Senato, ganimetin yeniden paylaştırılmasının zor olduğu için onu alanların yeminle onda birini ortaya koymasına karar verdi. Yoksul ve çok zahmet çekmiş insanlar olan askerler, ellerinde olan ve tüketmiş oldukları şeylerden bu kadar büyük bir pay vermek zorunda bırakılınca birçok acı ve zorbalık yaşandı.

8.1

ψηφισαμένης δὲ τῆς βουλῆς τὴν μὲν ὠφέλειαν χαλεπὸν γὰρ ἦν ἀνάδαστον μὴ γενέσθαι, τοὺς δὲ λαβόντας αὐτοὺς σὺν ὅρκῳ τὴν δεκάτην παραφέρειν εἰς μέσον, ἐγίνετο πολλὰ λυπηρὰ καὶ βίαια περὶ τοὺς στρατιώτας, ἀνθρώπους πένητας καὶ πολλὰ πεπονηκότας, ἀναγκαζομένους ὧν ἐκέκτηντο καὶ κατεκέχρηντο μέρος εἰσφέρειν τοσοῦτον.

8.2Askerlerin gürültüsü karşısında daha iyi bir mazeret bulamayan Camillus en tuhaf söze sığındı: Adağını unuttuğunu itiraf etti. Askerler ise, düşmanın malının onda birini adayıp şimdi vatandaşların malının onda birini almasına öfkeleniyordu. Yine de herkes payına düşeni verince, altın bir krater yaptırıp Delphoi'ye göndermeye karar verildi.

8.2

θορυβουμένῳ δʼ ὑπʼ αὐτῶν τῷ Καμίλλῳ καὶ προφάσεως ἀποροῦντι βελτίονος εἰς τὸν ἀτοπώτατον τῶν λόγων συνέβαινε καταφεύγειν, ὁμολογοῦντι ἐπιλαθέσθαι τῆς εὐχῆς, οἱ δʼ ἐχαλέπαινον, εἰ τὰ τῶν πολεμίων δεκατεύσειν εὐξάμενος τότε νῦν δεκατεύει τὰ τῶν πολιτῶν, οὐ μὴν ἀλλὰ πάντων ὅσον ἔδει μέρος εἰσενεγκόντων ἔδοξε κρατῆρα χρυσοῦν κατασκευάσαντας εἰς Δελφοὺς ἀποστεῖλαι.

8.3Şehirde altın azdı. Yöneticiler bunun nereden bulunacağını düşünürken kadınlar kendi aralarında görüşüp her birinin üzerindeki altın süsleri adak için verdiler; bunlar sekiz talant ağırlığındaydı. Senato onlara yaraşır bir şeref tanıyarak, erkeklere olduğu gibi kadınlara da ölümden sonra hak ettikleri övgünün söylenmesine karar verdi; çünkü daha önce ölen bir kadının kamu önünde övülmesi âdet değildi.

8.3

χρυσίου δʼ ἦν σπάνις ἐν τῇ πόλει καὶ τῶν ἀρχόντων ὅθεν ἂν πορισθείη σκοπούντων, αἱ γυναῖκες αὐταὶ καθʼ αὑτὰς βουλευσάμεναι τὸν ὄντα χρυσοῦν ἑκάστῃ περὶ τὸ σῶμα κόσμον ἐπέδωκαν εἰς τὸ ἀνάθημα, σταθμῷ χρυσίου γενόμενον ὀκτὼ ταλάντων, καὶ ταύταις μὲν ἡ σύγκλητος ἀποδιδοῦσα τιμὴν πρέπουσαν ἐψηφίσατο μετὰ θάνατον ὥσπερ ἐπὶ τοῖς ἀνδράσι καὶ ταῖς γυναιξὶ λέγεσθαι τὸν ἄξιον ἔπαινον οὐ γὰρ ἦν εἰθισμένον πρότερον ἐγκωμιάζεσθαι γυναῖκα δημοσίᾳ τελευτήσασαν·

8.4En iyi adamlardan üç kişiyi kutsal elçi seçtiler, seçme tayfalı ve bayram süslü uzun bir gemi hazırlayıp gönderdiler. Fırtına da, durgunluk da denizde sıkıntı verirdi; onların başına da o zaman böyle gelmiş, az kalsın mahvolacakken beklenmedik biçimde tehlikeden kurtulmuşlardı. Aiolos adaları yakınında rüzgâr kesilince Liparalıların kadırgaları, onları korsan sanarak üzerlerine geldi.

8.4

ἑλόμενοι δὲ τρεῖς ἄνδρας ἐκ τῶν ἀρίστων θεωρούς καὶ ναῦν μακρὰν εὐανδροῦντι πληρώματι καὶ κόσμῳ πανηγυρικῷ κατασκευάσαντες ἐξέπεμψαν. ἦν δʼ ἄρα καὶ χειμὼν καὶ γαλήνη θαλάσσης ἀργαλέον, ὡς ἐκείνοις συνέτυχε τότε παρʼ οὐδὲν ἐλθόντας ἀπολέσθαι διαφυγεῖν αὖθις ἀπροσδοκήτως τὸν κίνδυνον. ἐπέπλευσαν γὰρ αὐτοῖς Λιπαρέων τριήρεις περὶ τὰς Αἰόλου νήσους τοῦ πνεύματος ἐκλιπόντος ὡς λῃσταῖς.

8.5Romalılar yalvarıp ellerini uzatınca Liparalılar gemiyi mahmuzlamaktan vazgeçtiler, ama onu bağlayıp limana götürdüler ve onları korsan sayarak hem mallarını hem kendilerini açık artırmaya çıkardılar. Sonunda bir tek adamın, komutan Timesitheos'un aretēsi ve gücüyle zar zor ikna olup bıraktılar. Timesitheos kendi gemilerini de denize indirip onlara eşlik etti ve adağı birlikte sundu. Bu yüzden Roma'da ona uygun şerefler verildi.

8.5

δεομένων δὲ καὶ προϊσχομένων χεῖρας ἐμβολῆς μὲν ἔσχοντο, τὴν δὲ ναῦν ἀναψάμενοι καὶ καταγαγόντες ἀπεκήρυττον, ἅμα καὶ τὰ χρήματα καὶ τὰ σώματα, πειρατικὰ κρίναντες εἶναι. μόλις δʼ ἑνὸς ἀνδρὸς ἀρετῇ καὶ δυνάμει Τιμησιθέου τοῦ στρατηγοῦ πεισθέντες μεθῆκαν. ὁ δὲ καὶ προσκαθελκύσας ἰδίᾳ πλοῖα παρέπεμψε καὶ συγκαθιέρωσε τὸ ἀνάθημα· διʼ ὃ καὶ τιμὰς ἔσχεν, ἃς εἰκὸς ἦν, ἐν Ῥώμῃ.

9.19. Bölüm

Halk tribünleri şehri bölme kanununu yeniden gündeme getirince, Falerii savaşı tam zamanında çıktı ve önde gelen adamlara seçimleri istedikleri gibi yönetme imkânı verdi. Camillus'u beş kişiyle birlikte askerî tribün seçtiler, çünkü işler itibar, ün ve deneyim sahibi bir komutan istiyordu.

9.1

τῶν δὲ δημάρχων αὖθις ἐπεγειρόντων τὸν περὶ τοῦ διοικισμοῦ νόμον, ὁ πρὸς Φαλίσκους πόλεμος ἐν καιρῷ παραφανεὶς ἔδωκε τοῖς πρώτοις ἀνδράσιν ἀρχαιρεσιάσαι κατὰ γνώμην καὶ Κάμιλλον ἀποδείξαι μεθʼ ἑτέρων πέντε χιλίαρχον, ὡς τῶν πραγμάτων ἡγεμόνος δεομένων ἀξίωμα καὶ δόξαν μετʼ ἐμπειρίας ἔχοντος.

9.2Halk onaylayınca Camillus bir orduyla Falerii topraklarına girdi ve savaş için her bakımdan iyi donatılmış, sağlam surlu Falerii şehrini kuşattı. Burayı almanın ne küçük bir iş olduğunu ne de kısa sürede olacağını düşünüyordu; ama vatandaşları evde oturup demagogların etkisine girmek ve çekişmekle uğraşamasın diye meşgul etmek istiyordu. Romalılar, hekimler gibi, ülkedeki huzursuzluk veren hâlleri dışarı çevirerek bu ilacı hep başarıyla kullanırlardı.

9.2

ψηφισαμένου δὲ τοῦ δήμου λαβὼν δύναμιν ὁ Κάμιλλος εἰς τὴν Φαλίσκων ἐνέβαλε· καὶ πόλιν ἐρυμνὴν κατεσκευασμένην πᾶσιν εἰς πόλεμον καλῶς Φαλερίους ἐπολιόρκει, τὸ μὲν ἑλεῖν οὐ μικρὸν ἔργον οὐδὲ χρόνου τοῦ τυχόντος ἡγούμενος, ἄλλως δὲ τρίβειν τοὺς πολίτας καὶ περισπᾶν βουλόμενος, ὡς μὴ σχολάζοιεν οἴκοι καθήμενοι δημαγωγεῖσθαι καὶ στασιάζειν. ἐπιεικῶς γὰρ ἀεὶ φαρμάκῳ τούτῳ χρώμενοι διετέλουν, ὥσπερ ἰατροὶ, τὰ ταρακτικὰ πάθη τῆς πολιτείας ἔξω τρέποντες.

10.110. Bölüm

Falerililer her yandan sağlam surlarla çevrili olduklarına güvenerek kuşatmayı o kadar hor görüyorlardı ki, surları koruyanlar dışında herkes şehirde gündelik giysileriyle dolaşıyor, çocukları da okula gidiyor, öğretmenleriyle surların yanına gezip idman yapmaya iniyordu. Çünkü Falerililer, Yunanlar gibi ortak bir öğretmen kullanırlardı; çocuklarının baştan birlikte büyümesini ve kaynaşmasını istiyorlardı. Bu öğretmen, Falerililere çocuklar eliyle tuzak kurmak istedi. Her gün onları surun altına götürüyordu; önce yakına götürüyor, idmandan sonra yine içeri alıyordu. Yavaş yavaş uzaklaştırarak onları korkulacak bir şey yokmuş gibi cesur olmaya alıştırdı. Sonunda hepsini alıp Romalıların ileri karakollarına götürdü, teslim etti ve Camillus'a götürülmelerini istedi.

10.1

οὕτως δὲ τῆς πολιορκίας κατεφρόνουν οἱ Φαλέριοι τῷ πανταχόθεν ἐξωχυρῶσθαι πιστεύοντες, ὥστε πλὴν τῶν τὰ τείχη φυλαττόντων τοὺς ἄλλους ἐν ἱματίοις κατὰ τὴν πόλιν ἀναστρέφεσθαι, τοὺς δὲ παῖδας αὐτῶν εἴς τε τὰ διδασκαλεῖα φοιτᾶν καὶ παρὰ τὰ τείχη περιπατήσοντας καὶ γυμνασομένους ὑπὸ τοῦ διδασκάλου καταβιβάζεσθαι. κοινῷ γὰρ ἐχρῶντο τῷ διδασκάλῳ, ὥσπερ Ἕλληνες, οἱ Φαλέριοι, βουλόμενοι συντρέφεσθαι καὶ συναγελάζεσθαι μετʼ

10.2

ἀλλήλων εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τοὺς παῖδας. οὗτος οὖν ὁ διδάσκαλος ἐπιβουλεύων τοῖς Φαλερίοις διὰ τῶν παίδων ἐξῆγεν αὐτοὺς ἡμέρας ἑκάστης ὑπὸ τὸ τεῖχος ἐγγὺς τὸ πρῶτον, εἶτʼ ἀπῆγεν αὖθις εἴσω γυμνασαμένους, ἐκ δὲ τούτου κατὰ μικρὸν ὑπάγων εἴθισε θαρρεῖν ὡς πολλῆς οὔσης ἀδείας, καὶ τέλος ἔχων ἅπαντας εἰς τοὺς προφύλακας τῶν Ῥωμαίων ἐνέβαλε καὶ παρέδωκεν, ἄγειν κελεύσας πρὸς τὸν Κάμιλλον.

10.3Getirilip ortaya çıkınca, çocukların eğitmeni ve öğretmeni olduğunu, ama bu görevlerin yerine ona iyilik etmeyi seçtiğini, çocuklarla birlikte şehri ona getirdiğini söyledi. Camillus bu işi duyunca korkunç buldu. Yanındakilere, savaşın kötü bir şey olduğunu, çok haksızlık ve zorbalıkla yürütüldüğünü söyledi;

10.3

ἀχθεὶς δὲ καὶ καταστὰς εἰς μέσον ἔλεγε παιδευτὴς μέν εἶναι καὶ διδάσκαλος, τὴν δὲ πρὸς ἐκεῖνον χάριν ἀντὶ τούτων ἑλόμενος τῶν δικαίων, ἥκειν αὐτῷ τὴν πόλιν ἐν τοῖς παισὶ κομίζων, δεινὸν οὖν ἀκούσαντι τὸ ἔργον ἐφάνη Καμίλλῳ· καὶ πρὸς τοὺς παρόντας εἰπών, ὡς χαλεπὸν μέν ἐστι πόλεμος καὶ διὰ πολλῆς ἀδικίας καὶ βιαίων περαινόμενος ἔργων,

10.4ama iyi adamlar için savaşın da kanunları vardı; zafer, kötü ve dinsiz işlerin sağladığı yardımlardan kaçınmayacak kadar peşine düşülmemeliydi; çünkü büyük komutan başkasının kötülüğüne değil kendi aretēsine güvenerek savaşmalıydı. Sonra hizmetkârlarına adamın giysilerini yırtmalarını ve ellerini arkasına bağlamalarını, çocuklara da değnekler ve kırbaçlar vermelerini buyurdu; böylece haini cezalandırarak şehre sürsünler.

10.4

εἰσὶ δὲ καὶ πολέμων ὅμως τινὲς νόμοι τοῖς ἀγαθοῖς ἀνδράσι, καὶ τὸ νικᾶν οὐχ οὕτω διωκτέον, ὥστε μὴ φεύγειν τὰς ἐκ κακῶν καὶ ἀσεβῶν ἔργων χάριτας ἀρετῇ γὰρ οἰκείᾳ τὸν μέγαν στρατηγόν, οὐκ ἀλλοτρίᾳ θαρροῦντα κακίᾳ χρῆναι στρατεύειν, προσέταξε τοῖς ὑπηρέταις τοῦ μέν ἀνθρώπου καταρρηγνύναι τὰ ἱμάτια καὶ τὰς χεῖρας ὀπίσω περιάγειν, τοῖς δὲ παισὶ διαδοῦναι ῥάβδους καὶ μάστιγας, ὅπως κολάζοντες τὸν προδότην ἐλαύνωσιν εἰς τὴν πόλιν.

10.5Falerililer öğretmenin ihanetini henüz fark etmişti. Böyle büyük bir felaket karşısında doğal olarak bütün şehir ağıt içindeydi, erkekler ve kadınlar hiçbir şey düşünmeden surlara ve kapılara koşuyordu. Tam o sırada çocuklar, öğretmeni çıplak ve bağlı olarak kötü muamele ederek getirdiler; Camillus'a kurtarıcı, baba ve tanrı diye sesleniyorlardı.

10.5

ἄρτι δὲ τῶν Φαλερίων ᾐσθημένων τὴν τοῦ διδασκάλου προδοσίαν καὶ τὴν μέν πόλιν, οἷον εἰκὸς, ἐπὶ συμφορᾷ τηλικαύτῃ θρήνου κατέχοντος, ἀνδρῶν δʼ ὁμοῦ καὶ γυναικῶν ἐπὶ τὰ τείχη καὶ τὰς πύλας σὺν οὐδενὶ λογισμῷ φερομένων, προσῆγον οἱ παῖδες τὸν διδάσκαλον γυμνὸν καὶ δεδεμένον προπηλακίζοντες, τὸν δὲ Κάμιλλον σωτῆρα καὶ πατέρα καὶ θεὸν ἀνακαλοῦντες,

10.6Bunu gören yalnız çocukların anne babaları değil, öteki vatandaşlar da Camillus'un adaletine hayran kaldı ve ona karşı büyük bir özlem duydu. Hemen toplantıya koşup kendi kaderlerini ona bırakmak üzere elçiler gönderdiler; Camillus da onları Roma'ya gönderdi.

10.6

ὥστε μὴ μόνον τοῖς γονεῦσι τῶν παίδων, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις πολίταις ταῦθʼ ὁρῶσι θαῦμα τε καὶ πόθον ἐμπεσεῖν τῆς τοῦ Καμίλλου δικαιοσύνης. καὶ συνδραμόντες εἰς ἐκκλησίαν πρέσβεις ἔπεμψαν ἐκείνῳ τὰ καθʼ ἑαυτοὺς ἐπιτρέποντες, οὓς ὁ Κάμιλλος ἀπέστειλεν εἰς Ῥώμην.

10.7Senatoda şöyle dediler: Romalılar adaleti zaferden üstün tutarak onlara özgürlükten önce yenilgiyi sevmeyi öğretmişlerdi; kendilerini güç bakımından eksik görmekten çok aretē bakımından yenilmiş kabul ediyorlardı. Senato bu konuda kararı yeniden Camillus'a bıraktı; o da Falerililerden para alıp bütün Faliscilerle dostluk kurarak geri döndü.

10.7

ἐν δὲ τῇ βουλῇ καταστάντες εἶπον, ὅτι, Ῥωμαῖοι τῆς νίκης τὴν δικαιοσύνην προτιμήσαντες ἐδίδαξαν αὐτοὺς τὴν ἧτταν ἀγαπῆσαι πρὸ τῆς ἐλευθερίας, οὐ τοσοῦτον τῇ δυνάμει λείπεσθαι δοκοῦντας, ὅσον ἡττᾶσθαι τῆς ἀρετῆς ὁμολογοῦντας. ἀποδούσης δὲ τῆς βουλῆς πάλιν ἐκείνῳ τὸ κρῖναι καὶ διαιτῆσαι ταῦτα, χρήματα λαβὼν παρὰ τῶν Φαλερίων καὶ φιλίαν πρὸς ἅπαντας Φαλίσκους θέμενος ἀνεχώρησεν.

11.111. Bölüm

Falerii'yi yağmalayacaklarını uman askerler Roma'ya eli boş dönünce, Camillus'u öteki vatandaşların önünde halk düşmanı ve yoksulların kazanmasını kıskanan biri olarak suçladılar. Halk tribünleri şehri bölme kanununu yeniden ortaya koyup halkı oylamaya çağırınca Camillus hiçbir düşmanlıktan ve açık sözlülükten çekinmeden halka en güçlü baskıyı yaptı. Halk da kanunu istemeyerek reddetti.

11.1

οἱ δὲ στρατιῶται διαρπάσειν προσδοκήσαντες τοὺς Φαλερίους, ὡς ἐπανῆλθον εἰς Ῥώμην κεναῖς χερσί, κατηγόρουν τοῦ Καμίλλου πρὸς τοὺς ἄλλους πολίτας ὡς μισοδήμου καὶ φθονήσαντος ὠφεληθῆναι τοῖς πένησιν. ἐπεὶ δὲ τὸν περὶ τοῦ διοικισμοῦ νόμον οἱ δήμαρχοι προθέντες αὖθις ἐπὶ τὴν ψῆφον ἐκάλουν τὸν δῆμον, ὁ δὲ Κάμιλλος οὐδεμιᾶς ἀπεχθείας οὐδὲ παρρησίας φεισάμενος ἐφάνη μάλιστα πάντων ἐκβιαζόμενος τοὺς πολλούς, τὸν μὲν νόμον ἄκοντες ἀπεψηφίσαντο,

11.2Ama Camillus'a öfke duyuyorlardı; öyle ki, kişisel bir felakete uğrayıp oğullarından birini hastalıktan kaybettiğinde bile acıma öfkelerini azaltmadı. Tabiatça yumuşak ve iyi bir insan olan Camillus bu acıya kolay dayanamadı; aleyhine dava ilan edildiği sırada yas yüzünden evine kapanmış, kadınlarla birlikte oturuyordu.

11.2

τὸν δὲ Κάμιλλον διʼ ὀργῆς εἶχον, ὥστε καὶ δυστυχήσαντος αὐτοῦ περὶ τὰ οἰκεῖα τῶν γὰρ υἱῶν ἀπέβαλε τὸν ἕτερον νοσήσαντα μηδὲν οἴκτῳ τῆς ὀργῆς ὑφέσθαι. καίτοι τὸ πάθος οὐ μετρίως ἤνεγκεν ἀνὴρ ἥμερος φύσει καὶ χρηστός, ἀλλὰ τῆς δίκης προγεγραμμένης αὐτῷ διὰ πένθος οἰκούρει καθειργμένος μετὰ τῶν γυναικῶν.

12.112. Bölüm

Suçlayıcı Lucius Apuleius'tu; suçlama, Tyrrhen ganimetlerinden hırsızlıktı. Evinde ele geçirilmiş tunç kapılar görüldüğü de söyleniyordu. Halk kışkırtılmıştı ve her bahaneyle ona karşı oy vereceği açıktı.

12.1

ὁ μὲν οὖν κατήγορος ἦν Λεύκιος Ἀπουλήιος, ἔγκλημα δὲ κλοπῆς περὶ τὰ Τυρρηνικὰ χρήματα, καὶ δῆτα καὶ θύραι τινὲς ἐλέγοντο χαλκαῖ παρʼ αὐτῷ φανῆναι τῶν αἰχμαλώτων, ὁ δὲ δῆμος ἐξηρέθιστο καὶ δῆλος ἦν ἐκ πάσης προφάσεως κατʼ αὐτοῦ τῇ ψήφῳ χρησόμενος.

12.2Bunun üzerine dostlarını ve birlikte savaştığı, sayıca az olmayan adamları toplayıp, kötü suçlamalarla haksız yere mahkûm edilmesine ve düşmanlarının alayına uğramasına göz yummamalarını istedi. Dostları görüşüp aralarında konuştuktan sonra, davada ona yardım edebileceklerini düşünmediklerini, ama mahkûm olursa cezasını birlikte ödeyeceklerini söylediler. Buna dayanamayan Camillus öfkeyle ayrılıp şehirden kaçmaya karar verdi.

12.2

οὕτως οὖν συναγαγὼν τούς τε φίλους καὶ τούς συστρατευσαμένους οὐκ ὀλίγους τὸ πλῆθος ὄντας, ἐδεῖτο μὴ περιιδεῖν αὐτὸν ἀδίκως ἐπʼ αἰτίαις πονηραῖς ὀφλόντα καὶ καταγέλαστον ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν γενόμενον. ἐπεὶ δʼ οἱ φίλοι βουλευσάμενοι καὶ διαλεχθέντες ἑαυτοῖς ἀπεκρίναντο, πρὸς μὲν τὴν κρίσιν αὐτῷ μηδὲν οἴεσθαι βοηθήσειν, τὴν δὲ ζημίαν ὀφλόντι συνεκτίσειν, οὐκ ἀνασχόμενος ἔγνω μεταστῆναι καὶ φυγεῖν ἐκ τῆς πόλεως πρὸς ὀργήν.

12.3Evinde karısını ve oğlunu kucaklayıp sessizce kapıya kadar gitti. Orada durdu, arkasına dönüp ellerini Capitolium'a uzatarak tanrılara dua etti: Haksız yere, halkın küstahlığı ve kıskançlığıyla aşağılanarak sürülüyorsa, Romalılar çabucak pişman olsun ve kendisine ihtiyaç duyup Camillus'u özlediklerini bütün dünya görsün.

12.3

ἀσπασάμενος οὖν τὴν γυναῖκα καὶ τὸν υἱὸν ἐπὶ τῆς οἰκίας προῄει σιωπῇ μέχρι τῆς πύλης· ἐκεῖ δὲ ἐπέστη, καὶ μεταστραφεὶς ὀπίσω καὶ τὰς χεῖρας ἀνατείνας πρὸς τὸ Καπιτώλιον ἐπεύξατο τοῖς θεοῖς, εἰ μὴ δικαίως, ἀλλʼ ὕβρει δήμου καὶ φθόνῳ προπηλακιζόμενος ἐκπίπτει, ταχὺ Ῥωμαίους μετανοῆσαι καὶ πᾶσιν ἀνθρώποις φανεροὺς γενέσθαι δεομένους αὐτοῦ καὶ ποθοῦντας Κάμιλλον.

13.113. Bölüm

Böylece Akhilleus gibi vatandaşlarına beddua edip gitti, davayı gıyabında kaybetti; ceza on beş bin astı. Bu, gümüş olarak bin beş yüz drahmi eder; çünkü para birimi astı, on asa denk paraya da denarius denirdi.

13.1

ἐκεῖνος μὲν οὖν, ὥσπερ ὁ Ἀχιλλεὺς, ἀρὰς θέμενος ἐπὶ τοὺς πολίτας καὶ μεταστὰς ὦφλε τὴν δίκην ἐρήμην, τίμημα μυρίων καὶ πεντακισχιλίων ἀσσαρίων ἔχουσαν. ὃ γίνεται πρὸς ἀργυρίου λόγον χίλιαι δραχμαὶ καὶ πεντακόσιαι· ἀσσάριον γὰρ ἦν τὸ ἀργύριον, καὶ τὸ δεκάχαλκον οὕτως ἐκαλεῖτο δηνάριον.

13.2Camillus'un dualarını Adaletin çabucak kabul ettiğine, haksızlığa karşı ona tatlı değil acı, ama ünlü ve herkesçe bilinen bir intikam verildiğine inanmayan bir Romalı yoktur. Roma'yı öylesine büyük bir ceza sardı, şehrin üzerine utançla birlikte öylesine bir yıkım ve tehlike anı geldi ki; ister talih böyle getirmiş olsun, ister nankörlük görmüş aretēyi ihmal etmemek bir tanrının işi olsun.

13.2

οὐδεὶς δʼ ἔστι Ῥωμαίων, ὃς οὐ νομίζει τὰς εὐχὰς τοῦ Καμίλλου ταχὺ τὴν Δίκην ὑπολαβεῖν, καὶ γενέσθαι τιμωρίαν αὐτῷ τῆς ἀδικίας οὐκ ἡδεῖαν, ἀλλʼ ἀνιαράν, ὀνομαστὴν δὲ καὶ περιβόητον· τοσαύτη περιῆλθε τὴν Ῥώμην νέμεσις, καὶ τοσοῦτον ἄγων φθόρον καὶ κίνδυνον ἅμα μετʼ αἰσχύνης ἐφάνη καιρὸς ἐπὶ τὴν πόλιν, εἴτε τῆς τύχης οὕτω συνελθούσης, εἴτε καὶ θεῶν τινος ἔργον ἔστι μὴ παραμελεῖν ἀρετῆς ἀχαριστουμένης.

14.114. Bölüm

Yaklaşan büyük kötülüğün ilk işareti, sansör Julius'un ölümü sayıldı; çünkü Romalılar sansörlüğe çok saygı gösterir ve onu kutsal sayarlar. İkincisi, Camillus'un sürgününden önce, ne tanınmış ne de senatodan biri olan, ama dürüst ve iyi sayılan Marcus Caedicius, askerî tribünlere dikkate değer bir şey iletti.

14.1

πρῶτον μὲν οὖν ἔδοξε σημεῖον γεγονέναι κακοῦ μεγάλου προσιόντος ἡ Ἰουλίου τοῦ τιμητοῦ τελευτή· μάλιστα γὰρ δὴ Ῥωμαῖοι σέβονται καὶ νομίζουσιν ἱερὰν τὴν τῶν τιμητῶν ἀρχήν, δεύτερον δὲ πρὸ τῆς Καμίλλου φυγῆς ἀνὴρ οὐκ ἐπιφανὴς μὲν οὐδὲ ἐκ τῆς βουλῆς, ἐπιεικὴς δὲ καὶ χρηστὸς εἶναι δοκῶν, Μᾶρκος Καιδίκιος, ἀνήνεγκε πρὸς τοὺς χιλιάρχους πρᾶγμα φροντίδος ἄξιον.

14.2Önceki gece Yeni Yol denen yolda yürürken birinin kendisine seslendiğini duyup dönmüş, kimseyi görmemiş, ama insan sesinden daha gür bir sesin şunları söylediğini işitmişti: "Haydi Marcus Caedicius, sabah yöneticilere git ve az sonra Galyalıları beklemelerini söyle." Askerî tribünler bunu duyunca gülüp alay ettiler. Kısa bir süre sonra da Camillus'un başına gelenler oldu.

14.2

ἔφη γὰρ ἐν τῇ παρῳχημένῃ νυκτὶ καθʼ ὁδὸν βαδίζων, ἣν Καινὴν ὀνομάζουσι, κληθεὶς ὑπό τινος φθεγξαμένου μεταστραφῆναι, καὶ θεάσασθαι μὲν οὐδένα, φωνῆς δὲ μείζονος ἢ κατʼ ἀνθρωπίνην ἀκοῦσαι τάδε λεγούσης· ἄγε, Μᾶρκε Καιδίκιε, λέγε πρὸς τοὺς ἄρχοντας ἕωθεν ἐλθὼν ὀλίγου χρόνου Γαλάτας προσδέχεσθαι. ταῦτʼ ἀκούσαντες οἱ χιλίαρχοι γέλωτα καὶ παιδιὰν ἐποιοῦντο. καὶ μετʼ ὀλίγον συνέβη τὰ περὶ Κάμιλλον.

15.115. Bölüm

Kelt soyundan olan Galyalıların, kalabalıklaşınca hepsini beslemeye yetmeyen topraklarını bırakıp yeni toprak aramaya çıktıkları söylenir. Binlerce genç savaşçı, daha çok çocuk ve kadın götürüyordu. Bunların bir bölümü Rhipai dağlarını aşıp kuzey Okyanusu'na akmış ve Avrupa'nın en uç bölgelerini ele geçirmiş.

15.1

οἱ δὲ Γαλάται τοῦ Κελτικοῦ γένους ὄντες ὑπὸ πλήθους λέγονται τὴν αὑτῶν ἀπολιπόντες, οὐκ οὖσαν αὐτάρκη τρέφειν ἅπαντας, ἐπὶ γῆς ζήτησιν ἑτέρας ὁρμῆσαι· μυριάδες δὲ πολλαὶ γενόμενοι νέων ἀνδρῶν καὶ μαχίμων, ἔτι δὲ πλείους παίδων καὶ γυναικῶν ἄγοντες, οἱ μὲν ἐπὶ τὸν βόρειον Ὠκεανὸν ὑπερβαλόντες τὰ Ῥιπαῖα ὄρη ῥυῆναι καὶ τὰ ἔσχατα τῆς Εὐρώπης κατασχεῖν,

15.2Ötekiler Pireneler ile Alpler arasına yerleşip Senonların ve Celtoriiların yakınında uzun süre oturmuşlar. Sonra şarabı ilk kez İtalya'dan getirildiğinde tatmışlar; içkiye öyle hayran kalmışlar, yeni hazdan öyle kendilerinden geçmişler ki, silahlarını alıp ailelerini yanlarına katarak Alplere doğru koşmuşlar ve böyle meyve veren toprağı aramaya koyulmuşlar; başka toprakları verimsiz ve vahşi sayıyorlarmış.

15.2

οἱ δὲ μεταξὺ Πυρρήνης ὄρους καὶ τῶν Ἄλπεων ἱδρυθέντες ἐγγὺς Σενώνων καὶ Κελτορίων κατοικεῖν χρόνον πολύν ὀψὲ δʼ οἴνου γευσάμενοι τότε πρῶτον ἐξ Ἰταλίας διακομισθέντος οὕτως ἄρα θαυμάσαι τὸ πόμα καὶ πρὸς τὴν καινότητα τῆς ἡδονῆς ἔκφρονες γενέσθαι πάντες, ὥστε ἀράμενοι τὰ ὅπλα καὶ γενεὰς ἀναλαβόντες ἐπὶ τὰς Ἄλπεις φέρεσθαι καὶ ζητεῖν ἐκείνην τὴν γῆν, ἣ τοιοῦτον καρπὸν ἀναδίδωσι, τὴν δʼ ἄλλην ἄκαρπον ἡγεῖσθαι καὶ ἀνήμερον.

15.3Şarabı onlara ilk götüren ve İtalya'ya en çok kışkırtan, Tyrrhenli Arron'dur; tanınmış, tabiatça kötü olmayan, ama şöyle bir felakete uğramış bir adamdı. Zenginliğiyle vatandaşların birincisi ve güzelliğiyle hayranlık uyandıran Lucumo adlı yetim bir çocuğun vasisiydi. Lucumo küçüklüğünden beri Arron'un yanında yaşıyordu; delikanlılığa erişince de evden ayrılmıyor, onunla birlikte olmaktan hoşlanıyormuş gibi yapıyordu.

15.3

ὁ δʼ εἰσαγαγὼν τὸν οἶνον πρὸς αὐτοὺς καὶ παροξύνας ἐπὶ τὴν Ἰταλίαν μάλιστα καὶ πρῶτος Ἄρρων λέγεται γενέσθαι Τυρρηνός, ἀνὴρ ἐπιφανὴς καὶ φύσει μὲν οὐ πονηρός, συμφορᾷ δὲ τοιαύτῃ χρησάμενος. ἦν ἐπίτροπος παιδὸς ὀρφανοῦ πλούτῳ τε πρώτου τῶν πολιτῶν καὶ θαυμαζομένου κατʼ εἶδος, ὄνομα Λουκούμωνος. οὗτος ἐκ νέου παρὰ τῷ Ἄρρωνι δίαιταν εἶχε, καὶ μειράκιον ὢν οὐκ ἀπέλιπε τὴν οἰκίαν, ἀλλὰ προσεποιεῖτο χαίρειν συνὼν ἐκείνῳ.

15.4Çünkü uzun süredir gizlice adamın karısını baştan çıkarmış, kadın da onu baştan çıkarmıştı. İkisinin tutkusu ilerleyip ne arzularından vazgeçebildikleri ne de saklayabildikleri bir noktaya gelince, delikanlı kadını açıkça kocasından koparıp almaya kalktı. Koca davaya başvurdu, ama Lucumo dostlarının çokluğu ve para harcamalarıyla galip gelince ülkesini terk etti. Galyalıları duyunca yanlarına gitti ve İtalya seferinde onlara kılavuzluk etti.

15.4

καὶ πολύν χρόνον ἐλάνθανε διεφθαρκὼς αὐτοῦ τὴν γυναῖκα καὶ διεφθαρμένος ὑπʼ ἐκείνης· ἤδη δὲ πόρρω τοῦ πάθους ἀμφοτέρων γεγονότων καὶ μήτʼ ἀφεῖναι τὴν ἐπιθυμίαν μήτε κρύπτειν ἔτι δυναμένων, ὁ μὲν νεανίσκος ἐπεχείρει φανερῶς ἀποσπάσας ἔχειν τὴν ἄνθρωπον, ὁ δʼ ἀνὴρ ἐπὶ δίκην ἐλθὼν καὶ κρατούμενος πλήθει φίλων καὶ χρημάτων δαπάναις ὑπὸ τοῦ Λουκούμωνος ἐξέλιπε τὴν ἑαυτοῦ· καὶ πυθόμενος τὰ τῶν Γαλατῶν ἧκεν εἰς αὐτοὺς καὶ καθηγήσατο τῆς εἰς τὴν Ἰταλίαν στρατείας.

16.116. Bölüm

Galyalılar girer girmez, eskiden Tyrrhenlerin elinde olan, Alplerden iki denize kadar uzanan bütün bölgeye hâkim oldular. Adlar da bunu doğrular: Kuzey denizine Tyrrhen şehri Adria'dan dolayı Adriyatik derler, güneye bakan karşı denize de Tyrrhen denizi derler.

16.1

οἱ δʼ ἐμβαλόντες εὐθὺς ἐκράτουν τῆς χώρας ὅσην τὸ παλαιὸν οἱ Τυρρηνοὶ κατεῖχον, ἀπὸ τῶν Ἄλπεων ἐπʼ ἀμφοτέρας καθήκουσαν τὰς θαλάσσας, ὡς καὶ τοὔνομα μαρτυρεῖ τῷ λόγῳ, τὴν μὲν γὰρ βόρειον θάλατταν Ἀδρίαν καλοῦσιν ἀπὸ Τυρρηνικῆς πόλεως Ἀδρίας, τὴν δὲ πρὸς νότον κεκλιμένην ἄντικρυς Τυρρηνικὸν πέλαγος.

16.2Bu bölgenin her yanı ağaçlık, sürüler için bol otlaklı, ırmaklarla sulanan bir yerdir. On sekiz güzel ve büyük şehri vardı; bunlar hem ticaret için iyi donanımlı, hem de yaşam için görkemliydi. Galyalılar Tyrrhenleri kovup bu şehirleri kendileri ele geçirdiler. Ama bu olaylar çok daha önce olmuştu.

16.2

πᾶσα δʼ ἐστὶ δενδρόφυτος αὕτη καὶ θρέμμασιν εὔβοτος καὶ κατάρρυτος ποταμοῖς. καὶ πόλεις εἶχεν ὀκτωκαίδεκα καλὰς καὶ μεγάλας καὶ κατεσκευασμένας πρός τε χρηματισμὸν ἐργατικῶς καὶ πρὸς δίαιταν πανηγυρικῶς, ἃς οἱ Γαλάται τοὺς Τυρρηνοὺς ἐκβαλόντες αὐτοὶ κατέσχον. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐπράχθη συχνῷ τινι χρόνῳ πρότερον.

17.117. Bölüm

Galyalılar o sırada Tyrrhen şehri Clusium üzerine yürüyüp onu kuşatıyordu. Clusiumlular Romalılara sığınıp onlardan barbarlara elçi ve mektup göndermelerini istediler. Fabius ailesinden, şehirde büyük şerefler görmüş, ünlü üç adam gönderildi.

17.1

οἱ δὲ Γαλάται τότε πρὸς πόλιν Τυρρηνίδα Κλούσιον στρατεύσαντες ἐπολιόρκουν, οἱ δὲ Κλουσῖνοι καταφυγόντες ἐπὶ τοὺς Ῥωμαίους ᾐτήσαντο πρέσβεις παρʼ αὐτῶν καὶ γράμματα πρὸς τοὺς βαρβάρους. ἐπέμφθησαν δὲ τοῦ Φαβίων γένους τρεῖς ἄνδρες εὐδόκιμοι καὶ τιμὰς μεγάλας ἔχοντες ἐν τῇ πόλει.

17.2Galyalılar Roma'nın adından dolayı onları dostça karşıladı, surlara karşı savaşı durdurup görüşmeye geldiler. Elçiler, Clusiumlulardan ne gördüklerinden dolayı şehre geldiklerini sorunca Galya kralı Brennus gülerek şöyle dedi: "Clusiumlular bize haksızlık ediyor; az bir toprak ekebildikleri hâlde çok toprak tutmak istiyorlar ve yabancı, kalabalık, yoksul olan bize vermiyorlar.

17.2

τούτους ἐδέξαντο μὲν οἱ Γαλάται φιλανθρώπως διὰ τὸ τῆς Ῥώμης ὄνομα, καὶ παυσάμενοι τῆς πρὸς τὰ τείχη μάχης εἰς λόγους συνῆλθον. πυνθανομένων δʼ αὐτῶν, ὅ τι παθόντες ὑπὸ Κλουσίνων ἥκοιεν ἐπὶ τὴν πόλιν, γελάσας ὁ βασιλεὺς τῶν Γαλατῶν Βρέννος, ἀδικοῦσιν ἡμᾶς, ἔφη, Κλουσῖνοι γῆν καὶ χώραν ὀλίγην μὲν γεωργεῖν δυνάμενοι, πολλὴν δὲ κατέχειν ἀξιοῦντες καὶ μὴ μεταδιδόντες ἡμῖν ξένοις οὖσι καὶ πολλοῖς καὶ πένησι.

17.3"Size de, Romalılar, eskiden Albalılar, Fidenaeliler ve Ardealılar, şimdi de Veiililer, Capenalılar ve Faliscilerle Volskların birçoğu bu haksızlığı ediyordu. Siz de onlara sefer yapıyorsunuz; size nimetlerinden pay vermezlerse onları köleleştiriyor, yağmalıyor ve şehirlerini yıkıyorsunuz. Ama korkunç ya da haksız bir şey yapmıyorsunuz;

17.3

ταῦτα δʼ ἄρα καὶ ὑμᾶς ἠδίκουν, ὦ Ῥωμαῖοι , πρότερον μὲν Ἀλβανοὶ καὶ Φιδηνᾶται καὶ Ἀρδεᾶται, νῦν δὲ Οὐήϊοι καὶ Καπηνᾶται καὶ πολλοὶ Φαλίσκων καὶ Οὐολούσκων· ἐφʼ οὓς ὑμεῖς στρατεύοντες, ἐὰν μὴ μεταδιδῶσιν ὑμῖν τῶν ἀγαθῶν, ἀνδραποδίζεσθε καὶ λεηλατεῖτε καὶ κατασκάπτετε τὰς πόλεις αὐτῶν, οὐδὲν οὐδὲ ὑμεῖς γε δεινὸν οὐδὲ ἄδικον ποιοῦντες,

17.4en eski kanuna uyuyorsunuz: Bu kanun güçlüye zayıfın malını verir, tanrıdan başlar, hayvanlarda biter. Çünkü hayvanlarda da tabiattan gelen bir eğilim vardır, güçlü olan zayıftan fazlasını ister. Clusiumluların kuşatılmasına acımayı bırakın, yoksa Galyalılara da Romalıların haksızlık ettiği insanlara iyi davranmayı ve acımayı öğretirsiniz."

17.4

ἀλλὰ τῷ πρεσβυτάτῳ τῶν νόμων ἀκολουθοῦντες, ὃς τῷ κρείττονι τὰ τῶν ἡττόνων δίδωσιν ἀρχόμενος ἀπὸ τοῦ θεοῦ καὶ τελευτῶν εἰς τὰ θηρία, καὶ γὰρ τούτοις ἐκ φύσεως ἔνεστι τὸ ζητεῖν πλέον ἔχειν τὰ κρείττονα τῶν ὑποδεεστέρων. Κλουσίνους δὲ παύσασθε πολιορκουμένους οἰκτείροντες, ὡς μὴ καὶ Γαλάτας διδάξητε χρηστοὺς καὶ φιλοικτίρμονας γενέσθαι τοῖς ὑπὸ Ῥωμαίων ἀδικουμένοις.

17.5Bu sözlerden Romalılar Brennus'un uzlaşmaz olduğunu anladılar. Clusium'a girip adamları cesaretlendirdiler, barbarlara karşı kendileriyle birlikte saldırmaya kışkırttılar; ya barbarların gücünü öğrenmek ya da kendi güçlerini göstermek istiyorlardı. Clusiumlular dışarı çıkıp surların yanında savaşırken Fabiuslardan Quintus Ambustus atını, ötekilerin çok önünde giden büyük ve güzel bir Galyalının üzerine sürdü. Çarpışma hızlı olduğu ve parlayan zırhı yüzünü gizlediği için önce tanınmadı.

17.5

ἐκ τούτων τῶν λόγων ἔγνωσαν οἱ Ῥωμαῖοι τὸν Βρέννον ἀσυμβάτως ἔχοντα, καὶ παρελθόντες εἰς τὸ Κλούσιον ἐθάρρυνον καὶ παρώρμων τοὺς ἄνδρας ἐπεξελθεῖν τοῖς βαρβάροις μετʼ αὐτῶν, εἴτε τὴν ἐκείνων ἀλκὴν καταμαθεῖν εἴτε τὴν ἑαυτῶν ἐπιδείξασθαι θέλοντες. ἐκδρομῆς δὲ τῶν Κλουσίνων καὶ μάχης παρὰ τὰ τείχη γενομένης εἷς τῶν Φαβίων, Κόιντος Ἄμβουστος, ἵππον ἔχων ἐλήλασεν ἀνατίος ἀνδρὶ μεγάλῳ καὶ καλῷ Γαλάτῃ πολὺ προϊππεύοντι τῶν ἄλλων, ἀγνοηθεὶς ἐν ἀρχῇ διὰ τὸ τὴν σύνοδον ὀξεῖαν γενέσθαι καὶ τὰ ὅπλα περιλάμποντα τὴν ὄψιν ἀποκρύπτειν.

17.6Ama savaşı kazanıp adamı devirerek zırhını soyarken Brennus onu tanıdı ve tanrıları tanık gösterdi: Elçi olarak gelip düşmanca davranarak, bütün insanlarca ortak kabul edilen kutsal ve adil kuralları çiğnemişti. Hemen savaşı durdurup Clusiumluları bıraktı ve orduyu Roma üzerine sürdü. Ama bu haksızlıktan memnun olmuş, bahane arıyormuş gibi görünmek istemediği için adamın cezalandırılmasını istemek üzere elçi gönderdi, bir yandan da ağır ağır ilerledi.

17.6

ὡς δʼ ἐπικρατήσας τῇ μάχῃ καὶ καταβαλὼν ἐσκύλευε τὸν ἄνθρωπον, γνωρίσας ὁ Βρέννος αὐτὸν ἐπεμαρτύρατο θεούς, ὡς παρὰ τὰ κοινὰ καὶ νενομισμένα πᾶσιν ἀνθρώποις ὅσια καὶ δίκαια πρεσβευτοῦ μὲν ἥκοντος, πολέμια δὲ εἰργασμένου. καταπαύσας δὲ τὴν μάχην αὐτίκα Κλουσίνους μὲν εἴα χαίρειν, ἐπὶ δὲ τὴν Ῥώμην τὸν στρατὸν ἦγεν. οὐ βουλόμενος δὲ δόξαι τὴν ἀδικίαν αὐτοῖς ὥσπερ ἀσμένοις γεγονέναι καὶ δεομένοις προφάσεως, ἔπεμψεν ἐξαιτῶν ἐπὶ τιμωρίᾳ τὸν ἄνδρα καὶ προῆγεν ἅμα σχολαίως.

18.118. Bölüm

Roma'da senato toplanınca birçok kişi Fabius'u suçladı. Fetiales denen rahipler de tanrıların adıyla üsteleyerek, senatonun yapılanın lanetini tek suçluya yükleyip ötekileri bundan arındırmasını istediler. Bu Fetiales'i, kralların en yumuşağı ve en adili Numa Pompilius kurmuş, barışın koruyucuları ve savaşa haklı olarak başlamanın sebeplerini inceleyip onaylayanlar yapmıştı.

18.1

ἐν δὲ Ῥώμῃ τῆς βουλῆς συναχθείσης ἄλλοι τε πολλοὶ τοῦ Φαβίου κατηγόρουν, καὶ τῶν ἱερέων οἱ καλούμενοι Φητιαλεῖς ἐνῆγον ἐπιθειάζοντες καὶ κελεύοντες τὸ τῶν πεπραγμένων ἄγος τήν σύγκλητον εἰς ἕνα τὸν αἴτιον τρέψασαν ὑπὲρ τῶν ἄλλων ἀφοσιώσασθαι. τούτους τοὺς Φητιαλεῖς Πομπίλιος Νομᾶς, βασιλέων ἡμερώτατος γενόμενος καὶ δικαιότατος, κατέστησε φύλακας μὲν εἰρήνης, ἐπιγνώμονας δὲ καὶ βεβαιωτὰς αἰτιῶν, αἳ σὺν δίκῃ πόλεμον συνάπτουσι.

18.2Senato konuyu halka götürdü, rahipler de aynı şekilde Fabius'u suçladı. Ama halk tanrısal şeylere öyle küstahça davrandı, öyle alay etti ki Fabius'u kardeşleriyle birlikte askerî tribün seçti. Keltler bunu öğrenince öfkelendi, artık hiçbir engel tanımadan bütün hızlarıyla ilerlediler. Yollarındaki insanlar onların çokluğundan, donanımlarının parlaklığından, güç ve öfkelerinden dehşete düşmüş, bütün ülkenin mahvolduğunu, şehirlerin de hemen yıkılacağını sanıyordu. Ama beklenmedik biçimde kimseye zarar vermediler, tarlalardan bir şey almadılar; şehirlerin yakınından geçerken Roma üzerine yürüdüklerini, yalnız Romalılarla savaştıklarını, ötekileri dost bildiklerini bağırıyorlardı.

18.2

τῆς δὲ βουλῆς ἐπὶ τὸν δῆμον ἀνενεγκαμένης τὸ πρᾶγμα καὶ τῶν ἱερέων ὅμοια τοῦ Φαβίου κατηγορούντων, οὕτω περιύβρισαν οἱ πολλοὶ τὰ θεῖα καὶ κατεγέλασαν, ὥστε καὶ χιλίαρχον ἀποδεῖξαι τὸν Φάβιον μετὰ τῶν ἀδελφῶν, οἱ δὲ Κελτοὶ πυθόμενοι ταῦτα καὶ χαλεπῶς φέροντες οὐδὲν ἐμποδὼν ἐποιοῦντο τῆς σπουδῆς, ἀλλʼ

18.3

ἐχώρουν παντὶ τάχει· καὶ πρὸς τὸ πλῆθος αὐτῶν καὶ τήν λαμπρότητα τῆς παρασκευῆς καὶ βίαν καὶ θυμὸν ἐκπεπληγμένων τῶν διὰ μέσου, καὶ τήν τε χώραν ἀπολωλέναι πᾶσαν ἤδη καὶ τὰς πόλεις εὐθὺς ἀπολεῖσθαι δοκούντων, παρʼ ἐλπίδας οὐδὲν ἠδίκουν οὐδʼ ἐλάμβανον ἐκ τῶν ἀγρῶν, ἀλλὰ καὶ παρὰ τὰς πόλεις ἐγγὺς παρεξιόντες ἐβόων ἐπὶ τήν Ῥώμην πορεύεσθαι καὶ μόνοις πολεμεῖν Ῥωμαίοις, τοὺς δʼ ἄλλους φίλους ἐπίστασθαι.

18.4Barbarlar böyle bir atılımla gelirken askerî tribünler Romalıları savaşa çıkardı. Sayıca eksik değillerdi, kırk binden az hoplit yoktu; ama çoğu eğitimsizdi ve ilk kez silah tutuyordu. Tanrılar da ihmal edilmişti; ne uygun kurbanlar kesmişlerdi ne de kâhinlere tehlike ve savaştan önce sorulması gerekenleri sormuşlardı.

18.4

τοιαύτῃ δὲ χρωμένων ὁρμῇ τῶν βαρβάρων ἐξῆγον οἱ χιλίαρχοι τοὺς Ῥωμαίους ἐπὶ τὸν ἀγῶνα, πλήθει μὲν οὐκ ἐνδεεῖς ἐγένοντο γὰρ ὁπλῖται τετρακισμυρίων οὐκ ἐλάσσους, ἀνασκήτους δὲ τοὺς πολλοὺς καὶ τότε πρῶτον ἁπτομένους ὅπλων. ἔτι δʼ ἐξημέλητο τὰ τῶν θεῶν αὐτοῖς οὔτε καλλιερήσασιν οὔτε μάντεις ἃ πρὸ κινδύνου καὶ μάχης εἰκὸς ἦν ἐρομένοις.

18.5İşleri en az bunun kadar karıştıran, komutanların çokluğuydu. Oysa daha önce daha küçük mücadeleler için bile sık sık diktatör denen tek yöneticiler seçmişlerdi; çünkü tehlikeli bir anda tek düşünceye sahip olmanın ve elinde ceza yetkisi bulunan, hesap vermeyen bir yönetime uymanın ne kadar yararlı olduğunu biliyorlardı.

18.5

οὐδενὸς δὲ ἧττον ἐπετάραττεν ἡ πολυαρχία τὰ πραττόμενα. καίτοι πρότερόν γε καὶ πρὸς ἐλάττονας ἀγῶνας εἵλοντο πολλάκις μονάρχους, οὓς δικτάτορας καλοῦσιν, οὐκ ἀγνοοῦντες, ὅσον ἐστὶν εἰς ἐπισφαλῆ καιρὸν ὄφελος μιᾷ χρωμένους γνώμῃ πρὸς ἀνυπεύθυνον ἀρχὴν ἐν χερσὶ τήν δίκην ἔχουσαν εὐτακτεῖν.

18.6Camillus'a yapılan nankörlük de işlere az zarar vermedi; çünkü hoşa gitmek için yaltaklanmadan yönetmek korkulacak bir şey olmuştu. Şehirden doksan stadion ilerleyip, ordugâhın az ötesinde Tiber'e karışan Allia ırmağının yanında konakladılar. Barbarlar orada görününce düzensizlik yüzünden utanç verici biçimde savaşıp bozguna uğradılar.

18.6

οὐχ ἥκιστα δὲ καὶ Κάμιλλος ἀγνωμονηθεὶς ἔβλαψε τὰ πράγματα, τοῦ μὴ πρὸς χάριν μηδὲ κολακεύοντας ἄρχειν φοβεροῦ γενομένου. προελθόντες οὖν ἀπὸ τῆς πόλεως σταδίους ἐνενήκοντα παρὰ τὸν Ἀλίαν ποταμὸν ηὐλίσθησαν, οὐ πόρρω τοῦ στρατοπέδου τῷ Θύμβριδι συμφερόμενον. ἐνταῦθα δὲ τῶν βαρβάρων ἐπιφανέντων αἰσχρῶς ἀγωνισάμενοι διʼ ἀταξίαν ἐτράποντο.

18.7Sol kanadı Keltler hemen ırmağa sürüp yok ettiler; sağ kanat ise saldırıdan kaçıp ovadan tepelere çekildiği için daha az kırıldı ve çoğu buradan kaçıp şehre ulaştı. Düşman öldürmekten yorulduğu için kurtulanların öteki kısmı, Roma'nın mahvolduğunu ve oradakilerin hepsinin öldüğünü düşünerek gece Veii'ye kaçtı.

18.7

καὶ τὸ μὲν ἀριστερὸν κέρας εὐθὺς ἐμβαλόντες εἰς τὸν ποταμὸν οἱ Κελτοὶ διέφθειραν τὸ δὲ δεξιὸν ὑπεκκλῖναν τήν ἐπιφορὰν ἐκ τοῦ πεδίου πρὸς τοὺς λόφους ἧττον ἐξεκόπη καὶ διεξέπεσον ἀπὸ τούτων εἰς τήν πόλιν οἱ πολλοί, τοῖς δʼ ἄλλοις, ὅσοι τῶν πολεμίων ἀπειπόντων πρὸς τὸν φόνον ἐσώθησαν, εἰς Οὐηΐους αἱ φυγαὶ διὰ νυκτὸς ἦσαν, ὡς τῆς Ῥώμης οἰχομένης καὶ τῶν ἐκεῖ πάντων ἀπολωλότων.

19.119. Bölüm

Savaş yaz gündönümünden sonra, dolunaya yakın bir günde oldu. Bu gün daha önce de Fabiusların büyük felaketinin olduğu gündü: Bu aileden üç yüz adam Tyrrhenlerce öldürülmüştü. Ama gün, ikinci yenilgi yüzünden, bugün de ırmaktan ötürü Allia günü adıyla anılır. Uğursuz günler kabul etmek gerekip gerekmediği, Herakleitos'un, bazı günleri iyi, bazılarını kötü sayan Hesiodos'u, her günün tabiatının bir olduğunu bilmediği için doğru eleştirip eleştirmediği başka yerde tartışılmıştır.

19.1

ἐγένετο δʼ ἡ μάχη μετὰ τροπὰς θερινὰς περὶ τήν πανσέληνον, ᾗ καὶ πρότερον ἡμέρᾳ μέγα πάθος συνέβη τὸ περὶ τοὺς Φαβίους· τριακόσιοι γὰρ ἐκ τοῦ γένους ἄνδρες ὑπὸ Τυρρηνῶν ἀνῃρέθησαν. ἐκράτησε δὲ τήν ἡμέραν ἀπὸ τῆς δευτέρας ἥττης Ἀλιάδα μέχρι νῦν καλεῖσθαι διὰ τὸν ποταμόν. περὶ δʼ ἡμερῶν ἀποφράδων εἴτε χρὴ τίθεσθαί τινας, εἴτε ὀρθῶς Ἡράκλειτος ἐπέπληξεν Ἡσιόδῳ τὰς μὲν ἀγαθὰς ποιουμένῳ, τὰς δὲ φαύλας, ὡς ἀγνοοῦντι φύσιν ἡμέρας ἁπάσης μίαν οὖσαν, ἑτέρωθι διηπόρηται.

19.2Yine de eldeki yazıda birkaç örnek anmak yerinde olabilir. Boiotialılar, kendi takvimlerinde Hippodromios, Atinalıların Hekatombaion dediği ayın beşinde, Yunanları özgürlüğe kavuşturan en parlak iki zaferi kazandılar: Leuktra'da ve bundan iki yüz yıldan fazla önce Lattamyas ve Thessalialıları yendikleri Keressos'ta.

19.2

τῇ δʼ ὑποκειμένῃ γραφῇ τὸ μνημονεῦσαι παραδειγμάτων ὀλίγων ἴσως ἂν ἁρμόσειε. τοῦτο μὲν τοίνυν Βοιωτοῖς Ἱπποδρομίου μηνός, ὡς δʼ Ἀθηναῖοι καλοῦσιν Ἑκατομβαιῶνος, ἱσταμένου πέμπτῃ δύο λαβεῖν συνέβη νίκας ἐπιφανεστάτας, αἷς τοὺς Ἕλληνας ἠλευθέρωσαν, τήν τε περὶ Λεῦκτρα καὶ τήν ἐπὶ Κερησσῷ ταύτης πρότερον ἔτεσι πλείοσιν ἢ διακοσίοις, ὅτε Λατταμύαν καὶ Θεσσαλοὺς ἐνίκησαν.

19.3Persler de Boedromion ayının altısında Maraton'da, üçünde Plataia ve Mykale'de, yirmi altısında Arbela'da Yunanlara yenildiler. Atinalılar Khabrias'ın komutasındaki Naksos deniz savaşını Boedromion'un dolunayında, Salamis'i de yirmisinde kazandılar; bunu Günler Üzerine adlı eserimizde gösterdik.

19.3

τοῦτο δʼ αὖ πάλιν Πέρσαι μηνὸς Βοηδρομιῶνος ἕκτῃ μὲν ἐν Μαραθῶνι, τρίτῃ δʼ ἐν Πλαταιαῖς ἅμα καὶ περὶ Μυκάλην ἡττήθησαν ὑπὸ τῶν Ἑλλήνων, πέμπτῃ δὲ φθίνοντος ἐν Ἀρβήλοις. οἱ δʼ Ἀθηναῖοι καὶ τήν περὶ Νάξον ἐνίκων ναυμαχίαν, ἧς Χαβρίας ἐστρατήγει, τοῦ Βοηδρομιῶνος περὶ τήν πανσέληνον, ἐν δὲ Σαλαμῖνι περὶ τὰς εἰκάδας, ὡς ἡμῖν ἐν τῷ Περὶ ἡμερῶν ἀποδέδεικται.

19.4Thargelion ayı da barbarlara açıkça talihsizlik getirmiştir: İskender Granikos'ta kralın komutanlarını Thargelion'da yenmiş, Kartacalılar Sicilya'da Timoleon'a ayın yirmi dördünde yenilmiştir. Ephoros, Kallisthenes, Damastes ve Phylarkhos'a göre Troya'nın alındığı gün de Thargelion'un aşağı yukarı bu günüdür.

19.4

ἐνήνοχε δὲ καὶ ὁ Θαργηλιὼν μὴν τοῖς βαρβάροις ἐπιδήλως ἀτυχίας· καὶ γὰρ Ἀλέξανδρος ἐπὶ Γρανικῷ τοὺς βασιλέως στρατηγοὺς Θαργηλιῶνος ἐνίκησε, καὶ Καρχηδόνιοι περὶ Σικελίαν ὑπὸ Τιμολέοντος ἡττῶντο τῇ ἑβδόμῃ φθίνοντος, περὶ ἣν δοκεῖ καὶ τὸ Ἴλιον ἁλῶναι, Θαργηλιῶνος, ὡς Ἔφορος καὶ Καλλισθένης καὶ Δαμάστης καὶ Φύλαρχος ἱστορήκασιν.

19.5Buna karşılık Boiotialıların Panemos dediği Metageitnion, Yunanlara uğurlu olmamıştır. Çünkü bu ayın yedisinde Krannon'da Antipatros'a yenilip tamamen mahvolmuşlar, daha önce de Khaironeia'da Philippos'a karşı talihsizliğe uğramışlardır. Aynı yıl aynı günde, Metageitnion'da, Arkhidamos'la İtalya'ya geçenler oradaki barbarlarca yok edilmiştir.

19.5

ἀνάπαλιν δʼ ὁ Μεταγειτνιών, ὃν Βοιωτοὶ Πάνεμον καλοῦσιν, τοῖς Ἕλλησιν οὐκ εὐμενὴς γέγονε. τούτου γὰρ τοῦ μηνὸς ἑβδόμῃ καὶ τήν ἐν Κρανῶνι μάχην ἡττηθέντες ὑπʼ Ἀντιπάτρου τελέως ἀπώλοντο, καὶ πρότερον ἐν Χαιρωνείᾳ μαχόμενοι πρὸς Φίλιππον ἠτύχησαν. τῆς δʼ αὐτῆς ἡμέρας ταύτης ἐν τῷ Μεταγειτνιῶνι κατὰ τὸν αὐτὸν ἐνιαυτὸν οἱ μετʼ Ἀρχιδάμου διαβάντες εἰς Ἰταλίαν ὑπὸ τῶν ἐκεῖ βαρβάρων διεφθάρησαν.

19.6Kartacalılar ayın yirmi ikisini, onlara en çok ve en büyük felaketleri getirdiği için gözetirler. Thebai'nin de yine Gizem zamanına yakın İskender tarafından yıkıldığını, sonra da Atinalıların, gizemli Iakkhos'u götürdükleri Boedromion'un yirminci gününde Makedon garnizonunu kabul ettiklerini biliyorum.

19.6

Καρχηδόνιοι δὲ τὴν ἐνάτην φθίνοντος ὡς τὰ πλεῖστα καὶ μέγιστα τῶν ἀτυχημάτων αὐτοῖς ἀεὶ φέρουσαν παραφυλάττουσιν. οὐκ ἀγνοῶ δʼ ὅτι περὶ τὸν τῶν μυστηρίων καιρὸν αὖθις Θῆβαί τε κατεσκάφησαν ὑπὸ Ἀλεξάνδρου, καὶ μετὰ ταῦτα φρουρὰν Ἀθηναῖοι Μακεδόνων ἐδέξαντο περὶ αὐτὴν τήν εἰκάδα τοῦ Βοηδρομιῶνος, ᾗ τὸν μυστικὸν Ἴακχον ἐξάγουσιν.

19.7Aynı şekilde Romalılar da bu aynı günde, önce Caepio'nun ordusunu Kimbrilere kaptırmış, sonra Lucullus'un komutasında Ermenileri ve Tigranes'i yenmişlerdir. Kral Attalos ile Büyük Pompeius kendi doğum günlerinde ölmüştür. Genel olarak, aynı dönüm günlerinde iki yönde de talih yaşamış birçok insan gösterilebilir.

19.7

ὁμοίως δὲ Ῥωμαῖοι τῆς αὐτῆς ἡμέρας πρότερον μὲν ὑπὸ Κίμβρων τὸ μετὰ Καιπίωνος ἀπέβαλον στρατόπεδον, ὕστερον δὲ Λουκούλλου στρατηγοῦντος Ἀρμενίους καὶ Τιγράνην ἐνίκησαν. Ἄτταλος δʼ ὁ βασιλεὺς καὶ Πομπήιος Μᾶγνος ἐν τοῖς ἑαυτῶν γενεθλίοις ἀπέθανον. καὶ ὅλως ἐστὶ πολλοὺς ἐπʼ ἀμφότερα ταῖς αὐταῖς χρησαμένους ἀποδεῖξαι περιόδοις.

19.8Ama Romalılar için bu gün en uğursuz günlerden biridir; bunun yüzünden her ayın iki günü daha uğursuz sayılır, çünkü korku ve batıl inanç, her zaman olduğu gibi, olayı aşıp yayılmıştır. Bunlar Roma Soruları'nda daha ayrıntılı olarak incelenmiştir.

19.8

ἀλλὰ Ῥωμαίοις αὕτη μία τῶν μάλιστα ἀποφράδων ἐστί, καὶ διʼ αὐτὴν ἑκάστου μηνὸς ἕτεραι δύο, τῆς πρὸς τὸ συμβὰν εὐλαβείας καὶ δεισιδαιμονίας ἐπὶ πλεῖον, ὥσπερ εἴωθε, ῥυείσης. ταῦτα μὲν οὖν ἐν τῷ Περὶ αἰτίων Ῥωμαϊκῶν ἐπιμελέστερον διῄρηται.

20.120. Bölüm

O savaştan sonra Galyalılar kaçanları hemen izleselerdi, hiçbir şey Roma'nın kökünden yıkılmasını ve orada kalanların hepsinin ölmesini engelleyemezdi. Çünkü kaçanlar kendilerini karşılayanlara öyle bir korku salıyor, kendileri de öyle bir kargaşa ve şaşkınlığa kapılıyorlardı.

20.1

μετὰ δὲ τὴν μάχην ἐκείνην εἰ μὲν εὐθὺς ἐπηκολούθησαν οἱ Γαλάται τοῖς φεύγουσιν, οὐδὲν ἂν ἐκώλυσε τὴν Ῥώμην ἄρδην ἀναιρεθῆναι καὶ πάντας ἀπολέσθαι τοὺς ἐν αὐτῇ καταλειφθέντας· τοσοῦτον οἱ φεύγοντες ἐνειργάζοντο δεῖμα τοῖς ὑποδεχομένοις, καὶ τοσαύτης πάλιν ἐνεπίμπλαντο ταραχῆς καὶ παραφροσύνης.

20.2Ama barbarlar zaferin büyüklüğüne inanamıyor, sevinçten eğlenceye ve ordugâhta ele geçirdikleri malı paylaşmaya dalmışlardı. Bu da şehirden kaçan kalabalığa kolayca kaçma, kalanlara da umut etme ve hazırlanma imkânı verdi. Çünkü şehrin geri kalanını bırakıp Capitolium'u silahlar ve siperlerle tahkim ettiler.

20.2

νυνὶ δʼ ἀπιστίᾳ τοῦ μεγέθους οἱ βάρβαροι τῆς νίκης καὶ πρὸς εὐπάθειαν ἐκ τοῦ περιχαροῦς ἅμα καὶ νεμήσεις τῶν ἑαλωκότων ἐν τῷ στρατοπέδῳ χρημάτων τραπόμενοι, τῷ μὲν ἐκπίπτοντι τῆς πόλεως ὄχλῳ ῥᾳστώνην φυγῆς παρέσχον, ἐλπίσαι δʼ ἔτι καὶ παρασκευάσασθαι τοῖς ὑπομένουσι τὴν γὰρ ἄλλην πόλιν προέμενοι τὸ Καπιτώλιον ἐφράξαντο βέλεσι καὶ διατειχίσμασιν.

20.3Önce kutsal eşyaların bir bölümünü Capitolium'a taşıdılar. Vesta'nın ateşini ise bakire rahibeler öteki kutsal şeylerle birlikte kapıp kaçtılar. Gerçi bazıları onların koruduğu şeyin, Kral Numa'nın her şeyin ilkesi olarak saygı gösterilmesini buyurduğu sönmez ateşten başka bir şey olmadığını söyler. Çünkü tabiatta en çok hareket eden şey budur.

20.3

ἐν πρώτοις δὲ τῶν ἱερῶν ἃ μὲν εἰς τὸ Καπιτώλιον ἀνεσκευάσαντο, τὸ δὲ πῦρ τῆς Ἑστίας αἱ παρθένοι μετὰ τῶν ἱερῶν ἔφευγον ἁρπασάμεναι. καίτοι τινὲς οὐδὲν εἶναι τὸ φρουρούμενον ὑπʼ αὐτῶν ἕτερον ἢ πῦρ ἄφθιτον ἱστοροῦσι, Νομᾶ τοῦ βασιλέως καταστήσαντος ὡς ἀρχὴν ἁπάντων σέβεσθαι. κινητικώτατον γὰρ ἐν τῇ φύσει τοῦτο·

20.4Oluş ise bir tür hareket ya da hareketle birliktedir. Maddenin öteki kısımları, ısı onları terk edince hareketsiz ve ölü gibi kalır, ateşin gücünü bir ruh gibi özler; o gelince bir şekilde etki etmeye ve etkilenmeye yönelir. Bu yüzden, üstün bir adam olan ve bilgeliğiyle Musalarla bir arada olduğu söylenen Numa, onu kutsamış ve her şeyi düzenleyen ezelî gücün sureti olarak uyumadan korunmasını istemiştir.

20.4

κίνησις δέ τις ἢ σύν τινι κινήσει πάντως ἡ γένεσις· τὰ δʼ ἄλλα τῆς ὕλης μόρια θερμότητος ἐπιλιπούσης ἀργὰ κείμενα καὶ νεκροῖς ἐοικότα ποθεῖ τὴν τοῦ πυρὸς δύναμιν, ὡς ψυχήν, καὶ προσελθούσης ἁμῶς γέ πως ἐπὶ τὸ δρᾶν τι καὶ πάσχειν τρέπεται, τοῦτʼ οὖν ἅτε δὴ περιττὸν ἄνδρα τὸν Νομᾶν καὶ λόγον ἔχοντα ταῖς Μούσαις συνεῖναι διὰ σοφίαν ἐξοσιῶσαι καὶ φρουρεῖν ἀκοίμητον ἐν εἰκόνι τῆς τὰ πάντα κοσμούσης ἀιδίου δυνάμεως.

20.5Kimilerine göre ateş, Yunanlarda olduğu gibi, kutsal yerlerin önünde arınma için yakılır; içeride ise herkesten gizlenen başka şeyler vardır, bunları yalnız Vesta rahibeleri denen bu bakireler görür. En yaygın inanışa göre Aeneas'ın İtalya'ya getirdiği o Troya Palladionu orada saklanır. Samothrake efsanelerini anlatanlar da, Dardanos'un onları Troya'ya götürüp şehri kurarken orada törenlerle kutsadığını, Aeneas'ın da şehir düşerken onları kaçırıp İtalya'ya yerleşinceye kadar koruduğunu söyler.

20.5

οἱ δὲ τὸ μὲν πῦρ, ὥσπερ παρʼ Ἕλλησι, πρὸ ἱερῶν αἴθεσθαι καθάρσιον, ἄλλα δὲ τὰ ἐντὸς ἀθέατα κρύπτεσθαι πᾶσι, πλὴν ταύταις ταῖς παρθένοις, ἃς Ἑστιάδας ἐπονομάζουσι· καὶ πλεῖστος μὲν λόγος κατεῖχε τὸ Τρωικὸν ἐκεῖνο Παλλάδιον ἀποκεῖσθαι διʼ Αἰνείου κομισθὲν εἰς Ἰταλίαν. εἰσὶ δʼ οἱ τὰ Σαμοθρᾴκια μυθολογοῦντες Δάρδανον μὲν εἰς Τροίαν ἐξενεγκάμενον ὀργιάσαι καὶ καθιερῶσαι κτίσαντα τὴν πόλιν, Αἰνείαν δὲ περὶ τὴν ἅλωσιν ἐκκλέψαντα διασῶσαι μέχρι τῆς ἐν Ἰταλίᾳ κατοικήσεως.

20.6Bu konuda daha fazla bildiğini ileri sürenler, iki küçük küpün saklandığını, birinin açık ve boş, ötekinin dolu ve mühürlü olduğunu, ikisini de yalnız o kutsal bakirelerin görebildiğini söyler. Başkaları ise bunların yanıldığını düşünür; onlara göre kızlar o zaman kutsal eşyaların çoğunu iki küpe koyup Quirinus tapınağının altına gömmüşlerdir ve orası hâlâ Küpler adıyla anılır.

20.6

οἱ δὲ προσποιούμενοί πλέον ἐπίστασθαι τι περὶ τούτων δύο φασὶν οὐ μεγάλους ἀποκεῖσθαι πίθους, ὧν τὸν μὲν ἀνεῳγότα καὶ κενὸν, τὸν δὲ πλήρη καὶ κατασεσημασμένον, ἀμφοτέρους δὲ ταῖς παναγέσι μόναις παρθένοις ὁρατούς εἶναι. ἄλλοι δὲ τούτους διεψεῦσθαι νομίζουσι τῷ τὰ πλεῖστα τῶν ἱερῶν τότε τὰς κόρας ἐμβαλούσας εἰς πίθους δύο κρύψαι κατὰ γῆς ὑπὸ τὸν νεὼν τοῦ Κυρίνου, καὶ τὸν τόπον ἐκεῖνον ἔτι καὶ νῦν τῶν Πιθίσκων φέρεσθαι τὴν ἐπωνυμίαν.

21.121. Bölüm

Kızlar kutsal eşyaların en önemli ve en büyüklerini alıp ırmak boyunca kaçtılar. Orada kaçanlar arasında, halktan bir adam olan Lucius Albinius, küçük çocuklarını, karısını ve gerekli eşyalarını arabayla götürüyordu. Tanrıların kutsal eşyalarını kucaklarında taşıyan bakirelerin yardımsız, güçlükle yanından geçtiğini görünce karısını, çocuklarını ve eşyalarını hemen arabadan indirip onlara verdi; böylece kızlar binip Yunan şehirlerinden birine kaçtılar.

21.1

τὰ δὲ κυριώτατα καὶ μέγιστα τῶν ἱερῶν αὗται λαβοῦσαι φυγῇ παρὰ τὸν ποταμὸν ἐποιοῦντο τὴν ἀποχώρησιν. ἐνταῦθα Λεύκιος Ἀλβίνιος ἀνὴρ δημοτικὸς ἐν τοῖς φεύγουσιν ἔτυχε τέκνα νήπια καὶ γυναῖκα μετὰ χρημάτων ἀναγκαίων ἐφʼ ἁμάξης ὑπεκκομίζων. ὡς δʼ εἶδε τὰς παρθένους ἐν τοῖς κόλποις φερούσας τὰ τῶν θεῶν ἱερά θεραπείας ἐρήμους παραπορευομένας καὶ κακοπαθούσας, ταχὺ τὴν γυναῖκα μετὰ τῶν παίδων καὶ τῶν χρημάτων καθελὼν ἀπὸ τῆς ἁμάξης ἐκείναις παρέδωκεν ἐπιβῆναι καὶ διαφυγεῖν εἴς τινα τῶν Ἑλληνίδων πόλεων.

21.2Albinius'un en tehlikeli anda gösterdiği bu takva ve tanrıya saygı anılmadan geçilemezdi. Öteki tanrıların rahipleri ve yaşlı konsüller ile zafer kazanmış adamlar ise şehri terk etmeye dayanamadılar. Kutsal ve parlak giysilerini giydiler, başrahip Fabius'un önderliğinde, vatanları için kendilerini daimōna adıyormuş gibi tanrılara dua ettiler ve süslenmiş hâlde çarşıda fildişi koltuklarına oturup gelecek olan talihi beklediler.

21.2

τὴν μὲν οὖν Ἀλβινίου πρὸς τὸ θεῖον εὐλάβειαν καὶ τιμὴν ἐν τοῖς ἐπισφαλεστάτοις καιροῖς ἐκφανῆ γενομένην οὐκ ἄξιον ἦν ἀμνημόνευτον παρελθεῖν. οἱ δὲ τῶν ἄλλων θεῶν ἱερεῖς οἵ τε γηραιοὶ τῶν ὑπατικῶν καὶ θριαμβικῶν ἀνδρῶν τὴν μὲν πόλιν ἐκλιπεῖν οὐχ ὑπέμειναν, ἱερὰς δὲ καὶ λαμπρὰς ἀναλαβόντες ἐσθῆτας, ἐξηγουμένου Φαβίου τοῦ ἀρχιερέως, ἐπευξάμενοι τοῖς θεοῖς, ὡς ἑαυτοὺς ὑπὲρ τῆς πατρίδος τῷ δαίμονι καθιεροῦντες, ἐπὶ τῶν ἐλεφαντίνων δίφρων ἐν ἀγορᾷ ἐκάθηντο κεκοσμημένοι, τὴν ἐπιοῦσαν τύχην ὑπομένοντες.

22.122. Bölüm

Savaştan üç gün sonra Brennus ordusuyla şehre geldi. Kapıları açık, surları nöbetçisiz bulunca önce tuzak ve hile olmasından korktu, çünkü Romalıların böylece her şeyi bıraktığına inanamıyordu. Gerçeği anlayınca Colline kapısından girdi ve Roma'yı aldı. Şehir kurulalı üç yüz altmış yıldan biraz fazla olmuştu; elbette o kargaşa daha yakın olaylarda bile tartışmaya yol açtığı için bu tarihlerin kesinliğine inanılabilirse.

22.1

τρίτῃ δʼ ἀπὸ τῆς μάχης ἡμέρᾳ παρῆν ὁ Βρέννος ἄγων ἐπὶ τὴν πόλιν τὸ στράτευμα· καὶ τάς τε πύλας εὑρὼν ἀνεῳγμένας καὶ τὰ τείχη φυλάκων ἔρημα, πρῶτον μὲν ἔδεισεν ἐνέδραν καὶ δόλον, ἀπιστῶν οὕτω παντάπασιν ἀπειρηκέναι τοὺς Ῥωμαίους, ἐπεὶ δʼ ἔγνω τὸ ἀληθές, εἰσελάσας διὰ τῆς Κολλίνης πύλης εἷλε τὴν Ῥώμην ἑξήκοντα καὶ τριακοσίων ἐτῶν πλείονα βραχὺ χρόνον ἀπὸ τῆς κτίσεως ἔχουσαν, εἴ τῳ πιστόν ἀποσῴζεσθαί τινα τῶν χρόνων ἀκρίβειαν, οἷς καὶ περὶ νεωτέρων ἄλλων ἀμφισβήτησιν ἡ σύγχυσις ἐκείνη παρέσχε.

22.2Felaketin ve şehrin alınışının belli belirsiz bir haberi de hemen Yunanistan'a ulaşmış olmalı. Çünkü o dönemlerden pek uzak olmayan Pontoslu Herakleides, Ruh Üzerine adlı eserinde, Batı'dan şöyle bir söylenti geldiğini anlatır: Hyperboreoilerden gelen bir ordu, oralarda Büyük Deniz kıyısında kurulmuş bir Yunan şehri olan Roma'yı ele geçirmiştir.

22.2

τοῦ μέντοι πάθους αὐτοῦ καὶ τῆς ἁλώσεως ἔοικεν ἀμυδρά τις εὐθὺς εἰς τὴν Ἑλλάδα φήμη διελθεῖν. Ἡρακλείδης γὰρ ὁ Ποντικὸς οὐ πολὺ τῶν χρόνων ἐκείνων ἀπολειπόμενος ἐν τῷ Περὶ ψυχῆς συγγράμματί φησιν ἀπὸ τῆς ἑσπέρας λόγον κατασχεῖν, ὡς στρατὸς ἐξ Ὑπερβορέων ἐλθὼν ἔξωθεν ᾑρήκοι πόλιν Ἑλληνίδα Ῥώμην, ἐκεῖ που κατῳκημένην περὶ τὴν μεγάλην θάλασσαν.

22.3Masalcı ve uydurmacı olan Herakleides'in, şehrin alınışına dair gerçek habere Hyperboreoileri ve Büyük Deniz'i eklemesine şaşmam. Filozof Aristoteles'in, şehrin Keltlerce alındığını doğru olarak duyduğu açıktır; ama şehri kurtaranın Lucius olduğunu söyler. Oysa Camillus'un adı Lucius değil Marcus'tu. Ama bunlar tahmine dayanır.

22.3

οὐκ ἂν οὖν θαυμάσαιμι μυθώδη καὶ πλασματίαν ὄντα τὸν Ἡρακλείδην ἀληθεῖ λόγῳ τῷ περὶ τῆς ἁλώσεως ἐπικομπάσαι τοὺς Ὑπερβορέους καὶ τὴν μεγάλην θάλατταν. Ἀριστοτέλης δὲ ὁ φιλόσοφος τὸ μὲν ἁλῶναι τὴν πόλιν ὑπὸ Κελτῶν ἀκριβῶς δῆλός ἐστιν ἀκηκοώς, τὸν δὲ σώσαντα Λεύκιον εἶναί φησιν ἦν δὲ Μᾶρκος, οὐ Λεύκιος, ὁ Κάμιλλος. ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰκασμῷ λέλεκται.

22.4Brennus Roma'yı ele geçirince Capitolium'un çevresine nöbetçi koydu; kendisi de çarşıya inerken orada süslü ve sessiz oturan adamlara hayretle baktı: Düşman yaklaşırken ne ayağa kalkmışlardı, ne yüzlerinin rengi değişmişti; asalarına rahatça ve korkusuzca dayanmış, birbirlerine bakarak sessizce oturuyorlardı.

22.4

κατασχὼν δὲ τὴν Ῥώμην ὁ Βρέννος τῷ μὲν Καπιτωλίῳ φρουρὰν περιέστησεν, αὐτὸς δὲ καταβαίνων διʼ ἀγορᾶς ἐθαύμαζε τοὺς προκαθημένους ἄνδρας ἐν κόσμῳ καὶ σιωπῇ θεώμενος, ὡς οὔθʼ ὑπεξανέστησαν ἐπιόντων πολεμίων οὔτʼ ὄψιν ἢ χρόαν ἔτρεψαν, ἀλλὰ ῥᾳθύμως καὶ ἀδεῶς ἐγκεκλιμένοι τοῖς σκίπωσιν, οὓς ἐφόρουν, καὶ προσβλέποντες ἀλλήλοις ἡσύχαζον.

22.5Galyalılar bu tuhaflık karşısında şaşırdı, uzun süre onlara dokunmaktan çekinip üstün varlıklarmış gibi yaklaşmaya kararsız kaldılar. Sonunda biri cesaret edip Marcus Papirius'un yanına gitti, elini yavaşça uzatıp uzun sakalına dokundu ve çekti. Papirius asasıyla başına vurup yardı; barbar da kılıcını çekip onu öldürdü.

22.5

ἦν οὖν θαῦμα τοῖς Γαλάταις πρὸς τὴν ἀτοπίαν, καὶ πολὺν χρόνον ὀκνοῦντες ἅψασθαι καὶ προσελθεῖν ὡς κρείττοσι διηπόρουν. ἐπεὶ δὲ τολμήσας τις ἐξ αὐτῶν ἐγγὺς παρέστη Παπειρίῳ Μάρκῳ καὶ προσαγαγὼν τὴν χεῖρα πρᾴως ἥψατο τοῦ γενείου καὶ κατῆγε τὴν ὑπήνην βαθεῖαν οὖσαν, ὁ μὲν Παπείριος τῇ βακτηρίᾳ τὴν κεφαλὴν αὐτοῦ πατάξας συνέτριψεν, ὁ δὲ βάρβαρος σπασάμενος τὴν μάχαιραν ἀπέκτεινεν ἐκεῖνον.

22.6Bunun üzerine ötekilerin de üzerine atılıp öldürdüler, rastladıkları herkesi kestiler, günlerce evleri yağmalayıp götürdüler; sonra yakıp yıktılar, çünkü Capitolium'u tutanlara öfkeliydiler: Çağrılarını dinlememiş, saldıranları da siperlerden vurarak püskürtmüşlerdi. Bu yüzden şehri harap ettiler, ele geçirdiklerini, erkek kadın, yaşlı çocuk demeden öldürdüler.

22.6

ἐκ δὲ τούτου καὶ τοὺς λοιποὺς ἀνῄρουν προσπεσόντες, καὶ τῶν ἄλλων ὅσοις ἐπιτύχοιεν διεχρῶντο, καὶ τάς οἰκίας ἐπόρθουν ἐφʼ ἡμέρας πολλὰς ἄγοντες καὶ φέροντες, εἶτα κατεπίμπρασαν καὶ κατέσκαπτον ὀργιζόμενοι τοῖς ἔχουσι τὸ Καπιτώλιον, ὅτι καλούντων αὐτῶν οὐχ ὑπήκουον, ἀλλὰ καὶ προσβάλλουσι πληγὰς ἔδοσαν ἀπὸ τοῦ διατειχίσματος ἀμυνόμενοι, διὰ ταῦτα μὲν οὖν ἐλυμήναντο τὴν πόλιν καὶ προσδιέφθειραν τοὺς ἁλισκομένους, ὁμοίως μὲν ἄνδρας καὶ γυναῖκας, ὁμοίως δὲ πρεσβύτας καὶ παῖδας.

23.123. Bölüm

Kuşatma uzayınca Galyalılar yiyecek bulmak zorunda kaldı. İkiye ayrıldılar: Bir bölümü kralla kalıp Capitolium'u gözetledi, ötekiler ülkeyi dolaşıp yağmaladı, köylere saldırıp talan etti. Hep birlikte değil, komutalar ve birlikler hâlinde her biri bir yana dağılmıştı; çünkü başarılarıyla büyüklenmiş, hiçbir şeyden korkmuyorlardı.

23.1

τῆς δὲ πολιορκίας μῆκος λαμβανούσης ἐπισιτισμοῦ τοῖς Γαλάταις ἔδει· καὶ διελόντες ἑαυτοὺς οἱ μὲν τῷ βασιλεῖ παραμένοντες ἐφρούρουν τὸ Καπιτώλιον, οἱ δὲ τὴν χώραν περιιόντες ἐλεηλάτουν καὶ τὰς κώμας ἐπόρθουν προσπίπτοντες, οὐχ ὁμοῦ πάντες, ἄλλοι δʼ ἄλλῃ καθʼ ἡγεμονίας καὶ συντάγματα, τῷ μέγα φρονεῖν ὑπὸ τῶν εὐτυχημάτων καὶ δεδιέναι μηδὲν ἀποσκιδνάμενοι.

23.2En kalabalık ve düzenli kısmı, Camillus'un sürgününden beri işsiz bir özel şahıs olarak yaşadığı Ardea şehrine yöneldi. Camillus orada, yalnız düşmandan gizlenip kurtulmakla yetinen bir adamın değil, fırsat çıkarsa nasıl savunacağını arayan bir adamın umut ve düşüncelerini taşıyordu.

23.2

τὸ δὲ πλεῖστον αὐτῶν καὶ μάλιστα συντεταγμένον ἐχώρει πρὸς τὴν Ἀρδεατῶν πόλιν, ἐν ᾗ διέτριβε Κάμιλλος ἀργῶν ταῖς πράξεσι μετὰ τὴν φυγὴν καὶ ἰδιωτεύων, ἐλπίδας δὲ λαμβάνων καὶ διαλογισμοὺς οὐχὶ τὸ λαθεῖν καὶ διαφυγεῖν τοὺς πολεμίους ἀγαπῶντος ἀνδρός, ἀλλʼ ὅπως, εἰ παραγένοιτο καιρὸς, ἀμυνεῖται σκοποῦντος.

23.3Ardealıların sayıca yeterli, ama komutanlarının deneyimsizliği ve gevşekliği yüzünden cesaretsiz olduklarını görerek önce gençlere konuşmaya başladı: Romalıların talihsizliğini Keltlerin cesareti saymamak gerektiğini, kötü düşünmüş olanların başına gelenleri zafere hiçbir katkı yapmamış kişilerin eseri değil, talihin bir gösterisi olarak görmek gerektiğini söyledi.

23.3

διὸ καὶ τοὺς Ἀρδεάτας ὁρῶν πλήθει μὲν ἱκανοὺς ὄντας, ἐνδεεῖς δὲ τόλμης διʼ ἀπειρίαν καὶ μαλακίαν τῶν στρατηγῶν, ἐνέβαλε λόγον εἰς τοὺς νέους πρῶτον, ὡς οὐ χρὴ τὴν Ῥωμαίων ἀτυχίαν ἀνδρείαν Κελτῶν νομίζειν, οὐδʼ ἃ κακῶς φρονήσασι συνέβη παθεῖν ἐκείνοις ἔργα τῶν οὐδὲν εἰς τὸ νικῆσαι παρασχόντων, ἀλλὰ τύχης ἐπίδειξιν ἡγεῖσθαι.

23.4Tehlikeye girerek bile olsa, ateşin yaptığı gibi yendiğini yok etmekten başka bir amacı olmayan yabancı ve barbar bir saldırıyı püskürtmek güzeldi. Üstelik cesaret ve gayret gösterirlerse zaferi onlara tam zamanında ve tehlikesiz verecekti. Gençler bu sözleri kabul edince Camillus Ardea'nın yöneticilerine ve danışmanlarına gitti. Onları da ikna edince askerlik çağındaki herkesi silahlandırdı ve yakındaki düşmandan gizli kalmak için onları surların içinde tuttu.

23.4

καλὸν μὲν οὖν εἶναι καὶ διὰ κινδύνων ἀπώσασθαι πόλεμον ἀλλόφυλον καὶ βαρβαρικόν, ᾧ τοῦ κρατεῖν πέρας, ὥσπερ τῷ πυρὶ, διαφθαρῆναι τὸ νικώμενον οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ θαρροῦσι καὶ προθυμουμένοις αὐτοῖς ἀκίνδυνον ἐν καιρῷ τὴν νίκην παρέξειν. τούτους τοὺς λόγους τῶν νέων δεξαμένων ἐπὶ τοὺς ἄρχοντας ᾔει καὶ τοὺς προβούλους τῶν Ἀρδεατῶν ὁ Κάμιλλος. ὡς δὲ κἀκείνους συνέπεισεν, ὥπλισε τοὺς ἐν ἡλικίᾳ πάντας καὶ συνεῖχε τοῦ τείχους ἐντός, ἀγνοεῖσθαι βουλόμενος ὑπὸ τῶν πολεμίων ἐγγὺς ὄντων.

23.5Düşmanlar ülkeyi dolaşıp götürdükleri ganimetin çokluğundan ağırlaşınca ovada dikkatsizce ve gevşek bir ordugâh kurdular. Gece olunca sarhoştular ve ordugâhı sessizlik kapladı. Camillus bunu casuslarından öğrenince Ardealıları dışarı çıkardı, aradaki yeri sessizce geçti, gece yarısı siperlere ulaştı; büyük bir çığlık ve her yandan borularla sarhoşluktan güçlükle uyanan adamları dehşete düşürdü.

23.5

ἐπεὶ δὲ τὴν χώραν ἱππασάμενοι καὶ βαρεῖς ὄντες ὑπὸ πλήθους τῶν ἀγομένων καὶ φερομένων ἀμελῶς καὶ ὀλιγώρως ἐν τῷ πεδίῳ κατεστρατοπέδευσαν, ἐκ δὲ τούτου νὺξ ἐπῆλθε μεθύουσιν αὐτοῖς καὶ σιωπὴ κατέσχε τὸ στρατόπεδον, πυθόμενος ταῦτα παρὰ τῶν κατασκόπων ὁ Κάμιλλος ἐξῆγε τοὺς Ἀρδεάτας· καὶ διελθὼν καθʼ ἡσυχίαν τὸν μεταξὺ τόπον περὶ μέσας νύκτας προσέμιξε τῷ χάρακι κραυγῇ τε χρώμενος πολλῇ καὶ ταῖς σάλπιγξι πανταχόθεν ἐκταράττων ἀνθρώπους κακῶς ὑπὸ μέθης καὶ μόλις ἐκ τῶν ὕπνων ἀναφέροντας πρὸς τὸν θόρυβον.

23.6Birkaçı korkudan ayılıp silahlanarak Camillus'un adamlarına karşı durdu ve savaşarak düştü. Çoğunu ise hâlâ uyku ve şarabın etkisindeyken silahsız yakalayıp öldürdüler. Gece ordugâhtan kaçan az sayıda kişiyi de ertesi gün ülkede dağınık dolaşırken süvariler izleyip yok etti.

23.6

ὀλίγοι μὲν οὖν ἀνανήψαντες ἐν τῷ φόβῳ καὶ διασκευασάμενοι τοὺς περὶ τὸν Κάμιλλον ὑπέστησαν, ὥστʼ ἀμυνόμενοι πεσεῖν τοὺς δὲ πλείστους ἔτι κρατουμένους ὕπνῳ καὶ οἴνῳ καταλαμβάνοντες ἀνόπλους ἔκτεινον. ὅσοι δὲ νυκτὸς ἀπέδρασαν ἐκ τοῦ χάρακος οὐ πολλοί, τούτους μεθʼ ἡμέραν σποράδας ἐν τῇ χώρᾳ διαφερομένους ἐπελαύνοντες ἱππεῖς διέφθειρον.

24.124. Bölüm

Haber bu işi hemen şehirlere yaydı ve birçok askerlik çağındaki adamı harekete geçirdi, en çok da Allia savaşından kaçıp Veii'de bulunan Romalıları. Bunlar kendi aralarında yakınıyorlardı: Daimōn Roma'nın elinden ne büyük bir komutanı almış, Ardealıları Camillus'un başarılarıyla süslemişti; böyle bir adamı doğurup yetiştiren şehir ise yok olup gitmişti.

24.1

ἡ δὲ φήμη ταχὺ διαγγέλλουσα τὴν πρᾶξιν ἐπὶ τὰς πόλεις ἐξεκαλεῖτο πολλοὺς τῶν ἐν ἡλικίᾳ συνισταμένους, μάλιστα δὲ Ῥωμαίων ὅσοι διαφυγόντες ἐκ τῆς ἐπʼ Ἀλίᾳ μάχης ἐν Οὐηΐοις ἦσαν καὶ ὠδύροντο κατὰ σφᾶς αὐτούς, οἷον ἡγεμόνα τῆς Ῥώμης ὁ δαίμων ἀφελόμενος Ἀρδεάτας ἐκόσμησε τοῖς Καμίλλου κατορθώμασιν, ἡ δὲ γειναμένη καὶ θρέψασα τοιοῦτον ἄνδρα πόλις οἴχεται καὶ ἀπόλωλεν.

24.2Komutansız kaldıkları için başkalarının surları arkasında oturup İtalya'yı bırakmışlardı. "Haydi, Ardealılara haber gönderip kendi komutanımızı isteyelim ya da silahlarımızı alıp ona gidelim. Çünkü artık o sürgün değil, biz de vatandaş değiliz; vatanımız yok, düşmanın elinde." Buna karar verildi ve elçi gönderip Camillus'tan komutayı almasını rica ettiler.

24.2

ἡμεῖς δʼ ἀπορίᾳ στρατηγῶν ἀλλότρια τείχη περιβαλόμενοι καθήμεθα προέμενοι τὴν Ἰταλίαν. φέρε, πέμψαντες Ἀρδεάτας ἀπαιτῶμεν τὸν ἑαυτῶν στρατηγόν, ἢ λαβόντες αὐτοὶ τὰ ὅπλα πρὸς ἐκεῖνον βαδίζωμεν οὐκέτι γάρ ἐστι φυγὰς οὐδʼ ἡμεῖς πολῖται πατρίδος οὐκ οὔσης, ἀλλὰ κρατουμένης ὑπὸ τῶν πολεμίων. ταῦτʼ ἔδοξε καὶ πέμψαντες ἐδέοντο τοῦ Καμίλλου δέχεσθαι τὴν ἀρχήν.

24.3Camillus, Capitolium'daki vatandaşlar kanuna uygun olarak oy vermedikçe bunu kabul etmeyeceğini söyledi. Çünkü onlar hayatta kaldıkları için onları vatan sayıyordu; buyururlarsa seve seve uyacak, istemezlerse hiçbir şeye karışmayacaktı. Onun bu ihtiyatına ve soyluluğuna hayran kaldılar. Ama bunu Capitolium'a kimin ileteceği sorundu; hatta düşman şehri elinde tutarken kaleye bir habercinin geçmesi tamamen imkânsız görünüyordu.

24.3

ὁ δὲ οὐκ ἔφη πρότερον ἢ τοὺς ἐν τῷ Καπιτωλίῳ πολίτας ἐπιψηφίσασθαι κατὰ τὸν νόμον. ἐκείνους γὰρ ἡγεῖσθαι πατρίδα σῳζομένους, καὶ κελεύουσι μὲν ὑπακούειν προθύμως, ἀκόντων δὲ μηδὲν πολυπραγμονήσειν. τῆς μὲν οὖν εὐλαβείας καὶ καλοκαγαθίας τὸν Κάμιλλον ἐθαύμασαν. ἦν δʼ ἀπορία τοῦ ταῦτα διαγγελοῦντος εἰς τὸ Καπιτώλιον μᾶλλον δʼ ὅλως ἀδύνατον ἐδόκει τῶν πολεμίων ἐχόντων τὴν πόλιν ἄγγελον εἰς τὴν ἀκρόπολιν παρελθεῖν.

25.125. Bölüm

Gençler arasında Pontius Cominius adlı biri vardı; soyu orta hâlli bir vatandaştı, ama ün ve şerefe tutkundu. Bu işi kendiliğinden üstlendi. Yakalanırsa düşman onlardan Camillus'un planını öğrenmesin diye Capitolium'dakilere mektup almadı. Kötü bir giysi giydi, altına mantar parçaları sakladı; yolun çoğunu gündüz korkusuzca aştı, şehre yaklaştığında hava kararmıştı. Barbarlar köprüyü gözetlediği için ırmağı oradan geçemezdi.

25.1

ἦν δέ τις ἐν τοῖς νέοις Πόντιος Κομίνιος, τῶν μέσων κατὰ γένος πολιτῶν, δόξης δὲ καὶ τιμῆς ἐραστής· οὗτος ὑπέστη τόν ἆθλον ἑκούσιος. καὶ γράμματα μὲν οὐκ ἔλαβε πρὸς τοὺς ἐν τῷ Καπιτωλίῳ, μὴ ληφθέντος αὐτοῦ φωράσωσιν οἱ πολέμιοι διʼ αὐτῶν τοῦ Καμίλλου τήν διάνοιαν, ἐσθῆτα δὲ φαύλην ἔχων καὶ φελλοὺς ὑπʼ αὐτῇ κομίζων τήν μὲν ἄλλην ὁδὸν ἡμέρας ἀδεῶς διῆλθεν, ἐγγὺς δὲ τῆς πόλεως γενόμενος ἤδη σκοταῖος, ἐπεὶ κατὰ γέφυραν οὐκ ἦν τόν ποταμὸν περᾶσαι τῶν βαρβάρων παραφυλαττόντων,

25.2Az ve hafif olan giysisini başına doladı, mantarların üzerine vücudunu bırakıp onların taşımasıyla karşıya geçti ve şehre çıktı. Işıklardan ve gürültüden nöbetçilerin yerini tahmin ederek onlardan hep kaçınıp en sessiz yer olan Carmenta kapısına gitti. Orada Capitolium tepesi en dik yükselir, çevresini geniş ve sarp bir kaya sarar. Fark edilmeden oradan tırmandı ve siperi bekleyenlere, en dik yerden güçlükle ulaştı.

25.2

τήν μὲν ἐσθῆτα τῇ κεφαλῇ περισπειράσας οὐ πολλὴν οὐδὲ βαρεῖαν, τοῖς δὲ φελλοῖς ἐφεὶς τὸ σῶμα καὶ συνεπικουφίζων τῷ περαιοῦσθαι πρὸς τήν πόλιν ἐξέβη. καὶ παραλλάττων ἀεὶ τοὺς ἐγρηγορότας, τοῖς φέγγεσι καὶ τῷ θορύβῳ τεκμαιρόμενος, ἐβάδιζε πρὸς τὴν Καρμεντίδα πύλην, ἣ πλείστην εἶχεν ἡσυχίαν, καὶ μάλιστα κατʼ αὐτὴν ὄρθιος ὁ τοῦ Καπιτωλίου λόφος ἀνέστηκε καὶ πέτρα κύκλῳ πολλὴ καὶ τραχεῖα περιπέφυκε· διʼ ἧς ἀνέβη λαθὼν καὶ προσέμιξε τοῖς φυλάττουσι τὸ διατείχισμα χαλεπῶς καὶ μόλις κατὰ τὸ λαγαρώτατον.

25.3Adamları selamlayıp adını söyledi, içeri alındı ve Romalıların başındakilere götürüldü. Senato hemen toplandı; Pontius ortaya çıkıp onların henüz duymadığı Camillus'un zaferini ve askerlerin kararını anlattı; dışarıdaki vatandaşlar yalnız ona uyacağı için Camillus'un komutasını onaylamalarını istedi.

25.3

ἀσπασάμενος δὲ τοὺς ἄνδρας καὶ φράσας ἑαυτὸν ἐξ ὀνόματος, ἀναληφθεὶς ἐχώρει πρὸς τοὺς ἐν τέλει τῶν Ῥωμαίων. ταχὺ δὲ συγκλήτου γενομένης παρελθὼν τήν τε νίκην ἀπήγγειλε τοῦ Καμίλλου πρότερον οὐ πυθομένοις, καὶ τὰ δοκοῦντα τοῖς στρατιώταις διηγεῖτο· καὶ παρεκάλει τῷ Καμίλλῳ βεβαιῶσαι τὴν ἀρχήν, ὡς μόνῳ πεισομένων ἐκείνῳ τῶν ἔξω πολιτῶν.

25.4Bunu dinleyip görüştükten sonra Camillus'u diktatör atadılar ve Pontius'u aynı yoldan geri gönderdiler. Aynı iyi talihle düşmandan fark edilmeden geçti ve senatonun kararını dışarıdaki Romalılara iletti.

25.4

οἱ δʼ ἀκούσαντες καὶ βουλευσάμενοι τόν τε Κάμιλλον ἀποδεικνύουσι δικτάτορα, καὶ τόν Πόντιον αὖθις ἀποπέμπουσι τήν αὐτὴν ὁδὸν ὁμοίως ἀγαθῇ τύχῃ χρησάμενον. ἔλαθε γὰρ τοὺς πολεμίους καὶ τὰ παρὰ τῆς βουλῆς ἀπήγγειλε τοῖς ἔξω Ῥωμαίοις.

26.126. Bölüm

Onlar bunu seve seve kabul edince Camillus geldi; silah altında yirmi bin kişi buldu, müttefiklerden daha fazlasını topluyor, saldırıya hazırlanıyordu. Böylece Camillus ikinci kez diktatör seçilmiş, Veii'ye gidip askerlerle görüşmüş ve düşmanın üzerine yürümek için müttefiklerden daha fazla adam toplamıştı. Bu sırada Roma'da barbarlardan bazıları, Pontius'un gece Capitolium'a tırmandığı yerden tesadüfen geçiyordu. Birçok yerde, tutunup yakaladığı noktalarda ayak ve el izleri, birçok yerde de kayalıklarda biten bitkilerin sıyrıldığını, toprağın yer yer kaydığını gördüler ve durumu krala bildirdiler.

26.1

ἐκείνων δὲ δεξαμένων προθύμως ἀφικόμενος ὁ Κάμιλλος ἤδη μὲν ἐν ὅπλοις δισμυρίους κατέλαβε, πλείονας δὲ συνῆγεν ἀπὸ τῶν συμμάχων καὶ παρεσκευάζετο πρὸς τὴν ἐπίθεσιν. οὕτω μὲν ᾑρέθη δικτάτωρ ὁ Κάμιλλος τὸ δεύτερον καὶ πορευθεὶς εἰς Οὐηΐους ἐνέτυχε τοῖς στρατιώταις καὶ συνῆγε πλείους ἀπὸ τῶν συμμάχων ὡς ἐπιθησόμενος τοῖς πολεμίοις. ἐν δὲ τῇ Ῥώμῃ τῶν βαρβάρων τινὲς ἐκείνῃ κατὰ τύχην παρεξιόντες, ᾗ διὰ νυκτὸς ὁ Πόντιος προσέβη τῷ Καπιτωλίῳ, καταμαθόντες πολλαχῇ μὲν ἴχνη ποδῶν καὶ χειρῶν, ὡς ἀντελαμβάνετο καὶ περιεδράττετο, πολλαχῇ δὲ τῶν ἐπιπεφυκότων τοῖς κρημνοῖς ἀποτριβὰς καὶ περιολισθήσεις τῶν γεωδῶν, φράζουσι τῷ βασιλεῖ.

26.2Kral gelip yeri inceledi, o an sesini çıkarmadı; ama akşam olunca Keltlerin en hafif bedenlilerini, dağa tırmanmaya en yatkın olanlarını topladı ve şöyle dedi: "Bizim bilmediğimiz yolu, onun insanların geçemeyeceği, ayak basamayacağı bir yer olmadığını düşmanlarımız kendi aleyhlerine gösteriyor. İşin başını başarmış olup sonunda gevşemek, buranın nereden alınabileceğini bizzat düşman öğretirken yeri zapt edilemez sayıp bırakmak büyük ayıptır. Bir kişinin kolayca çıkabildiği yere, birer birer olmak şartıyla çok kişinin çıkması da zor değildir; üstelik birlikte girişenler birbirine güç ve destek olur. Herkese yiğitliğine yakışır armağanlar ve şerefler verilecektir."

26.2

κἀκεῖνος ἐπελθὼν καὶ θεασάμενος τότε μὲν ἡσύχαζεν, ἑσπέρας δὲ τοὺς ἐλαφροτάτους τοῖς σώμασι καὶ πεφυκότας ὀρειβατεῖν μάλιστα τῶν Κελτῶν συναγαγών, Τὴν μὲν ὁδόν, εἶπεν, ἡμῖν ἐφʼ ἑαυτοὺς ἀγνοουμένην οἱ πολέμιοι δεικνύουσιν ὡς οὔτʼ ἀπόρευτος οὔτε ἄβατος ἀνθρώποις ἐστίν, αἰσχύνη δὲ πολλὴ τὴν ἀρχὴν ἔχοντας ἐλλείπειν πρὸς τὸ τέλος καὶ προέσθαι τὸν τόπον ὡς ἀνάλωτον, αὐτῶν τῶν πολεμίων ᾗ ληπτός ἐστι διδασκόντων, ᾗ γὰρ ἑνὶ προσβῆναι ῥᾴδιον, οὐδὲ πολλοῖς καθʼ ἕνα δύσκολον, ἀλλὰ καὶ ῥώμη καὶ βοήθεια πολλὴ μετʼ ἀλλήλων ἐπιχειροῦσι. δωρεαὶ δὲ καὶ τιμαὶ πρέπουσαι τῆς ἀνδραγαθίας ἑκάστῳ δοθήσονται.

27.127. Bölüm

Kral böyle konuşunca Galyalılar işi seve seve üstlendiler. Gece yarısı sularında birçoğu birden kayalığa tutundu ve sessizce yukarı çıkmaya başladı. Dik ve sarp yamaçlara yapışa yapışa tırmanıyorlardı; ama yer, denedikçe beklediklerinden daha çok geçit veriyor ve onlara imkân tanıyordu.

27.1

τοιαῦτα τοῦ βασιλέως διαλεχθέντος ὑπέστησαν οἱ Γαλάται προθύμως, καὶ περὶ μέσας νύκτας ἐπιβάντες ἅμα πολλοὶ τῆς πέτρας ἐχώρουν ἄνω μετὰ σιωπῆς, ἐμφυόμενοι τοῖς χωρίοις ἀποτόμοις οὖσι καὶ χαλεποῖς, οὐ μὴν ἀλλὰ μᾶλλον ἢ προσεδοκήθη πειρωμένων αὐτῶν προσιεμένοις καὶ παρείκουσιν,

27.2Öyle ki ilk çıkanlar tepeye ulaşıp hazırlanmış, artık siperi tutmak ve uyuyan nöbetçilerin üzerine atılmak üzereydiler; çünkü ne bir insan ne bir köpek onları fark etmişti. Ama Hera'nın tapınağının çevresinde beslenen kutsal kazlar vardı. Bunlara başka zaman bol bol yem verilirdi; fakat şimdi yiyecek insanlara bile güçlükle ve kıt kanaat yettiğinden ilgilenilmiyor, durumları kötüydü.

27.2

ὥστε τοὺς πρώτους ἁψαμένους τῶν ἄκρων καὶ διασκευασαμένους ὅσον οὐκ ἤδη τοῦ προτειχίσματος ἅπτεσθαι καὶ τοῖς φύλαξιν ἐπιχειρεῖν κοιμωμένοις· ᾔσθετο γὰρ οὔτʼ ἄνθρωπος οὔτε κύων. ἀλλὰ χῆνες ἦσαν ἱεροὶ περὶ τὸν νεὼν τῆς Ἥρας τρεφόμενοι τὸν ἄλλον χρόνον ἀφθόνως, τότε δὲ τῶν σιτίων ἤδη γλίσχρως καὶ μόλις αὐτοῖς διαρκούντων ἀμελούμενοι κακῶς ἔπραττον.

27.3Bu hayvan zaten tabiatça keskin duyuludur ve en ufak gürültüden ürker. Açlıktan uykusuz ve huzursuz düşmüş olan bu kazlar Galyalıların yaklaştığını hemen hissettiler, koşarak ve çığlık çığlığa üzerlerine gidip herkesi uyandırdılar. Barbarlar da artık gizlenemediklerini görünce gürültüden çekinmeyi bırakmış, daha şiddetle saldırıyordu.

27.3

ἔστι μὲν οὖν καὶ φύσει πρὸς αἴσθησιν ὀξὺ καὶ ψοφοδεὲς τὸ ζῷον ἐκεῖνοι δὲ καὶ διὰ λιμὸν ἀγρυπνητικοὶ καὶ θορυβώδεις γεγονότες ταχὺ τὴν ἔφοδον ᾔσθοντο τῶν Γαλατῶν, καὶ μετὰ δρόμου καὶ κλαγγῆς φερόμενοι πρὸς αὐτούς ἐπήγειραν ἅπαντας, ἤδη καὶ τῶν βαρβάρων διὰ τὸ μὴ λανθάνειν ἀφειδούντων θορύβου καὶ βιαιότερον ἐπιτιθεμένων.

27.4Romalılar telaşla kim hangi silahı bulduysa kaptı ve olduğu gibi yardıma koştu. Hepsinden önce, konsüllük yapmış, güçlü bedenli ve yüksek ruhuyla tanınmış bir adam olan Manlius yetişti. Karşısına iki düşman birden çıkmıştı. Birinin, baltasını kaldırmışken, kılıcıyla sağ elini kesiverdi; ötekinin yüzüne kalkanıyla vurup onu kayalıktan aşağı itti.

27.4

ἁρπάσαντες οὖν ὑπὸ σπουδῆς ᾧ τις ἕκαστος ὅπλῳ προσετύγχανεν, ἐκ τοῦ παρόντος ἐβοήθουν. πάντων δὲ πρῶτος Μάλλιος, ἀνὴρ ὑπατικὸς, τό τε σῶμα ῥωμαλέος καὶ φρονήματι ψυχῆς ἐπιφανής, ἀπαντήσας δυσὶν ὁμοῦ τῶν πολεμίων τοῦ μὲν ἔφθασε διῃρμένου κοπίδα τῷ ξίφει τὴν δεξιὰν ἀποκόψας, τὸν δὲ τῷ θυρεῷ πατάξας εἰς τὸ πρόσωπον ἔωσεν ὀπίσω κατὰ τῆς πέτρας.

27.5Yanına koşup çevresinde toplananlarla surun üzerinde durarak ötekileri de geri püskürttü; zaten yukarı çıkanlar çok değildi ve cüretlerine yaraşır bir şey de yapamadılar. Romalılar tehlikeyi böyle atlattıktan sonra gün ağarınca nöbetçilerin komutanını kayalıktan düşmanın üzerine attılar. Manlius için de zaferin ödülü olarak, faydasından çok şerefi büyük bir karar aldılar: herkes bir günlük erzakından, yani yarım litra yerli buğdaydan (ona böyle diyorlar) ve bir Yunan kotyle'sinin dörtte biri kadar şaraptan getirip ona verdi.

27.5

ἐπιστὰς δὲ τῷ τείχει μετὰ τῶν συνδραμόντων καὶ γενομένων περὶ αὐτὸν ἀπέστρεψε τοὺς ἄλλους, οὔτε πολλοὺς ἄνω γενομένους οὔτε πράξαντάς τι τῆς τόλμης ἄξιον, οὕτω δὲ τὸν κίνδυνον ἐκφυγόντες ἅμʼ ἡμέρᾳ τὸν μὲν ἄρχοντα τῶν φυλάκων ἔρριψαν εἰς τοὺς πολεμίους κατὰ τῆς πέτρας, τῷ δὲ Μαλλίῳ τῆς νίκης ἀριστεῖα πρὸς τιμὴν μεγάλην μᾶλλον ἢ χρείαν ψηφισάμενοι συνήνεγκαν ὅσον ἡμέρας ἕκαστος ἐλάμβανεν εἰς τροφήν, σίτου μὲν ἡμίλιτρον ἐπιχωρίου οὕτω γὰρ καλοῦσιν αὐτό, οἴνου δὲ κοτύλης Ἑλληνικῆς τέταρτον.

28.128. Bölüm

Bundan sonra Keltlerin morali iyice bozuldu. Camillus korkusuyla erzak toplamaya çıkamadıkları için yiyecek sıkıntısı çekiyorlardı. Yığın yığın serilmiş ölülerin arasında, yıkıntılarda konakladıkları için aralarına sinsi sinsi hastalık da yayıldı. Derin kül tabakası, rüzgârla ve sıcakla kuru ve keskin, kötü bir hava yayıyor, bu hava da solunum yoluyla bedenlerini bozuyordu.

28.1

ἐκ τούτου τὰ τῶν Κελτῶν ἦν ἀθυμότερα. καὶ γὰρ ἐπιτηδείων ἐσπάνιζον εἰργόμενοι προνομῆς φόβῳ τοῦ Καμίλλου, καὶ νόσος ὑποικούρησεν αὐτοὺς ἐν νεκρῶν πλήθει χύδην καταβεβλημένων σκηνοῦντας ἐν ἐρειπίοις, τό τε βάθος τῆς τέφρας ἀέρα ξηρότητι καὶ δριμύτητι φαῦλον ὑπὸ πνευμάτων καὶ καυμάτων ἀναθυμιώσης ἐλυμαίνετο τὰ σώματα διὰ τῆς ἀναπνοῆς.

28.2En çok da alıştıkları yaşayış tarzının değişmesi onları sarstı: gölgeli, yazın sıcağından sıkıntısız sığınacak yerleri bol bölgelerden sonbaharda sağlığa uygun olmayan alçak bir ülkeye inmişlerdi. Buna Capitolium önünde oturup uzun süre boş beklemek de eklendi; çünkü kuşatmada artık yedinci aylarını geçiriyorlardı. Bu yüzden ordugâhta kırım büyüktü, ölenler o kadar çoktu ki artık gömülmüyorlardı bile.

28.2

μάλιστα δʼ ἡ μεταβολὴ τῆς συντρόφου διαίτης ἐκ τόπων σκιερῶν καὶ θέρους καταφυγὰς ἀλύπους ἐχόντων ἐμβαλόντας εἰς χώραν ταπεινὴν καὶ κεκραμένην ἀφυῶς πρὸς τὸ μετόπωρον ἐκίνησεν αὐτούς, ἥ τε πρὸς τῷ Καπιτωλίῳ καθέδρα καὶ σχολὴ γενομένη χρόνιος, ἕβδομον γὰρ ἐκεῖνον οἱκούρουν μῆνα πολιορκοῦντες. ὥστε φθορὰν εἶναι πολλὴν ἐν τῷ στρατοπέδῳ καὶ μηδὲ θάπτεσθαι διὰ πλῆθος ἔτι τοὺς ἀποθνῄσκοντας.

28.3Ama bu, kuşatılanların durumunu düzeltmedi. Açlık artıyordu; Camillus ve yanındakilerden haber alamamak da umutlarını kırıyordu, çünkü barbarlar şehri sıkı sıkıya gözlediği için onlardan kimse gelemiyordu. Bu yüzden, iki taraf da böyle zor durumdayken uzlaşma konuşmaları başladı; önce ileri karakollar birbiriyle görüştü.

28.3

οὐ μὴν παρὰ τοῦτο τὰ πράγματα βελτίω τοῖς πολιορκουμένοις ἦν. ἐπέτεινε γὰρ ὁ λιμός, ἥ τε τῶν περὶ Κάμιλλον ἄγνοια παρεῖχε δυσθυμίαν οὐδεὶς γὰρ ἐφοίτα παρʼ αὐτῶν διὰ τὸ φρουρεῖσθαι τὴν πόλιν ἀκριβῶς ὑπὸ τῶν βαρβάρων, ὅθεν οὕτω πράττουσιν ἀμφοτέροις ἐγίνοντο συμβατικοὶ λόγοι διὰ τῶν προφυλάκων τὸ πρῶτον ἀλλήλοις ἐντυγχανόντων·

28.4Sonra önde gelenlerin kararıyla Romalıların askerî tribünü Sulpicius, Brennus ile görüşmeye gitti ve şu şekilde anlaşıldı: Romalılar bin litra altın ödeyecek, Keltler de bunu alır almaz şehirden ve ülkeden çekilecekti. Bu şartlarla yemin edildi, altın getirildi. Ama tartılırken Keltler önce gizlice, sonra açıkça hile yapıp terazinin dengesini bozmaya, kefeyi kendi yanlarına çekmeye başlayınca Romalılar öfkelendi.

28.4

εἶτα, ὡς ἔδοξε τοῖς κρατίστοις, συνελθόντος εἰς λόγους Βρέννῳ Σουλπικίου τοῦ χιλιάρχου τῶν Ῥωμαίων, ὡμολογήθη τοὺς μὲν χιλίας λίτρας χρυσίου καταβαλεῖν, τοὺς δὲ λαβόντας ἐκ τῆς πόλεως αὐτίκα καὶ τῆς χώρας ἀναχωρεῖν. ἐπὶ τούτοις γενομένων ὅρκων καὶ τοῦ χρυσίου κομισθέντος, τῶν δὲ Κελτῶν περὶ τὸν σταθμὸν ἀγνωμονούντων κρύφα τὸ πρῶτον, εἶτα καὶ φανερῶς ἀφελκόντων καὶ διαστρεφόντων τὴν ῥοπήν, ἠγανάκτουν οἱ Ῥωμαῖοι πρὸς αὐτούς.

28.5Brennus ise âdeta alay edip hakaret edercesine kılıcını kemeriyle birlikte çıkarıp ağırlıkların üzerine koydu. Sulpicius "Bu da ne?" diye sorunca, "Ne olacak," dedi, "yenilenlere yazık!" Bu söz artık atasözü olmuştur. Romalılardan bazıları öfkelendi, altını geri alıp dönmek ve kuşatmaya katlanmak gerektiğini düşündü; bazıları ise bu ölçülü haksızlığa boyun eğmelerini istiyor, ayıbın fazla vermekte olmadığını, zaten vermenin bile şerefli değil, şartların zoruyla katlanılmış bir şey olduğunu söylüyordu.

28.5

ὁ δὲ Βρέννος οἷον ἐφυβρίζων καὶ καταγελῶν ἀποδυσάμενος τὴν μάχαιραν ἅμα καὶ τὸν ζωστῆρα προσέθηκε τοῖς σταθμοῖς. πυνθανομένου δὲ τοῦ Σουλπικίου, τί τοῦτο ; τί γὰρ ἄλλο, εἶπεν, ἢ τοῖς νενικημένοις ὀδύνη ; τοῦτο μὲν οὖν ἤδη παροιμιώδης λόγος γέγονε. τῶν δὲ Ῥωμαίων οἱ μὲν ἠγανάκτουν καὶ τὸ χρυσίον ᾤοντο δεῖν λαβόντας αὖθις ἀπιέναι καὶ τὴν πολιορκίαν ὑπομένειν οἱ δὲ συγχωρεῖν ἐκέλευον ἀδικουμένους μέτρια, καὶ μὴ τῷ πλέον διδόναι προσλογίζεσθαι τὸ αἰσχρόν, αὐτό γε τὸ δοῦναι διὰ τὸν καιρὸν οὐ καλῶς ἀλλʼ ἀναγκαίως ὑπομένοντας.

29.129. Bölüm

Hem Keltlerle hem kendi aralarında bu tartışma sürerken Camillus ordusuyla kapılara varmıştı. Olup biteni öğrenince askerlerine düzenli ve ağır ağır arkadan gelmelerini emretti, kendisi de en seçkin adamlarıyla hızla doğruca Romalıların yanına gitti.

29.1

οὔσης δὲ περὶ τούτων πρός τε τοὺς Κελτοὺς καὶ πρὸς αὑτοὺς διαφορᾶς ἄγων τὸν στρατὸν ὁ Κάμιλλος ἐν ταῖς πύλαις ἦν· καὶ πυθόμενος τὰ γινόμενα τοὺς ἄλλους ἐκέλευσεν ἐν τάξει καὶ σχέδην ἐπακολουθεῖν, αὐτὸς δὲ μετὰ τῶν ἀρίστων ἐπειγόμενος εὐθὺς ἐπορεύετο πρὸς τοὺς Ῥωμαίους.

29.2Herkes yol açtı ve onu mutlak yetkili bir yönetici olarak düzen ve sessizlik içinde karşıladı. Camillus altını teraziden alıp yardımcılarına verdi, Keltlere de teraziyle ağırlıkları alıp gitmelerini emretti ve Romalıların vatanı altınla değil demirle kurtarmayı atalarından öğrendiğini söyledi. Brennus öfkelenip anlaşma bozulduğu için haksızlığa uğradığını öne sürünce Camillus, anlaşmanın kanuna uygun yapılmadığını ve geçerli olmadığını söyledi:

29.2

διαστάντων δὲ πάντων καὶ δεξαμένων αὐτόν ὡς αὐτοκράτορα κόσμῳ καὶ σιωπῇ, τὸ μὲν χρυσίον ἄρας ἀπὸ τοῦ ζυγοῦ τοῖς ὑπηρέταις ἔδωκε, τὸν δὲ ζυγὸν καὶ τὰ σταθμὰ τοὺς Κελτοὺς λαβόντας ἀποχωρεῖν ἐκέλευσεν εἰπὼν, ὡς σιδήρῳ πάτριόν ἐστι Ῥωμαίοις, οὐ χρυσῷ τὴν πατρίδα σῴζειν. ἀγανακτοῦντος δὲ τοῦ Βρέννου καὶ φάσκοντος ἀδικεῖσθαι λυομένης τῆς ὁμολογίας, ἀντεῖπε μὴ νομίμως γεγονέναι μηδὲ κυρίας εἶναι τὰς συνθήκας·

29.3Çünkü kendisi çoktan diktatör seçilmişti, kanunen ondan başka yönetici yoktu; dolayısıyla anlaşma yetkisi olmayanlarla yapılmıştı. Şimdi bir dilekleri varsa söylemeliydiler; kanunen bu yetkiyle gelmişti: yalvaranları bağışlayabilir, pişman olmayan suçluları cezalandırabilirdi.

29.3

ἤδη γὰρ αὐτοῦ δικτάτορος ᾑρημένου καὶ μηδενὸς ἄρχοντος ἑτέρου νόμῳ πρὸς οὐκ ἔχοντας ἐξουσίαν ὁμολογηθῆναι. νυνὶ δὲ χρῆναι λέγειν εἴ τι βούλονται· νόμῳ γὰρ ἥκειν κύριος γεγονὼς συγγνώμην τε δεομένοις δοῦναι καὶ δίκην, εἰ μὴ μετανοοῦσιν, ἐπιθεῖναι τοῖς αἰτίοις.

29.4Buna öfkelenen Brennus çatışmayı başlattı. İki taraf da kılıçlarını çekti, birbirine girip itişmeye başladı; evlerin, dar sokakların ve savaş düzenine imkân vermeyen yerlerin arasında bu kadarı doğaldı. Ama Brennus çabuk aklını başına topladı ve çok kayıp vermeden Keltleri ordugâha geri çekti. Gece hepsini kaldırıp şehri terk etti, altmış stadion ilerleyip Gabinia yolunun yanında ordugâh kurdu.

29.4

πρὸς ταῦτα θορυβηθεὶς ὁ Βρέννος ἥψατο μὲν ἁψιμαχίας, καὶ προῆλθον ἄχρι ξιφουλκίας ἑκάτεροι καὶ διωθισμῶν ἀναμεμιγμένοι πρὸς ἀλλήλους, ὥσπερ εἰκός, ἐν οἰκίαις καὶ στενωποῖς ἀναστρεφόμενοι καὶ χωρίοις δέξασθαι παράταξιν οὐ δυναμένοις. ταχὺ δὲ συμφρονήσας ὁ Βρέννος ἀπήγαγε τοὺς Κελτοὺς εἰς τὸ στρατόπεδον οὐ πολλῶν πεσόντων, καὶ νυκτὸς ἀναστήσας ἅπαντας ἐξέλιπε τὴν πόλιν, καὶ προελθὼν ἑξήκοντα σταδίους κατεστρατοπέδευσε παρὰ τὴν Γαβινίαν ὁδόν.

29.5Gün ağarırken Camillus parlak silahlar kuşanmış, artık yüreklenmiş Romalılarla üzerlerine geldi. Uzun süren çetin bir savaştan sonra onları büyük bir kırımla bozguna uğrattı ve ordugâhlarını aldı. Kaçanların bir kısmı hemen kovalanıp öldürüldü; dağılan büyük çoğunluğunu ise çevredeki köy ve şehirlerden üzerlerine koşanlar öldürdü.

29.5

ἅμα δʼ ἡμέρᾳ παρῆν ὁ Κάμιλλος ἐπʼ αὐτόν ὡπλισμένος λαμπρῶς καὶ τεθαρρηκότας ἔχων τότε τοὺς Ῥωμαίους· καὶ γενομένης ἰσχυρᾶς μάχης ἐπὶ πολὺν χρόνον αὐτούς τε τρέπεται πολλῷ φόνῳ καὶ λαμβάνει τὸ στρατόπεδον. τῶν δὲ φευγόντων οἱ μὲν εὐθὺς ἀνῃρέθησαν καταδιωχθέντες, τοὺς δὲ πλείστους διασπαρέντας ἐπεκθέοντες ἐκ τῶν πέριξ κωμῶν καὶ πόλεων ἔκτεινον.

30.130. Bölüm

Roma böyle beklenmedik biçimde alındı, daha da beklenmedik biçimde kurtuldu. Barbarların elinde toplam yedi ay kalmıştı: Quintilis ayının idus'undan birkaç gün sonra şehre girmişler, Februarius idus'u sularında çıkarılmışlardı. Camillus ise zafer alayı yaptı; yok olmuş vatanın kurtarıcısı olan ve şehri kendi kendine kavuşturan birine yakışan da buydu.

30.1

οὕτω μὲν ἡ Ῥώμη παραλόγως ἥλω καὶ παραλογώτερον ἐσώθη, μῆνας ἑπτὰ τοὺς πάντας ὑπὸ τοῖς βαρβάροις γενομένη, παρελθόντες γὰρ εἰς αὐτὴν ὀλίγαις ἡμέραις ὕστερον τῶν Κυϊντιλίων εἰδῶν περὶ τὰς Φεβρουαρίας εἰδοὺς ἐξέπεσον. ὁ δὲ Κάμιλλος ἐθριάμβευσε μέν, ὡς εἰκὸς ἦν, τὸν ἀπολωλυίας σωτῆρα πατρίδος γενόμενον καὶ κατάγοντα τὴν πόλιν αὐτὴν εἰς ἑαυτήν·

30.2Çünkü dışarıdakiler çocukları ve kadınlarıyla, şehre giren Camillus'un ardından dönüyordu; Capitolium'da kuşatılmış olup açlıktan ölmelerine ramak kalanlar onları karşılıyor, birbirine sarılıyor, o anın sevinciyle ağlıyordu. Rahipler ve tanrıların tapınak hizmetlileri, kaçarken oracıkta gömdükleri ya da yanlarında kaçırdıkları kutsal eşyaları sağ salim getirip gösteriyor; vatandaşlar da hasretle bekledikleri bu manzarayı sevinçle karşılıyordu. Sanki tanrıların kendisi de onlarla birlikte Roma'ya dönüyordu.

30.2

οἵ τε γὰρ ἔξωθεν ἅμα παισὶ καὶ γυναιξὶν εἰσελαύνοντος αὐτοῦ συγκατῄεσαν, οἵ τε πολιορκηθέντες ἐν τῷ Καπιτωλίῳ, μικροῦ δεήσαντες ἀπολέσθαι διὰ λιμόν, ἀπήντων περιβάλλοντες ἀλλήλους καὶ δακρύοντες ὑπὸ τῆς παρούσης ἡδονῆς, ἱερεῖς τε καὶ ζάκοροι θεῶν, ὅσα φεύγοντες αὐτόθι τῶν ἀβεβήλων ἔκρυψαν ἢ σὺν αὑτοῖς ἐξέκλεψαν, ἀνασωζόμενα κομίζοντες ἐπεδείκνυντο ποθουμένας ὄψεις τοῖς πολίταις δεχομένοις μετὰ χαρᾶς, ὥσπερ αὐτῶν τῶν θεῶν αὖθις εἰς τὴν Ῥώμην συγκατερχομένων·

30.3Camillus tanrılara kurban kesip bu işlerin bilirkişilerinin yol göstermesiyle şehri arındırdıktan sonra var olan tapınakları eski hâline getirdi. Kendisi de, barbar ordusunu haber veren tanrısal sesin geceleyin Marcus Caedicius'a ulaştığı yeri bulup orada Söylenti ve Uğurlu Söz için bir tapınak kurdu.

30.3

θύσας δὲ τοῖς θεοῖς καὶ καθάρας τὴν πόλιν ἐξηγουμένων τῶν περὶ ταῦτα δεινῶν, τὰ μὲν ὄντα τῶν ἱερῶν κατέστησεν, αὐτὸς δὲ ἱδρύσατο νεὼν Φήμης καὶ Κληδόνος, ἀνευρὼν ἐκεῖνον τὸν τόπον, ἐν ᾧ νύκτωρ ἡ καταγγέλλουσα τὴν τῶν βαρβάρων στρατιὰν ἐκ θεοῦ τῷ Καιδικίῳ Μάρκῳ φωνὴ προσέπεσε.

31.131. Bölüm

Camillus'un gayreti ve rahiplerin büyük emeğiyle tapınak yerleri güç bela açığa çıkarıldı. Ama tamamen yıkılmış şehrin de yeniden yapılması gerekince halkın çoğu bu işe gönülsüz kaldı ve ağırdan aldı. Her şeylerini kaybetmişlerdi, ne paraları ne bedenleri yerindeydi; kendilerini yorup tüketmektense kötü günlerden sonra biraz rahata ve dinlenmeye muhtaçtılar.

31.1

χαλεπῶς μὲν οὖν καί μόλις αἱ τῶν ἱερῶν ἀνεκαλύπτοντο χῶραι φιλοτιμίᾳ τοῦ Καμίλλου καὶ πόνῳ πολλῷ τῶν ἱεροφαντῶν ὡς δὲ καὶ τήν πόλιν ἀνοικοδομεῖν ἔδει παντάπασι διεφθαρμένην, ἀθυμία πρὸς τὸ ἔργον ἐνέπιπτε τοῖς πολλοῖς καί μέλλησις ἦν ἐστερημένοις ἁπάντων καί τινος ἐν τῷ παρόντι ῥᾳστώνης καί ἀναπαύσεως ἐκ κακῶν δεομένοις μᾶλλον ἢ κάμνειν καί ἀποτρύχειν ἑαυτούς οὔτε χρήμασιν οὔτε σώμασιν ἐρρωμένους.

31.2Böylece yavaş yavaş gözlerini yeniden Veii'ye, bütün imkânlarıyla hazır duran sağlam şehre çevirdiler. Halkın hoşuna gidecek şeyler söylemeye alışık olanlara demagojiye başlama fırsatı verdiler ve Camillus aleyhine kışkırtıcı sözlere kulak astılar. Deniliyordu ki Camillus kendi hırsı ve şöhreti için onları hazır bir şehirden mahrum ediyor, yıkıntılarda çadır kurmaya ve bu koca yangın yerini ayağa kaldırmaya zorluyor; öyle ki yalnız Roma'nın önderi ve komutanı değil, Romulus'u geride bırakarak onun kurucusu diye de anılsın.

31.2

οὕτω δὲ ἡσυχῇ πρὸς τοὺς Οὐηΐους αὖθις ἀποστρεφόμενοι, πόλιν ἅπασι κατεσκευασμένην καί διαμένουσαν, ἀρχὰς δημαγωγιῶν ἐνέδοσαν τοῖς πρὸς χάριν εἰθισμένοις ὁμιλεῖν, καί λόγων ἠκροῶντο στασιαστικῶν πρὸς τὸν Κάμιλλον, ὡς ἐκείνου φιλοτιμίας ἕνεκα καί δόξης ἰδίας ἀποστεροῦντος αὐτοὺς πόλεως ἑτοίμης καί βιαζομένου σκηνοῦν ἐρείπια καί πυρκαϊὰν τοσαύτην ἐγείρειν, ὅπως μὴ μόνον ἡγεμὼν Ῥώμης καί στρατηγός, ἀλλὰ καί κτίστης λέγηται παρώσας Ῥωμύλον.

31.3Bunun üzerine bu kargaşadan korkan senato, Camillus görevini bırakmak istediği hâlde bir yıl dolmadan bırakmasına izin vermedi; oysa hiçbir diktatör altı ayı aşmamıştı. Senato bizzat halkı teselli edip yumuşatmaya, ikna edip gönlünü almaya çalıştı: atalarının mezarlarını ve türbelerini gösteriyor, Romulus'un, Numa'nın ya da başka bir kralın kutsayıp onlara bıraktığı kutsal alanları, dinî mekânları hatırlatıyordu.

31.3

ἐκ τούτου φοβηθεῖσα τὸν θόρυβον ἡ βουλὴ τὸν μὲν Κάμιλλον οὐκ εἴασε βουλόμενον ἀποθέσθαι τὴν ἀρχὴν ἐντὸς ἐνιαυτοῦ καίπερ ἓξ μῆνας οὐδενὸς ὑπερβαλόντος ἑτέρου δικτάτορος, αὐτὴ δὲ παρεμυθεῖτο καί κατεπράυνε πείθουσα καί δεξιουμένη τὸν δῆμον, ἐπιδεικνυμένη μὲν ἠρία καί τάφους πατέρων, ὑπομιμνῄσκουσα δὲ χωρίων ἱερῶν καί τόπων ἁγίων, οὓς Ῥωμύλος ἢ Νομᾶς ἤ τις ἄλλος αὐτοῖς τῶν βασιλέων ἐπιθειάσας παρέδωκεν.

31.4Dinî işaretlerin başında Capitolium'un temeli atılırken ortaya çıkan, yeni kesilmiş baş vardı; bu baş, o yerin İtalya'nın başı olmasının kaderde yazılı olduğunu gösteriyordu. Bir de Vesta'nın, savaştan sonra bakirelerin yeniden yaktığı ateşini anıyorlardı: şehri bırakanlar onu yine söndürüp yok etmiş olacaktı. Şehri ister yabancı göçmenlerin yerleştiğini görsünler, ister ıssız bir koyun otlağına dönüştüğünü, bu onlar için bir utanç olacaktı.

31.4

ἐν πρώτοις δὲ τῶν θείων τήν τε νεοσφαγῆ κεφαλὴν προὔφερον ἐν τῇ θεμελιώσει τοῦ Καπιτωλίου φανεῖσαν, ὡς τῷ τόπῳ πεπρωμένον ἐκείνῳ τῆς Ἰταλίας κεφαλῇ γενέσθαι, καί τὸ τῆς Ἑστίας πῦρ, ὃ μετὰ τὸν πόλεμον ὑπὸ τῶν παρθένων ἀναπτόμενον αὖθις ἀφανίζειν καί σβεννύναι τοὺς προλιπόντας τήν πόλιν, ὄνειδος αὐτοῖς ἐσόμενον, ἄν τε ὑπʼ ἄλλων οἰκουμένην ὁρῶσιν ἐπηλύδων καί ξένων ἄν τʼ ἔρημον οὖσαν καί μηλόβοτον.

31.5Senatörler hem tek tek herkese özelde, hem halkın önünde sık sık böyle sitem ediyorlardı. Ama halkın içinde bulundukları çaresizlikten yakınmasıyla bu sefer kendileri yumuşuyordu. Halk, gemi kazasından kurtulmuşçasına çıplak ve yoksul kalmış olanları, başka bir şehir hazır dururken yıkılmış şehrin enkazını yeniden çatmaya zorlamamaları için yalvarıyordu.

31.5

τοιαῦτα καί πρὸς ἕκαστον ἰδίᾳ καί κοινῇ πολλάκις ἐν τῷ δήμῳ σχετλιάζοντες ἐπεκλῶντο πάλιν ὑπὸ τῶν πολλῶν τήν παροῦσαν ὀλοφυρομένων ἀμηχανίαν, καί δεομένων μὴ σφᾶς ὥσπερ ἐκ ναυαγίου γυμνοὺς καί ἀπόρους σωθέντας προσβιάζεσθαι τὰ λείψανα τῆς διεφθαρμένης συμπηγνύναι πόλεως, ἑτέρας ἑτοίμης παρούσης.

32.132. Bölüm

Bunun üzerine meselenin Camillus'un başkanlığında senatoda görüşülmesine karar verildi. Camillus vatan için uzun uzun yalvardı, söz almak isteyen başkaları da çok konuştu. Sonunda, ilk görüş bildirmesi âdet olan Lucius Lucretius'u ayağa kaldırıp önce onun, sonra sırayla diğerlerinin oyunu söylemesini istedi.

32.1

ἔδοξεν οὖν βουλὴν προθεῖναι τῷ Καμίλλῳ· καὶ πολλὰ μὲν αὐτὸς διεξῆλθε παρακαλῶν ὑπὲρ τῆς πατρίδος, πολλὰ δὲ καὶ τῶν ἄλλων ὁ βουλόμενος τέλος δὲ τὸν πρῶτον εἰωθότα λέγειν γνώμην Λεύκιον Λουκρήτιον ἀναστήσας ἐκέλευσεν ἀποφήνασθαι πρῶτον, εἶτα τοὺς ἄλλους ἐφεξῆς.

32.2Sessizlik oldu; Lucretius tam konuşmaya başlayacakken, tesadüfen dışarıdan gündüz nöbetçi birliğini getiren bir yüzbaşı geçiyordu. Yüzbaşı sancağı taşıyan adama yüksek sesle seslenip orada durmasını ve sancağı dikmesini emretti: "Yerleşip kalmak için en güzel yer burası!" Ses, tam o anda ve gelecek düşünülürken geldiği, kimden geldiği de belli olmadığı için, Lucretius tanrıya secde ederek bu görüşe katıldığını söyledi, diğerleri de birer birer ona uydu.

32.2

γενομένης δὲ σιωπῆς καὶ τοῦ Λουκρητίου μέλλοντος ἐνάρχεσθαι, κατὰ τύχην ἔξωθεν ἑκατοντάρχης ἄγων τάγμα φυλακῆς ἡμερινῆς παρεπορεύετο, καὶ τὸν φέροντα πρῶτον τὸ σημεῖον μεγάλῃ φωνῇ προσαγορεύσας ἐκέλευσεν αὐτοῦ μένειν καὶ τὸ σημεῖον τίθεσθαι· κάλλιστα γὰρ ἐνταῦθα καθεδεῖσθαι καὶ μενεῖν. ἅμα δὲ τῷ καιρῷ καὶ τῇ περὶ τοῦ μέλλοντος ἐννοίᾳ, καὶ ἀδηλότητι τῆς φωνῆς γενομένης, ὅ τε Λουκρήτιος ἔφη προσκυνήσας τῷ θεῷ προστίθεσθαι τὴν ἑαυτοῦ γνώμην καὶ τῶν ἄλλων ἕκαστος ἐπηκολούθησε.

32.3Halkın isteğinde de şaşılacak bir değişiklik oldu. Birbirlerini işe teşvik ediyor, cesaretlendiriyorlardı; arsalar da bir dağıtım ya da düzenle değil, herkesin hazırlığına ve keyfine göre tutuluyordu. Bu yüzden telaş ve aceleyle şehri karmakarışık sokaklar ve birbirine girmiş evlerle yeniden kaldırdılar. Çünkü bir yıl içinde surlarıyla da özel binalarıyla da yeni baştan ayağa kalktığı söylenir.

32.3

θαυμαστὴ δὲ καὶ τὸ πλῆθος ἔσχε μεταβολὴ τῆς ὁρμῆς, ἀλλήλους παρακαλούντων καὶ προτρεπομένων πρὸς τὸ ἔργον, οὐκ ἐκ διανομῆς τινος ἢ τάξεως, ἀλλʼ ὡς ἕκαστος ἑτοιμότητος ἢ βουλήσεως εἶχε τῶν χωρίων καταλαμβανομένων. διὸ καὶ τεταραγμένην τοῖς στενωποῖς καὶ συμπεφυρμένην ταῖς οἰκήσεσιν ἀνήγαγον τὴν πόλιν ὑπὸ σπουδῆς καὶ τάχους, ἐντὸς γὰρ ἐνιαυτοῦ λέγεται καὶ τοῖς τείχεσι καινὴ καὶ ταῖς ἰδιωτικαῖς οἰκοδομαῖς ἀναστῆναι πάλιν.

32.4Camillus'un kutsal yerleri bulup sınırlarını çizmekle görevlendirdiği kişiler, her şey birbirine karışmışken Palatium'u dolaşarak Mars'ın kulübesine vardılar. Kulübe, öteki her şey gibi barbarlarca yıkılıp yakılmıştı. Ama burayı ayıklayıp temizlerken, kalın bir kül tabakasının altına gömülmüş olan Romulus'un kehanet asasını buldular.

32.4

οἱ δὲ τοὺς ἱεροὺς τόπους ἀναλαβεῖν καὶ ὁρίσαι ταχθέντες ὑπὸ τοῦ Καμίλλου, συγκεχυμένων ἁπάντων, ὡς ἧκον ἐπὶ τὴν καλιάδα τοῦ Ἄρεως περιοδεύοντες τὸ Παλάτιον, αὐτὴν μὲν, ὡς τὰ ἄλλα, διεφθαρμένην καὶ κατακεκαυμένην εὗρον ὑπὸ τῶν βαρβάρων, σκευωρούμενοι δὲ καὶ καθαίροντες τὸ χωρίον ἐντυγχάνουσι τῷ μαντικῷ ξύλῳ τοῦ Ῥωμύλου κατὰ τέφρας πολλῆς καὶ βαθείας καταδεδυκότι.

32.5Bu asa bir ucundan kıvrıktır ve lituus diye adlandırılır. Kuşlardan kehanet çıkarmak için oturduklarında gök bölümlerini çizmekte kullanırlar; kehanette çok usta olan Romulus da böyle kullanırdı. O insanlar arasından kaybolunca rahipler asayı alıp başka kutsal eşyalar gibi el sürülmeden saklamışlardı. Şimdi, öteki her şey yok olmuşken bunun yıkımdan kurtulduğunu görünce Roma konusunda umutları tazelendi; bu işaret, şehrin kurtuluşunun sonsuz olacağını onaylıyordu sanki.

32.5

τοῦτο δʼ ἔστι μὲν ἐπικαμπὲς ἐκ θατέρου πέρατος, καλεῖται δὲ λίτυον χρῶνται δʼ αὐτῷ πρὸς τὰς τῶν πλινθίων ὑπογραφάς ὅταν ἐπʼ ὄρνισι διαμαντευόμενοι καθέζωνται, ὡς κἀκεῖνος ἐχρῆτο μαντικώτατος ὤν. ἐπειδὴ δʼ ἐξ ἀνθρώπων ἠφανίσθη, παραλαβόντες οἱ ἱερεῖς τὸ ξύλον ὥσπερ ἄλλο τι τῶν ἱερῶν ἄψαυστον ἐφύλαττον. τοῦτο δὴ τότε τῶν ἄλλων ἀπολωλότων ἀνευρόντες διαπεφευγὸς τὴν φθοράν ἡδίους ἐγένοντο ταῖς ἐλπίσιν ὑπὲρ τῆς Ῥώμης, ὡς ἀίδιον αὐτῇ τὴν σωτηρίαν τοῦ σημείου βεβαιοῦντος.

33.133. Bölüm

Bu işlerin telaşı henüz bitmeden üzerlerine savaş geldi: Aequi'ler, Volsci'ler ve Latinler birlikte ülkeye saldırıyor, Etrüskler de Romalıların müttefiki Sutrium şehrini kuşatıyordu. Başkomutanlığı elinde tutan askerî tribünler Mons Marcius yakınında ordugâh kurmuş, Latinlerin kuşatmasına uğramıştı. Ordugâhı kaybetme tehlikesine düşünce Roma'ya haber yolladılar ve Camillus üçüncü kez diktatör atandı.

33.1

οὔπω δὲ τῆς Περὶ ταῦτα πεπαυμένοις ἀσχολίας αὐτοῖς ἐπιπίπτει πόλεμος, Αἰκανῶν μὲν ἅμα καὶ Οὐολούσκων καὶ Λατίνων εἰς τὴν χώραν ἐμβαλλόντων, Τυρρηνῶν δὲ πολιορκούντων Σούτριν, συμμαχίδα Ῥωμαίων πόλιν. ἐπειδὴ δʼ οἱ τὴν ἡγεμονίαν ἔχοντες χιλίαρχοι στρατοπεδευσάμενοι Περὶ τὸ Μάρκιον ὄρος ὑπὸ τῶν Λατίνων ἐπολιορκοῦντο καὶ κινδυνεύοντες ἀποβαλεῖν τὸ στρατόπεδον εἰς Ῥώμην ἔπεμψαν ἀποδείκνυται τὸ τρίτον Κάμιλλος δικτάτωρ·

33.2Bu savaş hakkında iki rivayet vardır; önce efsanevi olanını anlatacağım. Latinler, ister bahane olsun, ister gerçekten iki soyu yeniden karıştırmak istediklerinden, Romalılara haber gönderip hür doğmuş bakire kızlar istemişler. Romalılar ne yapacaklarını bilemiyordu: henüz toparlanıp kendilerine gelememişlerdi, savaştan çekiniyorlardı; kadınların istenmesinin de, kibarca evlilik adı verilmiş bir rehin alma olduğundan kuşkulanıyorlardı.

33.2

περὶ τούτου τοῦ πολέμου διττοὶ λόγοι λέγονται· δίειμι δὲ τὸν μυθώδη πρότερον. φασὶ τοὺς Λατίνους, εἴτε προφάσει χρωμένους εἴτε βουλομένους ὡς ἀληθῶς ἀναμίξασθαι τὰ γένη πάλιν ἐξ ὑπαρχῆς, πέμψαντας αἰτεῖν παρὰ τῶν Ῥωμαίων παρθένους ἐλευθέρας γυναῖκας, ἀπορούντων δὲ τῶν Ῥωμαίων, τί χρὴ ποιεῖν καὶ γὰρ τὸν πόλεμον ὠρρώδουν οὔπω καθεστῶτες οὐδʼ ἀνειληφότες αὑτούς, καὶ τὴν αἴτησιν τῶν γυναικῶν ὑπώπτευον ἐξομήρευσιν εἶναι, τοῦ δʼ εὐπρεποῦς χάριν ἐπιγαμίαν καλεῖσθαι,

33.3İşte o zaman Tutula, bazılarına göre Philotis adlı bir hizmetçi kız yöneticilere şunu önermiş: kendisiyle birlikte hizmetçilerin en gençlerini ve görünüşü en soylu olanlarını soylu gelinler gibi süsleyip göndersinler, gerisini o halledecek. Yöneticiler ikna olmuş, onun iş için uygun gördüğü hizmetçileri seçip giysi ve altınlarla süsleyerek şehirden pek uzak olmayan yerde ordugâh kurmuş Latinlere teslim etmişler.

33.3

θεραπαινίδα τοὔνομα Τουτούλαν, ὡς δʼ ἔνιοι λέγουσι, Φιλωτίδα τοῖς ἄρχουσι παραινέσαι πέμπειν σὺν αὐτῇ τῶν δμωίδων τὰς ἐν ὥρᾳ μάλιστα καὶ ταῖς ὄψεσιν ἐλευθερίους, κοσμήσαντας ὡς νύμφας εὐγενεῖς, τὰ λοιπὰ δʼ αὐτῇ μελήσειν. πεισθέντας δὲ τοὺς ἄρχοντας ἐπιλέξασθαι τῶν θεραπαινίδων ὅσας ἐκείνη πρὸς τὴν χρείαν ἐδοκίμασε, καὶ κοσμήσαν· τὰς ἐσθῆτι καὶ χρυσῷ παραδοῦναι τοῖς Λατίνοις οὐ πάνυ πόρρω τῆς πόλεως στρατοπεδεύουσι.

33.4Geceleyin kızların çoğu düşmanların kılıçlarını çalmış; Tutula mı Philotis mi, o kız da büyük bir yabani incir ağacına çıkıp arkasına örtüsünü gerdikten sonra Roma'ya doğru bir meşale kaldırmış. Yöneticilerle böyle kararlaştırmıştı; onlardan başka hiçbir vatandaş bunu bilmiyordu. Bu yüzden askerler, yöneticilerin acele ettirmesiyle gürültülü bir şekilde çıkmış, birbirlerini çağırıp güçlükle sıraya girmişler. Düşmanın çitine vardıklarında onlar hiçbir şey beklemiyor, uyuyordu; böylece ordugâhı almışlar ve çoğunu öldürmüşler.

33.4

νύκτωρ δὲ τὰς μὲν ἄλλας ὑφελέσθαι τὰ ἐγχειρίδια τῶν πολεμίων, τὴν δʼ εἴτε Τουτούλαν εἴτε Φιλωτίδα προσβᾶσαν ἐρινεῷ μεγάλῳ καὶ παρατείνασαν ὀπίσω τὸ ἱμάτιον ἆραι πυρσὸν εἰς τὴν Ῥώμην, ὥσπερ ἦν συγκείμενον αὐτῇ πρὸς τοὺς ἄρχοντας, οὐδενὸς ἄλλου τῶν πολιτῶν εἰδότος. διʼ ὃ καὶ θορυβώδη γενέσθαι τὴν τῶν στρατιωτῶν ἔξοδον, ὡς κατήπειγον οἱ ἄρχοντες, ἀλλήλους ἀνακαλούντων καὶ μόλις εἰς τὴν τάξιν καθισταμένων, ἐπελθόντας δὲ τῷ χάρακι τῶν πολεμίων οὐ προσδεχομένων καὶ καθευδόντων ἑλεῖν τὸ στρατόπεδον καὶ διαφθεῖραι τοὺς πλείστους.

33.5Bu olay, şimdiki Iulius, o zamanki Quintilis ayının nonae gününde olmuş; o gün kutlanan bayram da bu işin hatırasıymış. Önce topluca kapıdan çıkıp Gaius, Marcus, Lucius ve benzeri yerli ve yaygın adları bağırarak söylerler; böylece o zaman telaşla birbirlerini çağırışlarını taklit ederler.

33.5

τοῦτο δὲ γενέσθαι ταῖς νῦν Ἰουλίαις, τότε δὲ Κυϊντιλίαις νώναις, καὶ τὴν ἀγομένην ἑορτὴν ὑπόμνημα τῆς πράξεως ἐκείνης εἶναι, πρῶτον μὲν γὰρ ἐξιόντες ἀθρόοι διὰ τῆς πύλης πολλὰ τῶν ἐπιχωρίων καὶ κοινῶν ὀνομάτων βοῇ φθέγγονται, Γάιον, Μᾶρκον, Λούκιον καὶ τὰ τούτοις ὅμοια, μιμούμενοι τὴν τότε γενομένην μετὰ σπουδῆς ἀλλήλων ἀνάκλησιν·

33.6Sonra parlak giysilerle süslenmiş hizmetçi kızlar karşılaştıkları kişilere takılarak dolaşır. Birbirleriyle de bir tür kavga ederler; çünkü o zaman Latinlere karşı mücadelede onlar da yardım etmişlerdi. Sonra incir dallarının gölgesinde oturup ziyafet çekerler. Bu güne "Capratina nonae'si" derler; inanışa göre bu ad, kızın meşaleyi üzerinden kaldırdığı yabani incir ağacından gelir, çünkü yabani incire caprificus derler.

33.6

ἔπειτα κεκοσμημέναι λαμπρῶς αἱ θεραπαινίδες περιίασι παίζουσαι διὰ σκωμμάτων εἰς τοὺς ἀπαντῶντας, γίνεται δὲ καὶ μάχη τις αὐταῖς πρὸς ἀλλήλας, ὡς καὶ τότε τοῦ πρὸς τοὺς Λατίνους ἀγῶνος συνεπιλαμβανομέναις. ἑστιώμεναι δὲ καθέζονται κλάδοις συκῆς σκιαζόμεναι· καὶ τὴν ἡμέραν νώνας Καπρατίνας καλοῦσιν, ὡς οἴονται διὰ τὸν ἐρινεόν, ἀφʼ οὗ τὴν παιδίσκην τὸν πυρσὸν ἆραι· τὸν γὰρ ἐρινεὸν καπρίφικον ὀνομάζουσιν.

33.7Başkaları ise bu törenlerin ve sözlerin çoğunun Romulus'un başına gelenler için yapıldığını söyler. Romulus bu gün, ansızın karanlık ve fırtına bastırdığında ya da bazılarının düşündüğü gibi bir güneş tutulması sırasında şehir kapısının dışında kaybolmuştu. Bu güne de bu yerden ötürü Capratina nonae'si denmiş: keçiye capra derler ve Romulus, onun hayatını anlatan bölümde yazıldığı gibi, Keçi Bataklığı denen yerde halka konuşurken kaybolmuştu.

33.7

ἕτεροι δὲ τούτων τὰ πλεῖστα δρᾶσθαι καὶ λέγεσθαί φασιν ἐπὶ τῷ τοῦ Ῥωμύλου πάθει· κατὰ ταύτην γὰρ ἀφανισθῆναι τὴν ἡμέραν αὐτὸν ἔξω πύλης, ζόφου καὶ θυέλλης ἄφνω περισχούσης, ὡς δʼ ἔνιοι νομίζουσιν, ἐκλείψεως ἡλίου γενομένης, καὶ τὴν ἡμέραν ἀπὸ τοῦ τόπου νώνας Καπρατίνας κληθῆναι, τὴν γὰρ αἶγα κάπραν ὀνομάζουσιν ὁ δὲ Ῥωμύλος ἠφανίσθη δημηγορῶν Περὶ τὸ τῆς αἰγὸς ἕλος προσαγορευόμενον, ὡς ἐν τοῖς Περὶ ἐκείνου γέγραπται.

34.134. Bölüm

Tarihçilerin çoğunun kabul ettiği öteki rivayet ise şöyledir. Üçüncü kez diktatör atanan Camillus, askerî tribünlerle birlikte bulunan ordunun Latinler ve Volsci'lerce kuşatıldığını öğrenince, vatandaşlardan askerlik çağında olmayanları, yaşını başını almış olanları bile silahlandırmak zorunda kaldı.

34.1

τὸν δʼ ἕτερον λόγον οἱ πλεῖστοι τῶν συγγραφέων δοκιμάζοντες οὕτω λέγουσιν. ἀποδειχθεὶς δικτάτωρ τὸ τρίτον ὁ Κάμιλλος καὶ πυθόμενος τὸ μετὰ τῶν χιλιάρχων στράτευμα πολιορκούμενον ὑπὸ τῶν Λατίνων καὶ τῶν Οὐολούσκων, ἠναγκάσθη καὶ τοὺς οὐκ ἐν ὥρᾳ τῶν πολιτῶν, ἀλλʼ ἤδη παρηβηκότας καθοπλίσαι.

34.2Mons Marcius'un çevresini uzun bir yolla dolaşıp düşman fark etmeden ordusunu onların arkasına yerleştirdi ve bir sürü ateş yakarak geldiğini duyurdu. Kuşatılanlar cesaretlenip saldırmayı ve savaşmayı düşündü.

34.2

περιελθὼν δὲ μακρὰν περίοδον περὶ τὸ Μάρκιον ὄρος καὶ λαθὼν τοὺς πολεμίους ἵδρυσε τὴν στρατιὰν κατόπιν αὐτῶν, καὶ πυρὰ πολλὰ καύσας διεσήμηνε τὴν ἑαυτοῦ παρουσίαν. οἱ μὲν οὖν πολιορκούμενοι θαρρήσαντες ἐπιέναι διενοοῦντο καὶ μάχην συνάπτειν·

34.3Latinler ve Volsci'ler ise çitlerinin içine çekilip kendilerini bir sürü kütükle kapattılar, ordugâhı her taraftan barikatla çevirdiler. İki taraftan düşman arasında kalmışlardı; memleketten başka bir kuvvetin gelmesini beklemeye karar vermişlerdi, ayrıca Etrüsklerden de yardım umuyorlardı. Bunu fark eden Camillus, düşmanı kuşattığı gibi kendisinin de kuşatılmasından korkarak fırsatı onlardan önce yakalamaya çalıştı.

34.3

οἱ δὲ Λατῖνοι καὶ Οὐολοῦσκοι συστείλαντες εἴσω τοῦ χάρακος ἑαυτούς ἀπεσταύρουν ξύλοις πολλοῖς καὶ διεφράγνυντο πανταχόθεν τὸ στρατόπεδον, ἀμφίβολοι γεγονότες ὑπὸ τῶν πολεμίων καὶ περιμένειν ἐγνωκότες ἑτέραν οἴκοθεν δύναμιν, ἅμα δὲ καὶ Τυρρηνῶν προσδεχόμενοι βοήθειαν. τοῦτο δʼ αἰσθόμενος ὁ Κάμιλλος καὶ δεδοικὼς παθεῖν ὅπερ ἐποίησεν αὐτὸς τοὺς πολεμίους κυκλωσάμενος ἔσπευδε προλαβεῖν τὸν καιρόν.

34.4Çitleri ahşaptı ve gün doğarken dağlardan güçlü bir rüzgâr iniyordu. Camillus ateş mermileri hazırladı, şafakta kuvvetlerini çıkardı. Diğerlerine bir taraftan ok atmalarını ve bağırmalarını emretti, kendisi de ateşi fırlatacak kişilerle rüzgârın düşman çitlerine en çok vurduğu yerde bekledi. Çatışma başlayıp güneş yükselince ve rüzgâr sertçe esmeye başlayınca hücum işareti verdi, çitlerin üzerine boca edercesine ateş mermileri yağdırdı.

34.4

ὄντος δὲ τοῦ περιφράγματος ξυλίνου καὶ πνεύματος μεγάλου κατιόντος ἀπὸ τῶν ὀρῶν ἅμα φάει, πυροβόλα παρασκευασάμενος καὶ περὶ τὸν ὄρθρον ἐξαγαγὼν τὴν δύναμιν τοὺς μὲν ἄλλους ἐκέλευσε χρῆσθαι βέλεσι καὶ κραυγῇ καθʼ ἕτερον μέρος, αὐτὸς δὲ τοὺς τὸ πῦρ ἀφήσειν μέλλοντας ἔχων ὅθεν εἰώθει μάλιστα προσπίπτειν ὁ ἄνεμος τῷ χάρακι τῶν πολεμίων ἀνέμενε τὴν ὥραν. ἐπεὶ δὲ συνεστώσης τῆς μάχης ὅ τε ἥλιος ἀνῄει καὶ τὸ πνεῦμα λαμπρὸν ἐξέπιπτε, σημήνας ἐπιδρομὴν κατέσπειρε τοῦ χάρακος ἄφθονα τῶν πυροβόλων.

34.5Alevler sık kerestede ve ahşap kazıklarda hızla büyüyüp her yana yayıldı. Latinlerin ne ilacı ne söndürecek bir hazırlığı vardı. Ordugâh ateşle dolunca küçük bir alana sıkıştılar ve mecburen dışarı fırlayarak çitin önünde silahlı ve savaş düzeninde bekleyen düşmanın üzerine düştüler. Bunlardan pek azı kurtuldu; ordugâhta kalanların hepsini de ateş yok etti. Sonunda Romalılar ateşi söndürüp malları yağmaladı.

34.5

ταχὺ δὲ τῆς φλογὸς ἐν ὕλῃ πυκνῇ καὶ σταυρώμασι ξυλίνοις ἀνατραφείσης καὶ κύκλῳ περινεμομένης, οὐδὲν ἄκος οὐδὲ σβεστήριον ἔχοντες οἱ Λατῖνοι παρεσκευασμένον, ὡς πλῆρες ἦν ἤδη τὸ στρατόπεδον πυρός, ἐπʼ ὀλίγον συστελλόμενοι τόπον ἐξέπιπτον ὑπʼ ἀνάγκης πρὸς ὡπλισμένους καὶ παρατεταγμένους πρὸ τοῦ χάρακος τοὺς πολεμίους, καὶ τούτων μὲν ὀλίγοι διέφυγον, τοὺς δὲ καταλειφθέντας ἐν τῷ στρατοπέδῳ πάντας διέφθειρε τὸ πῦρ, μέχρι οὗ κατασβέσαντες οἱ Ῥωμαῖοι τὰ χρήματα διήρπασαν.

35.135. Bölüm

Bunlar olduktan sonra Camillus, esirlerin ve malların başında oğlu Lucius'u ordugâhta muhafız bıraktı, kendisi düşman topraklarına girdi. Aequi'lerin şehrini ele geçirip Volsci'leri de boyun eğdirdikten sonra ordusunu hemen Sutrium'a götürdü. Sutrium halkının başına gelenleri henüz öğrenmemişti; onlar hâlâ tehlikede ve Etrüsk kuşatması altındaymış gibi yardıma koşuyordu.

35.1

γεγονότων δὲ τούτων ἀπολιπὼν ἐπὶ τὸν στρατοπέδου τὸν υἱὸν Λεύκιον φύλακα τῶν ἡλωκότων ἀνθρώπων καὶ χρημάτων αὐτός εἰς τὴν τῶν πολεμίων ἐνέβαλε. καὶ τὴν Αἰκανῶν πόλιν ἐξελὼν καὶ προσαγαγόμενος τοὺς Οὐολούσκους εὐθὺς ἦγε τὴν στρατιὰν πρὸς τὸ Σούτριον, οὔπω τὰ συμβεβηκότα τοῖς Σούτριον πεπυσμένος, ἀλλʼ ὡς ἔτι κινδυνεύουσι καὶ πολιορκουμένοις ὑπὸ τῶν Τυρρηνῶν βοηθῆσαι σπεύδων.

35.2Oysa onlar şehri çoktan düşmana teslim etmiş, hiçbir şeyleri kalmadan, yalnız üzerlerindeki giysilerle serbest bırakılmışlardı. Yolda çocukları ve kadınlarıyla Camillus'un karşısına çıkıp başlarına gelenlere ağıt yaktılar. Camillus bu manzara karşısında kendisi de yumuşadı; Sutriumluların sarıldığı Romalıların da olanlara ağlayıp isyan ettiğini görünce, intikamı ertelememeye karar verdi.

35.2

οἱ δʼ ἔτυχον ἤδη τὴν μὲν πόλιν τοῖς πολεμίοις παραδεδωκότες, αὐτοὶ δὲ πάντων ἐνδεεῖς ἐν ἱματίοις μόνον ἀφειμένοι· καὶ καθʼ ὁδὸν ὄντι τῷ Καμίλλῳ μετὰ παίδων καὶ γυναικῶν ἀπήντων ὀδυρόμενοι τὰς ἑαυτῶν τύχας. ὁ δὲ Κάμιλλος αὐτός τε πρὸς τὴν ὄψιν ἐπικλασθεὶς καὶ τοὺς Ῥωμαίους ὁρῶν ἐμφυομένων αὐτοῖς τῶν Σουτρίνων δακρύοντας καὶ δυσανασχετοῦντας ἐπὶ τοῖς γεγενημένοις, ἔγνω μὴ ποιεῖσθαι τῆς τιμωρίας ἀναβολήν,

35.3O gün hemen Sutrium'a yürüyecekti. Hesabına göre, zengin ve bolluk içinde bir şehri yeni ele geçirmiş, içinde düşman bırakmamış ve dışarıdan kimseyi beklemeyen insanları tamamen gevşemiş ve savunmasız bulacaktı. Hesabı da doğru çıktı: yalnız ülkeyi fark edilmeden geçmekle kalmadı, kapılara varıp surları da fark edilmeden ele geçirdi. Çünkü nöbet tutan yoktu; hepsi evlere dağılmış, içki ve eğlenceye dalmıştı.

35.3

ἀλλʼ εὐθὺς ἄγειν ἐπὶ τὸ Σούτριον ἐκείνης τῆς ἡμέρας, λογιζόμενος ἀνθρώπους εὐδαίμονα καὶ πλουσίαν πόλιν ἄρτι κατειληφότας καὶ μηδένα τῶν πολεμίων ὑπολελοιπότας ἐν αὐτῇ μηδὲ προσδεχομένους ἔξωθεν, ἐκλελυμένους παντάπασι καὶ ἀφυλάκτους εὑρήσειν ὀρθῶς λογισάμενος, οὐ γὰρ μόνον τὴν χώραν ἔλαθε διελθών, ἀλλὰ καὶ πρὸς ταῖς πύλαις γενόμενος καὶ τὰ τείχη καταλαβών· ἐφύλαττε γὰρ οὐδείς, ἀλλʼ ἐν οἴνῳ καὶ συνουσίαις ἦσαν ἐσκεδασμένοι κατὰ τὰς οἰκίας.

35.4Düşmanın artık şehre hâkim olduğunu anladıklarında, tıka basa yemek ve sarhoşluktan öyle kötü durumdaydılar ki çoğu kaçmaya bile kalkışmadı; evlerinde en utanç verici biçimde ölümü bekledi ya da düşmana teslim oldu. Böylece Sutrium şehri bir günde iki kez alındı: elinde tutanlar onu kaybetti, elinden alınanlar ise Camillus sayesinde geri aldı.

35.4

ἐπεὶ δὲ ᾔσθοντο τοὺς πολεμίους κρατοῦντας ἤδη, οὕτω διέκειντο μοχθηρῶς ὑπὸ πλησμονῆς καὶ μέθης, ὡς μηδὲ πρὸς φυγὴν ὁρμῆσαι πολλούς, ἀλλʼ ἐν ταῖς οἰκίαις αἴσχιστα πάντων ὑπομένοντας ἀποθνῄσκειν ἢ παραδιδόναι σφᾶς αὐτοὺς τοῖς πολεμίοις. τὴν μὲν οὖν Σουτρίνων πόλιν ἡμέρᾳ μιᾷ δὶς ἀλοῦσαν οὕτω συνέβη καὶ τοὺς ἔχοντας ἀποβαλεῖν, καὶ τοὺς ἀφῃρημένους ἀπολαβεῖν διὰ Κάμιλλον,

36.136. Bölüm

Bundan dolayı yaptığı zafer alayı ona ilk ikisinden az şöhret ve itibar getirmedi. Çünkü vatandaşlardan onu en çok kıskananlar, her başarının aretē'den çok bir tür iyi talihle sağlandığını söylemek isteyenler bile, şimdi yaptıkları karşısında şerefi adamın ustalığına ve eyleme kudretine vermek zorunda kaldılar.

36.1

ὁ δʼ ἀπὸ τούτων θρίαμβος αὐτῷ χάριν οὐκ ἐλάττονα καὶ κόσμον ἤνεγκε τῶν πρώτων δυεῖν. καὶ γὰρ τοὺς πάνυ βασκαίνοντας τῶν πολιτῶν καὶ πάντα βουλομένους εὐτυχίᾳ τινὶ μᾶλλον ἢ διʼ ἀρετὴν κατωρθῶσθαι, τότʼ ἠνάγκαζον αἱ πράξεις τῇ δεινότητι καὶ τῷ δραστηρίῳ τοῦ ἀνδρὸς ἀποδιδόναι τὴν δόξαν.

36.2Camillus'la mücadele edip onu kıskananların en ünlüsü, Keltler gece Capitolium'a saldırdığında onları tepeden ilk iten ve bu yüzden Capitolinus lakabını alan Marcus Manlius'tu. Vatandaşların birincisi olmak istiyor, ama Camillus'u şöhrette şerefli yoldan geçemiyordu.

36.2

ἦν δὲ τῶν διαμαχομένων αὐτῷ καὶ προσφθονούντων ἐπιφανέστατος Μᾶρκος Μάλλιος, ὁ πρῶτος ὠσάμενος τοὺς Κελτούς ἀπὸ τῆς ἄκρας ὅτε τῷ Καπιτωλίῳ νυκτὸς ἐπέθεντο καὶ διὰ τοῦτο Καπιτωλῖνος ἐπικληθείς. οὗτος γὰρ ἀξιῶν πρῶτος εἶναι τῶν πολιτῶν καὶ μὴ δυνάμενος τὸν Κάμιλλον ἀπὸ τοῦ βελτίστου τρόπου τῇ δόξῃ παρελθεῖν,

36.3Bu yüzden tiranlığın bilinen, sıradan yoluna saptı: halka, özellikle borçlulara yaltaklandı. Kimini alacaklılara karşı savunup davasını üstlendi, kimini de zorla kurtarıp kanun uyarınca götürülmesine engel oldu. Böylece çevresinde hızla bir sürü yoksul toplandı; bunlar küstahça davranıp forumda kargaşa çıkarıyor, en seçkin vatandaşlara büyük korku veriyordu.

36.3

ὑπόθεσιν τυραννίδος ἐποιήσατο κοινὴν καὶ συνήθη, δημαγωγῶν τοὺς πολλούς, μάλιστα δὲ τῶν ὀφειλόντων χρέα τοῖς μὲν ἀμύνων καὶ συνδικῶν ἐπὶ τοὺς δανειστάς, τοὺς δʼ ἀφαιρούμενος βίᾳ καὶ κωλύων ἄγεσθαι πρὸς τὸν νόμον, ὥστε πολλοὺς τῶν ἀπόρων ταχὺ περὶ αὐτὸν γενέσθαι καὶ πολὺν φόβον παρασχεῖν τοῖς βελτίστοις τῶν πολιτῶν θρασυνομένους καὶ ταράττοντας τὴν ἀγοράν.

36.4Bunun için atanan diktatör Quintus Capitolinus, Manlius'u hapse attı. Bunun üzerine halk, ancak büyük ve ortak felaketlerde yapıldığı gibi yas giysileri giyince, senato bu kargaşadan korkup Manlius'un serbest bırakılmasını emretti. Serbest kalınca hiç düzelmedi; daha da küstahça halkı kışkırtmaya ve şehri bölmeye devam etti. Bunun üzerine Camillus'u yeniden askerî tribün seçtiler.

36.4

ἐπεὶ δὲ κατασταθεὶς ἐπὶ ταῦτα δικτάτωρ Κούιντος Καπιτωλῖνος εἰς τὴν εἱρκτὴν ἐνέβαλε τὸν Μάλλιον, ὁ δὲ δῆμος γενομένου τούτου μετέβαλε τὴν ἐσθῆτα, πρᾶγμα γινόμενον ἐπὶ συμφοραῖς μεγάλαις καὶ δημοσίαις, δείσασα τὸν θόρυβον ἡ σύγκλητος ἐκέλευσεν ἀφεθῆναι τὸν Μάλλιον. ὁ δʼ οὐδὲν ἦν ἀφεθεὶς ἀμείνων, ἀλλὰ σοβαρώτερον ἐδημαγώγει καὶ διεστασίαζε τὴν πόλιν. αἱροῦνται δὴ πάλιν χιλίαρχον τὸν Κάμιλλον.

36.5Manlius aleyhine dava açıldığında, görüntü suçlayanlara büyük zarar veriyordu. Çünkü Manlius'un üzerinde durup Keltlerle gece savaştığı yer, Capitolium'dan foruma tepeden bakıyor ve görenlerde acıma uyandırıyordu. Kendisi de ellerini oraya uzatıp ağlayarak verdiği mücadeleleri hatırlatıyordu. Bu yüzden yargıçlar ne yapacağını bilemedi, davayı defalarca erteledi: suç, delilleri ortadayken beraat ettirmek istemiyor, ama yaptığı iş gözlerinin önünde durduğu için kanunu uygulayamıyorlardı.

36.5

εἰσαγομένων δὲ τῶν κατὰ τοῦ Μαλλίου δικῶν μεγάλα τοὺς κατηγόρους ἔβλαπτεν ἡ ὄψις. ὁ γὰρ τόπος, ἐφʼ οὗ βεβηκὼς ὁ Μάλλιος ἐνυκτομάχησε πρὸς τοὺς Κελτούς, ὑπερεφαίνετο τῆς ἀγορᾶς ἀπὸ τοῦ Καπιτωλίου καὶ παρεῖχεν οἶκτον τοῖς ὁρῶσιν· αὐτός τε τὰς χεῖρας ὀρέγων ἐκεῖσε καὶ δακρύων ὑπεμίμνῃσκε τῶν ἀγώνων, ὥστε τοὺς κρίνοντας ἀπορεῖν καὶ πολλάκις ἀναβάλλεσθαι τὴν δίκην, μήτʼ ἀφεῖναι βουλομένους ἐπὶ τεκμηρίοις φανεροῖς τὸ ἀδίκημα μήτε χρήσασθαι τῷ νόμῳ δυναμένους ἐν ὀφθαλμοῖς τῆς πράξεως οὔσης διὰ τὸν τόπον.

36.6Bunu anlayan Camillus mahkemeyi şehir kapısının dışına, Peteline Korusu'na taşıdı. Oradan Capitolium görünmüyordu. Böylece suçlayan kişi iddiasını rahatça ortaya koydu; yargıçlara da, olup bitenlerin hatırası, işlenmekte olan suçlara layık bir öfkeyi duyma imkânı verdi. Manlius suçlu bulunup Capitolium'a götürüldü, kayadan aşağı atıldı. Böylece aynı yer hem en mutlu işlerinin hem en büyük felaketinin anıtı oldu. Romalılar evini yıkıp yerine Moneta dedikleri tanrıçanın tapınağını kurdular ve bundan sonra hiçbir patricius'un tepede oturmamasına karar verdiler.

36.6

ὃ δὴ συμφρονήσας ὁ Κάμιλλος μετήγαγεν ἔξω πύλης τὸ δικαστήριον εἰς τὸ Πετηλῖνον ἄλσος· ὅθεν οὐκ ὄντος τοῦ Καπιτωλίου καταφανοῦς ὅ τε διώκων ἐχρήσατο τῇ κατηγορίᾳ καὶ τοῖς κρίνουσι παρεχώρησεν ἡ μνήμη τῶν γεγονότων ἀξίαν ἀναλαβεῖν

36.7

ὀργὴν ἐπὶ τοῖς παροῦσιν ἀδικήμασιν. ὁ μὲν οὖν Μάλλιος ἁλοὺς εἰς τὸ Καπιτώλιον ἀπήχθη, καὶ κατὰ τῆς πέτρας ὠσθεὶς τὸν αὐτὸν τόπον ἔσχε καὶ τῶν εὐτυχεστάτων ἔργων καὶ τῶν μεγίστων ἀτυχημάτων μνημεῖον. οἱ δὲ Ῥωμαῖοι τὴν οἰκίαν αὐτοῦ κατασκάψαντες ἱερὸν ἱδρύσαντο θεᾶς, ἣν Μονῆταν καλοῦσι, καὶ τὸ λοιπὸν ἐψηφίσαντο μηδένα τῶν πατρικίων ἐπὶ τῆς ἄκρας κατοικεῖν.

37.137. Bölüm

Camillus altıncı kez askerî tribünlüğe çağrılınca bunu geri çevirmek istedi. Artık yaşlanmıştı; böyle büyük bir şöhret ve başarının getirebileceği kıskançlıktan ve tanrıların gazabından da belki çekiniyordu. Ama en açık sebep bedeninin zayıflığıydı, çünkü o günlerde hastaydı.

37.1

ὁ δὲ Κάμιλλος ἐπὶ χιλιαρχίαν ἕκτην καλούμενος παρῃτεῖτο, γεγονὼς μὲν ἡλικίας ἤδη πρόσω καί πού τινα καί φθόνον δεδιὼς καί νέμεσιν ἐπὶ δόξῃ τοσαύτῃ καί κατορθώμασιν· ἡ δὲ φανερωτάτη τῶν αἰτιῶν ἦν ἀρρωστία σώματος· ἐτύγχανε γὰρ νοσῶν περὶ τὰς ἡμέρας ἐκείνας.

37.2Yine de halk onu görevden affetmedi. Savaşlarda atlı ya da piyade dövüşmesine gerek olmadığını, yalnız kararlar verip emirler vermesini istediklerini haykırarak onu komutanlığı üstlenmeye ve meslektaşlarından Lucius Furius ile birlikte orduyu derhal düşmana götürmeye zorladılar. Düşmanlar Praeneste'liler ve Volsci'lerdi; büyük bir kuvvetle Romalıların müttefik topraklarını yağmalıyorlardı.

37.2

οὐ μὴν π.,ρῆκεν αὐτῷ τὴν ἀρχὴν ὁ δῆμος, ἀλλὰ βοῶν μήτε ἱππεύοντος αὐτοῦ μήτε ὁπλομαχοῦντος ἐν τοῖς ἀγῶσι δεῖσθαι, βουλευομένου δὲ μόνον καί προστάττοντος, ἠνάγκασεν ὑποστῆναι τὴν στρατηγίαν καί μεθʼ ἑνὸς τῶν συναρχόντων Λευκίου Φουρίου τὸν στρατὸν ἄγειν εὐθὺς ἐπὶ τοὺς πολεμίους. οὗτοι δʼ ἦσαν Πραινεστῖνοι καί Οὐολοῦσκοι μετὰ πολλῆς δυνάμεως τὴν συμμαχίδα τῶν Ῥωμαίων πορθοῦντες.

37.3Camillus çıkıp düşmanın yanına ordugâh kurdu. Kendisi savaşı zamana yaymak, gerekirse bedeni güçlendikten sonra vuruşmak istiyordu. Ama meslektaşı Lucius şan arzusuyla durdurulamaz biçimde tehlikeye atılıyor, subayları da yüreklendiriyordu. Camillus, genç adamların başarısını ve hırsını kıskançlıktan engelliyor gibi görünmekten korkarak istemeye istemeye kuvvetleri savaş düzenine sokmasına izin verdi, kendisi de hastalığı yüzünden birkaç kişiyle ordugâhta kaldı.

37.3

ἐξελθὼν δὲ καί παραστρατοπεδεύσας τοῖς πολεμίοις αὐτὸς μὲν ἠξίου τρίβειν τὸν πόλεμον χρόνῳ, κἂν εἰ μάχης δεήσειε ῥώσας τὸ σῶμα διαγωνίσασθαι, Λευκίου δὲ τοῦ συνάρχοντος ἐπιθυμίᾳ δόξης φερομένου πρὸς τὸν κίνδυνον ἀκατασχέτως καί συνεξορμῶντος ἅμα ταξιάρχους καί λοχαγούς, φοβηθεὶς μὴ φθόνῳ δή τινι δοκῇ κατόρθωμα καί φιλοτιμίαν ἀφαιρεῖσθαι νέων ἀνδρῶν συνεχώρησεν ἄκων ἐκείνῳ παρατάξαι τὴν δύναμιν, αὐτὸς δὲ διὰ τὴν ἀσθένειαν ὑπελείφθη μετʼ ὀλίγων ἐν τῷ στρατοπέδῳ.

37.4Lucius savaşa düşüncesizce girişip başarısız olunca Camillus, Romalıların bozulduğunu fark etti ve kendini tutamadı. Yatağından fırlayıp maiyetiyle çitin kapılarına koştu, kaçanların arasından yol açarak kovalayanların üzerine yürüdü. Kaçanların bir kısmı hemen dönüp ardından gitmeye başladı; dışarıdan gelenler ise önünde durup kalkanlarını birleştirdi ve birbirlerine komutanı yalnız bırakmamalarını söyledi.

37.4

τοῦ δὲ Λευκίου προπετῶς χρησαμένου τῇ μάχῃ καί σφαλέντος, αἰσθόμενος τὴν τροπὴν τῶν Ῥωμαίων οὐ κατέσχεν αὑτόν, ἀλλʼ ἀναθορὼν ἐκ τῆς στιβάδος ἀπήντα μετὰ τῶν ὀπαδῶν ἐπὶ τὰς πύλας τοῦ χάρακος, διὰ τῶν φευγόντων ὠθούμενος εἰς τοὺς διώκοντας, ὥστε τοὺς μὲν εὐθὺς ἀναστρέφειν καί συνακολουθεῖν, τοὺς δὲ προσφερομένους ἔξωθεν ἵστασθαι πρὸ αὐτοῦ καὶ συνασπίζειν, παρεγγυῶντας ἀλλήλοις μὴ ἀπολείπεσθαι τοῦ στρατηγοῦ.

37.5Düşman o gün böylece kovalamaktan vazgeçti. Ertesi gün Camillus kuvvetlerini çıkarıp savaşa tutuştu, onları kesin biçimde yendi; kaçanlarla birlikte içeri dalarak çitlerini aldı ve çoğunu öldürdü. Bundan sonra Satricum şehrinin Etrüskler tarafından alındığını, hepsi Romalı olan sakinlerinin boğazlandığını öğrendi. Ordunun büyük ve ağır kısmını Roma'ya gönderdi, kendisi en dinç ve istekli askerleri alıp şehri tutan Etrüsklerin üzerine yürüdü; onları yendi, bir kısmını kovdu, bir kısmını öldürdü.

37.5

τότε μὲν οὖν οὕτως ἀπετράποντο τῆς διώξεως οἱ πολέμιοι· τῇ δʼ ὑστεραίᾳ προαγαγὼν τὴν δύναμιν ὁ Κάμιλλος καί συνάψας μάχην αὐτούς τε νικᾷ κατὰ κράτος καὶ τὸν χάρακα λαμβάνει συνεισπεσὼν τοῖς φεύγουσι καί διαφθείρας τοὺς πλείστους, ἐκ δὲ τούτου πυθόμενος πόλιν Σατρίαν ὑπὸ Τυρρηνῶν ἑαλωκέναι καί τοὺς οἰκήτορας ἀπεσφάχθαι Ῥωμαίους ἅπαντας ὄντας, τὴν μὲν πολλὴν καί βαρεῖαν τῆς δυνάμεως εἰς Ῥώμην ἀπέστειλεν, αὐτὸς δὲ τοὺς ἀκμάζοντας μάλιστα καί προθυμοτάτους ἀναλαβών ἐπέβαλε τοῖς τὴν πόλιν ἔχουσι Τυρρηνοῖς καί κρατήσας τοὺς μὲν ἐξήλασεν αὐτῶν, τοὺς δὲ ἀπέκτεινεν.

38.138. Bölüm

Bol ganimetle Roma'ya dönünce, yaşlılık ve hastalığı umursamayıp tecrübeli ve cesur bir komutanı seçenlerin, onu istememesine ve hasta olmasına rağmen, makam peşinde koşan genç adayların önüne geçirenlerin en akıllı insanlar olduğunu gösterdi. Bu yüzden Tusculum halkının isyan ettiği söylentisi çıkınca Camillus'tan, beş meslektaşından birini seçip onların üzerine gitmesini istediler.

38.1

ἐπανελθὼν δὲ μετὰ πολλῶν λαφύρων εἰς Ῥώμην ἐπέδειξε φρονιμωτάτους ἁπάντων τοὺς μὴ φοβηθέντας ἀσθένειαν καὶ γῆρας ἡγεμόνος ἐμπειρίαν καὶ τόλμαν ἔχοντος, ἀλλʼ ἑλομένους ἐκεῖνον ἄκοντα καὶ νοσοῦντα μᾶλλον ἢ τῶν ἐν ἡλικίᾳ τοὺς δεομένους καὶ σπουδάζοντας ἄρχειν. διὸ καὶ Τουσκλανῶν ἀφεστάναι λεγομένων ἐκέλευον ἐξιέναι τὸν Κάμιλλον ἐπʼ αὐτούς ἕνα τῶν πέντε συστρατήγων προσελόμενον.

38.2Herkes kendisini seçmesini isteyip yalvardığı hâlde Camillus diğerlerini bıraktı ve kimsenin beklemediği Lucius Furius'u seçti. Oysa bu adam, kısa süre önce Camillus'un görüşüne rağmen savaşmaya hevesli olup yenilmişti. Ama anlaşılan, onun felaketini örtmek ve adamı utancından kurtarmak istediği için herkese tercih etti.

38.2

ὁ δέ, καίπερ ἁπάντων βουλομένων καὶ δεομένων, ἐάσας τοὺς ἄλλους, προσείλετο Λεύκιον Φούριον οὐδενὸς ἂν προσδοκήσαντος, · ἐκεῖνος γὰρ ἦν ὁ παρὰ γνώμην τοῦ Καμίλλου διαγωνίσασθαι προθυμηθεὶς ἔναγχος καὶ δυστυχήσας περὶ τὴν μάχην ἀλλὰ βουλόμενος, ὡς ἔοικεν, ἀποκρύψαι τὴν συμφορὰν καὶ τὴν αἰσχύνην ἀπαλλάξαι τοῦ ἀνδρός ἀντὶ πάντων τοῦτον προῆγεν.

38.3Tusculum halkı ise hatalarını kurnazca düzeltmeye girişti. Camillus üzerlerine yürürken ovayı barış zamanındaymış gibi çiftçilik ve çobanlık yapan insanlarla doldurdular, kapılarını açık bıraktılar, çocuklar okullarda ders görüyordu. Halkın zanaatkârları atölyelerinde işlerinin başında, kentliler forumda sade giysileriyle görünüyordu. Yöneticiler de hiçbir kötülük beklemiyor ve hiçbir suç bilmiyormuş gibi telaşla dolaşıp Romalılar için konak hazırlatıyordu. Bütün bunlar karşısında Camillus ihanetten şüphe etmeye kalkmadı, ama pişmanlıklarına acıdı. Senatoya gidip öfkesinin dinmesini dilemelerini söyledi, dilediklerinde de şehrin bütün suçlamalardan aklanması ve vatandaşlık haklarına kavuşması için onlara kendisi yardım etti. Altıncı askerî tribünlüğünün en parlak icraatı bunlardı.

38.3

οἱ δὲ Τουσκλανοὶ τὴν ἁμαρτίαν ἐπανορθούμενοι πανούργως, ἤδη βαδίζοντος ἐπʼ αὐτούς τοῦ Καμίλλου τὸ μὲν πεδίον ἀνθρώπων ὡς ἐν εἰρήνῃ γεωργούντων καὶ νεμόντων ἐνέπλησαν, τὰς δὲ πύλας εἶχον ἀνεῳγμένας καὶ τοὺς παῖδας ἐν τοῖς διδασκαλείοις μανθάνοντας, τοῦ δὲ δήμου τὸ μὲν βάναυσον ἐπὶ τῶν ἐργαστηρίων ἑωρᾶτο περὶ τάς τέχνας, τὸ δʼ ἀστεῖον ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς ἐν ἱματίοις οἱ δʼ ἄρχοντες περιῄεσαν σπουδῇ καταλύσεις τοῖς Ῥωμαίοις ἐπαγγέλλοντες, ὡς οὐδὲν κακὸν προσδοκῶντες οὐδὲ συνειδότες. τούτων δὲ πραττομένων ἀπιστεῖν μὲν οὐκ ἐπῄει τῷ Καμίλλῳ τὴν προδοσίαν, οἰκτείρας δὲ τὴν ἐπὶ τῇ προδοσίᾳ μετάνοιαν αὐτῶν ἐκέλευσε πρὸς τὴν σύγκλητον ἐλθόντας παραιτεῖσθαι τὴν ὀργήν καὶ παραιτουμένοις συνέπραξεν αὐτὸς ἀφεθῆναί τε τὴν πόλιν αἰτίας ἁπάσης καὶ μεταλαβεῖν ἰσοπολιτείας, αὗται μὲν οὖν ἐγένοντο τῆς ἕκτης χιλιαρχίας ἐπιφανέσταται πράξεις.

39.139. Bölüm

Bundan sonra Licinius Stolo şehirde büyük kargaşayı başlattı. Halk, iki konsül atanacağında birinin mutlaka halktan olmasını, ikisinin birden patricius olmamasını zorla kabul ettirmek için senatoya karşı ayaklanmıştı. Halk tribünleri seçildi, ama halk konsül seçimlerinin yapılmasına engel oldu.

39.1

μετὰ δὲ ταῦτα Λικιννίου Στόλωνος ἐν τῇ πόλει τὴν μεγάλην στάσιν ἐγείροντος, ἣν ὁ δῆμος ἐστασίαζε πρὸς τὴν σύγκλητον βιαζόμενος δυεῖν ὑπάτων καθισταμένων τὸν ἕτερον πάντως ἐκ δημοτῶν εἶναι καὶ μὴ συναμφοτέρους πατρικίους, δήμαρχοι μὲν ᾑρέθησαν, τὰς δʼ ὑπατικὰς ἀρχαιρεσίας ἐπιτελεσθῆναι διεκώλυσαν οἱ πολλοί.

39.2Yönetimsizlik yüzünden işler daha büyük bir kargaşaya sürüklenince senato, halkın isteğine rağmen Camillus'u dördüncü kez diktatör atadı. Kendisi de hevesli değildi, uzun ve büyük mücadeleler boyunca kendisiyle cesurca konuşabilecek hâle gelmiş insanlarla çatışmak istemiyordu. Onlarla seferlerde, patricius'larla siyasette yaptığından daha çok iş yapmıştı. Şimdi de patricius'lar kıskançlıkla onu seçmişti: ya güçlenip halkı ezsin ya da başaramayıp kendisi ezilsin diye.

39.2

καὶ τῶν πραγμάτων διʼ ἀναρχίας φερομένων ἐς μείζονας ταραχάς ἀποδείκνυται δικτάτωρ ὁ Κάμιλλος ὑπὸ τῆς βουλῆς ἄκοντι τῷ δήμῳ τὸ τέταρτον, οὐδʼ αὐτὸς ὢν πρόθυμος οὐδὲ βουλόμενος ἐναντιοῦσθαι πρὸς ἀνθρώπους παρρησίαν ἔχοντας ἀπὸ πολλῶν καὶ μεγάλων ἀγώνων πρὸς αὐτόν, ὡς πλείονα μετʼ αὐτῶν διαπεπραγμένος ἐν στρατηγίαις ἢ μετὰ τῶν πατρικίων ἐν πολιτείαις, καὶ νῦν διὰ φθόνον ἐκείνων ᾑρημένος ὑπʼ αὐτῶν, ὅπως ἢ καταλύσειε τὸν δῆμον ἰσχύσας ἢ καταλυθείη μὴ κρατήσας.

39.3Yine de duruma karşı koymaya çalıştı. Halk tribünlerinin kanun çıkarmayı düşündükleri günü öğrenince asker yazımı için ilan çıkardı ve itaat etmeyenlere ağır cezalar vereceğini bildirerek halkı forumdan Campus'a çağırdı.

39.3

οὐ μὴν ἀλλὰ πειρώμενος ἀμύνειν τοῖς παροῦσι, τὴν ἡμέραν γνοὺς, ἐν ᾗ νομοθετεῖν οἱ δήμαρχοι διενοοῦντο, προέγραψε στρατιᾶς κατάλογον καὶ μετεκάλει τὸν δῆμον ἐκ τῆς ἀγορᾶς εἰς τὸ πεδίον μεγάλας ζημίας ἀπειλῶν κατὰ τοῦ μὴ ὑπακούσαντος.

39.4Tribünler de karşılık olarak tehditlerle direndi ve halkın kanun yapma ve oy kullanma yetkisini almaktan vazgeçmezse ona elli bin gümüş para ceza vereceklerine yemin etti. Bunun üzerine, ister yaşlı ve büyük işler başarmış bir adama yakışmayan ikinci bir sürgünden ve mahkûmiyetten korktuğundan, ister halkın karşı konulmaz ve zor yenilir gücünü alt edemeyeceğini ya da etmek istemediğini düşündüğünden, o gün evine çekildi. Sonraki günlerde hasta olduğunu öne sürerek yeminle görevinden ayrıldı.

39.4

τῶν δὲ δημάρχων ἐκεῖθεν αὖ πάλιν ἀντανισταμένων ταῖς ἀπειλαῖς καὶ διομνυμένων πέντε μυριάσιν ἀργυρίου ζημιώσειν, εἰ μὴ παύσαιτο τοῦ δήμου τὸν νόμον ἀφαιρούμενοις καὶ τὴν ψῆφον, εἴτε δείσας φυγὴν ἑτέραν καὶ καταδίκην, ὡς ἀνδρὶ πρεσβύτῃ καὶ κατειργασμένῳ μεγάλα μὴ πρέπουσαν, εἴτε τοῦ δήμου τὴν βίαν ἄμαχον οὖσαν καὶ δυσνίκητον ὑπερβαλέσθαι μὴ δυνάμενος μηδὲ βουλόμενος, τότε μὲν ὑπεχώρησεν οἴκαδε· ταῖς δʼ ἑξῆς ἡμέραις σκηψάμενος ἀρρωστεῖν ἐξωμόσατο τὴν ἀρχήν.

39.5Senato başka bir diktatör atadı. O da kargaşanın önderi Stolo'yu süvari komutanı yaptı ve patricius'ları en çok üzen kanunun onaylanmasına izin verdi. Bu kanun kimsenin beş yüz plethron'dan fazla toprağa sahip olmasını yasaklıyordu. Stolo o zaman oylamayı kazanarak parladı. Ama kısa süre sonra kendisi, başkalarının sahip olmasını yasakladığı kadar toprağa sahip olduğu için suçlu bulundu ve kendi kanunuyla cezalandırıldı.

39.5

ἡ δὲ σύγκλητος ἕτερον δικτάτορα κατέστησε· κἀκεῖνος ἀποδείξας ἵππαρχον αὐτὸν τὸν ἡγεμόνα τῆς στάσεως Στόλωνα παρῆκεν ἐπικυρῶσαι τὸν νόμον τὸν μάλιστα λυποῦντα τοὺς πατρικίους, ἐκέλευσε δʼ οὗτος μηδένα πλέθρων πεντακοσίων πλείονα χώραν κεκτῆσθαι. τότε μὲν οὖν λαμπρὸς ὁ Στόλων ἐγεγόνει τῇ ψήφῳ κρατήσας· ὀλίγῳ δʼ ὕστερον αὐτὸς ἑάλω κεκτημένος ὅσην ἔχειν ἐκώλυεν ἑτέρους, καὶ κατὰ τὸν αὑτοῦ νόμον δίκην ἔδωκεν.

40.140. Bölüm

Geriye konsül seçimleri kavgası kalmıştı; bu, kargaşanın en çetin, ilk başlayan ve halkla çekişen senatoya en çok sorun çıkaran kısmıydı. Tam o sırada Keltlerin yeniden Adriyatik kıyısından yola çıkıp on binlerce kişiyle Roma üzerine yürüdüğüne dair kesin haberler geldi.

40.1

ὑπολειπομένης δὲ τῆς περὶ τῶν ὑπατικῶν ἀρχαιρεσιῶν φιλονεικίας, ὃ δὴ χαλεπώτατον τῆς στάσεως ἦν καὶ πρῶτον ἦρξε καὶ πλεῖστα πράγματα τῇ βουλῇ παρέσχε διαφερομένῃ πρὸς τὸν δῆμον, ἀγγελίαι προσέπεσον σαφεῖς, Κελτοὺς αὖθις ἀπὸ τῆς Ἀδριατικῆς ἄραντας θαλάσσης μυριάσι πολλαῖς ἐπὶ τὴν Ῥώμην ἐλαύνειν.

40.2Haberle birlikte savaşın kendisi de geldi: ülke yağmalanıyor, Roma'ya sığınması kolay olmayanlar dağlara dağılıyordu. Bu korku kargaşayı sona erdirdi. Soylular halkla, senato avamla bir araya geldi ve hepsi tek görüşle Camillus'u beşinci kez diktatör seçti.

40.2

ἅμα δὲ τῷ λόγῳ καὶ τὰ ἔργα τοῦ πολέμου παρῆν πορθουμένης τῆς χώρας καὶ τῶν ἀνθρώπων, ὅσοις μὴ ῥᾴδιον ἦν εἰς τὴν Ῥώμην καταφυγεῖν, ἀνὰ τὰ ὄρη σκεδαννυμένων. οὗτος ὁ φόβος κατέπαυσε τὴν στάσιν, καὶ συνελθόντες εἰς ταὐτὸ τοῖς πολλοῖς οἱ κράτιστοι καὶ τῇ βουλῇ τὸ δημοτικὸν εἵλοντο πάντες ἐκ μιᾶς γνώμης δικτάτορα τὸ πέμπτον Κάμιλλον.

40.3Camillus çok yaşlıydı, seksenine merdiven dayamıştı. Ama zorunluluğu ve tehlikeyi görünce, önceki gibi özür dilemedi, bahane de üretmedi; komutanlığı hemen üstlenip savaşacakları askere yazdı. Barbarların gücünün en şiddetli olduğu yerin, hiçbir ustalık gözetmeden kaba kuvvetle indirip özellikle omuz ve başları yardıkları kılıçlar olduğunu biliyordu.

40.3

ὁ δʼ ἦν μὲν σφόδρα γέρων καὶ μικρὸν ἀπέλειπεν ὀγδοήκοντα ἔτη γεγονέναι συνορῶν δὲ τὴν ἀνάγκην καὶ τὸν κίνδυνον, οὔτε ὑποτίμησιν εἰπών, ὡς πρότερον, οὔτε προφάσει χρησάμενος, ἀλλʼ αὐτόθεν ὑποστὰς τὴν στρατηγίαν κατέλεγε τοὺς μαχησομένους. εἰδὼς δὲ τῆς τῶν βαρβάρων ἀλκῆς τὴν βιαιοτάτην ἐν ταῖς μαχαίραις οὖσαν, ἃς βαρβαρικῶς καὶ σὺν οὐδεμιᾷ τέχνῃ καταφέροντες ὤμους μάλιστα καὶ κεφαλὰς διέκοπτον,

40.4Bu yüzden askerlerin çoğu için tamamen demirden, yüzeyi düz miğferler döktürdü ki kılıçlar kayıp gitsin ya da kırılsın; kalkanların çevresine de bronz bir şerit geçirdi, çünkü ahşap tek başına darbeleri durduramıyordu. Askerlere de uzun mızrakları elde kullanmayı ve düşmanın kılıçlarının altına sokup darbeleri karşılamayı öğretti.

40.4

ἐχαλκεύσατο μὲν κράνη τοῖς πλείστοις ὁλοσίδηρα καὶ λεῖα ταῖς περιφερείαις, ὡς ἀπολισθαίνειν ἢ κατάγνυσθαι τὰς μαχαίρας, τοῖς δὲ θυρεοῖς κύκλῳ περιήρμοσε λεπίδα χαλκῆν, τοῦ ξύλου καθʼ αὑτὸ τὰς πληγὰς μὴ στέγοντος· αὐτοὺς δὲ τοὺς στρατιώτας ἐδίδαξε τοῖς ὑσσοῖς μακροῖς διὰ χειρὸς χρῆσθαι καὶ τοῖς ξίφεσι τῶν πολεμίων ὑποβάλλοντας ἐκδέχεσθαι τὰς καταφοράς.

41.141. Bölüm

Keltler yaklaşıp Anio ırmağı yakınında ganimetle dolu, ağır bir ordugâh kurdular. Camillus kuvvetlerini çıkarıp yamaçları yumuşak, birçok kıvrımı olan bir vadiye yerleştirdi. Böylece ordunun çoğu gizleniyor, görünen kısım ise korkudan yüksek yerlere çekilmiş izlenimi veriyordu.

41.1

ἐπεὶ δὲ πλησίον ἦσαν οἱ Κελτοί, περὶ τὸν Ἀνίωνα ποταμὸν στρατόπεδον βαρὺ καὶ μεστὸν ἀφθόνου λείας ἔχοντες, ἐξαγαγὼν τὴν δύναμιν ἵδρυσε κατὰ νάπης μαλακῆς καὶ συγκλίσεις πολλὰς ἐχούσης, ὥστε τὸ μὲν πλεῖστον ἀποκρύπτεσθαι, τὸ δʼ ὁρώμενον δοκεῖν ὑπὸ δέους εἰς χωρία προσάντη κατειλεῖσθαι.

41.2Bu izlenimi güçlendirmek isteyen Camillus, ayaklarının dibinde yağmalanan yerleri savunmadı. Çitlerini kapatıp sakin bekledi. Sonunda düşmanın bir kısmının erzak toplamaya dağıldığını, ordugâhtakilerin de hiç durmadan yiyip içtiğini ve sarhoş olduğunu gördü.

41.2

ταύτην δὲ τὴν δόξαν αὐτῶν ὁ Κάμιλλος αὔξειν βουλόμενος οὐ προσήμυνε τῶν ὑπὸ πόδας πορθουμένων, ἀλλὰ τὸν χάρακα φραξάμενος ἠρέμει, μέχρι οὗ τοὺς μὲν ἐν προνομαῖς ἐσκεδασμένους κατεῖδε, τοὺς δʼ ἐν τῷ στρατοπέδῳ πᾶσαν ὥραν ἐμπιπλαμένους ἀφειδῶς καὶ μεθύοντας.

41.3Bunun üzerine gece bitmeden hafif piyadeyi öne gönderdi; bunlar barbarların savaş düzenine girmesine engel olacak, çıkar çıkmaz onları karıştıracaktı. Şafakta ağır piyadeyi aşağı indirip ovada dizdi. Barbarların beklediği gibi az ve korkak değil, çok ve hevesli görünüyorlardı. İlk önce bu durum Keltlerin gururunu sarstı: Saldırıya uğramak onlara değer düşürücü geliyordu. Sonra hafif piyade saldırıp, onlar alışık oldukları düzene girip bölüklere ayrılmadan sıkıştırdı ve rastgele, düzensiz savaşmaya zorladı.

41.3

τότε δὲ νυκτὸς ἔτι τοὺς ψιλοὺς προεκπέμψας ἐμποδὼν εἶναι τοῖς βαρβάροις εἰς τάξιν καθισταμένοις καὶ διαταράττειν εὐθὺς ἐπεξιόντας, κατεβίβαζεν ὄρθρου τοὺς ὁπλίτας καὶ παρέταττεν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις, πολλοὺς καὶ προθύμους, οὐχ ὥσπερ οἱ βάρβαροι προσεδόκων, ὀλίγους καὶ ἀτόλμους φανέντας. πρῶτον μὲν οὖν τοῦτο τῶν Κελτῶν ἀνέτρεψε τὰ φρονήματα παρʼ ἀξίαν ἐπιχειρεῖσθαι δοκούντων. ἔπειτα προσπίπτοντες οἱ ψιλοὶ καὶ πρὶν ἢ τὸν συνήθη λαβεῖν κόσμον καὶ διακριθῆναι κατὰ λόχους κινοῦντες αὐτοὺς καὶ βιαζόμενοι πρὸς τὸ συντυχὸν ἀτάκτους ἠνάγκασαν μάχεσθαι.

41.4Sonunda Camillus ağır piyadeyi saldırıya geçirdi. Keltler kılıçlarını kaldırıp yakın dövüşe atılmaya çalıştı; Romalılar ise mızraklarla karşılayıp demirli kısımlarını darbelerin altına uzatarak onların yumuşak, inceltilmiş demirini büktü. Kılıçlar hızla eğrilip katlanıyor, kalkanlar da delinip içlerine saplanan mızrakların çekişiyle ağırlaşıyordu.

41.4

τέλος δὲ τοῦ Καμίλλου τοὺς ὁπλίτας ἐπάγοντος, οἱ μὲν ἀνατεινάμενοι τὰς μαχαίρας συνδραμεῖν ἔσπευδον, οἱ δὲ τοῖς ὑσσοῖς ἀπαντῶντες καὶ τὰ σεσιδηρωμένα μέρη ταῖς πληγαῖς ὑποφέροντες ἀνέστρεφον τὸν ἐκείνων σίδηρον μαλακὸν ὄντα καὶ λεπτῶς ἐληλαμένον, ὥστε κάμπτεσθαι ταχὺ καὶ διπλοῦσθαι τὰς μαχαίρας, τοὺς δὲ θυρεοὺς συμπεπάρθαι καὶ βαρύνεσθαι τῶν ὑσσῶν ἐφελκομένων.

41.5Bu yüzden Keltler kendi silahlarını bırakıp Romalıların silahlarını çevirmeye, elleriyle mızrakları kavrayıp saptırmaya çalıştılar. Romalılar onların silahsız kaldığını görünce kılıçlarını çekti. Ön saftakilerin çoğu kesildi, ötekiler ovanın her yanına kaçtı. Çünkü tepeleri ve yüksek yerleri Camillus önceden tutmuştu; ordugâhlarının da, güvenle çitsiz bıraktıkları için, kolayca alınacağını biliyorlardı.

41.5

διὸ καὶ μεθιστάμενοι τῶν ἰδίων ὅπλων ἐπειρῶντο τοῖς ἐκείνων συστρέφεσθαι καὶ τοὺς ὑσσοὺς παραφέρειν ἐπιλαμβανόμενοι ταῖς χερσίν. οἱ δὲ Ῥωμαῖοι γυμνουμένους ὁρῶντες ἤδη τοῖς ξίφεσιν ἐχρῶντο, καὶ φόνος μὲν ἦν πολὺς τῶν προτάκτων, φυγὴ δὲ τῶν ἄλλων πανταχόσε τοῦ πεδίου, τοὺς γὰρ λόφους καὶ τὰ ὑψηλὰ προκατειλήφει Κάμιλλος, τὸ δὲ στρατόπεδον διὰ τὸ θαρσεῖν ἄφρακτον ἔχοντες ᾔδεσαν οὐ χαλεπῶς ἁλωσόμενον.

41.6Bu savaşın Roma'nın alınışından on üç yıl sonra yapıldığı söylenir. Barbarlardan çok korkan Romalılar bu savaştan sonra Keltlere karşı sağlam bir özgüven kazandı: ilk yenilgilerini kuvvet yüzünden değil, hastalıklar ve beklenmedik talihsizlikler yüzünden aldıklarını düşünüyorlardı. Korku gerçekten öyle büyüktü ki rahiplerin, Galya savaşı dışında askerlikten muaf olmasına dair bir kanun koymuşlardı.

41.6

ταύτην τὴν μάχην ἔτεσιν ὕστερον τρισκαίδεκα γενέσθαι λέγουσι τῆς Ῥώμης ἁλώσεως, καὶ βέβαιον ἐξ αὐτῆς φρόνημα κατὰ τῶν Κελτῶν ἐγγενέσθαι Ῥωμαίοις σφόδρα δεδοικόσι τοὺς βαρβάρους, ὡς τὸ πρῶτον διὰ νόσους καὶ τύχας παραλόγους, οὐ κατὰ κράτος, ὑπʼ αὐτῶν νενικημένους, οὕτω δʼ οὖν ὁ φόβος ἦν ἰσχυρός, ὥστε θέσθαι νόμον ἀφεῖσθαι τοὺς ἱερεῖς στρατείας χωρὶς ἂν μὴ Γαλατικὸς ᾖ πόλεμος.

42.142. Bölüm

Camillus'un son askerî mücadelesi bu oldu. Velitrae şehrini de bu seferin yan işi olarak aldı, şehir savaşsız ona teslim oldu. Ama siyasi mücadelelerin en büyüğü ve en çetini kalmıştı: Zaferle güçlenerek dönen halk, yürürlükteki kanuna aykırı olarak halktan bir konsül atanmasını zorla kabul ettirmek istiyordu. Senato direniyor, Camillus'un görevi bırakmasına izin vermiyordu; onun büyük ve güçlü yetkisiyle aristokrasi uğruna daha iyi savaşacaklarını düşünüyordu.

42.1

τῶν μὲν οὖν στρατιωτικῶν ἀγώνων οὗτος ἠγωνίσθη τῷ Καμίλλῳ τελευταῖος, τὴν γὰρ Οὐελιτρανῶν πόλιν εἷλεν ἐν παρέργῳ ταύτης τῆς στρατείας ἀμαχεὶ προσχωρήσασαν αὐτῷ. τῶν δὲ πολιτικῶν ὁ μέγιστος ὑπελείπετο καὶ χαλεπώτερος πρὸς τὸν δῆμον ἰσχυρὸν ἐπανήκοντα τῇ νίκῃ καὶ βιαζόμενον ἐκ δημοτῶν ὕπατον ἀποδεῖξαι παρὰ τὸν καθεστῶτα νόμον, ἀντιταττομένης τῆς βουλῆς καὶ τὸν Κάμιλλον οὐκ ἐώσης ἀποθέσθαι τὴν ἀρχήν, ὡς μετʼ ἰσχυρᾶς καὶ μεγάλης ἐξουσίας τῆς ἐκείνου μαχησομένων ἂν βέλτιον ὑπὲρ τῆς ἀριστοκρατίας.

42.2Camillus forumda oturup iş görürken halk tribünlerinin gönderdiği bir görevli peşinden gelmesini emretti ve onu götürmek için elini üzerine koydu. O zaman görülmemiş bir bağırış ve kargaşa forumu sardı: Camillus'un yanındakiler görevliyi kürsüden itiyor, halk ise aşağıdan onu sürükleyip götürmesini haykırıyordu. Ne yapacağını bilemeyen Camillus görevini bırakmadı, senatörleri alıp senatoya yürüdü.

42.2

ἐπεὶ δὲ προκαθημένου τοῦ Καμίλλου καὶ χρηματίζοντος ἐπὶ τῆς ἀγορᾶς ὑπηρέτης πεμφθεὶς παρὰ τῶν δημάρχων ἐκέλευσεν ἀκολουθεῖν καὶ τὴν χεῖρα τῷ σώματι προσῆγεν ὡς ἀπάξων, κραυγὴ δὲ καὶ θόρυβος, οἷος οὔπω, κατέσχε τὴν ἀγοράν, τῶν μὲν περὶ τὸν Κάμιλλον ὠθούντων ἀπὸ τοῦ βήματος τὸν δημόσιον, τῶν δὲ πολλῶν κάτωθεν ἕλκειν ἐπικελευομένων, ἀπορούμενος τοῖς παροῦσι τὴν μὲν ἀρχὴν οὐ προήκατο, τοὺς δὲ βουλευτὰς ἀναλαβὼν ἐβάδιζεν ἐπὶ τὴν σύγκλητον.

42.3İçeri girmeden Capitolium'a dönüp tanrılara, mevcut durumu en güzel sonuca ulaştırmaları için dua etti ve kargaşa yatışırsa Concordia'ya bir tapınak kuracağına söz verdi. Senatoda karşıt görüşler arasında büyük bir mücadele oldu, ama sonunda yumuşak görüş kazandı: halka boyun eğilip konsüllerden birinin halktan seçilmesine izin verildi.

42.3

καὶ πρὶν εἰσελθεῖν μεταστραφεὶς εἰς τὸ Καπιτώλιον εὔξατο τοῖς θεοῖς κατευθῦναι τὰ παρόντα πρὸς τὸ κάλλιστον τέλος, ὑποσχόμενος ναὸν Ὁμονοίας ἱδρύσασθαι τῆς ταραχῆς καταστάσης. μεγάλου δʼ ἀγῶνος ἐν τῇ συγκλήτῳ γενομένου πρὸς τὰς ἐναντίας γνώμας, ὅμως ἐνίκησεν ἡ μαλακωτέρα καὶ ὑπείκουσα τῷ δήμῳ καὶ διδοῦσα τῶν ὑπάτων τὸν ἕτερον ἀπὸ τοῦ πλήθους ἀρχαιρεσιάσαι.

42.4Diktatör senatonun bu kararını halka duyurunca halk, beklendiği gibi, sevinçle senatoyla hemen barıştı ve Camillus'u alkış ve haykırışlarla evine uğurladı. Ertesi gün toplanıp, Camillus'un adadığı gibi, olanların anısına forumdan ve halk meclisinden görülecek bir Concordia tapınağı kurmaya karar verdiler.

42.4

ταῦτα δʼ ὡς τῇ βουλῇ δοκοῦντα τοῦ δικτάτορος ἀνειπόντος ἐν τῷ δήμῳ, παραχρῆμα μὲν, οἷον εἰκὸς, ἡδόμενοι τῇ βουλῇ διηλλάττοντο καὶ τὸν Κάμιλλον οἴκαδε κρότῳ καὶ βοῇ προέπεμπον. τῇ δʼ ὑστεραίᾳ συνελθόντες ἐψηφίσαντο τῆς μὲν Ὁμονοίας ἱερόν, ὥσπερ εὔξατο Κάμιλλος, εἰς τὴν ἀγορὰν καὶ τὴν ἐκκλησίαν ἄποπτον ἐπὶ τοῖς γεγενημένοις ἱδρύσασθαι,

42.5Ayrıca Latin Bayramı denilen şenliklere bir gün ekleyip dört gün kutlamaya ve bütün Romalıların hemen kurban kesip çelenk takmasına karar verdiler. Camillus'un yönettiği seçimlerde patricius'lardan Marcus Aemilius, halktan da ilk kez Lucius Sextius konsül seçildi. Camillus'un icraatı burada sona erdi.

42.5

ταῖς δὲ καλουμέναις Λατίναις μίαν ἡμέραν προσθέντας ἑορτάζειν τέτταρας, παραυτίκα δὲ θύειν καὶ στεφανηφορεῖν Ῥωμαίους ἅπαντας. τῶν δʼ ἀρχαιρεσίων βραβευθέντων ὑπὸ Καμίλλου κατεστάθησαν ὕπατοι Μᾶρκος μὲν Αἰμίλιος ἐκ πατρικίων, Λεύκιος δὲ Σέξτιος ἐκ δημοτῶν πρῶτος, καὶ τοῦτο πέρας αἱ Καμίλλου πράξεις ἔσχον.

43.143. Bölüm

Sonraki yıl Roma'ya bir veba düştü. Halktan sayısız insanı ve yöneticilerin çoğunu öldürdü. Camillus da öldü; yaşı ve hayatının tamamlanmışlığı bakımından kimse ondan daha olgun bir zamanda ölmemişti. Ama onun ölümü Romalıları, o sırada hastalıktan ölen herkesin toplamından daha çok üzdü.

43.1

ἐν δὲ τῷ κατόπιν ἐνιαυτῷ λοιμώδης νόσος ἐμπεσοῦσα τῇ Ῥώμῃ τὸν μὲν ἄλλον ὄχλον οὐ περιληπτὸν ἀριθμῷ διέφθειρε, τῶν δʼ ἀρχόντων τοὺς πλείστους. ἐτελεύτησε δὲ καὶ Κάμιλλος, ἡλικίας μὲν οὕνεκα καὶ βίου τελειότητος, ὡς εἴ τις ἄλλος ἀνθρώπων ὡραῖος, ἀνιάσας δὲ Ῥωμαίους ὡς οὐδὲ σύμπαντες οἱ τῇ νόσῳ κατʼ ἐκεῖνον τὸν χρόνον ἀποθανόντες.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…