Plutarkhos
Paralel Hayatlar: Caius Marius
Γάϊος Μάριος
1.11. Bölüm
Gaius Marius'un üçüncü adını söyleyemiyoruz; İberya'yı elinde tutan Quintus Sertorius'unkini ve Korinthos'u alan Lucius Mummius'unkini de. Mummius'un Achaicus adı, yaptığı işten gelen bir lakaptır; Scipio'nun Africanus, Metellus'un Macedonicus lakabı gibi.
Γαΐου Μαρίου τρίτον οὐκ ἔχομεν εἰπεῖν ὄνομα, καθάπερ οὐδὲ Κοΐντου Σερτωρίου τοῦ κατασχόντος Ἰβηρίαν, οὐδὲ Λευκίου Μομμίου τοῦ Κόρινθον ἑλόντος· ὁ γὰρ Ἀχαϊκὸς τούτῳ γε τῆς πράξεως ἐπώνυμον γέγονεν, ὡς ὁ Ἀφρικανὸς Σκηπίωνι καὶ ὁ Μακεδονικὸς Μετέλλῳ.
1.2Poseidonios da özellikle bundan yola çıkarak, Camillus, Marcellus, Cato gibi üçüncü adın Romalılarda asıl ad olduğunu düşünenleri çürüttüğünü sanır; çünkü o takdirde yalnız iki adla anılanlar adsız kalırdı. Ama aynı gerekçeyle bu kez kadınları adsız bıraktığının farkında değildir; çünkü Poseidonios'un Romalılarda asıl ad saydığı ilk ad hiçbir kadına verilmez.
ἐξ οὗ καὶ μάλιστα Ποσειδώνιος ἐλέγχειν οἴεται τοὺς τὸ τρίτον ὄνομα Ῥωμαίοις κύριον εἶναι νομίζοντας, οἷον τὸν Κάμιλλον καὶ τὸν Μάρκελλον καὶ τὸν Κάτωνα· γίνεσθαι γὰρ ἂν ἀνωνύμους τοὺς ἀπὸ μόνων τῶν δυεῖν προσαγορευομένους. λανθάνει δὲ ἑαυτὸν ὅτι τούτῳ τῷ λόγῳ πάλιν αὐτὸς ἀνωνύμους ποιεῖ τὰς γυναῖκας· οὐδεμιᾷ γάρ γυναικὶ τίθεται τῶν ὀνομάτων τὸ πρῶτον, ὅπερ οἴεται κύρίων ὄνομα Ῥωμαίοις ὑπάρχειν ὁ Ποσειδώνιος.
1.3Öteki adlardan biri akrabalıktan gelen ortak addır; Herakleidler, Pelopidler der gibi Pompeiuslar, Manliuslar, Corneliuslar denir. Öteki ise lakaptır; karakterden, işlerden, bedenin görünüşünden ya da kusurlarından türetilir: Macrinus, Torquatus, Sulla gibi; bizdeki Mnemon, Grypos, Kallinikos da böyledir. Ama âdetlerin düzensizliği bu konuda tartışmaya çok yer bırakır.
τῶν δὲ ἄλλων τὸ μὲν κοινὸν ἀπὸ συγγενείας, τοὺς Πομπηΐους καὶ τοὺς Μαλλίους καὶ τοὺς Κορνηλίους ὥσπερ ἂν Ἡρακλείδας τις εἴποι καὶ Πελοπίδας, τοῦτο δὲ προσηγορικὸν ἐξ ἐπιθέτου πρὸς τὰς φύσεις ἢ τὰς πράξεις ἢ τὰ τοῦ σώματος εἴδη καὶ πάθη τίθεσθαι, τὸν Μακρῖνον καὶ τὸν Τουρκουᾶτον καὶ τὸν Σύλλαν οἶόν ἐστιν ὁ Μνήμων ἢ ὁ Γρυπὸς ἢ ὁ Καλλίνικος, εἰς μὲν οὖν ταῦτα πολλὰς δίδωσιν ἐπιχειρήσεις ἡ τῆς συνηθείας ἀνωμαλία.
2.12. Bölüm
Galatia'daki Ravenna'da Marius'un taştan bir heykelini gördük; yüzü, karakterine atfedilen sertliğe ve acılığa çok yakışıyordu. Erkeksi ve savaşçı bir tabiatı vardı, terbiyesi de sivil olmaktan çok askerîydi; güç eline geçince öfkesini hiç dizginlemedi.
τῆς δὲ ὄψεως τῆς Μαρίου λιθίνην εἰκόνα κειμένην ἐν Ῥαβέννῃ τῆς Γαλατίας ἐθεώμεθα πάνυ τῇ λεγομένῃ περὶ τὸ ἦθος στρυφνότητι καὶ πικρίᾳ πρέπουσαν. ἀνδρώδης γὰρ φύσει καὶ πολεμικὸς γενόμενος, καὶ στρατιωτικῆς μᾶλλον ἢ πολιτικῆς παιδείας μεταλαβών, ἄκρατον ἐν ταῖς ἐξουσίαις τὸν θυμὸν ἔσχε.
2.2Söylendiğine göre ne Yunanca öğrenmiş ne de ciddi işlerde Yunan dilini kullanmıştır; hocaları başkalarına kul olan bir kavmin edebiyatını öğrenmeyi gülünç buluyordu. İkinci zaferinden sonra bir tapınağın açılışında Yunan oyunları düzenlemiş, tiyatroya gelip oturur oturmaz kalkıp gitmiştir.
λέγεται δὲ μήτε γράμματα μαθεῖν Ἑλληνικὰ μήτε γλώττῃ πρὸς μηδὲν Ἑλληνίδι χρῆσθαι τῶν σπουδῆς ἐχομένων, ὡς γελοῖον γράμματα μανθάνειν ὧν οἱ διδάσκαλοι δουλεύοιεν ἑτέροις μετὰ δὲ τὸν δεύτερον θρίαμβον ἐπὶ ναοῦ τινος καθιερώσει θέας Ἐλληνικὰς παρέχων, εἰς τὸ θέατρον ἐλθὼν καὶ μόνον καθίσας εὐθὺς ἀπαλλαγῆναι.
2.3Platon, karakteri pek asık görünen filozof Ksenokrates'e sık sık "Aziz Ksenokrates, Kharislere kurban kes" derdi. Biri Marius'u da Yunan Muzlarına ve Kharislerine kurban kesmeye ikna etseydi, bunca parlak askerî ve siyasi hayatını böyle çirkin bir sonla taçlandırmaz, öfke, zamansız iktidar hırsı ve teselli kabul etmez açgözlülükler yüzünden en vahşi, en yabanıl yaşlılığa sürüklenmezdi. Bunu hemen işlerine bakarak görelim.
ὥσπερ οὖν Ξενοκράτει τῷ φιλοσόφῳ σκυθρωποτέρῳ δοκοῦντι τὸ ἦθος εἶναι πολλάκις εἰώθει λέγειν ὁ Πλάτων, Ὦ μακάριε Ξενόκρατες, θῦε ταῖς Χάρισιν, οὕτως εἴ τις ἔπεισε Μάριον θύειν ταῖς Ἑλληνικαῖς Μούσαις καὶ Χάρισιν, οὐκ ἂν ἐκπρεπεστάταις στρατηγίαις καὶ πολιτείαις ἀμορφοτάτην ἐπέθηκε κορωνίδα, ὑπὸ θυμοῦ καὶ φιλαρχίας ἀώρου καὶ πλεονεξιῶν ἀπαρηγορήτων εἰς ὠμότατον καὶ ἀγριώτατον γῆρας ἐξοκείλας. ταῦτα μὲν οὖν ἐπὶ τῶν πράξεων αὐτῶν εὐθὺς θεωρείσθω.
3.13. Bölüm
Tümüyle silik, kendi toprağını işleyen yoksul bir ailedendi; babası da Marius adını taşıyordu, annesi Fulcinia'ydı. Şehri geç gördü, şehir hayatının tadını geç aldı. Hayatının kalanını Arpinum'un Cirrhaeaton köyünde geçirdi; bu yaşayış ince ve zarif şehir hayatına göre kabaydı, ama ölçülüydü, Romalıların eski yetişme tarzına benziyordu.
γενόμενος δὲ γονέων παντάπασιν ἀδόξων, αὐτουργῶν δὲ καὶ πενήτων, πατρὸς μὲν ὁμωνύμου, μητρὸς δὲ Φουλκινίας, ὀψέ ποτε πόλιν εἶδε καὶ τῶν ἐν πόλει διατριβῶν ἐγεύσατο, τὸν δὲ ἄλλον χρόνον ἐν κώμῃ Κιρραιάτωνι τῆς Ἀρπίνης δίαιταν εἶχε, πρὸς μὲν ἀστεῖον καὶ γλαφυρὸν βίον ἀγροικοτέραν, σώφρονα δὲ καὶ ταῖς πάλαιῬωμαίων τροφαῖς ἐοικυῖαν.
3.2İlk seferine, Scipio Africanus'un Numantia'yı kuşattığı sırada Keltiberlere karşı çıktı. Cesaretiyle öteki gençlerden ayrıldığı ve Scipio'nun lüks ve şatafatla bozulmuş ordulara getirdiği yaşayış değişikliğini kolayca benimsediği komutanın gözünden kaçmadı. Söylendiğine göre komutanın gözü önünde bir düşmanla dövüşüp onu yere de serdi.
πρώτην δὲ στρατείαν στρατευσάμενος ἐπὶ Κελτίβηρας, ὅτε Σκηπίων Ἀφρικανὸς Νομαντίαν ἐπολιόρκει, τὸν στρατηγὸν οὐκ ἐλάνθανεν ἀνδρείᾳ τῶν ἄλλων νέων διαφέρων καὶ τὴν μεταβολὴν τῆς διαίτης, ἣν ὑπὸ τρυφῆς καὶ πολυτελείας διεφθαρμένοις ἐπῆγε τοῖς στρατεύμασιν ὁ Σκηπίων, εὐκολώτατα προσδεχόμενος. λέγεται δὲ καὶ πολέμιον ἄνδρα συστὰς καταβαλεῖν ἐν ὄψει τοῦ στρατηγοῦ.
3.3Bu yüzden Scipio ona başka onurlar verdi. Bir gün akşam yemeğinden sonra komutanlardan söz açıldı. Oradakilerden biri, gerçekten merak ettiğinden mi yoksa Scipio'nun hoşuna gitmek için mi bilinmez, Roma halkının ondan sonra böyle bir önder ve koruyucuyu nerede bulacağını sordu. Marius yanında, bir üst sırada uzanıyordu; Scipio eliyle omzuna hafifçe vurup, "Belki bunda," dedi. Biri daha delikanlıyken büyük görünecek, öteki başlangıçtan sonu görecek yetenekteydi.
διὸ ταῖς τε ἄλλαις προήγετο τιμαῖς ὑπʼ αὐτοῦ, καί ποτε λόγου μετὰ δεῖπνον ἐμπεσόντος ὑπὲρ στρατηγῶν, καὶ τῶν παρόντων ἑνὸς εἴτε ἀληθῶς διαπορήσαντος εἴτε πρὸς ἡδονὴν ἐρομένου τὸν Σκηπίωνα τίνα δὴ τοιοῦτον ἕξει μετʼ ἐκεῖνον ἡγεμόνα καὶ προστάτην ὁ Ῥωμαίων δῆμος, ὑπερκατακειμένου τοῦ Μαρίου τῇ χειρὶ τὸν ὦμον ἠρέμα πατάξας ὁ Σκηπίων, τάχα δὲ τοῦτον, εἶπεν. οὕτως εὐφυὴς ἦν ὁ μὲν ἐκ μειρακίου φανῆναι μέγας, ὁ δὲ ἀπὸ τῆς ἀρχῆς τὸ τέλος νοῆσαι.
4.14. Bölüm
Marius'un özellikle bu sözle, tanrısal bir kehanet işitmiş gibi umuda kapılıp siyasete atıldığı ve ailece öteden beri hizmet ettikleri Caecilius Metellus'un desteğiyle halk tribunluğu kazandığı söylenir.
τὸν δ’ οὖν Μάριον ὑπὸ ταύτης λέγεται μάλιστα τῆς φωνῆς, ὥσπερ ὑπὸ θείας κληδόνος, ἐπαρθέντα ταῖς ἐλπίσιν ὁρμῆσαι πρὸς τὴν πολιτείαν, καὶ τυχεῖν δημαρχίας Κεκιλίου Μετέλλου σπουδάσαντος, οὗ τὸν οἶκον ἐξ ἀρχῆς καὶ πατρόθεν ἐθεράπευεν.
4.2Tribunluğu sırasında oylama hakkında, ileri gelenlerin mahkemelerdeki gücünü elinden alır görünen bir kanun teklifi yazınca, konsül Cotta karşı çıktı; senatoyu kanuna direnmeye ve Marius'u hesap vermeye çağırmaya ikna etti. Karar yazılınca Marius içeri girdi. Hiçbir parlak iş yapmadan siyasete yeni atılmış bir gencin hissedeceği şeyi hissetmedi; sonraki işlerinin ona vereceği gururu daha şimdiden takınıp, kararı iptal etmezse Cotta'yı hapse atmakla tehdit etti.
ἐν δὲ τῇ δημαρχίᾳ νόμον τινὰ περὶ ψηφοφορίας γράφοντος αὐτοῦ δοκοῦντα τῶν δυνατῶν ἀφαιρεῖσθαι τὴν περὶ τὰς κρίσεις ἰσχύν, ἐνιστάμενος Κόττας ὁ ὕπατος συνέπεισε τὴν βουλὴν τῷ μὲν νόμῳ μάχεσθαι, τὸν δὲ Μάριον καλεῖν λόγον ὑφέξοντα. καὶ τοῦ δόγματος τούτου γραφέντος εἰσελθὼν ἐκεῖνος οὐκ ἔπαθε νέου πάθος ἀπὸ μηδενὸς λαμπροῦ προεληλυθότος ἄρτι πρὸς τὴν πολιτείαν, ἀλλʼ ἑαυτῷ διδοὺς ἤδη φρονεῖν ἡλίκον αἱ μετέπειτα πράξεις ἔδωκαν, ἠπείλησε τὸν Κότταν ἀπάξειν εἰς τὸ δεσμωτήριον, εἰ μὴ διαγράψειε τὸ δόγμα.
4.3Cotta Metellus'a dönüp görüşünü sorunca Metellus kalkıp konsülü destekledi. Marius dışarıdan görevliyi çağırıp Metellus'u hapse götürmesini buyurdu. Metellus öteki tribunlardan yardım istedi, ama kimse yardım etmedi; senato boyun eğip kararı bıraktı. Marius parlak bir zaferle halkın önüne çıkıp kanunu onaylattı. Korkuya boyun eğmez, saygı yüzünden yolundan dönmez, halkın gönlünü almak için senatoya karşı durmaktan çekinmez bir demagog sayıldı.
τοῦ δὲ πρὸς Μέτελλον τραπομένου καὶ γνώμην ἐρωτῶντος, Μέτελλος μὲν ἀναστὰς συνηγόρει τῷ ὑπάτῳ, Μάριος δὲ τὸν ὑπηρέτην μεταπεμψάμενος ἔξωθεν ἐκέλευεν ἀπάγειν αὐτὸν τὸν Μέτελλον εἰς τὸ δεσμωτήριον. ἐκείνου δὲ τοὺς ἄλλους ἐπικαλουμένου δημάρχους ἐβοήθει μὲν οὐδείς, ἡ δὲ σύγκλητος εἴξασα προήκατο τὸ δόγμα, καὶ λαμπρὸς ἐξελάσας ὁ Μάριος εἰς τὸ πλῆθος ἐκύρωσε τὸν νόμον, δόξας ἄκαμπτος μὲν εἶναι πρὸς φόβον, ἄτρεπτος δὲ ὑπʼ· αἰδοῦς, δεινὸς δὲ κατὰ τῆς βουλῆς ἀνίστασθαι χάριτι τῶν πολλῶν δημαγωγῶν.
4.4Ama başka bir siyasi davranışla bu ünü hemen değiştirdi. Vatandaşlara tahıl dağıtımı hakkında bir kanun getirilince ona bütün gücüyle karşı çıkıp kazandı; böylece iki tarafın gözünde de eşit saygı gördü, çünkü hiçbirine ülkenin çıkarına aykırı yaranmadığı anlaşıldı.
οὐ μὴν ἀλλὰ ταύτην μὲν ταχέως μετέστησεν ἑτέρῳ πολιτεύματι τὴν δόξαν. νόμου γάρ εἰσφερομένου περὶ σίτου διανομῆς τοῖς πολίταις ἐναντιωθεὶς ἐρρωμενέστατα καὶ κρατήσας, εἰς τὸ ἴσον ἑαυτὸν κατέστησε τῇ τιμῇ πρὸς ἀμφοτέρους ὡς μηδετέροις παρὰ τὸ συμφέρον χαριζόμενος.
5.15. Bölüm
Tribunluktan sonra büyük aedilliğe aday oldu. Aedilliğin iki sınıfı vardır: Biri, görevlilerin oturup işleri gördüğü kıvrık ayaklı iskemlelerden adını alır, daha alt olanına halk aedilliği denir. Daha saygın olanları seçtikten sonra öbürleri için yeniden oy verilir.
μετὰ δὲ τὴν δημαρχίαν ἀγορανομίαν τὴν μείζονα παρήγγειλε, δύο γάρ εἰσι τάξεις ἀγορανομιῶν, ἡ μὲν ἀπὸ τῶν δίφρων τῶν ἀγκυλοπόδων, ἐφʼ ὧν καθεζόμενοι χρηματίζουσιν, ἔχουσα τοὔνομα τῆς ἀρχῆς, τὴν δ’ ὑποδεεστέραν δημοτικὴν καλοῦσιν. ὅταν δὲ τοὺς ἐντιμοτέρους ἕλωνται περὶ τῶν ἑτέρων πάλιν τὴν ψῆφον λαμβάνουσιν.
5.2Marius ilkinde geride kaldığı belli olunca hemen öbürüne aday oldu. Ama cüretkâr ve küstah görünüp kaybetti. Bir günde iki kez yenilmek gibi kimsenin başına gelmemiş bir şey yaşadı; yine de gururundan hiç ödün vermedi. Az sonra praetorluğa aday olup az kalsın düşecekti; sonuncu sırada seçilince de rüşvet davasına çekildi.
ὡς οὖν ὁ Μάριος φανερὸς ἦν λειπόμενος ἐν ἐκείνῃ, ταχὺ μεταστὰς αὖθις ᾔτει τὴν ἑτέραν. δόξας δὲ θρασὺς εἶναι καὶ αὐθάδης ἀπέτυχε· καὶ δυσὶν ἐν ἡμέρᾳ μιᾷ περιπεσὼν ἀποτεύξεσιν, ὃ μηδεὶς ἔπαθεν ἂλλος, οὐδὲ μικρὸν ὑφήκατο τοῦ φρονήματος, ὕστερον δὲ οὐ πολλῷ στρατηγίαν μετελθὼν ὀλίγον ἐδέησεν ἐκπεσεῖν, ἔσχατος δὲ πάντων ἀναγορευθεὶς δίκην ἔσχε δεκασμοῦ.
5.3En çok şüphe uyandıran şey, Cassius Sabaco'nun bir kölesinin parmaklıkların içinde oy atanlara karışmış görülmesiydi; çünkü Sabaco Marius'un en yakın dostlarındandı. Hâkimlerin çağırdığı Sabaco, sıcaktan susayıp soğuk su istediğini, kölesinin bardakla yanına geldiğini, içince hemen gittiğini söyledi.
μάλιστα δὲ ὑποψίαν παρέσχε Κασσίου Σαβάκωνος οἰκέτης ὀφθεὶς ἐντὸς τῶν δρυφάκτων ἀναμεμειγμένος τοῖς φέρουσι τὰς ψήφους· ὁ γὰρ Σαβάκων ἦν ἑταῖρος ἐν τοῖς μάλιστα Μαρίον. κληθεὶς οὖν οὗτος ὑπὸ τῶν δικαστῶν ἔφη διὰ τὸ καῦμα διψήσας ὕδωρ ψυχρὸν αἰτῆσαι καὶ τὸν οἰκέτην ἔχοντα ποτήριον εἰσελθεῖν πρὸς αὐτόν, εἶτʼ εὐθὺς οἲχεσθαι πιόντος.
5.4Sonraki sansörler onu senatodan attı; ya yalancı tanıklığı ya da nefsine hâkim olamaması yüzünden bunu hak ettiği düşünüldü. Marius aleyhine Gaius Herennius da tanık gösterildi. Herennius, müşterilere karşı tanıklık etmenin atalardan kalma âdete aykırı olduğunu, kanunun patronları (Romalılar koruyucularına böyle der) bu zorunluluktan bağışık tuttuğunu, Marius'un ailesinin ve Marius'un kendisinin baştan beri Herenniusların müşterisi olduğunu söyledi.
οὗτος μὲν οὖν ὑπὸ τῶν μετὰ ταῦτα τιμητῶν ἐξέπεσε τῆς βουλῆς, ἐπιτήδειος εἶναι παθεῖν τοῦτο δόξας ἢ διὰ τὴν ψευδομαρτυρίαν ἢ διὰ τὴν ἀκρασίαν ἐπὶ δὲ τὸν Μάριον καὶ Γάϊος Ἑρέννιος μάρτυς εἰσαχθεὶς οὐκ ἔφη ἡ πάτριον εἶναι καταμαρτυρεῖν πελατῶν, ἀλλὰ τὸν νόμον ἀφιέναι ταύτης τῆς ἀνάγκης τοὺς πάτρωνας οὕτως γάρ οἱ Ῥωμαῖοι τοὺς προστάτας καλοῦσι, τοῦ δ’ Ἑρεννίων οἴκου τοὺς Μαρίου γονεῖς καὶ Μάριον αὐτὸν ἐξ ἀρχῆς γεγονέναι πελάτας.
5.5Hâkimler tanıklıktan çekilmeyi kabul edince Marius Herennius'a karşı çıkıp, ilk görevine seçildiği an müşterilikten çıktığını söyledi. Bu tam doğru değildi; çünkü her görev, sahibini ve soyunu bir patrona bağlı olmaktan kurtarmaz, yalnız kanunun kıvrık ayaklı iskemleyi verdiği görevler kurtarır. Yine de ilk günlerde davada işleri kötü giden, hâkimleri aleyhine bulan Marius son gün oylar eşit çıkınca umulmadık biçimde kurtuldu.
ἀποδεξαμένων δὲ τὴν ἀπόρρησιν τῆς μαρτυρίας τῶν δικαστῶν αὐτὸς ἀντεῖπεν ὁ Μάριος πρὸς τὸν Ἑρέννιον ὡς, ὅτε πρῶτον ἄρχων ἀνηγορεύθη, τὸν πελάτην ἐκβεβηκώς· ὅπερ ἦν οὐ παντάπασιν ἀληθές, ἀρχὴ γὰρ οὐ πᾶσα τοῦ νέμειν προστάτην ἀπαλλάσσει τοὺς τυχόντας αὐτοὺς καὶ γένος, ἀλλʼ ᾗ τὸν ἀγκυλόποδα δίφρον ὁ νόμος δίδωσιν. οὐ μὴν ἀλλὰ ταῖς πρώταις ἡμέραις ἐν τῇ δίκῃ κακῶς πράττων ὁ Μάριος καὶ χαλεποῖς χρώμενος τοῖς δικασταῖς, τῇ τελευταίᾳ παραλόγως ἀπέφυγεν ἴσων τῶν ψήφων γενομένων.
6.16. Bölüm
Praetorluğunda ölçülü bir övgü aldı. Praetorluktan sonra kurayla Uzak İberya'yı aldı; söylendiğine göre âdetleriyle hâlâ vahşi ve yabanıl olan, İberlerin yağmacılığı henüz ayıp saymadığı bu eyaleti haydutlardan temizledi. Siyasete döndüğünde ise o zaman en çok saygı görenlerin halkı peşinden sürüklediği ne zenginliği ne hitabeti vardı.
ἐν μὲν οὖν τῇ στρατηγίᾳ μετρίως ἐπαινούμενον ἑαυτὸν παρέσχε, μετὰ δὲ τὴν στρατηγίαν κλήρῳ λαβὼν τὴν ἐκτὸς Ἰβηρίαν λέγεται καθᾶραι λῃστηρίων τὴν ἐπαρχίαν ἀνήμερον οὖσαν ἔτι τοῖς ἐθισμοῖς καὶ θηριώδη, καὶ τὸ λῃστεύειν οὔπω τότε τῶν Ἰβήρων οὐχὶ κάλλιστον ἡγουμένων, ἐν δὲ τῇ πολιτείᾳ γενόμενος οὐκ εἶχεν οὔτε πλοῦτον οὔτε λόγον, οἷς ἦγον οἱ τότε μάλιστα τιμώμενοι τὸν δῆμον.
6.2Ama vatandaşlar onun yüksek gururuna, çalışkanlığına, halktan yaşayışına değer verdiği için saygınlığı arttıkça gücü de arttı. Öyle ki Caesarlar gibi ünlü bir aileden Julia ile parlak bir evlilik yaptı. Bu kadının yeğeni, sonradan Romalıların en büyüğü olan ve akrabalık nedeniyle Marius'a özenen Caesar'dır; onun hayatında yazıldığı gibi.
αὐτὴν δὲ τὴν ἀνάτασιν τοῦ φρονήματος καὶ τὸ περὶ τοὺς πόνους ἐνδελεχὲς αὐτοῦ καὶ τὸ δημοτικὸν τῆς διαίτης ἔν τινι σπουδῇ τιθεμένων τῶν πολιτῶν ηὐξάνετο τῇ τιμῇ πρὸς δύναμιν, ὥστε καὶ γάμον γῆμαι λαμπρὸν οἰκίας ἐπιφανοῦς τῆς Καισάρων Ἰουλίαν, ἧς ἦν ἀδελφιδοῦς Καῖσαρ ὁ χρόνοις ὕστερον Ῥωμαίων μέγιστος γενόμενος καί τι κατʼ οἰκειότητα ζηλώσας Μάριον, ὡς ἐν τοῖς περὶ ἐκείνου γέγραπται.
6.3Marius'un itidaline ve dayanıklılığına tanıklık edilir; ameliyat olayı da buna örnektir. Görünen o ki iki bacağı da büyük varislerle dolmuştu, çirkinliğinden rahatsız olup kendini hekime teslim etmeye karar verdi. Bağlanmadan bir bacağını verdi, hiç kıpırdamadı, inlemedi; kesimlerde yüzü değişmeden, sessizce olağanüstü acılara katlandı. Hekim öteki bacağa geçmek isteyince vermedi, düzeltmenin acıya değmediğini gördüğünü söyledi.
τῷ δὲ Μαρίῳ καὶ σωφροσύνην μαρτυροῦσι καὶ καρτερίαν, ἧς δεῖγμα καὶ τὸ περὶ τὴν χειρουργίαν ἐστίν, ἰξιῶν γάρ, ὡς ἔοικε, μεγάλων ἀνάπλεως ἄμφω τὰ σκέλη γεγονὼς καὶ τὴν ἀμορφίαν δυσχεραίνων ἔγνω παρασχεῖν ἑαυτὸν τῷ ἰατρῷ· καὶ παρέσχεν ἄδετος θάτερον σκέλος, οὐδὲν κινηθεὶς οὐδὲ στενάξας, ἀλλὰ καθεστῶτι τῷ προσώπῳ καὶ μετὰ σιωπῆς ὑπερβολάς τινας ἀλγηδόνων ἐν ταῖς τομαῖς ἀνασχόμένος·, τὸν δ̓· ἰατροῦ μετιόντος ἐπὶ θάτερον οὐκέτι παρέσχε, φήσας ὁρᾶν τὸ ἐπανόρθωμα τῆς ἀλγηδόνος οὐκ ἄξιον.
7.17. Bölüm
Caecilius Metellus Iugurtha savaşına konsül olarak atanıp Libya'ya Marius'u legatus olarak götürdü. Marius burada büyük işlere ve parlak savaşlara kavuşunca, ötekiler gibi Metellus'u yüceltmeyi ve ondan yana çalışmayı bıraktı. Legatusluğa Metellus'un değil, talihin kendisini en uygun anda en büyük işler sahnesine çıkardığını düşünüyor, her türlü yiğitliğini gösteriyordu.
ἐπεὶ δὲ Καικίλιος Μέτελλος ἀποδειχθεὶς ἐπὶ τὸν κατὰ Ἰουγούρθα πόλεμον ὕπατος στρατηγὸς εἰς Λιβύην ἐπηγάγετο πρεσβευτὴν Μάριον, ἐνταῦθα πράξεων μεγάλων καὶ λαμπρῶν ἀγώνων ἐπιλαβόμενος τὸ μὲν αὔξειν τὸν Μέτελλον, ὥσπερ οἱ λοιποί, καὶ πολιτεύεσθαι πρὸς ἐκεῖνον εἴασε χαίρειν· ἀξιῶν δὲ οὐχ ὑπὸ Μετέλλου κεκλῆσθαι πρεσβευτής, ὑπὸ δὲ τῆς τύχης εἰς εὐφυέστατον καιρὸν ὁμοῦ καὶ μέγιστον εἰσάγεσθαι πράξεων θέατρον, ἐπεδείκνυτο πᾶσαν ἀνδραγαθίαν.
7.2Savaş pek çok güçlük getiriyordu; ne büyük işlerden korktu ne küçüklerini küçümsedi. Eşitlerini sağduyu ve yararı öngörme bakımından geride bıraktı, askerlerle de kanaatkârlık ve dayanıklılıkta yarıştı; böylece onların büyük sevgisini kazandı.
καὶ πολλὰ τοῦ πολέμου δυσχερῆ φέροντος οὔτε τῶν μεγάλων τινὰ πόνων ὑποτρέσας οὔτε τῶν μικρῶν ἀπαξιώσας, ἀλλὰ τοὺς μὲν ὁμοτίμους εὐβουλίᾳ καὶ προνοίᾳ τοῦ συμφέροντος ὑπερβαλλόμενος, πρὸς δ’ τοὺς στρατιώτας ὑπὲρ εὐτελείας καὶ καρτερίας διαμιλλώμενος εὔνοιαν ἔσχε πολλὴν παρʼ αὐτοις.
7.3Genel olarak çalışan herkesin tesellisi, isteyerek onunla birlikte çalışan biridir; çünkü bu, zorunluluğu ortadan kaldırır gibi gelir. Romalı asker için en hoş manzara, komutanın gözü önünde aynı ekmeği yemesi, sade bir yatakta uzanması ya da hendek kazma ve siper kurmada işe el atmasıdır. Çünkü onur ve para verenlerden çok zahmet ve tehlikeye ortak olan önderlere hayrandırlar; rahat etmelerine izin verenlerden çok, birlikte çalışmak isteyenleri severler.
ὅλως μὲν γάρ ἔοικε τοῦ κάμνειν ἑκάστῳ παραμυθία τὸ συγκάμνον ἑκουσίως εἶναι· δοκεῖ γὰρ ἀφαιρεῖν τὴν ἀνάγκην· ἥδιστον δὲ Ῥωμαίῳ θέαμα στρατιώτῃ στρατηγὸς ἐσθίων ἐν ὄψει κοινὸν ἄρτον ἢ κατακείμενος ἐπὶ στιβάδος εὐτελοῦς ἢ περὶ ταφρείαν τινὰ καὶ χαράκωσιν ἔργου συνεφαπτόμενος, οὐ γάρ οὕτως τοὺς τιμῆς καὶ χρημάτων μεταδιδόντας ὡς τοὺς πόνου καὶ κινδύνου μεταλαμβάνοντας ἡγεμόνας θαυμάζουσιν, ἀλλὰ μᾶλλον ἀγαπῶσι τῶν ῥᾳθυμεῖν ἐπιτρεπόντων τοὺς συμπονεῖν ἐθέλοντας,
7.4Bunların hepsini yapan ve askerlerin gönlünü böyle kazanan Marius hemen Libya'yı, ardından Roma'yı ad ve ünle doldurdu; ordugâhtakiler evlerine, Gaius Marius konsül seçilmedikçe bu barbarla savaşın sonu gelmeyeceğini yazıyordu.
ταῦτα πάντα ποιῶν ὁ Μάριος καὶ διὰ τούτων τοὺς στρατιώτας δημαγωγῶν ταχὺ μὲν ἐνέπλησε τὴν Λιβύην, ταχὺ δὲ τὴν Ῥώμην, ὀνόματος καὶ δόξης, τῶν ἀπὸ στρατοπέδου τοῖς οἴκοι γραφόντων ὡς οὐκ ἔστι πέρας οὐδὲ ἀπαλλαγὴ τοῦ πρὸς τὸν βάρβαρον πολέμου μὴ Γάϊον Μάριον ἑλομένοις ὕπατον.
8.18. Bölüm
Metellus'un buna sıkıldığı belliydi. Onu en çok üzen Turpillius olayı oldu. Turpillius, atalarından beri Metellus'un misafir dostuydu ve o sırada ustaların başı olarak seferde bulunuyordu. Büyük bir şehir olan Vaga'nın garnizonunu yönetiyordu; halka hiç haksızlık etmeyip yumuşak ve insanca davranmasına güvenmişti, farkına varmadan düşman eline düştü. Halk Iugurtha'yı içeri aldı; ama Turpillius'a hiç kötülük etmediler, ricayla bırakılmasını sağlayıp salıverdiler. Bu yüzden ihanetle suçlandı.
ἐφʼ οἷς δῆλος ἦν ὁ Μέτελλος ἀχθόμενος. μάλιστα δ’ αὐτὸν ἠνίασε τὸ περὶ Τουρπίλλιον. οὗτος γὰρ ὁ ἀνὴρ ἦν μὲν ἐκ πατέρων ξένος τῷ Μετέλλῳ καὶ τότε τὴν ἐπὶ τῶν τεκτόνων ἔχων ἀρχὴν συνεστράτευε· φρουρῶν δὲ Βάγαν, πόλιν μεγάλην, καὶ τῷ μηδὲν ἀδικεῖν τοὺς ἐνοικοῦντας, ἀλλὰ πράως καὶ φιλανθρώπως αὐτοῖς προσφέρεσθαι πιστεύων, ἔλαθεν ὑποχείριος τοῖς πολεμίοις γενόμενος., παρεδέξαντο γάρ τὸν Ἰουγούρθαν, τὸν δὲ Τουρπίλλιον οὐδὲν ἠδίκησαν, ἀλλὰ σῷον ἐξαιτησάμενοι διῆκαν. ἔσχεν οὖν αἰτίαν προδοσίας·
8.2Davada müşavir olarak bulunan Marius, kendisi sert davrandığı gibi ötekilerin çoğunu da kışkırttı; Metellus istemeye istemeye adamın idamına oy vermek zorunda kaldı. Kısa süre sonra suçlamanın asılsız olduğu anlaşıldı. Ötekiler üzülen Metellus'un acısını paylaştı; Marius ise seviniyor, işi kendi eseri sayıyor, Metellus'un yakasına konuk katili bir lanet musallat ettiğini gezip anlatmaktan utanmıyordu.
καὶ παρὼν ὁ Μάριος τῇ κρίσει σύμβουλος αὐτὸς τέ οἱ πικρὸς ἦν καὶ τῶν ἄλλων παρώξυνε τοὺς πλείστους, ὥστε ἄκοντα τὸν Μέτελλον ἐκβιασθῆναι καὶ καταψηφίσασθαι θάνατον τοῦ ἀνθρώπου. μετʼ ὀλίγον δὲ τῆς αἰτίας ψευδοῦς φανείσης, οἱ μὲν ἄλλοι συνήχθοντο τῷ Μετέλλῳ βαρέως φέροντι, Μάριος δὲ χαίρων καὶ ποιούμενος ἴδιον τὸ ἔργον οὐκ ᾐσχύνετο λέγειν περιιών ὡς αὑτὸς εἴη προστετριμμένος ἀλάστορα τῷ Μετέλλῳ ξενοκτόνον.
8.3Bundan sonra açıkça düşman oldular. Söylendiğine göre Metellus bir gün alay ederek Marius'a, "Demek bizi bırakıp eve dönmeyi, konsüllüğe aday olmayı düşünüyorsun, yiğidim? Şu oğlumla birlikte konsül olmak sana yetmez mi?" demiş. Metellus'un oğlu o sırada henüz delikanlıydı.
ἐκ τούτου φανερῶς ἀπηχθάνοντο· καὶ λέγεταὶ ποτε τοῦ Μαρίου παρόντος οἷον ἐφυβρίζων ὁ Μέτελλος εἰπεῖν, σὺ δὴ καταλιπὼν ἡμᾶς, ὦ γενναῖε, πλεῖν ἐπʼ οἴκου διανοῇ καὶ παραγγέλλειν ὑπατείαν; οὐ γάρ ἀγαπήσεις, ἂν τᾠμῷ παιδὶ τούτῳ συνυπατεύσῃς; ἦν δ’ ὁ παῖς τότε τοῦ Μετέλλου παντάπασι μειράκιον.
8.4Yine de Marius gitmek için ısrar edince Metellus pek çok erteleme yaptıktan sonra, konsüllerin seçimine on iki gün kala onu bıraktı. Marius ordugâhtan denize, Utica'ya uzanan uzun yolu iki gün bir gecede aldı ve denize açılmadan önce kurban kesti. Söylendiğine göre kâhin, tanrısal gücün Marius'a akıl almaz büyüklükte, bütün umutların üstünde başarılar gösterdiğini söylemiş.
οὐ μὴν ἀλλὰ τοῦ Μαρίου σπουδάζοντος ἀφεθῆναι, πολλὰς ἀναβολὰς ποιησάμενος, ἔτι δώδεκα λειπομένων ἡμερῶν ἐπὶ τὴν τῶν ὑπάτων ἀνάδειξιν, ἀφῆκεν αὐτόν, ὁ δὲ πολλὴν ἀπὸ στρατοπέδου τὴν ἐπὶ θάλασσαν εἰς Ἰτύκην ὁδὸν ἡμέραις δυσὶ καὶ μιᾷ νυκτὶ συνελών ἔθυε πρὸ τοῦ πλοῦ. καὶ λέγεται τὸν μάντιν εἰπεῖν ὡς ἀπίστους τινὰς τὸ μέγεθος καὶ κρείττονας ἐλπίδος ἁπάσης εὐπραξίας προφαίνοι τῷ Μαρίῳ τὸ δαιμόνιον.
8.5Bununla coşan Marius denize açıldı. Elverişli rüzgârla dördüncü gün denizi geçti. Halk onu hemen özlemle karşıladı. Bir tribun onu halkın önüne çıkardı; Metellus'a pek çok iftira atarak konsüllüğü istedi, Iugurtha'yı ya öldürmeyi ya sağ yakalamayı vaat etti.
ὁ δὲ τούτοις ἐπαρθεὶς ἀνήχθη. καὶ τὸ πέλαγος τεταρταῖος οὐρίῳ πνεύματι περάσας αὐτίκα τε τῷ δήμῳ ποθεινὸς ὤφθη, καὶ προαχθεὶς ὑπό τινος τῶν δημάρχων εἰς τὸ πλῆθος ἐπὶ πολλαῖς κατὰ τοῦ Μετέλλου διαβολαῖς ᾐτεῖτο τὴν ἀρχήν, ὑπισχνούμενος ἢ κτενεῖν ἢ ζῶντα λήψεσθαι τὸν Ἰουγούρθαν.
9.19. Bölüm
Parlak bir zaferle seçilince hemen asker toplamaya başladı. Kanuna ve âdete aykırı olarak yoksul ve değersiz pek çok kişiyi yazdı. Oysa önceki komutanlar böylelerini almaz, silahları güzel bir şey gibi, saygıyla layık olanlara verirdi; çünkü herkesin mal varlığı adeta bir rehin sayılırdı.
ἀναγορευθεὶς δὲ λαμπρῶς εὐθὺς ἐστρατολόγει, παρὰ τὸν νόμον καὶ τὴν συνήθειαν πολὺν τὸν ἄπορον καὶ φαῦλον καταγράφων, τῶν πρόσθεν ἡγεμόνων οὐ προσδεχομένων τοὺς τοιούτους, ἀλλʼ, ὥσπερ ἄλλο τι τῶν καλῶν, τὰ ὅπλα μετὰ τιμῆς τοῖς ἀξίοις νεμόντων, ἐνέχυρον τὴν οὐσίαν ἑκάστου τιθέναι δοκοῦντος.
9.2Marius'u asıl kötüleyen bu değildi; kibir ve küstahlıkla dolu atılgan sözleri ileri gelenleri yaralıyordu. Konsüllüğü soylu ve zenginlerin yumuşaklığından aldığı bir ganimet gibi taşıdığını, halkın önünde ölülerin anıtlarıyla ya da başkalarının suretleriyle değil, kendi yaralarıyla övündüğünü haykırıyordu.
οὐ μὴν ταῦτά γε μάλιστα διέβαλλε τὸν Μάριον, ἀλλʼ οἱ λόγοι θρασεῖς ὄντες ὑπεροψίᾳ καὶ ὕβρει τοὺς πρώτους ἐλύπουν, σκῦλόν τε βοῶντος αὐτοῦ τὴν ὑπατείαν φέρεσθαι τῆς τῶν εὐγενῶν καὶ πλουσίων μαλακίας, καὶ τραύμασιν οἰκείοις πρὸς τὸν δῆμον, οὐ μνήμασι νεκρῶν οὐδὲ ἀλλοτρίαις εἰκόσι νεανιεύεσθαι.
9.3Libya'da başarısız olan komutanlardan, Bestia'dan, Albinus'tan sık sık söz ederdi: Ünlü ailelerden gelen, ama kendileri talihsizliğe uğramış, savaştan anlamayan, tecrübesizlikten tökezleyen adamlardı. Dinleyenlere, onların atalarının da kendisine benzer torunlar bırakmayı dilemeyeceğini mi sandıklarını sorardı; çünkü o atalar da soylulukla değil, aretē ve güzel işlerle ünlenmişti.
πολλάκις δὲ καὶ τοὺς ἀτυχήσαντας ἐν Λιβύῃ στρατηγούς, τοῦτο μὲν Βηστίαν, τοῦτο δὲ Ἀλβῖνον, ἀνθρώπους οἴκων μὲν ἐπιφανῶν, αὐτοὺς δὲ τύχῃ σφαλέντας, ἀποχέμους καὶ διʼ ἀπειρίαν πταίσαντας ὀνομάζων, ἐπυνθάνετο τῶν παρόντων εἰ μὴ καὶ τοὺς ἐκείνων οἴονται προγόνους αὐτῷ μᾶλλον ἂν εὔξασθαι παραπλησίους ἐκγόνους ἀπολιπεῖν, ἅτε δὴ μηδὲ αὐτοὺς διʼ εὐγένειαν, ἀλλʼ ὑπʼ ἀρετῆς καὶ καλῶν ἔργων ἐνδόξους γενομένους.
9.4Bunları boş yere, böbürlenmek ya da ileri gelenlerle boşu boşuna düşman olmak için söylemiyordu. Senatonun aşağılanmasından hoşlanan, gururun büyüklüğünü sözün tumturağıyla ölçen halk onu körüklüyor, çoğunluğa yaranması için ileri gelenleri esirgememeye kışkırtıyordu.
ταῦτα δὲ οὐ κενῶς οὐδὲ ἀλαζονικῶς ἔλεγεν οὐδὲ μάτην ἀπεχθάνεσθαι τοῖς δυνατοῖς βουλόμενος, ἀλλʼ ὁ δῆμος αὐτόν, ἡδόμενός τε τῇ βουλῇ προπηλακιζομένῃ καὶ λόγου κόμπῳ μετρῶν ἀεὶ φρονήματος μέγεθος, ἐξεκούφιζε, καὶ συνεξώρμα μὴ φείδεσθαι τῶν ἀξιολόγων, χαριζόμενον τοῖς πολλοῖς.
10.110. Bölüm
Libya'ya geçince Metellus kıskançlığa yenik düştü. Savaşı kendisi bitirmişti, Iugurtha'nın şahsını yakalamaktan başka iş kalmamışken, ona nankörlük ederek büyüyen Marius'un çelenge ve zafer alayına konmaya gelmesine acı acı üzülüyordu. Onunla aynı yerde bulunmaya katlanamadı, kendisi çekildi; orduyu Marius'a, Metellus'un legatusu Rutilius teslim etti.
ὡς δὲ διέπλευσεν εἰς Λιβύην, Μέτελλος μὲν ἥττων τοῦ φθόνου γενόμενος, καὶ περιπαθῶν ὅτι, κατειργασμένου τὸν πόλεμον αὐτοῦ καὶ μηδὲν ὑπόλοιπον ἣ τὸ σῶμα τοῦ Ἰουγούρθα λαβεῖν ἔχοντος, ἥκει Μάριος ἐπὶ τὸν στέφανον καὶ τὸν θρίαμβον, ἐκ τῆς πρὸς ἐκεῖνον ἀχαριστίας ηὐξημένος, οὐχ ὑπέμεινεν εἰς τὸ αὐτὸ συνελθεῖν, ἀλλʼ αὐτὸς μὲν ὑπεξεχώρησε, Ῥουτίλιος δὲ τὸ στράτευμα τῷ Μαρίῳ παρέδωκε, πρεσβευτὴς γενονὼς τοῦ Μετέλλου.
10.2Sonunda Marius'u da bir ilahi karşılık buldu: Metellus'un ondan gördüğü gibi, o da başarısının ününü Sulla'ya kaptırdı. Nasıl olduğunu kısaca anlatacağım, çünkü ayrıntıları Sulla'nın hayatında yazılıdır. Yukarı barbarların kralı Bocchus Iugurtha'nın kayınpederiydi. Savaşta ona pek yardım etmiyor, güvenilmezliğini bahane ediyor, büyümesinden korkuyordu.
καὶ περιῆλθέ τις νέμεσις ἐν τῷ τέλει τῶν πράξεων Μάριον ἀφῃρέθη γάρ ὑπὸ Σύλλα τὴν τοῦ κατορθώματος δόξαν, ὡς ὑπʼ ἐκείνου Μέτελλος· ὃν τρόπον δέ, ἀφηγήσομαι βραχέως, ἐπεὶ τὰ καθʼ ἕκαστον μᾶλλον ἐν τοῖς περὶ Σύλλα γέγραπται. Βόκχος ὁ τῶν ἄνω βαρβάρων βασιλεὺς ἦν πενθερὸς Ἰουγούρθα, καὶ πολεμοῦντι μὲν οὐ πάνυ τι συλλαμβάνειν ἐδόκει, προβαλλόμενος αὐτοῦ τὴν ἀπιστίαν, καὶ τὴν αὔξησιν δεδοικώς·
10.3Iugurtha kaçıp dolaşırken mecbur kalıp son umudu olarak ona sığınınca, sevgiden çok sığınmacıya saygıdan onu kabul edip elinde tuttu. Açıkça onun için Marius'a aracılık ediyor, teslim etmeyeceğini yazıyor, gözü pek konuşuyordu; gizlice ise ona ihaneti tasarlıyor, Marius'un quaestoru olup seferde kendisine yararlı olmuş Lucius Sulla'yı çağırıyordu.
ἐπεὶ δὲ φεύγων καὶ πλανώμενος ἐκεῖνον ὑπʼ ἀνάγκης ἔθετο τῶν ἐλπίδων τελευταῖαν καὶ κατῆρε πρὸς αὐτόν, αἰσχύνῃ μᾶλλον ὡς ἱκέτην ἣ διʼ εὔνοιαν ὑποδεξάμενος διὰ χειρὸς εἶχε, φανερῶς μὲν ὑπὲρ αὐτοῦ παραιτούμενος Μάριον καὶ γράφων ὡς οὐκ ἂν ἐκδῴη καὶ παρρησιαζόμενος, κρύφα δὲ βουλεύων προδοσίαν ἐπʼ αὐτῷ, καὶ μεταπεμπόμενος Λεύκιον Σύλλαν, ταμίαν μὲν ὄντα Μαρίου, χρήσιμον δὲ τῷ Βόκχῳ γεγενημένον ἐπὶ στρατείας.
10.4Sulla güvenip yanına çıkınca barbar bir an kararından dönüp pişman oldu; Iugurtha'yı mı teslim etsin, Sulla'yı mı bırakmasın diye günlerce düşündü. Sonunda ilk ihaneti onayladı ve Iugurtha'yı sağ olarak Sulla'ya teslim etti.
ὡς δὲ πιστεύσας ἀνέβη πρὸς αὐτὸν ὁ Σύλλας, ἔσχε μέν τις τροπὴ γνώμης καὶ μετάνοια τὸν βάρβαρον, ἡ μέρας τε συχνὰς διηνέχθη τῷ λογισμῷ, βουλευόμενος ἣ παραδοῦναι τὸν Ἰουγούρθαν ἣ μηδὲ τὸν Σύλλαν ἀφεῖναι· τέλος δὲ τὴν προτέραν κυρώσας προδοσίαν, ἐνεχείρισε τῷ Σύλλᾳ ζῶντα τὸν Ἰουγούρθαν.
10.5Roma'yı neredeyse yıkacak o amansız, korkunç iç kavganın ilk tohumu bu oldu. Çünkü Marius'u kıskanan pek çok kişi işi Sulla'nın eseri saymak istiyordu. Sulla da üzerinde Bocchus'un Iugurtha'yı kendisine teslim edişini gösteren bir mühür yaptırıp taşıdı.
καὶ τοῦτο πρῶτον ὑπῆρξεν αὐτοῖς σπέρμα τῆς ἀνηκέστου καὶ χαλεπῆς ἐκείνης στάσεως, ἣ μικρὸν ἐδέησεν ἀνατρέψαι τὴν Ῥώμην. πολλοὶ γάρ ἐβούλοντο τοῦ Σύλλα τὸ ἔργον εἶναι τῷ Μαρίῳ φθονοῦντες, αὐτός τε Σύλλας σφραγῖδα ποιησάμενος ἐφόρει γλυφὴν ἔχουσαν ἐγχειριζόμενον ὑπὸ τοῦ Βόκχου τὸν Ἰουγούρθαν ἑαυτῷ.
10.6Bu mührü hep kullanarak şan hırslısı, şanı paylaşmayı bilmez, kavgacı Marius'u kışkırtıp durdu. Bunu en çok Marius'un düşmanları körüklüyor, savaşın başını ve en önemli işlerini Metellus'a, sonunu ve bitirilişini Sulla'ya veriyorlardı ki halk ona hayranlığından, onu herkesten çok gözetmekten vazgeçsin.
καὶ ταύτῃ χρώμενος ἀεὶ διετέλει φιλότιμον ἄνδρα καὶ πρὸς κοινωνίαν δόξης ἀγνώμονα ,καὶ δύσεριν ἐρεθίζων τὸν Μάριον, ἐναγόντων μάλιστα τῶν ἐχθρῶν τῶν ἐκείνου, καὶ τὰ μὲν πρῶτα τοῦ πολέμου καὶ μέγιστα τῷ Μετέλλῳ, τὰ δ’ ἔσχατα καὶ τὸ πέρας αὐτοῦ Σύλλᾳ προστιθέντων, ὡς παύσαιτο θαυμάζων καὶ προσέχων ἐκείνῳ μάλιστα πάντων ὁ δῆμος.
11.111. Bölüm
Ama batıdan İtalya'yı saran tehlike bu kıskançlığı, nefretleri ve iftiraları hemen dağıttı, Marius'tan uzaklaştırdı. Şehir büyük bir komutana ihtiyaç duyup böyle bir savaş fırtınasından hangi dümenciyle kurtulacağını arar aramaz, soylu ya da zengin ailelerden gelip konsüllük seçimine çıkan kimseye katlanmadılar, yokluğunda Marius'u seçtiler.
ταχὺ μέντοι τὸν φθόνον τοῦτον καὶ τὰ μίση καὶ τὰς διαβολὰς ἀπεσκέδασε τοῦ Μαρίου καὶ μετέστησεν ὁ κατασχὼν τὴν Ἰταλίαν ἀπὸ τῆς ἑσπέρας κίνδυνος, ἅμα τῷ πρῶτον ἐν χρείᾳ μεγάλου στρατηγοῦ γενέσθαι καὶ περισκέψασθαι τὴν πόλιν ᾧ χρωμένη κυβερνήτῃ διαφεύξεται κλύδωνα πολέμου τοσοῦτον, οὐδενὸς ἀνασχομένου τῶν ἀπὸ γένους μεγάλων ἢ πλουσίων οἴκων ἐπὶ τὰς ὑπατικὰς κατιόντων ἀρχαιρεσίας, ἀλλʼ ἀπόντα τὸν Μάριον ἀναγορευσάντων.
11.2Iugurtha'nın yakalandığı haberi yeni gelmişti ki Teutonlara ve Kimbrlere dair söylentiler başladı. Gelen orduların sayısı ve gücü ilkin inanılmaz geldi, sonra gerçeğin yanında az kaldığı görüldü. Silahlı savaşçılar üç yüz bin kişiydi, kadın ve çocuk kalabalıklarının ise çok daha fazla olduğu söyleniyordu. Bu kadar insanı besleyecek toprak, yerleşip yaşayacakları şehirler arıyorlardı; onlardan önce Keltlerin Etrüsklerden alıp İtalya'nın en iyi bölümünü ele geçirdiğini duymuşlardı.
ἄρτι γάρ ἀπηγγελμένης αὐτοῖς τῆς Ἰουγούρθα συλλήψεως αἵ περὶ Τευτονων καὶ Κίμβρων φῆμαι προσέπιπτον, ἀπιστίαν μὲν ἐν ἀρχῇ παρασχοῦσαι πλήθους τε καὶ ῥώμης τῶν ἐπερχομένων στρατῶν, ὕστερον δὲ τῆς ἀληθείας ὑποδεέστεραι φανεισαι. μυριάδες μὲν γὰρ αἱ μάχιμοι τριάκοντα σὺν ὅπλοις ἐχώρουν, ὄχλοι δὲ παίδων καὶ γυναικῶν ἐλέγοντο πολλῷ πλείους συμπεριάγεσθαι, γῆς χρῄζοντες θρέψει τοσοῦτον πλῆθος, καὶ πόλεων ἐν αἷς ἱδρυθέντες βιώσονται, καθάπερ πρὸ αὐτῶν ἐπυνθάνοντο Κελτοὺς τῆς Ἰταλίας τὴν ἀρίστην κατασχεῖν Τυρρηνῶν ἀφελομένους.
11.3Başkalarıyla ilişkisiz oldukları ve geldikleri ülke çok uzak olduğu için, hangi insanlar oldukları, nereden kalkıp bulut gibi Galya'ya ve İtalya'ya yığıldıkları bilinmiyordu. Vücutlarının iriliğinden, gözlerinin maviliğinden ve Germenlerin yağmacılara Kimbr demesinden ötürü daha çok kuzey Okyanusu'na uzanan Germen kavimleri oldukları tahmin ediliyordu.
αὐτοὶ μὲν γάρ ἀμειξίᾳ, τῇ πρὸς ἑτέρους, μήκει τε χώρας ἣν ἐπῆλθον, ἠγνοοῦντο, τίνες ὄντες ἀνθρώπων ἢ πόθεν ὁρμηθέντες ὥσπερ νέφος ἐμπέσοιεν Γαλατίᾳ καὶ Ἰταλίᾳ. καὶ μάλιστα μὲν εἰκάζοντο Γερμανικὰ γένη τῶν καθηκόντων ἐπὶ τὸν βόρειον ὠκεανὸν εἶναι τοῖς μεγέθεσι τῶν σωμάτων καὶ τῇ χαροπότητι τῶν ὀμμάτων, καὶ ὅτι Κίμβρους ἐπονομάζουσι Γερμανοὶ τοὺς λῃστάς.
11.4Bazıları Keltike'nin genişliği ve büyüklüğü sayesinde dış denizden ve kuzey iklimlerinden doğuya doğru, Maiotis'e dönüp Pontos Skythia'sına değdiğini, oradan kavimlerin karıştığını söyler. Bunların tek bir hamleyle ya da kesintisiz değil, her yıl mevsimi gelince hep öne doğru yürüyüp savaşarak uzun zamanda kıtayı geçtiğini anlatırlar.
εἰσὶ δὲ οἳ τὴν Κελτικὴν διὰ βάθος χώρας καὶ μέγεθος ἀπὸ τῆς ἔξω θαλάσσης καὶ τῶν ὑπαρκτίων κλιμάτων πρὸς ἥλιον ἀνίσχοντα κατὰ τὴν Μαιῶτιν ἐπιστρέφουσαν ἅπτεσθαι τῆς Ποντικῆς Σκυθίας λέγουσι, κἀκεῖθεν τὰ γένη μεμεῖχθαι. τούτους ἐξαναστάντας οὐκ ἐκ μιᾶς ὁρμῆς οὐδὲ συνεχῶς, ἀλλὰ ἔτους ὥρᾳ καθʼ ἕκαστον ἐνιαυτὸν εἰς τοὔμπροσθεν ἀεὶ χωροῦντας πολέμῳ χρόνοις πολλοῖς ἐπελθεῖν τὴν ἤπειρον.
11.5Bu yüzden kısım kısım pek çok adları olsa da bütün orduya Kelto-Skitler denirdi. Başkaları da eski Yunanların tanıdığı Kimmerlerin bütünün küçük bir parçası olduğunu, Skitlerin zorladığı sürgün ya da isyancı bir kesimin Lygdamis önderliğinde Maiotis'ten Asya'ya geçtiğini söyler. En kalabalık ve en savaşçı kısımlarının ise dış deniz kıyısında, en uçta yaşadığını, ormanların derinliği ve sıklığı yüzünden tümüyle gölgeli ve güneşsiz bir toprağa sahip olduğunu,
διὸ καὶ πολλὰς κατὰ μέρος ἐπικλήσεις ἐχόντων κοινῇ Κελτοσκύθας τὸν στρατὸν ὠνόμαζον. ἄλλοι δέ φασι Κιμμερίων τὸ μὲν πρῶτον ὑφʼ Ἑλλήνων τῶν πάλαι γνωσθὲν οὐ μέγα γενέσθαι τοῦ παντὸς μόριον, ἀλλὰ φυγὴν ἢ στάσιν τινὰ βιασθεῖσαν ὑπὸ Σκυθῶν εἰς Ἀσίαν ἀπὸ τῆς Μαιώτιδος διαπερᾶσαι Λυγδάμιος ἡγουμένου, τὸ δὲ πλεῖστον αὐτῶν καὶ μαχιμώτατον ἐπʼ ἐσχάτοις οἰκοῦν παρὰ τὴν ἔξω θάλασσαν γῆν μὲν νέμεσθαι σύσκιον καὶ ὑλώδη καὶ δυσήλιον πάντῃ διὰ βάθος καὶ πυκνότητα δρυμῶν,
11.6bu ormanların içerilere, Herkynia'ya kadar uzandığını anlatırlar. Gökte de, paralellerin eğimi yüzünden kutbun büyük bir yüksekliğe ulaşıp başucu noktasının hemen yakınına geldiği yerde otururlarmış; günlerle geceler kısalık ve uzunlukta zamanı eşit paylaşırmış. Homeros'un ölüler diyarı masalına malzeme bulması da bundandır.
οὓς μέχρι τῶν Ἑρκυνίων εἴσω διήκειν, οὐρανοῦ δὲ εἰληχέναι καθʼ ὃ δοκεῖ μέγα λαμβάνων ὁ πόλος ἔξαρμα διὰ τὴν ἔγκλισιν τῶν παραλλήλων ὀλίγον ἀπολείπειν τοῦ κατὰ κορυφὴν ἱσταμένου σημείου πρὸς τὴν οἴκησιν, αἵ τε ἡμέραι βραχύτητι καὶ μήκει πρὸς τὰς νύκτας ἴσαι κατανέμεσθαι τὸν χρόνον· διὸ καὶ τὴν εὐπορίαν τοῦ μυθεύματος Ὁμήρῳ γενέσθαι πρὸς τὴν νεκυίαν.
11.7Bu barbarların İtalya'ya akını işte oradan olmuş; başta Kimmer, sonra pek yersiz olmayarak Kimbr denmiş. Ama bunlar sağlam tarihten çok tahmine dayanır.
ἔνθεν οὖν τὴν ἔφοδον εἶναι τῶν βαρβάρων τούτων ἐπὶ τὴν Ἰταλίαν, Κιμμερίων μὲν ἐξ ἀρχῆς, τότε δὲ Κίμβρων οὐκ ἀπὸ τρόπου προσαγορευομένων. ἀλλὰ ταῦτα μὲν εἰκασμῷ μᾶλλον ἢ κατὰ βέβαιον ἱστορίαν λέγεται.
11.8Sayılarının söylenenden az değil, daha çok olduğunu pek çok kişi yazar. Öfke ve gözüpeklikte karşı konulmazdılar, savaşta el çabukluğuyla ve şiddetiyle ateşe benzerlerdi. Saldırılarına kimse dayanamıyor, yürüdükleri yerdeki herkes yağma malı gibi sürülüp götürülüyordu. Alpler'in ötesindeki Galya'yı koruyan nice büyük Roma ordusu ve komutanı şerefsizce silinip gitmişti;
τὸ δὲ πλῆθος οὐκ ἔλαττον, ἀλλὰ πλέον εἶναι τοῦ λεχθέντος ὑπὸ πολλῶν ἱστόρηται. θυμὸν δὲ καὶ τόλμαν ἀνυπόστατοι καὶ χειρῶν ἔργα παοὰ τὰς μάχας ὀξύτητι καὶ βίᾳ πυρὸς ἐοικότες ἐπῄεσαν, οὐδενὸς ἀντέχοντος αὐτῶν πρὸς τὴν ἔφοδον, ἀλλὰ πάντων μέν, ὅσους ἐπῆλθον, ἐν λόγῳ λείας ἀγομένων καὶ φερομένων, πολλῶν δὲ καὶ μεγάλων Ῥωμαϊκῶν στρατοπέδων καὶ στρατηγῶν, ὅσοι προεκάθηντο τῆς ἐκτὸς Ἄλπεων Γαλατίας, ἀνηρπασμένων ἀκλεῶς·
11.9bunlar kötü savaşarak akının yönünü asıl Roma'ya çektiler. Çünkü karşılaştıklarını yenip çok mala konan barbarlar, Roma'yı yıkıp İtalya'yı yağmalamadan hiçbir yere yerleşmemeye karar verdiler.
οἳ καὶ μάλιστα τὴν φορὰν αὐτῶν κακῶς ἀγωνισάμενοι κατὰ τῆς Ῥώμης ἐπεσπάσαντο. νικήσαντες γὰρ οἷς ἐνέτυχον, καὶ χρημάτων πολλῶν κρατήσαντες; ἔγνωσαν μηδαμοῦ γῆς ἑαυτοὺς ἱδρύειν, πρὶν ἀνατρέψωσι τὴν Ῥώμην καὶ διαπορθήσωσι τὴν Ἰταλίαν.
12.112. Bölüm
Romalılar bunları her yerden duyunca Marius'u komutaya çağırdı. İkinci kez konsül seçildi; oysa kanun yokluğunda ve belirli süre geçmeden yeniden seçilmeyi yasaklıyordu, ama halk karşı çıkanları dışarı attı. Kanunun yarar karşısında ilk kez boyun eğmeyeceğini, bugünkü sebebin Scipio'yu kanunlara aykırı konsül seçtikleri zamankinden daha az makul olmadığını düşünüyorlardı; üstelik o zaman kendi şehirlerini kaybetmekten korkmuyor, Kartaca'yı yıkmak istiyorlardı.
ταῦτα Ῥωμαῖοι πυνθανόμενοι πολλαχόθεν, ἐκάλουν Μάριον ἐπὶ τὴν στρατηγίαν. καὶ τὸ δεύτερον ὕπατος ἀπεδείχθη, τοῦ μὲν νόμου κωλύοντος ἀπόντα καὶ μὴ διαλιπόντα χρόνον ὡρισμένον αὖθις αἱρεῖσθαι, τοῦ δὲ δήμου τοὺς ἀντιλέγοντας ἐκβαλόντος. ἡγοῦντο γὰρ οὔτε νῦν πρῶτον εἴξειν τῷ συμφέροντι τὸν νόμον, οὔτε ἀλογωτέραν εἶναι τὴν παροῦσαν αἰτίαν ἐκείνης διʼ ἣν τὸν Σκιπίωνα παρὰ τοὺς νόμους ὕπατον ἀπέδειξαν, οὐ φοβούμενοι τὴν ἑαυτῶν ἀποβαλεῖν, ἀλλὰ τὴν Καρχηδονίων ἐπιθυμοῦντες ἀνελεῖν.
12.2Böyle karar verildi. Marius ordusuyla Libya'dan dönüp Romalıların yıl başı saydığı Ocak Kalendası'nda konsüllüğü devraldı ve zafer alayına çıktı. Romalılara, sağ iken düşmanlarından hiçbirinin yenmeyi ummadığı Iugurtha'yı tutsak olarak göstermek gibi inanılmaz bir manzara sundu. Çünkü o talihin her hâline uymayı bilen, ateşli yaradılışına büyük bir kurnazlık karıştırmış bir adamdı.
ταῦτα ἔδοξε· καὶ Μάριος ἐκ Λιβύης μετὰ τοῦ στρατεύματος διακομισθεὶς αὐταῖς Καλάνδαις Ἰανουαρίαις, ἣν ἔτους ἀρχὴν ἄγουσι Ῥωμαῖοι, τήν τε ὑπατείαν ἀνέλαβε καὶ τὸν θρίαμβον εἰσήλασεν, ἄπιστον ἐπιδειξάμενος θέαμα Ῥωμαίοις Ἰουγούρθαν αἰχμάλωτον, οὗ ζῶντος οὐδʼ ἂν εἷς ἤλπισε πολεμίων κρατῆσαι οὕτω τις ἦν ποικίλος ἀνήρ τύχαις ὁμιλῆσαι καὶ πανουργίᾳ πολλῇ μεμειγμένον ἔχων τὸ θυμοειδές.
12.3Ama söylendiğine göre alayda dolaştırılınca aklını yitirdi. Zaferden sonra hapishaneye atıldı; kimi zorla giysisini parçaladı, kimi altın küpesini kapmak için kulak memesini de kopardı. Çıplak olarak çukura itilince, çılgın hâlde sırıtıp, "Herakles aşkına, hamamınız ne soğukmuş!" dedi.
ἀλλʼ ἐξέστη γε πομπευθεὶς, ὡς λέγουσι, τότε τοῦ φρονεῖν· καὶ μετὰ τὸν θρίαμβον εἷς τὸ δεσμωτήριον ἐμπεσών, ὡς οἱ μὲν αὐτοῦ βίᾳ περιέρρηξαν τὸν χιτωνίσκον, οἱ δὲ σπεύδοντες ἀφελέσθαι βίᾳ τὸ χρυσοῦν ἐλλόβιον ἅμα τὸν λοβὸν συναπέρρηξαν, ὠσθεὶς δὲ γυμνὸς εἷς τὸ βάραθρον κατεβλήθη, μεστὸς ὢν ταραχῆς καὶ διασεσηρώς, Ἡράκλεις, εἶπεν, ὡς ψυχρὸν ὑμῶν τὸ βαλανεῖον.
12.4Altı gün açlıkla boğuşup son ana kadar yaşama arzusuna tutundu ve suçlarının hak ettiği cezayı buldu. Söylendiğine göre zafer alayında üç bin yedi libra altın, beş bin yedi yüz yetmiş beş libra işlenmemiş gümüş, iki yüz seksen yedi bin drahmi para taşındı.
ἀλλὰ τοῦτον μὲν ἓξ ἡμέραις ζυγομαχήσαντα τῷ λιμῷ καὶ μέχρι τῆς ἐσχάτης ὥρας ἐκκρεμασθέντα τῆς τοῦ ζῆν ἐπιθυμίας εἶχεν ἀξία δίκη τῶν ἀσεβημάτων. ἐν δὲ τῷ θριάμβῳ κομισθῆναι λέγουσι χρυσοῦ μὲν ἑπτὰ καὶ τρισχιλίας λίτρας, ἀργύρου δὲ ἀσήμου πεντακισχιλίας ἑπτακοσίας ἑβδομήκοντα πέντε, νομίσματος δὲ δραχμὰς ἑπτακισχιλίας ἐπὶ μυριάσιν ὀκτὼ καὶ εἴκοσι.
12.5Alaydan sonra Marius senatoyu Capitolium'da topladı. Ya dalgınlıktan ya da talihini kabaca kullanarak zafer giysisiyle içeri girdi; senatonun sıkıldığını görünce hemen kalkıp mor kenarlı togayı giydi ve geri geldi.
μετὰ δὲ τὴν πομπὴν ὁ Μάριος σύγκλητον ἤθροισεν ἐν Καπετωλίῳ· καὶ παρῆλθε μὲν εἴτε λαθὼν αὑτὸν εἴτε τῇ τύχῃ χρώμενος ἀγροικότερον ἐν τῇ θριαμβικῇ κατασκευῇ, ταχὺ δὲ τὴν βουλὴν ἀχθεσθεῖσαν αἰσθόμενος ἐξανέστη καὶ μεταλαβὼν τὴν περιπόρφυρον αὖθις ἦλθεν.
13.113. Bölüm
Seferde ordusunu yolda çalıştırıp pişiriyordu: Her çeşit koşu ve uzun yürüyüş yaptırıyor, herkesin yükünü kendi taşımasını, yiyeceğini kendi hazırlamasını zorunlu kılıyordu. Bu yüzden daha sonra çalışkan, sessizce ve kolayca emir yerine getirenlere Marius katırları denir oldu. Ama bazıları bu sözün başka bir sebebi olduğunu düşünür.
ἐν δὲ τῇ στρατείᾳ τὴν δύναμιν διεπόνει καθʼ ὁδὸν ἐξασκῶν δρόμοις τε παντοδαποῖς καὶ μακραῖς ὁδοιποίαις, ἑαυτῷ δὲ ἀχθοφορεῖν ἀναγκάζων καὶ αὐτουργεῖν τὰ πρὸς τὴν δίαιταν, ὥστε καὶ μετὰ ταῦτα τοὺς φιλοπόνους καὶ σιωπῇ μετʼ εὐκολίας τὰ προστασσόμενα ποιοῦντας ἡμιόνους Μαριανοὺς καλεῖσθαι. καίτοι τινὲς αἰτίαν ἑτέραν τὸν λόγου τούτου νομίζουσι.
13.2Scipio Numantia'yı kuşattığı sırada yalnız silahları ve atları değil, katırları ve arabaları da denetlemek, herkesinkinin bakımlı ve hazır olup olmadığını görmek istedi. Marius kendi beslediği çok güzel bir atı ve sağlığı, uysallığı ve gücüyle ötekilerden çok üstün bir katırı getirdi. Komutan Marius'un hayvanlarından hoşlanıp onlardan sık sık söz edince, alaycılar da övgüyle azimli, dayanıklı ve çalışkan birine Marius katırı demeye başladılar.
Σκηπίωνος γάρ, ὅτε Νομαντίαν ἐπολιόρκει, βουληθέντος ἐπιδεῖν μὴ μόνον τὰ ὅπλα μηδὲ τοὺς ἵππους, ἀλλὰ καὶ τοὺς ὀρεῖς καὶ τὰς ἁμάξας, ὅπως ἑκάστοις ἐξησκημένα καὶ παρεσκευασμένα τυγχάνοι, προαγαγεῖν τὸν Μάριον ἵππον τε κάλλιστα τεθραμμένον ὑπʼ αὐτοῦ καὶ ἡμίονον εὐεξίᾳ καὶ πρᾳότητι καὶ ῥώμῃ διαφέροντα πολὺ τῶν ἄλλων ἡσθέντος οὖν τοῦ στρατηγοῦ τοῖς τοῦ Μαρίου θρέμμασι καὶ πολλάκις αὐτῶν μνησθέντος, οὕτως ἄρα τοὺς σκώπτοντας ἐν ἐπαίνῳ τὸν ἐνδελεχῆ καὶ τλήμονα καὶ φιλόπονον Μαριανὸν ἡμίονον προσαγορεύειν.
14.114. Bölüm
Marius'un büyük bir şansı oldu: Barbarlar akınlarında bir tür geri dönüşle önce İberya'ya aktı. Böylece askerlerin bedenlerini çalıştırmaya, gönüllerini cesaretlendirmeye ve en önemlisi kendisinin nasıl biri olduğunu göstermeye zaman buldu.
εὐτύχημα δὲ δοκεῖ τῷ Μαρίῳ μέγα γενέσθαι, τῶν γάρ βαρβάρων ὥσπερ τινὰ παλίρροιαν τῆς ὁρμῆς λαβόντων καὶ ῥυέντων πρότερον ἐπὶ τὴν Ἰβηρίαν, χρόνον ἔσχε καὶ τὰ σώματα γυμνάσαι τῶν ἀνδρῶν καὶ τὰ φρονήματα πρὸς τὸ θαρρεῖν ἀναρρῶσαι, τὸ δὲ μέγιστον, αὐτὸς οἷος ἦν κατανοηθῆναι.
14.2Asık suratı ve cezalardaki amansızlığı başta ürkütücüydü; ama hata yapmamaya ve itaatsizlik etmemeye alışınca bunlar adil olduğu kadar kurtarıcı da görünmeye başladı. Öfkesinin şiddetine, sesinin sertliğine, yüzünün yabanıllığına yavaş yavaş alıştıkça bunları kendileri için değil, düşmanlar için korkunç saymaya başladılar.
τὸ γὰρ ἐν ἀρχῇ σκυθρωπὸν αὐτοῦ καὶ περὶ τὰς τιμωρίας δυσμείλικτον ἐθισθεῖσι μηδὲν ἁμαρτάνειν μηδὲ ἀπειθεῖν ἅμα τῷ δικαίῳ σωτήριον ἐφαίνετο, τήν τε τοῦ θυμοῦ σφοδρότητα καὶ τὸ τραχὺ τῆς φωνῆς καὶ ἀγριωπὸν τοῦ προσώπου συντρεφόμενον κατὰ μικρὸν οὐχ αὑτοῖς ἐνόμιζον εἶναι φοβερόν, ἀλλὰ τοῖς πολεμίοις.
14.3Askerlerin en çok hoşuna giden, yargılarındaki doğruluktu; buna şöyle bir örnek anlatılır. Yeğeni Gaius Lusius bir birliğin komutanı olarak seferdeydi. Başka bakımdan kötü biri sayılmazdı, ama zaafı vardı: Emrindeki Trebonius adlı genç bir askere musallat olmuştu, defalarca denemiş, sonuç alamamıştı.
μάλιστα δὲ ἡ περὶ τὰς κρίσεις ὀρθότης αὐτοῦ τοῖς στρατιώταις ἤρεσκεν ἧς καὶ τοιόνδε τι δεῖγμα λέγεται. Γάϊος Λούσιος ἀδελφιδοῦς αὐτοῦ τεταγμένος ἐφʼ ἡγεμονίας ἐστρατεύετο, τάΧχα μὲν ἀνήρ οὐ δοκῶν εἶναι πονηρός, ἥττων δὲ μειρακίων καλῶν. οὗτος ἤρα νεανίσκου τῶν ὐφʼ αὑτῷ στρατευομένων, ὄνομα Τρεβωνίου, καὶ πολλάκις πειρῶν οὐκ ἐτύγχανε·
14.4Sonunda geceleyin bir hizmetkâr yollayıp Trebonius'u çağırttı. Genç geldi, çünkü çağrılınca karşı çıkamazdı; ama çadıra alınıp Lusius ona zor kullanmaya kalkışınca kılıcını çekip onu öldürdü. Marius o sırada orada değildi; dönünce Trebonius'u yargılamaya koydu.
τέλος δὲ νύκτωρ ὑπηρέτην ἀποστείλας μετεπέμπετο τὸν Τρεβώνιον· ὁ δὲ νεανίας ἧκε μέν, ἀντειπεῖν γὰρ οὐκ ἐξῆν καλούμενον, εἰσαχθεὶς δὲ ὑπὸ τὴν σκηνὴν πρὸς αὐτὸν ἐπιχειροῦντα βιάζεσθαι σπασάμενος τὸ ξίφος ἀπέκτεινε. ταῦτα ἐπράχθη τοῦ Μαρίου μὴ παρόντος· ἐπανελθὼν δὲ προὔθηκε τῷ Τρεβωνίῳ κρίσιν·
14.5Pek çok kişi suçluyor, savunan çıkmıyordu. Trebonius cesaretle ayağa kalkıp olayı kendisi anlattı; Lusius'un girişimlerine defalarca karşı çıktığına, büyük armağanlar önerildiği hâlde boyun eğmediğine tanıklar gösterdi. Marius hayran kalıp sevindi, kahramanlık için verilen atalardan kalma çelengi getirtti ve kendi eliyle Trebonius'a taktı; güzel örneklere ihtiyaç duyulan bir anda en güzel işi yaptığını söyledi.
ἐπεὶ δὲ πολλῶν κατηγορούντων, οὐδενὸς δὲ συνηγοροῦντος, αὐτὸς εὐθαρσῶς καταστὰς διηγήσατο τὸ πρᾶγμα καὶ μάρτυρας ἔσχεν ὅτι πειρῶντι πολλάκις ἀντεῖπε τῷ Λουσίῳ καὶ μεγάλων διδομένων ἐπʼ οὐδενὶ προήκατο τὸ σῶμα, θαυμάσας ὁ Μάριος καὶ ἡσθεὶς ἐκέλευσε τὸν πάτριον ἐπὶ ταῖς ἀριστείαις στέφανον κομισθῆναι, καὶ λαβὼν αὐτὸς ἐστεφάνωσε τὸν Τρεβώνιον ὡς κάλλιστον ἔργον ἐν καιρῷ παραδειγμάτων δεομένῳ καλῶν ἀποδεδειγμένον·
14.6Bu olayın Roma'ya ulaşması Marius'un üçüncü konsüllüğünü kazanmasına az katkı yapmadı. Üstelik barbarlar mevsimi gelince bekleniyordu, onlara karşı başka komutanla tehlikeye girmek istemiyorlardı. Ama beklendiği kadar çabuk gelmediler, Marius'un konsüllük süresi yine geçti.
τοῦτο εἰς τὴν Ῥώμην ἀπαγγελθὲν οὐχ ἥκιστα τῷ Μαρίῳ συνέπραξε τὴν τρίτην ὑπατείαν ἅμα δὲ καὶ τῶν βαρβάρων ἔτους ὥρᾳ προσδοκίμων ὄντων ἐβούλοντο μετὰ μηδενὸς ἄλλου στρατηγοῦ κινδυνεῦσαι πρὸς αὐτούς, οὐ μὴν ἧκον ὡς προσεδοκῶντο ταχέως, ἀλλὰ πάλιν διῆλθε τῷ Μαρίῳ ὁ τῆς ὑπατείας χρόνος.
14.7Seçim yaklaşırken meslektaşı ölünce orduları Manius Aquillius'a bırakıp kendisi Roma'ya geldi. Pek çok iyi aday konsüllük istiyordu. Tribunlar içinde halkı en çok peşinden sürükleyen ve Marius'un gönlünü kazandığı Lucius Saturninus, halka konuşup onu konsül seçmelerini istedi. Marius naz yapıp göreve ihtiyacı yokmuş gibi çekindiğini söyleyince Saturninus, böyle büyük bir tehlikede komutanlıktan kaçtığı için ona vatan haini dedi.
ἐνισταμένων δὲ τῶν ἀρχαιρεσιῶν καὶ τοῦ συνάρχοντος αὐτοῦ τελευτήσαντος, ἀπολιπὼν ἐπὶ τῶν δυνάμεων Μάνιον Ἀκύλλιον αὐτὸς ἧκεν εἰς Ῥώμην. μετιόντων δὲ πολλῶν καὶ ἀγαθῶν τὴν ὑπατείαν, Λούκιος Σατορνῖνος ὁ μάλιστα τῶν δημάρχων ἄγων τὸ πλῆθος, ὑπὸ τοῦ Μαρίου τεθεραπευμένος ἐδημηγόρει, κελεύων ἐκεῖνον ὕπατον αἱρεῖσθαι. θρυπτομενου δὲ τοῦ Μαρίου καὶ παραιτεῖσθαι τὴν ἀρχὴν φάσκοντος ὡς δὴ μὴ δεομένου, προδότην αὐτὸν ὁ Σατορνῖνος ἀπεκάλει τῆς πατρίδος ἐν κινδύνῳ τοσούτῳ φεύγοντα τὸ στρατηγεῖν.
14.8Marius'un yapmacığına ortak olup inandırıcı olmayan bir rol oynadığı belliydi; ama çoğunluk, durumun onun ustalığını ve talihini gerektirdiğini görüp dördüncü konsüllüğünü oyladı. Meslektaşı olarak da en iyilerin saygı duyduğu, halka da ağır gelmeyen Lutatius Catulus'u seçtiler.
καὶ φανερὸς μὲν ἦν ἀπιθάνως συνυποκρινόμενος τὸ προσποίημα τῷ Μαρίῳ, τὸν δὲ καιρὸν ὁρῶντες οἱ πολλοὶ τῆς ἐκείνου δεινότητος ἅμα καὶ τύχης δεόμενον ἐψηφίσαντο τὴν τετάρτην ὑπατείαν, καὶ συνάρχοντα Κάτλον αὐτῷ Λουτάτιον κατέστησαν, ἄνδρα καὶ τιμώμενον ὑπὸ τῶν ἀρίστων καὶ τοῖς πολλοῖς οὐκ ἐπαχθῆ.
15.115. Bölüm
Düşmanların yakın olduğunu öğrenen Marius hızla Alpler'i aştı. Rhodanus ırmağının yanında surlu bir ordugâh kurup oraya bol erzak topladı; böylece hiçbir zaman yiyecek yokluğu yüzünden, çıkar hesabına aykırı olarak savaşa zorlanmayacaktı.
πυνθανόμενος δὲ τοὺς πολεμίους ὁ Μάριος ἐγγὺς εἶναι διὰ ταχέων ὐπερέβαλε τὰς Ἄλπεις· καὶ τειχίσας στρατόπεδον παρὰ τῷ Ῥοδανῷ ποταμῷ συνῆγεν εἰς αὐτὸ χορηγίαν ἄφθονον, ὡς μηδέποτε παρὰ τὸν τοῦ συμφέροντος λογισμὸν ἐκβιασθείη διʼ ἔνδειαν τῶν ἀναγκαίων εἰς μάχην καταστῆναι.
15.2Ordunun ihtiyaçlarının denizden taşınması önceden uzun ve pahalıydı; bunu kolay ve hızlı hâle getirdi. Rhodanus'un ağızları denizin geri vuruşuyla bol çamur alıyor, dalgalar kumu koyu çamurla sıkıştırıyordu; bu yüzden erzak gemilerinin girişi zor, zahmetli ve yavaştı.
τὴν δὲ κομιδὴν ὧν ἔδει τῷ στρατεύματι μακρὰν καὶ πολυτελῆ πρότερον οὖσαν πρὸς τὴν θάλασσαν, αὐτὸς εἰργάσατο ῥᾳδίαν καὶ ταχεῖαν. τὰ γάρ στόματα τοῦ Ῥοδανοῦ, πρὸς τὰς ἀνακοπὰς τῆς θαλάττης, ἰλύν τε πολλὴν λαμβάνοντα καὶ θῖνα πηλῷ βαθεῖ συμπεπιλημένην ὑπὸ τοῦ κλύδωνος, χαλεπὸν καὶ ἐπίπονον καὶ βραδύπορον τοῖς σιταγωγοῖς ἐποίει τὸν εἴσπλουν.
15.3Boş duran ordusunu buraya sevk edip büyük bir kanal kazdırdı. Irmağın büyük bölümünü bu kanala çevirip uygun bir kıyıya götürdü; kanal büyük gemileri taşıyacak kadar derindi, denize sakin ve dalgasız bir ağızla açılıyordu. Hâlâ onun adını taşır.
ὁ δὲ τρέψας ἐνταῦθα τὸν στρατὸν σχολάζοντα τάφρον μεγάλην ἐνέβαλε, καὶ ταύτῃ πολύ μέρος τοῦ ποταμοῦ μεταστὴσας περιήγαγεν εἰς ἐπιτήδειον αἰγιαλόν, βαθὺ μὲν καὶ ναυσὶ μεγάλαις ἔποχον, λεῖον δὲ καὶ ἄκλυστον στόμα λαβοῦσαν πρὸς τὴν θάλασσαν. αὕτη μὲν οὖν ἔτι ἀπʼ ἐκείνου τὴν ἐπωνυμίαν φυλάττει.
15.4Barbarlar ikiye ayrıldı: Kimbrlere yukarıdan, Noricum üzerinden Catulus'a yürüyüp o geçidi zorlamak, Teutonlara ve Ambronlara Ligurya üzerinden, deniz kıyısından Marius'a yürümek düştü.
τῶν δὲ βαρβάρων διελόντων σφᾶς αὐτοὺς δίχα Κίμβροι μὲν ἔλαχον διὰ Νωρικῶν ἄνωθεν ἐπὶ Κάτλον χωρεῖν καὶ τὴν πάροδον ἐκείνην βιάζεσθαι, Τεύτονες δὲ καὶ Ἄμβρωνες διὰ Λιγύων ἐπὶ Μάριον παρὰ θάλατταν.
15.5Kimbrler gecikip oyalandı; Teutonlar ve Ambronlar hemen yola çıkıp aradaki ülkeyi geçerek ortaya çıktılar. Sayısızdılar, görünüşleri ürkütücüydü, sesleri ve gürültüleri başka kimseninkine benzemiyordu. Ovanın büyük bir kısmını kaplayıp ordugâh kurdular ve Marius'u savaşa çağırdılar.
καὶ Κίμβροις μέν ἐγίνετο πλείων ἡ διατριβὴ καὶ μέλλησις, Τεύτονες δὲ καὶ Ἄμβρωνες ἄραντες εὐθὺς καὶ διελθόντες τὴν ἐν μέσῳ χώραν ἐφαίνοντο πλήθει τε ἄπειροι καὶ δυσπρόσοπτοι τὰ εἴδη, φθόγγον τε καὶ θόρυβον οὐχ ἑτέροις ὅμοιοι. περιβαλόμενοι δὲ τοῦ πεδίου μέγά μέρος καὶ στρατοπεδεύσαντες προὐκαλοῦντο τὸν Μάριον εἰς μάχην.
16.116. Bölüm
O buna aldırmadı, askerlerini ordugâhta tuttu. Atılganlık gösterenleri sertçe azarladı, öfkeye kapılıp ileri atılan ve savaşmak isteyenlere vatan haini dedi. Hırsın zafer alayları ve anıtları için değil, bu kadar büyük bir savaş bulutunu ve yıldırımını uzaklaştırıp İtalya'yı kurtarmak için olması gerektiğini söylüyordu.
ὁ δὲ τούτων μὲν οὐκ ἐφρόντιζεν, ἐν δὲ τῷ χάρακι τοὺς στρατιώτας συνεῖχε, καὶ καθήπτετο πικρῶς τῶν θρασυνομένων, καὶ τοὺς προπίπτοντας ὑπὸ θυμοῦ καὶ μάχεσθαι βουλομένους προδότας ἀπεκάλει τῆς πατρίδος, οὐ γάρ ὑπὲρ θριάμβων τὴν φιλοτιμίαν εἶναι καὶ τροπαίων, ἀλλʼ ὅπως νέφος τοσοῦτον πολέμου καὶ σκηπτὸν ὠσάμενοι διασώσουσι τὴν Ἰταλίαν.
16.2Bunları özel olarak komutanlara ve eşitlerine söylüyordu. Askerleri ise sırayla ordugâhın surlarına çıkarıp seyrettiriyordu; böylece düşmanın görünüşüne katlanmaya, tümüyle alışılmadık ve hayvansı sesine dayanmaya, teçhizatını ve hareketlerini öğrenmeye alışıyor, zamanla korkunç görünenleri gözleriyle tanıyarak zihinlerinde evcilleştiriyorlardı. Çünkü yeniliğin korkunç şeylere olmayan pek çok özellik yakıştırdığını, alışkanlığın ise tabiatça korkunç olan şeylerin bile dehşetini sildiğini düşünüyordu.
ταῦτα μὲν ἰδίᾳ πρὸς τοὺς ἡγεμόνας καὶ τοὺς ὁμοτίμους ἔλεγε, τοὺς δὲ στρατιώτας ὑπὲρ τοῦ χάρακος ἱστὰς ἀνὰ μέρος καὶ θεᾶσθαι κελεύων εἴθιζε τὴν μορφὴν ἀνέχεσθαι τῶν πολεμίων καὶ τήν φωνὴν ὑπομένειν ὅλως οὖσαν ἀλλόκοτον καὶ θηριώδη, σκευήν τε καὶ κίνησιν αὐτῶν καταμανθάνειν, ἅμα τῷ χρόνῳ τὰ φαινόμενα δεινὰ ποιουμένους τῇ διανοίᾳ χειροήθη διὰ τῆς ὄψεως· ἡγεῖτο γὰρ πολλὰ μὲν ἐπιψεύδεσθαι τῶν οὐ προσόντων τὴν καινότητα τοῖς φοβεροῖς, ἐν δὲ τῇ συνηθείᾳ καὶ τὰ τῇ φύσει δεινὰ τὴν ἔκπληξιν ἀποβάλλειν.
16.3Günlük görüntü şaşkınlıklarını azaltmakla kalmadı; barbarların tehditlerine ve katlanılmaz böbürlenmesine karşı duydukları öfke de psykhē'lerini ısıtıp tutuşturuyordu. Düşman yalnız çevredeki her şeyi yağmalamakla kalmıyor, büyük bir küstahlık ve cüretle ordugâha da saldırıyordu. Sonunda askerler Marius'a karşı sesli sesli kızmaya başladı:
τῶν δὲ οὐ μόνον ἡ καθʼ ἡμέραν ὄψις ἀφῄρει τι τοῦ θάμβους, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς ἀπειλὰς τῶν βαρβάρων καὶ τὸν κόμπον οὐκ ἀνεκτὸν ὄντα θυμὸς αὐτοῖς παριστάμενος ἐξεθέρμαινε καὶ διέφλεγε τὰς ψυχάς, οὐ μόνον ἀγόντων καὶ φερόντων τὰ πέριξ ἅπαντα τῶν πολεμίων, ἀλλὰ καὶ τῷ χάρακι ποιουμένων προσβολὰς μετὰ πολλῆς ἀσελγείας καὶ θρασύτητος, ὥστε φωνὰς καὶ διαγανακτήσεις τῶν στρατιωτῶν πρὸς τὸν Μάριον ἐκφέρεσθαι.
16.4"Marius bizde ne korkaklık gördü de kadınlar gibi kilit ve kapıcı altında savaştan alıkoyuyor? Gelin, özgür insanlar gibi davranıp soralım: İtalya için başkalarının savaşmasını mı bekliyor, bizi hep işçi gibi mi kullanacak, hendek kazmak, çamur temizlemek, ırmak çevirmek gerektiğinde?
τίνα δὴ καταγνοὺς ἀνανδρίαν ἡμῶν Μάριος εἴργει μάχης ὥσπερ γυναῖκας ὑπὸ κλεισὶ καὶ θυρωροῖς; φέρε, παθόντες ἀνδρῶν πάθος ἐλευθέρων ἐρώμεθα πότερον ἄλλους ἀναμένει μαχουμένους ὑπὲρ τῆς Ἰταλίας, ἡμῖν δὲ λειτουργοῖς χρήσεται διὰ παντός, ὅταν δέῃται τάφρους ὀρύσσειν καὶ πηλὸν ἐκκαθαίρειν καὶ ποταμούς τινας παρατρέπειν;
16.5Öyle anlaşılıyor ki bizi bunca zahmetle bunun için talim ettirdi, konsüllüklerinin eseri diye bunları gösterip vatandaşlara dönecek. Yoksa Carbo'nun ve Caepio'nun başına gelenlerden mi korkuyor? Düşman onları yendi, ama onlar Marius'un ününden ve aretē'sinden çok aşağıydı, orduları da çok daha kötüydü. Onlar gibi bir şey yapıp başımıza bir şey gelmesi, müttefikler yağmalanırken oturup seyretmekten iyidir."
ἐπὶ ταῦτα γάρ, ὡς ἔοικεν, ἤσκει τοῖς πολλοῖς πόνοις ἡμᾶς, καὶ ταῦτα τῶν ὑπατειῶν ἀποδειξάμενος ἔργα τοῖς πολίταις ἐπάνεισιν. ἢ τὰ Κάρβωνος αὐτὸν φοβεῖ καὶ Καιπίωνος, οὓς ἐνίκησαν οἱ πολέμιοι, πολὺ μὲν αὐτοὺς τῆς Μαρίου δόξης καὶ ἀρετῆς ἀποδέοντας, πολὺ δὲ χείρονα στρατὸν ἄγοντας; ἀλλὰ καὶ παθεῖν τι δρῶντας, ὡς ἐκεῖνοι, κάλλιον ἢ καθῆσθαι πορθουμένων τῶν συμμάχων θεατάς.
17.117. Bölüm
Marius bunları duyunca sevindi, onları yatıştırdı: Kendilerine güvenmediğinden değil, bazı kehanetlere göre zaferin zamanını ve yerini beklediğini söyledi. Çünkü Martha adında, kâhin olduğu söylenen Suriyeli bir kadını sedyede saygıyla yanında gezdiriyor, onun buyruğuyla kurban kesiyordu. Daha önce senato bu konuda görüşmek ve geleceği bildirmek isteyen bu kadını kovmuştu.
ταῦτʼ ἀκούων ὁ Μάριος ἥδετο, καὶ κατεπράυνεν αὐτούς ὡς οὐκ ἐκείνοις ἀπιστῶν, ἀλλʼ ἔκ τινων λογίων τὸν τῆς νίκης ἅμα καιρὸν καὶ τόπον ἐκδεχόμενος. καὶ γάρ τινα Σύραν γυναῖκα, Μάρθαν ὄνομα, μαντεύεσθαι λεγομένην ἐν φορείῳ κατακειμένην σεμνῶς περιήγετο, καὶ θυσίας ἔθυεν ἐκείνης κελευούσης. ἣν πρότερον μὲν ἀπήλασεν ἡ σύγκλητος ἐντυχεῖν ὑπὲρ τούτων βουλομένην καὶ τὰ μέλλοντα προθεσπίζουσαν,
17.2Ama kadın, Romalı kadınların yanına girip kendini kanıtladı; özellikle Marius'un karısının ayakları dibinde oturup gladyatörler arasında kimin kazanacağını başarıyla önceden söylüyordu. O da kadını Marius'a gönderdi, Marius da ona hayran oldu. Çoğu zaman sedyeyle dolaşıyor, kurbanlara ise iki kat mor pelerine sarılmış, kurdele ve çelenklerle süslü bir mızrak taşıyarak iniyordu.
ἐπεὶ δὲ πρὸς τὰς γυναῖκας εἰσιοῦσα διάπειραν ἐδίδου καὶ μάλιστα τῇ Μαρίου παρακαθίζουσα παρὰ τοὺς πόδας τῶν μονομάχων ἐπιτυχῶς προηγόρευε τὸν μέλλοντα νικᾶν, ἀναπεμφθεῖσα πρὸς Μάριον ὑπʼ· ἐκείνης ἐθαυμάζετο. καὶ τὰ πολλὰ μὲν ἐν φορείῳ παρεκομίζετο, πρὸς δὲ τὰς θυσίας κατῄει φοινικίδα διπλῆν ἐμπεπορπημένη καὶ λόγχην ἀναδεδεμένην ταινίαις καὶ στεφανώμασι φέρουσα.
17.3Bu gösteri pek çok kişiyi şüpheye düşürdü: Marius kadına gerçekten inandığı için mi, yoksa rol yapıp ona ortak olarak mı onu gösteriyordu? Myndoslu Aleksandros akbabalar hakkında şaşılacak bir şey yazar. Başarılardan önce hep ordunun çevresinde iki akbaba görünürmüş, tunç tasmalarıyla tanınırlarmış; askerler onları yakalayıp takmış, sonra salıvermiş. O zamandan sonra askerler onları tanıyıp selamlar, sefere çıkarken görünürlerse iyi bir şey yapacaklarını düşünüp sevinirlermiş.
τοῦτο μὲν οὖν τὸ δρᾶμα πολλοῖς ἀμφισβήτησιν παρεῖχεν, εἴτε πεπεισμένος ὡς ἀληθῶς εἴτε πλαττόμενος καὶ συνυποκρινόμενος ἐπιβείκνυται τὴν ἄνθρωπον. τὸ δὲ περὶ τοὺς γῦπας θαύματος ἄξιον Ἀλέξανδρος ὁ Μύνδιος ἱστόρηκε. δύο γὰρ ἐφαίνοντο πρὸ τῶν κατορθωμάτων ἀεὶ περὶ τὰς στρατιὰς καὶ παρηκολούθουν γνωριζόμενοι χαλκοῖς περιδεραίοις· ταὐτὰ δὲ οἱ στρατιῶται συλλαβόντες αὐτούς περιῆψαν, εἶτα ἀφῆκαν· ἐκ δὲ τούτου γνωρίζοντες ἠσπάζοντο αὐτούς οἱ στρατιῶται καὶ φανέντων ἐπὶ ταῖς ἐξόδοις ἔχαιρον ὡς ἀγαθὸν τι πράξοντες.
17.4Önceden pek çok işaret görüldü; çoğu olağan türdendi. Ama İtalya şehirlerinden Ameria'dan ve Tuder'den, geceleyin gökte alevli mızraklar ve kalkanlar görüldüğü bildirildi: Önce ayrı ayrı dolaşıyor, sonra birbirine çarpıyor, savaşan adamların aldığı biçim ve hareketleri alıyorlarmış; sonunda bir kısmı gerileyip bir kısmı saldırarak hepsi batıya akmış.
πολλῶν δὲ σημείων πρὸ φαινομένων τὰ μὲν ἄλλα χαρακτῆρα κοινὸν εἶχεν, ἐκ δὲ Ἀμερίας καὶ Τουδέρτου, πόλεων Ἰταλικῶν, ἀπηγγέλθη νυκτὸς ὦφθαι κατὰ τὸν οὐρανὸν αἰχμάς τε φλογοειδεῖς καὶ θυρεοὺς διαφερομένους τὸ πρῶτον, εἶτα συμπίπτοντας ἀλλήλοις καὶ σχήματα καὶ κινήματα λαμβάνοντας οἷα γίνεται μαχομένων ἀνδρῶν, τέλος δὲ τῶν μὲν ἐνδιδόντων, τῶν δὲ ἐπιφερομένων, πάντας ἐπὶ δυσμὰς ῥυῆναι.
17.5Aşağı yukarı bu sıralarda Büyük Ana'nın rahibi Batakes Pessinus'tan gelip tanrıçanın tapınaktan Romalılara savaşta zafer ve üstünlük vereceğini söylediğini bildirdi. Senato kabul edip tanrıçaya bir zafer tapınağı yapılmasına karar verdi. Batakes halkın önüne çıkıp aynı şeyi söylemek isteyince tribun Aulus Pompeius onu engelledi, ona şarlatan deyip hakaretle kürsüden kovdu.
περὶ τοῦτον δέ πως τὸν χρόνον ἀφίκετο καὶ Βατάκης ἐκ Πεσσινοῦντος ὁ τῆς Μεγάλης Μητρὸς ἱερεύς, ἀπαγγέλλων ὡς ἡ θεὸς ἐκ τῶν ἀνακτόρων ἐφθέγξατο αὐτῷ νίκην καὶ κράτος πολέμου Ῥωμαίοις ὑπάρχειν. τῆς δὲ συγκλήτου προσεμένης καὶ τῇ θεῷ ναὸν ἐπινίκιον ἱδρύσασθαι ψηφισαμένης, τὸν Βατάκην εἰς τὸν δῆμον προελθόντα καὶ ταὐτὰ βουλόμενον εἰπεῖν ἐκώλυσε δημαρχῶν Αὖλος Πομπήϊος, ἀγύρτην ἀποκαλῶν καὶ πρὸς ὕβριν ἀπελαύνων τοῦ βήματος.
17.6Bu da adamın sözüne en çok inandıran şey oldu. Çünkü toplantı dağılıp Aulus eve varmadan öyle bir ateşe yakalandı ki herkes gördü, herkesçe konuşuldu ve yedi gün içinde öldü.
δὲ δὴ καὶ μάλιστα τῷ λόγῳ τοῦ ἀνθρώπου πίστιν παρέσχεν. οὐ γάρ ἔφθη τῆς ἐκκλησίας λυθείσης ὁ Αὖλος εἰς οἶκον ἐπανελθεῖν, καὶ πυρετὸς ἐξήνθησεν αὐτῷ τοσοῦτος ὥστε πᾶσι καταφανῆ γενόμενον καὶ περιβόητον ἐντὸς ἑβδόμης ἡμέρας ἀποθανεῖν.
18.118. Bölüm
Teutonlar, Marius kıpırdamadığı için ordugâhı kuşatmaya giriştiler. Ama siperlerden yağan oklarla karşılaşıp bazı adamlarını kaybedince ileri gitmeye, Alpler'i korkusuzca aşmaya karar verdiler. Eşyalarını toplayıp Romalıların ordugâhının yanından geçtiler; geçişin uzunluğu ve süresiyle asıl o zaman sayılarının ne kadar büyük olduğu anlaşıldı. Söylendiğine göre Marius'un ordugâhının önünden altı gün durmadan geçmişler.
οἱ δὲ Τεύτονες ἐπεχείρησαν μὲν ἡσυχάζοντος τοῦ Μαρίου πολιορκεῖν τὸ στρατόπεδον, βέλεσι δὲ πολλοῖς ἐντυχόντες ἀπὸ τοῦ χάρακος φερομένοις καί τινας ἓξ αὑτῶν ἀποβαλόντες ἔγνωσαν εἰς τοὔμπροσθεν χωρεῖν ὡς ὑπερβαλοῦντες ἀδεῶς τὰς Ἄλπεις· καὶ συσκευασάμενοι παρήμειβον τὸ στρατόπεδον τῶν Ῥωμαίων, τότε δὴ μάλιστα παμπληθεῖς μήκει καὶ χρόνῳ τῆς παρόδου φανέντες· ἡμέραις γὰρ ἓξ λέγονται τὸν χάρακα τοῦ Μαρίου παραμείψασθαι συνεχῶς ὁδεύοντες.
18.2Yakından geçerken Romalılara gülerek karılarına bir mesajları olup olmadığını soruyorlardı, çünkü kendileri yakında yanlarında olacaktı. Barbarlar geçip ilerleyince Marius da kalkıp yavaşça izledi; hep yakınlarında, yanı başlarında konaklıyor, sağlam ordugâhlar kuruyor, önüne güçlü yerler alıyordu ki geceleri güvende olsun.
ἐπορεύοντο δὲ ἐγγύς, πυνθανόμενοι τῶν Ῥωμαίων μετὰ γέλωτος εἴ τι πρὸς τὰς γυναῖκας ἐπιστέλλοιεν αὐτοὶ γάρ ἔσεσθαι ταχέως παρʼ αὐταῖς. ἐπεὶ δὲ παρήλλαξαν οἱ βάρβαροι καὶ προῄεσαν, ἄρας καὶ αὐτὸς ἐπηκολούθει σχέδην, ἐγγὺς μὲν ἀεὶ καὶ παρʼ αὐτοὺς ἐκείνους ἱδρυόμενος, ὀχυραῖς δὲ χρώμενος στρατοπεδείαις καὶ χωρία καρτερὰ προβαλλόμενος, ὥστε ἐν ἀσφαλεῖ νυκτερεύειν.
18.3Böyle ilerleyerek Aquae Sextiae denilen yere vardılar; buradan az yürünürse Alpler'e ulaşılırdı. Marius da bu yüzden burada savaşmaya hazırlandı. Ordugâh için güçlü ama suyu bol olmayan bir yer seçti; söylendiğine göre bununla askerlerini kışkırtmak istiyordu.
οὕτω δὴ προϊόντες ἐγένοντο πρὸς τοῖς καλουμένοις ὕδασι Σεξτίοις, ὅθεν ἔδει πορευθέντας οὐ πολλὴν ὁδὸν ἐν ταῖς Ἄλπεσιν εἶναι. διὸ δὴ καὶ Μάριος ἐνταῦθα παρεσκευάζετο μάχεσθαι, καὶ κατέλαβε τῷ στρατοπέδῳ τόπον ἰσχυρὸν μέν, ὕδωρ δὲ ἄφθονον οὐκ ἔχοντα, βουλόμενος, ὥς φασι, καὶ τούτῳ παροξῦναι τοὺς στρατιώτας.
18.4Pek çok kişi sızlanıp susuz kalacaklarını söyleyince barbarların ordugâhının yakınından akan bir ırmağı eliyle gösterdi, suyun oradan kanla satın alınacağını söyledi. "O hâlde kanımız hâlâ sıvıyken neden hemen üstlerine götürmüyorsun?" dediler. O da sakin bir sesle, "Önce ordugâhı sağlamlaştırmalıyız," dedi.
πολλῶν γέ τοι δυσχεραινόντων καὶ διψήσειν λεγόντων, δείξας τῇ χειρὶ ποταμόν τινα ῥέοντα πλησίον τοῦ βαρβαρικοῦ χάρακος, ἐκεῖθεν αὐτοῖς ἔφησεν εἶναι ποτὸν ὤνιον αἵματος. τί οὖν, ἔφασαν, οὐκ εὐθὺς ἡμᾶς ἄγεις ἐπʼ αὐτούς, ἕως ὑγρὸν τὸ αἷμα ἔχομεν; κἀκεῖνος ἠρέμα τῇ φωνῇ, πρότερον, εἶπεν, ὀχυρωτέον ἡμῖν τὸ στρατόπεδον.
19.119. Bölüm
Askerler gönülsüzce de olsa itaat etti. Hizmetkâr kalabalığının ise ne kendilerine ne yük hayvanlarına suyu vardı; topluca ırmağa indiler, kimi balta, kimi keser, bazıları da kılıç ve mızrak alıp testilerle birlikte götürdü, su için savaşacakmış gibi. İlkin onlara az sayıda düşman saldırdı; çünkü çoğu banyodan sonra kahvaltı ediyor, kimi de yıkanıyordu.
οἱ μὲν οὖν στρατιῶται καίπερ ἀσχάλλοντες ἐπείθοντο· τῆς δὲ θεραπείας τὸ πλῆθος οὔτʼ αὐτοὶ ποτὸν οὔτε ὑποζυγίοις ἔχοντες ἀθρόοι κατέβαινον ἐπὶ τὸν ποταμόν, οἱ μὲν ἀξίνας, οἱ δὲ πελέκεις, ἔνιοι δὲ καὶ ξίφη καὶ λόγχας ἅμα τοῖς ὑδρίοις ἀναλαβόντες, ὡς καὶ διὰ μάχης ὑδρευσόμενοι. τούτοις τὸ πρῶτον ὀλίγοι προσεμάχοντο τῶν πολεμίων ἔτυχον γὰρ ἀριστῶντες οἱ πολλοὶ μετὰ λουτρόν, οἱ δὲ ἐλούοντο.
19.2Çünkü burada yerden sıcak su kaynakları fışkırır. Romalılar barbarların bir kısmını bu kaynakların çevresinde, yerin güzelliğine hayran, keyif çatıp şenlik yaparken yakaladı. Bağırışlara daha çok kişi koşunca Marius, hizmetkârları için endişelenen askerlerini tutmakta zorlandı. Düşmanların en savaşçı kısmı da, daha önce Manlius ve Caepio yönetimindeki Romalıları yenenler, Ambron adıyla anılan ve tek başına otuz binden fazla olanlar, fırlayıp silahlarına koştu.
ῥήγνυσι γὰρ αὐτόθι ναμάτων θερμῶν πηγὰς ὁ χῶρος· καὶ μέρος τι περὶ ταῦτα τοὺς βαρβάρους εὐπαθοῦντας καὶ πανηγυρίζοντας ἡδονῇ καὶ θαύματι τοῦ τόπου κατέλαβον οἱ Ῥωμαῖοι. πρὸς δὲ τὴν κραυγὴν πλειόνων συντρεχόντων τῷ τε Μαρίῳ χαλεπὸν ἦν ἔτι τοὺς στρατιώτας ἐπισχεῖν περὶ τῶν οἰκετῶν δεδιότας, καὶ τῶν πολεμίων τὸ μαχιμώτατον μέρος, ὑφ’ οὗ προήττηντο Ῥωμαῖοι μετὰ Μαλλίου καὶ Καιπίωνος πρότερον Ἄμβρωνες ὠνομάζοντο καὶ πλῆθος ὑπὲρ τρισμυρίους αὐτοὶ καθʼ ἑαυτοὺς ἦσαν, ἀναΐξαντες ἐπὶ τὰς πανοπλίας ἐχώρουν.
19.3Bedenleri tıka basa yemekten ağırlaşmıştı, ama gururları kabarmış, şaraptan gönülleri açılmıştı. Yine de düzensiz ve çılgınca koşmuyor, anlamsız çığlıklar atmıyor, silahlarını ritimle vurup hep birlikte sıçrayarak kendi adlarını tekrar tekrar bağırıyorlardı: "Ambron!" Ya birbirlerini çağırıyor ya da kendilerini tanıtarak düşmanı önceden korkutmak istiyorlardı.
τὰ μὲν οὖν σώματα πλησμονῇ βεβαρημένοι, τοῖς δὲ φρονήμασι γαῦροι καὶ διακεχυμένοι πρὸς τὸν ἄκρατον, οὐκ ἀτάκτοις οὐδὲ μανιώδεσι φερόμενοι δρόμοις οὐδὲ ἄναρθρον ἀλαλαγμὸν ἱέντες, ἀλλὰ κρούοντες ῥυθμῷ τὰ ὅπλα καὶ συναλλόμενοι πάντες ἅμα τὴν αὑτῶν ἐφθέγγοντο πολλάκις προσηγορίαν Ἄμβρωνες, εἴτε ἀνακαλούμενοι σφᾶς αὐτούς, εἴτε τοὺς πολεμίους τῇ προδηλώσει προεκφοβοῦντες.
19.4Onlara karşı inen ilk İtalyalılar olan Ligurlar bu bağırışı duyup anlayınca aynı şeyi kendileri de bağırdı, çünkü bu kendi atalarından kalma adlarıydı: Ligurlar kendilerine soy olarak böyle derler. Çarpışmadan önce iki taraf sık sık, karşılıklı bağırışıyordu; sırayla haykıran ve sesiyle birbirini geçmeye çalışan ordular çığlıkla öfkelerini körüklüyordu.
τῶν δὲ Ἰταλικῶν πρῶτοι καταβαίνοντες ἐπʼ αὐτοὺς Λίγυες, ὡς ἤκουσαν βοώντων καὶ συνῆκαν, ἀντεφώνουν καὶ αὐτοὶ τὴν πάτριον ἐπίκλησιν αὑτῶν εἶναι σφᾶς γὰρ αὐτοὺς οὕτως κατὰ γένος ὀνομάζουσι Λίγυες. πυκνὸν οὖν καὶ παράλληλον ἀντήχει πρὶν εἰς χεῖρας συνελθεῖν τὸ ἀναφώνημα· καὶ τῶν στρατῶν ἑκατέροις ἀνὰ μέρος συναναφθεγγομένων καὶ φιλοτιμουμένων πρῶτον ἀλλήλους τῷ μεγέθει τῆς βοῆς ὑπερβαλέσθαι, παρώξυνε καὶ διηρέθιζε τὸν θυμὸν ἡ κραυγή.
19.5Akarsu Ambronları dağıttı; karşıya geçince saf tutmaya vakit bulamadılar, Ligurlar koşarak ilk gelenlere saldırdı ve çarpışma başladı. Romalılar Ligurlara yardıma koşup yukarıdan barbarların üzerine inince barbarlar zorlanıp bozguna uğradı.
τοὺς μὲν οὖν Ἄμβρωνας διέσπασε τὸ ῥεῖθρον οὐ γάρ ἔφθασαν εἰς τάξιν καταστῆναι διαβάντες, ἀλλὰ τοῖς πρώτοις εὐθὺς μετὰ δρόμου τῶν Λιγύων προσπεσόντων ἐν χερσὶν ἦν ἢ μάχη· τοῖς δὲ Λίγυσι τῶν Ῥωμαίων ἐπιβοηθούντων καὶ φερομένων ἄνωθεν ἐπὶ τοὺς βαρβάρους βιασθέντες ἐτράποντο.
19.6Çoğu orada, akıntı kenarında birbirini iterken vurulup öldü, ırmağı kan ve cesetle doldurdu. Romalılar karşıya geçip dönmeye cesaret edemeyenleri ordugâhlarına ve arabalarına kadar kaçarken öldürdü.
καὶ πλεῖστοι μὲν αὐτοῦ περὶ τὸ ῥεῖθρον ὠθούμενοι κατʼ ἀλλήλων ἐπαίοντο καὶ κατεπίμπλασαν φόνου καὶ νεκρῶν τὸν ποταμόν, τοὺς δὲ διαβάντες οἱ Ῥωμαῖοι μὴ τολμῶντας ἀναστρέφειν ἔκτεινον ἄχρι τοῦ στρατοπέδου καὶ τῶν ἁμαξῶν φεύγοντας.
19.7Orada kadınlar kılıç ve baltalarla karşılarına çıktı; korkunç ve öfkeli çığlıklarla hem kaçanları hem kovalayanları durdurmaya çalıştılar, kimini hain, kimini düşman sayarak. Savaşanların arasına karıştılar, çıplak elleriyle Romalıların kalkanlarını çekiyor, kılıçlarına sarılıyor, yaralara katlanıyor, ölene dek yılmıyorlardı. Irmak kenarındaki bu savaşın komutanın kararıyla değil, talih sonucu olduğu söylenir.
ἐνταῦθα δὲ αἱ γυναῖκες ἀπαντῶσαι μετὰ ξιφῶν καὶ πελέκεων δεινὸν τετριγυῖαι καὶ περίθυμον ἠμύνοντο τοὺς φεύγοντας ὁμοίως καὶ τοὺς διώκοντας, τοὺς μὲν ὡς προδότας, τοὺς δὲ ὡς πολεμίους, ἀναπεφυρμέναι μαχομένοις καὶ χερσὶ γυμναῖς τούς τε θυρεοὺς τῶν Ῥωμαίων ἀποσπῶσαι καὶ τῶν ξιφῶν ἐπιλαμβανόμεναι, καὶ τραύματα καὶ διακοπὰς σωμάτων ὑπομένουσαι, μέχρι τελευτῆς ἀήττητοι τοῖς θυμοῖς. τὴν μὲν οὖν παραποτάμιον μάχην οὕτω κατὰ τύχην μᾶλλον ἢ γνώμῃ τοῦ στρατηγοῦ γενέσθαι λέγουσιν.
20.120. Bölüm
Romalılar Ambronların çoğunu öldürüp geri çekildi, karanlık bastı. Bu kadar büyük bir başarıdan sonra orduyu zafer ilahileri, çadırlarda içki, yemekte dostça şenlik ve başarıyla savaşmış adamlar için en tatlı şey olan deliksiz uyku karşılamadı; tersine, en korkunç ve huzursuz geceyi geçirdiler.
ἐπεὶ δὲ πολλοὺς τῶν Ἀμβρώνων οἱ Ῥωμαῖοι διαφθείραντες ἀνεχώρησαν ὀπίσω καὶ σκότος ἐπέσχεν, οὐχ ὥσπερ ἐπʼ εὐτυχήματι τοσούτῳ τὸν στρατὸν ἐδέξαντο παιᾶνες ἐπινίκιοι καὶ πότοι κατὰ σκηνὰς καὶ φιλοφροσύναι περὶ δεῖπνα καὶ τὸ πάντων ἥδιστον ἀνδράσιν εὐτυχῶς μεμαχημένοις, ὕπνος ἤπιος, ἀλλʼ ἐκείνην μάλιστα τὴν νύκτα φοβερὰν καὶ ταραχώδη διήγαγον.
20.2Çünkü ordugâhları siperli ve surlu değildi; geride yenilmemiş on binlerce barbar vardı. Kaçan Ambronlar da onlara karışmıştı. Gece boyunca insanın ağlayışına, inleyişine benzemeyen, hayvan sesine karışık bir uluma, tehdit ve ağıtla karışık bir böğürme yükseliyor, o kalabalıktan çıkan ses çevredeki dağlarda ve ırmağın çukurluğunda yankılanıyordu.
ἦν μὲν γάρ αὐτοῖς ἀχαράκωτον τὸ στρατόπεδον καὶ ἀτείχιστον, ἀπελείποντο δὲ τῶν βαρβάρων ἔτι πολλαὶ μυριάδες ἀήττητοι, καὶ συμμεμιγμένων τούτοις ὅσοι διαπεφεύγεσαν τῶν Ἀμβρώνων, ὀδυρμὸς ἦν διὰ νυκτός, οὐ κλαυθμοῖς οὐδὲ στεναγμοῖς ἀνθρώπων ἐοικώς, ἀλλὰ θηρομιγής τις ὠρυγὴ καὶ βρύχημα μεμιγμένον ἀπειλαῖς καὶ θρήνοις ἀναπεμπόμενον ἐκ πλήθους τοσούτου τά τε πέριξ ὄρη καὶ τὰ κοῖλα τοῦ ποταμοῦ περιεφώνει.
20.3Ürpertici bir uğultu ovayı kapladı; Romalıları korku, düzensiz ve karışık bir gece savaşı bekleyen Marius'u da dehşet sardı. Ama barbarlar ne o gece ne ertesi gün saldırdı, düzen alıp hazırlanmakla meşgul oldular.
καὶ κατεῖχε φρικώδης ἦχος τὸ πεδίον, τοὺς δὲ Ῥωμαίους δέος, αὐτόν τε τὸν Μάριον ἔκπληξις ἄκοσμόν τινα καὶ ταραχώδη νυκτομαχίαν προσδεχόμενον. οὐ μὴν ἐπῆλθον οὔτε νυκτὸς οὔτε τῆς ἐπιούσης ἡμέρας, ἀλλὰ συντάττοντες ἑαυτοὺς καὶ παρασκευαζόμενοι διετέλουν.
20.4Bu arada Marius, barbarların tepesinde eğimli koyaklar ve ormanların gölgelediği dereler bulunduğundan, oraya Claudius Marcellus'u üç bin ağır piyadeyle gönderdi; gizlice pusuya yatıp savaş sırasında arkadan çıkmasını buyurdu. Ötekiler zamanında yemek yiyip uyudu; gün ağarırken onları ordugâhın önüne çıkarıp saf dizdi ve atlıları önden ovaya yolladı.
ἐν τούτῳ δὲ Μάριος, ἦσαν γάρ ἐκ κεφαλῆς τῶν βαρβάρων νάπαι περικλινεῖς καὶ κατάσκιοι δρυμοῖς αὐλῶνες, ἐνταῦθα Κλαύδιον Μάρκελλον ἐκπέμπει μετὰ τρισχιλίων ὁπλιτῶν, ἐνεδρεῦσαι κελεύσας κρύφα καὶ μαχομένοις ἐξόπισθεν ἐπιφανῆναι. τοὺς δὲ ἄλλους δειπνήσαντας ἐν ὥρᾳ καὶ κοιμηθέντας ἅμʼ ἡμέρᾳ συνέταττε πρὸ τοῦ χάρακος ἀγαγών, καὶ προεξεπεμπε τοὺς ἱππέας εἰς τὸ πεδίον.
20.5Teutonlar bunu görünce Romalıların inip eşit şartlarda savaşmasını bekleyemedi, hızla ve öfkeyle silahlanıp tepeye saldırdı. Marius her yana komutanlarını yollayıp durup dayanmalarını, düşman menzile girince mızraklarını atmalarını, sonra kılıçlarını kullanıp kalkanlarıyla itip bastırmalarını emretti.
θεασάμενοι δὲ οἱ Τεύτονες οὐκ ἠνέσχοντο καταβαίνοντας αὐτοῖς ἐξ ἴσου διαγωνίζεσθαι τοὺς Ῥωμαίους, ἀλλὰ σὺν τάχει καὶ διʼ ὀργῆς ὁπλισάμενοι τῷ λόφῳ προσέβαλον. ὁ δὲ Μάριος ἑκασταχοῦ διαπέμπων τοὺς ἡγεμόνας ἑστάναι καὶ καρτερεῖν παρεκάλει, πελασάντων δὲ εἰς ἐφικτὸν ἐξακοντίσαι τοὺς ὑσσούς, εἶτα χρῆσθαι ταῖς μαχαίραις καὶ τοῖς θυρεοῖς ἀντερείσαντας βιάζεσθαι·
20.6Çünkü yer onlar için kaygandı; vuruşlarının gücü, kalkan duvarlarının sağlamlığı olmayacak, arazinin bozukluğundan bedenleri dönüp yalpalayacaktı. Bunları söylerken kendisinin de ilk uyguladığı görülüyordu; çünkü bedenini kimseden kötü çalıştırmamıştı, gözüpeklikte de hepsini çok geçiyordu.
τῶν γάρ τόπων ἐπισφαλῶν ὄντων ἐκείνοις οὔτε τόνον ἕξειν τὰς πληγὰς οὔτε ῥώμην τὸν συνασπισμόν, ἐν περιτροπῇ καὶ σάλῳ τῶν σωμάτων ὄντων διὰ τὴν ἀνωμαλίαν. ταῦτα ἅμα παρῄνει καὶ δρῶν ἑωρᾶτο πρῶτος· οὐδενὸς γάρ ἤσκητο χεῖρον τὸ σῶμα, καὶ πάντας πολὺ τῇ τόλμῃ παρήλλαττεν.
21.121. Bölüm
Romalılar karşı koyup yukarı çıkan düşmanı durdurunca barbarlar sıkışıp yavaş yavaş ovaya geriledi. Öndekiler düzlükte saf kurarken arkadakiler arasında bağırış ve dağılma oldu; çünkü Marcellus fırsatı kaçırmamıştı. Çığlıklar tepelerin üzerine yükselince adamlarını kaldırıp koşarak ve naralarla arkadan saldırdı, en arkadakileri öldürdü.
ὡς οὖν ἀντιστάντες αὐτοῖς οἱ Ῥωμαῖοι καὶ συμπεσόντες ἔσχον ἄνω φερομένους, ἐκθλιβόμενοι κατὰ μικρὸν ὑπεχώρουν εἰς τὸ πεδίον καὶ τῶν πρώτων ἤδη καθισταμένων εἰς τάξιν ἐν τοῖς ἐπιπέδοις βοὴ καὶ διασπασμὸς ἦν περὶ τοὺς ὄπισθεν, ὁ γάρ καιρὸς οὐκ ἔλαθε τὸν Μάρκελλον, ἀλλὰ τῆς κραυγῆς ὑπὲρ τοὺς λόφους ἄνω φερομένης ἀναστήσας τοὺς μετʼ αὐτοῦ δρόμῳ καὶ ἀλαλαγμῷ προσέπιπτε κατὰ νώτου, κτείνων τοὺς ἐσχάτους.
21.2Onlar öndekileri de sürükleyip bütün orduyu hemen kargaşaya düşürdü. İki yandan vurulmaya uzun süre dayanamadılar, safı bozup kaçtılar. Romalılar kovalayıp yüz binden fazlasını ya esir aldı ya da öldürdü; çadırlara, arabalara ve mallara da el koydular, çalınmayanların Marius'a verilmesini kararlaştırdılar. Bu pek parlak armağanı alan Marius'un, tehlikenin büyüklüğü düşünülünce komutanlığına denk bir şey almadığı kanısı yayıldı.
οἱ δὲ τοὺς πρὸ αὑτῶν ἐπισπώμενοι ταχὺ πᾶν τὸ στράτευμα ταραχῆς ἐνέπλησαν, οὐ πολύν τε χρόνον ἠνέσχοντο παιόμενοι διχόθεν, ἀλλὰ τὴν τάξιν λύσαντες ἔφευγον. οἱ δὲ Ῥωμαῖοι διώκοντες αὑτῶν μὲν ὑπὲρ δέκα μυριάδας ἣ ζῶντας εἷλον ἢ κατέβαλον, σκηνῶν δὲ καὶ ἁμαξῶν καὶ χρημάτων κρατήσαντες, ὅσα μὴ διεκλάπη, Μάριον λαβεῖν ἐψηφίσαντο. καὶ δωρεᾶς ταύτης λαμπροτάτης τυχὼν οὐδὲν ἄξιον ἔχειν ὧν ἐστρατήγησεν ἐνομίσθη διὰ τὸ τοῦ κινδύνου μέγεθος.
21.3Başkaları ganimet armağanı ve ölülerin sayısı konusunda aynı şeyi söylemez. Yine de anlatıldığına göre Massalialılar bağlarının çevresini kemiklerle çitlemiş; toprak ise ölüler orada çürüyüp kış yağmurları yağınca öyle yağlanmış, çürüme öyle derine işlemiş ki mevsiminde olağanüstü ürün vermiş ve Arkhilokhos'un, tarlaların böyle şeylerle semirdiği sözünü doğrulamış.
ἕτεροι δὲ περὶ τῆς δωρεᾶς τῶν λαφύρων οὐχ ὁμολογοῦσιν, οὐδὲ περὶ τοῦ πλήθους τῶν πεσόντων. Μασσαλιήτας μέντοι λέγουσι τοῖς ὀστέοις περιθριγκῶσαι τοὺς ἀμπελῶνας, τὴν δὲ γῆν, τῶν νεκρῶν καταναλωθέντων ἐν αὐτῇ καὶ διὰ χειμῶνος ὄμβρων ἐπιπεσόντων, οὕτως ἐκλιπανθῆναι καὶ γενέσθαι διὰ βάθους περίπλεω τῆς σηπεδόνος ἐνδύσης ὥστε καρπῶν ὑπερβάλλον εἰς ὥρας πλῆθος ἐξενεγκεῖν καὶ μαρτυρῆσαι τῷ Ἀρχιλόχῳ λέγοντι πιαίνεσθαι πρὸς τοῦ τοιούτου τὰς ἀρούρας.
21.4Büyük savaşların ardından olağanüstü yağmurların boşandığı söylenir. Ya tanrısal bir güç toprağı gökten düşen temiz sularla arındırıp yıkıyor, ya da kan ve çürüme ıslak, ağır bir buğu saçıyor ve bu buğu, en küçük sebeple büyük değişikliğe yatkın olan havayı yoğunlaştırıyordur.
ἐπιεικῶς δὲ ταῖς μεγάλαις μάχαις ἐξαισίους ὑετοὺς ἐπικαταρρήγνυσθαι λέγουσιν, εἴτε δαιμονίου τινὸς τὴν γῆν καθαροῖς καὶ διιπετέσιν ἁγνίζοντος ὕδασι καὶ κατακλύζοντος, εἴτε τοῦ φόνου καὶ τῆς σηπεδόνος ἐξανιείσης ὑγρὰν καὶ βαρεῖαν ἀναθυμίασιν, ἣ τὸν ἀέρα συνίστησιν εὔτρεπτον ὄντα καὶ ῥᾴδιον μεταβάλλειν ἀπὸ σμικροτάτης ἐπὶ πλεῖστον ἀρχῆς.
22.122. Bölüm
Savaştan sonra Marius barbar silah ve ganimetlerinden göze çarpanları, sağlamlarını, zafer alayında gösterişli görünecekleri seçti; ötekilerin yığınını büyük bir odun yığınının üzerine koyup görkemli bir kurban töreni yaptı.
μετὰ δὲ τὴν μάχην ὁ Μάριος τῶν βαρβαρικῶν ὅπλων καὶ λαφύρων τὰ μὲν ἐκπρεπῆ καὶ ὁλόκληρα καὶ πομπικὴν ὄψιν τῷ θριάμβῳ δυνάμενα παρασχεῖν ἐπέλεξε, τῶν δὲ ἄλλων ἐπὶ πυρᾶς μεγάλης κατασωρεύσας τὸ πλῆθος ἔθυσε θυσίαν μεγαλοπρεπῆ.
22.2Ordu silah başında, çelenkli duruyordu. Kendisi âdet olduğu üzere kuşağını bağlamış, mor kenarlı togasını omzuna atmış, yanan meşaleyi alıp iki eliyle göğe kaldırmış, odun yığınına koymak üzereydi. O sırada dostlarının atla hızla kendisine doğru geldiği görüldü; herkesi derin bir sessizlik ve bekleyiş sardı.
καὶ τοῦ στρατοῦ παρεστῶτος ἐν ὅπλοις ἐστεφανωμένου περιζωσάμενος αὐτός, ὥσπερ ἔθος ἐστίν, ἀναβαλὼν τὴν περιπόρφυρον καὶ λαβὼν δᾷδα καιομένην καὶ διʼ ἀμφοτέρων τῶν χειρῶν ἀνασχὼν πρὸς τὸν οὐρανὸν ἔμελλεν ὑφήσειν τῇ πυρᾷ· καὶ προσελαύνοντες ἵπποις ἑωρῶντο φίλοι σὺν τάχει πρὸς αὐτόν, ὥστε πολλὴν γενέσθαι σιωπὴν καὶ προσδοκίαν ἁπάντων.
22.3Yaklaşınca atlarından atlayıp Marius'un elini sıktılar, beşinci kez konsül seçildiği müjdesini verdiler ve bununla ilgili mektubu sundular. Zafer sevincine büyük bir sevinç daha eklendi; ordu hoşnutlukla silahlarını vurup gürültüyle hep birlikte nara attı. Komutanlar Marius'u yeniden defne çelenkleriyle süslerken odun yığınını tutuşturdu ve kurbanı tamamladı.
ἐπεὶ δὲ ἐγγὺς ἦσαν, ἀποπηδήσαντες ἐδεξιοῦντο τὸν Μάριον, εὐαγγελιζόμενοι τὸ πέμπτον αὐτὸν ὕπατον ᾑρῆσθαι, καὶ γράμματα περὶ τούτων ἀπέδοσαν. μεγάλης οὖν χαρᾶς τοῖς ἐπινικίοις προσγενομένης ὅ τε στρατὸς ὑφʼ ἡδονῆς ἐνοπλίῳ τινὶ κρότῳ καὶ πατάγῳ συνηλάλαξαν, καὶ τῶν ἡγεμόνων τὸν Μάριον αὖθις ἀναδούντων δάφνης στεφάνοις ἐνῆψε τὴν πυρὰν καὶ τὴν θυσίαν ἐπετελείωσεν.
23.123. Bölüm
Büyük başarılardan hiçbirini halis ve saf bir sevinç olarak bırakmayan, insan hayatını iyiyle kötüyü karıştırıp renklendiren talih mi, ilahi karşılık mı, yoksa işlerin zorunlu tabiatı mı, bilinmez; birkaç gün sonra Marius'a meslektaşı Catulus'a dair haber geldi. Açık ve durgun bir havadaki bulut gibi Roma'nın üzerine yeni bir korku ve fırtına çöktürdü.
ἡ δὲ μηθὲν ἐῶσα τῶν μεγάλων εὐτυχημάτων ἄκρατον εἰς ἡδονὴν καὶ καθαρόν, ἀλλὰ μείξει κακῶν καὶ ἀγαθῶν ποικίλλουσα τὸν ἀνθρώπινον βίον ἢ τύχη τις ἢ νέμεσις ἢ πραγμάτων ἀναγκαία φύσις οὐ πολλαῖς ὕστερον ἡμέραις ἐπήγαγε τῷ Μαρίῳ τὴν περὶ Κάτλου τοῦ συνάρχοντος ἀγγελίαν, ὥσπερ ἐν εὐδίᾳ καὶ γαλήνῃ νέφος, αὖθις ἕτερον φόβον καὶ χειμῶνα τῇ Ῥώμῃ περιστήσασα.
23.2Kimbrlerin karşısında duran Catulus Alp geçitlerini korumaktan vazgeçmişti; gücünü pek çok parçaya bölmek zorunda kalıp zayıflamaktan korkuyordu. Hemen İtalya'ya indi, Atiso ırmağını önüne aldı, geçitlerin iki yakasını güçlü siperlerle tahkim etti ve ırmağa köprü kurdu; barbarlar dar yerlerden kalelere yüklenirse karşı yakadakilere yardım edebilecekti.
ὁ γάρ δὴ Κάτλος ἀντικαθήμενος τοῖς Κίμβροις τὰς μὲν ὑπερβολὰς τῶν Ἄλπεων ἀπέγνω φυλάσσειν, μὴ κατὰ πολλὰ τὴν δύναμιν μέρη διαιρεῖν ἀναγκαζόμενος ἀσθενὴς γένοιτο, καταβὰς δ’ εὐθὺς εἰς τὴν Ἰταλίαν καὶ τὸν Ἀτισῶνα ποταμὸν λαβὼν πρὸ αὑτοῦ καὶ φραξάμενος πρὸς τὰς διαβάσεις ἑκατέρωθεν ἰσχυροῖς χαρακώμασιν, ἔζευξε τὸν πόρον, ὡς ἐπιβοηθεῖν εἴη τοῖς πέραν, εἰ πρὸς τὰ φρούρια βιάζοιντο διὰ τῶν στενῶν οἱ βάρβαροι.
23.3Barbarlar düşmanlarını o kadar küçümsüyor, kendilerine o kadar güveniyordu ki gerekli bir iş yapmaktan çok güç ve gözüpeklik gösterisi yaparak kar altında çıplak dayanıyor, buz ve derin kardan tepelere tırmanıyorlardı. Yukarıda geniş kalkanlarını altlarına alıp kendilerini bırakıyor, uçurumların kaygan ve dipsiz yarıklarından kayıyorlardı.
τοῖς δὲ τοσοῦτον περιῆν ὑπεροψίας καὶ θράσους κατὰ τῶν πολεμίων ὥστε ῥώμην καὶ τόλμαν ἐπιδεικνύμενοι μᾶλλον ἢ πράττοντὲς τι τῶν ἀναγκαίων γυμνοὶ μὲν ἠνείχοντο νιφόμενοι καὶ διὰ πάγων καὶ χιόνος βαθείας τοῖς ἄκροις προσέβαινον, ἄνωθεν δὲ τοὺς θυρεοὺς πλατεῖς ὑποτιθέντες τοῖς σώμασιν, εἶτα ἀφιέντες αὑτούς ὑπεφέροντο κατὰ κρημνῶν ὀλισθήματα καὶ λισσάδας ἀχανεῖς ἐχόντων.
23.4Yakına ordugâh kurup geçidi gözden geçirdikten sonra ırmağı doldurmaya başladılar. Devler gibi çevredeki tepeleri söküp kökleriyle ağaçları, kaya parçalarını, toprak yığınlarını ırmağa taşıyor, akıntıyı sıkıştırıyor, köprü ayaklarına akıntıyla sürüklenen ağır yükler yollayıp çarptırarak köprüyü sarsıyorlardı. Askerlerin çoğu korkuya kapılıp büyük ordugâhı terk ederek çekilmeye başladı.
ὡς δὲ παραστρατοπεδεύσαντες ἐγγὺς καὶ κατασκεψάμενοι τὸν πόρον ἤρξαντο χοῦν, καὶ τοὺς πέριξ λόφους ἀναρρηγνύντες, ὥσπερ οἱ γίγαντες, ἅμα δένδρα πρόρριζα καὶ κρημνῶν σπαράγματα καὶ γῆς κολωνοὺς ἐφόρουν εἰς τὸν ποταμόν, ἐκθλίβοντες τὸ ῥεῦμα καὶ τοῖς ἐρείδουσι τὰ ζεύγματα βάθροις ἐφιέντες βάρη μεγάλα συρόμενα κατὰ ῥοῦν καὶ τινάττοντα ταῖς πληγαῖς τὴν γέφυραν, ἀποδειλιάσαντες οἱ πλεῖστοι τῶν στρατιωτῶν ἐξέλειπον τὸ μέγα στρατόπεδον καὶ ἀνεχώρουν.
23.5İşte orada Catulus, iyi ve yetkin bir komutanın yapması gerektiği gibi, kendi ününü vatandaşlarınkinin arkasına koydu. Askerleri kalmaya ikna edemeyip korku içinde çekildiklerini görünce kartalı kaldırtıp koşarak çekilenlerin en önüne geçti ve önderliği aldı; utancın vatanın değil kendisinin olmasını, çekilişin kaçış değil komutanın ardından gidiş gibi görünmesini istiyordu.
ἔνθα δὴ Κάτλος ἔδειξεν ἑαυτόν, ὥσπερ χρὴ τὸν ἀγαθὸν καὶ τέλειον ἄρχοντα, τὴν αὑτοῦ δόξαν ἐν ὑστέρῳ τῶν πολιτῶν τιθέμενον. ἐπεὶ γάρ οὐκ ἔπειθε τοὺς στρατιώτας μένειν, ἀλλʼ ἑώρα περιδεῶς ἀναζευγνύντας, ἄρασθαι κελεύσας τὸν ἀετὸν εἰς τοὺς πρώτους τῶν ἀπερχομένων ὥρμησε δρόμῳ καὶ πρῶτος ἡγεῖτο, βουλόμενος αὑτοῦ τὸ αἰσχρόν, ἀλλὰ μὴ τῆς πατρίδος γενέσθαι, καὶ δοκεῖν μὴ φεύγοντας, ἀλλʼ ἑπομένους τῷ στρατηγῷ ποιεῖσθαι τὴν ἀποχώρησιν.
23.6Barbarlar Atiso'nun karşı yakasındaki kaleye saldırıp aldılar. Oradaki Romalılar çok iyi savaşıp vatana layık biçimde kendilerini tehlikeye atmıştı; onlara hayran kalıp tunç boğa üzerine yemin ederek antlaşmayla salıverdiler. Söylendiğine göre bu boğa savaştan sonra ele geçirilip zaferin ilk ürünü olarak Catulus'un evine götürüldü. Barbarlar yardımsız kalan ülkeye yayılıp yağmaya başladılar.
οἱ δὲ βάρβαροι τὸ μὲν πέραν τοῦ Ἀτισῶνος φρούριον ἐπελθόντες ἔλαβον, καὶ τοὺς αὐτόθι Ῥωμαίους ἀνδρῶν κρατίστους γενομένους καὶ προκινδυνεύσαντας ἀξίως τῆς πατρίδος θαυμάσαντες ὑποσπόνδους ἀφῆκαν. ὀμόσαντες τὸν χαλκοῦν ταῦρον, ὃν ὕστερον ἁλόντα μετὰ τὴν μάχην εἰς τὴν Κάτλου φασὶν οἰκίαν ὥσπερ ἀκροθίνιον τῆς νίκης κομισθῆναι· τὴν δὲ χώραν ἔρημον βοηθείας ἐπιχυθέντες ἐπόρθουν.
24.124. Bölüm
Bunun üzerine Marius Roma'ya çağrıldı. Geldiğinde herkes zafer alayı yapacağını sanıyordu, senato da bunu gönülden oylamıştı; ama Marius kabul etmedi. Belki askerlerini ve silah arkadaşlarını bu onurdan yoksun bırakmak istemiyordu, belki de o anki durumda halka güven vermek istiyordu: ilk başarılarının şanını şehrin talihine emanet ediyor, ikinci başarıların ardından daha parlak biçimde geri alacağını gösteriyordu.
ἐπὶ τούτοις ἐκαλεῖτο Μάριος εἰς τὴν Ῥώμην καὶ παραγενόμενος, πάντων αὐτὸν οἰομένων θριαμβεύσειν καὶ τῆς βουλῆς προθύμως ψηφισαμένης, οὐκ ἠξίωσεν, εἴτε τοὺς στρατιώτας καὶ συναγωνιστὰς ἀποστερῆσαι τῆς φιλοτιμίας μὴ βουλόμενος, εἴτε πρὸς τὰ παρόντα θαρρύνων τὸ πλῆθος, ὡς τῇ τύχῃ τῆς πόλεως παρακατατιθέμενος τὴν τῶν πρώτων κατορθωμάτων, δόξαν ἐν τοῖς δευτέροις λαμπροτέραν ἀποδοθησομένην.
24.2Anın gerektirdiği konuşmayı yaptıktan sonra Catulus'un yanına hareket etti, onu yüreklendirdi ve kendi askerlerini Galya'dan getirtti. Askerler gelince Eridanos'u geçip barbarları İtalya'nın iç kesimlerinden uzak tutmaya çalıştı. Barbarlar ise Teutonları beklediklerini, gecikmelerine şaştıklarını söyleyerek savaşı erteliyordu; ya onların yok olduğunu gerçekten bilmiyorlardı ya da inanmıyormuş gibi görünmek istiyorlardı.
διαλεχθεὶς δὲ τὰ πρέποντα τῷ καιρῷ καὶ πρὸς τὸν Κάτλον ἐξορμήσας, τοῦτόν τε παρεθάρρυνε καὶ τοὺς αὑτοῦ μετεπέμπετο στρατιώτας ἐκ Γαλατίας, ὡς δὲ ἀφίκοντο, διαβὰς τὸν Ἠριδανὸν εἴργειν ἐπειρᾶτο τῆς ἐντὸς Ἰταλίας τοὺς βαρβάρους, οἱ δὲ τοὺς Τεύτονας ἐκδέχεσθαι καὶ θαυμάζειν ὡς βραδυνόντων φάσκοντες ἀνεβάλλοντο τὴν μάχην, εἴτε ἀγνοοῦντες ὄντως τὴν ἐκείνων φθοράν, εἴτε βουλόμενοι δοκεῖν ἀπιστεῖν.
24.3Nitekim bu haberi getirenlere korkunç işkenceler ediyorlardı. Marius'a da elçi gönderip kendileri ve kardeşleri için yerleşecekleri yeterli toprak ve şehir istediler. Marius elçilere bu kardeşlerin kim olduğunu sordu; onlar Teutonların adını verince herkes güldü, Marius da alaya aldı: "Kardeşlerinizi bırakın," dedi, "onların toprağı var, üstelik bizden aldıkları için ebediyen kendilerinin olacak."
καὶ γὰρ τοὺς ἀγγέλλοντας ᾐκίζοντο δεινῶς, καὶ τὸν Μάριον ᾔτουν πέμψαντες ἑαυτοῖς καὶ τοῖς ἀδελφοῖς χώραν καὶ πόλεις ἱκανὰς ἐνοικεῖν. ἐρομένου δὲ τοῦ Μαρίου τοὺς πρέσβεις περὶ τῶν ἀδελφῶν, κἀκείνων ὀνομασάντων τοὺς Τεύτονας, οἱ μὲν ἄλλοι πάντες ἐγέλασαν, ὁ δὲ Μάριος ἔσκωψεν εἰπὼν ἐᾶτε τοίνυν τοὺς ἀδελφούς· ἔχουσι γὰρ γῆν ἐκεῖνοι καὶ διὰ παντὸς ἕξουσι παρʼ ἡμῶν λαβόντες.
24.4Elçiler alayı anlayınca ona sövmeye başladı; bunun hesabını önce hemen Kimbrlere, sonra geldiklerinde Teutonlara vereceğini söylediler. "Geldiler bile," dedi Marius, "kardeşlerinizle selamlaşmadan gitmeniz yakışık almaz." Bunu söyleyip Teuton krallarının zincire vurulmuş olarak getirilmesini buyurdu; kaçarken Alpler'de Sequaniler'in eline düşmüşlerdi.
οἱ δὲ πρέσβεις τὴν εἰρωνείαν συνέντες ἐλοιδόρουν αὐτὸν ὡς δίκην ὑφέξοντα, Κίμβροις μὲν αὐτίκα, Τεύτοσι δὲ ὅταν παραγένωνται. καὶ μὴν πάρεισιν, ἔφη ὁ Μάριος, καὶ οὐχ ἕξει καλῶς ὑμῖν ἀπαλλαγῆναι πρότερον ἢ τοὺς ἀδελφοὺς ἀσπάσασθαι. καὶ ταῦτα εἰπὼν ἐκέλευσε τοὺς βασιλεῖς τῶν Τευτόνων προσαχθῆναι δεδεμένους· ἑάλωσαν γὰρ ἐν ταῖς Ἄλπεσι φεύγοντες ὑπὸ Σηκουανῶν. # Bölüm 25
25.125. Bölüm
Bu haber Kimbrlere ulaşınca yeniden Marius'un üzerine yürüdüler; o ise yerinden kıpırdamıyor, ordugâhını koruyordu. Söylendiğine göre cirit konusundaki yeniliği Marius ilk kez bu savaş için yapmıştır. Ciritin ahşap sapının demire geçen kısmı önceden iki demir perçinle tutturulurdu; Marius bu kez perçinlerden birini olduğu gibi bıraktı, ötekini söküp yerine kolay kırılan tahta bir çivi taktı.
ὡς δὲ ἀπηγγέλθη ταῦτα τοῖς Κίμβροις, αὖθις ἐξ ἀρχῆς ἐχώρουν ἐπὶ τὸν Μάριον ἡσυχάζοντα καὶ διαφυλάττοντα τὸ στρατόπεδον.· λέγεται δὲ εἰς ἐκείνην τὴν μάχην πρῶτον ὑπὸ Μαρίου καινοτομηθῆναι τὸ περὶ τοὺς ὑσσούς. τὸ γάρ εἰς τὸν σίδηρον ἔμβλημα τοῦ ξύλου πρότερον μὲν ἦν δυσὶ περόναις κατειλημμένον σιδηραῖς, τότε δὲ ὁ Μάριος τὴν μέν, ὥσπερ εἶχεν, εἴασε, τὴν δὲ ἑτέραν ἐξελὼν ξύλινον ἧλον εὔθραυστον ἀντʼ αὐτῆς ἐνέβαλε,
25.2Böylece cirit düşmanın kalkanına saplanınca dik durmayacak, tahta çivi kırılınca sap demirin dibinden bükülüp yerde sürüklenecek, eğrilen uç ise kalkana takılı kalacaktı. Kimbrlerin kralı Boiorix birkaç atlıyla ordugâha kadar gelip Marius'a meydan okudu: gün ve yer belirlemeli, ortaya çıkıp bu toprağın kime kalacağını savaşarak kararlaştırmalıydılar.
τεχνάζων προσπεσόντα τὸν ὑσσὸν τῷ θυρεῷ τοῦ πολεμίου μὴ μένειν ὀρθόν, ἀλλὰ τοῦ ξυλίνου κλασθέντος ἥλου καμπὴν γίνεσθαι περὶ τὸν σίδηρον καὶ παρέλκεσθαι τὸ δόρυ, διὰ τὴν στρεβλότητα τῆς αἰχμῆς ἐνεχόμενον. Βοιῶριξ δὲ ὁ τῶν Κίμβρων βασιλεὺς ὀλιγοστὸς προσιππεύσας τῷ στρατοπέδῳ προὐκαλεῖτο τὸν Μάριον, ἡμέραν ὁρίσαντα καὶ τόπον, προελθεῖν καὶ διαγωνίσασθαι περὶ τῆς χώρας.
25.3Marius, Romalıların savaş konusunda düşmanlarına hiçbir zaman danışmadığını, ama Kimbrlerin bu isteğini yine de yerine getireceğini söyledi. Gün olarak o günden üç gün sonrası, yer olarak Vercellae yakınındaki ova kararlaştırıldı; burası hem Romalıların süvarisine elverişliydi hem de ötekilerin kalabalığına yayılacak alan veriyordu.
τοῦ δὲ Μαρίου φήσαντος οὐδέποτε Ῥωμαίους συμβούλοις κεχρῆσθαι περὶ μάχης τοῖς πολεμίοις, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ χαριεῖσθαι τοῦτο Κίμβροις, ἡ μέραν μὲν ἔθεντο τὴν ἀπʼ· ἐκείνης τρίτην, χώραν δὲ τὸ πεδίον τὸ περὶ Βερκέλλας, Ῥωμαίοις μὲν ἐπιτήδειον ἐνιππάσασθαι, τῶν δὲ ἀνάχυσιν τῷ πλήθει παρασχεῖν.
25.4Belirlenen gün gelince iki ordu karşı karşıya dizildi. Catulus'un yirmi bin üç yüz askeri vardı; Marius'un askerleri otuz iki bindi ve iki kanada bölünerek Catulus'u ortaya almıştı. Bunu o savaşa bizzat katılmış olan Sulla yazar.
τηρήσαντες οὖν τὸν ὡρισμένον χρόνον ἀντιπαρετάσσοντο, Κάτλος μὲν ἔχων δισμυρίους καὶ τριακοσίους στρατιώτας, οἱ δὲ Μαρίου δισχίλιοι μὲν ἐπὶ τρισμυρίοις ἐγένοντο, περιέσχον δὲ τὸν Κάτλον ἐν μέσῳ νεμηθέντες εἰς ἑκάτερον κέρας, ὡς Σύλλας, ἠγωνισμένος ἐκείνην τὴν μάχην, γέγραφε.
25.5Sulla'ya göre Marius kuvvetlerini bu yüzden böyle ayırmıştı: iki ordunun özellikle uçlarda, kanatlardan çarpışacağını umuyor, zaferin yalnız kendi askerlerinin olmasını, Catulus'un çarpışmaya katılamamasını, düşmanla yüz yüze bile gelmemesini istiyordu; çünkü geniş cephelerde genellikle olduğu gibi orta kesim geride kalıp bir girinti oluşturacaktı.
καί φησι τὸν Μάριον ἐλπίσαντα τοῖς ἄκροις μάλιστα καὶ κατὰ κέρας συμπεσεῖν τὰς φάλαγγας, ὅπως ἴδιος ἡ νίκη τῶν ἐκείνου στρατιωτῶν γένοιτο καὶ μὴ μετάσχοι τοῦ ἀγῶνος ὁ Κάτλος μηδὲ προσμίξειε τοῖς πολεμίοις, κόλπωμα τῶν μέσων, ὥσπερ εἴωθεν ἐν μεγάλοις μετώποις, λαμβανόντων, οὕτω διαστῆσαι τὰς δυνάμεις.
25.6Anlatıldığına göre Catulus da bu konuda kendini savunurken aynı şeyleri söylemiş, Marius'u kendisine karşı büyük bir kötü niyet beslemekle suçlamıştır. Kimbrlerin piyadesi ise siperlerinden çıkıp ağır ağır ilerliyordu; derinliği cephesine eşitti, yani savaş düzeninin her bir kenarı otuz stadion tutuyordu.
ὅμοια δὲ καὶ τὸν Κάτλον αὐτὸν ἀπολογεῖσθαι περὶ τούτων ἱστοροῦσι, πολλὴν κατηγοροῦντα τοῦ Μαρίου κακοήθειαν πρὸς αὐτόν. τοῖς δὲ Κίμβροις τὸ μὲν πεζὸνἐκ τῶν ἐρυμάτων καθʼ ἡσυχίαν προῄει, βάθος ἴσον τῷ μετώπῳ ποιούμενον. ἑκάστη γὰρ ἐπέσχε πλευρὰ σταδίους τριάκοντα τῆς παρατάξεως·
25.7On beş bin kişilik süvarileri görkemli bir halde çıktı. Miğferleri korkunç yırtıcı hayvanların açık ağızlarına ve tuhaf biçimli başlarına benziyordu; bunların üzerine tüylü sorguçlar takarak daha uzun görünüyorlardı. Demir zırhlar kuşanmışlardı, beyaz kalkanları parlıyordu. Her birinin atmak için iki uçlu bir mızrağı vardı; göğüs göğüse gelince büyük, ağır kılıçlar kullanıyorlardı.
οἱ δὲ ἱππεῖς μύριοι καὶ πεντακισχίλιοι τὸ πλῆθος ὄντες ἐξήλασαν λαμπροί, κράνη μὲν εἰκασμένα θηρίων φοβερῶν χάσμασι καὶ προτομαῖς ἰδιομόρφοις ἔχοντες, ἃς ἐπαιρόμενοι λόφοις πτερωτοῖς εἰς ὕψος ἐφαίνοντο μείζους, θώραξι δὲ κεκοσμημένοι σιδηροῖς, θυρεοῖς δὲ λευκοῖς στίλβοντες. ἀκόντισμα δὲ ἦν ἑκάστῳ διβολία· συμπεσόντες δὲ μεγάλαις ἐχρῶντο καὶ βαρείαις μαχαίραις. # Bölüm 26
26.126. Bölüm
Ama bu kez Romalıların üzerine cepheden gelmediler; sağa kayarak onları yavaş yavaş kendileriyle soldaki piyade arasına çekmeye çalıştılar. Roma komutanları tuzağı anladı ama askerleri zamanında durduramadı: biri "Düşman kaçıyor!" diye bağırınca hepsi kovalamaya atıldı.
τότε δὲ οὐχὶ κατὰ στόμα προσεφέροντο τοῖς Ῥωμαίοις, ἀλλʼ ἐκκλίνοντες ἐπὶ δεξιὰ ὑπῆγον αὑτοὺς κατὰ μικρόν, ἐμβάλλοντες εἰς τὸ μέσον αὐτῶν τε καὶ τῶν πεζῶν ἐξ ἀριστερᾶς παρατεταγμένων, καὶ συνεῖδον μὲν οἱ τῶν Ῥωμαίων στρατηγοὶ τὸν δόλον, ἐπισχεῖν δὲ τοὺς στρατιώτας οὐκ ἔφθησαν, ἀλλʼ ἑνὸς ἐκβοήσαντος ὅτι φεύγουσιν οἱ πολέμιοι, πάντες ὥρμησαν διώκειν.
26.2Bu arada barbarların piyadesi uçsuz bucaksız bir deniz gibi dalgalanarak ilerliyordu. O sırada Marius ellerini yıkayıp göğe kaldırdı ve tanrılara yüz öküz kurban adadı. Catulus da aynı biçimde ellerini kaldırıp o günün Talihi'ne bir tapınak adayacağına söz verdi. Söylendiğine göre Marius kurban kesip iç organlar kendisine gösterildiğinde yüksek sesle "Zafer benimdir!" demişti.
καὶ τὸ πεζὸν ἐν τούτῳ τῶν βαρβάρων ἐπῄει καθάπερ πέλαγος ἀχανὲς κινούμενον. ἐνταῦθα νιψάμενος ὁ Μάριος τὰς χεῖρας καὶ πρὸς τὸν οὐρανὸν ἀνασχὼν εὔξατο τοῖς θεοῖς κατὰ ἑκατόμβης, εὔξατο δὲ καὶ Κάτλος ὁμοίως ἀνασχὼν τὰς χεῖρας καθιερώσειν τὴν τύχην τῆς ἡμέρας ἐκείνης, τὸν δὲ Μάριον καὶ θύσαντα λέγεται τῶν ἱερῶν αὐτῷ δειχθέντων μέγα φθεγξάμενον εἰπεῖν ἐμὴ ἡ νίκη.
26.3Çarpışma başlayınca, Sulla'nın ve çevresindekilerin anlattığına göre, Marius'un başına tanrıların gazabını andıran bir şey geldi. Böyle durumlarda olacağı gibi müthiş bir toz bulutu kalkıp iki orduyu da gizledi. Marius ilk kovalamaya atıldığında kuvvetlerini peşinden sürüklemiş, ama düşmanı ıskalamış, onların cephesinin yanından geçip ovada uzun süre başıboş dolaşmıştı. Barbarlar ise tesadüfen Catulus'la çarpıştı; savaşı asıl o ve onun askerleri verdi, Sulla da kendisinin onların arasında olduğunu söyler.
γενομένης δὲ τῆς ἐφόδου πρᾶγμα νεμεσητὸν παθεῖν τὸν Μάριον οἱ περὶ Σύλλαν ἱστοροῦσι. κονιορτοῦ γὰρ ἀρθέντος, οἷον εἰκός, ἀπλέτου καὶ τῶν στρατοπέδων ἀποκεκρυμμένων, ἐκεῖνον μέν, ὡς τὸ πρῶτον ὥρμησε πρὸς τὴν δίωξιν, ἐπισπασάμενον τὴν δύναμιν ἀστοχῆσαι τῶν πολεμίων καὶ παρενεχθέντα τῆς φάλαγγος ἐν τῷ πεδίῳ διαφέρεσθαι πολὺν χρόνον, τῷ δὲ Κάτλῳ τοὺς βαρβάρους ἀπὸ τύχης συρραγῆναι, καὶ γενέσθαι τὸν ἀγῶνα κατʼ ἐκεῖνον καὶ τοὺς ἐκείνου μάλιστα στρατιώτας, ἐν οἷς αὐτὸς ὁ Σύλλας τετάχθαι φησί·
26.4Sulla'ya göre sıcak ve Kimbrlerin gözüne vuran güneş de Romalılara yardım etti. Kimbrler soğuğa dayanmakta yamandı, yukarıda söylendiği gibi gölgeli ve soğuk yerlerde yetişmişlerdi; ama sıcakta bozguna uğradılar, soluk soluğa kalıyor, bedenlerinden sel gibi ter boşanıyor, yüzlerini kalkanlarıyla siper ediyorlardı. Çünkü savaş yaz gündönümünden sonraki günlerde yapılmıştı; Romalılar bu günü, bugün Augustus, o zamanlar Sextilis denen ayın başından üç gün öncesine koyar.
συναγωνίσασθαι δὲ τοῖς Ῥωμαίοις τὸ καῦμα καὶ τὸν ἥλιον ἀντιλάμποντα τοῖς Κίμβροις. δεινοὶ γὰρ ὄντες ὑπομεῖναι κρύη, καὶ τόποις ἐντεθραμμένοι σκιεροῖς, ὡς λέλεκται, καὶ ψυχροῖς, ἀνετρέποντο πρὸς τὸ θάλπος, ἱδρῶτά τε μετὰ ἄσθματος πολὺν ἐκ τῶν σωμάτων ἀφιέντες καὶ τοὺς θυρεοὺς προβαλλόμενοι πρὸ τῶν προσώπων, ἅτε δὴ καὶ μετὰ τροπὰς θέρους τῆς μάχης γενομένης, ἃς ἄγουσι Ῥωμαῖοι πρὸ τριῶν ἡμερῶν τῆς νουμηνίας τοῦ νῦν μὲν Αὐγούστου, τότε δὲ Σεξτιλίου μηνός.
26.5Düşmanı gizleyen toz da Romalıların cesaretine yardım etti. Düşmanın kalabalığını uzaktan görmediler; herkes koşarak karşısındakilerle göğüs göğüse geldi, manzaradan önceden yılmadı. Romalıların bedenleri öylesine çalışmaya alışmış ve pişmişti ki, o müthiş boğucu sıcakta, hem de koşarak girilen bir çarpışmada, hiçbiri terlerken ya da soluk soluğa görülmedi. Bunu, söylendiğine göre askerlerini göklere çıkaran Catulus'un kendisi anlatmıştır.
ὤνησε δὲ καὶ πρὸς τὸ θαρρεῖν ὁ κονιορτὸς ἀποκρύψας τοὺς πολεμίους, οὐ γάρ κατεῖδον ἐκ πολλοῦ τὸ πλῆθος, ἀλλὰ δρόμῳ τοῖς κατʼ αὑτοὺς ἕκαστοι προσμείξαντες ἐν χερσὶν ἦσαν, ὑπὸ τῆς ὄψεως μὴ προεκφοβηθέντες. οὕτω δ’ ἦσαν διάπονοι τὰ σώματα καὶ κατηθληκότες ὡς μήτε ἱδροῦντά τινα μήτε ἀσθμαίνοντα Ῥωμαίων ὀφθῆναι διὰ πνίγους τοσούτου καὶ μετὰ δρόμου τῆς συρράξεως γενομένης, ὡς τὸν Κάτλον αὐτὸν ἱστορεῖν λέγουσι μεγαλύνοντα τοὺς στρατιώτας. # Bölüm 27
27.127. Bölüm
Düşmanın büyük kısmı ve en savaşçı olanları orada kılıçtan geçirildi; çünkü ön saftakiler düzen bozulmasın diye kemerlerinden uzun zincirlerle birbirine bağlanmıştı. Romalılar kaçanları ordugâhlarına kadar püskürttüklerinde en trajik sahnelerle karşılaştılar.
τὸ μὲν οὖν πλεῖστον μέρος καὶ μαχιμώτατον τῶν πολεμίων αὐτοῦ κατεκόπη· καὶ γὰρ ἦσαν ὑπὲρ τοῦ μὴ διασπᾶσθαι τὴν τάξιν οἱ πρόμαχοι μακραῖς ἁλύσεσι πρὸς ἀλλήλους συνεχόμενοι διὰ τῶν ζωστήρων ἀναδεδεμέναις· τοὺς δὲ φεύγοντας ὤσαντες πρὸς τὸ χαράκωμα τραγικωτάτοις ἐνετύγχανον πάθεσιν.
27.2Kadınlar siyahlar içinde arabaların üstüne çıkmış, kaçanları öldürüyordu: kimi kocasını, kimi kardeşini, kimi babasını. Küçük çocuklarını elleriyle boğup tekerleklerin ve yük hayvanlarının ayakları altına atıyor, sonra kendi boğazlarını kesiyorlardı. Anlatıldığına göre bir kadın bir arabanın oku ucunda asılı duruyordu, çocukları da iki yanında ayak bileklerine ilmeklerle bağlanmış sallanıyordu.
αἱ γὰρ γυναῖκες ἐπὶ τῶν ἁμαξῶν μελανείμονες ἐφεστῶσαι τούς τε φεύγοντας ἔκτεινον, αἱ μὲν ἄνδρας, αἱ δὲ ἀδελφούς, αἱ δὲ πατέρας, καὶ τὰ νήπια τῶν τέκνων ἀπάγχουσαι ταῖς χερσὶν ἐρρίπτουν ὑπὸ τοὺς τροχοὺς καὶ τοὺς πόδας τῶν ὑποζυγίων, αὑτὰς δὲ ἀπέσφαττον. μίαν δέ φασιν ἓξ ἄκρου ῥυμοῦ κρεμαμένην τὰ παιδία τῶν αὑτῆς σφυρῶν ἀφημμένα βρόχοις ἐκατέρωθεν ἠρτῆσθαι·
27.3Erkekler ağaç bulamadıkları için kimi boynunu öküzlerin boynuzlarına, kimi bacaklarına bağlıyor, sonra hayvanları üvendireyle dürtüyordu; öküzler sıçrayınca sürüklenip çiğnenerek can veriyorlardı. Bu kadarı böyle ölmesine rağmen altmış binden fazla kişi esir alındı; ölenlerin ise bunun iki katı olduğu söylenirdi.
τοὺς δὲ ἄνδρας ἀπορίᾳ δένδρων τοῖς κέρασι τῶν βοῶν, τοὺς δὲ τοῖς σκέλεσι προσδεῖν τοὺς αὑτῶν τραχήλους, εἶτα κέντρα προσφέροντας ἐξαλλομένων τῶν βοῶν ἐφελκομένους καὶ πατουμένους ἀπόλλυσθαι. πλὴν καίπερ οὕτως αὑτῶν διαφθαρέντων, ἑάλωσαν ὑπὲρ ἓξ μυριάδας· αἱ δὲ τῶν πεσόντων ἐλέγοντο δὶς τοσαῦται γενέσθαι.
27.4Malları Marius'un askerleri yağmaladı, ama ganimet silahların, sancakların ve boruların Catulus'un ordugâhına götürüldüğü söylenir. Catulus da zaferin kendi eliyle kazanıldığına en çok bunu delil göstermiştir. Görünüşe göre askerler arasında da kavga çıkmış, orada bulunan Parmalı elçiler hakem seçilmişti. Catulus'un adamları elçileri düşman ölüleri arasında gezdirip onların kendi ciritleriyle delinmiş olduğunu gösterdiler; bu ciritler yazısından tanınıyordu, çünkü Catulus adını saplarına kazıtmıştı.
τὰ μὲν οὖν χρήματα διήρπασαν οἱ Μαρίου στρατιῶται, τὰ δὲ λάφυρα καὶ τὰς σημαίας καὶ τὰς σάλπιγγας εἰς τὸ Κάτλου στρατόπεδον ἀνενεχθῆναι λέγουσιν· ᾧ καὶ μάλιστα τεκμηρίῳ χρῆσθαι τὸν Κάτλον ὡς κατʼ αὐτὸν ἡ νίκη γένοιτο, καὶ μέντοι καὶ τοῖς στρατιώταις, ὡς ἔοικεν, ἐμπεσούσης ἔριδος, ᾑρέθησαν οἷον διαιτηταὶ πρέσβεις Παρμητῶν παρόντες, οὓς οἱ Κάτλου διὰ τῶν πολεμίων νεκρῶν ἄγοντες ἐπεδείκνυντο τοῖς ἑαυτῶν ὑσσοῖς διαπεπαρμένους· γνώριμοι δ’ ἦσαν ὑπὸ γραμμάτων, τοὔνομα τοῦ Κάτλου παρὰ τὸ ξύλον αὑτῶν ἐγχαράξαντος.
27.5Yine de bütün başarı Marius'a mal edildi; bunda önceki zaferi de makamının üstünlüğü de etkili oldu. En çok da halk, atlatılan tehlikeyi Galya tehlikesinden aşağı görmediği için onu Roma'nın üçüncü kurucusu ilan ediyordu. Herkes evinde karısı ve çocuklarıyla sevinç içinde yemeğinden ve şarabından ilk payı tanrılarla birlikte Marius'a sunuyordu. Halk iki zafer alayını da tek başına yapmasını istiyordu.
οὐ μὴν ἀλλὰ τῷ Μαρίῳ προσετίθετο σύμπαν τὸ ἔργον ἥ τε προτέρα νίκη καὶ τὸ πρόσχημα τῆς ἀρχῆς, μάλιστα δὲ οἱ πολλοὶ κτίστην τε Ῥώμης τρίτον ἐκεῖνον ἀνηγόρευον, ὡς οὐχ ἥττονα τοῦ Κελτικοῦ τοῦτον ἀπεωσμένον τὸν κίνδυνον, εὐθυμούμενοί τε μετὰ παίδων καὶ γυναικῶν ἕκαστοι κατʼ οἶκον ἅμα τοῖς θεοῖς καὶ Μαρίῳ δείπνου καὶ λοιβῆς ἀπήρχοντο, καὶ θριαμβεύειν μόνον ἠξίουν ἀμφοτέρους τοὺς θριάμβους.
27.6Ama Marius böyle yapmadı, Catulus'la birlikte yürüdü; bu kadar büyük başarılar karşısında ölçülü görünmek istiyordu. Biraz da, Catulus bu onurdan yoksun bırakılırsa savaş düzeninde bekleyen askerlerin kendisine de zafer alayı yaptırmamasından korkmuştu.
οὐ μὴν ἐθριάμβευσεν οὕτως, ἀλλὰ μετὰ τοῦ Κάτλου, μέτριον ἐπὶ τηλικαύταις εὐτυχίαις βουλόμενος παρέχειν ἑαυτόν· ἔστι δὲ ὅ τι καὶ τοὺς στρατιώτας φοβηθείς παρατεταγμένους, εἰ Κάτλος ἀπείργοιτο τῆς τιμῆς, μηδὲ ἐκεῖνον ἐᾶν θριαμβεύειν. # Bölüm 28
28.128. Bölüm
Böylece beşinci konsüllüğünü yürüttü. Altıncısını ise hiç kimsenin birincisini istemediği kadar hırsla istiyordu. Yaltaklanarak halkı kazanmaya çalışıyor, çokluğun hoşuna gitsin diye ödün veriyordu; yalnız makamın ağırbaşlılığına ve genel itibarına değil, kendi tabiatına da aykırı olarak yumuşak ve halkçı görünmek istiyordu, oysa hiç de öyle yaratılmamıştı.
πέμπτην μὲν οὖν ὑπατείαν διεῖπε· τῆς δὲ ἕκτης ὡς οὐδὲ εἷς πρώτης ὠρέγετο, θεραπείαις τὸν δῆμον ἀναλαμβάνων καὶ πρὸς χάριν ἐνδιδοὺς τοῖς πολλοῖς, οὐ μόνον παρὰ τὸν ὄγκον καὶ τὸ κοινὸν ἀξίωμα τῆς ἀρχῆς, ἀλλὰ καὶ παρὰ τὴν αὐτοῦ φύσιν ὑγρός τις εἶναι βουλόμενος καὶ δημοτικός, ἥκιστα τοιοῦτος πεφυκώς.
28.2Söylendiğine göre siyasette ve kalabalıkların gürültüsü karşısında, şöhret düşkünlüğü yüzünden son derece çekingendi; savaştaki korkusuzluğu ve sarsılmazlığı meclislerde onu terk ediyor, rastgele bir övgü ya da yergi aklını başından alıyordu. Yine de anlatıldığına göre Camerinumlu bin kişiye savaşta üstün başarılar gösterdikleri için vatandaşlık vermiş, bu kanuna aykırı bulunup kendisini suçlayanlar çıkınca kanunu silah şakırtısından duyamadığını söylemişti.
ἀλλʼ ἦν, ὡς λέγουσι, πρὸς πολιτείαν καὶ τοὺς ἐν ὄχλοις θορύβους ὑπὸ φιλοδοξίας ἀτολμότατος, καὶ τὸ παρὰ τὰς μάχας ἀνέκπληκτον καὶ στάσιμον ἐν ταῖς ἐκκλησίαις ἀπέλειπεν αὐτὸν ὑπὸ τῶν τυχόντων ἐπαίνων καὶ ψόγων ἐξιστάμενον. καίτοι λέγεται Καμερίνων ἄνδρας ὁμοῦ χιλίους διαπρεπῶς ἀγωνισαμένους ἐν τῷ πολέμῳ δωρησάμενος πολιτείᾳ, δοκοῦντος εἶναι τούτου παρανόμου καί τινων ἐγκαλούντων, εἰπεῖν ὅτι τοῦ νόμου διὰ τὸν τῶν ὅπλων ψόφον οὐ κατακούσειεν.
28.3Ama anlaşılan meclislerdeki bağırışlardan daha çok sarsılıyor ve korkuyordu. Silah başında itibar ve güç sahibiydi, çünkü kendisine ihtiyaç vardı; siyasette ise birinciliği elinden alındıkça çokluğun sevgisine ve gönlüne sığınıyor, en büyük olmak uğruna en iyi olmaktan vazgeçiyordu.
οὐ μὴν ἀλλὰ μᾶλλον ἔοικεν ἐκπλήσσεσθαι καὶ δεδιέναι τὴν ἐν ταῖς ἐκκλησίαις κραυγήν. ἐν μὲν γε τοῖς ὅπλοις ἀξίωμα καὶ δύναμιν εἶχε διὰ τὴν χρείαν, ἐν δὲ τῇ πολιτείᾳ περικοπτόμενος τὰ πρωτεῖα κατέφευγεν ἐπὶ τὴν τῶν πολλῶν εὔνοιαν καὶ χάριν, ὑπὲρ τοῦ μέγιστος γενέσθαι τὸ βέλτιστος εἶναι προϊέμενος.
28.4Bütün aristokratlarla çatışıyordu, ama en çok Metellus'tan çekiniyordu: ona nankörlük etmişti, Metellus da gerçek aretēsi gereği, halka en iyi olanı gözeterek değil hoşlarına gitmek için sokulan demagoglara tabiatıyla düşmandı. Marius bu adamı şehirden sürdürmenin yollarını aramaya başladı.
πᾶσι μὲν οὖν προσέκρουε τοῖς ἀριστοκρατικοῖς, μάλιστα δὲ ὀρρωδῶν τὸν Μέτελλον ἠχαριστημένον ὑπʼ αὐτοῦ καὶ φύσει διʼ ἀρετὴν ἀληθῆ πολεμοῦντα τοῖς οὐ κατὰ τὸ βέλτιστον ὑποδυομένοις τὰ πλήθη καὶ πρὸς ἡδονὴν δημαγωγοῦσιν, ἐπεβούλευε τῆς πόλεως ἐκβαλεῖν τὸν ἄνδρα.
28.5Bu amaçla, son derece küstah ve emrinde yoksul, gürültücü bir kalabalık bulunan Glaucia ve Saturninus'la yakınlaştı. Kanun tekliflerini onlar eliyle getiriyor, askerleri kışkırtıp meclislere karıştırıyor, Metellus'a karşı fitne çıkarıyordu. Rutilius'un anlattığına göre (başka konularda doğruyu seven dürüst bir adamdır, ama Marius'la kişisel bir husumeti vardı) Marius altıncı konsüllüğü de kabilelere bol para dağıtarak elde etmiş, Metellus'un bu makamdan uzak tutulmasını satın almış, Valerius Flaccus'u da konsüllükte meslektaştan çok hizmetkâr olarak yanına almıştı.
καὶ πρὸς τοῦτο Γλαυκίαν καὶ Σατορνῖνον, ἀνθρώπους θρασυτάτους καὶ πλῆθος ἄπορον καὶ θορυβοποιὸν ὑπʼ αὑτοῖς ἔχοντας, σἰκειωσάμενος εἰσέφερε νόμους διʼ αὐτῶν καὶ τὸ στρατιωτικὸν ἐπάρας κατεμίγνυε ταῖς ἐκκλησίαις καὶ κατεστασίαζε τὸν Μέτελλον. ὡς δὲ Ῥουτίλιος ἱστορεῖ, τὰ μὲν ἄλλα φιλαλήθης ἀνήρ καὶ χρηστός, ἰδίᾳ δὲ τῷ Μαρίῳ προσκεκρουκώς, καὶ τῆς ἕκτης ἔτυχεν ὑπατείας ἀργύριον εἷς τὰς φυλὰς καταβαλὼν πολὺ καὶ πριάμενος τὸ Μέτελλον ἐκκροῦσαι τῆς ἀρχῆς, Οὐαλλέριον δὲ Φλάκκον ὑπηρέτην μᾶλλον ἢ συνάρχοντα τῆς ὑπατείας λαβεῖν.
28.6Yine de halk, kendisinden öncekiler içinde Valerius Corvinus dışında hiç kimseye bu kadar çok konsüllük vermemişti. Üstelik Corvinus'un ilk konsüllüğüyle sonuncusu arasında kırk beş yıl geçtiği söylenir; Marius ise ilkinden sonra beş konsüllüğü talihin tek bir atılışıyla peş peşe geçmişti.
οὐδενὶ μέντοι τῶν πρὸ αὐτοῦ πλὴν μόνῳ Κορβίνῳ Οὐαλλερίῳ τοσαύτας ὑπατείας ἔδωκεν ὁ δῆμος, ἀλλʼ ἐκείνῳ μὲν ἀπὸ τῆς πρώτης εἷς τὴν τελευταίαν ἔτη πέντε καὶ τεσσαράκοντα γενέσθαι λέγουσι, Μάριος δὲ μετὰ τὴν πρώτην τὰς πέντε ῥύμῃ μιᾷ τύχης διέδραμε. # Bölüm 29
29.129. Bölüm
En çok da bu son konsüllüğünde kıskanılıyordu, çünkü Saturninus ve adamlarıyla birlikte birçok suça ortak olmuştu. Bunlar arasında Nonius'un öldürülmesi de vardı: Saturninus, halk tribünlüğü için kendisine rakip olan bu adamı boğazlatmıştı. Sonra tribün olarak toprak kanununu getirdi; kanuna, senatonun gelip halkın oyladığı kararlara bağlı kalacağına ve hiçbirine karşı çıkmayacağına yemin etmesi hükmü eklenmişti.
καὶ μάλιστα περὶ τὴν τελευταίαν ἐφθονεῖτο, πολλὰ συνεξαμαρτάνων τοῖς περὶ τὸν Σατορνῖνον. ὧν ἦν καὶ ὁ Νωνίου φόνος, ὃν ἀντιπαραγγέλλοντα δημαρχίαν ἀπέσφαξεν ὁ Σατορνῖνος. εἶτα δημαρχῶν ἐπῆγε τὸν περὶ τῆς χώρας νόμον, ᾧ προσεγέγραπτο τὴν σύγκλητον ὀμόσαι προσελθοῦσαν, ἦ μὴν ἐμμενεῖν οἷς ἂν ὁ δῆμος ψηφίσαιτο καὶ πρὸς μηδὲν ὑπεναντιώσεσθαι.
29.2Marius senatoda kanunun bu kısmına karşı çıkar gibi yaptı: yemini etmeyeceğini, aklı başında kimsenin de edeceğini sanmadığını söyledi. Kanun kötü olmasa bile senatonun böyle bir şeyi ikna olarak ya da isteyerek değil zorla kabul etmesi hakaretti. Ama bunları gerçekten düşündüğü için söylemiyordu, Metellus'a kaçınılmaz bir tuzak kuruyordu.
τοῦτο τοῦ νόμου τό μέρος προσποιούμενος ἐν τῇ βουλῇ διώκειν ὁ Μάριος οὐκ ἔφη δέξεσθαι τὸν ὅρκον, οὐδὲ ἄλλον οἴεσθαι σωφρονοῦντα· καὶ γάρ εἰ μὴ μοχθηρὸς ἦν ὁ νόμος, ὕβριν εἶναι τὰ τοιαῦτα τὴν βουλὴν διδόναι βιαζομένην, ἀλλὰ μὴ πειθοῖ μηδὲ ἐκοῦσαν. ταῦτα δὲ οὐχ οὕτως φρονῶν ἔλεγεν, ἀλλὰ τῷ Μετέλλῳ ἀπάτην περιτιθεὶς ἄφυκτον.
29.3Kendisi yalan söylemeyi aretē ve zekânın bir parçası saydığından senatoya verdiği sözü umursamayacaktı. Metellus'un ise sözünün eri olduğunu, Pindaros'un dediği gibi doğruyu büyük aretēnin başlangıcı saydığını biliyordu. Onu senato önünde reddetmeye mecbur etmek, yemini etmeyince de halkla arasında onarılmaz bir düşmanlığa sokmak istiyordu. Nitekim öyle oldu.
αὐτὸς μὲν γὰρ εἰς ἀρετῆς καὶ δεινότητος μερίδα τὸ ψεύσασθαι τιθέμενος λόγον οὐδένα τῶν πρὸς τὴν σύγκλητον ὡμολογημένων ἕξειν ἔμελλε, τὸν δὲ Μέτελλον εἰδὼς βέβαιον ἄνδρα καὶ τὴν αλήθειαν ἀρχὴν μεγάλης ἀρετῆς κατὰ Πίνδαρον ἡγούμενον ἐβούλετο τῇ πρὸς τὴν σύγκλητον ἀρνήσει προληφθέντα καὶ μὴ δεξάμενον τὸν ὅρκον εἰς ἀνήκεστον ἐμβαλεῖν πρὸς τὸν δῆμου ἔχθραν. ὃ καὶ συνέβη.
29.4Metellus yemin etmeyeceğini söyleyince o gün senato dağıldı. Birkaç gün sonra Saturninus senatörleri kürsüye çağırıp yemin etmeye zorlarken Marius öne çıktı. Ortalık sustu, bütün gözler ona çevrildi. Marius senatoda ağız kalabalığıyla yaptığı yiğitliklere uzun bir veda edip boynunun bu kadar büyük bir konuda bir kere ağızdan çıkmış sözle bağlanacak kadar kalın olmadığını söyledi: yemin edecek ve kanuna uyacaktı, tabii kanunsa. Çünkü utancını gizleyecek bir örtü gibi bu kurnazlığı da eklemişti.
τοῦ γὰρ Μετέλλου φήσαντος μὴ ὀμόσειν, τότε μὲν ἡ βουλῇ διελύθη, μετὰ δὲ ἡμέρας ὀλίγας τοῦ Σατορνίνου πρὸς τὸ βῆμα τοὺς συγκλητικοὺς ἀνακαλουμένου καὶ τὸν ὅρκον ὀμνύειν ἀναγκάζοντος ὁ Μάριος παρελθών, γενομένης σιωπῆς καὶ πάντων εἰς ἐκεῖνου ἀνηρτημένων, μακρὰ χαίρειν φράσας τοῖς ἐν τῇ βουλῇ νεανιευθεῖσιν ἀπὸ φωνῆς, οὐχ οὕτω πλατὺν ἔφη φορεῖν τὸν τράχηλον ὡς προαποφαίνεσθαι καθἀπαξ εἰς πρᾶγμα τηλικοῦτον, ἀλλʼ ὀμεῖσθαι καὶ τῷ νόμῳ πειθαρχήσειν, εἴπερ ἔστι νόμος· καὶ γάρ τοῦτο προσέθηκε τὸ σοφὸν ὥσπερ παρακάλυμμα τῆς αἰσχύνης.
29.5Halk onun yemin etmesine sevinip alkışladı ve övgüler yağdırdı; en seçkin kişileri ise derin bir yıkılmışlık ve Marius'un bu dönekliğine karşı nefret kapladı. Halktan korktukları için hepsi sırayla, Metellus'a kadar yemin etti. Ama Metellus, dostları Saturninus'un yemin etmeyenler için öngördüğü ağır cezaları başına almaması için yalvardıysa da, onurundan ödün vermedi, yemin etmedi.
ὁ μὲν οὖν δῆμος ἡσθεὶς ὀμόσαντος ἀνεκρότησε καὶ κατευφήμησε, τοὺς δὲ ἀρίστους κατήφεια δεινὴ καὶ μῖσος ἔσχε τοῦ Μαρίου τῆς μεταβολῆς, ὤμνυσαν οὖν ἅπαντες ἐφεξῆς δεδιότες τὸν δῆμον ἄχρι Μετέλλου· Μέτελλος δέ, καίπερ ἀντιβολούντων καὶ δεομένων τῶν φίλων ὀμόσαι καὶ μὴ περιβαλεῖν ἑαυτὸν ἐπιτιμίοις ἀνηκέστοις, ἃ κατὰ τῶν μὴ ὀμνυόντων ὁ Σατορνῖνος εἰσέφερεν, οὐχ ὐφήκατο τοῦ φρονήματος οὐδὲ ὤμοσεν,
29.6Karakterinden şaşmadan, utanç verici bir şey yapmamak için her türlü felakete razı olarak meydandan ayrıldı. Yanındakilere, kötü bir şey yapmanın alçaklık olduğunu, iyi olanı tehlikesizce yapmanın herkese özgü bulunduğunu, iyi şeyleri tehlikeye rağmen yapmanın ise iyi insanın işi olduğunu söylüyordu.
ἀλλʼ ἐμμένων τῷ ἤθει καὶ πᾶν παθεῖν δεινὸν ἐπὶ τῷ μηθὲν αἰσχρὸν ἐργάσασθαι παρεσκευασμένος ἀπῆλθεν ἐκ τῆς ἀγορᾶς, διαλεγόμενος τοῖς περὶ αὐτὸν ὡς τὸ κακόν τι πρᾶξαι φαῦλον εἴη, τὸ δὲ καλὸν μέν, ἀκινδύνως δέ, κοινόν, ἴδιον δὲ ἀνδρὸς ἀγαθοῦ τὸ μετὰ κινδύνων τὰ καλὰ πράσσειν.
29.7Bunun üzerine Saturninus konsüllerin Metellus'un ateşten, sudan ve çatıdan men edildiğini ilan etmesini oylattı. Halkın en aşağılık kesimi adamı öldürmeye hazırdı. En seçkin kişiler onun acısını paylaşıp yanına koşuyordu, ama Metellus kendisi yüzünden iç kavga çıkmasına izin vermedi, akıllı bir hesapla şehirden ayrıldı.
ἐκ τούτου ψηφίζεται Σατορνῖνος ἐπικηρύξαι τοὺς ὑπάτους ὅπως πυρὸς καὶ ὕδατος καὶ στέγης εἴργηται Μέτελλος· καὶ τὸ φαυλότατον αὐτοῖς τοῦ πλήθους παρῆν ἕτοιμον ἀποκτιννύναι τὸν ἄνδρα, τῶν δὲ βελτίστων περιπαθούντων καὶ συντρεχόντων πρὸς τὸν Μέτελλον οὐκ εἴα στασιάζειν διʼ αὐτόν, ἀλλὰ ἀπῆλθεν ἐκ τῆς πόλεως ἔμφρονι λογισμῷ χρησάμενος.
29.8"Ya işler düzelir, halk pişman olur, çağrılınca dönerim," dedi, "ya da aynı kalır, o zaman en iyisi uzak olmak." Metellus'un sürgünde ne büyük sevgi ve saygı gördüğünü, Rodos'ta nasıl felsefeyle uğraşarak yaşadığını onun hakkında yazılanlarda anlatmak daha yerinde olur.
ἢ γὰρ ἀμεινόνων, ἔφη, τῶν πραγμάτων γενομένων καὶ τοῦ δήμου μετανοήσαντος ἀφίξομαι παρακαλούμενος· ἢ μενόντων ὁμοίων ἀπηλλάχθαι κράτιστον. ἀλλὰ γὰρ ὅσης μὲν ἀπέλαυσεν εὐνοίας παρὰ τὴν φυγὴν καὶ τιμῆς Μέτελλος, ὃν δὲ τρόπον ἐν Ῥόδῳ φιλοσοφῶν διῃτήθη, βέλτιον ἐν τοῖς περὶ ἐκείνου γραφομένοις εἰρήσεται. # Bölüm 30
30.130. Bölüm
Bu hizmetine karşılık Marius, küstahlıkta ve güçte her sınırı aşan Saturninus'a göz yummak zorunda kalıyordu. Farkına varmadan katlanılmaz bir bela yaratmıştı: adam artık silahla ve kanla açıkça tiranlığa ve devleti yıkmaya yürüyordu. Marius ise bir yandan seçkinlerden çekiniyor, bir yandan halkın gönlünü hoş etmek istiyordu; bu yüzden son derece alçakça ve iki yüzlü bir işe girişti.
Μάριος δὲ τὸν Σατορνῖνον ἀντὶ τῆς ὑπουργίας ταύτης ἐπὶ πᾶν προϊόντα τόλμης καὶ δυνάμεως περιορᾶν ἀναγκαζόμενος, ἔλαθεν οὐκ ἀνεκτὸν ἀπεργασάμενος κακόν, ἀλλʼ ἄντικρυς ὅπλοις καὶ σφαγαῖς ἐπὶ τυραννίδα καὶ πολιτείας ἀνατροπὴν πορευόμενον. αἰδούμενος δὲ τοὺς κρατίστους, θεραπεύων δὲ τοὺς πολλούς, ἔργον ἀνελεύθερον ἐσχάτως ὑπέμεινε καὶ παλίμβολον.
30.2Geceleyin en önde gelen kişiler evine gelip Saturninus'a karşı harekete geçmesini istediler. Marius onlardan habersiz, öteki kapıdan Saturninus'u içeri aldı. Sonra ikisine de ishal olduğu bahanesini söyleyerek evin içinde bir onların, bir onun yanına koşuyor, onları birbirine düşürüp kışkırtıyordu.
ἐλθόντων γάρ ὡς αὐτὸν ὑπὸ νύκτα τῶν πρώτων ἀνδρῶν καὶ παρακαλούντων ἐπὶ τὸν Σατορνῖνον, ἑτέραις θύραις ἐκεῖνον ὑπεδέξατο τούτων ἀγνοούντων. εἶτα πρόφασιν λέγων πρὸς ἀμφοτέρους κοιλίας διάρροιαν, νῦν μὲν ὡς τούτους, νῦν δὲ ὡς ἐκεῖνον ἐπὶ τῆς οἰκίας ἀνά μέρος διατρέχων συνέκρουε καὶ παρώξυνεν.
30.3Ama senato ve atlılar birleşip öfkelerini gösterince silahlı kuvvetleri meydana çıkardı, isyancıları Capitolium'a kadar kovalayıp susuzluktan teslim aldı: su yollarını kesmişti. Onlar da dayanamayıp onu çağırdılar ve kamu güvencesi denen teminatla kendilerini teslim ettiler.
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τῆς βουλῆς καὶ τῶν ἱππέων συνισταμένων καὶ ἀγανακτούντων ἐξήνεγκεν εἰς ἀγορὰν τὰ ὅπλα, καὶ καταδιωχθέντας αὐτοὺς εἰς τὸ Καπετώλιον εἷλε δίψει· τοὺς γὰρ ὀχετοὺς ἀπέκοψεν, οἱ δ’ ἀπειπόντες ἐκεῖνον ἐκάλουν καὶ παρέδωκαν σφᾶς αὐτοὺς διὰ τῆς λεγομένης δημοσίας πίστεως.
30.4Marius bu adamları kurtarmak için elinden geleni yaptıysa da bir işe yaramadı, meydana indiklerinde öldürüldüler. Bu olaydan sonra hem güçlülerle hem de halkla arası bozuldu. Sansörlük açıldığında kazanması beklenirken adaylığını koymadı, yenilmekten korkup kendisinden aşağı kişilerin seçilmesine göz yumdu. Yine de kendisi, birçok kişinin hayatını ve ahlakını sert biçimde soruşturup düşman kazanmak istemediğini söyleyerek bununla övünüyordu.
ἐπεὶ δὲ παντοῖος γενόμενος ὑπὲρ τοῦ σῶσαι τοὺς ἄνδρας οὐδὲν ὤνησεν, ἀλλὰ κατιόντες εἰς ἀγορὰν ἀνῃρέθησαν, ἐκ τούτου τοῖς τε δυνατοῖς ἅμα καὶ τῷ δήμῳ προσκεκρουκώς, τιμητείας παραπεσούσης ἐπίδοξος ὢν οὐ μετῆλθεν, ἀλλʼ εἴασεν ἑτέρους ὑποδεεστέρους αἱρεθῆναι, δεδιὼς ἀποτυχεῖν. ἄλλως δὲ αὐτὸς ἐκαλλωπίζετο πολλοῖς μὴ θέλειν ἀπεχθάνεσθαι τοὺς βίους αὐτῶν καὶ τὰ ἤθη πικρῶς ἐξετάζων. # Bölüm 31
31.131. Bölüm
Metellus'un sürgünden geri çağrılması için bir karar önerildiğinde hem sözle hem fiilen çok karşı çıktı, ama boşunaydı ve sonunda vazgeçti. Halk öneriyi gönülden kabul edince Metellus'un dönüşünü görmeye katlanamayıp Kappadokya ve Galatia'ya yelken açtı. Görünürdeki sebebi Tanrıların Anası'na adadığı kurbanları sunmaktı, ama yolculuğun halktan gizlediği başka bir amacı vardı.
δόγματος δὲ εἰσφερομένου Μέτελλον ἀπὸ τῆς φυγῆς ἀνακαλεῖσθαι, πολλὰ καὶ διὰ λόγων καὶ διʼ ἔργων μάτην ἐναντιωθεὶς τέλος ἀπεῖπε· καὶ δεξαμένου τὴν γνώμην τοῦ δήμου προθύμως, οὐχ ὑπομένων κατερχόμενον ἐπιδεῖν τὸν Μέτελλον ἐξέπλευσεν εἰς Καππαδοκίαν καὶ Γαλατίαν, λόγῳ μὲν ἀποδώσων ἃς εὔξατο τῇ Μητρὶ τῶν θεῶν θυσίας, ἑτέραν δὲ τῆς ἀποδημίας ἔχων ὑπόθεσιν λανθάνουσαν τοὺς πολλούς.
31.2Barışa yatkın değildi, siyaset adamı da değildi; savaşlarla büyümüştü ve şimdi işsizlik ve durgunlukla gücünün de şöhretinin de yavaş yavaş eriyip gittiğini sanıyordu. Bu yüzden yeni karışıklıklar çıkarmanın yollarını arıyordu. Kralları birbirine düşürür, zaten savaşması beklenen Mithridates'i kışkırtıp ayağa kaldırırsa hemen ona karşı komutan seçileceğini, şehri yeni zafer alaylarıyla, evini Pontos ganimetiyle ve kral servetiyle dolduracağını umuyordu.
ἀφυὴς γὰρ ὢν πρὸς εἰρήνην καὶ ἀπολίτευτος, ηὐξημένος δὲ τοῖς πολέμοις, εἶτα κατὰ μικρὸν αὖθις ὐπὸ ἀργίας καὶ ἡσυχίας ἀπὸ ἀπομαραίνεσθαι τὴν δύναμιν αὐτόν καὶ τὴν δόξαν οἰόμενος, ἐζήτει καινῶν πραγμάτων ἀρχάς, ἤλπιζε γὰρ τοὺς βασιλεῖς συνταράξας καὶ Μιθριδάτην ἐπίδοξον ὄντα πολεμήσειν ἀναστήσας καὶ παροξύνας, εὐθὺς ἐπʼ αὐτὸν ἡγεμὼν αἱρεθήσεσθαι καὶ νέων μὲν τὴν πόλιν θριάμβων, σκύλων δὲ Ποντικῶν καὶ πλούτου βασιλικοῦ τὸν οἶκον ἐμπλήσειν.
31.3Bu yüzden Mithridates ona her türlü ilgiyi ve saygıyı gösterdiği halde yumuşamadı, boyun eğmedi. "Ey kral," dedi, "ya Romalılardan daha güçlü olmaya çalış ya da sana buyurulanı sesini çıkarmadan yap." Bu söz Mithridates'i afallattı; Romalıların sesini çok duymuştu ama açık sözlülüğünü ilk kez o zaman duyuyordu.
διὸ καὶ Μιθριδάτου πάσῃ χρησαμένου θεραπείᾳ καὶ τιμῇ πρὸς αὐτόν οὐ καμφθεὶς οὐδὲ ὑπείξας, ἀλλʼ εἰπών, ἢ μεῖζον, ὦ βασιλεῦ, πειρῶ δύνασθαι Ῥωμαίων, ἢ ποίει σιωπῇ τὸ προστασσόμενον, ἐξέπληξεν αὐτόν, ὡς φωνῆς μὲν πολλάκις, παρρησίας δὲ τότε πρῶτον ἀκούσαντα Ῥωμαϊκῆς. # Bölüm 32
32.132. Bölüm
Roma'ya dönünce meydanın yakınında bir ev yaptırdı. Kendi söylediğine göre kapısına gelenleri uzun yol yürütmek istemiyordu; belki de kapısına başkalarından fazla kimsenin gelmemesinin sebebini bunda sanıyordu. Oysa sebep bu değildi: tatlı dillilik ve siyasi hünerlerde başkalarının gerisinde kaldığı için, barış zamanında bir savaş aleti gibi bir kenara atılmıştı.
ἐπανελθὼν δὲ εἰς Ῥώμην οἰκίαν ἐδείματο τῆς ἀγορᾶς πλησίον, εἴτε, ὡς αὐτὸς ἔλεγε, τοὺς θεραπεύοντας αὐτὸν ἐνοχλεῖσθαι μὴ βουλόμενος μακρὰν βαδίζοντας, εἴτε τοῦτο αἴτιον οἰόμενος εἶναι τοῦ μὴ πλείονας ἄλλων ἐπὶ θύρας αὐτοῦ φοιτᾶν. τὸ δ’ οὐκ ἦν ἄρα τοιοῦτον ἀλλʼ ὁμιλίας χάριτι καὶ πολιτικαῖς χρείαις ἑτέρων λειπόμενος ὥσπερ ὄργανον πολεμικὸν ἐπʼ εἰρήνης παρημεχεῖτο.
32.2Başkalarının şöhretçe kendisini geçmesine pek üzülmüyordu, ama Sulla'nın yükselişi onu çok rahatsız ediyordu: güçlülerin Marius'a duyduğu kıskançlık sayesinde büyüyor, onunla anlaşmazlıklarını siyasetinin temeli yapıyordu. Romalıların müttefiki yazılan Numidyalı Bocchus, Capitolium'a zafer anıtları taşıyan Nike heykelleri, yanlarına da Iugurtha'yı kendi eliyle Sulla'ya teslim edişini gösteren altın figürler dikince, Marius öfkeden ve kıskançlıktan çılgına döndü. Sulla'nın başarılarını kendi üstüne çektiğini düşünüp bu adakları zorla indirmeye hazırlanıyordu.
καὶ τοῖς μὲν ἄλλοις ἧττον ἤχθετο παρευδοκιμούμενος, σφόδρα δὲ αὐτὸν ἠνία Σύλλας ἐκ τοῦ πρὸς ἐκεῖνον αὐξανόμενος φθόνου τῶν δυνατῶν καὶ τὰς πρὸς ἐκεῖνον διαφορὰς ἀρχὴν πολιτείας ποιούμενος, ἐπεὶ δὲ καὶ Βόκχος ὁ Νομὰς σύμμαχος Ῥωμαίων ἀναγεγραμμένος ἔστησεν ἐν Καπετωλίῳ Νίκας τροπαιοφόρους καὶ παρʼ αὐταῖς ἐν εἰκόσι χρυσαῖς Ἰουγούρθαν ἐγχειριζόμενον ὐπὸ αὐτοῦ Σύλλᾳ, τοῦτο ἐξέστησεν ὀργῇ καὶ φιλονεικίᾳ Μάριον, ὡς Σύλλα περισπῶντος εἰς ἑαυτὸν τὰ ἔργα, καὶ παρεσκευάζετο βίᾳ τὰ ἀναθήματα καταβάλλειν.
32.3Sulla da karşılık veriyordu. Patlamak üzere olan bu kavgayı, şehrin üzerine ansızın kopan müttefikler savaşı durdurdu. İtalya halklarının en savaşçı ve en kalabalıkları Roma'ya karşı birleşti ve egemenliği nerdeyse altüst ediyordu; yalnız silah ve beden gücüyle değil, komutanlarının Romalılarınkine denk şaşırtıcı cesareti ve ustalığıyla da.
ἀντεφιλονίκει δὲ Σύλλας, καὶ τὴν στάσιν ὅσον οὔπω φερομένην εἰς μέσον ἐπέσχεν ὁ συμμαχικὸς πόλεμος ἐξαίφνης ἐπὶ τὴν πόλιν ἀναρραγείς. τὰ γὰρ μαχιμώτατα τῶν Ἰταλικῶν ἐθνῶν καὶ πολυανθρωπότατα κατὰ τῆς Ῥώμης συνέστησαν καὶ μικρὸν ἐδέησαν συγχέαι τὴν ἡγεμονίαν, οὐ μόνον ὅπλοις ἐρρωμένα καὶ σώμασιν, ἀλλὰ καὶ τόλμαις στρατηγῶν καὶ δεινότησι χρησάμενα θαυμασταῖς καὶ ἀντιπάλοις. # Bölüm 33
33.133. Bölüm
Yaşananlar bakımından karmakarışık, talih bakımından çok değişken olan bu savaş Sulla'ya ne kadar şöhret ve güç kattıysa Marius'tan da o kadarını aldı. Girişimlerinde ağır davrandığı görüldü, her işte çekingenliği ve oyalanmasıyla herkesi aşıyordu. Bunun sebebi ya içindeki o atılgan sıcaklığın yaşlılıkla sönmesiydi (altmış beşini geçmişti) ya da kendi söylediği gibi sinirlerinden hastalanmıştı ve bedeni hareket etmekte zorlanıyordu, seferlere gücünün üstünde, utancından katlanıyordu.
οὗτος ὁ πόλεμος τοῖς πάθεσι ποικίλος γενόμενος καὶ ταῖς τύχαις πολυτροπώτατος ὅσον Σύλλᾳ προσέθηκε δόξης καὶ δυνάμεως, τοσοῦτον ἀφεῖλε Μαρίου, βραδὺς γάρ ἐφάνη ταῖς ἐπιβολαῖς, ὄκνου τε περὶ πάντα καὶ μελλήσεως ὑπερέβαλλεν̓,, εἴτε τοῦ γήρως τὸ δραστήριον ἐκεῖνο καὶ θερμὸν ἐν αὐτῷ κατασβεννύντος ἑξηκοστὸν γάρ ἤδη καὶ πέμπτον ἔτος ὑπερέβαλλεν, εἴτε, ὡς αὐτὸς ἔλεγε, περὶ νεῦρα γεγονὼς νοσώδης καὶ σώματι δύσεργος ὢν ὑπέμενε παρὰ δύναμιν αἰσχύνῃ τὰς στρατείας.
33.2Yine de o zaman da büyük bir savaş kazanıp altı bin düşman öldürdü ve onlara hiçbir yerde koz vermedi. Çevresine hendek kazılmasına katlandı, alaya alınıp meydan okunduğunda kışkırtmaya gelmedi. Söylendiğine göre düşmanlar arasında en itibarlı ve güçlü kişi olan Publius Silo ona "Marius, büyük bir komutansan aşağı in de savaş!" dediğinde, şu karşılığı vermişti: "Asıl sen, büyük bir komutansan, istemediğim halde beni savaşa zorla."
οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ τότε μάχῃ τε μεγάλῃ νικήσας ἑξακισχιλίους ἀνεῖλε τῶν πολεμίων, καὶ λαβὴν οὐδαμῇ παρέσχεν αὐτοῖς, ἀλλὰ καὶ περιταφρευόμενος ἠνέσχετο καὶ χλευαζόμενος καὶ καλούμενος οὐ παρωξύνθη. λέγεται δὲ Ποπλίου Σίλωνος, ὃς μέγιστον εἶχε τῶν πολεμίων ἀξίωμα καὶ δύναμιν, εἰπόντος πρὸς αὐτόν, εἰ μέγας εἶ στρατηγός, ὦ Μάριε, διαγώνισαι καταβάς, ἀποκρίνασθαι, Σὐ μὲν οὖν, εἰ μέγας εἶ στρατηγός, ἀνάγκασόν με διαγωνίσασθαι μὴ βουλόμενον.
33.3Bir başka sefer düşman saldırı için fırsat vermiş ama Romalılar korkup geri durmuştu. İki taraf çekilince Marius askerlerini toplantıya çağırdı. "Düşmanlar mı daha korkak, siz mi, bilemiyorum," dedi, "çünkü ne onlar sizin sırtınızı ne de siz onların ensesini görebildiniz." Sonunda bedeni dayanamadığı için hastalığını gerekçe gösterip komutayı bıraktı.
πάλιν δέ ποτε τῶν μὲν πολεμίων καιρὸν ἐπιχειρήσεως παραδιδόντων, τῶν δὲ Ῥωμαίων ἀποδειλιασάντων, ὡς ἀνεχώρησαν ἀμφότεροι, συναγαγὼν εἰς ἐκκλησίαν τοὺς στρατιώτας, ἀπορῶ, φησί, πότερον εἴπω τοὺς πολεμίους ἀνανδροτέρους ἢ ὑμᾶς· οὔτε γάρ ἐκεῖνοι τὸν νῶτον ὑμῶν οὔτε ὑμεῖς ἐκείνων τὸ ἰνίον ἰδεῖν ἐδυνήθητε. τέλος δὲ ἀφῆκε τὴν στρατηγίαν ὡς ἐξαδυνατῶν τῷ σώματι διὰ τὴν ἀσθένειαν. # Bölüm 34
34.134. Bölüm
İtalyalılar artık gerilemeye başlayınca Roma'da birçok kişi demagoglar aracılığıyla Mithridates savaşının komutanlığına talip oldu. Beklenmedik biçimde çok küstah bir adam olan tribün Sulpicius, Marius'u öne çıkardı ve Mithridates'e karşı prokonsül yetkisiyle komutan gösterdi. Halk ikiye bölündü: kimi Marius'tan yanaydı, kimi Sulla'yı çağırıyor, Marius'a da Baiae'deki kaplıcalara gidip kendi dediği gibi yaşlılıktan ve romatizmadan bitkin düşmüş bedenine baksın diyordu.
ἐπεὶ δὲ ἤδη τῶν Ἰταλῶν ἐγκεκλικότων ἐμνηστεύοντο πολλοὶ τὸν Μιθριδατικὸν πόλεμον ἐν Ῥώμῃ διὰ τῶν δημαγωγῶν, παρὰ πᾶσαν ἐλπίδα Σουλπίκιος δήμαρχος, ἀνήρ θρασύτατος, παραγαγὼν Μάριον ἀπεδείκνυεν ἀνθύπατον στρατηγὸν ἐπὶ Μιθριδάτην. καὶ ὁ δῆμος διέστη, τῶν μὲν αἱρουμένων τὰ Μαρίου, τῶν δὲ Σύλλαν καλούντων καὶ τὸν Μάριον ἐπὶ θερμὰ κελευόντων εἰς Βαΐας βαδίζειν καὶ τὸ σῶμα θεραπεύειν ὑπό τε γήρως καὶ ῥευμάτων ἀπειρηκός, ὡς αὐτὸς ἔλεγε.
34.2Çünkü Marius'un orada, Misenum civarında çok pahalı bir köşkü vardı; bu kadar savaş ve sefer yapmış bir adamdan beklenmeyecek kadar kadınsı lüks ve konforla doluydu. Söylendiğine göre burayı Cornelia yetmiş beş bin drahmiye satın aldı; çok geçmeden Lucius Lucullus iki milyon beş yüz bin drahmiye aldı. Lüks işte bu kadar hızlı artmış, işler zevk ve sefa yönünde bu kadar ilerlemişti.
καὶ γάρ ἦν ἐκεῖ περὶ Μισηνοὺς τῷ Μαρίῳ πολυτελὴς οἰκία, τρυφὰς ἔχουσα καὶ διαίτας θηλυτέρας ἢ κατʼ ἄνδρα πολέμων τοσούτων καὶ στρατειῶν αὐτουργόν. ταύτην λέγεται μυριάδων ἑπτὰ ἡμίσους Κορνηλία πρίασθαι χρόνου δ’ οὐ πάνυ πολλοῦ γενομένου Λεύκιος Λεύκολλος ὠνεῖται μυριάδων πεντήκοντα καὶ διακοσίων οὕτως ταχέως ἀνέδραμεν ἡ πολυτέλεια καὶ τοσαύτην ἐπίδοσιν τὰ πράγματα πρὸς τρυφὴν ἔλαβεν.
34.3Ama Marius son derece hırslı ve delikanlı gibi yaşlılığı ve hastalığı üzerinden atarak her gün Mars Tarlası'na iniyor, gençlerle idman yapıyor, silah kullanırken çevik, at binerken usta olduğunu gösteriyordu. Oysa yaşlandıkça hantallaşmış, şişman ve ağır bir bedene kavuşmuştu.
οὐ μὴν ἀλλὰ Μάριος φιλοτίμως πάνυ καὶ μειρακιωδῶς ἀποτριβόμενος τὸ γῆρας καὶ τὴν ἀσθένειαν ὁσημέραι κατέβαινεν εἰς τὸ πεδίον, καὶ μετὰ τῶν νεανίσκων γυμναζόμενος ἐπεδείκνυε τὸ σῶμα κοῦφον μὲν ὅπλοις, ἔποχον δὲ ταῖς ἱππασίαις, καίπερ οὐκ εὐσταλὴς γεγονώς ἐν γήρᾳ τὸν ὄγκον, ἀλλʼ εἰς σάρκα περιπληθῆ καὶ βαρεῖαν ἐνδεδωκώς.
34.4Bunları yapması bazılarının hoşuna gidiyordu, gidip onun hırsını ve yarışmalarını seyrediyorlardı. En iyi insanlar ise bunu görünce onun doymazlığına ve şöhret düşkünlüğüne acıyordu: yoksulken en zengin, küçükken en büyük olmuş bu adam mutluluğun sınırını bilmiyor, hayranlık görmekle yetinmiyor, sahip olduklarının tadını huzur içinde çıkarmıyordu.
ἐνίοις μὲν οὖν ἤρεσκε ταῦτα πράττων, καὶ κατιόντες ἐθεῶντο τὴν φιλοτιμίαν αὐτοῦ καὶ τὰς ἁμίλλας, τοῖς δὲ βελτίστοις ὁρῶσιν οἰκτείρειν ἐπῄει τὴν πλεονεξίαν καὶ τὴν φιλοδοξίαν, ὅτι πλουσιώτατος ἐκ πένητος καὶ μέγιστος ἐκ μικροῦ γεγονώς ὅρον οὐκ οἶδεν εὐτυχίας, οὐδὲ θαυμαζόμενος ἀγαπᾷ καὶ ἀπολαύων ἐν ἡσυχίᾳ τῶν παρόντων,
34.5Her şeye muhtaçmış gibi, zafer alaylarından ve şöhretten sonra o yaşında kalkıp Kappadokya'ya ve Karadeniz'e, Mithridates'in satrapları Arkhelaos ve Neoptolemos'la dövüşmeye gidiyordu. Marius'un bu konudaki savunmaları ise tamamen saçma görünüyordu: oğlunu seferde bizzat yetiştirmek istediğini söylüyordu.
ἀλλʼ ὥσπερ ἐνδεὴς ἁπάντων εἰς Καππαδοκίαν καὶ τὸν Εὔξεινον Πόντον ἄρας ἐκ θριάμβων καὶ δόξης ἐκφέρει τοσοῦτον γῆρας, Ἀρχελάῳ καὶ Νεοπτολέμῳ τοῖς Μιθριδάτου σατράπαις διαμαχούμενος. αἱ δὲ πρὸς ταῦτα τοῦ Μαρίου δικαιολογίαι παντάπασιν ἐφαίνοντο ληρώδεις· ἔφη γάρ ἐθέλειν τὸν υἱὸν ἀσκῆσαι παρὼν αὐτὸς ἐπὶ στρατείας. # Bölüm 35
35.135. Bölüm
Bu olaylar, uzun zamandır içten içe çürüyen ve hasta olan şehri patlattı. Marius ortak yıkıma en elverişli aleti Sulpicius'un küstahlığında bulmuştu. Bu adam her konuda Saturninus'a hayranlık duyup ona özeniyor, tek kusur olarak siyasetindeki cesaretsizliği ve oyalanmasını görüyordu.
ταῦτα τὴν πόλιν ἐκ πολλῶν χρόνων ὕπουλον γεγενημένην καὶ νοσοῦσαν ἀνέρρηξεν, εὐφυέστατον εὑρόντος ὄργανον Μαρίου πρὸς τὸν κοινὸν ὄλεθρον τὸ Σουλπικίου θράσος, ὃς διὰ τἆλλα πάντα θαυμάζων καὶ ζηλῶν τὸν Σατορνῖνον ἀτολμίαν ἐπεκάλει τοῖς πολιτεύμασιν αὑτὸν καὶ μέλλησιν.
35.2Kendisi oyalanmadı. Çevresine koruma gibi altı yüz atlı topladı, bunlara "karşı senato" adını verdi. Konsüller halk toplantısı yaparken silahlı adamlarıyla üzerlerine yürüdü. Konsüllerden biri meydandan kaçtı, Sulpicius onun oğlunu yakalayıp boğazladı. Sulla ise peşindekilerden kaçarken kimsenin beklemeyeceği bir şey yaptı, Marius'un evine daldı. Kendisini kovalayanlar farkına varmadan koşarak geçip gitti; söylendiğine göre Marius da onu öteki kapıdan güvenle yollamış, o da ordugâha kaçmıştı.
αὐτὸς δὲ μὴ μέλλων ἑξακοσίους μὲν εἶχε περὶ αὑτὸν τῶν ἱππικῶν οἷον δορυφόρους, καὶ τούτους ἀντισύγκλητον ὠνόμαζεν, ἐπελθὼν δὲ μεθʼ ὅπλων ἐκκλησιάζουσι τοῖς ὑπάτοις τοῦ μὲν ἑτέρου φυγόντος ἐξ ἀγορᾶς τὸν υἱὸν ἐγκαταλαβὼν ἀπέσφαξε, Σύλλας δὲ παρὰ τὴν οἰκίαν τοῦ Μαρίου διωκόμενος, οὐδενὸς ἂν προσδοκήσαντος, εἰσέπεσε· καὶ τοὺς μὲν διώκοντας ἔλαθε δρόμῳ παρενεχθέντας, ὑπʼ αὐτοῦ δὲ Μαρίου λέγεται κατὰ θύρας ἑτέρας ἀσφαλῶς ἀποπεμφθεὶς διεκπεσεῖν εἴς τὸ στρατόπεδον.
35.3Ama Sulla anılarında Marius'a sığınmadığını, Sulpicius'un kendisine zorla oylatmak istediği meselede görüşmek üzere çekildiğini söyler. Sulpicius onu çekilmiş kılıçlarla çepeçevre kuşatıp Marius'un yanına kadar sürmüş, sonunda Sulla oradan meydana inip onların istediği gibi iş tatilini kaldırmıştı.
αὐτὸς δὲ Σύλλας ἐν τοῖς ὑπομνήμασιν οὔ φησι καταφυγεῖν πρὸς τὸν Μάριον, ἀλλʼ ἀπαλλαχθῆναι βουλευσόμενος ὑπὲρ ὧν Σουλπίκιος ἠνάγκαζεν αὑτὸν ἄκοντα ψηφίσασθαι, περισχὼν ἐν κύκλῳ ξίφεσι γυμνοῖς καὶ συνελάσας πρὸς τὸν Μάριον, ἄχρι οὗ προελθὼν ἐκεῖθεν εἴς ἀγοράν, ὡς ἠξίουν ἐκεῖνοι, τὰς ἀπραξίας ἔλυσε.
35.4Bunlar olduktan sonra artık egemen olan Sulpicius komutanlığı Marius'a oylattı. Marius sefer hazırlıklarına başladı ve Sulla'nın ordusunu teslim almaları için iki askerî tribün gönderdi. Sulla ise askerlerini kışkırtıp (otuz beş binden az olmayan ağır piyade vardı) Roma üzerine yürüttü. Marius'un gönderdiği tribünleri askerler üzerlerine saldırıp öldürdü.
γενομένων δὲ τούτων ὅ τε Σουλπίκιος ἤδη κρατῶν ἐπεχειροτόνησε τε Μαρίῳ τὴν στρατηγίαν, ὅ τε Μάριος ἐν παρασκευῇ τῆς ἐξόδου καθειστήκει, καὶ δύο χιλιάρχους ἐξέπεμψε παραληψομένους τὸ Σύλλα στράτευμα. Σύλλας δὲ τοὺς στρατιώτας παροξύνας ἦσαν δὲ τρισμυρίων καὶ πεντακισχιλίων οὐ μείους ὁπλῖται προήγαγεν ἐπὶ τὴν Ῥώμην. τοὺς δὲ χιλιάρχους, οὓς ἐπέπεμψε Μάριος, προσπεσόντες οἱ στρατιῶται διέφθειραν.
35.5Marius da Roma'da Sulla'nın dostlarından birçoğunu öldürtmüş ve kendisiyle savaşan kölelere özgürlük vaat etmişti; söylendiğine göre yalnız üç kişi yanına katıldı. Sulla şehre girince kısa bir direnişten sonra zorla kovuldu ve kaçtı. Şehirden çıkar çıkmaz çevresindekiler dağıldı; hava kararmıştı, kendisi Solonium denen çiftliklerinden birine sığındı.
πολλοὺς δὲ καὶ Μάριος ἐν Ῥώμῃ τῶν Σύλλα φίλων ἀνῃρήκει, καὶ δούλοις ἐλευθερίαν ἐκήρυττεν ἐπὶ συμμαχίᾳ· λέγονται δὲ τρεῖς μόνοι προσγενέσθαι. μικρὰ δ̓· ἀντιστὰς εἰσελάσαντι τῷ Σύλλᾳ καὶ ταχέως ἐκβιασθεὶς ἔφυγε. τῶν δὲ περὶ αὐτόν, ὡς πρῶτον ἐξέπεσε τῆς πόλεως, διασπαρέντων, σκότους ὄντος εἴς τι τῶν ἐπαυλίων αὑτοῦ Σολώνιον κατέφυγε.
35.6Oğlunu kayınpederi Mucius'un yakındaki topraklarından erzak almaya yolladı. Kendisi Ostia'ya indi; dostu Numerius ona bir gemi hazırlamıştı. Oğlunu beklemeden, üvey oğlu Granius'u yanına alıp yelken açtı. Delikanlı Mucius'un topraklarına varınca bir şeyler toplayıp hazırlanırken gün ağardı ve düşmanların gözünden tamamen kaçamadı: atlılar şüphe üzerine o yere doğru sürdüler.
καὶ τὸν μὲν υἱὸν ἔπεμψεν ἐκ τῶν Μουκίου τοῦ πενθεροῦ χωρίων οὐ μακρὰν ὄντων τὰ ἐπιτήδεια ληψόμενον, αὐτὸς δὲ καταβὰς εἴς Ὠστίαν, φίλου τινὸς Νουμερίου πλοῖον αὐτῷ παρασκευάσαντος, οὐκ ἀναμείνας τὸν υἱόν, ἀλλὰ Γράνιον ἔχων μεθʼ αὑτοῦ τὸν πρόγονον ἐξέπλευσεν. ὁ δὲ νεανίας, ὡς ἦλθεν εἴς τὰ χωρία τοῦ Μουκίου, λαμβάνων τι καὶ σκευαζόμενος ἡμέρας καταλαβούσης οὐ παντάπασι τοὺς πολεμίους ἔλαθεν, ἀλλʼ ἦλθον ἱππεῖς ἐλαύνοντες καθʼ ὑπόνοιαν ἐπὶ τὸν τόπον·
35.7Çiftlik kâhyası onları önceden görüp genç Marius'u bakla yüklü bir arabaya sakladı, öküzleri koşup arabayı şehre doğru sürerek atlılarla karşılaştı. Marius böylece karısının evine götürüldü. Gereken şeyleri alıp gece denize indi, Libya'ya giden bir gemiye binip karşıya geçti.
οὓς ὁ τῶν ἀγρῶν ἐπιμελητὴς προϊδόμενος ἔκρυψε τὸν Μάριον ἐν ἁμάξῃ κυάμους ἀγούσῃ, καὶ βοῦς ὑποζεύξας ἀπήντα τοῖς ἱππεῦσιν εἴς πόλιν ἐλαύνων τὴν ἅμαξαν. οὕτω δὲ πρὸς τὴν οἰκίαν τῆς γυναικὸς ὁ Μάριος διακομισθεὶς καὶ λαβὼν ὅσων ἐδεῖτο νυκτὸς ἐπὶ θάλασσαν ἧκε καὶ νεὼς ἐπιβὰς εἴς Λιβύην πλεούσης ἀπεπέρασεν. # Bölüm 36
36.136. Bölüm
Yaşlı Marius ise denize açılınca uygun rüzgârla İtalya kıyısı boyunca ilerledi. Tarracina'nın ileri gelenlerinden düşmanı Geminius'tan korktuğu için gemicilere Tarracina'dan uzak durmalarını söylemişti. Gemiciler ona bu iyiliği yapmak istiyordu, ama rüzgâr denizden esmeye başlayıp büyük dalgalar getirince teknenin dalgalar arasında dayanamayacağı anlaşıldı. Marius da deniz tutmasından çok kötü durumdaydı; güçbela Circeii çevresindeki kıyıya tutunabildiler.
ὁ δὲ πρεσβύτης Μάριος ὡς ἀνήχθη, πνεύματι φορῷ κομιζόμενος παρὰ τὴν Ἰταλίαν ἐφοβήθη Γεμίνιόν τινα τῶν ἐν Ταρρακίνῃ δυνατῶν ἐχθρὸν αὑτοῦ, καὶ ταῖς ναύταις προεῖπεν εἴργεσθαι Ταρρακίνης. οἱ δὲ ἐβούλοντο μὲν αὐτῷ χαρίζεσθαι, τοῦ δὲ πνεύματος εἰς πελάγιον μεθισταμένου καὶ κλύδωνα κατάγοντος πολὺν οὔτε τὸ πορθμεῖον ἐδόκει περικλυζόμενον ἀνθέξειν, τοῦ τε Μαρίου δυσφοροῦντος καὶ κακῶς ἔχοντος ὑπὸ ναυτίας μόλις ἀντιλαμβάνονται τῶν περὶ τὸ Κίρκαιον αἰγιαλῶν.
36.2Fırtına büyüyor, erzak da tükeniyordu. Karaya çıkıp hedefsizce dolaşmaya başladılar. Büyük çaresizliklerde hep olduğu gibi, içinde bulundukları durumu en kötüsü sayıp ondan kaçıyor, umutlarını belirsiz olana bağlıyorlardı. Çünkü kara da düşmandı deniz de; insanlara rastlamak korkunçtu, zorunlu ihtiyaçlardan yoksun oldukları için rastlamamak da.
τοῦ δὲ χειμῶνος αὐξανομένου καὶ τῶν σιτίων ἐπιλειπόντων ἐκβάντες ἐπλάζοντο πρὸς οὐδένα σκοπόν, ἀλλʼ οἷα συμβαίνει ταῖς μεγάλαις ἀπορίαις ἀεὶ φεύγειν ἐκ τοῦ παρόντος ὡς χαλεπωτάτου καὶ τὰς ἐλπίδας ἔχειν ἐν τοῖς ἀδήλοις. ἐπεὶ πολεμία μὲν ἐκείνοις ἡ γῆ, πολεμία δὲ ἡ θάλασσα, φοβερὸν δὲ ἦν ἀνθρώποις περιπεσεῖν, φοβερὸν δὲ μὴ περιπεσεῖν διʼ ἔνδειαν τῶν ἀναγκαίων.
36.3Sonunda geç vakit birkaç çobana rastladılar. Çobanların istediklerinde verebilecek bir şeyleri yoktu, ama Marius'u tanıyınca bir an önce oradan gitmesini söylediler: biraz önce bu civarda onu arayan çok sayıda atlı görülmüştü.
οὐ μὴν ἀλλʼ ὀψέ που βοτῆρσιν ὀλίγοις ἐντυγχάνουσιν, οἳ δοῦναι μὲν οὐδὲν ἔσχον αὐτοῖς δεομένοις, γνωρίσαντες δὲ τὸν Μάριον ἐκέλευον ἀπαλλάττεσθαι τὴν ταχίστην· ὀλίγον γάρ ἔμπροσθεν αὐτόθι κατὰ ζήτησιν αὐτοῦ συχνοὺς ἱππέας ὀφθῆναι διεξελαύνοντας.
36.4Marius tam bir çaresizliğe düşmüştü, yanındakiler de açlıktan bitap düşüyordu. O zaman yoldan sapıp sık bir ormana daldı ve geceyi orada büyük güçlükle geçirdi. Ertesi gün açlıktan sıkışmış olarak, bedeni tamamen tükenmeden kullanmak isteyerek kıyı boyunca yürüdü. Peşindekilere cesaret veriyor, kendisini sakladığı bu son umuttan önce pes etmemelerini rica ediyordu, çünkü eski kehanetlere inanıyordu.
ἐν παντὶ δὴ γεγονὼς ἀπορίας, μάλιστα δὲ νηστείᾳ τῶν περὶ αὐτὸν ἀπαγορευόντων, τότε μὲν ἐκτραπόμενος τῆς ὁδοῦ καὶ καταβαλὼν ἑαυτὸν εἰς ὕλην βαθεῖαν ἐπιπόνως διενυκτέρευσε. τῇ δ’ ὑστεραίᾳ συνηγμένος ὑπʼ ἐνδείας καὶ τῷ σώματι πρὶν ἐκλελύσθαι παντάπασι χρήσασθαι βουλόμενος ἐχώρει παρὰ τὸν αἰγιαλόν, ἐπιθαρσύνων τοὺς ἑπομένους καὶ δεόμενος μὴ προαποκάμνειν τῆς τελευταίας ἐλπίδος, ἐφʼ ἣν ἑαυτὸν φυλάττει μαντεύμασι παλαιοῖς πιστεύων.
36.5Daha çok gençken kırda yaşarken pelerinine yedi yavrulu bir kartal yuvası düşmüştü. Annesiyle babası bunu görüp şaşırmış, kâhinlere sormuştu. Kâhinler de onun insanların en ünlüsü olacağını, en büyük yetki ve makamı mutlaka yedi kez alacağını söylemişti.
νέος γὰρ ὢν ἔτι παντελῶς καὶ διατρίβων κατʼ ἀγρὸν ὑποδέξασθαι τῷ ἱματίῳ καταφερομένην ἀετοῦ νεοττιὰν ἑπτὰ νεοττοὺς ἔχουσαν· ἰδόντας δὲ τοὺς γονεῖς καὶ θαυμάσαντας διαπυνθάνεσθαι τῶν μάντεων τοὺς δὲ εἰπεῖν ὡς ἐπιφανέστατος ἀνθρώπων ἔσοιτο καὶ τὴν μεγίστην ἡγεμονίαν καὶ ἀρχὴν ἑπτάκις αὐτὸν λαβεῖν ἀναγκαῖον εἴη.
36.6Kimileri bunun Marius'un başına gerçekten böyle geldiğini söyler. Kimilerine göre ise o zaman ve kaçışının başka anlarında bunu ondan duyup inananlar tamamen masalsı bir şeyi kaydetmiştir. Çünkü kartal ikiden çok yavru yapmaz; Musaios'un kartal için "üç yumurtlar, iki çıkarır, birine bakar" derken yanıldığını da söylerler. Ama Marius'un kaçarken ve en çaresiz anlarında sık sık yedinci konsüllüğe kadar yükseleceğini söylediğinde herkes birleşir.
ταῦτα οἱ μὲν ἀληθῶς τῷ Μαρίῳ συντυχεῖν οὕτω λέγουσιν οἱ δὲ τοὺς τότε καὶ παρὰ τὴν ἄλλην φυγὴν ἀκούσαντας αὐτοῦ καὶ πιστεύσαντας ἀναγράψαι πρᾶγμα κομιδῇ μυθῶδες. ἀετὸς γὰρ οὐ τίκτει πλεῖον τῶν δυεῖν, ἀλλὰ καὶ Μουσαῖον ἐψεῦσθαι λέγουσιν εἰπόντα περὶ τοῦ ἀετοῦ, ὡς τρία μὲν τίκτει, δύο δ’ ἐκλέπει, ἓν δ’ ἀλεγίζει. τὸ μέντοι πολλάκις ἐν τῇ φυγῇ καὶ ταῖς ἐσχάταις ἀπορίαις Μάριον εἰπεῖν ὡς ἄχρις ἑβδόμης ὑπατείας πρόεισιν, ὁμολογούμενόν ἐστιν. # Bölüm 37
37.137. Bölüm
İtalya şehri Minturnae'ye ancak yirmi stadion kalmıştı ki uzaktan üzerlerine sürülen bir atlı birliği, bir de rastlantıyla oradan geçen iki yük gemisi gördüler. Herkes ayaklarının ve gücünün elverdiğince denize koştu, kendini suya atıp gemilere yüzdü. Granius ve adamları birine tutunup karşıdaki Aenaria adasına geçti.
ἤδη δὲ Μιντούρνης, πόλεως Ἰταλικῆς, ὅσον εἴκοσι σταδίων ἀπέχοντες ὁρῶσιν ἱππέων ἴλην πρόσωθεν ἐλαύνοντας ἐπʼ αὐτοὺς καὶ κατὰ τύχην ὁλκάδας δύο φερομένας. ὡς οὖν ἕκαστος ποδῶν εἶχε καὶ ῥώμης καταδραμόντες ἐπὶ τὴν θάλασσαν καὶ καταβαλόντες ἑαυτοὺς προσενήχοντο ταῖς ναυσί. καὶ λαβόμενοι τῆς ἑτέρας οἱ περὶ τὸν Γράνιον ἀπεπέρασαν εἰς τὴν ἄντικρυς νῆσον Αἰναρία καλεῖται·
37.2Marius ise iri yarı ve zor taşınır bir adamdı; iki köle onu büyük güçlükle suyun üstünde tutup öteki gemiye yerleştirdi. Atlılar artık gelmişti, kıyıdan gemicilere gemiyi karaya getirmelerini ya da Marius'u denize atıp dilediklerine gitmelerini bağırıyorlardı. Marius yalvarıp ağlıyordu; yük gemisinin sahipleri kısa sürede birçok kez fikir değiştirdikten sonra yine de atlılara Marius'u bırakmayacaklarını söyledi.
αὐτὸν δὲ Μάριον βαρὺν ὄντα τῷ σώματι καὶ δυσμεταχείριστον οἰκέται δύο μόλις καὶ χαλεπῶς ὑπέρ τῆς θαλάττης ἐξάραντες εἰς τὴν ἑτέραν ἔθεντο ναῦν, ἤδη τῶν ἱππέων ἐφεστώτων καὶ διακελευομένων ἀπὸ γῆς τοῖς ναύταις κατάγειν τὸ πλοῖον ἢ τὸν Μάριον ἐκβαλόντας αὐτοὺς ἀποπλεῖν ὅπῃ χρῄζοιεν. ἱκετεύοντος δὲ τοῦ Μαρίου καὶ δακρύοντος, οἱ κύριοι τῆς ὁλκάδος ὡς ἐν ὀλίγῳ πολλὰς ἐπʼ ἀμφότερα τῆς γνώμης τροπὰς λαβόντες ὅμως ἀπεκρίναντο τοῖς ἱππεῦσι μὴ προέσθαι τὸν Μάριον.
37.3Atlılar öfkeyle uzaklaşınca gemiciler yine düşüncelerini değiştirip karaya yanaştılar. Liris ırmağının sazlık gibi yayıldığı ağzında demir attılar ve Marius'a karaya çıkıp yemek yemesini, rüzgâr gelene kadar yorgun bedenini dinlendirmesini önerdiler. Denizden esen rüzgârın dinip bataklıklardan yeterince esinti yükseldiği olağan saat gelmek üzereydi, diyorlardı.
ἐκείνων δὲ πρὸς ὀργὴν ἀπελασάντων αὖθις ἑτέρων γενόμενοι λογισμῶν κατεφέροντο πρὸς τὴν γῆν· καὶ περὶ τὰς ἐκβολὰς τοῦ Λίριος ποταμοῦ διάχυσιν λιμνώδη λαμβάνοντος ἀγκύρας βαλόμενοι παρεκάλουν αὐτὸν ἐκβῆναι καὶ τροφὴν ἐπὶ γῆς λαβεῖν καὶ τὸ σῶμα θεραπεῦσαι κεκακωμένον, ἄχρι οὗ φορὰ γένηται· γίγνεσθαι δὲ τὴν εἰωθυῖαν ὥραν τοῦ πελαγίου μαραινομένου καὶ τῶν ἑλῶν αὔραν ἀναδιδόντων ἐπιεικῶς διαρκῆ.
37.4Marius ikna olup dediklerini yaptı. Gemiciler onu karaya çıkardılar; o da olacaklardan habersiz bir çayırlığa uzandı. Onlar hemen gemiye binip demir aldı ve kaçtılar: Marius'u teslim etmeyi şerefsizlik, onu kurtarmayı tehlikeli sayıyorlardı. Böylece herkesten yalnız kalan Marius uzun süre tek söz etmeden kıyıda yattı. Sonra güçbela kendini toparlayıp sefil bir halde yolsuz yerlerde yürümeye başladı.
ταῦτα πεισθεὶς ὁ Μάριος ἔπραττε· καὶ τῶν ναυτῶν ἐξελομένων αὐτὸν ἐπὶ τὴν γῆν κατακλινεὶς ἔν τινι πόᾳ πορρωτάτω τοῦ μέλλοντος εἶχε τὴν διάνοιαν. οἱ δὲ εὐθὺς ἐπιβάντες ἐπὶ τὴν ναῦν καὶ τὰς ἀγκύρας ἀναλαβόντες ἔφευγον, ὡς οὔτε καλὸν ἐκδοῦναι τὸν Μάριον αὐτοῖς οὔτε σῴζειν ἀσφαλές, οὕτω δὴ πάντων ἔρημος ἀπολειφθείς πολὺν μὲν χρόνον ἄναυδος ἐπὶ τῆς ἀκτῆς ἔκειτο, μόλις δέ πως ἀναλαβὼν ἑαυτὸν ἐπορεύετο ταλαιπώρως ἀνοδίαις·
37.5Derin bataklıkları, su ve çamur dolu hendekleri geçip bataklıkta çalışan yaşlı bir adamın kulübesine rastladı. Adamın ayaklarına kapanıp kendisini kurtarmasını, yardım etmesini yalvardı; bu tehlikeden kurtulursa umduğundan büyük karşılık görecekti. Adam, onu öteden beri tanıdığından mı yoksa yüce görünüşüne hayran kaldığından mı, dinlenmek için kulübesinin yeterli olduğunu, ama birinden kaçıyorsa onu daha sessiz bir yere saklayacağını söyledi.
καὶ διεξελθὼν ἕλη βαθέα καὶ τάφρους ὕδατος καὶ πηλοῦ γεμούσας ἐπιτυγχάνει καλύβῃ λιμνουργοῦ γέροντος, ὃν περιπεσὼν ἱκέτευε γενέσθαι σωτῆρα καὶ βοηθὸν ἀνδρός, εἰ διαφύγοι τὰ παρόντα, μείζονας ἐλπίδων ἀμοιβὰς ἀποδώσοντος. ὁ δὲ ἄνθρωπος, εἴτε πάλαι γινώσκων εἴτε πρὸς τὴν ὄψιν ὡς κρείττονα θαυμάσας, ἀναπαύσασθαι μὲν ἔφη δεομένῳ τὸ σκηνύδριον ἐξαρκεῖν, εἰ δέ τινας ὑποφεύγων πλάζοιτο κρύψειν αὐτὸν ἐν τόπῳ μᾶλλον ἡσυχίαν ἔχοντι.
37.6Marius bunu yapmasını rica etti. Adam onu bataklığa götürdü, ırmak kenarındaki bir çukura büzülmesini söyledi, üzerine bol kamış ve kolayca üstünü örtecek, zarar vermeyecek hafif çalı çırpı yığdı.
τοῦ δὲ Μαρίου δεηθέντος τοῦτο ποιεῖν, ἀγαγὼν αὐτὸν εἰς τὸ ἕλος καὶ πτῆξαι κελεύσας ἐν χωρίῳ κοίλῳ παρὰ τὸν ποταμὸν ἐπέβαλε τῶν τε καλάμων πολλοὺς καὶ τῆς ἄλλης ἐπιφέρων ὕλης ὅση κούφη καὶ περιπέσσειν ἀβλαβῶς δυναμένη. # Bölüm 38
38.138. Bölüm
Çok geçmeden kulübeden gürültü ve patırtı işitti. Geminius Tarracina'dan birçok kişiyi onun peşine yollamıştı. Bunlardan bazıları tesadüfen oraya gelip Romalıların bir düşmanını barındırıp saklamakla suçladıkları yaşlı adamı korkutuyor, ona bağırıp çağırıyorlardı.
χρόνου δὲ οὐ πολλοῦ διαγενομένου ψόφος αὐτῷ καὶ θόρυβος ἀπὸ τῆς καλύβης προσέπεσεν. ὁ γὰρ Γεμίνιος· ἐκ Ταρρακίνης ἔπεμψε πολλοὺς ἐπὶ τὴν δίωξιν, ὧν ἔνιοι κατὰ τύχην ἐκεῖ προσελθόντες ἐξεφόβουν καὶ κατεβόων τοῦ γέροντος ὡς ὑποδεδεγμένου καὶ κατακρυβόντος πολέμιον Ῥωμαίων.
38.2Marius kalkıp soyundu ve kendini bataklığın koyu, çamurlu suyuna bıraktı. Yine de onu arayanların gözünden kaçamadı; suyun içinden çıkarıldı, çamur içinde, çıplak halde Minturnae'ye götürülüp yöneticilere teslim edildi. Çünkü bütün şehirlere, Marius'u resmen arayıp yakalayanların öldürmesi için emir gönderilmişti.
ἐξαναστὰς οὖν ὁ Μάριος καὶ ἀποδυσάμενος καθῆκεν ἑαυτὸν εἰς τὴν λίμνην ὕδωρ παχὺ καὶ τελματῶδες ἔχουσαν. ὅθεν οὐ διέλαθε τοὺς ζητοῦντας, ἀλλʼ ἀνασπασθεὶς βορβόρου κατάπλεως γυμνὸς εἰς Μιντούρνας ἀνήχθη καὶ παρεδόθη τοῖς ἄρχουσιν. ἦν γάρ εἰς ἅπασαν ἤδη πόλιν ἐξενηνεγμένον παράγγελμα περὶ τοῦ Μαρίου δημοσίᾳ διώκειν καὶ κτείνειν τοὺς λαβόντας.
38.3Yöneticiler yine de önce görüşmeye karar verdiler ve Marius'u Fannia adlı bir kadının evine koydular. Bu kadının eski bir sebeple Marius'a iyi niyet beslemediği sanılıyordu. Fannia'nın Titinnius adında bir kocası vardı; ondan ayrılınca hatırı sayılır çeyizini geri istemişti. Kocası onu zina ile suçlamış, dava da altıncı kez konsül olan Marius'un önüne gelmişti.
ὅμως δὲ βουλεύσασθαι πρότερον ἐδόκει τοῖς ἄρχουσι καὶ κατατίθενται τὸν Μάριον εἰς οἰκίαν Φαννίας γυναικὸς οὐκ εὐμενῶς δοκούσης ἔχειν πρὸς αὑτὸν ἐξ αἰτίας παλαιᾶς. ἦν γὰρ ἀνήρ τῇ Φαννίᾳ Τιτίννιος· τούτου διαστᾶσα τὴν φερνὴν ἀπῄτει λαμπρὰν οὖσαν. ὁ δὲ μοιχείαν ἐνεκάλει· καὶ γίνεται Μάριος ὑπατεύων τὸ ἕκτον δικαστής.
38.4Duruşmada Fannia'nın hafifmeşrep olduğu, kocasının da bunu bile bile onu alıp uzun süre birlikte yaşadığı ortaya çıktı. Marius ikisine de öfkelenip kocaya çeyizi geri vermesini emretti, kadını da itibarını zedelemek için dört bakır para cezasına çarptırdı.
ἐπεὶ δὲ τῆς δίκης λεγομένης ἐφαίνετο καὶ τὴν Φαννίαν ἀκόλαστον γεγονέναι καὶ τὸν ἄνδρα τοιαύτην εἰδότα λαβεῖν καὶ συμβιῶσαι πολὺν χρόνον, ἀμφοτέρους δυσχεράνας τὸν μὲν ἄνδρα τὴν φερνὴν ἐκέλευσεν ἀποδοῦναι, τῆς δὲ γυναικὸς ἀτιμίας ἕνεκα τῇ καταδίκῃ χαλκοῦς τέσσαρας προσετίμησεν.
38.5Ama Fannia bu kez haksızlığa uğramış bir kadın gibi davranmadı. Marius'u görünce kin gütmekten çok uzak bir tavırla elinden geldiğince ona baktı, onu yüreklendirdi. Marius da ona teşekkür edip cesaretli olduğunu söyledi, çünkü iyi bir işaret almıştı. İşaret şuydu: Fannia'nın evine götürülürken kapı açılmış, içeriden bir eşek yakındaki çeşmeden su içmek için koşarak çıkmıştı.
οὐ μὴν ἥ γε Φαννίᾳ τότε πάθος γυναικὸς ἠδικημένης ἔλαβεν, ἀλλʼ ὡς εἶδε τὸν Μάριον, πορρωτάτω γενομένη τοῦ μνησικακεῖν, ἐκ τῶν παρόντων ἐπεμελεῖτο καὶ παρεθάρρυνεν αὐτόν, ὁ δὲ κἀκείνην ἐπῄνει καὶ θαρρεῖν ἔφασκε· σημεῖον γάρ αὐτῷ γεγονέναι χρηστόν. ἦν δὲ τοιοῦτον. ὡς ἀγόμενος πρὸς τῇ οἰκίᾳ τῆς Φαννίας ἐγεγόνει, τῶν θυρῶν ἀνοιχθεισῶν ὄνος ἔνδοθεν ἐχώρει δρόμῳ, πιόμενος ἀπὸ κρήνης ἐγγὺς ἀπορρεούσης·
38.6Eşek Marius'a oynak ve neşeli bir bakış atarak önce karşısında durmuş, sonra yüksek sesle anırmış, keyifle sıçrayarak yanından geçmişti. Marius bundan, tanrısal gücün kendisine kurtuluşu karadan çok denizden gösterdiği sonucunu çıkarıyordu: eşek kuru yeme aldırmayıp ondan suya yönelmişti. Bunları Fannia'ya anlattıktan sonra odanın kapısını kapattırıp kendi başına dinlenmeye çekildi.
προσβλέψας δὲ τῷ Μαρίῳ λαμυρόν τι καὶ γεγηθὸς ἔστη πρῶτον ἐναντίον, εἶτα φωνὴν ἀφῆκε λαμπρὰν καὶ παρεσκίρτησε παρʼ αὑτὸν ὑπὸ γαυρότητος. ἐξ οὗ συμβαλὼν ὁ Μάριος ἔφασκεν ὡς διὰ θαλάσσης αὐτῷ μᾶλλον ἢ διὰ γῆς ὑποδείκνυσι σωτηρίαν τὸ δαιμόνιον τὸν γάρ ὄνον οὐ προσέχοντα τῇ ξηρᾷ τροφῇ πρὸς τὸ ὕδωρ ἀπʼ αὐτοῦ τραπέσθαι. ταῦτα διαλεχθεὶς τῇ Φαννίᾳ καθʼ αὑτὸν ἀνεπαύετο, τὴν θύραν τοῦ δωματίου προσθεῖναι κελεύσας. # Bölüm 39
39.139. Bölüm
Minturnae yöneticileri ve meclis üyeleri görüşüp oyalanmadan adamı ortadan kaldırmaya karar verdiler. Vatandaşlardan hiç kimse bu işi üstlenmedi; Galyalı ya da Kimbr (ikisi de anlatılır) bir atlı kılıcını alıp yanına girdi.
βουλευομένοις δὲ τοῖς ἄρχουσι καὶ συνέδροις τῶν Μιντουρνησίων ἔδοξε μὴ μέλλειν, ἀλλὰ διαχρήσασθαι τὸν ἄνδρα. καὶ τῶν μὲν πολιτῶν οὐδεὶς ὑπέστη τὸ ἔργον, ἱππεὺς δὲ Γαλάτης τὸ γένος ἢ Κίμβρος ἀμφοτέρως γὰρ ἱστορεῖται λαβών ξίφος ἐπεισῆλθεν αὐτῷ.
39.2Marius'un yattığı odanın o bölümü pek aydınlık değildi, loştu. Söylendiğine göre askerin gözüne Marius'un gözleri alev saçıyor gibi göründü ve karanlıktan güçlü bir ses geldi: "Sen ha, be adam, Gaius Marius'u öldürmeye mi cüret ediyorsun?" Barbar hemen kaçarak dışarı fırladı, kılıcı ortaya atıp kapıdan çıkarken yalnız şunu haykırıyordu: "Gaius Marius'u öldüremem!"
τοῦ δὲ οἰκήματος ἐν ᾧ ἔτυχε μέρει κατακείμενος οὐ πάνυ λαμπρὸν φῶς ἔχοντος, ἀλλʼ ὄντος ἐπισκίου, λέγεται τὰ μὲν ὄμματα τοῦ Μαρίου φλόγα πολλὴν ἐκβάλλοντα τῷ στρατιώτῃ φανῆναι, φωνὴν δὲ μεγάλην ἐκ τοῦ παλισκίου γενέσθαι, σὺ δὴ τολμᾷς, ἄνθρωπε, Γάϊον Μάριον ἀνελεῖν ; ἐξῆλθεν οὖν εὐθὺς ὁ βάρβαρος φυγῇ, καὶ τὸ ξίφος ἐν μέσῳ καταβαλὼν ἐχώρει διὰ θυρῶν, τοῦτο μόνον βοῶν, οὐ δύναμαι Γάϊον Μάριον ἀποκτεῖναι.
39.3Herkesi önce şaşkınlık, sonra acıma ve pişmanlık kapladı. İtalya'nın kurtarıcısı olan, yardım etmemenin bile ayıp sayılacağı bir adam hakkında kanuna aykırı, nankör bir karar verdikleri için kendilerini kınıyorlardı. "Gitsin bakalım dilediği yere sürgün olarak, kaderine başka yerde katlansın. Biz de Marius'u yoksul ve çıplak halde şehirden kovduğumuz için tanrıların bize öfkelenmemesi için dua edelim." Böyle düşünerek topluca içeri girdiler, onu aralarına alıp denize götürdüler.
πάντας οὖν ἔκπληξις ἔσχεν, εἶτα οἶκτος καὶ μετάνοια τῆς γνώμης καὶ κατάμεμψις ἑαυτῶν ὡς βούλευμα βεβουλευκότων ἄνομον καὶ ἀχάριστον ἐπʼ ἀνδρὶ σωτῆρι τῆς Ἰταλίας, ᾧ μὴ βοηθῆσαι δεινὸν ἦν. ἲτω δʼοὖν ὅπῃ χρῄζει φυγάς ἀνατλησόμενος ἀλλαχόθι τὸ μεμορμένον. ἡμεῖς δὲ εὐχώμεθα μὴ νεμεσῆσαι θεοὺς Μάριον ἄπορον καὶ γυμνὸν ἐκ τῆς πόλεως ἐκβαλοῦσιν. ὑπὸ τοιούτων λογισμῶν εἰσπεσόντες ἀθρόοι καὶ περισχόντες αὐτὸν ἐξῆγον ἐπὶ τὴν θάλασσαν.
39.4Herkes gönülden bir şeyle yardım edip acele ediyordu, yine de vakit kaybediliyordu. Çünkü denize giden yolu, Marica denen tanrıçanın kutsal korusu kesiyordu; halk bu koruya saygı gösteriyor, içine getirilen hiçbir şeyin dışarı çıkarılmamasına dikkat ediyordu. Çevresinden dolaşmak gerektiği için gecikiyorlardı. Sonunda yaşlılardan biri, Marius'un kurtulacağı hiçbir yolun yasak ya da kapalı olamayacağını haykırdı ve gemiye götürülen eşyalardan birini kapıp ilk önce kendisi koruyu geçti.
ἄλλου δὲ ἄλλο τι προθύμως ὑπηρετοῦντος καὶ σπευδόντων ἁπάντων ἐγίνετο τριβὴ τοῦ χρόνου. τὸ γάρ τῆς λεγομένης Μαρίκας ἄλσος, ὃ σέβονται καὶ παραφυλάττουσι μηθὲν ἐκεῖθεν ἐκκομισθῆναι τῶν εἰσκομισθέντων, ἐμποδὼν ἦν τῆς ἐπὶ θάλασσαν ὁδοῦ, καὶ κύκλῳ περιιόντας ἔδει βραδύνειν, ἄχρι οὗ τῶν πρεσβυτέρων τις ἐκβοήσας ἔφη μηδεμίαν ἄβατον μηδʼ· ἀπόρεντον ὁδὸν εἶναι διʼ ἧς σῴζεται Μάριος, καὶ πρῶτος αὐτὸς λαβών τι τῶν κομιζομένων ἐπὶ ναῦν διὰ τοῦ τόπου διεξῆλθε. # Bölüm 40
40.140. Bölüm
Böyle bir istekle her şey çabucak hazırlandı. Belaeus adında biri Marius'a gemi verdi; bu adam sonradan olayları bir levhaya resmettirip Marius'un gemiye bindiği yerdeki tapınağa adadı. Marius rüzgârı arkasına alıp yola çıktı ve tesadüfen Aenaria adasına düştü. Orada Granius'u ve öteki dostlarını buldu, onlarla birlikte Libya'ya yöneldi.
τοιαύτῃ προθυμίᾳ ταχὺ πάντων συμπορισθέντων καὶ Βηλαίου τινὸς ναῦν τῷ Μαρίῳ παρασχόντος, ὃς ὕστερον πίνακα τῶν πράξεων ἐκείνων γραψάμενος ἀνέθηκεν εἰς τὸ ἱερὸν ὅθεν ἐμβὰς ὁ Μάριος ἀνήχθη, τῷ πνεύματι φέροντι χρώμενος ἐφέρετό πως κατὰ τύχην πρὸς Αἰναρίαν τὴν νῆσον, ὅπου τὸν Γράνιον καὶ τοὺς ἄλλους φίλους εὑρών ἔπλει μετʼ αὐτῶν ἐπὶ Λιβύης.
40.2Suları tükenince mecburen Sicilya'da Eryx yakınlarına yanaştılar. O sırada Romalıların kaestoru o bölgede nöbet tutuyordu. Karaya çıkan Marius'u az kalsın yakalıyordu, su almaya çıkanlardan on altı kadarını öldürdü. Marius aceleyle açılıp denizi geçerek Meninx adasına vardı. Oğlunun Cethegus'la birlikte kurtulduğunu, Numidya kralı Hiempsal'dan yardım istemeye gittiklerini ilk orada öğrendi.
ὕδατος δὲ ἐπιλιπόντος αὐτοὺς ἀναγκαίως Σικελίᾳ κατὰ τὴν Ἐρυκίνην προσέσχον. ἔτυχε δὲ περὶ τοὺς τόπους ἐκείνους ὁ Ῥωμαίων ταμίας παραφυλάσσων, καὶ μικροῦ μὲν αὐτὸν ἀποβάντα τὸν Μάριον εἷλεν, ἀπέκτεινε δὲ περὶ ἑκκαίδεκα τῶν ὑδρευομένων. Μάριος δὲ κατὰ σπουδὴν ἀναχθεὶς καὶ διαπεράσας τὸ πέλαγος πρὸς Μήνιγγα τὴν νῆσον, ἐνταῦθα διαπυνθάνεται πρῶτον ὡς ὁ παῖς αὐτοῦ διασέσῳσται μετὰ Κεθήγου καὶ πορεύονται πρὸς τὸν βασιλέα τῶν Νομάδων Ἰάμψαν, δεησόμενοι βοηθεῖν.
40.3Bu haberle biraz soluklanıp cesaret buldu ve adadan Kartaca topraklarına yanaştı. O sırada Libya valisi Sextilius adında bir Romalıydı. Marius'tan ne bir iyilik ne bir kötülük görmüştü; acıma duygusuyla ona biraz yardım eder diye umuluyordu. Marius yanında birkaç kişiyle karaya çıkar çıkmaz bir görevli karşısına dikilip şöyle dedi: "Marius, vali Sextilius sana Libya'ya ayak basmayı yasaklıyor. Yoksa senato kararlarını uygulayacak ve sana Romalıların düşmanı gibi davranacak."
ἐφʼ οἷς μικρὸν ἀναπνεύσας ἐθάρρησεν ἀπὸ τῆς νήσου πρὸς τὴν Καρχηδονίαν προσβαλεῖν· ἐστρατήγει δὲ τῆς Λιβύης τότε Σεξτίλιος, ἀνήρ Ῥωμαῖος, οὔτε φαῦλον οὐθὲν οὔτε χρηστὸν ἐκ Μαρίου προειληφώς, ἀλλʼ ὅσον ἀπʼ οἴκτου τι προσδοκώμενος ὠφελήσειν. ἄρτι δὲ αὐτοῦ μετʼ ὀλίγων ἀποβεβηκότος ὑπηρέτης ἀπαντήσας καὶ καταστὰς ἐναντίον εἶπεν, ἀπαγορεύει σοι Σεξτίλιος ὁ στρατηγός, ὦ Μάριε, Λιβύης ἐπιβαίνειν· εἰ δὲ μή, φησὶν ἀμυνεῖν τοῖς τῆς βουλῆς δόγμασιν, ὡς Ῥωμαίων πολεμίῳ χρώμενος.
40.4Marius bunu duyunca kederden ve ıstıraptan söyleyecek söz bulamadı. Uzun süre görevliye dik dik bakıp sessiz kaldı. Görevli ne söyleyeceğini, valiye ne cevap vereceğini sorunca derin bir iç çekti: "Git, Gaius Marius'u Kartaca yıkıntıları arasında sürgün olarak otururken gördüğünü söyle." Böylece o şehrin talihiyle kendi başına geleni yan yana koyarak hiç de fena olmayan bir ibret örneği gösterdi.
ταῦτα ἀκούσαντα τὸν Μάριον ὑπὸ λύπης καὶ βαρυθυμίας ἀπορία λόγων ἔσχε, καὶ πολὺν χρόνον ἡσυχίαν ἦγε δεινὸν εἰς τὸν ὑπηρέτην ἀποβλέπων, ἐρομένου δὲ ἐκείνου τί φράζει καὶ τί λέγει πρὸς τὸν στρατηγόν, ἀπεκρίνατο μέγα στενάξας, ἂγγελλε τοίνυν ὅτι Γάϊον Μάριον ἐν τοῖς Καρχηδόνος ἐρειπίοις φυγάδα καθεζόμενον εἶδες, οὐ κακῶς ἅμα τήν τε τῆς πόλεως ἐκείνης τύχην καὶ τὴν ἑαυτοῦ μεταβολὴν ἐν παραδείγματος λόγῳ θέμενος.
40.5Bu arada Numidya kralı Hiempsal iki arada kalmıştı. Genç Marius ve yanındakilere saygı gösteriyordu, ama gitmek isteyince her seferinde bir bahaneyle alıkoyuyordu; bu gecikmeyi iyi bir amaçla yapmadığı belliydi. Ne var ki beklenebilecek bir şey onları kurtardı. Genç Marius yakışıklıydı ve hak etmediği bu durumu kralın cariyelerinden birini üzüyordu. Bu acıma aşkın başlangıcı ve bahanesi oldu.
ἐν τούτῳ δὲ Ἰάμψας ὁ βασιλεὺς τῶν Νομάδων ἐπαμφοτερίζων τοῖς λογισμοῖς ἐν τιμῇ μὲν ἦγε τοὺς περὶ τὸν νέον Μάριον, ἀπιέναι δὲ βουλομένους ἔκ τινος ἀεὶ προφάσεως κατεῖχε, καὶ δῆλος ἦν ἐπʼ οὐδενὶ χρηστῷ ποιούμενος τὴν ἀναβολήν. οὐ μὴν ἀλλὰ συμβαίνει τι τῶν εἰκότων αὐτοῖς πρὸς σωτηρίαν. ὁ γάρ νέος Μάριος εὐπρεπὴς ὢν τὴν ὄψιν ἠνία τινὰ τῶν παλλακίδων τοῦ βασιλέως παρʼ ἀξίαν πράττων· ὁ δὲ οἶκτος οὗτος ἀρχὴ καὶ πρόφασις ἦν ἔρωτος.
40.6Genç adam önce kadını başından savdı. Ama başka kaçış yolu göremeyince, kadının yaptıklarının hayasız bir arzudan daha ciddi bir niyet taşıdığını anlayınca onun ilgisini kabul etti, onun yardımıyla kaçırılarak dostlarıyla birlikte babasının yanına geldi. Kucaklaştıktan sonra deniz boyunca yürürken birbiriyle dövüşen akreplere rastladılar. Marius bunu kötü bir işaret saydı.
τὸ μὲν οὖν πρῶτον ἀπετρίβετο τὴν ἄνθρωπον· ὡς δὲ οὔτε φυγῆς ἑτέραν ὁδὸν ἑώρα καὶ τὰ παρʼ ἐκείνης σπουδαιότερον ἢ πρὸς ἡδονὴν ἀκόλαστον διεπράττετο, δεξάμενος τὴν φιλοφροσύνην καὶ συνεκπεμφθεὶς ὑπʼ αὐτῆς ἀπέδρα μετὰ τῶν φίλων καὶ διέφυγε πρὸς τὸν Μάριον. ἐπεὶ δὲ ἀλλήλους ἠσπάσαντο, πορευόμενοι παρὰ τὴν θάλασσαν ἐντυγχάνουσι σκορπίοις μαχομένοις· καὶ τὸ σημεῖον ἐφάνη τῷ Μαρίῳ πονηρόν.
40.7Hemen bir balıkçı teknesine binip anakaradan pek uzak olmayan Cercina adasına geçtiler. Çok az bir farkla kurtuldular: denize açılır açılmaz kralın atlıları açıldıkları yere doğru sürerken görüldü. Marius'a göre bu tehlike öbürlerinin hiçbirinden küçük değildi.
εὐθὺς οὖν ἁλιάδος ἐπιβάντες εἰς Κέρκιναν διεπέρων, νῆσον ἀπέχουσαν οὐ πολὺ τῆς ἠπείρου· καὶ τοσοῦτον ἔφθασαν ὅσον ἀνηγμένων αὐτῶν ἱππεῖς ὁρᾶσθαι παρὰ τοῦ βασιλέως ἐλαύνοντας ἐπὶ τὸν τόπον ὅθεν ἀνήχθησαν. τοῦτον οὐδενὸς ἐλάττονα κίνδυνον ἔδοξεν ἐκφυγεῖν ὁ Μάριος. # Bölüm 41
41.141. Bölüm
Roma'da duyulduğuna göre Sulla Boiotia'da Mithridates'in komutanlarıyla savaşıyordu; konsüller ise birbirine düşüp silaha sarılmıştı. Savaşta Octavius üstün geldi, zorba gibi yönetmeye kalkışan Cinna'yı kovdu ve yerine konsül olarak Cornelius Merula'yı koydu. Cinna ise İtalya'nın geri kalanından kuvvet toplayıp yeniden onlara karşı savaşıyordu.
ἐν δὲ Ῥώμῃ Σύλλας μὲν ἠκούετο τοῖς Μιθριδάτου πολεμεῖν στρατηγοῖς περὶ Βοιωτίαν, οἱ δὲ ὕπατοι στασιάσαντες ἐχώρουν εἰς ὅπλα. καὶ μάχης γενομένης Ὀκτάβιος μὲν κρατήσας ἐξέβαλε Κίνναν ἐπιχειροῦντα τυραννικώτερον ἄρχειν, καὶ κατέστησεν ἀντʼ αὐτοῦ Κορνήλιον Μερούλλαν ὕπατον, ὁ δὲ Κίννας ἐκ τῆς ἄλλης Ἰταλίας συναγαγὼν δύναμιν αὖθις διεπολέμει πρὸς αὐτούς.
41.2Marius bunları öğrenince en kısa zamanda gemiyle gitmeye karar verdi. Libya'dan birkaç Mağripli atlı, bir de İtalya'dan gelen birkaç kişiyi alarak toplam bin kişiyi aşmayan bir kuvvetle denize açıldı. Etruria'da Telamon'a yanaşıp karaya çıktı ve kölelere özgürlük ilan etti. Oradaki özgür çiftçiler ve çobanlar onun şöhreti yüzünden denize doğru koşuyordu; en gençlerini kandırıp birkaç günde büyük bir kuvvet topladı ve kırk gemi doldurdu.
ταῦτα τῷ Μαρίῳ πυνθανομένῳ πλεῦσαι τὴν ταχίστην ἐφαίνετο· καὶ παραλαβὼν ἐκ τῆς Λιβύης Μαυρουσίων τινὰς ἱππότας καὶ τῶν ἀπὸ τῆς Ἰταλίας τινὰς καταφερομένων, συναμφοτέρους οὐ πλείονας χιλίων γενομένους, ἀνήχθη. προσβαλὼυ δὲ Τελαμῶνι τῆς Τυρρηνίας καὶ ἀποβὰς ἐκήρυττε δούλοις ἐλευθερίαν· καὶ τῶν αὐτόθι γεωργούντων καὶ νεμόντων ἐλευθέρων κατὰ δόξαν αὐτοῦ συντρεχόντων ἐπὶ τὴν θάλασσαν ἀναπείθων τοὺς ἀκμαιοτάτους ἐν ἡμέραις ὀλίγαις χεῖρα μεγάλην ἤθροισε καὶ τεσσαράκοντα ναῦς ἐπλήρωσεν.
41.3Octavius'un iyi bir adam olduğunu ve adalete en uygun yolla yönetmek istediğini, Cinna'nın ise Sulla'nın şüphesini çektiğini ve mevcut düzene karşı savaştığını biliyordu. Bu yüzden kuvvetiyle Cinna'nın tarafına geçmeye karar verdi. Elçi göndererek konsül olarak ona her emrini yerine getireceğini bildirdi. Cinna kabul edip onu prokonsül ilan etti, ona demet ve öteki makam işaretlerini gönderdi, ama Marius süslerin talihine yakışmadığını söyledi.
εἰδὼς δὲ τὸν μὲν Ὀκτάβιον ἄριστον ἄνδρα καὶ τῷ δικαιοτάτῳ τρόπῳ βουλόμενον ἄρχειν, τὸν δὲ Κίνναν ὕποπτόν τε τῷ Σύλλᾳ καὶ πολεμοῦντα τῇ καθεστώσῃ πολιτείᾳ, τούτῳ προσνέμειν ἑαυτὸν ἔγνω μετὰ τῆς δυνάμεως, ἔπεμψεν οὖν ἐπαγγελλόμενος ὡς ὑπάτῳ πάντα ποιήσειν τὰ προστασσόμενα. δεξαμένου δὲ τοῦ Κίννα καὶ προσαγορεύσαντος αὐτὸυ ἀνθύπατον, ῥάβδους δὲ καὶ τἆλλα παράσημα τῆς ἀρχῆς ἀποστείλαντος, οὐκ ἔφη πρέπειν αὐτοῦ ταῖς τύχαις τὸν κόσμον,
41.4Yetmiş yaşını geçmiş haliyle kötü bir giysi içinde, kaçtığı günden beri kesmediği uzun saçlarıyla yürüyerek geldi. Acınacak görünmek istiyordu, ama acınacak halinde görünüşünün o korkunç yanı daha ağır basıyordu. Yüzündeki kederden thymosunun kırılmadığı, yaşadığı değişimle daha da azdığı belli oluyordu.
ἀλλʼ ἐσθῆτι φαύλῃ κεχρημένος καὶ κομῶν ἀφʼ ἧς ἔφυγεν ἡμέρας, ὑπὲρ ἑβδομήκοντα γεγονὼς ἔτη βάδην προσῄει, βουλόμενος μὲν ἐλεεινὸς εἶναι, τῷ δὲ οἴκτῳ συμμέμικτο τὸ οἰκεῖον τῆς ὄψεως αὐτοῦ πλέον τὸ φοβερόν, καὶ διέφαινεν ἡ κατήφεια τὸν θυμὸν οὐ τεταπεινωμένον, ἀλλʼ ἐξηγριωμένον ὑπὸ τῆς μεταβολῆς. # Bölüm 42
42.142. Bölüm
Cinna'yı selamlayıp askerlerle görüştükten sonra hemen işe girişti ve durumu büyük ölçüde değiştirdi. Önce gemileriyle tahıl gemilerinin yolunu kesip tüccarları yağmalayarak pazarı ele geçirdi. Sonra deniz yoluyla sahil şehirlerine saldırıp onları aldı. Sonunda Ostia'yı da ihanetle ele geçirip mallarını yağmaladı, halkın çoğunu öldürdü, ırmağa köprü kurarak düşmanın denizden gelen ikmalini tamamen kesti.
ἀσπασάμενος δὲ τὸν Κίνναν καὶ τοῖς στρατιώταις ἐντυχὼν εὐθὺς εἴχετο τοῦ ἔργου καὶ μεγάλην μεταβολὴν τῶν πραγμάτων ἐποίησε. πρῶτον μὲν γάρ ταῖς ναυσὶ τὰ σιτηγὰ περικόπτων καὶ τοὺς ἐμπόρους ληιζόμενος ἐκράτησε τῆς ἀγορᾶς, ἔπειτα τὰς παραλίους πόλεις ἐπιπλέων ᾕρει. τέλος δὲ τὴν Ὠστίαν αὐτὴν λαβὼν ἐκ προδοσίας τά τε χρήματα διήρπασε καὶ τῶν ἀνθρώπων τοὺς πολλοὺς ἀπέκτεινε, καὶ γεφυρώσας τὸν ποταμὸν ἀπέκοψε κομιδῇ τὰς ἐκ θαλάσσης εὐπορίας τῶν πολεμίων.
42.2Sonra ordusuyla şehre yürüdü ve Ianiculum denen tepeyi tuttu. Octavius işleri bilgisizliğinden çok, adaletin harfine bağlılığı yüzünden çıkarlara aykırı biçimde bozuyor, gerekli olanı feda ediyordu. Birçok kişi köleleri özgürlük vadederek çağırmasını istediğinde, kanunları savunarak Gaius Marius'u uzak tuttuğu vatanda kölelere pay vermeyeceğini söylemişti.
ἄρας δὲ τῷ στρατῷ πρὸς τὴν πόλιν ἐχώρει καὶ τὸ καλούμενον Ἰανοῦκλον ὄρος κατέσχεν, οὐ τοσοῦτον ἀπειρίᾳ τοῦ Ὀκταβίου τὰ πράγματα βλάπτοντος, ὅσον ἀκριβείᾳ τῶν δικαίων προϊεμένου τὰ χρειώδη παρὰ τὸ συμφέρον, ὅς γε πολλῶν κελευόντων αὐτὸν ἐπʼ ἐλευθερίᾳ καλεῖν τοὺς οἰκέτας οὐκ ἔφη δούλοις μεταδώσειν τῆς πατρίδος, ἧς Γάϊον Μάριον εἴργει τοῖς νόμοις ἀμύνων.
42.3Libya'da komutanlık yapan ve Marius yüzünden sürülen Metellus'un oğlu Metellus Roma'ya gelince Octavius'tan çok daha iyi bir komutan olduğu anlaşıldı. Askerler Octavius'u bırakıp ona geldi, başa geçip şehri kurtarmasını rica ettiler; tecrübeli ve atılgan bir komutanla iyi dövüşüp zafer kazanacaklardı. Ama Metellus öfkelenip konsülün yanına dönmelerini emredince düşmana geçtiler. Metellus da şehirden umudunu keserek uzaklaştı.
ἐπεὶ δὲ Μέτελλος υἱὸς Μετέλλου τοῦ στρατηγήσαντος ἐν Λιβύῃ καὶ διὰ Μάριον ἐκπεσόντος ἧκεν εἰς Ῥώμην καὶ πολὺ τοῦ Ὀκταβίου στρατηγικώτερος ἐφαίνετο, καταλιπόντες οἱ στρατιῶται τὸν Ὀκτάβιον ἧκον ὡς ἐκεῖνον ἄρχειν δεόμενοι καὶ σῴζειν τὴν πόλιν εὖ γὰρ ἀγωνιεῖσθαι καὶ κρατήσειν ἔμπειρον ἡγεμόνα καὶ δραστήριον λαβόντες. ἀγανακτήσαντος δὲ τοῦ Μετέλλου καὶ κελεύοντος ἀπιέναι πρὸς τὸν ὕπατον, ᾤχοντο πρὸς τοὺς πολεμίους, ὑπεξέστη δὲ καὶ Μέτελλος ἀπογνοὺς τὴν πόλιν.
42.4Octavius'u ise Keldaniler, bazı kâhinler ve Sibylla kitaplarının yorumcuları, her şeyin iyi gideceğine ikna edip Roma'da tuttu. Çünkü bu adam, başka konularda Romalıların en aklı başındasıydı ve konsüllük itibarını özellikle yaltakçılığa düşmeden, atalarının âdetlerine ve kanunlarına değişmez reçeteler gibi bağlı kalarak korumuştu, ama bu konuda bir zaafı vardı. Devlet adamları ve askerlerle değil de şarlatanlar ve falcılarla daha çok vakit geçiriyordu.
Ὀκτάβιον δὲ Χαλδαῖοι καὶ θύται τινὲς καὶ σιβυλλισταὶ πείσαντες ἐν Ῥώμῃ κατέσχον, ὡς εὖ γενησομένων. ὁ γὰρ ἀνήρ οὗτος δοκεῖ, τἆλλα Ῥωμαίων εὐγνωμονέστατος γενόμενος καὶ μάλιστα δὴ τὸ πρόσχημα τῆς ὑπατείας ἀκολάκευτον ἐπὶ τῶν πατρίων ἐθῶν καὶ νόμων ὥσπερ διαγραμμάτων ἀμεταβόλων διαφυλάξας, ἀρρωστίᾳ τῇ περὶ ταῦτα χρήσασθαι, πλείονα συνὼν χρόνον ἀγύρταις καὶ μάντεσιν ἢ πολιτικοῖς καὶ πολεμικοῖς ἀνδράσιν.
42.5Marius içeri girmeden önce gönderilen adamlar onu kürsüden sürükleyip boğazladı. Söylendiğine göre öldürüldüğünde koynunda Keldani usulü bir yıldız falı bulunmuştu. Olayın şaşılacak bir yanı vardı: iki ünlü komutandan Marius'u yükselten, Octavius'u mahveden şey aynıydı, kehaneti küçümsememek.
οὗτος μὲν οὖν, πρὶν εἰσελθεῖν τὸν Μάριον, ὑπὸ τῶν προπεμφθέντων ἀπὸ τοῦ βήματος κατασπασθεὶς ἐσφάττετο καὶ λέγεται διάγραμμα Χαλδαϊκὸν ἐν τοῖς κόλποις αὐτοῦ φονευθέντος εὑρεθῆναι. καὶ τὸ πρᾶγμα πολλὴν ἀλογίαν εἶχε, τὸ δυεῖν ἡγεμόνων ἐπιφανεστάτων Μάριον μὲν ὀρθῶσαι τὸ μὴ καταφρονῆσαι μαντικῆς, Ὀκτάβιον δὲ ἀπολέσαι. # Bölüm 43
43.143. Bölüm
Durum bu haldeyken senato toplanıp Cinna ve Marius'a elçiler gönderdi, şehre girmelerini ve vatandaşları esirgemelerini rica etti. Cinna konsül sıfatıyla makam sandalyesinde oturup görüşmeyi yürüttü ve elçilere insanca cevaplar verdi. Marius ise sandalyenin yanında sessizce duruyor, ama yüzünün ağırlığı ve bakışının karanlığıyla şehri hemen kana boğacağını belli ediyordu.
οὕτω δὴ τῶν πραγμάτων ἐχόντων ἡ βουλὴ συνελθοῦσα πρέσβεις ἐξέπεμψε πρὸς Κίνναν καὶ Μάριον, εἰσιέναι καὶ φείδεσθαι δεομένη τῶν πολιτῶν. Κίννας μὲν οὖν ὡς ὕπατος ἐπὶ τοῦ δίφρου καθήμενος ἐχρημάτιζε καὶ φιλανθρώπους ἀποκρίσεις ἔδωκε τοῖς πρέσβεσι, Μάριος δὲ τῷ δίφρῳ παρειστήκει φθεγγόμενος μὲν οὐδέν, ὑποδηλῶν δὲ ἀεὶ τῇ βαρύτητι τοῦ προσώπου καὶ τῇ στυγνότητι τοῦ βλέμματος ὡς εὐθὺς ἐμπλήσων φόνων τὴν πόλιν.
43.2Kalkıp yürüdüklerinde Cinna muhafızlarıyla içeri girdi, Marius ise kapıda durup öfkeyle alay etti: sürgün olduğunu, kanuna göre vatandan men edildiğini, burada olması isteniyorsa kendisini kovan oyun başka bir oyla kaldırılması gerektiğini söylüyordu. Sanki kanuna saygılı bir adamdı ve özgür bir şehre dönüyordu!
ἐπεὶ δὲ ἀναστάντες ἐβάδιζον, Κίννας μὲν εἰσῄει δορυφορούμενος, Μάριος δὲ παρὰ ταῖς πύλαις ὑποστὰς εἰρωνεύετο πρὸς ὀργήν, φυγὰς εἶναι λέγων καὶ τῆς πατρίδος εἴργεσθαι κατὰ τὸν νόμον, εἰ δὲ χρῄζοι τις αὐτοῦ παρόντος, ἑτέρᾳ ψήφῳ λυτέον εἶναι τὴν ἐκβάλλουσαν, ὡς δὴ νόμιμός τις ὢν ἀνήρ καὶ κατιὼν εἰς πόλιν ἐλευθέραν·
43.3Halkı meydana çağırdı. Ama üç ya da dört kabile oy kullanmadan bu oyunu ve sürgünlük gerekçesini bırakıp şehre indi. Muhafızları, yanına gelen kölelerden seçip Bardyaei adını verdiği adamlardı. Bunlar kimini tek sözüyle, kimini başının işaretiyle, onun buyruğuyla öldürüyordu. Sonunda senatör ve eski pretor Ancharius Marius'la karşılaşıp selam alamayınca, onlar Marius'un gözü önünde kılıçlarla vurup yere serdi.
ἐκαλει δὴ τὸ πλῆθος εἰς ἀγορὰν καὶ πρὸ τοῦ τρεῖς ἢ τέτταρας φυλὰς ἐνεγκεῖν τὴν ψῆφον ἀφεὶς τὸ πλάσμα καὶ τὴν φυγαδικὴν ἐκείνην δικαιολογίαν κατῄει, δορυφόρους ἔχων λογάδας ἐκ τῶν προσπεφοιτηκότων δούλων, οὓς Βαρδυαίους προσηγόρευσεν. οὗτοι πολλοὺς μὲν ἀπὸ φωνῆς, πολλοὺς δὲ ἀπὸ νεύματος ἀνῄρουν προστάσσοντος αὐτοῦ· καὶ τέλος Ἀγχάριον, ἄνδρα βουλευτὴν καὶ στρατηγικόν, ἐντυγχάνοντα τῷ Μαρίῳ καὶ μὴ προσαγορευθέντα καταβάλλουσιν ἔμπροσθεν αὐτοῦ ταῖς μαχαίραις τύπτοντες.
43.4Bundan sonra da selam verip selam alamayanların hepsi için bu işaret yetiyordu; onları hemen sokakta boğazlıyorlardı. Öyle ki dostları bile selam vermek için Marius'a yaklaştıklarında korku ve kaygı doluyordu. Bu kadar insan öldürülürken Cinna'nın hevesi kırılmış, kana doymuştu. Marius ise her gün daha da taze ve susamış thymosuyla, en ufak şüphe çekmiş herkesin üzerine yürüyordu.
ἐκ δὲ τούτου καὶ τῶν ἄλλων ὅσους ἀσπασαμένους μὴ προσαγορεύσειε μηδὲ ἀντασπάσαιτο, τοῦτο αὐτὸ σύμβολον ἦν ἀποσφάττειν εὐθὺς ἐν ταῖς ὁδοῖς, ὥστε καὶ τῶν φίλων ἕκαστον ἀγωνίας μεστὸν εἶναι καὶ φρίκης ὁσάκις ἀσπασόμενοι τῷ Μαρίῳ πελάζοιεν· κτεινομένων δὲ πολλῶν Κίννας μὲν ἀμβλὺς ἦν καὶ μεστὸς ἤδη τοῦ φονεύειν, Μάριος δὲ καθʼ ἑκάστην ἡμέραν ἀκμάζοντι τῷ θυμῷ καὶ διψῶντι διὰ πάντων ἐχώρει τῶν ὁπωσοῦν ἐν ὑποψίᾳ γεγονότων.
43.5Her yol, her şehir kaçıp saklananları kovalayıp avlayanlarla doluydu. Konukseverlik ve dostluk bağlarının talih karşısında hiçbir güvencesi olmadığı ortaya çıkmıştı: kendilerine sığınanları ele vermeyenler sayıca çok azdı.
καὶ πᾶσα μὲν ὁδός, πᾶσα δὲ πόλις τῶν διωκόντων καὶ κυνηγετούντων τοὺς ὑποφεύγοντας καὶ κεκρυμμένους ἔγεμεν. ἠλέγχετο δὲ καὶ ξενίας καὶ φιλίας πίστις οὐδὲν ἔχουσα παρὰ τὰς τύχας βέβαιον· ὀλίγοι γάρ ἐγένοντο παντάπασιν οἱ μὴ προδόντες αὐτοῖς τοὺς παρὰ σφᾶς καταφυγόντας.
43.6Bu yüzden Cornutus'un kölelerine hayran olmak gerekir. Efendilerini evde sakladılar, sokaktaki birçok cesetten birini alıp boynundan astılar, parmağına altın bir yüzük taktılar ve Marius'un muhafızlarına gösterdiler; sonra onu efendileriymiş gibi giydirip gömdüler. Kimse şüphelenmedi, Cornutus da böylece gizlice köleleri tarafından Galya'ya götürüldü.
ἄξιον οὖν ἄγασθαι καὶ θαυμάσαι τοὺς τοῦ Κορνούτου θεράποντας οἳ, οἱ τὸν δεσπότην ἀποκρύψαντες οἴκοι, νεκρὸν δέ τινα τῶν πολλῶν ἀναρτήσαντες ἐκ τοῦ τραχήλου καὶ περιθέντες αὐτῷ χρυσοῦν δακτύλιον ἐπεδείκνυον τοῖς Μαρίου δορυφόροις καὶ κοσμήσαντες ὡς ἐκεῖνον αὐτὸν ἔθαπτον. ὑπενόησε δὲ οὐδείς, ἀλλʼ οὕτω λαθὼν ὁ Κορνοῦτος ὑπὸ τῶν οἰκετῶν εἰς Γαλατίαν διεκομίσθη. # Bölüm 44
44.144. Bölüm
Hatip Marcus Antonius'un da dürüst bir dostu vardı ama talihi yaver gitmedi. Bu adam yoksul, sıradan biriydi. Romalıların en önde gelen kişisini evinde misafir edince elindeki imkânlarla ağırlamak istedi, kölesini yakındaki bir meyhaneciye şarap almaya yolladı. Köle şarabı dikkatle tadıp daha iyisini istediğinde meyhaneci, her zamanki gibi yeni ve ucuz şarap yerine neden iyi ve pahalısından aldığını sordu.
χρηστῷ δὲ καὶ Μᾶρκος Ἀντώνιος ὁ ῥήτωρ φίλῳ χρησάμενος ἠτύχησεν. ὁ γάρ ἄνθρωπος ἦν μὲν πένης καὶ δημοτικός, ὑποδεξάμενος δὲ πρῶτον ἄνδρα Ῥωμαίων καὶ φιλοφρονούμενος ἐκ τῶν παρόντων, οἰκέτην ἔπεμψε πρός τινα τῶν ἐγγὺς καπήλων ληψόμενον οἶνον. διαγευομένου δὲ ἐπιμελέστερον καὶ βελτίονα μετρῆσαι κελεύοντος ἠρώτησεν ὁ κάπηλος ὁ τι παθὼν οὐχὶ τὸν νέον, ὥσπερ εἴωθεν, ὠνεῖται καὶ δημοτικόν, ἀλλὰ τοῦ σπουδαίου καὶ πολυτελοῦς.
44.2Köle, bilindik bir tanıdığına söyler gibi, efendisinin evinde saklanan Marcus Antonius'u ağırladığını söyleyiverdi. Dinsiz ve alçak meyhaneci, köle gider gitmez koşarak Marius'un yanına gitti. Marius tam yemekteydi. İçeri alınınca Antonius'u ona teslim edeceğini söyledi.
ἁπλῶς δέ πως ἐκείνου φράσαντος ὡς πρὸς συνήθη καὶ γνώριμον, ὅτι Μᾶρκον Ἀντώνιον ὁ δεσπότης ἑστιᾷ παρʼ αὐτῷ κρυπτόμενον, ἀσεβὴς καὶ μιαρὸς ὢν ὁ κάπηλος ἅμα τῷ τὸν οἰκέτην ἀπελθεῖν αὐτὸς συνέτεινε πρὸς Μάριον ἤδη περὶ δεῖπνον ὄντα, καὶ προσαχθεὶς ὡμολόγησε παραδώσειν αὐτῷ τὸν Ἀντώνιον.
44.3Marius bunu duyunca söylendiğine göre yüksek sesle bağırdı ve sevinçten el çırptı. Az kalsın kalkıp oraya kendisi gidecekti. Dostları onu tutunca Annius'u yanına askerler vererek gönderdi ve Antonius'un başını hemen getirmesini emretti. Eve varınca Annius kapıda bekledi, askerler merdivenle odaya çıktı. Antonius'u görünce her biri öldürme işini başkasına bırakıyor, öbürünü öne itiyordu.
ἀκούσας οὖν ἐκεῖνος ἐκκραγεῖν λέγεται μέγα καὶ ταῖς χερσὶν ὑφʼ· ἡδονῆς ἀνακροτῆσαι· καὶ μικροῦ μὲν ἐδέησεν ἐξαναστὰς αὐτὸς ἐπὶ τὸν τόπον φέρεσθαι, τῶν δὲ φίλων κατασχόντων Ἄννιον ἔπεμπε καὶ στρατιώτας μετʼ αὐτοῦ κελεύσας κατὰ τάχος τὴν κεφαλὴν τοῦ Ἀντωνίου κομίζειν. ὡς οὖν ἧκον ἐπὶ τὴν οἰκίαν, ὁ μὲν Ἄννιος ὑπέστη παρὰ τὰς θύρας, οἱ δὲ στρατιῶται διὰ κλιμάκων ἀναβάντες εἰς τὸ δωμάτιον καὶ θεασάμενοι τὸν Ἀντώνιον ἄλλος ἄλλον ἐπὶ τὴν σφαγὴν ἀνθʼ ἑαυτοῦ παρεκάλει καὶ προὐβάλλετο.
44.4Anlaşılan adamın sözlerindeki büyü ve zarafet öyle bir şeydi ki, konuşmaya başlayıp canını bağışlamalarını isteyince hiçbiri ona dokunmaya, hatta yüzüne bakmaya bile cesaret edemedi; hepsi başlarını önlerine eğip ağlıyordu. Gecikme olunca Annius yukarı çıktı. Antonius konuşuyor, askerler şaşkın ve büyülenmiş halde dinliyordu. Annius onlara çıkıştı, koşup başını kendi kesti.
τοιαύτη δὲ τις ἦν, ὡς ἔοικε, τοῦ ἀνδρὸς ἡ τῶν λόγων σειρὴν καὶ χάρις, ὥστε ἀρξαμένου λέγειν καὶ παραιτεῖσθαι τὸν θάνατον ἅψασθαι μὲν οὐδεὶς ἐτόλμησεν οὐδὲ ἀντιβλέψαι, κάτω δὲ κύψαντες ἐδάκρυον ἅπαντες, διατριβῆς δὲ γενομένης ἀναβὰς ὁ Ἄννιος ὁρᾷ τὸν μὲν Ἀντώνιον διαλεγόμενον, τοὺς δὲ στρατιώτας ἐκπεπληγμένους καὶ κατακεκηλημένους ὑπʼ αὐτοῦ· κακίσας οὖν ἐκείνους καὶ προσδραμὼν αὐτὸς ἀποτέμνει τὴν κεφαλήν.
44.5Marius'la birlikte konsüllük yapmış ve Kimbrlere karşı zafer alayını paylaşmış Lutatius Catulus için aracı olanlara Marius yalnız şunu söyledi: "Ölmesi gerek." Catulus bir odaya kapandı, bol kömür yakıp dumandan boğularak öldü.
Κάτλος δὲ Λουτάτιος Μαρίῳ συνάρξας καὶ συνθριαμβεύσας ἀπὸ Κίμβρων, ἐπεὶ πρὸς τοὺς δεομένους ὑπὲρ αὐτοῦ καὶ παραιτουμένους ὁ Μάριος τοσοῦτον μόνον εἶπεν, ἀποθανεῖν δεῖ, κατακλεισάμενος εἰς οἴκημα καὶ πολλοὺς ἄνθρακας ἐκζωπυρήσας ἀπεπνίγη.
44.6Başsız cesetler sokaklara atılıyor, çiğneniyordu. Ama bu manzara karşısında kimsede acıma yoktu, yalnız ürperme ve titreme vardı. Halkı en çok Bardyaei denenlerin azgınlığı üzüyordu: efendilerini evlerinde boğazlıyor, ailelerinin namusuna el uzatıyor, hanımlarına zorla sahip oluyordu. Yağma ve katliamları durdurulamıyordu. Sonunda Cinna ve Sertorius anlaşıp ordugâhta uyurlarken üzerlerine saldırdılar ve hepsini mızrakla öldürdüler.
ῥιπτουμένων δὲ τῶν σωμάτων ἀκεφάλων καὶ πατουμένων ἐν ταῖς ὁδοῖς ἔλεος οὐκ ἦν, ἀλλὰ φρίκη καὶ τρόμος ἁπάντων πρὸς τὴν ὄψιν. ἠνία δὲ μάλιστα τὸν δῆμον ἡ τῶν καλουμένων Βαρδυαίων ἀσέλγεια, τοὺς γάρ δεσπότας ἐν ταῖς οἰκίαις σφάττοντες ᾔσχυνον μὲν αὐτῶν παῖδας, ἐμείγνυντο δὲ βίᾳ ταῖς δεσποίναις, ἀκατάσχετοι δὲ ἦσαν ἁρπάζοντες καὶ μιαιφονοῦντες, ἕως οἱ περὶ Κίνναν καὶ Σερτώριον συμφρονήσαντες ἐπέθεντο κοιμωμένοις αὐτοῖς ἐν τῷ στρατοπέδῳ καὶ κατηκόντισαν ἅπαντας. # Bölüm 45
45.145. Bölüm
Bu sırada rüzgâr tersine dönmüş gibi her yerden haberciler gelmeye başladı: Sulla Mithridates savaşını bitirmiş, eyaletleri geri almış, büyük bir kuvvetle denizden geliyordu. Bu haber, savaşın her an kapılarına dayanacağını düşünenlerde kısa bir duraklama ve anlatılmaz belaların hafifçe kesilmesini sağladı. Marius yedinci kez konsül seçildi. Yılbaşı olan Ocak Kalendae'sinde makama çıkıp Sextus Lucinus adında birini uçurumdan attırdı. Bu, hem onlar hem şehir için sonraki felaketlerin en büyük işareti sayıldı.
ἐν τούτῳ δὲ ὥσπερ τροπαίας τινος ἀμειβούσης ἐφοίτων ἄγγελοι πανταχόθεν ὡς Σύλλας συνῃρηκὼς τὸν Μιθριδατικὸν πόλεμον καὶ τὰς ἐπαρχίας ἀνειληφὼς ἐπιπλέοι μετὰ πολλῆς δυνάμεως, καὶ τοῦτο βραχεῖαν ἐπίσχεσιν ἐποίησε καὶ παῦλαν ὀλίγην ἀφάτων κακῶν, ὅσον οὔπω τὸν πόλεμον ἥκειν ἐπʼ αὐτοὺς οἰομένων. ὕπατος μὲν οὖν ἀπεδείχθη τὸ ἕβδομον Μάριος, καὶ προελθὼν αὐταῖς Καλάνδαις Ἰανουαρίαις, ἔτους ἀρχῇ, Σέξτον τινὰ Λουκῖνον κατεκρήμνισεν ὃ κἀκείνοις καὶ τῇ πόλει τῶν αὖθις ἐδόκει κακῶν γεγονέναι σημεῖον μέγιστον.
45.2Marius'un kendisi artık zahmetlerden tükenmiş, kaygılarla adeta boğulmuş ve bitmişti. Psykhēsi de tecrübesi yüzünden yeni bir savaşın, yeni çarpışmaların ve korkuların bu kadar büyük düşüncesi karşısında titriyor, buna dayanamıyordu. Tehlikenin, ayaktakımından oluşmuş bir sürünün ve fitneci bir kalabalığın başındaki Octavius ya da Merula'dan gelmeyeceğini düşünüyordu. Üzerine gelen, bir zamanlar onu vatanından kovan ve şimdi Mithridates'i Karadeniz'e sıkıştırmış o Sulla'ydı.
αὐτὸς δὲ ἤδη τοῖς τε πόνοις ἀπειρηκὼς καὶ ταῖς φροντίσιν οἷον ὑπέραντλος ὢν καὶ κατάπονος, τὴν ψυχὴν πρὸς τοσαύτην αὖθις ἐπίνοιαν νέου πολέμου καὶ καινῶν ἀγώνων καὶ φόβων ὑπὸ ἐμπειρίας δεινῶν καὶ καμάτου τρέμουσαν οὐκ ἀνέφερε, λογιζόμενος ὡς οὐ πρὸς Ὀκτάβιον οὐδὲ Μερούλαν σύγκλυδος ὁμίλου καὶ στασιώδους ὄχλου στρατηγοὺς ὁ κίνδυνος ἔσοιτο, Σύλλας δὲ ἐκεῖνος ἔπεισιν ὁ τῆς πατρίδος αὐτὸν ἐξελάσας πάλαι, νῦν δὲ Μιθριδάτην συνεσταλκὼς εἰς τὸν Εὔξεινον Πόντον.
45.3Bu düşüncelerle yıkılıyor, gözünün önüne uzun sürgününü, kaçışlarını, kara ve denizde sürüklendiği tehlikeleri getiriyor, korkunç çaresizliklere, gece korkularına ve karmaşık rüyalara düşüyordu. Sürekli birinin şöyle dediğini duyar gibi oluyordu: "Korkunçtur yatağı, gitmiş olsa da aslanın." Her şeyden çok uykusuzluktan korktuğu için içkiye ve yaşına yakışmaz, vakitsiz sarhoşluklara kendini verdi; uykuyu kaygılarından kaçış olarak kullanmak istiyordu.
ὑπὸ τοιούτων θραυόμενος λογισμῶν, καὶ τὴν μακρὰν ἄλην αὐτοῦ καὶ φυγὰς καὶ κινδύνους διὰ γῆς καὶ θαλάττης ἐλαυνομένου λαμβάνων πρὸ ὀφθαλμῶν, εἰς ἀπορίας ἐνέπιπτε δεινὰς καὶ νυκτερινὰ δείματα καὶ ταραχώδεις ὀνείρους, ἀεί τινος ἀκούειν φθεγγομένου δοκῶν δειναὶ γάρ κοῖται καὶ ἀποιχομένοιο λέοντος. μάλιστα δὲ πάντων φοβούμενος τὰς ἀγρυπνίας ἐνέβαλεν εἰς πότους ἑαυτὸν καὶ μέθας ἀώρους καὶ παρʼ ἡλικίαν, ὥσπερ ἀπόδρασιν τῶν φροντίδων τὸν ὕπνον μηχανώμενος.
45.4Sonunda denizden biri haber getirdi. Üzerine yeni korkular bindi; bunda geleceğin dehşeti kadar, içinde bulunduğu halden duyduğu ağırlık ve bıkkınlık da vardı. Küçük bir itişle zatürreye yakalandı. Bunu filozof Poseidonios anlatır; kendisi, elçilik yaptığı işler için hastalığı sırasında ona gidip görüştüğünü söyler.
τέλος δὲ ὡς ἧκέ τις ἀπαγγέλλων ἀπὸ θαλάσσης, νέοι προσπίπτοντες αὐτῷ φόβοι, τὰ μὲν δέει τοῦ μέλλοντος, τὰ δὲ ὥσπερ ἄχθει καὶ κόρῳ τῶν παρόντων, ῥοπῆς βραχείας ἐπιγενομένης εἰς νόσον κατηνέχθη πλευρῖτιν, ὡς ἱστορεῖ Ποσειδώνιος ὁ φιλόσοφος, αὐτὸς εἰσελθεῖν καὶ διαλεχθῆναι περὶ ὧν ἐπρέσβευεν ἤδη νοσοῦντι φάσκων αὐτῷ.
45.5Tarihçi Gaius Piso ise Marius'un akşam yemeğinden sonra dostlarıyla gezerken kendi yaşadıklarını baştan anlatmaya başladığını, iyi ve kötü yönde geçirdiği birçok değişikliği sıraladıktan sonra aklı başında bir adamın kendini artık talihe emanet etmemesi gerektiğini söylediğini yazar. Bundan sonra yanındakilerle vedalaşmış, yatağa uzanmış ve yedi gün sonra ölmüştür.
Γάϊος δέ τις Πείσων, ἀνήρ ἱστορικὸς, ἱστορεῖ τὸν Μάριον ἀπὸ δείπνου περιπατοῦντα μετὰ τῶν φίλων ἐν λόγοις γενέσθαι περὶ τῶν καθʼ ἑαυτὸν πραγμάτων, ἄνωθεν ἀρξάμενον· καὶ τὰς ἐπʼ ἀμφότερα πολλάκις μεταβολὰς ἀφηγησάμενον εἰπεῖν ὡς οὐκ ἔστι νοῦν ἔχοντος ἀνδρὸς ἔτι τῇ τύχῃ πιστεύειν ἑαυτόν· ἐκ δὲ τούτου τοὺς παρόντας ἀσπασάμενον καὶ κατακλιθέντα συνεχῶς ἡμέρας ἑπτὰ τελευτῆσαι.
45.6Bazılarına göre hastalığında bütün çıplaklığıyla ortaya çıkan hırsı onu tuhaf bir sayıklamaya sürüklemişti. Mithridates savaşında komutanlık yaptığını sanıyor, sonra savaşlarda alışık olduğu gibi her türlü hareketi ve duruşu yapıyor, gergin bir sesle haykırıyor, sık sık savaş naraları atıyordu.
τινὲς δὲ τὴν φιλοτιμίαν αὐτοῦ φασιν ἐν τῇ νόσῳ παντάπασιν ἀποκαλυφθεῖσαν εἰς ἄτοπον ἐξοκεῖλαι παρακοπήν, οἰομένου τὸν Μιθριδατικὸν στρατηγεῖν πόλεμον, εἶτα, ὥσπερ ἐπʼ αὐτῶν εἰώθει τῶν ἀγώνων, σχήματα παντοδαπὰ καὶ κινήματα σώματος μετὰ συντόνου κραυγῆς καὶ πυκνῶν ἀλαλαγμάτων ἀποδιδόντος.
45.7Makam tutkusundan ve kıskançlıktan doğan o işlere karşı aşkı içine öylesine işlemiş, öylesine teselli edilmez olmuştu. Bu yüzden yetmiş yıl yaşamış, insanlar arasında yedi kez konsül seçilmiş ilk kişi olmuş, birçok krallığa yetecek ev ve servete sahip olmuştu, ama yine de arzuladığı şeylere ulaşamadan, onlardan yoksun öldüğü için talihinden yakınıyordu.
οὕτως δεινὸς αὐτῷ καὶ Βνσπαραμνθητος ἐκ φιλαρχίας καὶ ζηλοτυπίας ἔρως ἐντετήκει τῶν πράξεων ἐκείνων. διὸ ἔτη μὲν ἑβδομήκοντα βεβιωκώς, ὕπατος δὲ πρῶτος ἀνθρώπων ἑπτάκις ἀνηγορευμένος, οἶκόν τε καὶ πλοῦτον ἀρκοῦντα βασιλείαις ὁμοῦ πολλαῖς κεκτημένος, ὠδύρετο τὴν ἑαυτοῦ τύχην ὡς ἐνδεὴς καὶ ἀτελὴς ὧν ἐπόθει προαποθνῄσκων. # Bölüm 46
46.146. Bölüm
Platon ise ölümüne yakın daimōnuna ve talihine şükranlarını sunuyordu: önce insan olarak, sonra barbar ya da tabiatça akılsız bir hayvan değil Yunan olarak doğmuştu, üstelik doğumu Sokrates'in çağına rastlamıştı.
Πλάτων μὲν οὖν ἤδη πρὸς τῷ τελευτᾶν γενόμενος ὕμνει τὸν αὐτοῦ δαίμονα καὶ τὴν τύχην, ὅτι πρῶτον μὲν ἄνθρωπος, εἶτα Ἕλλην, οὐ βάρβαρος οὐδὲ ἄλογον τῇ φύσει θηρίον γένοιτο, πρὸς δὲ τούτοις, ὅτι τοῖς Σωκράτους χρόνοις ἀπήντησεν ἡ γένεσις αὐτοῦ.
46.2Tarsuslu Antipatros'un da Zeus aşkına aynı biçimde, ölüm döşeğinde başından geçen güzel şeyleri sayarken memleketinden Atina'ya iyi bir yolculuk yapmasını bile unutmadığını söylerler. İyilik sever talihin her armağanını büyük bir lütuf sayıyor, onu insanın en sağlam iyilik hazinesi olan belleğinde sonuna kadar saklıyordu.
καὶ νὴ Δία τὸν Ταρσέα λέγουσιν Ἀντίπατρον ὡσαύτως ὑπὸ τὴν τελευτὴν ἀναλογιζόμενον ὧν τύχοι μακαρίων μηδὲ τῆς εἰς Ἀθήνας οἴκοθεν εὐπλοίας ἐπιλαθέσθαι, καθάπερ φιλοχρήστου τῆς τύχης ἅπασαν δόσιν εἰς μεγάλην χάριν τιθέμενον καὶ σῴζοντα τῇ μνήμῃ διὰ τέλους, ἧς οὐδέν ἐστιν ἀνθρώπῳ ταμιεῖον ἀγαθῶν βεβαιότερον.
46.3Unutkanlarda ve akılsızlarda ise olup bitenler zamanla akıp gider. Hiçbir şeyi tutmadıkları ve korumadıkları için hep iyilikten boş, umutla dolu kalırlar, şimdikini bırakıp geleceğe bakarlar. Oysa geleceğe talih engel olabilir, şimdiki ise elimizden alınamaz.
τοὺς δὲ ἀμνήμονας ς καὶ ἀνοήτους ὑπεκρεῖ τὰ γιγνόμενα μετὰ τοῦ χρόνου· διὸ μηθὲν στέγοντες μηδὲ διατηροῦντες ἀεὶ κενοὶ μὲν ἀγαθῶν, πλήρεις δὲ ἐλπίδων πρὸς τὸ μέλλον ἀποβλέπουσι, τὸ παρὸν προϊέμενοι. καίτοι τὸ μὲν ἂν ἡ τύχη κωλῦσαι δύναιτο, τὸ δὲ ἀναφαίρετόν ἐστιν·
46.4Yine de bunu talihin yabancı bir armağanı gibi atıp o belirsiz şeyin rüyasını görürler. Bu da doğaldır: logos ve terbiyeyle dış iyiliklere bir temel ve dayanak oluşturmadan bunları toplayıp yığmakla psykhēnin doymazlığını dolduramazlar.
ἀλλʼ ὅμως τοῦτο τῆς τύχης ὡς ἀλλότριον ἐκβάλλοντες ἐκεῖνο τὸ ἄδηλον ὀνειρώττουσιν, εἰκότα πάσχοντες, πρὶν γὰρ ἐκ λόγου καὶ παιδείας ἕδραν ὑποβαλέσθαι καὶ κρηπῖδα τοῖς ἔξωθεν ἀγαθοῖς, συνάγοντες αὐτὰ καὶ συμφοροῦντες ἐμπλῆσαι τῆς ψυχῆς οὐ δύνανται τὸ ἀκόρεστον.
46.5Marius yedinci konsüllüğünün on yedinci gününde öldü. Roma büyük bir sevinç ve güvenle doldu, ağır bir tiranlıktan kurtulduğunu sandı. Ama birkaç gün içinde yaşlı bir efendinin yerine genç ve dinç bir efendi aldıklarını anladılar. Oğlu Marius en seçkin ve saygın kişileri öldürüyor, babasını aratmayacak bir vahşet ve kin gösteriyordu.
ἀποθνῄσκει δ’ οὖν Μάριος ἡμέρας ἑπτακαίδεκα τῆς ἑβδόμης ὑπατείας ἐπιλαβών. καὶ μέγα ἔσχε παραυτίκα τὴν Ῥώμην χάρμα καὶ θάρσος ὡς χαλεπῆς τυραννίδος ἀπηλλαγμένην· ὀλίγαις δὲ ἡμέραις ᾔσθοντο νέον ἀντηλλαγμένοι καὶ ἀκμάζοντα ἀντὶ πρεσβύτου δεσπότην τοσαύτην ὁ υἱὸς αὐτοῦ Μάριος ὠμότητα καὶ πικρίαν ἀπεδείξατο, τοὺς ἀρίστους καὶ δοκιμωτάτους ἀναιρῶν.
46.6Başlangıçta düşmanlara karşı cesur ve tehlikeyi seven biri sayıldığı için ona Ares'in oğlu adı verilmişti. Ama işleri bunun yalan olduğunu çabucak gösterince Aphrodite'nin oğlu denmeye başlandı. Sonunda Sulla onu Praeneste'ye kapattı. Canını kurtarmak için boşuna çırpındı, şehir düşerken kaçış olmayınca kendini öldürdü.
δόξας δὲ καὶ τολμητὴς καὶ φιλοκίνδυνος εἶναι πρὸς τοὺς πολεμίους ἐν ἀρχῇ παῖς Ἄρεος ὠνομάζετο, ταχὺ δὲ τοῖς ἔργοις ἐλεγχόμενος αὖθις Ἀφροδίτης υἱὸς ἐκαλεῖτο. τέλος δὲ κατακλεισθεὶς εἰς Πραινεστὸν ὑπὸ Σύλλα καὶ πολλὰ φιλοψυχήσας μάτην, ὡς ἦν ἄφυκτα τῆς πόλεως ἁλισκομένης, αὐτὸς αὑτὸν ἀπέκτεινεν.