İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Artakserkses

Ἀρτοξέρξης

1.11. Bölüm

Birinci Artakserkses, Pers krallarının içinde yumuşaklığı ve yüce gönüllülüğüyle en önde gelenlerden biriydi; sağ eli öbüründen uzun olduğu için "Uzun Elli" diye anılırdı ve Kserkses'in oğluydu. Burada anlatacağımız ikinci Artakserkses, "Hafızası Güçlü" lakabıyla bilinir ve onun kızından torunudur. Dareios ile Parysatis'in dört çocuğu olmuştu: en büyüğü Artakserkses, ondan sonra Kyros, daha küçükleri de Ostanes ile Oksathres.

1.1

ὁ μὲν πρῶτος Ἀρτοξέρξης, τῶν ἐν Πέρσαις βασιλέων πραότητι καὶ μεγαλοψυχίᾳ πρωτεύσας, Μακρόχειρ ἐπεκαλεῖτο τὴν δεξιὰν μείζονα τῆς ἑτέρας ἔχων, Ξέρξου δὲ ἦν υἱός· ὁ δὲ δεύτερος, περὶ οὗ τάδε γράφεται, Μνήμων ἐπικληθείς ἐκ θυγατρὸς ἦν ἐκεῖνον. Δαρείου γὰρ καὶ Παρυσάτιδος παῖδες ἐγένοντο τέσσαρες, πρεσβύτατος μὲν Ἀρτοξέρξης, μετʼ ἐκεῖνον δὲ Κῦρος, νεώτεροι δὲ τούτων Ὀστάνης καὶ Ὀξάθρης.

1.2Kyros adını eski Kyros'tan almıştı; onunkinin de güneşten geldiği söylenir, çünkü Persler güneşe Kyros derler. Artakserkses'in ilk adı Arsikas idi. Deinon ise Oarses olduğunu söyler; ama Ktesias, kitaplarını inanılmaz ve saçma masalların her türlü yığınıyla doldurmuş olsa bile, yanında yaşadığı, kendisini, karısını, annesini ve çocuklarını tedavi ettiği kralın adını bilmemesi akla yakın değildir.

1.2

ὁ μὲν οὖν Κῦρος ἀπὸ Κύρου τοῦ παλαιοῦ τοὔνομα ἔσχεν, ἐκείνῳ δὲ ἀπὸ τοῦ ἡλίου γενέσθαι φασί Κῦρον γὰρ καλεῖν Πέρσας τὸν ἥλιον. ὁ δὲ Ἀρτοξέρξης Ἀρσίκας πρότερον ἐκαλεῖτο· καίτοι Δείνων φησὶν ὅτι Ὀάρσης, ἀλλὰ τὸν Κτησίαν, εἰ καὶ τἆλλα μύθων ἀπιθάνων καὶ παραφόρων ἐμβέβληκεν εἰς τὰ βιβλία παντοδαπὴν πυλαίαν, οὐκ εἰκός ἐστιν ἀγνοεῖν τοὔνομα τοῦ βασιλέως παρʼ ᾧ διέτριβε θεραπεύων αὐτὸν καὶ γυναῖκα καὶ μητέρα καὶ παῖδας.

2.12. Bölüm

Kyros daha küçük yaştan beri ateşli ve hırslıydı. Öteki ise her konuda daha yumuşak, tabiatça daha durgun görünüyordu. Güzel ve iyi bir kadınla anne babasının emriyle evlenmiş, sonra onlar engel olmak istedikleri halde onu yanında tutmuştu. Çünkü kral, kadının kardeşini öldürdükten sonra onu da öldürmeyi tasarlıyordu.

2.1

ὁ μὲν οὖν Κῦρος ἔντονόν τι καὶ σφοδρὸν εὐθὺς ἐκ πρώτης ἡλικίας εἶχεν, ἅτερος δὲ πραότερος ἐδόκει περὶ πάντα καὶ ταῖς ὁρμαῖς φύσει μαλακώτερος εἶναι, γυναῖκα δὲ καλὴν καὶ ἀγαθὴν ἔλαβε μὲν τῶν γονέων κελευόντων, ἐφύλαξε δὲ κωλυόντων τὸν γὰρ ἀδελφὸν αὐτῆς ἀποκτείνας ὁ βασιλεὺς ἐβουλεύετο κἀκείνην ἀνελεῖν,

2.2Arsikas annesine yalvardı, çok gözyaşı döktü ve onu, kadının öldürülmemesine ve kendisinden ayrılmamasına güçlükle razı etti. Ama annesi Kyros'u daha çok seviyor, kral olmasını istiyordu. Bu yüzden babası hastalanınca Kyros deniz kıyısından çağrıldı ve annesinin işi hallettiği, kendisinin tahtın varisi ilan edileceği umuduyla sarayın yolunu tuttu.

2.2

ὁ δὲ Ἀρσίκας τῆς μητρὸς ἱκέτης γενόμενος καὶ πολλὰ κατακλαύσας μόλις ἔπεισε μήτε ἀποκτεῖναι μήτε αὐτοῦ διαστῆσαι τὴν ἄνθρωπον. ἡ δὲ μήτηρ ὑπῆρχε τὸν Κῦρον μᾶλλον φιλοῦσα καὶ βουλομένη βασιλεύειν ἐκεῖνον, διὸ καὶ τοῦ πατρὸς νοσοῦντος ἤδη μετάπεμπτος ἀπὸ θαλάσσης γενόμενος παντάπασιν ἀνέβαινεν εὔελπις ὤν, ὡς κατειργασμένης ἐκείνης διάδοχον αὐτὸν ἀποδειχθῆναι τῆς ἀρχῆς.

2.3Parysatis'in elinde güzel bir gerekçe vardı; eski Kserkses de Demaratos'un öğüdüyle bunu kullanmıştı: Arsikas'ı Dareios henüz sıradan bir vatandaşken, Kyros'u ise kralken doğurmuştu. Yine de kocasını ikna edemedi. Büyük olan kral ilan edildi ve Artakserkses adını aldı, Kyros Lydia satrapı ve deniz kıyısındaki kuvvetlerin komutanı oldu.

2.3

καὶ γὰρ εἶχεν εὐπρεπῆ λόγον ἡ Παρύσατις, ᾧ καὶ Ξέρξης ὁ παλαιὸς ἐχρήσατο, Δημαράτου διδάξαντος, ὡς Ἀρσίκαν μὲν ἰδιώτῃ, Κῦρον δὲ βασιλεύοντι Δαρείῳ τεκεῖν. οὐ μὴν ἔπεισεν, ἀλλʼ ὁ πρεσβύτερος ἀπεδείχθη βασιλεύς, Ἀρτοξέρξης μετονομασθείς, Κῦρος δὲ Λυδίας σατράπης καὶ τῶν ἐπὶ θαλάσσης στρατηγός.

3.13. Bölüm

Dareios'un ölümünden kısa süre sonra kral, Perslerin rahiplerince tahta çıkma töreni yapılması için Pasargadai'ye gitti. Orada savaşçı bir tanrıçanın tapınağı vardır; denebilir ki bu Athena'ya benzer.

3.1

ὀλίγῳ δʼ ὕστερον ἢ τελευτῆσαι Δαρεῖον ἐξήλασεν εἰς Πασαργάδας ὁ βασιλεύς, ὅπως τελεσθείη τὴν βασιλικὴν τελετὴν ὑπὸ τῶν ἐν Πέρσαις ἱερέων, ἔστι δὲ θεᾶς πολεμικῆς ἱερόν, ἣν Ἀθηνᾶν ἂν τις εἰκάσειεν.

3.2Tören yapılan kişi buraya girip kendi giysisini çıkarmalı, eski Kyros'un kral olmadan önce giydiği elbiseyi giymeli, incir pestili yiyip menengiç çiğnemeli ve bir kâse ekşi süt içmelidir. Bunlara ek olarak başka neler yaptıkları dışarıdakilerce bilinmez.

3.2

εἰς τοῦτο δεῖ τὸν τελούμενον παρελθόντα τὴν μὲν ἰδίαν ἀποθέσθαι στολήν, ἀναλαβεῖν δὲ ἣν Κῦρος ὁ παλαιὸς ἐφόρει πρὶν ἢ βασιλεὺς γενέσθαι, καὶ σύκων παλάθης ἐμφαγόντα τερμίνθου κατατραγεῖν καὶ ποτήριον ἐκπιεῖν ὀξυγάλακτος. εἰ δὲ πρὸς τούτοις ἕτερʼ ἄττα δρῶσιν, ἄδηλόν ἐστι τοῖς ἄλλοις.

3.3Artakserkses bunları yapmak üzereyken Tissaphernes, rahiplerden birini yanına alıp ona geldi. Bu adam Kyros'un çocukluğunda geleneksel eğitimine bakmış, ona magların bilgisini öğretmişti. Kyros'un kral ilan edilmemesine Perslerden hiç kimseden az üzülmemiş göründüğü için Kyros'u suçlaması inandırıcı bulundu.

3.3

ταῦτα δρᾶν Ἀρτοξέρξου μέλλοντος ἀφίκετο Τισαφέρνης πρὸς αὐτόν ἄγων ἕνα τῶν ἱερέων, ὃς ἐν παισὶ Κύρου τῆς νομιζομένης ἀγωγῆς ἐπιστάτης γενόμενος καὶ διδάξας μαγεύειν αὐτόν οὐδενὸς ἧττον ἐδόκει Περσῶν ἀνιᾶσθαι μὴ ἀποδειχθέντος ἐκείνου βασιλέως διὸ καὶ πίστιν ἔσχε κατηγορῶν Κύρου.

3.4Suçlamasına göre Kyros tapınakta pusu kuracak ve kral elbisesini çıkardığı anda üzerine atlayıp onu öldürecekti. Kimileri tutuklamanın bu iftiradan kaynaklandığını, kimileri de Kyros'un tapınağa girdiğini, saklanırken rahip tarafından yakalatıldığını söyler.

3.4

κατηγόρει δὲ ὡς μέλλοντος ἐνεδρεύειν ἐν τῷ ἱερῷ, καὶ ἐπειδὰν ἐκδύηται τὴν ἐσθῆτα ὁ βασιλεύς, ἐπιτίθεσθαι καὶ διαφθείρειν αὐτόν, οἱ μὲν ἐκ ταύτης τῆς διαβολῆς τὴν σύλληψιν γενέσθαι φασίν, οἱ δὲ καὶ παρελθεῖν τὸν Κῦρον εἰς τὸ ἱερὸν καὶ παραδοθῆναι κρυπτόμενον ὑπὸ τοῦ ἱερέως.

3.5Kyros tam ölmek üzereyken annesi onu kollarına aldı, saçlarıyla sardı, boynunu kendi boynuna bastırdı, ağlayıp sızlayarak yalvarıp affettirdi ve yeniden deniz kıyısına gönderdi. Ama Kyros bu görevle yetinmiyor, kurtuluşunu değil tutuklanmasını hatırlıyor, öfkesinden krallık için eskisinden daha çok yanıp tutuşuyordu.

3.5

μέλλοντα δὲ αὐτόν ἤδη ἀποθνῄσκειν ἡ μήτηρ περισχοῦσα ταῖς ἀγκάλαις καὶ τοῖς βοστρύχοις περιελίξασα καὶ συλλαβοῦσα τὸν ἐκείνου τράχηλον πρὸς τὸν αὑτῆς, ὀδυρομένη πολλὰ καὶ ποτνιωμένη παρῃτήσατο καὶ κατέπεμψεν αὖθις ἐπὶ θάλατταν, οὐκ ἀγαπῶντα τὴν ἀρχὴν ἐκείνην, οὐδὲ μεμνημένον τῆς διέσεως, ἀλλὰ τῆς συλλήψεως, καὶ διʼ ὀργὴν σπαργῶντα μᾶλλον ἢ πρότερον ἐπὶ τὴν βασιλείαν.

4.14. Bölüm

Bazıları onun günlük sofrası için verilenlerle yetinmeyip krala başkaldırdığını söyler. Bu saçmadır. Başka hiçbir şey olmasa bile, kendi malından dilediğini ona verip kullandırmaya hazır bir annesi vardı. Zenginliğine, Ksenophon'un dediği gibi, birçok yerde dostları ve konukları aracılığıyla beslediği paralı askerler de tanıktır. Onları henüz hazırlığını gizlediği için bir arada toplamadı; çeşitli yerlerde türlü bahanelerle asker toplayan adamları vardı.

4.1

ἔνιοι δέ φασιν οὐκ ἀρκούμενον οἷς ἐλάμβανεν εἰς τὸ καθʼ ἡμέραν δεῖπνον ἀποστῆναι βασιλέως, εὐήθη λέγοντες, εἰ γὰρ ἄλλο μηδέν, ἀλλὰ ἡ μήτηρ ὑπῆρχε, χρῆσθαι καὶ λαμβάνειν ὅσα βούλοιτο τῶν αὑτῆς παρέχουσα καὶ διδοῦσα, μαρτυρεῖ δὲ τῷ πλούτῳ καὶ τὸ μισθοφορικόν πολλαχόθι διὰ τῶν φίλων καὶ ξένων αὐτῷ παρατρεφόμενον, ὡς Ξενοφῶν εἴρηκεν. ἀθρόους μὲν γὰρ οὐ συνήγαγεν, ἔτι τὴν παρασκευὴν ἐπικρυπτόμενος, ἀλλαχόθι δὲ ἄλλους ἐπὶ πολλαῖς προφάσεσι ξενολογοῦντας εἶχε.

4.2Saraydaki annesi kralın kuşkularını gideriyor, Kyros da kendisi ona hep saygılı mektuplar yazıyor, kimi şeyler istiyor, kimi şeyleri de Tissaphernes'i suçlayarak söylüyor, sanki bütün kıskançlığı ve rekabeti ona karşıymış gibi davranıyordu.

4.2

βασιλέως δὲ ἥ τε μήτηρ παροῦσα τὰς ὑποψίας ἀφῄρει, καὶ Κῦρος αὐτὸς ἀεὶ θεραπευτικῶς ἔγραφε, τὰ μὲν αἰτούμενος παρʼ αὐτοῦ, τὰ δὲ Τισαφέρνους ἀντικατηγορῶν, ὡς δὴ πρὸς ἐκεῖνον αὐτῷ ζήλου καὶ ἀγῶνος ὄντος.

4.3Kralın tabiatında bir de ağırkanlılık vardı; halk bunu hoşgörü sanıyordu. Başlangıçta adaşı Artakserkses'in yumuşaklığına özendiği görülüyordu; insanlarla kolay görüşüyor, şeref ve iyilik gösterirken hak edilenin ötesine geçiyor, bütün cezalardan hakareti ve zevki çıkarıyordu. İyilik kabul ederken de verenlere, iyilik yaparken alanlara gösterdiğinden az nazik ve insancıl davranmıyordu.

4.3

ἦν δέ τις καὶ μέλλησις ἐν τῇ φύσει τοῦ βασιλέως, ἐπιείκεια φαινομένη τοῖς πολλοῖς. ἐν ἀρχῇ δὲ καὶ πάνυ ζηλοῦν ἔδοξε τὴν Ἀρτοξέρξου τοῦ ὁμωνύμου πραότητα, ἡδίω τε ἑαυτὸν παρέχων ἐντυγχάνεσθαι, καὶ περὶ τὸ τιμᾶν καὶ χαρίζεσθαι τὸ κατʼ ἀξίαν ὑπερβάλλων, κολάσεως δὲ πάσης ἀφαιρῶν τὸ ἐφυβρίζον καὶ ἡδόμενον, ἐν δὲ τῷ δέχεσθαι χάριτας οὐχ ἧττον τοῖς διδοῦσιν ἢ τοῖς λαμβάνουσιν ἐν τῷ διδόναι φαινόμενος εὔχαρις καὶ φιλάνθρωπος.

4.4Çünkü kendisine verilen hiçbir şey, gönülden kabul etmeyeceği kadar küçük değildi. Omises adlı biri ona olağanüstü büyüklükte bir nar getirince, "Mithra adına," dedi, "bu adama bir şehir emanet edilse küçük şehri çabucak büyük yapar."

4.4

οὐδὲν γὰρ ἦν οὕτως μικρόν τι τῶν διδομένων ὃ μὴ προσεδέξατο προθύμως, ἀλλὰ καὶ ῥόαν μίαν ὑπερφυῆ μεγέθει προσενέγκαντος Ὠμίσου τινὸς αὐτῷ, νὴ τὸν Μίθραν, εἶπεν, οὗτος ὁ ἀνὴρ καὶ πόλιν ἂν ἐκ μικρᾶς ταχὺ ποιήσειε μεγάλην πιστευθείς.

5.15. Bölüm

Bir gün yolda herkes ona bir şeyler sunuyordu. Çalışarak geçinen bir adam, hiçbir şey bulamadığı için ırmağa koştu, iki avucuyla su alıp ona getirdi. Artakserkses buna sevindi, adama altın bir kâse ve bin dareikos gönderdi. Lakonyalı Eukleidas ona karşı çok küstahça konuşup duruyordu. Kral, binbaşısı aracılığıyla ona şöyle dedirtti: "Sen dilediğini söyleyebilirsin; ben ise hem söyleyebilir hem yapabilirim."

5.1

ἐπεὶ δὲ ἄλλων ἄλλα προσφερόντων καθʼ ὁδὸν αὐτουργὸς ἄνθρωπος οὐδὲν ἐπὶ καιροῦ φθάσας εὑρεῖν τῷ ποταμῷ προσέδραμε καὶ ταῖν χεροῖν ὑπολαβὼν τοῦ ὕδατος προσήνεγκεν, ἡσθεὶς ὁ Ἀρτοξέρξης φιάλην ἔπεμψεν αὐτῷ χρυσῆν καὶ χιλίους δαρεικούς. Εὐκλείδᾳ δὲ τῷ Λάκωνι, πολλὰ παρρησιαζομένῳ πρὸς αὐτὸν αὐθαδῶς, ἐκέλευσεν εἰπεῖν τὸν χιλίαρχον ὅτι σοὶ μὲν ἔξεστιν εἰπεῖν ἃ βούλει, ἐμοὶ δὲ καὶ λέγειν καὶ ποιεῖν.

5.2Bir av sırasında Teribazos ona yırtılmış kaftanını gösterince ne yapılması gerektiğini sordu. O, "Sen başka bir tane giy, bunu bana ver," deyince kral öyle yaptı ve "Teribazos," dedi, "bunu sana veriyorum, ama giymeni yasaklıyorum." Teribazos aldırmadı; kötü biri değildi, ama hafif ve sarsak bir adamdı. Kaftanı hemen giydi, kralın kadınlara özgü altın gerdanlıklarını da taktı. Herkes öfkelendi, çünkü bu yasaktı; ama kral gülüp, "Altınları bir kadın gibi, elbiseyi de bir deli gibi takıp giymene izin veriyorum," dedi.

5.2

ἐν δὲ θήρᾳ τινὶ Τηριβάζου δείξαντος αὐτῷ τόν κάνδυν ἐσχισμένον, ἠρώτησεν ὅ τι δεῖ ποιεῖν. ἐκείνου δὲ εἰπόντος, ἄλλον αὐτὸς ἔνδυσαι, τοῦτον δὲ ἐμοὶ δός, οὕτως ἐποίησεν, εἰπών, δίδωμι μὲν, ὦ Τηρίβαζε, σοὶ τοῦτον, φορεῖν δὲ ἀπαγορεύω. τοῦ δὲ Τηριβάζου μὴ φροντίσαντος ἦν γὰρ οὐ πονηρός, ὑπόκουφος δὲ καὶ παράφορος, ἀλλὰ τόν τε κάνδυν εὐθὺς ἐκεῖνον ἐνδύντος καὶ δέραια χρυσᾶ καὶ γυναικεῖα τῶν βασιλικῶν περιθεμένου, πάντες μὲν ἠγανάκτουν οὐ γὰρ ἐξῆν, ὁ μέντοι βασιλεὺς κατεγέλασε καὶ εἶπε· δίδωμί σοι καὶ τὰ χρυσία φορεῖν ὡς γυναικὶ καὶ τὴν στολὴν ὡς μαινομένῳ.

5.3Kralın sofrasına annesinden ve karısından başka kimse oturamazdı; karısı alt yanına, annesi üst yanına otururdu. Artakserkses, kardeşleri Ostanes ile Oksathres'i de genç oldukları için aynı sofraya çağırıyordu. Perslere en hoş gelen manzara ise karısı Stateira'nın arabasıydı: Araba perdeleri hep açık olarak gezer, halktan kadınların yanına gelip kraliçeyi selamlamasına izin verirdi. Bu yüzden kraliçe halk tarafından çok sevilirdi.

5.3

τραπέζης δὲ τῆς αὐτῆς μηδενὸς μετέχοντος ἀλλʼ ἢ μητρὸς βασιλέως ἢ γαμετῆς γυναικός, καθεζομένων τῆς μὲν ὑπʼ αὐτόν, τῆς δὲ μητρὸς ὑπὲρ αὐτόν, Ἀρτοξέρξης καὶ τοὺς ἀδελφοὺς ἐπὶ τὴν αὐτὴν ἐκάλει τράπεζαν, Ὀστάνην καὶ Ὀξάθρην, νεωτέρους ὄντας, ἐν δὲ τοῖς μάλιστα κεχαρισμένην ὄψιν παρεῖχε τοῖς Πέρσαις ἡ τῆς γυναικὸς Στατείρας ἁρμάμαξα γυμνὴ τῶν παραπετασμάτων ἀεὶ προφερομένη καὶ διδοῦσα ταῖς δημότισιν ἀσπάσασθαί αὐτὴν καὶ προσελθεῖν, ὅθεν ἠγαπᾶτο τοῖς πολλοῖς ἡ βασίλεια.

6.16. Bölüm

Ama Kyros'u, parlak psykhēli, savaşta üstün ve dostlarına sadık biri olarak gören yenilik düşkünü ve hırslı adamlar, durumun onu gerektirdiğini, imparatorluğun büyüklüğünün gururlu ve hırslı bir kral istediğini düşünüyordu.

6.1

τὸν μέντοι Κῦρον οἱ νεωτερισταὶ καὶ πολυπράγμονες ὡς λαμπρὸν ἄνδρα τῇ ψυχῇ καὶ πολεμικὸν διαφερόντως καὶ φιλέταιρον ᾤοντο τὰ πράγματα ποθεῖν, καὶ τὸ μέγεθος τῆς ἡγεμονίας βασιλέως δεῖσθαι φρόνημα καὶ φιλοτιμίαν ἔχοντος.

6.2Kyros bu yüzden kendi çevresindekiler kadar iç ülkedekilere de güvenip savaşa girişti. Lakedaimonlulara yazıp yardım etmelerini ve adam göndermelerini istedi; piyadeye at, süvariye iki atlı araba, tarlası olana köy, köyü olana şehir vereceğini, askerlerin ücretinin sayıyla değil ölçekle verileceğini söyledi.

6.2

οὐχ ἧττον οὖν τοῖς ἄνω πιστεύων ὁ Κῦρος ἢ τοῖς περὶ αὑτόν ἐπεχείρει τῷ πολέμῳ· καὶ Λακεδαιμονίοις ἔγραφε παρακαλῶν βοηθεῖν καὶ συνεκπέμπειν ἄνδρας, οἷς ἔφη δώσειν, ἂν μὲν πεζοὶ παρῶσιν, ἵππους, ἂν δὲ ἱππεῖς, συνωρίδας· ἐὰν δʼ ἀγροὺς ἔχωσι, κώμας· ἐὰν δὲ κώμας, πόλεις· μισθοῦ δὲ τοῖς στρατευομένοις οὐκ ἀριθμόν, ἀλλὰ μέτρον ἔσεσθαι.

6.3Kendisi hakkında büyük konuşuyor, kardeşinden daha sağlam yürekli olduğunu, felsefede ve maglıkta daha ileri gittiğini, şarabı daha çok içip daha iyi taşıdığını söylüyordu. Kardeşi ise korkaklık ve yumuşaklıktan avda ata binemiyor, tehlikede tahtta bile oturamıyordu. Lakedaimonlular Klearkhos'a skytale gönderip her konuda Kyros'a hizmet etmesini emrettiler.

6.3

μεγαληγορῶν δὲ περὶ αὑτοῦ πολλά καὶ καρδίαν ἔφη τοῦ ἀδελφοῦ φορεῖν βαρυτέραν καὶ φιλοσοφεῖν μᾶλλον καὶ μαγεύειν βέλτιον, οἶνον δὲ πλείονα πίνειν καὶ φέρειν ἐκεῖνον δὲ ὑπὸ δειλίας καὶ μαλακίας ἐν μὲν τοῖς κυνηγεσίοις μηδὲ ἐφʼ ἵππου, ἐν δὲ τοῖς κινδύνοις μηδὲ ἐπὶ τοῦ θρόνου καθῆσθαι. Λακεδαιμόνιοι μὲν οὖν σκυτάλην πρὸς Κλέαρχον ἀπέστειλαν ὑπηρετεῖν Κύρῳ πάντα κελεύοντες.

6.4Kyros krala karşı büyük bir barbar kuvvetiyle ve on üç binden biraz az Yunan paralı askerle yola çıktı; seferi için türlü bahaneler gösteriyordu. Ama uzun süre gizli kalamadı. Tissaphernes durumu krala bizzat bildirdi. Saray büyük bir karışıklığa düştü; savaşın başlıca suçlusu olarak Parysatis gösteriliyor, dostları kuşku ve iftiraya uğruyordu.

6.4

ὁ δὲ Κῦρος ἀνέβαινεν ἐπὶ βασιλέα βαρβαρικήν τε πολλὴν ἔχων δύναμιν καὶ μισθοφόρους Ἕλληνας ὀλίγῳ τρισχιλίων καὶ μυρίων ἀποδέοντας, ἄλλας ἐπʼ ἄλλαις ποιούμενος προφάσεις τῆς στρατείας. οὐ μὴν ἔλαθέ γε εἰς πολὺν χρόνον, ἀλλʼ ἧκε βασιλεῖ Τισαφέρνης αὐτάγγελος· καὶ πολὺς θόρυβος εἶχε τὰ βασίλεια, τῆς τε Παρυσάτιδος τὴν πλείστην αἰτίαν τοῦ πολέμου φερομένης, καὶ τῶν φίλων αὐτῆς ἐν ὑποψίαις ὄντων καὶ διαβολαῖς.

6.5Parysatis'i en çok Stateira üzüyordu; savaş yüzünden kahrından feryat ediyor, "Nerede şimdi o yeminler? Nerede o yakarışlar? Kardeşine kurulan tuzağın sorumlusunu kurtararak bizi savaşla ve felaketle doldurdun," diyordu. Bu yüzden Parysatis Stateira'dan nefret etmeye başladı. Tabiatça kinci, öfke ve intikamda barbarca biri olduğu için onu öldürmeyi tasarladı.

6.5

μάλιστα δὲ ἠνία τὴν Παρύσατιν ἡ Στάτειρα τῷ πολέμῳ περιπαθοῦσα καὶ βοῶσα, ποῦ νῦν αἱ πίστεις ἐκεῖναι; ποῦ δὲ αἱ δεήσεις, αἷς ἐξελομένη τὸν ἐπιβουλεύσαντα τῷ ἀδελφῷ πολέμου καὶ κακῶν ἐμπέπληκας ἡμᾶς ; ἐκ δὴ τούτων μισοῦσα τὴν Στάτειραν ἡ Παρύσατις, καὶ φύσει βαρύθυμος οὖσα καὶ βάρβαρος ἐν ὀργαῖς καὶ μνησικακίαις, ἐπεβούλευεν αὐτὴν ἀνελεῖν.

6.6Deinon bu tuzağın savaş sırasında gerçekleştiğini söyler, Ktesias ise sonra olduğunu. Ktesias olaylara tanık olduğu için zamanı bilmemesi akla yakın değildir; olayı bilerek başka bir zamana kaydırması için de bir sebep yoktu, gerçi anlatımı sık sık gerçekten sapıp masala ve dramaya kayar. Bu yüzden olay onun verdiği yerde kalacaktır.

6.6

ἐπεὶ δὲ Δείνων μὲν ἐν τῷ πολέμῳ συντελεσθῆναι τὴν ἐπιβουλὴν εἴρηκε, Κτησίας δὲ ὕστερον, ὃν οὔτε ἀγνοεῖν τὸν χρόνον εἰκός ἐστι παρόντα ταῖς πράξεσιν, οὔτε ἑκὼν αἰτίαν εἶχεν ἐκ τοῦ χρόνου μεταστῆσαι τὸ ἔργον, ὡς ἐπράχθη διηγούμενος, οἷα πάσχει πολλάκις ὁ λόγος αὐτοῦ πρὸς τὸ μυθῶδες καὶ δραματικὸν ἐκτρεπόμενος τῆς ἀληθείας, τοῦτο μὲν ἣν ἐκεῖνος ἀπέδωκε χώραν ἕξει.

7.17. Bölüm

Kyros yaklaşırken kulağına şayialar geliyordu: Kral hemen savaşmaya karar vermemiş, onunla çarpışmak için acele etmiyordu; kuvvetler her yandan toplanıncaya kadar Persis'te bekleyecekti. Gerçekten de ovanın içinden dört yüz stadion boyunca, eni on kulaç, derinliği de o kadar bir hendek kazdırmıştı; ama Kyros'un bu hendeği geçip içeri girmesine ve Babil'e hiç uzak olmayan bir yere gelmesine göz yumdu.

7.1

Κύρῳ δὲ προσιόντι φῆμαι καὶ λόγοι προσέπιπτον, ὡς οὐ μάχεσθαι βασιλέως εὐθὺς ἐγνωκότος οὐδὲ συνδραμεῖν εἰς χεῖρας αὐτῷ σπεύδοντος, ἀλλʼ ἐν Πέρσαις ὑπομένειν ἄχρι ἂν αἱ δυνάμεις ἐκεῖ πανταχόθεν συνέλθωσι. καὶ γὰρ τάφρον εὖρος ὀργυιῶν δέκα καὶ βάθος ἴσων ἐπὶ σταδίους διὰ τοῦ πεδίου τετρακοσίους ἐνέβαλε· καὶ ταύτης τε περιεῖδε τὸν Κῦρον ἐντὸς παρελθόντα καὶ Βαβυλῶνος αὐτῆς οὐ μακρὰν γενόμενον.

7.2Anlatıldığına göre, krala ilk cesaret edip konuşan Teribazos oldu. Savaştan kaçmaması gerektiğini, Medya'yı, Babil'i ve Susa'yı bırakıp Persis'e sinmemesi gerektiğini, çünkü düşmandan kat kat güçlü bir ordusu ve akılda da savaşta da Kyros'tan üstün sayısız satrap ve komutanı olduğunu söyledi. Kral bunun üzerine en kısa zamanda savaşmaya karar verdi.

7.2

Τηριβάζου δέ, ὥς φασι, πρώτου τολμήσαντος εἰπεῖν ὡς οὐ δεῖ φυγομαχεῖν οὐδὲ Μηδίας ἐκστάντα καὶ Βαβυλῶνος ἅμα καὶ Σούσων ἐνδύεσθαι τῇ Περσίδι, πολλαπλασίαν μὲν ἔχοντα δύναμιν τῶν πολεμίων, μυρίους δὲ σατράπας καὶ στρατηγούς Κύρου καὶ φρονεῖν καὶ μάχεσθαι βελτίονας, ὥρμησε διαγωνίσασθαι τὴν ταχίστην.

7.3Önce, parlak biçimde donatılmış dokuz yüz bin kişilik orduyla ansızın ortaya çıkınca, kendilerine güvenip küçümseyerek düzensiz ve silahsız yürüyen düşmanı dehşete düşürüp şaşırttı; Kyros büyük bir gürültü ve bağırış arasında askerlerini güçlükle düzene sokabildi. Sonra ordusunu sessizce ve ağır ağır ilerletti; bu kadar büyük bir kalabalıktan düzensiz bağırışlar, sıçrayışlar, karışıklık ve dağınıklık bekleyen Yunanları düzeniyle şaşırttı.

7.3

καὶ τὸ μὲν πρῶτον ἐξαίφνης καταφανεὶς ἐνενήκοντα μυριάσι στρατοῦ διακεκοσμημέναις λαμπρῶς, τοὺς πολεμίους ἀσυντάκτους καὶ ἀνόπλους διὰ τὸ θαρρεῖν καὶ καταφρονεῖν ὁδοιποροῦντας ἐξέπληξε καὶ συνετάραξεν, ὥστε σὺν θορύβῳ καὶ βοῇ πολλῇ μόλις εἰς τάξιν καθίστασθαι τὸν Κῦρον· ἔπειτα σιγῇ καὶ σχέδην ἐπάγων θαῦμα τοῖς Ἕλλησι τῆς εὐταξίας παρεῖχε, κραυγὰς ἀτάκτους καὶ σκιρτήματα καὶ πολὺν τάραχον αὐτῶν καὶ διασπασμὸν ἐν πλήθει τοσούτῳ προσδεχομένοις.

7.4Yunanların karşısına da, atılışının gücüyle daha göğüs göğse gelinmeden saflarını yarması için, tırpanlı arabaların en güçlülerini kendi falanksının önüne yerleştirmesi iyi bir karardı.

7.4

εὖ δὲ καὶ κατὰ τοὺς Ἕλληνας ἀντέταξε τῶν δρεπανηφόρων τὰ ῥωμαλεώτατα πρὸ τῆς ἑαυτοῦ φάλαγγος, ὡς πρὶν ἐν χερσὶ γενέσθαι διακόψοντα τὰς τάξεις βίᾳ τῆς εἰσελάσεως.

8.18. Bölüm

Bu savaşı pek çok kişi anlatmıştır. Ksenophon ise neredeyse göz önüne serer, olayları geçmiş değil şimdi oluyormuş gibi anlatarak dinleyiciyi canlılığıyla hep olayın içine alır, heyecana ortak eder, tehlikeyi birlikte yaşatır. Bu yüzden nous sahibi biri bunu yeniden anlatmaya kalkmaz; yalnız onun söylemeden geçtiği, anlatmaya değer olanları anlatır.

8.1

τὴν δὲ μάχην ἐκείνην πολλῶν μὲν ἀπηγγελκότων, Ξενοφῶντος δὲ μονονουχὶ δεικνύοντος ὄψει, καὶ τοῖς πράγμασιν, ὡς οὐ γεγενημένοις, ἀλλὰ γινομένοις, ἐφιστάντος ἀεὶ τὸν ἀκροατὴν ἐμπαθῆ καὶ συγκινδυνεύοντα διὰ Τὴν ἐνάργειαν, οὐκ ἔστι νοῦν ἔχοντος ἐπεξηγεῖσθαι, πλὴν ὅσα τῶν ἀξίων λόγου παρῆλθεν εἰπεῖν ἐκεῖνον.

8.2İki ordunun karşı karşıya geldiği yerin adı Kunaksa'dır; Babil'e beş yüz stadion uzaklıktadır. Klearkhos savaştan önce Kyros'a, savaşanların arkasında kalmasını, tehlikeye girmemesini öğütleyince Kyros'un şöyle dediği anlatılır: "Ne diyorsun, Klearkhos? Krallığa uzanan bana krallığa lâyık olmamamı mı buyuruyorsun?"

8.2

ὁ μὲν οὖν τόπος, ἐν ᾧ παρετάξαντο, Κούναξα καλεῖται καὶ Βαβυλῶνος ἀπέχει σταδίους πεντακοσίους. Κῦρον δὲ πρὸ τῆς μάχης Κλεάρχου παρακαλοῦντος ἐξόπισθεν τῶν μαχομένων εἶναι καὶ μὴ κινδυνεύειν αὐτόν εἰπεῖν φασι, τί λέγεις, ὦ Κλέαρχε; σὺ κελεύεις με τὸν βασιλείας ὀρεγόμενον ἀνάξιον εἶναι βασιλείας ;

8.3Kyros tehlikenin ortasına düşünmeden dalmakla ve kendini korumamakla büyük bir hata yaptı. Ama Klearkhos da, Yunanları kralın karşısına dizmeyi reddedip sağ kanadı ırmağa dayayarak kuşatılmaktan korunmakla ondan az, belki daha çok hata yaptı. Çünkü her şeyden önce güvenliğini arayan, hiçbir zarar görmemeyi en önemli şey sayan birinin evde kalması en doğrusuydu.

8.3

ἁμαρτόντος δὲ Κύρου μέγα τῷ δῦναι προπετῶς εἰς μέσα τὰ δεινὰ καὶ μὴ φυλάξασθαι τὸν κίνδυνον, οὐχ ἧττον ἥμαρτεν, εἰ μὴ καὶ μᾶλλον, Κλέαρχος ἀντιτάξαι κατὰ τὸν βασιλέα μὴ θελήσας τοὺς Ἕλληνας, ἀλλὰ προσμίξας τῷ ποταμῷ τὸ δεξιόν, ὡς μὴ κυκλωθείη. τὴν γὰρ ἀσφάλειαν ἐξ ἅπαντος διώκοντα καὶ πλεῖστον λόγον ἔχοντα τοῦ μηδὲν παθεῖν οἴκοι μένειν ἦν κράτιστον.

8.4Oysa o, hiçbir zorunluluk yokken, yalnız Kyros'u kral tahtına oturtmak için denizden on bin stadion silahlı yürümüştü. Sonra başkomutanını ve ücretini ödeyen adamı kurtaracağı bir yer ve düzen değil, kendisinin güvenle, rahatça savaşacağı bir yer aradı. Bu, anın korkusuyla bütünün hesabını kaybetmek ve seferin amacını elden bırakmaktı.

8.4

ὁ δὲ μυρίους σταδίους ἀπὸ θαλάσσης ἐν ὅπλοις ἀναβεβηκώς μηδενὸς ἀναγκάζοντος, ἀλλʼ ὅπως Κῦρον εἰς τὸν θρόνον καθίσῃ τὸν βασίλειον, εἶτα περισκοπῶν χώραν καὶ τάξιν, οὐκ ἀφʼ ἧς σώσειε τὸν ἡγεμόνα καὶ μισθοδότην, ἀλλʼ ἐν τίνι θέμενος ἑαυτὸν ἀσφαλῶς μαχεῖται καθʼ ἡσυχίαν, ὅμοιος ἦν ὑπὸ δέους τῶν παρόντων ἐκβεβληκότι τοὺς περὶ τῶν ὅλων λογισμοὺς καὶ προιεμένῳ τὴν τῆς στρατείας ὑπόθεσιν.

8.5Çünkü kralın çevresindekilerden hiçbirinin Yunanların saldırısına dayanamayacağı, onlar püskürtülüp kral kaçar ya da düşerse Kyros'un zaferle hem kurtulacağı hem kral olacağı, olanlardan bellidir. Bu yüzden Kyros'un gözü pekliğinden çok, Klearkhos'un ihtiyatı işlerin de Kyros'un da mahvından sorumlu tutulmalıdır.

8.5

ὅτι γὰρ οὐδεὶς ἂν ὑπέμεινε τῶν τεταγμένων περὶ βασιλέα τοὺς Ἕλληνας ἐμπεσόντας, ὠσθέντων δʼ ἐκείνων καὶ βασιλέως φυγόντος ἢ πεσόντος ὑπῆρχε Κύρῳ νικῶντι σῴζεσθαι καὶ βασιλεύειν, ἐκ τῶν πεπραγμένων δῆλόν ἐστι. διὸ Τὴν Κλεάρχου μᾶλλον εὐλάβειαν ἢ τὸ τὸν Κύρου θράσος αἰτιατέον ὡς τὰ πράγματα καὶ Κῦρον ἀπολέσασαν.

8.6Kral kendisi, düşmanın ona en az zarar vereceği bir yer arasaydı, Yunanlar için kendisinden ve yanındakilerden en uzak olan bu yerden başkasını bulamazdı. O kadar uzaktılar ki, yenildiğini kendisi fark etmedi; Kyros da Klearkhos'un zaferinden yararlanamadan parçalandı.

8.6

εἰ γὰρ αὐτὸς ἐσκόπει βασιλεύς ὅπου τάξας τοὺς Ἕλληνας ἀβλαβεστάτοις χρήσεται πολεμίοις, οὐκ ἂν ἑτέραν ἐξεῦρεν ἢ Τὴν ἀπωτάτω χώραν ἑαυτοῦ καὶ τῶν περὶ ἑαυτόν, ἀφʼ ἧς οὔτε νικηθεὶς αὐτὸς ᾔσθετο καὶ Κῦρος ἔφθη κατακοπεὶς ἢ χρησάμενός τι τῇ Κλεάρχου νίκῃ.

8.7Oysa Kyros doğru olanı biliyordu ve Klearkhos'a merkeze yerleşmesini söylemişti. O ise en iyisini kendisinin ayarlayacağını söyleyerek her şeyi mahvetti.

8.7

καίτοι Κῦρος τὸ συμφέρον οὐκ ἠγνόησεν, ἀλλʼ ἐκεῖ Κλέαρχον ἐκέλευε τάττεσθαι κατὰ μέσον, ὁ δʼ αὑτῷ μέλειν εἰπὼν ὅπως ἕξει κάλλιστα, τὸ πᾶν διέφθειρεν.

9.19. Bölüm

Yunanlar barbarları diledikleri gibi yendiler ve kovalayarak çok ileri gittiler. Kyros, Ktesias'ın dediğine göre Pasakas adlı, soylu ama ağzı sert ve azgın bir ata biniyordu. Kadusilerin başı Artagerses büyük bir çığlıkla ona doğru sürdü:

9.1

οἱ μὲν γὰρ Ἕλληνες ὅσον ἐβούλοντο τοὺς βαρβάρους ἐνίκων καὶ διώκοντες ἐπὶ πλεῖστον προῆλθον· Κύρῳ δὲ γενναῖον ἵππον, ἄστομον δὲ καὶ ὑβριστὴν ἐλαύνοντι, Πασακᾶν καλούμενον, ὡς Κτησίας φησίν, ἀντεξήλασεν ὁ Καδουσίων ἄρχων Ἀρταγέρσης μέγα βοῶν,

9.2"Ey Perslerin en güzel adı olan Kyros'u rezil eden, insanların en haksızı ve en akılsızı! Alçak Yunanları kötü yollardan Perslerin nimetlerine getiriyorsun, efendini ve kardeşini öldürmeyi umuyorsun; oysa onun senden on binlerce kat üstün kölesi var. Bunu hemen göreceksin: Kralın yüzünü görmeden önce başını burada bırakacaksın."

9.2

ὦ τὸ κάλλιστον ἐν Πέρσαις ὄνομα Κύρου καταισχύνων, ἀδικώτατε ἀνδρῶν καὶ ἀφρονέστατε, κακοὺς μὲν Ἕλληνας ἔρχῃ κακὴν ὁδὸν ἄγων ἐπὶ τὰ Περσῶν ἀγαθά, δεσπότην δὲ σεαυτοῦ καὶ ἀδελφὸν ἐλπίζων ἀναιρήσειν, ὃς σοῦ μυριάκις μυρίους δούλους ἔχει κρείσσονας. αὐτίκα δὲ πειράσῃ· πρότερον γὰρ ἀπολεῖς ἐνταῦθα τὴν σεαυτοῦ κεφαλὴν ἢ θεάσασθαι τὸ βασιλέως πρόσωπον.

9.3Bunu söyleyip ona mızrağını fırlattı. Zırh sağlam dayandı, Kyros yaralanmadı, ama güçlü darbeyle sarsıldı. Artagerses atını çevirirken Kyros attı, vurdu ve mızrağın ucu köprücük kemiğinin yanından boynunu deldi.

9.3

ταῦτα εἰπὼν ἐξηκόντισεν ἐπʼ αὐτόν. ὁ δὲ θώραξ στερεῶς ἀντέσχε, καὶ οὐκ ἐτρώθη μὲν ὁ Κῦρος, ἐκραδάνθη δὲ τῆς πληγῆς ἰσχυρᾶς προσπεσούσης. ἀποστρέψαντος δὲ τὸν ἵππον τοῦ Ἀρταγέρσου βαλὼν ὁ Κῦρος ἔτυχε, καὶ διήλασε παρὰ τὴν κλεῖδα διὰ τοῦ τραχήλου τὴν αἰχμήν.

9.4Artagerses'in Kyros tarafından öldürüldüğünde hemen herkes birleşir. Kyros'un ölümüne gelince, Ksenophon orada olmadığı için kısa ve yalın anlatmıştır; bu yüzden Deinon'un ve Ktesias'ın anlattıklarını ayrı ayrı aktarmakta sakınca yoktur.

9.4

τὸν μὲν οὖν Ἀρταγέρσην ἀποθανεῖν ὑπὸ τοῦ Κύρου σχεδὸν ἅπαντες ὁμολογοῦσι· περὶ δὲ τῆς αὐτοῦ Κύρου τελευτῆς ἐπεὶ Ξενοφῶν ἁπλῶς καὶ συντόμως, ἅτε δὴ μὴ παρὼν αὐτός, εἶπεν, οὐδὲν ἴσως κωλύει τὰ Δείνωνος ἰδίᾳ καὶ πάλιν τὰ Κτησίου διελθεῖν.

10.110. Bölüm

Deinon'a göre Artagerses düştükten sonra Kyros kralın önündeki saflara hızla daldı ve kralın atını yaraladı, kral yere düştü. Teribazos onu çabucak başka bir ata bindirdi ve "Kralım, bugünü hatırla, unutulacak bir gün değil," dedi. Kyros yine atını sürüp Artakserkses'i devirdi.

10.1

φησὶν οὖν ὁ μὲν Δείνων ὅτι τοῦ Ἀρταγέρσου πεσόντος εἰσελάσας βιαίως ὁ Κῦρος εἰς τοὺς προτεταγμένους τοῦ βασιλέως κατέτρωσεν αὐτοῦ τὸν ἵππον, ὁ δὲ ἀπερρύη Τηριβάζου δὲ ἀναβαλόντος αὐτὸν ἐπʼ ἄλλον ἵππον ταχὺ καὶ εἰπόντος, ὦ βασιλεῦ, μέμνησο τῆς ἡμέρας ταύτης· οὐ γὰρ ἀξία λήθης ἐστί, πάλιν ὁ Κῦρος ἐνσείσας τῷ ἵππῳ κατέβαλε τὸν Ἀρτοξέρξην.

10.2Üçüncü hücumda kral artık dayanamadı, yanındakilere yaşamamanın daha iyi olacağını söyleyip, düşünmeden kendini kör bir hızla karşı karşıya gelen mızrakların üzerine atan Kyros'a doğru sürdü. Kendisi cirit attı, yanındakiler de attı ve Kyros düştü. Kimilerine göre kral vurdu, kimilerine göre Karyalı bir adam. Kral bu adama ödül olarak, seferlerde hep safların önünde mızrak ucunda altın bir horoz taşıma hakkı verdi; çünkü Persler, miğferlerini süsledikleri sorguçlardan dolayı Karyalılara horoz derlerdi.

10.2

πρὸς δὲ τὴν τρίτην ἐπέλασιν δυσανασχετήσας ὁ βασιλεὺς, καὶ εἰπὼν πρὸς τοὺς παρόντας ὡς βέλτιόν ἐστι μὴ ζῆν, ἀντεξήλαυνε τῷ Κύρῳ προπετῶς καὶ ἀπερισκέπτως εἰς ἐναντία βέλη φερομένῳ. καὶ βάλλει μὲν αὐτὸς ἀκοντίῳ, βάλλουσι δὲ οἱ.

10.3

περὶ αὐτόν, πίπτει δὲ ὁ Κῦρος, ὡς μὲν ἔνιοι λέγουσι, πληγεὶς ὑπὸ τοῦ βασιλέως, ὡς δὲ ἕτεροί τινες, Καρὸς ἀνθρώπου πατάξαντος, ᾧ γέρας ἔδωκε τῆς πράξεως ταύτης ὁ βασιλεὺς ἀλεκτρυόνα χρυσοῦν ἐπὶ δόρατος ἀεὶ πρὸ τῆς τάξεως ἐν ταῖς στρατείαις κομίζειν· καὶ γὰρ αὐτοὺς τοὺς Κᾶρας ἀλεκτρυόνας οἱ Πέρσαι διὰ τοὺς λόφους, οἷς κοσμοῦσι τὰ κράνη, προσηγόρευον.

11.111. Bölüm

Ktesias'ın anlatımı, kısaca özetlenirse şöyledir: Kyros, Artagerses'i öldürdükten sonra atını kralın üzerine sürdü, kral da onun üzerine; ikisi de suskundu. Kyros'un dostu Ariaios önce davranıp krala bir mızrak attı, ama yaralayamadı. Kral mızrağını fırlattı, Kyros'a isabet ettiremedi, ama ona sadık ve soylu bir adam olan Satiphernes'e isabet ettirip öldürdü.

11.1

ἡ δὲ Κτησίου διήγησις, ὡς ἐπιτεμόντι πολλὰ συντόμως ἀπαγγεῖλαι, τοιαύτη τίς ἐστι. Κῦρος ἀποκτείνας Ἀρταγέρσην ἤλαυνεν εἰς αὐτὸν βασιλέα τὸν ἵππον, καὶ αὐτὸς εἰς ἐκεῖνον, ἀμφότεροι σιωπῇ· φθάνει δὲ βαλὼν Ἀριαῖος ὁ Κύρου φίλος βασιλέα, καὶ οὐκ ἔτρωσε· βασιλεὺς δὲ ἀφεὶς τὸ δόρυ Κύρου μὲν οὐκ ἔτυχε, Σατιφέρνην δέ, πιστὸν ἄνδρα Κύρῳ καὶ γενναῖον, ἔβαλε καὶ ἀπέκτεινε.

11.2Kyros ona ciritini fırlatıp zırhını deldi, göğsünü yaraladı; cirit iki parmak kadar girdi ve kral darbeyle atından düştü. Yanındakiler kaçıştı, karışıklık çıktı. Kral ayağa kalkıp aralarında Ktesias'ın da bulunduğu birkaç kişiyle yakındaki bir tepeye çıktı ve orada bekledi. Kyros ise düşman arasına sıkışmıştı; atı azgınlığıyla onu çok uzaklara götürdü. Hava artık kararmıştı; düşman onu tanımıyor, dostları ise arıyordu.

11.2

Κῦρος δʼ ἐπʼ αὐτὸν ἐξακοντίσας διὰ τοῦ θώρακος ἔτρωσε τὸ στῆθος, ὅσον ἐνδῦναι δύο δακτύλους τὸ ἀκόντιον, πεσεῖν δὲ αὐτὸν ὑπὸ τῆς πληγῆς ἀπὸ τοῦ ἵππου. φυγῆς δὲ καὶ ταραχῆς τῶν περὶ αὐτὸν γενομένης, ὁ μὲν ἀναστὰς μετʼ ὀλίγων, ἐν οἷς καὶ Κτησίας ἦν, λόφον τινὰ πλησίον καταλαβὼν ἡσύχαζε Κῦρον δὲ τοῖς πολεμίοις ἐνειλούμενον ὁ ἵππος ἐξέφερεν ὑπὸ θυμοῦ μακράν, ἤδη σκότους ὄντος ἀγνοούμενον ὑπὸ τῶν πολεμίων καὶ ζητούμενον ὑπὸ τῶν φίλων.

11.3Zaferle gururlanmış, heyecan ve cesaretle dolu olarak "Çekilin, sefiller!" diye bağırarak ilerliyordu. O Farsça bunu sık sık bağırınca adamlar yere kapanıp yol açıyordu. Bu sırada başındaki tiara düştü. Mithridates adlı genç bir Pers yanından geçerken, kim olduğunu bilmeden, cirit atıp onu gözünün yanından, şakağından vurdu.

11.3

ἐπαιρόμενος δὲ τῇ νίκῃ καὶ μεστὸς ὢν ὁρμῆς καὶ θράσους διεξήλαυνε βοῶν, Ἐξίστασθε, πενιχροί. τοῦτο δὲ περσιστὶ πολλάκις αὑτοῦ βοῶντος, οἱ μὲν ἐξίσταντο προσκυνοῦντες, ἀποπίπτει δὲ τῆς κεφαλῆς ἡ τιάρα τοῦ Κύρου. καὶ παρατρέχων νεανίας Πέρσης ὄνομα Μιθριδάτης ἀκοντίῳ βάλλει τὸν κρόταφον αὑτοῦ παρὰ τὸν ὀφθαλμόν, ἀγνοῶν ὅστις εἴη.

11.4Yaradan çok kan aktı, başı dönüp uyuşan Kyros yere düştü. Atı ondan kurtulup başıboş dolaştı; atın üzerinden düşen kana bulanmış eyer keçesini, Kyros'u vuranın uşağı aldı. Kyros darbeden ayılır gibi oldu, güçlükle kendine geliyordu. Yanındaki birkaç hadım onu başka bir ata bindirip kurtarmaya çalıştı.

11.4

πολὺ δὲ αἷμα τοῦ τραύματος ἐκβαλόντος ἰλιγγιάσας καὶ καρωθεὶς ὁ Κῦρος ἔπεσε, καὶ ὁ μὲν ἵππος ὑπεκφυγὼν ἐπλάζετο, τὸν δʼ ἐφίππειον πῖλον ἀπορρυέντα λαμβάνει τοῦ τὸν Κῦρον βαλόντος ἀκόλουθος αἵματος περίπλεω, τὸν δὲ Κῦρον ἐκ τῆς πληγῆς ἀναφέροντα χαλεπῶς καὶ μόλις εὐνοῦχοί τινες ὀλίγοι παρόντες ἐπεχείρουν ἐπʼ ἄλλον ἵππον ἀναθέσθαι καὶ σῴζειν.

11.5Binemedi, kendi başına yürümek isteyince koltuğuna girip götürdüler. Bedeni ağırlaşmıştı, sendeliyordu; kaçanların "Kral Kyros" diye seslenip aman dilediğini duydukça kazandığını sanıyordu. Bu sırada Kaunoslu birkaç kişi, yoksul, perişan, basit işler için kralın ordusunun peşinden gelen adamlar, dost sanarak Kyros'un adamlarının arasına karıştı.

11.5

ἀδυνάτως δʼ ἔχοντα καὶ διʼ αὑτοῦ προθυμούμενον βαδίζειν ὑπολαβόντες ἦγον, τῷ μὲν σώματι καρηβαροῦντα καὶ σφαλλόμενον, οἰόμενον δὲ νικᾶν ἀκούοντα τῶν φευγόντων ἀνακαλουμένων Κῦρον βασιλέα καὶ φείδεσθαι δεομένων. ἐν δὲ τούτῳ Καύνιοί τινες ἄνθρωποι κακόβιοι καὶ ἄποροι καὶ ταπεινῶν ὑπουργημάτων ἕνεκα τῇ τοῦ βασιλέως στρατιᾷ παρακολουθοῦντες ἔτυχον συναναμιχθέντες ὡς φίλοις τοῖς περὶ τὸν Κῦρον.

11.6Güçlükle kırmızı zırh üstlüklerini görüp bütün kralcıların beyaz taşıdığını fark edince, onların düşman olduğunu anladılar. İçlerinden biri, Kyros'u tanımadan, arkasından cirit atmaya cesaret etti. Dizinin arkasındaki damar yırtıldı, Kyros düştü, yaralı şakağını bir taşa çarptı ve öldü. Ktesias'ın anlatımı böyledir: Adamı kör bir hançerle güçlükle öldürür gibi öldürmüştür.

11.6

ὡς δὲ μόλις· συνεῖδον τὰ ἐπιθωρακίδια φοινικᾶ, λευκοῖς χρωμένων τῶν βασιλικῶν ἁπάντων, ἔγνωσαν πολεμίους ὄντας, εἷς οὖν ἐκείνων ἐτόλμησεν ἀγνοῶν ἐξόπισθεν βαλεῖν τὸν Κῦρον ἀκοντίῳ. τῆς δὲ περὶ τὴν ἰγνύαν φλεβὸς ἀναρραγείσης πεσὼν ὁ Κῦρος ἅμα παίει πρός τινι λίθῳ τὸν τετρωμένον κρόταφον καὶ ἀποθνῄσκει, τοιοῦτος μὲν ὁ Κτησίου λόγος, ᾧ καθάπερ ἀμβλεῖ ξιφιδίῳ μόλις ἀναιρῶν τὸν ἄνθρωπον ἀνῄρηκεν.

12.112. Bölüm

Kyros artık ölmüştü ki "kralın gözü" Artasyras atla yanlarından geçti. Ağlayan hadımları tanıyıp en sadıklarına sordu: "Pariskas, başında oturup ağladığın kim?" O da "Artasyras, ölen Kyros'u görmüyor musun?" dedi. Şaşıran Artasyras hadıma cesaret verip cesedi korumasını söyledi.

12.1

ἤδη δὲ αὐτοῦ τεθνηκότος Ἀρτασύρας ὁ βασιλέως ὀφθαλμὸς ἔτυχεν ἵππῳ παρεξελαύνων. γνωρίσας οὖν τοὺς εὐνούχους ὀλοφυρομένους ἠρώτησε τὸν πιστότατον αὐτῶν, τίνα τοῦτον, ὦ Παρίσκα, κλαίεις παρακαθήμενος ; ὁ δὲ εἶπεν οὐχ ὁρᾷς, ὦ Ἀρτασύρα, Κῦρον τεθνηκότα; θαυμάσας οὖν ὁ Ἀρτασύρας τῷ μὲν εὐνούχῳ θαρρεῖν παρεκελεύσατο καὶ φυλάττειν τὸν νεκρόν,

12.2Kendisi hızla Artakserkses'e gitti. Kral artık umudunu kesmişti, bedeni de susuzluktan ve yaradan perişandı. Artasyras sevinçle ona Kyros'u ölü gördüğünü söyledi. Kral önce hemen gitmek istedi ve Artasyras'a kendisini oraya götürmesini söyledi. Ama Yunanların kovaladığı, her yerde kazandığı ve hâkim olduğu söylentisi ve korkusu yaygındı. Bu yüzden görmek için daha çok adam göndermeye karar verdi; meşalelerle otuz kişi gönderildi.

12.2

αὐτὸς δὲ συντείνας πρὸς τὸν Ἀρτοξέρξην, ἀπεγνωκότα μὲν ἤδη τὰ πράγματα, κακῶς δὲ καὶ τὸ σῶμα διακείμενον ὑπό τε δίψης καὶ τοῦ τραύματος, χαίρων φράζει ὡς αὐτὸς ἴδοι τεθνηκότα Κῦρον. ὁ δὲ πρῶτον μὲν εὐθὺς ὥρμησεν αὐτὸς ἰέναι, καὶ τὸν Ἀρτασύραν ἄγειν ἐκέλευσεν ἐπὶ τὸν τόπον· ἐπεὶ δὲ πολὺς ἦν λόγος τῶν Ἑλλήνων καὶ φόβος ὡς διωκόντων καὶ πάντα νικώντων καὶ κρατούντων, ἔδοξε πλείονας πέμψαι τοὺς κατοψομένους· καὶ τριάκοντα λαμπάδας ἔχοντες ἐπέμφθησαν.

12.3Kral susuzluktan ölmek üzereydi. Hadım Satibarzanes dolaşıp su arıyordu; orada su yoktu, ordugâh da yakın değildi. Sonunda o yoksul Kaunoslulardan birini buldu; değersiz bir tulumda sekiz kotyle kadar bozuk, kötü su vardı. Bunu alıp krala getirdi. Kral hepsini içti. Hadım, içkinin ona hiç kötü gelip gelmediğini sordu.

12.3

αὐτῷ δὲ μικρὸν ἀπολείποντι τοῦ τεθνάναι διὰ τὸ διψῆν Σατιβαρζάνης ὁ εὐνοῦχος περιθέων ἐζήτει ποτόν οὐ γὰρ εἶχε τὸ χωρίον ὕδωρ, οὐδὲ ἦν ἐγγὺς τὸ στρατόπεδον· μόλις οὖν ἐπιτυγχάνει τῶν Καυνίων ἐκείνων τῶν κακοβίων ἑνὸς ἐν ἀσκίῳ φαύλῳ διεφθαρμένον ὕδωρ καὶ πονηρὸν ἔχοντος, ὅσον ὀκτὼ κοτύλας καὶ λαβὼν τοῦτο καὶ κομίσας τῷ βασιλεῖ δίδωσιν. ἐκπιόντα δὲ ἅπαν ἠρώτησεν εἰ μὴ πάνυ δυσχεραίνει τὸ ποτόν.

12.4Kral tanrılar üzerine yemin edip, hiçbir zaman ne şarabı ne de en hafif ve en temiz suyu bu kadar lezzetle içtiğini söyledi. "Bu yüzden," dedi, "sana bunu veren adamı arayıp bulamaz ve ödüllendiremezsem, tanrılardan onu mesut ve zengin etmelerini dilerim."

12.4

ὁ δὲ ὤμοσε τοὺς θεοὺς μήτε οἶνον ἡδέως οὕτως πώποτε πεπωκέναι μήτε ὕδωρ τὸ κουφότατον καὶ καθαρώτατον, ὥστε, ἔφη, τὸν δόντα σοι τοῦτο ἄνθρωπον, ἂν ἐγὼ μὴ δυνηθῶ ζητήσας ἀμείψασθαι, τοὺς θεοὺς εὔχομαι ποιῆσαι μακάριον καὶ πλούσιον.

13.113. Bölüm

Bu sırada otuz adam neşeyle, sevinçle gelip beklenmedik talihi ona bildirdiler. Etrafına yeniden akın edip toplanan kalabalıkla da artık cesaretlenmişti; çepeçevre meşalelerin aydınlattığı tepeden indi.

13.1

ἐν δὲ τούτῳ προσήλαυνον οἱ τριάκοντα λαμπροὶ καί περιχαρεῖς, ἀναγγέλλοντες αὐτῷ τὴν ἀνέλπιστον εὐτυχίαν. ἤδη δὲ καί πλήθει τῶν συντρεχόντων πάλιν πρὸς αὐτὸν καί συνισταμένων ἐθάρρει, καί κατέβαινεν ἀπὸ τοῦ λόφου φωτὶ πολλῷ περιλαμπόμενος.

13.2Cesedin başına geldi. Perslerin bir âdeti gereği sağ eli ve başı gövdeden kesildi. Başın getirilmesini emretti, gür ve uzun saçlarından tutup hâlâ kararsız olanlara ve kaçanlara gösterdi. Onlar şaşkınlıkla kralın önünde yere kapanıyordu; öyle ki çevresinde çabucak yetmiş bin kişi toplandı ve onunla birlikte ordugâha döndü.

13.2

ὡς δὲ ἐπέστη τῷ νεκρῷ, καὶ κατὰ δή τινα νόμον Περσῶν ἡ δεξιὰ χεὶρ ἀπεκόπη καί ἡ κεφαλὴ τοῦ σώματος, ἐκέλευσε τὴν κεφαλὴν αὑτῷ κομισθῆναι καί τῆς κόμης δραξάμενος οὔσης βαθείας καί λασίας ἐπεδείκνυε τοῖς ἀμφιδοξοῦσιν ἔτι καί φεύγουσιν. οἱ δὲ ἐθαύμαζον καί προσεκύνουν, ὥστε ταχὺ μυριάδας ἑπτὰ περὶ αὐτὸν γενέσθαι καί συνεισελάσαι πάλιν εἰς τὸ στρατόπεδον.

13.3Ktesias'a göre savaşa dört yüz bin askerle çıkmıştı; Deinon ve Ksenophon ise savaşanların sayısının çok daha fazla olduğunu söyler. Ktesias'a göre Artakserkses'e bildirilen ölü sayısı dokuz bindi, kendisine ise yerde yatanlar yirmi binden az görünmemişti. Bu konular tartışmalıdır; ama Ktesias'ın Zakynthoslu Phalinos ve başka birkaç kişiyle Yunanlara gönderildiğini söylemesi açık bir yalandır.

13.3

ἐξεληλάκει δέ, ὡς ὁ Κτησίας φησίν, ἐπὶ τὴν μάχην τεσσαράκοντα μυριάσιν· οἱ δὲ περὶ Δείνωνα καὶ Ξενοφῶντα πολὺ πλείονας γενέσθαι λέγουσι τὰς μεμαχημένας. ἀριθμὸν δὲ νεκρῶν ὁ Κτησίας ἐνακισχιλίους ἀνενεχθῆναί φησι πρὸς τὸν Ἀρτοξέρξην, αὐτῷ δὲ δισμυρίων οὐκ ἐλάττους φανῆναι τοὺς κειμένους, ταῦτα μὲν οὖν ἔχει διαμφισβήτησιν· ἐκεῖνο δὲ τοῦ Κτησίου λαμπρὸν ἤδη ψεῦσμα, τὸ πεμφθῆναι φάναι πρὸς τοὺς Ἕλληνας αὐτὸν μετὰ Φαλίνου τοῦ Ζακυνθίου καί τινων ἄλλων.

13.4Çünkü Ksenophon, Ktesias'ın kralın yanında olduğunu biliyordu; ondan söz eder ve bu kitapları okuduğu da bellidir. Eğer Ktesias gelip böyle önemli sözlerin çevirmenliğini yapmış olsaydı, onu adını anmadan geçmez, yalnız Zakynthoslu Phalinos'u anmazdı. Görünüşe göre Ktesias aşırı derecede hırslıydı, Lakedaimon ve Klearkhos hayranıydı; anlatısında kendine hep birtakım yerler açıyor, oralarda Klearkhos ve Lakedaimon hakkında pek çok güzel şey söylüyordu.

13.4

ὁ γὰρ Ξενοφῶν ἠπίστατο συνδιατρίβοντα βασιλεῖ Κτησίαν· μέμνηται γὰρ ι αὐτοῦ καί τοῖς βιβλίοις τούτοις ἐντετυχηκὼς δῆλός ἐστιν οὐκ ἂν οὖν ἐλθόντα καί λόγων τοσούτων ἑρμηνέα γενόμενον παρῆκεν ἀνώνυμον, Φαλῖνον δὲ τὸν Ζακύνθιον ὠνόμαζεν. ἀλλὰ δαιμονίως ὁ Κτησίας, ὡς ἔοικε, φιλότιμος ὢν καί οὐχ ἧττον φιλολάκων καί φιλοκλέαρχος ἀεί τινας ἐν τῇ διηγήσει χώρας ἑαυτῷ δίδωσιν, ἐν αἷς γενόμενος πολλὰ καί καλὰ μεμνήσεται Κλεάρχου καί τῆς Λακεδαίμονος.

14.114. Bölüm

Savaştan sonra Kyros'un elinde ölen Artagerses'in oğluna çok güzel ve çok büyük armağanlar gönderdi, Ktesias'ı ve ötekileri de layıkıyla ödüllendirdi. Tulumu veren o Kaunoslu adamı da arayıp buldu, itibarsız ve yoksulken onu itibarlı ve zengin yaptı. Suçluların cezalandırılmasında da belli bir ölçü gözetiyordu.

14.1

μετὰ δὲ τὴν μάχην δῶρα κάλλιστα μὲν ἐξέπεμψε καὶ μέγιστα τῷ Ἀρταγέρσου παιδὶ τοῦ πεσόντος ὑπὸ Κύρου, καλῶς δὲ καὶ Κτησίαν καὶ τοὺς ἄλλους ἐτίμησε. τὸν δὲ Καύνιον ἐκεῖνον ἐξ ἐξανευρών, ὃς ἐπέδωκε τὸ ἀσκίον, ἐξ ἀδόξου καὶ πένητος ἔντιμον καὶ πλούσιον ἐποίησεν· ἦν δέ τις ἐπιμέλεια καὶ περὶ τὰς τῶν ἐξαμαρτόντων δικαιώσεις.

14.2Arbakes adlı bir Med savaşta Kyros'un yanına kaçmış, o düşünce yine geri dönmüştü. Kral onda ihanet ya da kötü niyet değil, korkaklık ve yumuşaklık gördü; çıplak bir fahişeyi sırtına alıp bütün gün agorada gezdirmesini emretti. Taraf değiştirmekten başka, iki düşman öldürdüğü yalanını da söyleyen birinin diline üç iğne saplatmasını buyurdu.

14.2

Ἀρβάκην μὲν γάρ τινα Μῆδον ἐν τῇ μάχῃ πρὸς Κῦρον φυγόντα καὶ πάλιν ἐκείνου πεσόντος μεταστάντα, δειλίαν καὶ μαλακίαν καταγνούς, οὐ προδοσίαν οὐδὲ κακόνοιαν, ἐκέλευσε γυμνὴν ἀναλαβόντα πόρνην περιβάδην ἐπὶ τοῦ τραχήλου διʼ ἡμέρας ὅλης ἐν ἀγορᾷ περιφέρειν· ἑτέρου δὲ πρὸς τῷ μεταστῆναι ψευσαμένου καταβαλεῖν δύο τῶν πολεμίων, προσέταξε διαπεῖραι τρισὶ βελόναις τὴν γλῶτταν.

14.3Kyros'u kendisinin öldürdüğünü düşünüyor, bütün insanların da böyle düşünmesini ve söylemesini istiyordu. Kyros'a ilk vuran Mithridates'e armağanlar gönderip getirenlere şunu söylemelerini emretti: "Kral, Kyros'un eyer keçesini bulup getirdiğin için bunlarla seni onurlandırıyor." Kyros'u dizinin arkasından vurup düşüren Karyalı da ödül isteyince, armağanı getirenlere şunu söyletti: "Kral bunları sana müjdenin ikinci ödülü olarak veriyor; Kyros'un ölümünü ilk Artasyras, ondan sonra sen bildirdin."

14.3

οἰόμενος δὲ καὶ βουλόμενος δοκεῖν καὶ λέγειν πάντας ἀνθρώπους ὡς αὐτὸς ἀπεκτόνοι Κῦρον, Μιθριδάτῃ τε τῷ βαλόντι πρώτῳ Κῦρον ἐξέπεμψε δῶρα καὶ λέγειν ἐκέλευσε τοὺς διδόντας ὡς τούτοις σε τιμᾷ ὁ βασιλεύς ὅτι τὸν ἐφίππειον Κύρου πῖλον εὑρὼν ἀνήνεγκας· τοῦ δὲ Καρός, ὑφʼ οὗ τὴν ἰγνύαν πληγεὶς ὁ Κῦρος ἔπεσε, καὶ αὐτοῦ δωρεὰν αἰτοῦντος, ἐκέλευσεν εἰπεῖν τοὺς διδόντας ὅτι σοὶ ταῦτα δίδωσιν βασιλεύς εὐαγγελίων δευτερεῖα πρῶτος γὰρ Ἀρτασύρας, μετʼ ἐκεῖνον δὲ σύ τὴν Κύρου τελευτὴν ἀπήγγειλας.

14.4Mithridates üzülerek sessizce gitti. Zavallı Karyalı ise aptallığın sık rastlanan bir derdine kapıldı. Eline geçen nimetlerle başı dönmüş, hemen kendi boyunu aşan şeylere talip olmuştu. Verilenleri müjde ücreti olarak almaya yanaşmadı; Kyros'u başkasının değil kendisinin öldürdüğünü, şöhretinin haksızca elinden alındığını öfkeyle bağırıp herkesi şahit gösterdi. Bunu duyan kral çok kızdı ve adamın başının kesilmesini emretti.

14.4

ὁ μὲν οὖν Μιθριδάτης ἀπῆλθε σιωπῇ λυπούμενος τὸν δὲ ἄθλιον Κᾶρα κοινόν τι πάθος ἐξ ἀβελτερίας κατέσχε. διαφθαρεὶς γὰρ ὑπὸ τῶν παρόντων, ὡς ἔοικεν, ἀγαθῶν, καὶ ἀναπεισθεὶς εὐθὺς ἀντιποιεῖσθαι τῶν ὑπὲρ αὐτόν, οὐκ ἠξίου τὰ δοθέντα μισθὸν εὐαγγελίων ἔχειν, ἀλλʼ ἠγανάκτει μαρτυρόμενος καὶ βοῶν ὅτι Κῦρον οὐδεὶς ἕτερος, ἀλλʼ αὐτὸς ἀπεκτόνοι, καὶ τὴν δόξαν ἀδίκως ἀποστεροῖτο, ταῦτα δὲ ἀκούσας ὁ βασιλεύς σφόδρα παρωξύνθη καὶ τὴν κεφαλὴν ἐκέλευσεν ἀποτεμεῖν τοῦ ἀνθρώπου.

14.5Yanında bulunan annesi, "Bu Karyalı'yı böyle bırakma, kralım," dedi, "söylemeye cesaret ettiklerinin hak ettiği ücreti benden alacak." Kral izin verince Parysatis, cezaları yerine getirenlere adamı alıp on gün işkence etmelerini, sonra gözlerini oyup ölene dek kulaklarına erimiş bakır dökmelerini emretti.

14.5

παροῦσα δʼ ἡ μήτηρ, μὴ σύ γε, εἶπεν, οὕτω τὸν Κᾶρα τοῦτον, ὦ βασιλεῦ, τὸν ὄλεθρον ἀπαλλάξῃς, ἀλλὰ παρʼ ἐμοῦ τὸν ἄξιον ἀπολήψεται μισθὸν ὧν τολμᾷ λέγειν ἐπιτρέψαντος δὲ τοῦ βασιλέως ἐκέλευσε τοὺς ἐπὶ τῶν τιμωριῶν ἡ Παρύσατις λαβόντας τὸν ἄνθρωπον ἐφʼ ἡμέρας δέκα στρεβλοῦν, εἶτα τοὺς ὀφθαλμοὺς ἐξορύξαντας εἰς τὰ ὦτα θερμὸν ἐντήκειν χαλκὸν ἕως ἀποθάνῃ.

15.115. Bölüm

Az sonra Mithridates de aynı aptallıktan kötü bir sonla öldü. Kralın ve annesinin hadımlarının bulunduğu bir yemeğe çağrıldı, kralın verdiği elbise ve altınlarla süslenmiş olarak geldi.

15.1

κακῶς δὲ ἀπώλετο καὶ Μιθριδάτης μετʼ ὀλίγον χρόνον ἐκ τῆς αὐτῆς ἀβελτερίας. κληθεὶς γὰρ ἐπὶ δεῖπνον ἔνθα καὶ βασιλέως καὶ τῆς μητρὸς εὐνοῦχοι παρῆσαν, ἧκεν ἐσθῆτι καὶ χρυσῷ κεκοσμημένος οἷς ἔλαβε παρὰ βασιλέως.

15.2İçki faslına geçildiğinde Parysatis'in hadımlarının en güçlüsü ona şöyle dedi: "Mithridates, kralın sana verdiği bu elbise ne güzel, gerdanlıklar ve bilezikler ne güzel; hançerin de çok değerli. Seni gerçekten mesut etmiş, herkesin gözüne sokmuş." Artık sarhoş olan Mithridates, "Bunlar da ne ki Sparamizes?" dedi. "Ben o gün krala bundan daha büyük ve daha güzel ödüllere layık olduğumu gösterdim."

15.2

ἐπεὶ δὲ εἰς τὸ πίνειν ἀφίκοντο, λέγει πρὸς αὐτὸν ὁ μέγιστον δυνάμενος τῶν Παρυσάτιδος εὐνούχων ὡς καλὴν μὲν ἐσθῆτά σοι ταύτην, ὦ Μιθριδάτα, ὁ βασιλεὺς δέδωκε, καλὰ δὲ στρεπτὰ καὶ ψέλια· πολλοῦ δὲ ἄξιος ὁ ἀκινάκης. ἦ μακάριόν σε καὶ περίβλεπτον ἅπασι πεποίηκεν. ἤδη δὲ μεθύων ὁ Μιθριδάτης, τί δὲ ταῦτα ἔστιν, εἶπεν, ὦ Σπαραμίζη; μειζόνων γὰρ ἐγὼ καὶ καλλιόνων βασιλεῖ τὴν ἡμέραν ἐκείνην ἄξιον ἐμαυτὸν παρέσχον.

15.3Sparamizes gülümseyerek, "Kimse kıskanmıyor, Mithridates," dedi. "Ama Yunanlar şarabın gerçek demek olduğunu söylediklerine göre, dostum, attan kaymış bir keçeyi bulup getirmenin parlaklığı, büyüklüğü nedir?" Bunu gerçeği bilmediği için söylemiyor, şarapla geveze ve ölçüsüz olmuş adamın hafifliğini orada bulunanlara göstermek için onu kışkırtıyordu.

15.3

καὶ ὁ Σπαραμίζης ἐπιμειδιάσας, φθόνος μὲν οὐδεὶς, ὦ Μιθριδάτα, εἶπεν ἐπεὶ δέ φασιν Ἕλληνες οἶνον καὶ ἀλήθειαν εἶναι, τί λαμπρὸν, ὦ τᾶν, ἢ μέγα, πῖλον εὑρεῖν ἵππου περιρρυέντα καὶ τοῦτον ἀνενεγκεῖν ; ταῦτα δὲ οὐκ ἀγνοῶν τὸ ἀληθὲς ἔλεγεν, ἀλλὰ βουλόμενος ἐκκαλύψαι πρὸς τοὺς παρόντας ὑπεκίνει τὴν κουφότητα τοῦ ἀνθρώπου λάλου καὶ ἀκρατοῦς γεγονότος διὰ τὸν οἶνον.

15.4Mithridates kendini tutamayıp şöyle dedi: "Siz keçeden, saçmalıktan istediğiniz gibi söz edin. Ben size açıkça söylüyorum, Kyros bu elle öldürüldü. Artagerses gibi boşuna cirit atmadım; gözünü az farkla kaçırdım, ama şakağından vurup deldim, adamı yere serdim ve o yaradan öldü."

15.4

εἶπεν οὖν μὴ κατασχών ὑμεῖς μὲν, ὅ τι βούλεσθε, πίλους λέγετε καὶ φλυάρους· ἐγὼ δὲ ὑμῖν λέγω διαρρήδην ὑπὸ ταύτης ἀνῃρῆσθαι Κῦρον τῆς χειρός, οὐ γὰρ ὡς Ἀρταγέρσης ἠκόντισα κενὸν καὶ μάταιον, ἀλλὰ τοῦ μὲν ὀφθαλμοῦ μικρὸν ἥμαρτον, τὸν δὲ κροτάφου τυχὼν καὶ διελάσας κατέβαλον τὸν ἄνδρα καὶ τέθνηκεν ὑπʼ ἐκείνου τοῦ τραύματος·

15.5Ötekiler Mithridates'in sonunu ve felaketini artık görüp başlarını öne eğdiler. Ev sahibi ise, "Dostum Mithridates," dedi, "şimdi kralın daimōnuna saygı gösterip yiyelim, içelim; boyumuzu aşan sözleri bırakalım."

15.5

οἱ μὲν οὖν ἄλλοι τὸ τέλος ἤδη τοῦ Μιθριδάτου καὶ τὴν κακοδαιμονίαν ὁρῶντες εἰς τὴν γῆν ἔκυψαν ὁ δʼ ἑστιῶν αὐτούς, ὦ τᾶν, ἔφη, Μιθριδάτα, πίνωμεν ἐν τῷ παρόντι καὶ ἐσθίωμεν τὸν βασιλέως δαίμονα προσκυνοῦντες, λόγους δὲ μείζους ἢ καθʼ ἡμᾶς ἐάσωμεν.

16.116. Bölüm

Hadım bu sözleri Parysatis'e, o da krala bildirdi. Kral, yalanı ortaya çıkmış ve zaferinin en güzel, en tatlı yanını kaybediyormuş gibi öfkelendi. Çünkü bütün barbarların ve Yunanların, hücumlarda ve çarpışmalarda darbe alıp vurduğuna, kendisinin yaralandığına ve Kyros'u öldürdüğüne inanmasını istiyordu. Bu yüzden Mithridates'in tekne işkencesiyle öldürülmesini emretti.

16.1

ἐκ τούτου τῇ μὲν Παρυσάτιδι φράζει τὸν λόγον ὁ εὐνοῦχος, ἐκείνη δὲ βασιλεῖ βασιλεὺς δὲ ἠγανάκτησεν ὥσπερ ἐξελεγχόμενος καὶ τὸ κάλλιστον καὶ ἥδιστον ἀπολλύων τῆς νίκης, ἐβούλετο γὰρ βαρβάρους ἅπαντας πεπεῖσθαι καὶ Ἕλληνας ὡς ἐν ταῖς ἐξελάσεσι καὶ συμπλοκαῖς δοὺς καὶ λαβὼν πληγήν ἐτρώθη μὲν αὐτός, ἔκτεινε δὲ ἐκεῖνον, ἐκέλευσεν οὖν τὸν Μιθριδάτην ἀποθανεῖν σκαφευθέντα.

16.2Tekne işkencesi şöyledir: Birbirine tam uyacak biçimde yapılmış iki tekne alınır. Cezalandırılan kişi bunlardan birine sırtüstü yatırılır. Sonra öteki tekne üzerine kapatılır; baş, eller ve ayaklar dışarıda kalır, bedenin geri kalanı içinde gizlenir. Adama yemek verilir, istemezse gözlerine iğne batırılarak zorlanır. Yedikten sonra ağzına bal ve süt karışımı içecek dökülür, yüzüne de sürülür.

16.2

τὸ δὲ σκαφευθῆναι τοιοῦτόν ἐστι· σκάφας δύο πεποιημένας ἐφαρμόζειν ἀλλήλαις λαβόντες, εἰς τὴν ἑτέραν κατακλίνουσι τὸν κολαζόμενον ὕπτιον· εἶτα τὴν ἑτέραν ἐπάγοντες καὶ συναρμόζοντες, ὥστε τὴν κεφαλὴν καὶ τὰς χεῖρας ἔξω καὶ τοὺς πόδας ἀπολαμβάνεσθαι, τὸ δὲ ἄλλο σῶμα πᾶν ἀποκεκρύφθαι, διδόασιν ἐσθίειν τῷ ἀνθρώπῳ, κἂν μὴ θέλῃ, προσβιάζονται κεντοῦντες τὰ ὄμματα· φαγόντι δὲ πιεῖν μέλι καὶ γάλα συγκεκραμένον ἐγχέουσιν εἰς τὸ στόμα καὶ κατὰ τοῦ προσώπου καταχέουσιν.

16.3Sonra yüzü sürekli güneşe çevrilir; üşüşen sinekler bütün yüzü örter. İçeride ise yiyip içen insanların yapması gereken şeyleri yaptıkça, dışkıdan çürümeyle kurtlar ve solucanlar kaynaşır. Bunlar bedenin içine girip onu yer.

16.3

εἶτα πρὸς τὸν ἥλιον ἀεὶ στρέφουσιν ἐναντία τὰ ὄμματα, καὶ μυιῶν προσκαθημένων πλῆθος πᾶν ἀποκρύπτεται τὸ πρόσωπον, ἐντὸς δὲ ποιοῦντος ὅσα ποιεῖν ἀναγκαῖόν ἐστιν ἐσθίοντας ἀνθρώπους καὶ πίνοντας, εὐλαὶ καὶ σκώληκες ὑπὸ φθορᾶς καὶ σηπεδόνος ἐκ τοῦ περιττώματος ἀναζέουσιν, ὑφʼ ὧν ἀναλίσκεται τὸ σῶμα διαδυομένων εἰς τὰ ἐντός.

16.4Adamın öldüğü iyice belli olunca üstteki tekne kaldırılır; etin yenip bittiği, iç organların çevresinde bu hayvanların sürü sürü dolaşıp yediği görülür. Mithridates böyle on yedi gün eriyip ancak öldü.

16.4

ὅταν γὰρ ἤδη φανερὸς ᾖ τεθνηκὼς ὁ ἄνθρωπος, ἀφαιρεθείσης τῆς ἐπάνω σκάφης ὁρῶσι τὴν μὲν σάρκα κατεδηδεσμένην, περὶ δὲ τὰ σπλάγχνα τοιούτων θηρίων ἑσμοὺς ἐσθιόντων καὶ προσπεφυκότων. οὕτως ὁ Μιθριδάτης ἑπτακαίδεκα ἡμέρας φθειρόμενος μόλις ἀπέθανε.

17.117. Bölüm

Parysatis'in geriye kalan hedefi, Kyros'un başını ve elini kesen kralın hadımı Masabates idi. Adam kendisine karşı hiçbir fırsat vermediği için Parysatis şöyle bir tuzak kurdu.

17.1

λοιπὸς δʼ ἦν τῇ Παρυσάτιδι σκοπὸς ὁ τὴν κεφαλὴν ἀποτεμὼν καὶ τὴν χεῖρα τοῦ Κύρου Μασαβάτης, βασιλέως εὐνοῦχος, ὡς οὖν αὐτὸς οὐδεμίαν καθʼ ἑαυτοῦ λαβὴν παρεδίδου, τοιοῦτον ἐπιβουλῆς τρόπον ἡ Παρύσατις συνέθηκεν.

17.2Hem pratik zekâlı bir kadındı hem de zar oyununda ustaydı. Savaştan önce de kralla sık sık zar oynardı. Savaştan sonra onunla barıştı, sevgi gösterilerinden kaçınmadı; onunla birlikte oynuyor, aşk işlerinde de yardım edip yanında bulunuyordu. Stateira'nın onunla birlikte olmasına çok az fırsat bırakıyordu; çünkü ondan her şeyden çok nefret ediyor, en büyük gücün kendisinde olmasını istiyordu.

17.2

ἦν τά τε ἀλλὰ θυμόσοφος γυνὴ καὶ δεινὴ κυβεύειν διὸ καὶ βασιλεῖ πρὸ τοῦ πολέμου πολλάκις συνεκύβευε μετὰ δὲ τὸν πόλεμον διαλυθεῖσα πρὸς αὐτόν οὐκ ἔφευγε τὰς φιλοφροσύνας, ἀλλὰ καὶ συνέπαιζε καὶ τῶν ἐρωτικῶν ἐκοινώνει συμπράττουσα καὶ παροῦσα, καὶ ὅλως μικρότατον αὐτοῦ τῇ Στατείρᾳ μετεδίδου χρῆσθαι καὶ συνεῖναι, μισοῦσά τε μάλιστα πάντων ἐκείνην καὶ μέγιστον αὐτὴ βουλομένη δύνασθαι.

17.3Bir gün Artakserkses'i boş vakitte can sıkıntısına düşmüş görünce onu bin dareikos üzerine zar oynamaya çağırdı. Oyunda kazanmasına göz yumdu ve altını verdi. Sonra üzülmüş ve hırslanmış gibi yapıp bir hadım üzerine yeniden oynamasını istedi. Kral kabul etti.

17.3

λαβοῦσα δή ποτε τὸν Ἀρτοξέρξην ὡρμημένον ἀλύειν σχολῆς οὔσης προὐκαλεῖτο περὶ χιλίων δαρεικῶν κυβεῦσαι· καὶ κυβεύοντα περιεῖδε νικῆσαι καὶ τὸ χρυσίον ἀπέδωκε, προσποιουμένη δὲ ἀνιᾶσθαι καὶ φιλονεικεῖν ἐκέλευσεν αὖθις ἐξ ἀρχῆς περὶ εὐνούχου διακυβεῦσαι· κἀκεῖνος ὑπήκουσε.

17.4Herkes en sadık beş hadımı dışarıda bırakacak, kalanlardan kazanan hangisini seçerse kaybeden onu verecekti. Bu anlaşmayla oynadılar. Parysatis bütün dikkatini işe verdi, oyuna büyük ciddiyetle sarıldı, zarlar da iyi geldi. Kazanıp Masabates'i aldı; çünkü o, ayrılanlar arasında değildi.

17.4

ποιησάμενοι δὲ συνθήκας πέντε μὲν ἑκάτερον ὑπεξελέσθαι τοὺς πιστοτάτους, ἐκ δὲ τῶν λοιπῶν ὃν ἂν ὁ νικῶν ἕληται, δοῦναι τὸν ἡττώμενον, ἐπὶ τούτοις ἐκύβευον. σφόδρα δὴ γενομένη πρὸς τῷ πράγματι καὶ σπουδάσασα περὶ τὴν παιδιάν, εὖ δέ πως αὐτῇ καὶ τῶν κύβων πεσόντων, νικήσασα λαμβάνει τὸν Μασαβάτην οὐ γὰρ ἦν ἐν τοῖς ὑπεξῃρημένοις.

17.5Kral işi anlamadan onu cezaları yerine getirenlere teslim etti, diri diri derisini yüzmelerini, bedenini üç kazığa enlemesine çakmalarını, derisini de ayrıca germelerini emretti. Bunlar yapılınca kral çok üzüldü ve ona öfkelendi. Parysatis alaycı bir gülüşle, "Ne tatlı, ne mesut birisin," dedi, "kötü, ihtiyar bir hadım için kızıyorsun; ben ise bin dareikos kaybedip susuyor ve katlanıyorum."

17.5

καὶ πρὶν ἐν ὑποψίᾳ, γενέσθαι βασιλέα τοῦ πράγματος ἐγχειρίσασα τοῖς ἐπὶ τῶν τιμωριῶν προσέταξεν ἐκδεῖραι ζῶντα, καὶ τὸ μὲν σῶμα πλάγιον διὰ τριῶν σταυρῶν ἀναπῆξαι, τὸ δὲ δέρμα χωρὶς διαπατταλεῦσαι. γενομένων δὲ τούτων καὶ βασιλέως χαλεπῶς φέροντος καὶ παροξυνομένου πρὸς αὐτήν, εἰρωνευομένη μετὰ γέλωτος, ὡς ἡδύς, ἔφασκεν, εἶ καὶ μακάριος, εἰ χαλεπαίνεις διὰ γέροντα πονηρὸν εὐνοῦχον, ἐγὼ δὲ χιλίους ἐκκυβευθεῖσα δαρεικοὺς σιωπῶ καὶ στέργω.

17.6Kral aldatıldığına pişman olup sustu. Stateira ise başka konularda da ona açıkça karşı çıkıyordu, buna da çok kızıyordu; Kyros uğruna krala sadık hadımları zalimce ve kanunsuzca öldürüyordu.

17.6

βασιλεὺς μὲν οὖν ἐφʼ οἷς ἐξηπατήθη μεταμελόμενος ἡσυχίαν ἦγεν, ἡ δὲ Στάτειρα καὶ πρὸς τἆλλα φανερῶς ἠναντιοῦτο καὶ τούτοις ἐδυσχέραινεν, ὡς ἄνδρας εὐνούχους καὶ πιστοὺς βασιλεῖ διὰ Κῦρον ὠμῶς καὶ παρανόμως ἀπολλυούσης αὐτῆς.

18.118. Bölüm

Tissaphernes, Klearkhos'u ve öteki komutanları yeminler edildikten sonra aldatıp anlaşmayı bozdu, yakalayıp zincire vurulmuş olarak gönderdi. Ktesias'a göre Klearkhos ondan bir tarak istemiş. Tarağı alıp saçını taradıktan sonra bu hizmete sevinmiş ve ona Lakedaimon'daki akrabalarına ve yakınlarına dostluk nişanesi olarak yüzüğünü vermiş; mühründe dans eden Karyatidler kazılıymış.

18.1

ἐπεὶ δὲ Κλέαρχον καὶ τοὺς ἄλλους στρατηγοὺς Τισαφέρνης ἐξηπάτησε καὶ παρεσπόνδησεν ὅρκων γενομένων καὶ συλλαβὼν ἀνέπεμψεν ἐν πέδαις δεδεμένους, δεηθῆναί φησιν αὐτοῦ τὸν Κλέαρχον ὁ Κτησίας ὅπως κτενὸς εὐπορήσειε. τυχόντα δὲ καὶ τημελήσαντα τὴν κεφαλήν ἡσθῆναί τε τῇ χρείᾳ καὶ τὸν δακτύλιον αὐτῷ δοῦναι, σύμβολον φιλίας πρὸς τοὺς ἐν Λακεδαίμονι συγγενεῖς καὶ οἰκείους· εἶναι δὲ γλυφὴν ἐν τῇ σφραγῖδι Καρυάτιδας ὀρχουμένας.

18.2Klearkhos'a gönderilen yiyecekleri zincirli askerler alıp yiyor, ona çok az bırakıyorlardı. Ktesias bunu da düzelttiğini söyler: Klearkhos'a daha çok yiyecek gönderilmesini, askerlere de ayrıca verilmesini sağlamış. Bu hizmetleri Parysatis'in lütfu ve bilgisiyle yapmış.

18.2

τὰ δὲ πεμπόμενα σιτία τῷ Κλεάρχῳ τοὺς συνδεδεμένους στρατιώτας ἀφαιρεῖσθαι καὶ καταναλίσκειν, ὀλίγα τῷ Κλεάρχῳ διδόντας ἀπʼ αὐτῶν, ἰάσασθαι δὲ καὶ τοῦτό φησιν ὁ Κτησίας, πλείονα τῷ Κλεάρχῳ πέμπεσθαι διαπραξάμενος, ἰδίᾳ, δὲ ἕτερα τοῖς στρατιώταις δίδοσθαι· καὶ ταῦτα μὲν ὑπουργῆσαι καὶ παρασχεῖν χάριτι καὶ γνώμῃ τῆς Παρυσάτιδος.

18.3Klearkhos'a her gün yiyecekle birlikte bir but gönderilirdi. Klearkhos ona, etin içine küçük bir bıçak saklayıp göndermesini, kralın zalimliği elinde ölmesine göz yummamasını önermiş ve yolunu göstermiş; ama o korkup yapmak istememiş. Kral, Klearkhos'u öldürmemesi için yalvaran annesine söz vermiş ve yemin etmiş; ama sonra Stateira onu ikna etmiş ve Menon dışında hepsini öldürtmüş.

18.3

πεμπομένου δὲ καθʼ ἡμέραν τῷ Κλεάρχῳ κωλῆνος ἐπὶ τοῖς σιτίοις, παρακαλεῖν αὐτὸν καὶ διδάσκειν ὡς χρὴ μικρὸν εἰς τὸ κρέας ἐμβαλόντα μαχαίριον ἀποκρύψαντα πέμψαι καὶ μὴ περιιδεῖν ἐν τῇ βασιλέως ὠμότητι τὸ τέλος αὐτοῦ γενόμενον· αὐτὸς δὲ φοβούμενος μὴ ἐθελῆσαι, βασιλέα δὲ τῇ μὲν μητρὶ παραιτουμένῃ μὴ κτεῖναι τὸν Κλέαρχον ὁμολογῆσαι καὶ ὀμόσαι· πεισθέντα δὲ αὖθις ὑπὸ τῆς Στατείρας ἀποκτεῖναι πάντας πλὴν Μένωνος.

18.4Ktesias'a göre Parysatis Stateira'ya tuzak kurmasının ve onu zehirlemesinin sebebi budur. Söylediği akla yakın değildir, sebep de çok saçmadır: Parysatis, krala meşru karısını, krallık için yetiştirilen çocukların annesini öldürmeye cesaret ederek böyle korkunç bir işi Klearkhos uğruna mı göze aldı?

18.4

ἐκ δὲ τούτου τὴν Παρύσατιν ἐπιβουλεῦσαι τῇ Στατείρᾳ καὶ συσκευάσασθαι τὴν φαρμακείαν κατʼ αὐτῆς, οὐκ εἰκότα λέγων, ἀλλὰ πολλὴν ἀλογίαν ἔχοντα τῆς αἰτίας, εἰ δεινὸν ἔργον οὕτως ἔδρασε καὶ παρεκινδύνευσεν ἡ Παρύσατις διὰ Κλέαρχον, ἀνελεῖν τολμήσασα τὴν γνησίαν βασιλέως γυναῖκα καὶ τέκνων κοινωνὸν ἐπὶ βασιλείᾳ τρεφομένων.

18.5Bunların Klearkhos'un anısını yüceltmek için dramatize edildiği açıktır. Çünkü Ktesias, komutanlar öldürülünce ötekileri köpeklerin ve kuşların parçaladığını, Klearkhos'un cesedini ise bir rüzgâr fırtınasının getirdiği yığınla toprağın örtüp gizlediğini söyler. Dağılan birkaç hurma çekirdeğinden az zamanda şaşılacak bir koru bitip yeri gölgelemiş, kral da tanrıların sevdiği bir adamı öldürdüğü için çok pişman olmuş.

18.5

ἀλλὰ ταῦτα μὲν οὐκ ἄδηλον ὡς ἐπιτραγῳδεῖται τῇ Κλεάρχου μνήμῃ, καὶ γὰρ ἀναιρεθέντων φησὶ τῶν στρατηγῶν τοὺς μὲν ἄλλους ὑπὸ κυνῶν σπαράττεσθαι καὶ ὀρνέων, τῷ δὲ Κλεάρχου νεκρῷ θύελλαν ἀνέμου γῆς θῖνα πολλὴν φέρουσαν ἐπιχῶσαι καὶ ἐπικρύψαι τὸ σῶμα· φοινίκων δέ τινων διασπαρέντων ὀλίγῳ χρόνῳ θαυμαστὸν ἄλσος ἀναφῦναι καὶ κατασκιάσαι τὸν τόπον, ὥστε καὶ βασιλεῖ σφόδρα μεταμέλειν, ὡς ἄνδρα θεοῖς φίλον ἀνῃρηκότι τὸν Κλέαρχον.

19.119. Bölüm

Parysatis'in Stateira'ya başından beri nefreti ve kıskançlığı vardı. Kendi gücünün kralın saygısına ve itibarına dayandığını, onunkinin ise sevgi ve güvene dayanıp sağlam ve kuvvetli olduğunu görüyordu. Bu yüzden, kendince en büyük şeyi tehlikeye atarak ona tuzak kurdu.

19.1

ἡ δʼ οὖν Παρύσατις, μίσους τε πρὸς τὴν Στάτειραν ἐξ ἀρχῆς ὑποκειμένου καὶ ζηλοτυπίας, ὁρῶσα τὴν μὲν αὑτῆς δύναμιν αἰδουμένου βασιλέως καὶ τιμῶντος οὖσαν, τὴν δʼ ἐκείνης ἔρωτι καὶ πίστει βέβαιον καὶ ἰσχυράν, ἐπεβούλευσεν ὑπὲρ τῶν μεγίστων, ὡς ᾤετο, παραβαλλομένη.

19.2Sadık ve yanında çok güçlü Gigis adlı bir hizmetçisi vardı. Deinon, onun zehirlemeye yardım ettiğini söyler; Ktesias ise yalnız istemeden bildiğini. Zehri veren kişiye Ktesias Belitaras, Deinon Melantas der. İki kadın eski kuşku ve kavgadan sonra yeniden görüşüp birlikte yemek yemeye başlamıştı; ama korku ve sakınmayla aynı yemekleri aynı tabaktan yiyorlardı.

19.2

θεράπαιναν εἶχε πιστὴν καὶ δυναμένην παρʼ αὐτή μέγιστον ὄνομα Γίγιν, ἣν ὁ μὲν Δείνων ὑπουργῆσαι τῇ φαρμακείᾳ φησί, συγγνῶναι δὲ μόνον ἄκουσαν ὁ Κτησίας. τὸν δὲ δόντα τὸ φάρμακον οὗτος μὲν ὀνομάζει Βελιτάραν, ὁ δὲ Δείνων Μελάνταν. ἐκ δὲ τῆς πρόσθεν ὑποψίας καὶ διαφορᾶς ἀρξάμεναι πάλιν εἰς τὸ αὐτὸ φοιτᾶν καὶ συνδειπνεῖν ἀλλήλαις, ὅμως τῷ δεδιέναι καὶ φυλάττεσθαι τοῖς αὐτοῖς σιτίοις καὶ ἀπὸ τῶν αὐτῶν ἐχρῶντο.

19.3Persler arasında küçük bir kuş bulunur; dışkısı yoktur, içi baştan aşağı yağ doludur. Bu hayvanın rüzgârla ve çiyle beslendiğine inanırlar; adı rhyntakes'tir. Ktesias'a göre Parysatis zehir sürülmüş küçük bir bıçakla bu kuşu ikiye bölmüş, zehri tek yanına sürmüş. Temiz ve katıksız parçayı ağzına atıp yemiş, zehirliyi Stateira'ya vermiş.

19.3

γίνεται δὲ μικρὸν ἐν Πέρσαις ὀρνίθιον, ᾧ περιττώματος οὐδέν ἐστιν, ἀλλʼ ὅλον διάπλεων πιμελῆς τὰ ἐντός· καὶ νομίζουσιν ἀνέμῳ καὶ δρόσῳ τρέφεσθαι τὸ ζῷον ὀνομάζεται δὲ ῥυντάκης. τοῦτό φησιν ὁ Κτησίας μικρᾷ μαχαιρίδι κεχρισμένῃ τῷ φαρμάκῳ κατὰ θάτερα τὴν Παρύσατιν διαιροῦσαν ἐκμάξαι τῷ ἑτέρῳ μέρει τὸ φάρμακον· καὶ τὸ μὲν ἄχραντον καὶ καθαρὸν εἰς τὸ στόμα βαλοῦσαν αὐτὴν ἐσθίειν, δοῦναι δὲ τῇ Στατείρᾳ πεφαρμαγμένον·

19.4Deinon ise bunu Parysatis'in değil, Melantas'ın yaptığını, zehirli etleri bıçakla kesip Stateira'nın önüne koyduğunu söyler. Kadın büyük acılar ve kasılmalar içinde ölürken kötülüğü kendisi de sezdi ve krala annesinin vahşiliğini ve yatışmazlığını bildiği için ondan kuşkulandırdı.

19.4

ὁ δὲ Δείνων οὐ τὴν Παρύσατιν, ἀλλὰ τὸν Μελάνταν τέμνοντα τῷ μαχαιρίῳ τὰ φαρμασσόμενα τῶν κρεῶν τιθέναι κατὰ τὴν Στάτειραν. ἀποθνῄσκουσα δʼ οὖν ἡ γυνὴ μετὰ πόνων μεγάλων καὶ σπαραγμῶν αὐτή τε συνῃσθάνετο τοῦ κακοῦ καὶ βασιλεῖ παρέσχεν ὑποψίαν κατὰ τῆς μητρός, εἰδότι τὸ θηριῶδες αὑτῆς καὶ δυσμείλικτον.

19.5Kral hemen soruşturmaya girişti, annesinin hizmetkârlarını ve sofracılarını yakalayıp işkence etti. Parysatis ise Gigis'i uzun süre yanında tuttu ve kral istediği halde vermedi. Ama sonra Gigis geceleyin evine gitmek için izin istedi; kral bunu öğrenip pusu kurdu, onu yakaladı ve ölüme mahkûm etti.

19.5

ὅθεν εὐθὺς ἐπὶ τὴν ζήτησιν ὁρμήσας τοὺς μὲν ὑπηρέτας καὶ τραπεζοκόμους τῆς μητρὸς συνέλαβε καὶ κατεστρέβλωσε, τὴν δὲ Γίγιν ἡ Παρύσατις πολὺν χρόνον εἶχεν οἴκοι μεθʼ αὑτῆς καὶ βασιλέως ἐξαιτοῦντος οὐκ ἔδωκεν, ἀλλʼ ὕστερον αὑτῆς δεηθείσης εἰς τὸν οἶκον ἀφεθῆναι νυκτός, αἰσθόμενος καὶ λόχον ὑφεὶς συνήρπασε καὶ κατέγνω θάνατον.

19.6Perslerde zehirleyiciler kanuna göre şöyle öldürülür: Geniş bir taş vardır, başları onun üstüne konur, yüz ve baş ezilinceye kadar başka bir taşla vurulup bastırılır. Gigis böyle öldü. Artakserkses ise Parysatis'e başka kötü bir söz söylemedi, kötü bir şey yapmadı; ama onu kendi isteği üzerine Babil'e gönderdi ve o yaşadığı sürece kendisinin Babil'i görmeyeceğini söyledi. Sarayın işleri böyleydi.

19.6

ἀποθνῄσκουσι δὲ οἱ φαρμακεῖς ἐν Πέρσαις κατὰ νόμον οὕτως· λίθος ἐστὶ πλατύς, ἐφʼ οὗ τὴν κεφαλὴν καταθέντες αὐτῶν ἑτέρῳ λίθῳ παίουσι καὶ πιέζουσιν, ἄχρι οὗ συνθλάσωσι τὸ πρόσωπον καὶ τὴν κεφαλήν, ἡ μὲν οὖν Γίγις οὕτως ἀπέθανε, τὴν δὲ Παρύσατιν ὁ Ἀρτοξέρξης ἄλλο μὲν οὐδὲν οὔτε εἶπε κακὸν οὔτε ἐποίησεν, εἰς δὲ Βαβυλῶνα βουλομένην ἐξέπεμψεν εἰπὼν, ἕως ἐκείνη περίεστιν αὐτὸς οὐκ ὄψεσθαι Βαβυλῶνα, τὰ μὲν κατὰ τὴν οἰκίαν οὕτως εἶχεν.

20.120. Bölüm

Kral, Kyros'la birlikte gelen Yunanları, Kyros'u yenip krallığı elinde tutmak kadar istekle yakalamaya çalışmış, başaramamıştı. Onlar başkomutanları Kyros'u ve kendi komutanlarını yitirdikleri halde neredeyse sarayın içinden kurtulmuşlardı. Böylece Perslerin ve kralın varlığının bol altın, lüks ve kadınlardan, geri kalanının da kibir ve böbürlenmeden ibaret olduğunu ortaya koydular.

20.1

ἐπεὶ δὲ τοὺς Κύρῳ συναναβάντας Ἕλληνας σπουδάσας λαβεῖν ὁ βασιλεὺς οὐδὲν ἧττον ἢ Κύρου περιγενέσθαι καί τὴν βασιλείαν· κατασχεῖν οὐκ ἔλαβεν, ἀλλὰ Κῦρον τὸν ἡγεμόνα καί τοὺς αὑτῶν στρατηγοὺς ἀποβαλόντες ἐξ αὑτῶν μονονουχὶ τῶν βασιλείων ἐσώθησαν, ἐξελέγξαντες καί ἀποφήναντες τὰ Περσῶν καί βασιλέως πράγματα χρυσὸν ὄντα πολὺν καί τρυφὴν καί γυναῖκας, τὰ δὲ ἄλλα τῦφον καί ἀλαζονείαν,

20.2Bütün Yunanistan cesaret kazanıp barbarları küçümsedi. Lakedaimonlular da, Asya'da yaşayan Yunanları kölelikten kurtarmamayı, onların hakaret görmesine son vermemeyi artık utanç verici buldular. Önce Thimbron, sonra Derkyllidas eliyle savaştılar, ama kayda değer bir şey yapamayınca savaşı Kral Agesilaos'a bıraktılar.

20.2

πᾶσα μὲν ἡ Ἑλλὰς ἐξεθάρρησε καί κατεφρόνησε τῶν βαρβάρων, Λακεδαιμονίοις δὲ καί δεινὸν ἐφαίνετο μὴ νῦν γε δουλείας ἐξελέσθαι τοὺς τὴν Ἀσίαν κατοικοῦντας Ἕλληνας μηδὲ παῦσαι προπηλακιζομένους ὑπʼ αὑτῶν, πρότερον δὲ διὰ Θίμβρωνος, εἶτα διὰ Δερκυλλίδου πολεμοῦντες, οὐδὲν δὲ πράττοντες ἀξιόλογον, Ἀγησιλάῳ τῷ βασιλεῖ τὸν πόλεμον ἐπέτρεψαν.

20.3Agesilaos gemiyle Asya'ya geçti, hemen harekete geçti, büyük bir ün kazandı, Tissaphernes'i savaşta yendi ve şehirleri ayaklandırdı. Bunun üzerine Artakserkses onlarla nasıl savaşılması gerektiğini anladı. Rodoslu Timokrates'i bol altınla Yunanistan'a gönderdi; şehirlerdeki en güçlü adamlara para verip onları satın almasını, Lakedaimon'a karşı Yunan savaşını kışkırtmasını emretti.

20.3

ὁ δὲ περαιωθεὶς ναυσὶν εἰς Ἀσίαν εὐθὺς ἦν ἐνεργὸς καί δόξαν εἶχε μεγάλην καί Τισσαφέρνην παραταξάμενος ἐνίκησε καί τὰς πόλεις ἀφίστη. τούτων δὲ γενομένων συμφρονήσας ὁ Ἀρτοξέρξης ὃν τρόπον αὐτοῖς ἐστι πολεμητέον, ἔπεμψε Τιμοκράτην τὸν Ῥόδιον εἰς τὴν Ἑλλάδα χρυσίον πολὺ κομίζοντα, διδόναι καί διαφθείρειν τοὺς πλεῖστον ἐν ταῖς πόλεσι δυναμένους κελεύσας, καί πόλεμον Ἑλληνικὸν κινεῖν ἐπὶ τὴν Λακεδαίμονα.

20.4Timokrates bunları yapınca en büyük şehirler birleşti, Peloponnesos karıştı ve yöneticiler Agesilaos'u Asya'dan çağırdı. Agesilaos'un giderken dostlarına, kralın kendisini Asya'dan otuz bin okçuyla kovduğunu söylediği anlatılır; çünkü Pers parasının üzerinde okçu resmi vardı.

20.4

τοῦ δὲ Τιμοκράτους ταῦτα πράττοντος καί τῶν μεγίστων πόλεων συνισταμένων καί τῆς Πελοποννήσου διαταραττομένης, μετεπέμποντο τὸν Ἀγησίλαον ἐκ τῆς Ἀσίας οἱ ἄρχοντες, ὅτε δὴ καί φασιν αὐτὸν ἀπιόντα πρὸς τοὺς φίλους εἰπεῖν ὡς τρισμυρίοις τοξόταις ἐξελαύνοιτο τῆς Ἀσίας ὑπὸ βασιλέως· τὸ γὰρ Περσικὸν νόμισμα τοξότην ἐπίσημον εἶχεν.

21.121. Bölüm

Atinalı Konon'u Pharnabazos'la birlikte komutan olarak kullanıp Lakedaimonluları denizden de çıkardı. Konon, Aigospotamoi deniz savaşından sonra Kıbrıs'ta yaşıyordu; güvenliğiyle yetinmiyor, açık denizde rüzgârın dönmesi gibi işlerin değişmesini bekliyordu.

21.1

ἐξέβαλε δὲ καὶ τῆς θαλάττης Λακεδαιμονίους Κόνωνι τῷ Ἀθηναίῳ μετὰ Φαρναβάζου στρατηγῷ χρησάμενος. ὁ γὰρ Κόνων διέτριβε μὲν ἐν Κύπρῳ μετὰ τὴν ἐν Αἰγὸς ποταμοῖς ναυμαχίαν, οὐ τὴν ἀσφάλειαν ἀγαπῶν, ἀλλὰ τὴν τῶν πραγμάτων μεταβολὴν, ὥσπερ ἐν πελάγει τροπὴν, περιμένων.

21.2Kendi planlarının kuvvete, kralın kuvvetinin ise akıllı bir adama ihtiyacı olduğunu görünce krala düşüncelerini anlatan bir mektup yazdı. Mektubu götüren adama, onu tercihen Giritli Zenon ya da Mendeli Polykritos aracılığıyla vermesini söyledi; bunlardan Zenon dansçı, Polykritos hekimdi. Onlar yoksa hekim Ktesias aracılığıyla verecekti.

21.2

ὁρῶν δὲ καὶ τοὺς ἑαυτοῦ λογισμοὺς δυνάμεως καὶ τὴν βασιλέως δύναμιν ἀνδρὸς ἔμφρονος δεομένην, ἔπεμψεν ἐπιστολὴν βασιλεῖ περὶ ὧν διενοεῖτο. καὶ ταύτην ἐκέλευσε τὸν κομίζοντα μάλιστα μὲν ἀποδοῦναι διὰ Ζήνωνος τοῦ Κρητὸς ἢ Πολυκρίτου τοῦ Μενδαίου τούτων δʼ ἦν ὁ μὲν Ζήνων ὀρχηστής, ὁ δὲ Πολύκριτος ἰατρός· ἂν δὲ οὗτοι μὴ παρῶσι, διὰ Κτησίου τοῦ ἰατροῦ.

21.3Anlatıldığına göre Ktesias mektubu alınca Konon'un yazdıklarına, Ktesias'ın da deniz işlerinde yararlı olacağı için kendisine gönderilmesi gerektiğini ekledi. Ktesias ise bu görevi kralın kendiliğinden verdiğini söyler.

21.3

λέγεται δὲ ὁ Κτησίας τὴν ἐπιστολὴν λαβὼν παρεγγράψαι τοῖς ὑπὸ τοῦ Κόνωνος ἐπεσταλμένοις ὅπως καὶ Κτησίαν ἀποστείλῃ πρὸς αὑτόν, ὡς ὠφέλιμον ὄντα ταῖς ἐπὶ θαλάσσῃ πράξεσιν. ὁ δὲ Κτησίας αὐτὸν ἀφʼ ἑαυτοῦ βασιλέα φησὶ προσθεῖναι τὴν λειτουργίαν αὐτῷ ταύτην.

21.4Pharnabazos ve Konon sayesinde Knidos deniz savaşını kazanıp Lakedaimonluların deniz hâkimiyetine son veren kral, bütün Yunanistan'ı kendisine çevirdi. Öyle ki Antalkidas Barışı diye anılan ünlü barışı Yunanlara dikte etti.

21.4

ἀλλʼ ἐπεὶ κρατήσας τῇ περὶ Κνίδον ναυμαχίᾳ διὰ Φαρναβάζου καὶ Κόνωνος ἀφείλετο τὴν κατὰ θάλατταν ἀρχὴν Λακεδαιμονίους, ἐπέστρεψε πᾶσαν ὁμοῦ τὴν Ἑλλάδα πρὸς αὑτόν, ὥστε καὶ τὴν περιβόητον εἰρήνην βραβεῦσαι τοῖς Ἕλλησι τὴν ἐπʼ Ἀνταλκίδου προσαγορευομένην.

21.5Antalkidas, Leon'un oğlu bir Spartalıydı. Krala gayretle hizmet etti ve Lakedaimonluların Asya'daki bütün Yunan şehirlerini ve Asya'ya bağlı adaları vergi ödeyecek biçimde krala bırakmasını sağladı. Yunanlar arasında barış yapıldı; tabii Yunanistan'a hakareti ve ihaneti barış diye adlandırmak gerekiyorsa. Hiçbir savaş yenilenlere bundan daha şerefsiz bir son getirmemiştir.

21.5

ὁ δὲ Ἀνταλκίδας Σπαρτιάτης ἦν, Λέοντος υἱός, καὶ σπουδάσας βασιλεῖ διεπράξατο τὰς ἐν Ἀσίᾳ, πόλεις Ἑλληνίδας ἁπάσας καὶ νήσους, ὅσαι προσκυροῦσιν Ἀσίᾳ, παρεῖναι Λακεδαιμονίους αὐτῷ κεκτῆσθαι φόρων ὑποτελεῖς, εἰρήνης γενομένης τοῖς Ἕλλησιν, εἰ δεῖ τὴν τῆς Ἑλλάδος ὕβριν καὶ προδοσίαν εἰρήνην καλεῖν, ἧς πόλεμος οὐδεὶς ἀκλεέστερον ἤνεγκε τέλος τοῖς κρατηθεῖσι.

22.122. Bölüm

Bu yüzden Artakserkses öteki Spartalılardan hep tiksinir, Deinon'un dediğine göre onları bütün insanların en utanmazı sayardı; ama Antalkidas Pers ülkesine gelince ona çok büyük sevgi gösterdi. Bir gün çiçekten yapılmış çelenklerden birini aldı, en pahalı kokuya batırdı ve yemekten sonra Antalkidas'a gönderdi. Herkes bu yakınlığa şaşırdı.

22.1

διὸ καὶ τοὺς ἄλλους Σπαρτιάτας ἀεὶ βδελυττόμενος ὁ Ἀρτοξέρξης, καὶ νομίζων, ὥς φησι Δείνων, ἀνθρώπων ἁπάντων ἀναιδεστάτους εἶναι, τὸν Ἀνταλκίδαν ὑπερηγάπησεν εἰς Πέρσας ἀναβάντα. καί ποτε λαβὼν ἕνα τῶν ἀνθινῶν στεφάνων καὶ βάψας εἰς μύρον τὸ πολυτελέστατον, ἀπὸ δείπνου ἔπεμψε τῷ Ἀνταλκίδᾳ καὶ πάντες ἐθαύμασαν τὴν φιλοφροσύνην.

22.2Görünüşe göre bu adam böyle şımartılmaya ve böyle bir çelenk almaya layıktı; Leonidas'ı ve Kallikratidas'ı Perslerin önünde oynayıp rezil etmişti. Agesilaos, "Yazık Yunanistan'a, Lakonyalılar Medlerin tarafını tutuyor" diyen birine, "Medlerin Lakonyalıların tarafını tuttuğu daha doğru değil mi?" demişti. Ama sözün zarafeti işin utancını gidermedi. Spartalılar başkomutanlığı Leuktra'da kötü bir savaşla kaybettiler; ama Sparta'nın şöhreti daha önce o anlaşmayla yitip gitmişti.

22.2

ἦν δέ, ὡς ἔοικεν, ἐπιτήδειος οὗτος ἐντρυφηθῆναι καὶ τοιοῦτον λαβεῖν στέφανον, ἐξορχησάμενος ἐν Πέρσαις τὸν Λεωνίδαν καὶ τὸν Καλλικρατίδαν. ὁ μὲν γὰρ Ἀγησίλαος, ὡς ἔοικε, πρὸς τὸν εἰπόντα, φεῦ τῆς Ἑλλάδος, ὅπου μηδίζουσιν ἡμῖν οἱ Λάκωνες, οὐ μᾶλλον, εἶπεν, οἱ Μῆδοι λακωνίζουσι ; τοῦ δὲ ῥήματος ἡ κομψότης τὴν τοῦ πράγματος αἰσχύνην οὐκ ἀφεῖλεν, ἀλλὰ τὴν μὲν ἡγεμονίαν ἀπώλεσαν ἐν Λεύκτροις ἀγωνισάμενοι κακῶς, ἡ δὲ δόξα τῆς Σπάρτης προαπώλετο ταῖς ὁμολογίαις ἐκείναις.

22.3Sparta önde olduğu sürece kral Antalkidas'ı konuğu ve dostu sayıyordu. Leuktra'da yenilince Spartalılar kötü duruma düştü, paraya muhtaç oldular ve Agesilaos'u Mısır'a gönderdiler; Antalkidas ise Artakserkses'in yanına gidip Lakedaimonlulara yardım etmesini istedi.

22.3

ἄχρι μὲν οὖν ἐπρώτευεν ἡ Σπάρτη, ξένον ἐποιεῖτο καὶ φίλον ὠνόμαζεν ἑαυτοῦ τὸν Ἀνταλκίδαν ἐπεὶ δὲ ἡττήθησαν ἐν Λεύκτροις, ταπεινὰ πράττοντες ἐδέοντο μὲν χρημάτων καὶ τὸν Ἀγησίλαον εἰς Αἴγυπτον ἐξέπεμψαν, ὁ δὲ Ἀνταλκίδας ἀνέβη πρὸς τὸν Ἀρτοξέρξην παρακαλῶν ἐπαρκέσαι τοῖς Λακεδαιμονίοις.

22.4Kral ona öyle ilgisiz davrandı, onu öyle küçümseyip bir kenara attı ki, geri dönünce düşmanları onunla alay etti; eforlardan da korktu ve aç kalarak öldü. Thebaili İsmenias ile Leuktra savaşını kazanmış olan Pelopidas da kralın yanına gitti. Pelopidas hiçbir utanç verici şey yapmadı. İsmenias ise yere kapanması istenince yüzüğünü önüne düşürdü, sonra eğilip aldı ve böylece yere kapanıyormuş gibi göründü.

22.4

ὁ δʼ οὕτως ἐξημέλησε καὶ παρεῖδε καὶ ἀπέρριψεν αὐτόν, ὥστε καταβάντα καὶ χλευαζόμενον ὑπὸ τῶν ἐχθρῶν, φοβούμενον δὲ καὶ τοὺς ἐφόρους, ἀποκαρτερῆσαι. ἀνέβη δὲ πρὸς τὸν βασιλέα καὶ Ἰσμηνίας ὁ Θηβαῖος καὶ Πελοπίδας ἤδη τὴν ἐν Λεύκτροις μάχην νενικηκώς. ἀλλʼ οὗτος μὲν οὐδὲν αἰσχρὸν ἐποίησεν· Ἰσμηνίας δὲ προσκυνῆσαι κελευόμενος ἐξέβαλε πρὸ αὑτοῦ χαμᾶζε τὸν δακτύλιον, εἶτα κύψας ἀνείλετο καὶ παρέσχε δόξαν προσκυνοῦντος.

22.5Atinalı Timagoras, kâtip Belouris aracılığıyla gizli bir not gönderdi. Kral buna sevinip ona on bin dareikos verdi. Timagoras hasta olduğu için inek sütü isteyince sağılmak üzere peşine seksen inek kattı. Ayrıca bir yatak, yatak takımı ve yatağı serecek adamlar gönderdi; çünkü Yunanların yatak sermeyi bilmediğini düşünüyordu. Hasta olduğu için onu denize kadar taşıyacak sedyeciler de verdi.

22.5

Τιμαγόρᾳ δὲ τῷ Ἀθηναίῳ διὰ Βηλούριδος τοῦ γραμματέως εἰσπέμψαντι γραμματίδιον ἀπόρρητον ἡσθεὶς μυρίους τε δαρεικοὺς ἔδωκε, καὶ γάλακτος βοείου δεομένῳ διʼ ἀσθένειαν ὀγδοήκοντα βοῦς ἀμέλγεσθαι παρηκολούθουν ἔτι δὲ κλίνην καὶ στρώματα καὶ τοὺς στρωννύντας ἔπεμψεν, ὡς οὐ μεμαθηκότων Ἑλλήνων ὑποστρωννύναι, καὶ φορεῖς τοὺς κομίζοντας αὐτὸν μέχρι θαλάσσης μαλακῶς ἔχοντα.

22.6Sarayda iken ona çok gösterişli yemekler gönderildi. Öyle ki kralın kardeşi Ostanes ona, "Timagoras, bu sofrayı unutma," dedi, "sana bu kadar süslü sofra küçük şeyler için kurulmuyor." Bu söz, bir minnet hatırlatmasından çok ihanet suçlamasıydı. Atinalılar Timagoras'ı rüşvet yüzünden ölüme mahkûm etti.

22.6

παρόντι δὲ δεῖπνον ἐπέμπετο λαμπρότατον, ὥστε καὶ τὸν ἀδελφὸν τοῦ βασιλέως, Ὀστάνην, ὦ Τιμαγόρα, φάναι, μέμνησο ταύτης τῆς τραπέζης· οὐ γὰρ ἐπὶ μικροῖς οὕτω σοι κεκοσμημένη παράκειται. τοῦτο δʼ ἦν ὀνειδισμὸς εἰς προδοσίαν μᾶλλον ἢ χάριτος ὑπόμνησις. Τιμαγόρου μὲν οὖν διὰ τὴν δωροδοκίαν Ἀθηναῖοι θάνατον κατέγνωσαν.

23.123. Bölüm

Artakserkses, Yunanları üzdüğü bütün işlere karşılık onları tek bir işle sevindirdi: Onların en azılı ve en amansız düşmanı Tissaphernes'i öldürdü. Bunu Parysatis'in de iftiralarına uyarak yaptı. Çünkü kral öfkesinde uzun süre kalmadı, annesiyle barıştı ve onu yanına çağırttı. Onun nous sahibi ve krallığa layık bir karaktere sahip olduğunu görüyordu; artık birlikteyken kuşkulanmalarını ya da birbirlerini üzmelerini gerektirecek bir sebep de kalmamıştı.

23.1

ὁ δὲ Ἀρτοξέρξης ἓν ἀντὶ πάντων ὧν ἐλύπει τοὺς Ἕλληνας εὔφραινε, Τισαφέρνην τὸν ἔχθιστον αὐτοῖς καὶ δυσμενέστατον ἀποκτείνας. ἀπέκτεινε δὲ ταῖς διαβολαῖς αὐτοῦ τῆς Παρυσάτιδος συνεπιθεμένης. οὐ γὰρ ἐνέμεινε τῇ ὀργῇ πολὺν χρόνον ὁ βασιλεύς, ἀλλὰ διηλλάγη τῇ μητρὶ καὶ μετεπέμψατο, νοῦν μὲν ὁρῶν ἔχουσαν καὶ φρόνημα βασιλείας ἄξιον, αἰτίας δὲ μηδεμιᾶς οὔσης ἐμποδὼν ἔτι διʼ ἣν ὑπόψονται συνόντες ἀλλήλοις ἢ λυπήσουσιν.

23.2Bundan sonra Parysatis kralın gönlünü hoş tutmak için her şeyi yaptı, onun hiçbir işine karşı çıkmayarak yanında güç kazandı ve her istediğini elde etti. Kralın, kızlarından biri olan Atossa'ya şiddetli bir aşk duyduğunu, ama bunu en çok annesinden sakladığını ve duygusunu baskıladığını fark etti; kimilerine göre ise onunla gizlice ilişkisi de olmuştu.

23.2

ἐκ δὲ τούτου πάντα πρὸς χάριν ὑπουργοῦσα βασιλεῖ, καὶ τῷ πρὸς μηδὲν ὧν ἐκεῖνος ἔπραττε δυσκολαίνειν ἔχουσα τὸ δύνασθαι παρʼ αὐτῷ καὶ τυγχάνειν ἁπάντων, ᾔσθετο τῆς ἑτέρας τῶν θυγατέρων, Ἀτόσσης, ἐρῶντος ἔρωτα δεινόν, ἐπικρυπτομένου δὲ διʼ ἐκείνην οὐχ ἥκιστα καὶ κολάζοντος τὸ πάθος, ὥς φασιν ἔνιοι, καίτοι γεγενημένης ἤδη πρὸς τὴν παρθένον ὁμιλίας αὐτῷ λαθραίας.

23.3Parysatis bunu sezince Atossa'ya eskisinden daha yakın davrandı, Artakserkses'e güzelliğini ve karakterini kraliçelere yaraşır, görkemli diye övdü. Sonunda onu, Atossa ile evlenip meşru karısı yapmaya ikna etti. Yunanların kanaatlerini ve kanunlarını bir yana bırakmasını, kendisinin tanrı tarafından Perslere kanun ve neyin çirkin neyin güzel olduğunun hakemi olarak atandığını söyledi.

23.3

ὡς οὖν ὑπώπτευσεν ἡ Παρύσατις, τὴν παῖδα μᾶλλον ἢ πρότερον ἠσπάζετο, καὶ πρὸς τὸν Ἀρτοξέρξην ἐπῄνει τό τε κάλλος αὐτῆς καὶ τὸ ἦθος, ὡς βασιλικῆς καὶ μεγαλοπρεποῦς. τέλος οὖν γῆμαι τὴν κόρην ἔπεισε καὶ γνησίαν ἀποδεῖξαι γυναῖκα, χαίρειν ἐάσαντα δόξας Ἑλλήνων καὶ νόμους, Πέρσαις δὲ νόμον αὐτὸν ὑπὸ τοῦ θεοῦ καὶ δικαιωτὴν αἰσχρῶν καὶ καλῶν ἀποδεδειγμένον.

23.4Bazıları, aralarında Kymeli Herakleides de olmak üzere, Artakserkses'in kızlarından yalnız biriyle değil, biraz sonra anlatacağımız Amestris'le de evlendiğini söyler. Atossa'yı öyle çok sevdi ki bedenini sedef hastalığı kaplayınca bundan hiç tiksinmedi.

23.4

ἔνιοι μέντοι λέγουσιν, ὧν ἐστι καὶ Ἡρακλείδης ὁ Κυμαῖος, οὐ μίαν μόνον τῶν θυγατέρων, ἀλλὰ καὶ δευτέραν, Ἄμηστριν, γῆμαι τὸν Ἀρτοξέρξην, περὶ ἧς ὀλίγον ὕστερον ἀπαγγελοῦμεν. τὴν δʼ Ἄτοσσαν οὕτως ἠγάπησεν ὁ πατὴρ συνοικοῦσαν ὥστε ἀλφοῦ κατανεμηθέντος αὐτῆς τὸ σῶμα δυσχερᾶναι μὲν ἐπὶ τούτῳ μηδʼ ὁτιοῦν,

23.5Onun için Hera'ya dua etti, tanrılar arasında yalnız onun önünde elleriyle yere dokunarak yere kapandı; satraplarına ve dostlarına tanrıçaya öyle çok armağan göndermelerini emretti ki tapınakla saray arasındaki on altı stadion altın, gümüş, mor kumaş ve atlarla doldu.

23.5

εὐχόμενος δὲ περὶ αὐτῆς τῇ Ἥρᾳ προσκυνῆσαι μόνην θεῶν ἐκείνην, ταῖς χερσὶ τῆς γῆς ἁψάμενος, δῶρά τε τῇ θεῷ τοσαῦτα πέμψαι τοὺς σατράπας καὶ φίλους αὐτοῦ κελεύσαντος ὥστε τὰ μεταξὺ τοῦ ἱεροῦ καὶ τῶν βασιλείων ἑκκαίδεκα στάδια χρυσοῦ καὶ ἀργύρου καὶ πορφύρας καὶ ἵππων ἐμπλησθῆναι.

24.124. Bölüm

Pharnabazos ve İphikrates eliyle Mısırlılara açtığı savaşta, bu ikisi anlaşmazlığa düştüğü için başarısız oldu. Kadusilere ise bizzat üç yüz bin piyade ve on bin süvariyle sefer etti. Girdiği ülke engebeli, sisli, tahıl yetiştirmeyen, armut, elma ve benzeri yabanıl meyvelerle savaşçı ve gözü pek insanlar besleyen bir yerdi. Farkına varmadan büyük sıkıntılara ve tehlikelere düştü.

24.1

πόλεμον δὲ πρὸς μὲν Αἰγυπτίους διὰ Φαρναβάζου καὶ Ἰφικράτους ἐξενεγκὼν ἀπέτυχε, στασιασάντων ἐκείνων· ἐπὶ δὲ Καδουσίους αὐτὸς ἐστράτευσε τριάκοντα μυριάσι πεζῶν καὶ μυρίοις ἱππεῦσιν. ἐμβαλὼν δὲ εἰς χώραν τραχύτητι χαλεπὴν καὶ ὁμιχλώδη καὶ τῶν ἀπὸ σπόρου καρπῶν ἄγονον, ἀπίοις δὲ καὶ μήλοις καὶ τοιούτοις ἄλλοις ἀκροδρύοις τρέφουσαν ἀνθρώπους πολεμικοὺς καὶ θυμοειδεῖς, ἔλαθε μεγάλαις ἀπορίαις καὶ κινδύνοις περιπεσών.

24.2Çünkü ne yiyecek bulunuyor ne de dışarıdan getirilebiliyordu. Yalnız yük hayvanlarını kesiyorlardı; bir eşek başı ancak altmış drahmiye alınabiliyordu. Kralın sofrası bile kurulamaz oldu. Atlardan çok azı kalmıştı, ötekileri yiyip bitirmişlerdi. Bu sırada Teribazos, cesaretiyle sık sık en öne çıkmış, hafifliği yüzünden de sık sık gözden düşmüş, o sıralar kötü durumda ve hor görülen bu adam, kralı ve orduyu kurtardı.

24.2

οὐδὲν γὰρ ἐδώδιμον ἦν λαμβάνειν οὐδὲ ἔξωθεν ἐπεισάγεσθαι, τὰ δὲ ὑποζύγια μόνον κατέκοπτον, ὥστε ὄνου κεφαλὴν μόλις δραχμῶν ἑξήκοντα ὤνιον εἶναι. τὸ δὲ βασιλικὸν δεῖπνον ἐξελείφθη· καὶ τῶν ἵππων ὀλίγοι περιῆσαν ἔτι, τοὺς δὲ ἄλλους ἐσθίοντες κατανηλώκεσαν. ἐνταῦθα Τηρίβαζος, ἀνὴρ πολλάκις μὲν ἐν πρώτῃ διʼ ἀνδραγαθίαν τάξει γενόμενος, πολλάκις δὲ ἀπορριφεὶς διὰ κουφότητα καὶ τότε ταπεινὰ πράττων καὶ περιορώμενος, ἔσωσε βασιλέα καὶ τὸν στρατόν.

24.3Kadusilerin iki kralı vardı ve ikisi ayrı ayrı ordugâh kurmuştu. Teribazos, Artakserkses'le görüşüp ne yapmayı düşündüğünü anlattı. Kendisi Kadusilerin krallarından birine gitti, ötekine de gizlice oğlunu gönderdi. Her biri kendi gittiği kralı, ötekinin Artakserkses'e elçi gönderip yalnız kendisi için dostluk ve ittifak aradığını söyleyerek kandırdı. Aklı varsa ondan önce davranıp kralla görüşmeli, her şeyi birlikte yapacaklardı.

24.3

ὄντων γὰρ δυεῖν ἐν τοῖς Καδουσίοις βασιλέων, ἑκατέρου δὲ χωρὶς στρατοπεδεύοντος, ἐντυχὼν τῷ Ἀρτοξέρξῃ καὶ φράσας περὶ ὧν διενοεῖτο πράττειν, ἐβάδιζεν αὐτὸς πρὸς τὸν ἕτερον τῶν Καδουσίων, καὶ πρὸς τὸν ἕτερον κρύφα τὸν υἱὸν ἔπεμπεν. ἐξηπάτα δὲ ἑκάτερον ἑκάτερος, λέγων ὡς ἅτερος ἐπιπρεσβεύεται πρὸς τὸν Ἀρτοξέρξην φιλίαν μόνῳ πράττων ἑαυτῷ καὶ συμμαχίαν· οὐκοῦν, εἰ σωφρονεῖ, χρῆναι πρότερον ἐντυγχάνειν ἐκείνῳ, αὐτὸν δὲ συμπράξειν ἅπαντα.

24.4İkisi de buna inandı. Her biri ötekinden önce davrandığını sanarak, biri Teribazos'la, öteki Teribazos'un oğluyla elçiler gönderdi. İş uzadı. Artakserkses'in kulağına Teribazos aleyhine kuşkular ve iftiralar gelmeye başladı. Kendisi de karamsarlığa düştü, Teribazos'a güvendiğine pişman oldu ve kıskançların suçlamalarına yer verdi.

24.4

τούτοις ἐπείσθησαν ἀμφότεροι, καὶ φθάνειν ἀλλήλους νομίζοντες ὁ μὲν τῷ Τηριβάζῳ συνέπεμψε πρέσβεις, ὁ δὲ τῷ παιδὶ τοῦ Τηριβάζου. διατριβῆς δὲ γενομένης ὑποψίαι καὶ διαβολαὶ κατὰ τοῦ Τηριβάζου τῷ Ἀρτοξέρξῃ προσέπιπτον αὐτὸς δὲ δυσθύμως εἶχε καὶ μετενόει πιστεύσας τῷ Τηριβάζῳ, καὶ τοῖς φθονοῦσιν ἐγκαλεῖν παρεῖχεν.

24.5Ama Teribazos geldi, oğlu da Kadusileri getirdi; ikisiyle de ateşkes ve barış yapıldı. Teribazos artık büyük ve parlak bir adam olarak kralla birlikte döndü. Kral bu seferde, korkaklık ve yumuşaklığın, çoğunluğun sandığı gibi lüks ve şatafattan değil, kötü, alçak ve yanlış kanaatlere uyan bir tabiattan doğduğunu gösterdi.

24.5

ἐπεὶ δὲ ἧκεν ὁ Τηρίβαζος, ἧκε δὲ καὶ ὁ υἱὸς αὐτοῦ τοὺς Καδουσίους ἄγοντες, ἐγένοντο δὲ σπονδαὶ πρὸς ἀμφοτέρους καὶ εἰρήνη, μέγας ὢν ὁ Τηρίβαζος ἤδη καὶ λαμπρὸς ἀνεζεύγνυε μετὰ τοῦ βασιλέως, ἐπιδεικνυμένου πᾶσαν τήν δειλίαν καὶ τήν μαλακίαν οὐ τρυφῆς καὶ πολυτελείας, ὥσπερ οἱ πολλοὶ νομίζουσιν, ἔκγονον οὖσαν, ἀλλὰ μοχθηρᾶς φύσεως καὶ ἀγεννοῦς καὶ δόξαις πονηραῖς ἑπομένης.

24.6Çünkü ne altın ne kaftan ne de kralın bedenini hep saran on iki bin talantlık süs, onu sıradan insanlar gibi zahmete ve sıkıntıya katlanmaktan alıkoyuyordu. Sadağını kuşanıp kalkanını kendisi taşıyarak, atını bırakıp dağ yollarında ve yokuşlarda en önde yürüyordu. Öteki askerler onun şevkini ve gücünü görerek kanatlanıyor, yükleri hafifliyordu; çünkü her gün iki yüz stadiondan fazla yol alıyordu.

24.6

οὔτε γὰρ χρυσὸς οὔτε κάνδυς οὔτε ὁ τῶν μυρίων καὶ δισχιλίων ταλάντων περικείμενος ἀεὶ τῷ βασιλέως σώματι κόσμος ἐκεῖνον ἀπεκώλυε πονεῖν καὶ ταλαιπωρεῖν, ὥσπερ οἱ τυχόντες, ἀλλὰ τήν τε φαρέτραν ἐνημμένος καὶ τήν πέλτην φέρων αὐτὸς ἐβάδιζε πρῶτος ὁδοὺς ὀρεινὰς καὶ προσάντεις, ἀπολιπὼν τὸν ἵππον, ὥστε τοὺς ἄλλους πτεροῦσθαι καὶ συνεπικουφίζεσθαι τήν ἐκείνου προθυμίαν καὶ ῥώμην ὁρῶντας· καὶ γὰρ διακοσίων καὶ πλειόνων σταδίων κατήνυεν ἡμέρας ἑκάστης πορείαν.

25.125. Bölüm

Kral bir konaklama yerine geldi; çevredeki ağaçsız ve çıplak arazinin ortasında şaşılacak derecede güzel, süslü bahçeleri vardı. Hava soğuktu, askerlere bahçeden ağaç kesip odun yapmalarını, ne çama ne de selviye acımamalarını söyledi.

25.1

ἐπεὶ δὲ εἰς σταθμὸν κατέβη βασιλικόν παραδείσους ἔχοντα θαυμαστοὺς καὶ κεκοσμημένους διαπρεπῶς ἐν τῷ πέριξ ἀδένδρῳ καὶ ψιλῷ χωρίῳ, κρύους ὄντος, ἐπέτρεψε τοῖς στρατιώταις ἐκ τοῦ παραδείσου ξυλίζεσθαι τὰ δένδρα κόπτοντας, μήτε πεύκης μήτε κυπαρίττου φειδομένους.

25.2Askerler ağaçların güzelliği ve büyüklüğü yüzünden çekinip acıyınca kendisi baltayı alıp en büyük ve en güzel ağacı kesti. Bundan sonra odun toplayıp çok sayıda ateş yaktılar ve geceyi rahat geçirdiler. Yine de birçok iyi adamını ve neredeyse bütün atlarını yitirerek döndü.

25.2

ὀκνούντων δὲ καὶ φειδομένων διὰ τὰ κάλλη καὶ τὰ μεγέθη, λαβὼν πέλεκυν αὐτὸς ὅπερ ἦν μέγιστον καὶ κάλλιστον τῶν φυτῶν ἔκοψεν. ἐκ δὲ τούτου ξυλιζόμενοι καὶ πολλὰ πυρὰ ποιοῦντες εὐμαρῶς ἐνυκτέρευσαν. οὐ μὴν ἀλλὰ πολλοὺς καὶ ἀγαθοὺς ἀποβαλὼν ἄνδρας, ἵππους δὲ ὁμοῦ τι πάντας ἐπανῆλθε.

25.3Talihsizlik ve seferin başarısızlığı yüzünden küçümsendiğini sanıyor, önde gelenlerden kuşkulanıyordu. Birçoğunu öfkeyle, daha çoğunu korkuyla öldürdü. Çünkü korkaklık tiranlıkta en kanlı şeydir; cesaret ise lütufkâr, yumuşak ve kuşkusuzdur. Bu yüzden vahşi hayvanların da evcilleşmeyen, yola gelmeyenleri ürkek ve korkaktır; soylu olanlar ise cesaretleri sayesinde güvenir ve yakınlıktan kaçmaz.

25.3

καὶ δόξας καταφρονεῖσθαι διὰ τὴν ἀτυχίαν καὶ τὴν ἀπότευξιν τῆς στρατείας, ἐν ὑποψίαις εἶχε τοὺς πρώτους· καὶ πολλοὺς μὲν ἀνῄρει διʼ ὀργήν, πλείονας δὲ φοβούμενος, ἡ γὰρ δειλία φονικώτατόν ἐστιν ἐν ταῖς τυραννίσιν, ἵλεων δὲ καὶ πρᾶον καὶ ἀνύποπτον ἡ θαρραλεότης. διὸ καὶ τῶν θηρίων τὰ ἀτιθάσευτα καὶ δυσεξημέρωτα ψοφοδεῆ καὶ δειλά, τὰ δὲ γενναῖα πιστεύοντα μᾶλλον διὰ τὸ θαρρεῖν οὐ φεύγει τὰς φιλοφροσύνας.

26.126. Bölüm

Artakserkses artık yaşlanmıştı; oğullarının dostları ve güçlüler arasında taht için yarıştığını görüyordu. Sağduyulu olanlar, kendisinin aldığı gibi yönetimi büyük oğul Dareios'a bırakması gerektiğini söylüyordu. En küçükleri Okhos ise hırslı ve şiddetliydi, sarayda da pek çok taraftarı vardı; ama babasını en çok Atossa aracılığıyla kazanmayı umuyordu.

26.1

ὁ δὲ Ἀρτοξέρξης ἤδη πρεσβύτερος ὢν ᾐσθάνετο τοὺς υἱοὺς ἀγῶνα περὶ τῆς βασιλείας ἐν τοῖς φίλοις καὶ τοῖς δυνατοῖς ἔχοντας, οἱ μὲν γὰρ εὐγνώμονες ἠξίουν, ὡς ἔλαβεν αὐτός, οὕτως ἀπολιπεῖν πρεσβεῖα Δαρείῳ τὴν ἀρχήν, ὁ δὲ νεώτατος Ὦχος ὀξὺς ὢν καὶ βίαιος εἶχε μὲν καὶ τῶν περὶ τὸ βασίλειον οὐκ ὀλίγους σπουδαστάς, ἤλπιζε δὲ μάλιστα κατεργάσεσθαι τὸν πατέρα διὰ τῆς Ἀτόσσης.

26.2Çünkü babası ölünce onunla evlenip birlikte krallık edeceğini söyleyerek ona yaltaklanıyordu. Babası sağken de gizlice onunla ilişkisi olduğu söylenirdi; ama Artakserkses bunu bilmiyordu. Okhos'un umudunu hemen boşa çıkarmak istiyordu; Kyros'un yaptığını yapmaya cesaret edip krallığı yeniden savaşlara ve mücadelelere sürüklemesin diye, elli yaşındaki Dareios'u kral ilan etti ve "kitaris" denen başlığı dik takmasına izin verdi.

26.2

ἐκείνην γὰρ ἐθεράπευεν ὡς γαμησομένην καὶ συμβασιλεύσουσαν αὐτῷ μετὰ τὴν τοῦ πατρὸς τελευτήν. ἦν δὲ λόγος ὅτι καὶ ζῶντος ἐλάνθανεν αὐτῇ πλησιάζων, ἀλλὰ τοῦτο μὲν ἠγνόησεν ὁ Ἀρτοξέρξης· ταχὺ δὲ βουλόμενος ἐκκροῦσαι τῆς ἐλπίδος τὸν Ὦχον, ὅπως μὴ τὰ αὐτὰ Κύρῳ τολμήσαντος αὐτοῦ πόλεμοι καὶ ἀγῶνες αὖθις καταλάβωσι τὴν βασιλείαν, ἀνέδειξε τὸν Δαρεῖον βασιλέα πεντηκοστὸν ἔτος γεγονότα, καὶ τὴν καλουμένην κίταριν ὀρθὴν φέρειν ἔδωκε.

26.3Perslerde bir âdete göre kral ilan edilen armağan ister, ilan eden de mümkünse her isteneni verir. Dareios, Kyros'un en çok sevdiği, o sırada kralın cariyesi olan Aspasia'yı istedi. Aspasia İonia'daki Phokaia'dan, hür anne babanın kızıydı ve terbiyeli yetişmişti.

26.3

νόμου δὲ ὄντος ἐν Πέρσαις δωρεὰν αἰτεῖν τὸν ἀναδειχθέντα καὶ διδόναι τὸν ἀναδείξαντα πᾶν τὸ αἰτηθὲν, ἄνπερ ᾖ δυνατόν, ᾔτησεν Ἀσπασίαν ὁ Δαρεῖος τὴν μάλιστα σπουδασθεῖσαν ὑπὸ Κύρου, τότε δὲ τῷ βασιλεῖ παλλακευομένην. ἦν δὲ Φωκαῒς τὸ γένος ἀπʼ Ἰωνίας, ἐλευθέρων γονέων καὶ τεθραμμένη κοσμίως.

26.4Kyros yemek yerken başka kadınlarla birlikte içeri getirilmişti. Ötekiler yanına oturup şakalaşan, dokunan, takılan Kyros'un yakınlığını hoş karşılıyordu. O ise sessizce yatağın yanında duruyor, Kyros çağırınca gitmiyordu. Hizmetkârlar onu yaklaştırmak isteyince, "Bana el süren pişman olur," dedi. Orada bulunanlar onu nezaketsiz ve kaba buldu.

26.4

ἐπεὶ δὲ Κύρου δειπνοῦντος εἰσήχθη μεθʼ ἑτέρων γυναικῶν, αἱ μὲν ἄλλαι παρακαθεζόμεναι προσπαίζοντος αὐτοῦ καὶ· ἁπτομένου καὶ σκώπτοντος οὐκ ἀηδῶς ἐνεδέχοντο τὰς φιλοφροσύνας, ἐκείνη δὲ παρὰ τὴν κλίνην εἱστήκει σιωπῇ καὶ Κύρου καλοῦντος οὐχ ὑπήκουε βουλομένων δὲ προσάγειν τῶν κατευναστῶν, οἰμώξεται μέντοι τούτων, εἶπεν, ὃς ἂν ἐμοὶ προσαγάγῃ τὰς χεῖρας ἔδοξεν οὖν ἄχαρις τοῖς παροῦσιν εἶναι καὶ ἄγροικος.

26.5Kyros ise sevinip güldü ve kadınları getiren adama, "Görüyor musun?" dedi, "bana getirdiklerin arasında yalnız bu hür ve bozulmamış." O günden sonra onunla ilgilenmeye başladı, hepsinden çok sevdi ve ona "bilge" dedi. Kyros savaşta düşüp ordugâh yağmalanınca esir düştü.

26.5

ὁ δὲ Κῦρος ἡσθεὶς ἐγέλασε, καὶ εἶπε πρὸς τὸν ἀγαγόντα τὰς γυναῖκας, ἆρα ἤδη συνορᾷς ὅτι μοι μόνην ταύτην ἐλευθέραν καὶ ἀδιάφθορον ἥκεις κομίζων ; ἐκ δὲ τούτου προσεῖχεν ἀρξάμενος αὐτῇ, καὶ μάλιστα πασῶν ἔστερξε καὶ σοφὴν προσηγόρευσεν. ἑάλω δὲ Κύρου πεσόντος ἐν τῇ μάχῃ καὶ διαρπαζομένου τοῦ στρατοπέδου.

27.127. Bölüm

Dareios onu isteyerek babasını üzdü. Çünkü barbarlar cinsel konularda korkunç derecede kıskançtır. Öyle ki kralın cariyesine yaklaşan ve dokunan değil, yolda onların taşındığı arabaların önüne geçen ya da arasından geçen bile ölümle cezalandırılır.

27.1

ταύτην ὁ Δαρεῖος αἰτήσας ἠνίασε τὸν· πατέρα· δύσζηλα γὰρ τὰ βαρβαρικὰ δεινῶς περὶ τὸ ἀκόλαστον, ὥστε μὴ μόνον τὸν προσελθόντα καὶ θιγόντα παλλακῆς βασιλέως, ἀλλὰ καὶ τὸν ἐν πορείᾳ προεξελθόντα καὶ διεξελάσαντα τὰς ἁμάξας ἐφʼ αἷς κομίζονται, θανάτῳ κολάζεσθαι.

27.2Oysa kendisi aşkla Atossa'yı kanuna aykırı olarak karısı yapmıştı ve güzelliğiyle öne çıkan üç yüz altmış cariyesi vardı. Yine de istenince Aspasia'nın hür olduğunu söyledi; isterse alabileceğini, istemezse zorlamamasını söyledi. Aspasia çağrıldı ve kralın beklentisinin aksine Dareios'u seçti. Kral kanun zoruyla onu verdi, ama az sonra elinden aldı.

27.2

καίτοι τὴν μὲν Ἄτοσσαν εἶχεν ἔρωτι ποιησάμενος γυναῖκα παρὰ τὸν νόμον, ἑξήκοντα δὲ καὶ τριακόσιαι παρετρέφοντο κάλλει διαφέρουσαι παλλακίδες, οὐ μὴν ἀλλὰ καὶ αἰτηθεὶς ἐκείνην ἐλευθέραν ἔφησεν εἶναι καὶ λαμβάνειν ἐκέλευσε βουλομένην, ἄκουσαν δὲ μὴ βιάζεσθαι. μεταπεμφθείσης δὲ τῆς Ἀσπασίας καὶ παρʼ ἐλπίδας τοῦ βασιλέως ἑλομένης τὸν Δαρεῖον, ἔδωκε μὲν ὑπʼ ἀνάλκης τοῦ νόμου, δοὺς δὲ ὀλίγον ὕστερον ἀφείλετο.

27.3Onu Ekbatana'daki Artemis'in, yani Anaitis'in rahibesi yaptı; ömrünün geri kalanını temiz yaşayacaktı. Oğluna böyle hafif, ölçülü ve şakayla karışık bir ceza verdiğini düşünüyordu. Ama Dareios bunu ölçülü karşılamadı; ya Aspasia'ya âşık olduğu için çok acı çekiyordu ya da babasının kendisine hakaret edip alay ettiğini düşünüyordu.

27.3

τῆς γὰρ Ἀρτέμιδος τῆς ἐν Ἐκβατάνοις, ἣν Ἀναῗτιν καλοῦσιν, ἱέρειαν ἀνέδειξεν αὐτήν, ὅπως ἁγνὴ διάγῃ τὸν ἐπίλοιπον βίον, οἰόμενος οὐ χαλεπήν, ἀλλὰ καὶ μετρίαν τινὰ καὶ παιδιᾷ μεμιγμένην ταύτην λήψεσθαι δίκην παρὰ τοῦ παιδός. ὁ δʼ ἤνεγκεν οὐ μετρίως, εἴτʼ ἔρωτι τῆς Ἀσπασίας περιπαθὴς γεγονώς, εἴτε ὑβρίσθαι καὶ κεχλευάσθαι νομίζων ὑπὸ τοῦ πατρός.

27.4Onun bu durumda olduğunu gören Teribazos onu daha da kışkırttı; çünkü kendi durumunu onunkinde görüyordu. Durum şuydu: Kralın birçok kızı vardı. Pharnabazos'a Apama'yı, Orontes'e Rhodogune'yi, Teribazos'a Amestris'i vereceğine söz verdi. Ötekilere verdi, Teribazos'a ise yalan söyledi: Amestris'i kendisi aldı, onun yerine en küçük kızı Atossa'yı Teribazos'a söz verdi.

27.4

αἰσθόμενος δʼ αὐτὸν οὕτως ἔχοντα Τηρίβαζος ἔτι μᾶλλον ἐξετράχυνεν, ἐν τοῖς ἐκείνου συνιδὼν τὰ καθʼ αὑτόν, ἦν δὲ τοιαῦτα, πλειόνων οὐσῶν βασιλεῖ θυγατέρων ὡμολόγησε Φαρναβάζῳ μὲν Ἀπάμαν δώσειν γυναῖκα, Ῥοδογούνην δὲ Ὀρόντῃ, Τηριβάζῳ δὲ Ἄμηστριν. καὶ τοῖς μὲν ἄλλοις ἔδωκε, Τηρίβαζον δὲ ἐψεύσατο γήμας αὐτὸς τὴν Ἄμηστριν, ἀντʼ ἐκείνης δὲ τῷ Τηριβάζῳ τὴν νεωτάτην Ἄτοσσαν ἐνεγύησεν.

27.5Sonra, söylediğimiz gibi ona da âşık olup onunla evlenince, Teribazos krala büsbütün düşman oldu. Zaten karakteri kararlı değil, değişken ve ölçüsüzdü. Bu yüzden kimi zaman en öndekilerle aynı şerefi görüyor, kimi zaman çarpıp kovuluyor, hiçbir değişimi ölçülü karşılamıyordu; şereflendirilince kibirle ağır gelir, küçültülünce alçakgönüllü ve sakin değil, sert ve küstah olurdu.

27.5

ἐπεὶ δὲ καὶ ταύτην ἐρασθεὶς ἔγημεν, ὡς εἴρηται, παντάπασι δυσμενῶς πρὸς αὐτὸν ὁ Τηρίβαζος ἔσχεν, οὐδὲ ἄλλως στάσιμος ὢν τὸ ἦθος, ἀλλʼ ἀνώμαλος καὶ παράφορος. διὸ καὶ νῦν μὲν εὐημερῶν ὅμοια τοῖς πρώτοις, νῦν δὲ προσκρούων καὶ σκορακιζόμενος οὐδεμίαν ἔφερεν ἐμμελῶς μεταβολήν, ἀλλὰ καὶ τιμώμενος ἦν ἐπαχθὴς ὑπὸ χαυνότητος, καὶ τὸ κολουόμενον οὐ ταπεινὸν οὐδὲ ἡσυχαῖον, ἀλλὰ τραχὺ καὶ ἀγέρωχον εἶχε.

28.128. Bölüm

Delikanlı için ateşe ateş eklendi. Teribazos ona hep yükleniyor, başa dik takılan kitarisin, işlerde kendi dik durmak istemeyenlere yararı olmadığını söylüyordu. Kardeşi kadınlar dairesi aracılığıyla işlere sızarken, babası böyle kararsız ve güvenilmez bir karakterdeyken, tahtın kendisine sağlam kaldığını düşünmesi aptallıktı.

28.1

πῦρ οὖν ἐπὶ πῦρ ἐγένετο τῷ νεανίσκῳ προσκείμενος ὁ Τηρίβαζος ἀεὶ καὶ λέγων ὡς οὐδὲν ὀνίνησιν ἡ κίταρις ἑστῶσα περὶ τῇ κεφαλῇ τοὺς ὑφʼ αὑτῶν μὴ ζητοῦντας ὀρθοῦσθαι τοῖς πράγμασι, κἀκεῖνον ἀβέλτερα φρονεῖν, εἰ, τοῦ μὲν ἀδελφοῦ διὰ τῆς γυναικωνίτιδος ἐνδυομένου τοῖς πράγμασι, τοῦ δὲ πατρὸς οὕτως ἔμπληκτον ἦθος καὶ ἀβέβαιον ἔχοντος, οἴεται βέβαιον αὐτῷ τὴν διαδοχὴν ὑπάρχειν.

28.2Yunan bir kadıncık için Perslerde yalan söylenemeyecek bir kanunu çiğneyen adam, en büyük konulardaki sözünü tutacak biri değildi elbet. Okhos'un tahta çıkamamasıyla Dareios'un krallıktan yoksun kalması aynı şey değildi: Okhos'un sıradan bir vatandaş olarak mesut yaşamasına kimse engel olmazdı; ama kral ilan edilmiş kişi ya kral olmak ya da yaşamamak zorundaydı.

28.2

ὁ γὰρ Ἑλληνικοῦ χάριν γυναίου τὸν ἄψευστον ἐν Πέρσαις ψευσάμενος νόμον οὐ δή που πιστός ἐστι τὰς περὶ τῶν μεγίστων ὁμολογίας ἐμπεδώσειν. οὐ ταὐτὸ δʼ εἶναι τὸ μὴ τυχεῖν Ὤχῳ κἀκείνῳ τὸ στέρεσθαι τῆς βασιλείας· Ὦχον μὲν γὰρ οὐδένα κωλύσειν ἰδιώτην βιοῦν μακαρίως, ἐκείνῳ δʼ ἀποδεδειγμένῳ βασιλεῖ βασιλεύειν ἀνάγκην ἢ μηδὲ ζῆν εἶναι.

28.3Sophokles'in dediği gibi, kötülüğe ikna genellikle hızlı yürür; çünkü isteğe giden yol düz ve yokuş aşağıdır. Çoğu insan güzeli denememiş ve bilmediği için kötüyü ister. Burada ise imparatorluğun büyüklüğü ve Dareios'un Okhos'tan duyduğu korku Teribazos'a dayanak veriyordu; "Kıbrıs doğumlu tanrıça da büsbütün suçsuz değildi": Aspasia'nın elinden alınması.

28.3

καθόλου μὲν οὖν ἴσως, τὸ Σοφόκλειον, ταχεῖα πειθὼ τῶν κακῶν ὁδοιπορεῖ· λεία γάρ τις ἡ πορεία καὶ κατάντης ἐπὶ τὸ βουλόμενον. βούλονται δὲ οἱ πλεῖστοι τὰ φαῦλα διʼ ἀπειρίαν τῶν καλῶν καὶ ἄγνοιαν· οὐ μὴν ἀλλὰ τὸ μέγεθος τὸ τῆς ἀρχῆς καὶ τὸ πρὸς τὸν Ὦχον τοῦ Δαρείου δέος ὑπόθεσιν τῷ Τηριβάζῳ παρεῖχε· Κυπρογένεια δʼ οὐ πάμπαν ἀναίτιος, ἡ τῆς Ἀσπασίας ἀφαίρεσις.

29.129. Bölüm

Dareios kendini Teribazos'a bıraktı. Komplocular çoğaldığı sırada bir hadım krala tuzağı ve yöntemini bildirdi. Gece yatak odasında yatarken içeri girip onu öldürmeye karar verdiklerini kesin olarak biliyordu. Artakserkses bunu duyunca, böyle büyük bir tehlikeyi iftira diye ihmal etmeyi de korkunç buldu, hiçbir kanıt olmadan inanmayı daha korkunç.

29.1

ἐπέδωκεν οὖν ἑαυτὸν τῷ Τηριβάζῳ· καὶ πολλῶν ἤδη συνισταμένων, εὐνοῦχος ἐδήλωσε τῷ βασιλεῖ τὴν ἐπιβουλὴν καὶ τὸν τρόπον, εἰδὼς ἀκριβῶς ὅτι νυκτὸς ἐγνώκασιν ἐν τῷ θαλάμῳ κατακείμενον ἀναιρεῖν αὐτὸν ἐπεισελθόντες. ἀκούσαντι δὲ τῷ Ἀρτοξέρξῃ καὶ τὸ παριδεῖν κίνδυνον τηλικοῦτον, ἀμελήσαντα τῆς διαβολῆς, δεινὸν ἐδόκει, καὶ τὸ πιστεῦσαι μηδενὸς ἐλέγχου γενομένου δεινότερον.

29.2Şöyle yaptı: Hadıma, onların yanında kalmasını ve peşlerinden gitmesini söyledi. Kendisi yatağının arkasındaki duvarı yarıp bir kapı açtırdı ve kapıyı perdeyle örttü. Saat gelip hadım zamanı bildirince yatakta bekledi ve kendisine doğru gelenlerin yüzlerini görüp her birini açıkça tanıyıncaya kadar kalkmadı.

29.2

οὕτως οὖν ἐποίει· τὸν μὲν εὐνοῦχον ἐκείνοις ἐκέλευσε παρεῖναι καὶ παρακολουθεῖν,. αὐτὸς δὲ τοῦ θαλάμου τὸν ὄπισθεν τῆς κλίνης τοῖχον ἐκκόψας καὶ θυρώσας κατεκάλυψεν αὐλαίᾳ τὰς θύρας, ἐνστάσης δὲ τῆς ὥρας καὶ φράσαντος τοῦ εὐνούχου τὸν καιρόν, ἐπὶ τῆς κλίνης ὑπέμεινε καὶ οὐκ ἐξανέστη πρότερον ἢ τῶν ἐπʼ αὐτὸν ἐρχομένων τὰ πρόσωπα κατιδεῖν καὶ γνωρίσαι σαφῶς ἕκαστον.

29.3Hançerlerini çekip üzerine geldiklerini görünce perdeyi kaldırıp arkadaki odaya çekildi ve bağırarak kapıyı çarptı. Görülen katiller, hiçbir şey yapamadan kapıdan kaçıp çekildiler ve Teribazos'un adamlarına da ortaya çıktıkları için çekilmelerini söylediler.

29.3

ὡς δὲ εἶδεν ἐσπασμένους τὰ ἐγχειρίδια καὶ προσφερομένους, ταχὺ τὴν αὐλαίαν ὑπολαβὼν ἀνεχώρησεν εἰς τὸ ἐντὸς οἴκημα καὶ τὰς θύρας ἐπήρραξε κράζων. ὀφθέντες οὖν οἱ σφαγεῖς ὑπʼ αὐτοῦ, πράξαντες δὲ μηθέν, ἀπεχώρουν φυγῇ διὰ θυρῶν, καὶ τοὺς περὶ τὸν Τηρίβαζον ἐκέλευον ἀποχωρεῖν ὡς φανεροὺς γεγονότας.

29.4Ötekiler dağılıp kaçtı. Teribazos yakalanırken kralın muhafızlarından çok sayıda adam öldürdü ve ancak uzaktan cirit yiyerek düştü. Dareios çocuklarıyla birlikte getirildi. Kral, kraliyet yargıçlarını oturttu, kendisi orada bulunmadı, başkaları suçladı. Görevlilere her yargıcın kararını yazıp kendisine getirmelerini emretti.

29.4

οἱ μὲν οὖν ἄλλοι διαλυθέντες ἔφυγον ὁ δὲ Τηρίβαζος συλλαμβανόμενος πολλοὺς ἀπέκτεινε τῶν βασιλέως δορυφόρων καὶ μόγις ἀκοντίῳ πληγεὶς πόρρωθεν ἔπεσε, τῷ δὲ Δαρείῳ μετὰ τῶν τέκνων ἀναχθέντι καθίσας τοὺς βασιλείους δικαστάς, οὐ παρὼν αὐτός, ἀλλʼ ἑτέρων κατηγορησάντων, ἐκέλευσεν ὑπηρέτας τὴν ἑκάστου γραψαμένους ἀπόφασιν ὡς αὐτὸν ἐπανενεγκεῖν.

29.5Hepsi aynı kararı verip Dareios'u ölüme mahkûm etti. Görevliler onu yakalayıp yakındaki bir odaya götürdüler. Cellat, suçluların başlarını kestikleri usturayla çağrılıp geldi; ama Dareios'u görünce donup kaldı, kralın canına kıyamayacağını, buna cesaret edemeyeceğini düşünerek gözünü kapıya dikip geri çekildi.

29.5

ἀποφηναμένων δὲ πάντων ὁμοίως καὶ καταγνόντων τοῦ Δαρείου θάνατον, οἱ μὲν ὑπηρέται συλλαβόντες αὐτὸν εἰς οἴκημα πλησίον ἀπήγαγον, ὁ δὲ δήμιος κληθεὶς ἧκε μὲν ξυρὸν ἔχων, ᾧ τὰς κεφαλὰς ἀποτέμνουσι τῶν κολαζομένων, ἰδὼν δὲ τὸν Δαρεῖον ἐξεπλάγη καὶ ἀνεχώρει πρὸς τὰς θύρας ἀποβλέπων, ὡς; οὐ δυνησόμενος οὐδὲ τολμήσων αὐτόχειρ γενέσθαι βασιλέως.

29.6Dışarıdaki yargıçlar tehdit edip emredince geri döndü, bir eliyle saçından tutup indirdi ve usturayla boğazını kesti. Bazıları yargılamanın kralın huzurunda yapıldığını, Dareios'un kanıtlarla yakalanınca yüzüstü yere kapanıp yalvardığını anlatır.

29.6

ἔξωθεν δὲ τῶν δικαστῶν ἀπειλούντων καὶ διακελευομένων ἀναστρέψας καὶ τῇ ἑτέρᾳ χειρὶ δραξάμενος τῆς κόμης αὐτοῦ καὶ καταγαγών ἀπέτεμε τῷ ξυρῷ τὸν τράχηλον. ἔνιοι δέ φασι τὴν κρίσιν γενέσθαι βασιλέως αὐτοῦ παρόντος, τὸν δὲ Δαρεῖον, ὡς κατελαμβάνετο τοῖς ἐλέγχοις, ἐπὶ στόμα πεσόντα δεῖσθαι καὶ ἱκετεύειν·

29.7Kral öfkeyle kalkıp hançerini çekmiş ve onu öldürene dek vurmuş. Sonra avluya çıkıp Güneş'e tapınmış ve şöyle demiş: "Persler, sevinçle gidin ve başkalarına söyleyin ki büyük Oromazes, kanunsuz ve haksız şeyler düşünenlere cezasını vermiştir."

29.7

τὸν δὲ ὑπʼ ὀργῆς ἀναστάντα καὶ σπασάμενον τὸν ἀκινάκην τύπτειν ἕως ἀπέκτεινεν εἶτα εἰς τὴν αὐλὴν προελθόντα τὸν Ἥλιον προσκυνῆσαι καὶ εἰπεῖν εὐφραίνεσθε ἀπιόντες, ὦ Πέρσαι, καὶ λέγετε τοῖς ἄλλοις ὅτι τοῖς ἄθεσμα καὶ παράνομα διανοηθεῖσιν ὁ μέγας Ὠρομάζης δίκην ἐπιτέθεικεν.

30.130. Bölüm

Komplonun sonu böyle oldu. Okhos artık Atossa'nın desteğiyle umutlarında parlıyordu; ama meşru kardeşlerden geriye kalan Ariaspes'ten ve gayrimeşrulardan Arsames'ten korkuyordu. Ariaspes, Okhos'tan büyük olduğu için değil, yumuşak, sade ve insancıl olduğu için Persler tarafından krallığa layık görülüyordu; Arsames ise akıllı sayılıyordu ve babasının en sevdiği oğul olduğu Okhos'un gözünden kaçmıyordu.

30.1

ἡ μὲν οὖν ἐπιβουλὴ τοιοῦτον ἔσχε τέλος, ὁ δὲ Ὦχος ἤδη μὲν ἦν ταῖς ἐλπίσι λαμπρός ὑπὸ τῆς Ἀτόσσης ἐπαιρόμενος, ἔτι δὲ ἐφοβεῖτο τῶν μὲν γνησίων τὸν ὑπόλοιπον Ἀριάσπην, τῶν δὲ νόθων Ἀρσάμην. ὁ μὲν γὰρ Ἀριάσπης οὐ διὰ τὸ πρεσβύτερος εἶναι τοῦ Ὤχου, πρᾶος δὲ καὶ ἁπλοῦς καὶ φιλάνθρωπος, ἠξιοῦτο βασιλεύειν ὑπὸ τῶν Περσῶν ὁ δὲ Ἀρσάμης καὶ νοῦν ἔχειν ἐδόκει καὶ μάλιστα τῷ πατρὶ προσφιλὴς ὢν οὐκ ἐλάνθανε τὸν Ὦχον.

30.2İkisine de tuzak kurdu. Hem hilekâr hem kanlı biri olarak, tabiatının zalimliğini Arsames'e, kötü ustalığını Ariaspes'e karşı kullandı. Ariaspes'e kralın hadımlarını ve dostlarını gönderip sürekli tehditler ve korkunç sözler bildirtiyor, babasının onu zalimce ve hakaretle öldürmeye karar verdiğini söyletiyordu.

30.2

ἐπιβουλεύων οὖν ἀμφοτέροις καὶ δολερὸς ὢν ὁμοῦ καὶ φονικός ἐχρήσατο τῇ μὲν ὠμότητι τῆς φύσεως πρὸς τὸν Ἀρσάμην, τῇ δὲ κακουργίᾳ καὶ δεινότητι πρὸς τὸν Ἀριάσπην. ὑπέπεμψε γὰρ πρὸς αὐτὸν εὐνούχους καὶ φίλους βασιλέως ἀπειλάς τινας ἀεὶ καὶ λόγους φοβεροὺς ἀπαγγέλλοντας, ὡς τοῦ πατρὸς ἐγνωκότος ἀποκτιννύειν αὐτὸν ὠμῶς καὶ ἐφυβρίστως.

30.3Bu adamlar her gün gizli bilgi verir gibi konuşuyor, kralın bazı şeyleri yapacağını, bazılarını yapmak üzere olduğunu söylüyorlardı. Böylece adamı öyle dehşete düşürdüler, aklını öyle bir korku, karışıklık ve karamsarlıkla doldurdular ki ölümcül bir zehir hazırlayıp içti ve hayatına son verdi.

30.3

οἱ δὲ ταῦτα καθʼ ἡμέραν ἐκφέρειν δοκοῦντες ὡς ἀπόρρητα, καὶ τὰ μὲν μέλλειν, τὰ δὲ ὅσον οὔπω πράσσειν βασιλέα λέγοντες, οὕτως ἐξέπληξαν τὸν ἄνθρωπον καὶ τοσαύτην ἐνέβαλον πτοίαν αὐτῷ καὶ ταραχὴν καὶ δυσθυμίαν εἰς τοὺς λογισμούς, ὥστε φάρμακον σκευάσαντα τῶν θανασίμων καὶ πιόντα τοῦ ζῆν ἀπαλλαγῆναι.

30.4Kral bu ölümün nasıl olduğunu öğrenince ona ağladı ve sebebinden kuşkulandı. Yaşlılık yüzünden araştırma yapamadığı için Arsames'e daha çok bağlandı, ona en çok güvendiği ve açıkça konuştuğu belliydi. Bu yüzden Okhos'un adamları işi ertelemedi; Teribazos'un oğlu Arpates'i hazırlayıp adamı onun eliyle öldürttüler.

30.4

πυθόμενος δὲ ὁ βασιλεὺς τὸν τρόπον τῆς τελευτῆς, ἐκεῖνον μὲν ἀπέκλαυσε, τὴν δʼ αἰτίαν ὑπώπτευεν. ἐλέγχειν δὲ καὶ ζητεῖν ἐξαδυνατῶν διὰ γῆρας ἔτι μᾶλλον ἠσπάζετο τὸν Ἀρσάμην, καὶ δῆλος ἦν μάλιστα πιστεύων ἐκείνῳ καὶ παρρησιαζόμενος. ὅθεν οἱ περὶ τὸν Ὦχον οὐκ ἀνεβάλοντο τὴν πρᾶξιν, ἀλλʼ Ἀρπάτην υἱὸν Τηριβάζου παρασκευάσαντες ἀπέκτειναν διʼ ἐκείνου τὸν ἄνθρωπον.

30.5Artakserkses yaşlılık yüzünden artık ölümün eşiğindeydi. Arsames'in felaketi gelince hiç dayanamadı, kederden ve karamsarlıktan hemen söndü. Doksan dört yıl yaşadı, altmış iki yıl krallık etti. Yumuşak ve halkını seven bir kral olarak görülmesinde, zalimlik ve kan dökmede herkesi aşan oğlu Okhos'un da büyük payı vardır.

30.5

ἦν μὲν οὖν ἐπὶ ῥοπῆς μικρᾶς ὁ Ἀρτοξέρξης διὰ τὸ γῆρας ἤδη τότε· προσπεσόντος δὲ αὐτῷ τοῦ περὶ τὸν Ἀρσάμην πάθους οὐδὲ ὀλίγον ἀντέσχεν, ἀλλʼ εὐθὺς ὑπὸ λύπης καὶ δυσθυμίας ἀπεσβέσθη, βιώσας μὲν ἐνενήκοντα καὶ τέσσαρα ἔτη, βασιλεύσας δὲ δύο καὶ ἑξήκοντα, δόξας δὲ πρᾶος εἶναι καὶ φιλυπήκοος οὐχ ἥκιστα διὰ τὸν υἱὸν Ὦχον ὠμότητι καὶ μιαιφονίᾳ πάντας ὑπερβαλόμενον.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…