İçeriğe geç
Plutarkhos

Plutarkhos

Et Yemek Üzerine I

Περὶ σαρκοφαγίας Α

11. Bölüm

Sen Pythagoras'ın neden et yemekten uzak durduğunu soruyorsun. Bense şuna şaşıyorum: İlk insan hangi hâlle, nasıl bir ruhla ya da hangi akılla ağzına kanı değdirdi, ölü bir hayvanın etini dudaklarına götürdü? Ölü ve bayat bedenleri sofraya koyup katık ve lüks yaptı, az önce böğüren, ses çıkaran, hareket eden ve bakan parçalara yemek dedi? Boğazlanan, derisi yüzülen, parçalanan canlıların cinayetine gözü nasıl dayandı, burnu kokuya nasıl katlandı? Başkasının yarasına dokunup ölümcül yaraların suyunu ve kan irinini ağzına alırken tiksinti damağını neden çevirmedi?

Deriler sürünüyor, şişlerdeki etler böğürüyordu, pişmişi de çiği de; öküzlerin sesi çıkıyordu.

Bu bir kurgudur, masaldır. Oysa şu akşam yemeği gerçekten canavarcadır: Biri hâlâ böğürenleri canı çeksin, hâlâ yaşayan ve ses çıkaranlardan neyle beslenmek gerektiğini öğretsin, bazılarının nasıl baharatlanacağını, kızartılacağını, sunulacağını buyursun. Araştırılması gereken, işe ilk başlayandır, geç bırakan değil.

1

ἀλλὰ σὺ μὲν ἐρωτᾷς; τίνι λόγῳ Πυθαγόρας ἀπείχετο σαρκοφαγίας, ἐγὼ δὲ θαυμάζω καὶ τίνι πάθει καὶ ποίᾳ ψυχῇ ἢ λόγῳ ὁ πρῶτος ἄνθρωπος ἥψατο φόνου στόματι καὶ τεθνηκότος ζῴου χείλεσι προσήψατο σαρκός· καὶ νεκρῶν σωμάτων καὶ ἑώλων προθέμενος τραπέζας ὄψα καὶ τρυφὰς καὶ προσέτι εἰπεῖν τὰ μικρὸν ἔμπροσθεν βρυχώμενα μέρη καὶ φθεγγόμενα καὶ κινούμενα καὶ βλέποντα· πῶς ἡ ὄψις ὑπέμεινε τὸν φόνον σφαζομένων δερομένων διαμελιζομένων, πῶς ἡ ὄσφρησις ἤνεγκε τὴν ἀποφοράν πῶς τὴν γεῦσιν οὐκ ἀπέτρεψεν ὁ μολυσμὸς ἑλκῶν ψαύουσαν ἀλλοτρίων καὶ τραυμάτων θανασίμων χυμοὺς· καὶ ἰχῶρας ἀπολαμβάνουσαν. εἷρπον μὲν ῥινοί, κρέα δʼ ἀμφʼ ὀβελοῖς ἐμεμύκει ὀπταλέα τε καὶ ὠμά, βοῶν δʼ ὣς γίγνετο φωνὴ τοῦτο πλάσμα καὶ μῦθός ἐστι, τὸ δέ γε δεῖπνον ἀληθῶς τερατῶδες, πεινῆν τινα τῶν μυκωμένων ἔτι, καὶ διδάσκοντα ἀφʼ ὧν δεῖ τρέφεσθαι ζώντων ἔτι καὶ λαλούντων, καὶ διαταττόμενον ἀρτύσεις τινὰς καὶ ὀπτήσεις καὶ παραθέσεις· τούτων ἔδει ζητεῖν τὸν πρῶτον ἀρξάμενον οὐ τὸν ὀψὲ παυσάμενον

22. Bölüm

Belki ilk ete yönelenlerin bütün sebebi yokluktu denebilir. Onlar kanunsuz arzularla yaşadıkları için ya da zorunlu şeylerin bolluğunda azarak tabiata aykırı ve yabancı hazlara dalmadılar. Şimdi hislerini ve seslerini kazansalar şöyle derlerdi:

"Ey siz, şimdiki mutlu ve tanrıların sevdiği insanlar! Nasıl bir hayat çağına düştünüz! Ne bol bir pay alıyor, ne kadar nimetten yararlanıyorsunuz! Sizin için neler bitiyor, neler devşiriliyor! Ovalardan ne zenginlik, bitkilerden ne hazlar toplayabiliyorsunuz! Kirlenmeden keyif sürmek elinizde. Bizi ise hayatın ve zamanın en kasvetli, en korkunç parçası karşıladı; ilk doğuşumuz bizi derin ve çaresiz bir yokluğa attı. Hava henüz göğü örtüyordu; yıldızlar bulanık, geçit vermez nem, ateş ve rüzgâr kasırgalarıyla karışmıştı. Güneş henüz şaşmaz ve sağlam yoluna yerleşmemişti,

doğuyu batıdan ayırmamıştı, geri dönüp ürün veren çiçek taçlarıyla mevsimleri süslememişti.

Yer, nehirlerin düzensiz taşmalarıyla örselenmişti, çoğu yer şekilsiz göller, derin çamurlar, verimsiz çalılar ve ormanlarla vahşileşmişti. Evcil meyveler yetiştirmek için ne bir araç, ne bir tekhnē aleti, ne bir bilgelik düzeni vardı. Açlık zaman tanımıyordu, ekim olmadığı için de yıllık mevsimleri bekleyemiyordu. Çamur yenirken, ağaç kabuğu çiğnenirken, filizlenen ayrık otu ya da kamış kökü bulmak talih sayılırken tabiata aykırı biçimde hayvan etine başvurmamıza şaşılır mı? Palamut tadıp yediklerinde sevinçten bir meşe ya da kayın çevresinde dans ediyor, ona can veren, ana, süt anne diyorlardı. O zamanın hayatı bir tek bu bayramı biliyordu; başka her şey yangın ve hüzün doluydu.

Ya siz, bugünküler? Sizi hangi çılgınlık, hangi kızgınlık cinayete sürüklüyor, bunca zorunlu nimet elinizin altındayken? Neden yeri besleyemiyor diye iftira ediyorsunuz? Neden kanun koyucu Demeter'e saygısızlık ediyor, yumuşak huylu Dionysos'u, ondan yeterince alamıyormuş gibi, utandırıyorsunuz? Evcil ürünleri kan ve cinayetle karıştırmaktan utanmıyor musunuz? Yılanlara, parslara, aslanlara vahşi diyorsunuz, oysa kendiniz vahşilikte onlara hiçbir şey bırakmadan kan döküyorsunuz. Çünkü onlar için cinayet besindir, sizin içinse katık."

2

ἢ τοῖς μὲν πρώτοις ἐκείνοις ἐπιχειρήσασι σαρκοφαγεῖν τὴν αἰτίαν ἂν εἴποι τις πᾶσαν εἶναι τὴν ἀπορίαν· οὐ γὰρ ἐπιθυμίαις ἀνόμοις συνδιάγοντες οὐδʼ ἐν περιουσίᾳ τινὶ ἀναγκαίων ὑβρίσαντες εἰς ἡδονὰς παρὰ φύσιν ἀσυμφύλους ἐπὶ ταῦτʼ ἦλθον· ἀλλʼ εἴποιεν ἂν αἴσθησιν ἐν τῷ παρόντι καὶ φωνὴν λαβόντες· ὦ μακάριοι. καὶ θεοφιλεῖς οἱ νῦν ὄντες ὑμεῖς οἷον βίου λαχόντες αἰῶνα καρποῦσθε καὶ νέμεσθε κλῆρον ἀγαθῶν ἄφθονον, ὅσα φύεται ὑμῖν; ὅσα τρυγᾶται; ὅσον πλοῦτον ἐκ πεδίων, ὅσας ἀπὸ φυτῶν ἡδονὰς δρέπεσθαι πάρεστιν; ἔξεστιν ὑμῖν καὶ τρυφᾶν μὴ μιαινομένοις. ἡμᾶς δὲ σκυθρωπότατον καὶ φοβερώτατον ἐδέξατο βίου καὶ χρόνου μέρος, εἰς πολλὴν καὶ ἀμήχανον ἐκπεσόντας ὑπὸ τῆς πρώτης γενέσεως ἀπορίαν ἔτι μὲν οὐρανὸν ἔκρυπτεν ἀήρ, καὶ ἄστρα θολερῷ καὶ δυσδιαστατοῦντι πεφυρμένα ὑγρῷ καὶ πυρὶ καὶ ζάλαις ἀνέμων οὔπω δʼ ἥλιος ἵδρυτο ἀπλανῆ καὶ βέβαιον ἔχων δρόμον ἠὼ καὶ δύσιν ἔκρινεν, περὶ δʼ ἢγαγεν αὖθις ὀπίσσω καρποφόροισιν ἐπιστέψας κάλυκος στεφάνοισιν ὥρας· γῆ δʼ ὕβριστο ποταμῶν ἐκβολαῖς ἀτάκτοις, καὶ πολλὰ λίμναισιν ἄμορφα καὶ πηλοῖς βαθέσι καὶ λόχμαις ἀφόροις καὶ ὕλαις ἐξηγρίωτο· φορᾶς δʼ ἡμέρων καρπῶν καὶ τέχνης ὄργανον οὐδὲν οὐδὲ μηχανὴ σοφίας· ὁ δὲ λιμὸς οὐκ ἐδίδου χρόνον οὐδʼ ὥρας ἐτησίους σπόρος οὐκ ὢν τότʼ ἀνέμενε.. τί θαυμαστόν, εἰ ζῴων ἐχρησάμεθα σαρξὶ παρὰ φύσιν, ὅτʼ ἰλὺς ἠσθίετο καὶ φλοιὸς ἐβρώθη ξύλου, καὶ ἄγρωστιν εὑρεῖν βλαστάνουσαν ἢ φλεώ τινα ῥίζαν εὐτυχὲς ἦν; βαλάνου δὲ γευσάμενοι καὶ φαγόντες ἐχόρευσαν ὑφʼ ἡδονῆς περὶ δρῦν τινα καὶ φηγόν, ζείδωρον καὶ μητέρα καὶ τροφὸν ἀποκαλοῦντες· ἐκείνην ὁ τότε βίος ἑορτὴν ἔγνω, τὰ δʼ ἄλλα φλεγμονῆς ἦν ἅπαντα μεστὰ καὶ στυγνότητος. ὑμᾶς δὲ τοὺς νῦν τίς λύσσα καὶ τίς οἶστρος ἄγει πρὸς μιαιφονίαν, οἷς τοσαῦτα περίεστι τῶν ἀναγκαίων; τί καταψεύδεσθε τῆς γῆς ὡς· τρέφειν μὴ δυναμένης; τί τὴν θεσμοφόρον ἀσεβεῖτε Δήμητρα καὶ τὸν ἡμερίδην καὶ μειλίχιον δε εσυ ξαρνιυμ αἰσχύνετε Διόνυσον, ὡς οὐχ ἱκανὰ παρὰ τούτων λαμβάνοντες; οὐκ αἰδεῖσθε τοὺς ἡμέρους καρποὺς αἵματι καὶ φόνῳ μιγνύοντες; ἀλλὰ δράκοντας ἀγρίους καλεῖτε καὶ παρδάλεις καὶ λέοντας, αὐτοὶ δὲ μιαιφονεῖτε εἰς ὠμότητα καταλιπόντες ἐκείνοις οὐδέν· ἐκείνοις μὲν γὰρ ὁ φόνος τροφή, ὑμῖν δʼ ὄψον ἐστίν.

33. Bölüm

Aslan ve kurtları kendimizi savunmak için yemiyoruz. Onları bırakıyor, zararsız, eli altında, iğnesiz ve ısırmak için dişsiz olanları yakalayıp öldürüyoruz; Zeus hakkı için, tabiatın bunları güzellik ve zarafet için ortaya çıkardığı anlaşılıyor.

Bu şuna benzer: Biri Nil'in taşıp ülkeyi doğurgan ve bereketli bir akıntıyla doldurduğunu görür, ama taşıdığı bu nimete, en evcil ve hayata en yararlı ürünleri yetiştiren ve bereket veren şeye şaşmaz; orada yüzen bir timsah, sürüklenen bir engerek, fareler, yani vahşi ve iğrenç hayvanlar görüp bunları yakınmanın ve olayın zorunluluğunun sebebi gösterir. Ya da Zeus hakkı için, evcil ürünlerle dolu, başaklarla ağırlaşmış bir tarlaya bakar, sonra bu ekinlerin altına göz atıp bir delice başağı ve bir canavar otu görür, ötekileri hasat etmeyi bırakıp bunlardan yakınır.

Bir de bir hatibin davada ya da savunmada, tehlikedekilere yardım için ya da Zeus hakkı için cüretleri çürütüp suçlamak ve ispatlamak için coşup akan sözünü gören biri olsun. Bu söz yalın, sade akmaz; çok çeşitli hâllerle birlikte, dinleyenlerin ya da yargıçların çok sayıda, renk renk ve farklı ruhlarına akar, bunları döndürmek, değiştirmek ya da Zeus hakkı için yumuşatmak, evcilleştirmek, yatıştırmak gerekir. Sonra kişi, işin bu yanını, davanın önemini ve mücadelesini görmeyi bırakır, sözün akarken hızıyla birlikte sürükleyip getirdiği, sözün geri kalanıyla birlikte kayıp düşen sürçmeleri toplar. Bir halk hatibi de görerek [...]

3

οὐ γὰρ δὴ λέοντὰς γʼ ἀμυνόμενοι καὶ λύκους ἐσθίομεν· ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἐῶμεν, τὰ δʼ ἀβλαβῆ καὶ χειροήθη καὶ ἄκεντρα καὶ νωδὰ πρὸς τὸ δακεῖν συλλαμβάνοντες ἀποκτιννύομεν, ἃ νὴ Δία καὶ κάλλους ἕνεκα καὶ χάριτος ἡ φύσις ἔοικεν ἐξενεγκεῖν. ὅμοιον ὡς εἴ τις τὸν Νεῖλον ὁρῶν πλημμυροῦντα καὶ τὴν χώραν ἐμπιπλάντα γονίμου καὶ καρποφόρου ῥεύματος μὴ τοῦτο θαυμάζοι τοῦ φερομένου, τὸ φυτάλμιον καὶ εὔκαρπον τῶν ἡμερωτάτων καὶ βιωφελεστάτων καρπῶν, ἀλλʼ ἰδών που καὶ κροκόδειλον ἐννηχόμενον καὶ ἀσπίδα κατασυρομένην καὶ μύας, ἄγρια ζῷα καὶ μιαρά, ταύτας λέγοι τὰς αἰτίας τῆς μέμψεως καὶ τῆς τοῦ πράγματος ἀνάγκης· ἢ νὴ Δία τὴν γῆν ταύτην καὶ τὴν ἄρουραν ἀποβλέψας ἐμπεπλησμένην ἡμέρων καρπῶν καὶ βρίθουσαν ἀσταχύων, ἔπειτα ὑποβλέψας που τοῖς ληίοις τούτοις καὶ πού τινος αἴρας στάχυν ἰδὼν καὶ ὀροβάγχην, εἶτʼ ἀφεὶς ἐκεῖνα καρποῦσθαι καὶ ληίζεσθαι μέμφοιτο περὶ τούτων. τοιοῦτόν τι, καὶ λόγον ῥήτορος ὁρῶν ἐν δίκῃ τινὶ καὶ συνηγορίᾳ πληθύοντα καὶ φερόμενον ἐπὶ βοηθείᾳ κινδύνων, ἢ νὴ Δίʼ ἐλέγχῳ καὶ κατηγορίᾳ τολμημάτων καὶ ἀποδείξεων, ῥέοντα δὲ καὶ φερόμενον οὐχ ἁπλῶς οὐδὲ λιτῶς, ἀλλʼ ὁμοῦ πάθεσι πολλοῖς μᾶλλον δὲ παντοδαποῖς, εἰς ψυχὰς ὁμοίως πολλὰς καὶ ποικίλας καὶ διαφόρους τῶν ἀκροωμένων ἢ τῶν δικαζόντων, ἃς δεῖ τρέψαι καὶ μεταβαλεῖν ἢ νὴ Δία πραῧναι καὶ ἡμερῶσαι καὶ καταστῆσαι· εἶτα παρεὶς τοῦτο τοῦ πράγματος ὁρᾶν καὶ μετρεῖν τὸ φύλαιον καὶ ἀγώνισμα, παραρρήσεις ἐκλέγων, ἃς κατιὼν ὁ λόγος συγκατήνεγκε τῇ ῥύμῃ τῆς φορᾶς, συνεκπεσούσας καὶ παρολισθούσας τῷ λοιπῷ τοῦ λόγου. καὶ δημηγόρου τινὸς ὁρῶν.

44. Bölüm

Ama hiçbir şey bizi utandırmıyor: Ne bu zavallıların renklerinin çiçek gibi görünüşü, ne ahenkli seslerinin ikna ediciliği, ne psykhēlerinin kurnazlığı, ne yaşama biçimlerindeki temizlik, ne de zekâlarındaki üstünlük. Biz küçücük bir parça et için bir ruhun güneşini, ışığını, doğduğu ve yaratıldığı ömrünü elinden alıyoruz. Sonra da çıkardığı ve tiz sesleri, yalvarış, rica, savunma değil de anlamsız sesler sanıyoruz. Oysa her biri şöyle diyor: "Senin zorunluluğundan değil, küstahlığından yakınıyorum. Yemek için öldür, ama daha keyifli yemek için beni öldürme."

Ne vahşilik! Ölü süsleyicisi aşçılar ve mutfakçılar kullanan zenginlerin sofrasının kurulduğunu görmek bile korkunçtur; kaldırıldığını görmek daha korkunç: Çünkü artanlar yenenlerden fazladır. Demek ki bunlar boşuna ölmüştür. Bazıları da önlerine konanlara kıyamayıp kesilmesine, doğranmasına izin vermez; ölüleri bağışlar da, yaşarken onlara kıymaktan çekinmemiştir.

4

ἀλλʼ οὐδὲν ἡμᾶς δυσωπεῖ, οὐ χρόας ἀνθηρὸν εἶδος, οὐ φωνῆς ἐμμελοῦς πιθανότης, οὐ πανουργία ψυχῆς, οὐ τὸ καθάριον ἐν διαίτῃ καὶ περιττὸν ἐν συνέσει τῶν ἀθλίων, ἀλλὰ σαρκιδίου μικροῦ χάριν ἀφαιρούμεθα ψυχῆς ἥλιον, φῶς, τὸν τοῦ βίου χρόνον, ἐφʼ ᾧ γέγονε καὶ πέφυκεν. εἶθʼ ἃς φθέγγεται καὶ διέτρισε φωνὰς ἀνάρθρους εἶναι δοκοῦμεν, οὐ παραιτήσεις καὶ δεήσεις καὶ δικαιολογίας ἑκάστου λέγοντος οὐ παραιτοῦμαί σου τὴν ἀνάγκην ἀλλὰ τὴν ὕβριν, ἵνα φάγῃς ἀπόκτεινον, ἵνα δʼ ἥδιον φάγῃς μὴ μʼ ἀναίρει ὢ τῆς ὠμότητος δεινὸν μέν ἐστι καὶ τιθεμένην ἰδεῖν τράπεζαν ἀνθρώπων πλουσίων νεκροκόσμοις χρωμένων μαγείροις καὶ ὀψοποιοῖς, δεινότερον δʼ ἀποκομιζομένην πλείονα γὰρ τὰ λειπόμενα τῶν βεβρωμένων ἐστίν οὐκοῦν ταῦτα μάτην ἀπέθανεν ἕτεροι δὲ φειδόμενοι τῶν παρατεθέντων οὐκ ἐῶσι τέμνειν οὐδὲ κατακόπτειν, παραιτούμενοι νεκρά, ζώντων δʼ οὐκ ἐφείσαντο.

55. Bölüm

Şunu da söylüyoruz: O adamların, tabiatı ilke aldıklarını söylemesi akıl dışıdır. Çünkü et yemenin insan için tabii olmadığını, önce bedenin yapısı gösterir. İnsan bedeni et yemek için yaratılmış hiçbir canlıya benzemez: Ne kıvrık bir gagası, ne keskin tırnağı, ne sivri dişi vardır; ağır, etli yiyeceği dönüştürüp sindirecek güçlü bir midesi, sıcak bir soluğu da yoktur. Tam tersine, dişlerinin düzlüğüyle, ağzının küçüklüğüyle, dilinin yumuşaklığıyla ve sindirime yetmeyen zayıf soluğuyla tabiat et yemeye baştan yemin edercesine karşı çıkar.

Kendinin böyle bir yiyecek için yaratıldığını söylüyorsan, yemek istediğini önce kendin öldür; ama kendi elinle, bıçak, sopa ya da balta kullanmadan. Kurtlar, ayılar, aslanlar yediklerini nasıl kendileri öldürüyorsa, sen de öküzü ısırarak ya da domuzu ağzınla öldür, kuzuyu ya da tavşanı parçala, onlar gibi üzerine atılıp hayvan yaşarken ye. Eğer duyan canlının ölmesini bekliyorsan, içindeki psykhē seni etin tadını çıkarmaktan alıkoyuyorsa, neden tabiata aykırı biçimde canlıyı yiyorsun? Hem cansız, ölü eti bile olduğu gibi yiyen yoktur: Haşlar, kızartır, ateşle ve katkılarla değiştirirler; sayısız baharatla cinayeti dönüştürür, çevirir ve söndürürler ki tat duyusu aldatılıp yabancı olanı kabul etsin.

Lakonyalı'nın sözü pek zariftir: Bir hanında küçük bir balık satın alıp hancıya pişirmesi için vermiş. Hancı peynir, sirke ve zeytinyağı isteyince şöyle demiş: "Bunlar bende olsaydı balık almazdım." Biz cinayette o kadar lükse dalmışız ki ete katık diyoruz, sonra da etin kendisi için katığa ihtiyaç duyuyoruz: Zeytinyağı, şarap, bal, balık sosu, sirke, Suriye ve Arabistan baharatları karıştırıyor, gerçekten ölü gömüyor gibi mumyalıyoruz. Etler böyle çözülüp yumuşadıktan, bir bakıma çürüdükten sonra bile sindirim onları güçlükle alt eder; alt edince de korkunç ağırlıklara ve hastalıklı hazımsızlıklara yol açar.

5

ἄλογον γὰρ εἶναί φαμεν ἐκείνους λέγειν τοὺς ἄνδρας ἀρχὴν ἔχειν τὴν φύσιν ὅτι γὰρ οὐκ ἔστιν ἀνθρώπῳ κατὰ φύσιν τὸ σαρκοφαγεῖν, πρῶτον μὲν ἀπὸ τῶν σωμάτων δηλοῦται τῆς· κατασκευῆς. οὐδενὶ γὰρ ἔοικε τὸ ἀνθρώπου σῶμα τῶν ὑ ἐπὶ σαρκοφαγίᾳ γεγονότων, οὐ γρυπότης χείλους, οὐκ ὀξύτης; ὄνυχος, οὐ τραχύτης ὀδόντος πρόσεστιν, οὐ κοιλίας εὐτονία καὶ πνεύματος θερμότης, τρέψαι καὶ κατεργάσασθαι δυνατὴ τὸ βαρὺ καὶ κρεῶδες ἀλλʼ αὐτόθεν ἡ φύσις τῇ λειότητι τῶν ὀδόντων καὶ τῇ σμικρότητι τοῦ στόματος καὶ τῇ μαλακότητι τῆς γλώσσης καὶ τῇ πρὸς πέψιν ἀμβλύτητι τοῦ πνεύματος ἐξόμνυται τὴν σαρκοφαγίαν. εἰ δὲ λέγεις πεφυκέναι σεαυτὸν ἐπὶ τοιαύτην ἐδωδήν, ὃ βούλει φαγεῖν πρῶτον αὐτὸς ἀπόκτεινον, ἀλλʼ αὐτὸς διὰ σεαυτοῦ, μὴ χρησάμενος κοπίδι μηδὲ τυμπάνῳ τινὶ μηδὲ πελέκει· ἀλλά, ὡς λύκοι καὶ ἄρκτοι καὶ λέοντες αὐτοὶ ὅσα ἐσθίουσι φονεύουσιν, ἄνελε δήγματι βοῦν ἢ στόματι σῦν, ἢ ἄρνα ἢ λαγωὸν διάρρηξον καὶ φάγε προσπεσὼν ἔτι ζῶντος, ὡς ἐκεῖνα. εἰ δʼ ἀναμένεις νεκρὸν γενέσθαι τὸ αἰσθόμενον καὶ δυσωπεῖ σε παροῦσα ψυχὴ ἀπολαύειν τῆς σαρκός, τί παρὰ φύσιν ἐσθίεις τὸ ἔμψυχον; ἀλλʼ οὐδʼ ἄψυχον ἄν τις φάγοι καὶ νεκρὸν οἷόν ἐστιν, ἀλλʼ ἕψουσιν ὀπτῶσι μεταβάλλουσι διὰ πυρὸς καὶ φαρμάκων, ἀλλοιοῦντες καὶ τρέποντες καὶ σβεννύοντες ἡδύσμασι μυρίοις τὸν φόνον, ἵνʼ ἡ γεῦσις ἐξαπατηθεῖσα προσδέξηται τἀλλότριον. καίτοι χάριέν γε τὸ τοῦ Λάκωνος, ὃς ἰχθύδιον ἐν πανδοκείῳ πριάμενος τῷ πανδοκεῖ σκευάσαι παρέδωκεν· αἰτοῦντος δʼ ἐκείνου τυρὸν καὶ ὄξος καὶ ἔλαιον, ἀλλʼ εἰ ταῦτʼ εἶχον εἶπεν οὐκ ἂν ἰχθὺν ἐπριάμην ἡμεῖς δʼ οὕτως ἐν τῷ μιαιφόνῳ τρυφῶμεν, ὥστʼ ὄψον τὸ κρέας προσαγορεύομεν, εἶτ̓ ὄψων πρὸς αὐτὸ τὸ κρέας δεόμεθα, ἀναμιγνύντες ἔλαιον οἶνον μέλι γάρον ὄντως ἡδύσμασι Συριακοῖς Ἀραβικοῖς, ὥσπερ ὄξος νεκρὸν ἐνταφιάζοντες. καὶ γὰρ οὕτως αὐτῶν διαλυθέντων καὶ μαλαχθέντων καὶ τρόπον τινὰ προσαπέντων ἔργον ἐστὶ τὴν πέψιν κρατῆσαι, καὶ διακρατηθείσης δὲ δεινὰς βαρύτητας ἐμποιεῖ καὶ νοσώδεις ἀπεψίας.

66. Bölüm

Diogenes, etin ateşte hazırlanmasını ortadan kaldırmak için çiğ bir ahtapot yemeye cesaret etti. Çevresini saran kalabalığın önünde kaba abasına bürünüp eti ağzına götürürken "Sizin için tehlikeye atılıyorum, öne çıkıyorum" dedi. Zeus aşkına, ne güzel tehlike! Pelopidas Thebai'nin özgürlüğü için, Harmodios ile Aristogeiton Atinalılarınki için göze aldığı gibi değil; bir filozof, hayatı canavarlaştırmak için çiğ bir ahtapotla boğuşarak tehlikeye atılıyor!

Et yemek yalnız bedenler için tabiata aykırı olmakla kalmaz, ruhları da doyma ve tıkınma ile kalınlaştırır. "Şarap ve et tıkınmak bedeni güçlü ve dayanıklı, ruhu ise zayıf yapar." Atletleri kırmamak için örnekleri akrabalarımdan alayım: Attikalılar biz Boiotialılara, en çok oburluğumuz yüzünden kalın kafalı, duyarsız ve aptal der. [...] Menandros da "çeneleri olanlar" der, Pindaros da "bilmek sonra". Herakleitos'a göre "kuru ışık, en bilge psykhē"dir.

Boş fıçılara vurulunca ses verir, dolunca vuruşlara cevap vermez. İnce bronz kaplar sesi çepeçevre yayar, ta ki biri elini dolaşan vuruşun üzerine koyup onu susturana, kapatana kadar. Göz fazla nemle dolunca kararır, kendi işinde gevşer. Güneşe nemli havadan ve çok sayıda sindirilmemiş buhardan baktığımızda onu temiz ve parlak değil, derin, puslu, ışınlarıyla kayar görürüz. Bunun gibi, bulanık, doymuş, yabancı besinlerle ağırlaşmış bedenden bakınca psykhēnin parıltısı ve ışığı da ister istemez körleşir ve karışır, yolunu şaşırıp sürüklenir; işlerin ince ve zor görülür gayelerine bakacak ışığı ve gerginliği kalmaz.

6

Διογένης δʼ ὠμὸν φαγεῖν πολύπουν ἐτόλμησεν, ἵνα τὴν διὰ τοῦ πυρὸς ἐκβάλῃ κατεργασίαν τῶν κρεῶν· καὶ πολλῶν περιεστώτων αὐτὸν ἀνθρώπων, ἐγκαλυψάμενος τῷ τρίβωνι καὶ τῷ στόματι προσφέρων τὸ κρέας ὑπὲρ ὑμῶν φησὶν ἐγὼ παραβάλλομαι καὶ προκινδυνεύω καλόν, ὦ Ζεῦ, κίνδυνον οὐ γάρ, ὡς Πελοπίδας ὑπὲρ τῆς Θηβῶν ἐλευθερίας ἢ ὡς Ἁρμόδιος καὶ Ἀριστογείτων ὑπὲρ τῆς Ἀθηναίων, προεκινδύνευσεν ὁ φιλόσοφος ὠμῷ πολύποδι διαμαχόμενος, ἵνα τὸν βίον ἀποθηριώσῃ; οὐ τοίνυν μόνον αἱ κρεοφαγίαι τοῖς σώμασι γίγνονται παρὰ φύσιν, ἀλλὰ καὶ τὰς ψυχὰς ὑπὸ πλησμονῆς καὶ κόρου παχύνουσιν· οἶνος γὰρ καὶ σαρκῶν ἐμφορήσιες σῶμα μὲν ἰσχυρὸν ποιέουσι καὶ ῥωμαλέον, ψυχὴν δὲ ἀσθενέα καὶ ἵνα μὴ τοῖς ἀθληταῖς ἀπεχθάνωμαι, συγγενέσι χρῶμαι παραδείγμασι· τοὺς γὰρ Βοιωτοὺς ἡμᾶς οἱ Ἀττικοὶ καὶ παχεῖς καὶ ἀναισθήτους καὶ ἠλιθίους, μάλιστα διὰ τὰς ἀδηφαγίας προσαγορεύουσιν· οὗτοι δʼ αὖ συ […] καὶ ὁ Μένανδρος οἳ γνάθους ἔχουσι, καὶ ὁ Πίνδαρος γνῶναὶ τʼ ἔπειτα αὐγὴ ξηρὴ ψυχὴ σοφωτάτη κατὰ τὸν Ἡράκλειτον· οἱ κενοὶ πίθοι κρουσθέντες ἠχοῦσι, γενόμενοι δὲ πλήρεις οὐχ ὑπακούουσι ταῖς πληγαῖς· τῶν χαλκωμάτων τὰ λεπτὰ τοὺς ψόφους ἐν κύκλῳ διαδίδωσιν, ἄχρι οὗ ἐμφράξῃ καὶ τυφλώσῃ τις τῇ χειρὶ τῆς· πληγῆς περιφερομένης ἐπιλαμβανόμενος· ὀφθαλμὸς; ὑγροῦ πλεονάσαντος ἀναπλησθεὶς μαραυγεῖ καὶ ἀτονεῖ πρὸς τὸ οἰκεῖον ἔργον· τὸν ἥλιον διʼ ἀέρος ὑγροῦ καὶ ἀναθυμιάσεων πλήθους ἀπέπτων ἀθρήσαντες οὐ καθαρὸν οὐδὲ λαμπρὸν ἀλλὰ βύθιον καὶ ἀχλυώδη καὶ ὀλισθαίνοντα ταῖς αὐγαῖς ὁρῶμεν. οὕτω δὴ καὶ διὰ σώματος θολεροῦ καὶ διακόρου καὶ βαρυνομένου τροφαῖς ἀσυμφύλοις πᾶσα ἀνάγκη τὸ γάνωμα τῆς ψυχῆς καὶ τὸ φέγγος ἀμβλύτητα καὶ σύγχυσιν ἔχειν καὶ πλανᾶσθαι καὶ φέρεσθαι, πρὸς τὰ λεπτὰ καὶ δυσθεώρητα τέλη τῶν πραγμάτων αὐγὴν καὶ τόνον οὐκ ἐχούσης.

77. Bölüm

Bunların dışında, insan sevgisine alışmak şaşılacak bir şey sayılmaz mı? Yabancı ve soydaşı olmayan canlıların acılarına karşı bu kadar yumuşak ve insancıl olan biri insana nasıl haksızlık etsin? Üç gün önce konuşurken Ksenokrates'ten ve Atinalıların canlı bir koçun derisini yüzen adama ceza verdiğinden söz etmiştim. Sanırım canlıya işkence eden, canını alıp öldürenden daha kötü değildir. Ama görünüşe göre âdete aykırı olanı tabiata aykırı olandan daha iyi hissediyoruz.

Bunları orada daha genel söylemiştim. Öğretinin büyük, gizemli ve Platon'un dediği gibi korkak ve ölümlüce düşünen insanlara inanılmaz gelen ilkesini ise hâlâ sözle sarsmaya çekiniyorum; tıpkı fırtınada gemi kaptanının gemiyi ya da sahne dönerken tiyatroda şairin vinci kaldırmaya çekinmesi gibi. Ama belki Empedokles'in sözlerini önceden okumak, önceden söylemek kötü olmaz. [...] Burada psykhēler hakkında alegori yapıyor: Cinayetlerin, et yemenin ve birbirini yemenin cezasını ödemek için ölümlü bedenlere bağlandıklarını söylüyor.

Yine de bu öğreti daha eski görünüyor. Dionysos'un parçalanmasına dair anlatılanlar, Titanların ona saldırması, cinayetin tadına baktıkları için cezalandırılıp yıldırımla çarpılmaları, yeniden doğuşa dair örtülü bir masaldır. Çünkü eskiler içimizdeki akıl dışı, düzensiz ve zorba olana, tanrısal değil daimōnî olana Titan adını vermiştir; yani cezalandırılanın ve bedel ödeyenin adıdır bu.

7

χωρὶς δὲ τούτων ὁ πρὸς φιλανθρωπίαν ἐθισμὸς οὐ δοκεῖ θαυμαστὸν εἶναι; τίς γὰρ ἂν ἀδικήσειεν ἄνθρωπον, οὕτω πρὸς ἀλλότρια κακὰ καὶ ἀσύμφυλα διακείμενος καὶ πράως καὶ φιλανθρώπως; ἐμνήσθην δὲ τρίτην ἡμέραν διαλεγόμενος περὶ Ξενοκράτους, καὶ ὅτι Ἀθηναῖοι τῷ ζῶντα τὸν κριὸν ἐκδείραντι δίκην ἐπέθηκαν οὐκ ἔστι δέ, οἶμαι, χείρων ὁ ζῶντα βασανίζων τοῦ παραιρουμένου τὸ ζῆν καὶ φονεύοντος· ἀλλὰ μᾶλλον, ὡς ἔοικε, τῶν παρὰ συνήθειαν ἢ τῶν παρὰ φύσιν αἰσθανόμεθα. καὶ ταῦτα μὲν ἐκεῖ κοινότερον ἔλεγον· τὴν δὲ μεγάλην καὶ μυστηριώδη καὶ ἄπιστον ἀνδράσι δειλοῖς, φησιν ὁ Πλάτων, καὶ θνητὰ φρονοῦσιν ἀρχὴν τοῦ δόγματος; ὀκνῶ μὲν ἔτι τῷ λόγῳ κινεῖν, ὥσπερ ναῦν ἐν χειμῶνι ναύκληρος ἢ μηχανὴν αἴρει ποιητικὸς ἀνὴρ ἐν θεάτρῳ σκηνῆς περιφερομένης. οὐ χεῖρον δʼ ἴσως καὶ προανακρούσασθαι καὶ προαναφωνῆσαι τὰ τοῦ Ἐμπεδοκλέους· […] ἀλληγορεῖ γὰρ ἐνταῦθα τὰς ψυχάς, ὅτι φόνων καὶ βρώσεως σαρκῶν καὶ ἀλληλοφαγίας δίκην τίνουσαι σώμασι θνητοῖς ἐνδέδενται. καίτοι δοκεῖ παλαιότερος οὗτος ὁ λόγος εἶναι· τὰ γὰρ δὴ περὶ τὸν Διόνυσον μεμυθευμένα πάθη τοῦ διαμελισμοῦ καὶ τὰ Τιτάνων ἐπʼ αὐτὸν τολμήματα, κολάσεις τε τούτων καὶ κεραυνώσεις γευσαμένων τοῦ φόνου, ᾐνιγμένος ἐστὶ μῦθος εἰς τὴν παλιγγενεσίαν· τὸ γὰρ ἐν ἡμῖν ἄλογον καὶ ἄτακτον καὶ βίαιον οὐ θεῖον ἀλλὰ δαιμονικὸν οἱ παλαιοὶ Τιτᾶνας ὠνόμασαν, καὶ τοῦτʼ ἔστι κολαζομένου καὶ δίκην διδόντος.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…