Plutarkhos
Batıl İnanç Üzerine
Περὶ δεισιδαιμονίας
1Tanrılar hakkındaki bilgisizlik ve cehalet en baştan iki kola ayrılarak akmıştır: bir kolu, sert topraklarda olduğu gibi, direngen karakterlerde tanrıtanımazlığı; öbür kolu, nemli topraklarda olduğu gibi, yumuşak karakterlerde batıl inancı doğurmuştur. Her yanlış yargı kötüdür, hele bu konulardaysa; ama ona bir de duygu eklenirse en kötüsüdür. Çünkü her duygu iltihaplanmış bir yaraya benzer; yarayla birlikte olan çıkıklar nasıl daha ağırsa, psykhēnin duyguyla birlikte gelen çarpıklıkları da öyle daha ağırdır. Biri her şeyin ilkelerinin atomlar ve boşluk olduğunu düşünür: bu kanı yanlıştır, ama yara açmaz, nabzı hızlandırmaz, insanı sarsan bir acı vermez. Biri zenginliğin en büyük iyi olduğunu sanır: bu yalanın zehri vardır; psykhēyi kemirir, insanın aklını başından alır, uyutmaz, onu iğneleyen hırslarla doldurur, kayalardan aşağı iter, boğar, açık sözlülüğünü elinden alır. Bazıları da aretēnin ve kötülüğün birer cisim olduğunu sanır: bu bilgisizlik belki ayıptır, ama ağıtlara ve gözyaşlarına değmez. Ama şöyle diyen birinin yargıları ve kanıları:
Zavallı aretē, demek sen bir sözmüşsün; ben ise seni
bir iş sanıp ardından gitmiştim,
ve bu yüzden zenginlik getiren haksızlığı, her türlü hazzı doğuran hovardalığı bıraktığına yanan birinin yargıları: işte bunlar hem acınmaya hem de tiksinilmeye değer; çünkü psykhēde bulundukları yerde, kurtçuklar ve solucanlar gibi pek çok hastalık ve tutku doğururlar.
τῆς περὶ θεῶν ἀμαθίας καὶ ἀγνοίας εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς δίχα ῥυείσης τὸ μὲν ὥσπερ ἐν χωρίοις σκληροῖς τοῖς ἀντιτύποις ἤθεσι τὴν ἀθεότητα, τὸ δʼ ὥσπερ ἐν ὑγροῖς τοῖς ἁπαλοῖς τὴν δεισιδαιμονίαν πεποίηκεν. ἅπασα μὲν οὖν κρίσις ψευδής, ἄλλως τε κἂν ᾖ περὶ ταῦτα, μοχθηρόν· ᾗ δὲ καὶ πάθος πρόσεστι, μοχθηρότατον. πᾶν γὰρ πάθος ἔοικε πληγὴ φλεγμαίνουσα εἶναι· καὶ καθάπερ αἱ μετὰ τραύματος ἐκβολαὶ τῶν ἄρθρων, οὕτως αἱ μετὰ πάθους διαστροφαὶ τῆς ψυχῆς χαλεπώτεραι. ἀτόμους τις οἴεται καὶ κενὸν ἀρχὰς εἶναι τῶν ὅλων ψευδὴς ἡ ὑπόληψις, ἀλλʼ ἕλκος οὐ ποιεῖ οὐδὲ σφυγμὸν οὐδʼ ὀδύνην ταράττουσαν. ὑπολαμβάνει τις τὸν πλοῦτον ἀγαθὸν εἶναι μέγιστον· τοῦτο τὸ ψεῦδος ἰὸν ἔχει, νέμεται τὴν ψυχήν, ἐξίστησιν, οὐκ ἐᾷ καθεύδειν, οἴστρων ἐμπίπλησιν, ὠθεῖ κατὰ πετρῶν, ἄγχει, τὴν παρρησίαν ἀφαιρεῖται. πάλιν οἴονταί τινες εἶναι σῶμα τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν κακίαν· αἰσχρὸν ἴσως τὸ ἀγνόημα, θρήνων δὲ καὶ ὀδυρμῶν οὐκ ἄξιον· ἀλλʼ αἵτινές εἰσι τοιαῦται κρίσεις καὶ ὑπολήψεις ὦ τλῆμον ἀρετή, λόγος ἄρʼ ἦσθʼ· ἐγὼ δέ σε ὡς ἔργον ἤσκουν ἀφεὶς τὴν πλουτοποιὸν ἀδικίαν καὶ τὴν γόνιμον ἁπάσης ἡδονῆς ἀκολασίαν, ταύτας ἄξιόν ἐστιν οἰκτίρειν ὁμοῦ καὶ δυσχεραίνειν, ὅτι πολλὰ νοσήματα καὶ πάθη καθάπερ εὐλὰς καὶ σκώληκας ἐντίκτουσι ταῖς ψυχαῖς παροῦσαι.
2Konumuz olan şeylere gelince: tanrıtanımazlık, bahtiyar ve bozulmaz hiçbir şeyin var olmadığına dair kötü bir yargıdır; ama ilahî olana inanmayarak insanı bir tür duygusuzluğa götürür gibi görünür; tanrılara inanmamanın gayesi de onlardan korkmamaktır. Batıl inancın ise adı da (deisidaimonia: tanrısal güçlerden korkma) gösterir ki o, duygu yüklü bir kanaattir, insanı alçaltıp ezen bir korkuyu doğuran bir kanıdır: insan tanrıların var olduğunu düşünür, ama onların acı veren ve zarar veren varlıklar olduğunu sanır. Tanrıtanımaz ilahî olana karşı kımıldamaz gibidir; batıl inançlı ise kımıldar, ama gerektiği gibi değil, çarpılarak. Çünkü bilgisizlik birinde faydalı olana inanmamayı doğurmuş, ötekine bir de onun zarar verdiği kanaatini eklemiştir. Bu yüzden tanrıtanımazlık yanlışa düşmüş bir logos, batıl inanç ise yanlış bir logostan doğmuş bir duygudur.
οὐκοῦν καὶ περὶ ὧν ὁ λόγος, ἡ μὲν ἀθεότης κρίσις οὖσα φαύλη τοῦ μηδὲν εἶναι μακάριον καὶ ἄφθαρτον εἰς ἀπάθειάν τινα δοκεῖ τῇ ἀπιστίᾳ τοῦ θείου περιφέρειν, καὶ τέλος ἐστὶν αὐτῇ τοῦ μὴ νομίζειν θεοὺς τὸ μὴ φοβεῖσθαι· τὴν δεισιδαιμονίαν δὲ μηνύει καὶ τοὔνομα δόξαν ἐμπαθῆ καὶ δέους ποιητικὴν ὑπόληψιν οὖσαν ἐκταπεινοῦντος καὶ συντρίβοντος τὸν ἄνθρωπον, οἰόμενον μὲν εἶναι θεούς, εἶναι δὲ λυπηροὺς καὶ βλαβερούς. ἔοικε γὰρ ὁ μὲν ἄθεος ἀκίνητος εἶναι πρὸς τὸ θεῖον, ὁ δὲ δεισιδαίμων κινούμενος ὡς οὐ προσήκει διαστρέφεσθαι. ἡ γὰρ ἄγνοια τῷ μὲν ἀπιστίαν τοῦ ὠφελοῦντος ἐμπεποίηκε, τῷ δὲ καὶ δόξαν ὅτι βλάπτει προστέθεικεν. ὅθεν ἡ μὲν ἀθεότης λόγος ἐστὶ διεψευσμένος, ἡ δὲ δεισιδαιμονία πάθος ἐκ λόγου ψευδοῦς ἐγγεγενημένον.
3Psykhēnin bütün hastalıkları ve tutkuları çirkindir; ama bazılarında hafiflikten gelen bir çalım, bir yükseklik ve coşku yine de vardır; denebilir ki hiçbiri eyleme götüren bir dürtüden yoksun değildir. Her tutkunun ortak kusuru da budur: eyleme yönelten dürtüleriyle aklı zorlar, sıkıştırır ve gerer. Yalnız korku, cesaretten olduğu kadar akıldan da yoksun olduğu için akılsızlığını eylemsiz, çaresiz ve eli kolu bağlı bırakır. Psykhēyi hem bağlayan hem sarsan bu yanı yüzünden korkuya ‘dehşet’ ve ‘ürperti’ adları da verilmiştir. Bütün korkuların en eylemsizi ve en çaresizi de batıl inancın korkusudur. Denize açılmayan denizden, sefere çıkmayan savaştan, evinde oturan haydutlardan, yoksul olan iftiracıdan, sıradan bir yurttaş kıskançlıktan, Galatlar arasında yaşayan depremden, Etiyopyalılar arasında yaşayan yıldırımdan korkmaz. Ama tanrılardan korkan her şeyden korkar: yerden, denizden, havadan, gökten, karanlıktan, ışıktan, uğursuz bir sözden, sessizlikten, rüyadan. Köleler uyurken efendilerini unutur, uyku zincire vurulanların zincirini hafifletir; yaralardaki iltihaplar, eti kemiren vahşi çürümeler, şiddetli ağrılar uyuyanı bırakır:
Ey uykunun sevgili büyüsü, hastalığın yardımcısı,
ne tatlı geldin bana, hem de tam gerektiğinde!
Batıl inanç bunu söyletmez. Uykuyla barış yapmayan tek şey odur; psykhēye, tanrı hakkındaki acı ve ağır kanaatleri itip uzaklaştırarak bir an olsun soluk alma ve yüreklenme fırsatı vermez. Tersine, batıl inançlıların uykusunda, sanki dinsizlerin cezalandırıldığı yerdeymiş gibi, dehşet verici hayaller, korkunç görüntüler ve birtakım cezalar uyandırır; zavallı psykhēyi altüst eder, rüyalarla uykudan kovar; psykhē sanki başkasının elindeymiş gibi kendi eliyle kırbaçlanır, cezalandırılır, korkunç ve tuhaf buyruklar alır. Sonra uyandıklarında bunları küçümsemez, bunlara gülmezler; kendilerini sarsanların hiçbirinin gerçek olmadığını fark etmezler. Hiçbir kötülüğü olmayan bir aldanışın gölgesinden kaçarken, uyanıkken kendilerini aldatır, para harcar, altüst ederler; şöyle diyen dilenci rahiplerin ve büyücülerin eline düşerler:
Bir rüya hayali seni korkutuyorsa
ya da yer altındaki Hekate'nin alayını konuk ettiysen,
arındırıcı kocakarıyı çağır, kendini denize daldır, sonra bütün gün yerde otur. Ey batıl inanç için barbarca kötülükler icat eden Yunanlılar: çamura bulanmalar, balçığa yuvarlanmalar, suya daldırılmalar, yüzüstü yere kapanmalar, utanç verici oturuşlar, tuhaf secdeler! Kanuna uygun müziği koruduklarını sananlar kithara ozanlarına ‘doğru ağızla’ şarkı söylemelerini buyururlardı; biz de tanrılara doğru ve dürüst bir ağızla dua etmeyi uygun buluruz; kurbanlık hayvanın iç organları arasındaki dilin temiz ve düzgün olup olmadığına bakarken kendi dilimizi çarpıtıp tuhaf adlarla ve barbar sözlerle kirletmeyi, tanrısal olanı ve atalardan kalma dindarlığın değerini böylece utanç içinde bırakıp kanunu çiğnemeyi değil. Komedya şairi, küçük yataklarını altınla ve gümüşle kaplatanlara bir yerde pek hoş söylemiştir:
Tanrıların bize bedava verdiği tek şeyi,
uykuyu, kendine neden bu kadar pahalıya mal ediyorsun?
Batıl inançlıya da şöyle denebilir: tanrıların bize kötülükleri unutmak ve dinlenmek için verdiği uykuyu, zavallı psykhē başka bir uykuya kaçamadığına göre, neden kendine süregiden ve acı veren bir işkence yeri yapıyorsun? Herakleitos, uyanık olanlar için tek ve ortak bir dünya olduğunu, uyuyanların ise her birinin kendi dünyasına döndüğünü söyler. Batıl inançlı için ise ne ortak ne de kendine ait bir dünya vardır: ne uyanıkken aklını kullanır ne de uyurken kendisini sarsan şeyden kurtulur; aklı hep rüyadadır, korkusu hep uyanık; ne kaçış vardır ne de bir yere sığınma.
αἰσχρὰ μὲν δὴ πάντα τὰ τῆς ψυχῆς νοσήματα καὶ πάθη, τὸ δὲ γαῦρον ἐνίοις ὅμως καὶ ὑψηλὸν καὶ διηρμένον ἔνεστιν ὑπὸ κουφότητος, δραστηρίου δʼ ὁρμῆς οὐδὲν ὡς ἔπος εἰπεῖν ἀπεστέρηται. ἀλλὰ τοῦτο δὴ τὸ κοινὸν ἔγκλημα παντὸς πάθους ἐστίν, ὅτι ταῖς πρακτικαῖς ὁρμαῖς ἐκβιαζόμενα κατεπείγει καὶ συντείνει τὸν λογισμόν. μόνος δʼ ὁ φόβος, οὐχ ἧττον ὢν τόλμης ἐνδεὴς ἢ λογισμοῦ, ἄπρακτον ἔχει καὶ ἄπορον καὶ ἀμήχανον τὸ ἀλόγιστον. ᾗ καὶ δεῖμα καὶ τάρβος αὐτοῦ τὸ συνδέον ὁμοῦ τὴν ψυχὴν καὶ ταράττον ὠνόμασται. φόβων δὲ πάντων ἀπρακτότατος καὶ ἀπορώτατος ὁ τῆς δεισιδαιμονίας. οὐ φοβεῖται θάλασσαν ὁ μὴ πλέων οὐδὲ πόλεμον ὁ μὴ στρατευόμενος, οὐδὲ λῃστὰς ὁ οἰκουρῶν οὐδὲ συκοφάντην ὁ πένης οὐδὲ φθόνον ὁ ἰδιώτης, οὐδὲ σεισμὸν ὁ ἐν Γαλάταις οὐδὲ κεραυνὸν ὁ ἐν Αἰθίοψιν· ὁ δὲ θεοὺς δεδιὼς πάντα δέδιε, γῆν θάλατταν ἀέρα οὐρανὸν σκότος φῶς κληδόνα σιωπὴν ὄνειρον. οἱ δοῦλοι τῶν δεσποτῶν ἐπιλανθάνονται καθεύδοντες, τοῖς πεδήταις ἐπελαφρύνει τὸν δεσμὸν ὁ ὕπνος, φλεγμοναὶ περὶ τραύματα καὶ νομαὶ σαρκὸς θηριώδεις καὶ περιωδυνίαι κοιμωμένων ἀφίστανται· ὦ φίλον ὕπνου θέλγητρον ἐπίκουρον νόσου, ὡς ἡδύ μοι προσῆλθες ἐν δέοντί γε. τοῦτʼ οὐ δίδωσιν εἰπεῖν ἡ δεισιδαιμονία (μόνη γὰρ οὐ σπένδεται πρὸς τὸν ὕπνον, οὐδὲ τῇ ψυχῇ ποτε γοῦν δίδωσιν ἀναπνεῦσαι καὶ ἀναθαρρῆσαι τὰς πικρὰς καὶ βαρείας περὶ τοῦ θεοῦ δόξας ἀπωσαμένῃ), ἀλλʼ ὥσπερ ἐν ἀσεβῶν χώρῳ τῷ ὕπνῳ τῶν δεισιδαιμόνων εἴδωλα φρικώδη καὶ τεράστια φάσματα καὶ ποινάς τινας ἐγείρουσα καὶ στροβοῦσα τὴν ἀθλίαν ψυχὴν ἐκδιώκει τοῖς ὀνείροις ἐκ τῶν ὕπνων, μαστιζομένην καὶ κολαζομένην αὐτὴν ὑφʼ αὑτῆς ὡς ὑφʼ ἑτέρου, καὶ δεινὰ προστάγματα καὶ ἀλλόκοτα λαμβάνουσαν. εἶτʼ ἐξαναστάντες οὐ κατεφρόνησαν οὐδὲ κατεγέλασαν, οὐδʼ ᾔσθοντο ὅτι τῶν ταραξάντων οὐδὲν ἦν ἀληθινόν, ἀλλὰ σκιὰν φεύγοντες ἀπάτης οὐδὲν κακὸν ἐχούσης ὕπαρ ἐξαπατῶσιν ἑαυτοὺς καὶ δαπανῶσι καὶ ταράττουσιν, εἰς ἀγύρτας καὶ γόητας ἐμπεσόντες λέγοντας ἀλλʼ εἴτʼ ἔνυπνον φάντασμα φοβεῖ, χθονίας θʼ Ἑκάτης κῶμον ἐδέξω, τὴν περιμάκτριαν κάλει γραῦν καὶ βάπτισον σεαυτὸν εἰς θάλασσαν καὶ καθίσας ἐν τῇ γῇ διημέρευσον. ὦ βάρβαρʼ ἐξευρόντες Ἕλληνες κακά τῇ δεισιδαιμονίᾳ, πηλώσεις καταβορβορώσεις βαπτισμούς, ῥίψεις ἐπὶ πρόσωπον, αἰσχρὰς προκαθίσεις, ἀλλοκότους προσκυνήσεις. δικαίῳ τῷ στόματι τοὺς κιθαρῳδοὺς ἐκέλευον ᾄδειν οἱ τὴν νόμιμον μουσικὴν σῴζειν δοκοῦντες· ἡμεῖς δὲ τοῖς θεοῖς ἀξιοῦμεν ὀρθῷ τῷ στόματι καὶ δικαίῳ προσεύχεσθαι, καὶ μὴ τὴν ἐπὶ τῶν σπλάγχνων μὲν γλῶτταν εἰ καθαρὰ καὶ ὀρθὴ σκοπεῖν, τὴν δʼ ἑαυτῶν διαστρέφοντας καὶ μολύνοντας ἀτόποις ὀνόμασι καὶ ῥήμασι βαρβαρικοῖς καταισχύνειν καὶ παρανομεῖν εἰς τὸ θεῖον καὶ πάτριον ἀξίωμα τῆς εὐσεβείας. ἀλλʼ ὅ γε κωμικὸς οὐκ ἀηδῶς εἴρηκέ που πρὸς τοὺς καταχρυσοῦντας τὰ κλινίδια καὶ καταργυροῦντας ὅ τι μόνον ἡμῖν προῖκʼ ἔδωκαν οἱ θεοὶ τὸν ὕπνον, τί τοῦτο πολυτελὲς σαυτῷ ποιεῖς; ἔστι δὲ καὶ πρὸς τὸν δεισιδαίμονα εἰπεῖν ὅ τι τὸν ὕπνον οἱ θεοὶ λήθην κακῶν ἔδοσαν ἡμῖν καὶ ἀνάπαυσιν, τί τοῦτο κολαστήριον σαυτῷ ποιεῖς ἐπίμονον καὶ ὀδυνηρόν, τῆς ἀθλίας ψυχῆς εἰς ἄλλον ὕπνον ἀποδρᾶναι μὴ δυναμένης; ὁ Ἡράκλειτός φησι τοῖς ἐγρηγορόσιν ἕνα καὶ κοινὸν κόσμον εἶναι, τῶν δὲ κοιμωμένων ἕκαστον εἰς ἴδιον ἀναστρέφεσθαι. τῷ δὲ δεισιδαίμονι κοινὸς οὐδεὶς οὐδʼ ἴδιός ἐστι κόσμος· οὔτε γὰρ ἐγρηγορὼς τῷ φρονοῦντι χρῆται οὔτε κοιμώμενος ἀπαλλάττεται τοῦ ταράττοντος, ἀλλʼ ὀνειρώττει μὲν ὁ λογισμός, ἐγρήγορε δʼ ὁ φόβος ἀεί, φυγὴ δʼ οὐκ ἔστιν οὐδὲ μετάστασις.
4Samos'ta Polykrates korkunç bir tirandı, Korinthos'ta Periandros da öyle; ama özgür ve demokrasiyle yönetilen bir şehre göç eden kimse artık onlardan korkmazdı. Tanrıların yönetiminden asık suratlı ve yalvarmaya kulak asmayan bir tiranlıktan korkar gibi korkan ise nereye göçsün, nereye kaçsın, tanrısız hangi toprağı, hangi denizi bulsun? Ey zavallı, evrenin hangi köşesine girip kendini saklarsan tanrıdan kaçtığına inanacaksın? Özgürlükten umudu kesen köleler için bile satılmayı isteyip daha yumuşak bir efendiye geçmelerine izin veren bir kanun vardır; batıl inanç ise tanrıları değiştirmeye izin vermez. Atalarının ve soyunun tanrılarından korkan, kurtarıcı tanrılardan ürperen, kendilerinden zenginlik, bolluk, barış, birlik, en iyi sözlerde ve işlerde başarı dilediğimiz yumuşak huylu tanrılardan titreyip çekinen kişinin korkmayacağı bir tanrı bulunamaz. Sonra bu insanlar köleliği bir talihsizlik sayar ve şöyle derler:
Erkek için de kadın için de korkunç bir felakettir
köle olmak ve huysuz efendilere düşmek.
Peki kaçılamayan, kurtulunamayan, karşı konulamayan efendilere düşmekle başlarına ne kadar daha korkunç bir şey geldiğini sanırsınız? Kölenin sığınabileceği bir sunak vardır; haydutlar için bile tapınakların çoğu dokunulmazdır; düşmandan kaçanlar bir heykele ya da tapınağa tutununca cesaret bulur. Batıl inançlı ise en korkunç şeylerden korkanların umut bağladığı bu yerlerden ürperir, korkar ve çekinir. Batıl inançlıyı tapınaklardan koparmaya kalkma: o orada cezalandırılır, orada öcü alınır. Uzun söze ne gerek var? Ölüm bütün insanlar için hayatın sonudur; batıl inancın sonu ise o bile değildir. Hayatın sınırlarını aşar, korkuyu hayattan uzun kılar, ölüme ölümsüz kötülükler fikrini bağlar; dertlerden kurtulduğu anda bitmeyecek dertlerin başladığını sanır. Hades'in derin kapıları açılır, ateş ırmakları ve Styks'in kolları birbirine karışır; karanlık, korkunç görünüşler ve acıklı sesler getiren türlü türlü hayaletlerle dolar; yargıçlar, cezalandırıcılar, binlerce kötülükle dolu uçurumlar ve dehlizler belirir. Böylece bahtsız batıl inanç, korkunç görünen her şeye karşı gösterdiği aşırı sakınganlıkla, farkında olmadan kendini her türlü korkunç şeyin kucağına atar.
ἦν φοβερὸς ἐν Σάμῳ Πολυκράτης τύραννος, ἦν ἐν Κορίνθῳ Περίανδρος, ἀλλʼ οὐδεὶς ἐφοβεῖτο τούτους μεταστὰς εἰς πόλιν ἐλευθέραν καὶ δημοκρατουμένην. ὁ δὲ τὴν τῶν θεῶν ἀρχὴν ὡς τυραννίδα φοβούμενος σκυθρωπὴν καὶ ἀπαραίτητον ποῖ μεταστῇ ποῖ φύγῃ, ποίαν γῆν ἄθεον εὕρῃ, ποίαν θάλασσαν; εἰς τί καταδὺς τοῦ κόσμου μέρος καὶ ἀποκρύψας σεαυτόν, ὦ ταλαίπωρε, πιστεύσεις ὅτι τὸν θεὸν ἀποπέφευγας; ἔστι καὶ δούλοις νόμος ἐλευθερίαν ἀπογνοῦσι πρᾶσιν αἰτεῖσθαι καὶ δεσπότην μεταβάλλειν ἐπιεικέστερον· ἡ δὲ δεισιδαιμονία θεῶν ἀλλαγὴν οὐ δίδωσιν, οὐδʼ ἔστιν εὑρεῖν ὃν οὐ φοβήσεται θεὸν ὁ φοβούμενος τοὺς πατρῴους καὶ γενεθλίους, ὁ φρίττων τοὺς σωτῆρας καὶ τοὺς μειλιχίους τρέμων καὶ δεδοικώς, παρʼ ὧν αἰτούμεθα πλοῦτον εὐπορίαν εἰρήνην ὁμόνοιαν ὄρθωσιν λόγων καὶ ἔργων τῶν ἀρίστων. εἶθʼ οὗτοι τὸ δουλεύειν ἀτύχημα ἡγοῦνται καὶ λέγουσι δεινή τις ἀνδρὶ καὶ γυναικὶ συμφορὰ δούλους γενέσθαι δεσπότας τε δυσχερεῖς λαβεῖν· πόσῳ δὲ δεινότερον οἴεσθε πάσχειν αὐτοὺς ἀνεκφεύκτους ἀναποδράστους ἀνυποστάτους λαμβάνοντας; ἔστι δούλῳ φεύξιμος βωμός, ἔστι καὶ λῃσταῖς ἀβέβηλα πολλὰ τῶν ἱερῶν, καὶ πολεμίους οἱ φεύγοντες ἂν ἀγάλματος λάβωνται ἢ ναοῦ, θαρροῦσιν· ὁ δὲ δεισιδαίμων ταῦτα μάλιστα φρίττει καὶ φοβεῖται καὶ δέδοικεν, ἐν οἷς οἱ φοβούμενοι τὰ δεινότατα τὰς ἐλπίδας ἔχουσι. μὴ ἀπόσπα τὸν δεισιδαίμονα τῶν ἱερῶν· ἐνταῦθα κολάζεται καὶ τιμωρεῖται. τί δεῖ μακρὰ λέγειν; πέρας ἐστὶ τοῦ βίου πᾶσιν ἀνθρώποις ὁ θάνατος· τῆς δὲ δεισιδαιμονίας οὐδʼ οὗτος, ἀλλʼ ὑπερβάλλει τοὺς ὅρους ἐπέκεινα τοῦ ζῆν, μακρότερον τοῦ βίου ποιοῦσα τὸν φόβον καὶ συνάπτουσα τῷ θανάτῳ κακῶν ἐπίνοιαν ἀθανάτων, καὶ ὅτε παύεται πραγμάτων, ἄρχεσθαι δοκοῦσα μὴ παυομένων. ᾍδου τινὲς ἀνοίγονται πύλαι βαθεῖαι, καὶ ποταμοὶ πυρὸς ὁμοῦ καὶ Στυγὸς ἀπορρῶγες ἀνακεράννυνται, καὶ σκότος ἐμπίπλαται πολυφαντάστων εἰδώλων τινῶν χαλεπὰς μὲν ὄψεις οἰκτρὰς δὲ φωνὰς ἐπιφερόντων, δικασταὶ δὲ καὶ κολασταὶ καὶ χάσματα καὶ μυχοὶ μυρίων κακῶν γέμοντες. οὕτως ἡ κακοδαίμων δεισιδαιμονία τῇ περιττῇ πρὸς ἅπαν τὸ δοκοῦν δεινὸν εὐλαβείᾳ λανθάνει ἑαυτὴν ὑποβάλλουσα παντοίοις δεινοῖς.
5Bunların hiçbiri tanrıtanımazlıkta yoktur. Gerçi bilgisizlik ağır bir şeydir; bu kadar büyük konuları gözden kaçırmak ve onlar karşısında kör kalmak psykhē için büyük bir felakettir, sanki birçok gözünden en parlak ve en önemlisi olan tanrı kavrayışı sönmüş gibi. Ama batıl inançta, söylendiği gibi, kanaate hemen duygu, yara gibi azma, sarsıntı ve kölelik de eklenir. Platon der ki tanrılar müziği, ahenk ve güzel ritim yaratıcısı olarak insanlara keyif için ve kulak kaşımak için değil, şunun için vermişlerdir: psykhēnin devirlerinde ve armonilerinde bedende karışıp yolunu şaşıran, Musa ve zarafet eksikliğinden çoğu zaman ölçüsüzlük ve ahenksizlik yüzünden azgınlaşan yanı, müzik kendine uygun bir biçimde çevirip yeniden düzene sokarak yerine oturtsun diye.
Zeus'un sevmediği ne varsa, der Pindaros,
Pieria Musalarının sesini duyunca dehşete kapılır;
çünkü azgınlaşır ve öfkelenir; kaplanların da çevrelerinde davul çalınınca kuduruşa kapıldıkları, altüst oldukları ve sonunda kendilerini parçaladıkları söylenir. Sağırlık ve kulak sakatlığı yüzünden müziğe karşı duygusuz ve hissiz kalanlar için kötülük daha azdır. Teiresias çocuklarını ve tanıdıklarını görememekle bir talihsizlik yaşıyordu; Athamas ile Agaue ise onları aslan ve geyik olarak görerek daha büyüğünü yaşadılar. Çılgına dönen Herakles için de oğullarını ne görmek ne de yanında olduklarını fark etmek, en sevdiklerine düşman gibi davranmaktan elbette daha hayırlı olurdu.
τούτων οὐδὲν τῇ ἀθεότητι πρόσεστιν, ἀλλʼ ἡ μὲν ἄγνοια χαλεπὴ καὶ τὸ παρορᾶν καὶ τυφλώττειν περὶ τηλικαῦτα συμφορὰ μεγάλη ψυχῆς, ὥσπερ ὀμμάτων πολλῶν τὸ φανότατον καὶ κυριώτατον ἀπεσβεσμένης τὴν τοῦ θεοῦ νόησιν. ταύτῃ δὲ τὸ ἐμπαθές, ὥσπερ εἴρηται, καὶ ἑλκῶδες καὶ ταρακτικὸν καὶ καταδεδουλωμένον εὐθὺς πρόσεστι τῇ δόξῃ. μουσικήν φησιν ὁ Πλάτων ἐμμελείας καὶ εὐρυθμίας δημιουργὸν ἀνθρώποις ὑπὸ θεῶν οὐ τρυφῆς ἕνεκα καὶ κνήσεως ὤτων δοθῆναι, ἀλλʼ ὥστε τῶν τῆς ψυχῆς περιόδων καὶ ἁρμονιῶν τὸ ταραχῶδες καὶ πεπλανημένον ἐν σώματι, μούσης τε καὶ χάριτος ἐνδείᾳ πολλαχῇ διʼ ἀκολασίαν καὶ πλημμέλειαν ἐξυβρίζον, αὖθις εἰς τάξιν ἀνελίττουσαν οἰκείως καὶ περιάγουσαν καθιστᾶν. ὅσσα δὲ μὴ πεφίληκε Ζεύς (φησὶ Πίνδαρος) ἀτύζονται βοὰν Πιερίδων ἀίοντα· καὶ γὰρ διαγριαίνεται καὶ ἀγανακτεῖ, καὶ τὰς τίγρεις δέ φασι περιτυμπανιζομένας ἐκμαίνεσθαι καὶ ταράττεσθαι καὶ τέλος αὑτὰς διασπᾶν. ἔλαττον οὖν κακὸν οἷς διὰ κωφότητα καὶ πήρωσιν ἀκοῆς ἀπάθεια πρὸς μουσικὴν καὶ ἀναισθησία συμβέβηκεν. ὁ Τειρεσίας ἐχρῆτο δυστυχίᾳ μὴ βλέπων τὰ τέκνα μηδὲ τοὺς συνήθεις, ὁ δʼ Ἀθάμας μείζονι καὶ ἡ Ἀγαύη, βλέποντες ὡς λέοντας καὶ ἐλάφους· καὶ τῷ Ἡρακλεῖ δήπου μανέντι τοὺς υἱοὺς ἐλυσιτέλει μήτʼ ἰδεῖν μήτʼ αἰσθέσθαι παρόντας ἢ χρῆσθαι τοῖς φιλτάτοις ὡς πολεμίοις.
6Ne dersin? Tanrıtanımazların duygusu ile batıl inançlılarınki arasında da böyle bir fark varmış gibi gelmiyor mu sana? Biri tanrıları hiç görmez, öbürü onların kötü olduğunu sanır; biri onları gözden kaçırır, öbürü iyi niyetli olanı korkunç, babacan olanı tiranca, koruyucu olanı zararlı, öfke bilmeyeni vahşi ve hayvanca sanır. Sonra tunç dökücülere, taş yontuculara, mum heykel yapanlara inanıp tanrıların biçimini insan biçiminde tasarlarlar; onları böyle biçimlendirir, yapar ve onlara taparlar; ama tanrının yüceliğini iyilik, gönül büyüklüğü, iyi niyet ve koruyuculukla birlikte gösteren filozofları ve devlet adamlarını küçümserler. Böylece birinde faydalı olana karşı hissizlik ve inançsızlık, ötekinde faydalı olana karşı sarsıntı ve korku kalır. Kısacası tanrıtanımazlık, iyiyi kavramayan, ilahî olana karşı duygusuz bir hâldir; batıl inanç ise iyiyi kötü sanan bir duygu yığınıdır. Tanrılardan korkar ve tanrılara sığınırlar; onlara yaltaklanır ve sövüp sayarlar, dua eder ve onları suçlarlar. Her şeyde talihli olmamak insanların ortak yazgısıdır:
Onlar hastalık ve yaşlılık bilmez,
zahmet nedir tanımaz; Akheron'un gürleyen
geçidinden kaçmışlardır,
der Pindaros; insanların duyguları ve işleri ise bir öyle bir böyle akan rastlantılarla karışmıştır.
τί οὖν; οὐ δοκεῖ σοι καὶ τὸ τῶν ἀθέων πρὸς τοὺς δεισιδαίμονας πάθος ἔχειν τοιαύτην διαφοράν; οἱ μὲν οὐχ ὁρῶσι τοὺς θεοὺς τὸ παράπαν, οἱ δὲ κακοὺς ὑπάρχειν νομίζουσιν· οἱ μὲν παρορῶσιν, οἱ δὲ δοξάζουσι φοβερὸν τὸ εὐμενὲς καὶ τυραννικὸν τὸ πατρικὸν καὶ βλαβερὸν τὸ κηδεμονικὸν καὶ τὸ ἄμικτον ἄγριον εἶναι καὶ θηριῶδες. εἶτα χαλκοτύποις μὲν πείθονται καὶ λιθοξόοις καὶ κηροπλάσταις ἀνθρωπόμορφα τῶν θεῶν τὰ εἴδη ποιοῦσι, καὶ τοιαῦτα πλάττουσι καὶ κατασκευάζουσι καὶ προσκυνοῦσι· φιλοσόφων δὲ καὶ πολιτικῶν ἀνδρῶν καταφρονοῦσιν, ἀποδεικνύντων τὴν τοῦ θεοῦ σεμνότητα μετὰ χρηστότητος καὶ μεγαλοφροσύνης καὶ εὐμενείας καὶ κηδεμονίας. περίεστιν οὖν τοῖς μὲν ἀναισθησία καὶ ἀπιστία τῶν ὠφελούντων, τοῖς δὲ ταραχὴ καὶ φόβος πρὸς τὰ ὠφελοῦντα. καὶ ὅλως ἡ μὲν ἀθεότης ἀπάθεια πρὸς τὸ θεῖόν ἐστι μὴ νοοῦσα τὸ ἀγαθόν, ἡ δὲ δεισιδαιμονία πολυπάθεια κακὸν τὸ ἀγαθὸν ὑπονοοῦσα. φοβοῦνται τοὺς θεοὺς καὶ καταφεύγουσιν ἐπὶ τοὺς θεούς, κολακεύουσι καὶ λοιδοροῦσιν, εὔχονται καὶ καταμέμφονται. κοινὸν ἀνθρώπων τὸ μὴ πάντα διευτυχεῖν· κεῖνοι γάρ τʼ ἄνοσοι καὶ ἀγήραοι πόνων τʼ ἄπειροι, βαρυβόαν πορθμὸν πεφευγότες Ἀχέροντος, ὁ Πίνδαρός φησι, τὰ δʼ ἀνθρώπινα πάθη καὶ πράγματα μέμικται συντυχίαις ἄλλοτʼ ἄλλως ῥεούσαις.
7Önce istenmeyen olaylar karşısında tanrıtanımazı ele al ve onun hâline bak: başka bakımlardan ölçülü biriyse başına geleni sessizce karşılar, kendine yardım ve teselli bulmaya çalışır; ama dayanamayıp duygularına kapılırsa bütün yakınmalarını talihe ve rastlantıya yükler; insanların işlerinin hiçbirinin adalete ya da bir öngörüye göre olmadığını, hepsinin karmakarışık ve gelişigüzel sürüklenip altüst olduğunu haykırır. Batıl inançlının tavrı bu değildir: başına en küçük bir kötülük gelse bile oturup acısının üstüne başka ağır, büyük ve kolay kurtulunmaz tutkular kurar; kendini dehşetlerle, korkularla, şüphelerle, sarsıntılarla doldurur, her türlü ağıtla, her türlü inlemeyle kendini paralar. Çünkü ne insanı ne talihi ne de zamanı ya da kendini, her şeyden önce tanrıyı suçlar; üstüne oradan, tanrısal bir felaket selinin aktığını söyler; talihsiz biri olduğunu değil, tanrıların nefret ettiği biri olarak tanrılarca cezalandırıldığını, bedel ödediğini, her şeyi kendi yüzünden hak ederek çektiğini düşünür.
Tanrıtanımaz hastalanınca aşırı yemelerini, şarap içmelerini, beslenmedeki düzensizliklerini, aşırı yorgunluklarını ya da havadaki ve yerdeki alışılmadık değişiklikleri düşünüp hatırlar; siyasette bir engele takılıp halk önünde itibarsızlığa ya da bir yöneticinin gözünde iftiraya uğrayınca da sebebi kendinde ve çevresindekilerde arar:
Nerede yoldan çıktım? Ne yaptım? Yapmam gereken neyi yapmadım?
Batıl inançlı için ise bedenin her hastalığı, malın her kaybı, çocukların ölümü, siyasi işlerdeki aksilikler ve başarısızlıklar tanrının darbeleri ve bir daimōnun saldırıları sayılır. Bu yüzden başına geleni gidermeye, çözmeye, tedavi etmeye ya da ona karşı koymaya cesaret edemez; cezalandırılırken tanrıyla savaşıyor, ona direniyor gibi görünmekten korkar. Hastalanınca hekim kapı dışarı edilir; yas tutarken öğüt veren ve teselli eden filozofun önüne kapı kapanır. “Bırak beni, adam” der, “bırak bedelini ödeyeyim; ben dinsizin biriyim, lanetliyim, tanrıların ve daimōnların nefret ettiği biriyim.” Tanrıların varlığına inanmayan ama başka bir sebeple üzülen ve kederlenen bir insanın gözyaşını silmek, saçını kesmek, cübbesini çıkarmak mümkündür. Batıl inançlıya ise nasıl seslenirsin, ona nerede yardım edersin? Kapının dışında çuval giyip oturur, kirli paçavralara sarınır, çoğu zaman da çıplak hâlde çamurda yuvarlanarak birtakım günahlarını ve kusurlarını itiraf eder: şunu yemiş, şunu içmiş, ya da daimōnun izin vermediği bir yolda yürümüş. İşleri en iyi gidiyorken ve batıl inancı yumuşak olduğunda bile evinde oturup kükürtle tütsülenir, arınma için çamurla sıvanır; Bion'un dediği gibi kocakarılar da ne bulurlarsa getirip onu bir çiviymiş gibi üstüne asarlar.
φέρε δὴ πρῶτον ἐν τοῖς ἀβουλήτοις σκόπει τὸν ἄθεον καὶ καταμάνθανε τὴν διάθεσιν, ἂν ᾖ τἄλλα μέτριος, χρωμένου σιωπῇ τοῖς παροῦσι καὶ πορίζοντος αὑτῷ βοηθείας καὶ παρηγορίας, ἂν δὲ δυσφορῇ καὶ περιπαθῇ, πάντας ἐπὶ τὴν τύχην καὶ τὸ αὐτόματον ἀπερειδομένου τοὺς ὀδυρμοὺς καὶ βοῶντος ὡς οὐδὲν κατὰ δίκην οὐδʼ ἐκ προνοίας ἀλλὰ πάντα συγκεχυμένως καὶ ἀκρίτως φέρεται καὶ ταράττεται τὰ τῶν ἀνθρώπων. τοῦ δὲ δεισιδαίμονος οὐχ οὗτος ὁ τρόπος, ἀλλʼ εἰ καὶ μικρότατον αὐτῷ κακόν τι συμπεπτωκός ἐστιν, ἄλλα κάθηται πάθη χαλεπὰ καὶ μεγάλα καὶ δυσαπάλλακτα τῇ λύπῃ προσοικοδομῶν, καὶ προσεμφορῶν αὑτῷ δείματα καὶ φόβους καὶ ὑποψίας καὶ ταραχάς, παντὶ θρήνῳ καὶ παντὶ στεναγμῷ καθαπτόμενος· οὔτε γὰρ ἄνθρωπον οὔτε τύχην οὔτε καιρὸν οὔτε ἑαυτὸν ἀλλὰ πάντων τὸν θεὸν αἰτιᾶται, κἀκεῖθεν ἐπʼ αὐτὸν ἥκειν καὶ φέρεσθαι ῥεῦμα δαιμόνιον ἄτης φησί, καὶ ὡς οὐ δυστυχὴς ὢν ἀλλὰ θεομισής τις ἄνθρωπος ὑπὸ τῶν θεῶν κολάζεσθαι καὶ δίκην διδόναι καὶ πάντα πάσχειν προσηκόντως διʼ αὑτὸν οἴεται. νοσῶν θʼ ὁ ἄθεος ἐκλογίζεται καὶ ἀναμιμνῄσκεται πλησμονὰς αὑτοῦ καὶ οἰνώσεις καὶ ἀταξίας περὶ δίαιταν ἢ κόπους ὑπερβάλλοντας ἢ μεταβολὰς ἀέρων ἀήθεις καὶ τόπων, ἔπειτα προσκρούσας ἐν πολιτείαις καὶ περιπεσὼν ἀδοξίαις πρὸς ὄχλον ἢ διαβολαῖς πρὸς ἡγεμόνα τὴν αἰτίαν ἐξ αὑτοῦ καὶ τῶν περὶ αὑτὸν σκοπεῖ πῆ παρέβην; τί δʼ ἔρεξα; τί μοι δέον οὐκ ἐτελέσθη; τῷ δὲ δεισιδαίμονι καὶ σώματος ἀρρωστία πᾶσα καὶ χρημάτων ἀποβολὴ καὶ τέκνων θάνατοι καὶ περὶ πολιτικὰς πράξεις δυσημερίαι καὶ ἀποτεύξεις πληγαὶ θεοῦ καὶ προσβολαὶ δαίμονος λέγονται. ὅθεν οὐδὲ τολμᾷ βοηθεῖν οὐδὲ διαλύειν τὸ συμβεβηκὸς οὐδὲ θεραπεύειν οὐδʼ ἀντιτάττεσθαι, μὴ δόξῃ θεομαχεῖν καὶ ἀντιτείνειν κολαζόμενος, ἀλλʼ ὠθεῖται μὲν ἔξω νοσοῦντος ὁ ἰατρός, ἀποκλείεται δὲ πενθοῦντος ὁ νουθετῶν καὶ παραμυθούμενος φιλόσοφος. ἔα με φησὶν ἄνθρωπε διδόναι δίκην, τὸν ἀσεβῆ, τὸν ἐπάρατον, τὸν θεοῖς καὶ δαίμοσι μεμισημένον. ἔστιν ἀνθρώπου μὴ πεπεισμένου θεοὺς εἶναι λυπουμένου δʼ ἄλλως καὶ περιπαθοῦντος ἀπομάξαι δάκρυον, ἀποκεῖραι κόμην, ἀφελέσθαι τὸ ἱμάτιον· τὸν δὲ δεισιδαίμονα πῶς ἂν προσείποις ἢ ποῦ βοηθήσεις; ἔξω κάθηται σακκίον ἔχων, καὶ περιεζωσμένος ῥάκεσι ῥυπαροῖς πολλάκις δὲ γυμνὸς ἐν πηλῷ κυλινδούμενος ἐξαγορεύει τινὰς ἁμαρτίας αὑτοῦ καὶ πλημμελείας, ὡς τόδε φαγόντος ἢ πιόντος ἢ βαδίσαντος ὁδὸν ἣν οὐκ εἴα τὸ δαιμόνιον. ἂν δʼ ἄριστα πράττῃ καὶ συνῇ πράῳ δεισιδαιμονίᾳ, περιθειούμενος οἴκοι κάθηται καὶ περιματτόμενος, αἱ δὲ γρᾶες καθάπερ παττάλῳ φησὶν ὁ Βίων ὅ τι ἂν τύχωσιν αὐτῷ περιάπτουσι φέρουσαι καὶ περιαρτῶσι
8Tiribazos'un Persler tarafından yakalanırken, çok güçlü biri olduğu için kısa kılıcını çekip direndiği; ama adamlar kralın emriyle onu yakaladıklarını haykırıp tanık gösterince hemen kılıcı yere atıp ellerini bağlamaları için uzattığı söylenir. Olan da buna benzemez mi? Başkaları felaketlere karşı direnir, kötü olayları kendilerinden uzaklaştırmaya çalışır, istenmeyenden kaçmanın ve onu savuşturmanın yollarını ararlar. Batıl inançlı ise kimseden bir şey duymadan, kendi kendine “Ey bahtsız, bunları bir öngörüyle ve tanrının buyruğuyla çekiyorsun” der; bütün umudunu atar, kendini bırakır, yardım edenlerden kaçar, onları geri çevirir. Batıl inançlar, ölçülü kötülüklerin çoğunu öldürücü hâle getirir. Anlaşılan eski Midas bazı rüyalar yüzünden umutsuzluğa kapılıp sarsılmış, psykhēsi öyle kötü bir hâle düşmüş ki boğa kanı içerek kendi isteğiyle ölmüş. Messenialıların kralı Aristodemos da Lakedaimonlulara karşı savaşta köpekler kurtlar gibi uluyunca, atalarından kalma ocağının çevresinde ayrık otu bitince ve kâhinler bu işaretlerden korkunca, yüreği sönüp umudu kırılmış ve kendini boğazlamış. Atinalıların komutanı Nikias için de belki batıl inançtan Midas ya da Aristodemos gibi kurtulmak, ayın tutulmasındaki gölgeden korkup düşman onu kuşatırken oturup beklemekten, sonra kırk bin kişiyle birlikte, kimi öldürülüp kimi diri diri esir edilirken düşmanın eline düşüp şerefsizce ölmekten daha iyi olurdu. Çünkü korkunç olan, yerin araya girip ışığı kesmesi değildir; devirlerin belli bir anında gölgenin aya kavuşması da korkunç değildir. Korkunç olan, batıl inancın karanlığının insanın üstüne çökerek, en çok akla ihtiyaç duyulan işlerde aklı karıştırıp kör etmesidir.
Glaukos, bak, derin deniz dalgalarla kabarıyor bile,
Gyrai burnunun çevresinde dimdik bir bulut yükseliyor:
fırtınanın işareti.
Bunu gören dümenci kurtulmak için dua eder, kurtarıcı tanrıları yardıma çağırır; ama dua ederken dümeni de çeker, sereni de indirir;
büyük yelkeni sarıp karanlık denizden kaçar.
Hesiodos çiftçiye, toprağı sürmeden ve tohum ekmeden önce saban kolunu tutarak yer altındaki Zeus'a ve kutsal Demeter'e dua etmesini buyurur. Homeros da Hektor'la teke tek dövüşmek üzere olan Aias'ın Yunanlılardan kendisi için tanrılara dua etmelerini istediğini, onlar dua ederken de silahlarını kuşandığını söyler. Agamemnon da savaşanlara
herkes mızrağını iyi bilesin, kalkanını iyi yerleştirsin
diye buyurduğu sırada Zeus'tan şunu diler:
Priamos'un sarayını yerle bir etmemi nasip et.
Çünkü tanrı aretēnin umududur, korkaklığın bahanesi değil. Ama Yahudiler, Sebt günü düşman merdivenleri dayayıp surları ele geçirirken oturdukları yerden kalkmadılar; tek bir ağın içine dolanmış gibi batıl inançlarına bağlı olarak kaldılar.
τὸν Τιρίβαζόν φασιν ὑπὸ τῶν Περσῶν συλλαμβανόμενον σπάσασθαί τε τὸν ἀκινάκην, εὔρωστον ὄντα, καὶ διαμάχεσθαι· μαρτυρομένων δὲ καὶ βοώντων ὅτι συλλαμβάνουσιν αὐτὸν βασιλέως κελεύσαντος, αὐτίκα τὸ ξίφος καταβαλεῖν καὶ τὼ χεῖρε συνδῆσαι παρασχεῖν. ἆρʼ οὖν οὐχ ὅμοιόν ἐστι τὸ γιγνόμενον; οἱ μὲν ἄλλοι διαμάχονται συμφοραῖς καὶ διωθοῦνται τὰ πράγματα, φυγὰς ἑαυτοῖς μηχανώμενοι καὶ παρατροπὰς τῶν ἀβουλήτων· ὁ δὲ δεισιδαίμων οὐδενὸς ἀκούσας, αὐτὸς πρὸς αὑτὸν εἰπών ταῦτα πάσχεις, ὦ κακόδαιμον, ἐκ προνοίας καὶ θεοῦ κελεύοντος ἔρριψε πᾶσαν ἐλπίδα, προήκατο ἑαυτόν, ἔφυγε διεκρούσατο τοὺς βοηθοῦντας. πολλὰ τῶν μετρίων κακῶν ὀλέθρια ποιοῦσιν αἱ δεισιδαιμονίαι. Μίδας ὁ παλαιός, ὡς ἔοικεν, ἔκ τινων ἐνυπνίων ἀθυμῶν καὶ ταραττόμενος οὕτω κακῶς ἔσχε τὴν ψυχήν, ὥσθʼ ἑκουσίως ἀποθανεῖν αἷμα ταύρου πιών. ὁ δὲ τῶν Μεσσηνίων βασιλεὺς Ἀριστόδημος ἐν τῷ πρὸς Λακεδαιμονίους πολέμῳ, κυνῶν λύκοις ὠρυομένων ὅμοια καὶ περὶ τὴν ἑστίαν αὐτοῦ τὴν πατρῴαν ἀγρώστεως ἀναβλαστανούσης καὶ τῶν μάντεων τὰ σημεῖα φοβουμένων, ἐξαθυμήσας καὶ κατασβεσθεὶς ταῖς ἐλπίσιν αὐτὸς ἑαυτὸν ἀπέσφαξεν. ἦν δʼ ἴσως καὶ Νικίᾳ τῷ Ἀθηναίων στρατηγῷ κράτιστον οὕτως ἀπαλλαγῆναι τῆς δεισιδαιμονίας ὡς Μίδας ἢ Ἀριστόδημος ἢ φοβηθέντι τὴν σκιὰν ἐκλιπούσης τῆς σελήνης καθῆσθαι περιτειχιζόμενον ὑπὸ τῶν πολεμίων, εἶθʼ ὁμοῦ τέτταρσι μυριάσιν ἀνθρώπων φονευθέντων τε καὶ ζώντων ἁλόντων ὑποχείριον γενέσθαι καὶ δυσκλεῶς ἀποθανεῖν. οὐ γὰρ γῆς ἀντίφραξις ἐν μέσῳ γενομένης φοβερόν, οὐδὲ δεινὸν ἐν καιρῷ περιόδων σκιᾶς πρὸς σελήνην ἀπάντησις, ἀλλὰ δεινὸν τὸ τῆς δεισιδαιμονίας σκότος ἐκπεσόντος ἀνθρώπου συγχέαι καὶ τυφλῶσαι λογισμὸν ἐν πράγμασι μάλιστα λογισμοῦ δεομένοις Γλαῦκʼ, ὅρα, βαθὺς γὰρ ἤδη κύμασι ταράσσεται πόντος, ἀμφὶ δʼ ἄκρᾳ Γυρέων ὀρθὸν ἵσταται νέφος, σῆμα χειμῶνος. τοῦτʼ ἰδὼν κυβερνήτης εὔχεται μὲν ὑπεκφυγεῖν καὶ θεοὺς ἐπικαλεῖται σωτῆρας, εὐχόμενος δὲ τὸν οἴακα προσάγει, τὴν κεραίαν ὑφίησι, φεύγει μέγα λαῖφος ὑποστολίσας ἐρεβώδεος ἐκ θαλάσσης. ὁ Ἡσίοδος κελεύει πρὸ ἀρότου καὶ σπόρου τὸν γεωργὸν εὔχεσθαι Διὶ χθονίῳ Δημήτερί θʼ ἁγνῇ τῆς ἐχέτλης ἐχόμενον, Ὅμηρος δὲ τὸν Αἴαντά φησι τῷ Ἕκτορι μέλλοντα μονομαχεῖν εὔχεσθαι κελεύειν τοὺς Ἕλληνας ὑπὲρ αὐτοῦ τοῖς θεοῖς, εἶτʼ εὐχομένων ἐκείνων ὁπλίζεσθαι. καὶ ὁ Ἀγαμέμνων ὅτε τοῖς μαχομένοις προσέταξεν εὖ μέν τις δόρυ θηξάσθω, εὖ δʼ ἀσπίδα θέσθω, τότε παρὰ τοῦ Διὸς αἰτεῖ δός με κατὰ πρηνὲς βαλέειν Πριάμοιο μέλαθρον· ἀρετῆς γὰρ ἐλπὶς ὁ θεός ἐστιν, οὐ δειλίας πρόφασις. ἀλλʼ Ἰουδαῖοι σαββάτων ὄντων ἐν ἀγνάπτοις καθεζόμενοι, τῶν πολεμίων κλίμακας προστιθέντων καὶ τὰ τείχη καταλαμβανόντων, οὐκ ἀνέστησαν ἀλλʼ ἔμειναν ὥσπερ ἐν σαγήνῃ μιᾷ τῇ δεισιδαιμονίᾳ συνδεδεμένοι.
9İstenmeyen ve ‘sıkıntılı’ denen işlerde ve zamanlarda batıl inanç böyledir; daha hoş durumlarda da tanrıtanımazlıktan hiç iyi değildir. İnsanlar için en hoş şeyler bayramlar, tapınakların yanındaki şölenler, gizem törenlerine kabuller, coşkulu ayinler, tanrılara dualar ve secdelerdir. İşte burada tanrıtanımaza bak: yapılanlara çılgınca, Sardonik bir kahkahayla güler; belki tanıdıklarına usulca, bunların tanrılar için yapıldığını sananların sersemleşip kendinden geçtiğini fısıldar; ama başka hiçbir kötülüğü yoktur. Batıl inançlı ise sevinmek ve haz duymak ister ama yapamaz:
Şehir hem tütsülerle doludur,
hem de paianlarla ve iniltilerle;
batıl inançlının psykhēsi de öyle. Başında çelenkle sararır, kurban keser ve korkar; titreyen bir sesle dua eder, titreyen ellerle tütsü sunar; kısacası Pythagoras'ın “Tanrılara giderken en iyi hâlimizde oluruz” sözünü boş bir laf gibi gösterir. Çünkü batıl inançlılar en sefil ve en kötü hâllerine tanrıların salonlarına ya da tapınaklarına yaklaşırken düşerler; sanki ayı inlerine, yılan yuvalarına ya da deniz canavarlarının barınaklarına yaklaşıyorlarmış gibi.
τοιαύτη μὲν ἐν τοῖς ἀβουλήτοις καὶ περιστατικοῖς λεγομένοις πράγμασι καὶ καιροῖς ἡ δεισιδαιμονία, βελτίων δʼ οὐδὲν οὐδʼ ἐν τοῖς ἡδίοσι τῆς ἀθεότητος. ἥδιστα δὲ τοῖς ἀνθρώποις ἑορταὶ καὶ εἰλαπίναι πρὸς ἱεροῖς καὶ μυήσεις καὶ ὀργιασμοὶ καὶ κατευχαὶ θεῶν καὶ προσκυνήσεις. ἐνταῦθα τοίνυν σκόπει τὸν ἄθεον γελῶντα μὲν μανικὸν καὶ Σαρδόνιον γέλωτα τοῖς ποιουμένοις καί που παραφθεγγόμενον ἀτρέμα πρὸς τοὺς συνήθεις ὅτι τετύφωνται καὶ δαιμονῶσιν οἱ θεοῖς ταῦτα δρᾶσθαι νομίζοντες, ἄλλο δʼ οὐδὲν ἔχοντα κακόν. ὁ δὲ δεισιδαίμων βούλεται μὲν οὐ δύναται δὲ χαίρειν οὐδʼ ἥδεσθαι, πόλις δʼ ὁμοῦ μὲν θυμιαμάτων γέμει, ὁμοῦ δὲ παιάνων τε καὶ στεναγμάτων ἡ ψυχὴ τοῦ δεισιδαίμονος. ἐστεφανωμένος ὠχριᾷ, θύει καὶ φοβεῖται, εὔχεται φωνῇ παλλομένῃ καὶ χερσὶν ἐπιθυμιᾷ τρεμούσαις, καὶ ὅλως ἀποδείκνυσι τὸν Πυθαγόρου λόγον φλύαρον εἰπόντος ὅτι βέλτιστοι γιγνόμεθα πρὸς τοὺς θεοὺς βαδίζοντες· τότε γὰρ ἀθλιώτατα καὶ κάκιστα πράττουσιν οἱ δεισιδαίμονες, ὥσπερ ἄρκτων φωλεοῖς ἢ χειαῖς δρακόντων ἢ μυχοῖς κητῶν τοῖς τῶν θεῶν μεγάροις ἢ ἀνακτόροις προσιόντες.
10Bu yüzden tanrıtanımazlığa dinsizlik deyip batıl inanca demeyenlere şaşıyorum. Oysa Anaksagoras güneşe taş dediği için dinsizlik suçlamasıyla yargılandı; ama Kimmerioslara, güneşin var olduğuna bile inanmıyorlar diye kimse dinsiz demedi. Ne diyorsun? Tanrılara inanmayan mı dine saygısızdır? Tanrıları batıl inançlıların sandığı gibi sanan, çok daha saygısız kanaatler taşımıyor mu? Ben, insanların benim hakkımda “Plutarkhos diye biri hiç doğmadı, yoktur” demelerini, “Plutarkhos güvenilmez, dönek, kolayca öfkelenen, rastgele şeylerden öç alan, ufak şeylere alınan bir adamdır; başkalarını yemeğe çağırıp onu unutursan, işin çıkıp kapısına gitmezsen ya da ona selam vermezsen bedenine yapışıp seni kemirir, ya da çocuğunu yakalayıp sopayla döverek öldürür, ya da bir hayvanını ekinlerine salıp meyveni mahveder” demelerine tercih ederim.
Timotheos Atina'da Artemis'i överken ona “coşkun, kendinden geçmiş, çılgın, kudurgan” diye seslenince şarkı şairi Kinesias seyircilerin arasından kalkıp “Senin de böyle bir kızın olsun!” demişti. Oysa batıl inançlılar Artemis hakkında bunlara benzer, hatta daha kötü şeyler düşünürler; ona, kendini asanların ipinden fırlayan, loğusalara ve ölülere bulaşmış olarak gelen, kavşaklara atılan arınma artıklarına çekilip katillere karışan bir tanrıça diye yakarırlar [bu yakarışların metni kaynakta bozuk gelmiştir]. Apollon, Hera ve Aphrodite hakkında da bundan daha makul şeyler düşünmezler; çünkü hepsinden titrer, hepsinden korkarlar. Niobe Leto hakkında, batıl inancın akılsızları tanrıça hakkında inandırdığı kadar ağır bir saygısızlık mı söyledi? Güya tanrıça hakarete uğrayınca zavallı kadının altı kızını ve gençlik çağındaki altı oğlunu oklarla öldürmüş! Başkalarının acısına bu kadar doymaz, bu kadar yatıştırılmaz mıymış? Tanrıça gerçekten öfkeli ve kötülüğe düşman olsaydı, kötü söz işitince acı duysaydı, insanların cehaletine ve bilgisizliğine gülmeyip kızsaydı, asıl ona bu kadar büyük bir acımasızlık ve kin yakıştıran, böyle şeyler söyleyip yazanları oklaması gerekirdi. Hekabe'nin şu sözlerindeki kini barbarca ve hayvanca bulup kınarız:
Onun karaciğerinin ortasına yapışıp
yiyebilseydim;
ama batıl inançlılar, biri tirsi ya da hamsi yerse Suriye tanrıçasının onun baldırlarını kemirdiğine, bedenini yaralarla yaktığına, karaciğerini erittiğine inanırlar.
ὅθεν ἔμοιγε καὶ θαυμάζειν ἔπεισι τοὺς τὴν ἀθεότητα φάσκοντας ἀσέβειαν εἶναι, μὴ φάσκοντας δὲ τὴν δεισιδαιμονίαν. καίτοι γʼ Ἀναξαγόρας δίκην ἔφυγεν ἀσεβείας ἐπὶ τῷ λίθον εἰπεῖν τὸν ἥλιον, Κιμμερίους δʼ οὐδεὶς εἶπεν ἀσεβεῖς ὅτι τὸν ἥλιον οὐδʼ εἶναι τὸ παράπαν νομίζουσι. τί σὺ λέγεις; ὁ μὴ νομίζων θεοὺς ἀνόσιός ἐστιν; ὁ δὲ τοιούτους νομίζων οἵους οἱ δεισιδαίμονες, οὐ μακρῷ δόξαις ἀνοσιωτέραις σύνεστιν; ἐγὼ γοῦν ἂν ἐθέλοιμι μᾶλλον τοὺς ἀνθρώπους λέγειν περὶ ἐμοῦ μήτε γεγονέναι τὸ παράπαν μήτʼ εἶναι Πλούταρχον ἢ λέγειν ὅτι Πλούταρχός ἐστιν ἄνθρωπος ἀβέβαιος εὐμετάβολος, εὐχερὴς πρὸς ὀργήν, ἐπὶ τοῖς τυχοῦσι τιμωρητικός, μικρόλυπος· ἂν καλῶν ἐπὶ δεῖπνον ἑτέρους παραλίπῃς ἐκεῖνον, ἂν ἀσχολίας σοι γενομένης ἐπὶ θύρας μὴ ἔλθῃς ἢ μὴ προσείπῃς, διέδεταί σου τὸ σῶμα προσφὺς ἢ συλλαβὼν ἀποτυμπανιεῖ τὸ παιδίον, ἢ θηρίον ἔχων τοῖς καρποῖς ἐφήσει καὶ λυμανεῖται τὴν ὀπώραν. τοῦ Τιμοθέου τὴν Ἄρτεμιν ᾄδοντος ἐν Ἀθήναις καὶ λέγοντος θυιάδα φοιβάδα μαινάδα λυσσάδα Κινησίας ὁ μελοποιὸς ἐκ τῶν θεατῶν ἀναστάς τοιαύτη σοι εἶπε θυγάτηρ γένοιτο. καὶ μὴν ὅμοια τούτοις καὶ χείρω περὶ Ἀρτέμιδος οἱ δεισιδαίμονες ὑπολαμβάνουσιν αἵ τε κἂν ἀπʼ ἀγχόνας ἀίξασα αἵ τε καλεχόνα κναίσατε αἵ τε κανέκεκρος μαίουσα ἂν πεφυρμένα ἐσῆλθες αἵ τε καὶ ἐκ τριπόδων καθαρμάτεσσιν ἐπισπώμενα τῷ παλαμναίῳ συμπλεχθεῖσα. οὐδὲν δὲ τούτων ἐπιεικέστερα φρονοῦσι περὶ Ἀπόλλωνος περὶ Ἥρας περὶ Ἀφροδίτης· πάντας γὰρ τούτους τρέμουσι καὶ δεδοίκασι. καίτοι τί τοσοῦτον ἡ Νιόβη περὶ τῆς Λητοῦς ἐβλασφήμησεν, ὅσου ἡ δεισιδαιμονία πέπεικε περὶ τῆς θεοῦ τοὺς ἄφρονας, ὡς ἄρα λοιδορηθεῖσα κατετόξευσε τῆς ἀθλίας γυναικὸς ἓξ μὲν θυγατέρας, ἓξ δʼ υἱέας ἡβώοντας; οὕτως ἄπληστος ἀλλοτρίων κακῶν ἦν καὶ ἀνίλαστος. εἰ γὰρ ἀληθῶς ἡ θεὸς χολὴν εἶχε καὶ μισοπόνηρος ἦν καὶ ἤλγει κακῶς ἀκούουσα καὶ μὴ κατεγέλα τῆς ἀνθρωπίνης ἀμαθίας καὶ ἀγνοίας ἀλλʼ ἠγανάκτει, τούτους ἔδει κατατοξεῦσαι τοὺς τοσαύτην ὠμότητα καὶ πικρίαν καταψευδομένους αὐτῆς καὶ τοιαῦτα λέγοντας καὶ γράφοντας. τῆς γοῦν Ἑκάβης προβαλλόμεθα τὴν πικρίαν ὡς βάρβαρον καὶ θηριώδη λεγούσης τοῦ ἐγὼ μέσον ἧπαρ ἔχοιμι ἐσθέμεναι προσφῦσα, τὴν δὲ Συρίαν θεὸν οἱ δεισιδαίμονες νομίζουσιν, ἂν μαινίδας τις ἢ ἀφύας φάγῃ, τὰ ἀντικνήμια διεσθίειν, ἕλκεσι τὸ σῶμα πιμπράναι, συντήκειν τὸ ἧπαρ.
11Peki tanrılar hakkında kötü şeyler söylemek saygısızlık da, kötü şeyler düşünmek saygısızlık değil mi? Yoksa sövenin sözünü de yakışıksız kılan, onun kanaati değil midir? Biz de sövgüyü bir düşmanlık işareti olduğu için kınarız; hakkımızda kötü konuşanları, hakkımızda kötü düşündüklerini varsayarak düşman sayarız. Batıl inançlıların tanrılar hakkında neler düşündüğünü görüyorsun: onları kaçık, güvenilmez, dönek, öç alıcı, acımasız, ufak şeylere alınan varlıklar sanırlar; bu yüzden batıl inançlının tanrılardan hem nefret etmesi hem korkması kaçınılmazdır. Başına gelmiş ve gelecek en büyük kötülüklerin onlar yüzünden olduğunu sanan biri nasıl nefret etmesin? Tanrılardan nefret eden ve korkan ise onların düşmanıdır. Gerçi onlara secde eder, kurban keser, tapınakların önünde oturur; buna şaşmamalı: insanlar tiranları da selamlar, el üstünde tutar, onlara altın heykeller dikerler, ama içlerinden başlarını sallayarak onlardan nefret ederler. Hermolaos İskender'e hizmet ediyordu, Pausanias Philippos'un, Khaireas da Gaius'un muhafızıydı; ama her biri onların peşinden giderken içinden şöyle diyordu:
Gücüm olsaydı senden öcümü alırdım.
Tanrıtanımaz tanrıların var olduğunu sanmaz; batıl inançlı ise var olmalarını istemez, ama istemeyerek inanır, çünkü inanmamaktan korkar. Tantalos tepesinde asılı duran taşın altından sıvışmayı nasıl isterse, o da altında daha az ezilmediği korkudan sıyrılmayı canı gönülden ister ve tanrıtanımazın özgür hâline imrenir. Şimdi ise tanrıtanımazın batıl inançla hiçbir ilgisi yoktur; batıl inançlı ise prohairesisi bakımından tanrıtanımaz olduğu hâlde, tanrılar hakkında istediği gibi düşünemeyecek kadar zayıftır.
ἆρʼ οὖν τὸ μὲν λέγειν τὰ φαῦλα περὶ τῶν θεῶν ἀνόσιον, τὸ δὲ δοξάζειν οὐκ ἀνόσιον; ἢ καὶ τὴν φωνὴν ἄτοπον ἡ δόξα ποιεῖ τοῦ βλασφημοῦντος; καὶ γὰρ ἡμεῖς τὴν βλασφημίαν ὅτι δυσμενείας σημεῖόν ἐστι προβαλλόμεθα, καὶ τοὺς κακῶς ἡμᾶς λέγοντας ἐχθροὺς νομίζομεν ὡς καὶ κακῶς φρονοῦντας. ὁρᾷς δʼ οἷα περὶ τῶν θεῶν οἱ δεισιδαίμονες φρονοῦσιν, ἐμπλήκτους ἀπίστους εὐμεταβόλους τιμωρητικοὺς ὠμοὺς μικρολύπους ὑπολαμβάνοντες, ἐξ ὧν ἀνάγκη καὶ μισεῖν τὸν δεισιδαίμονα καὶ φοβεῖσθαι τοὺς θεούς. πῶς γὰρ οὐ μέλλει, τὰ μέγιστα τῶν κακῶν αὑτῷ διʼ ἐκείνους οἰόμενος γεγονέναι καὶ πάλιν γενήσεσθαι; μισῶν δὲ θεοὺς καὶ φοβούμενος ἐχθρός ἐστι. καίτοι προσκυνεῖ γε καὶ θύει καὶ κάθηται πρὸς ἱεροῖς, καὶ οὐ θαυμαστόν ἐστι· καὶ γὰρ τοὺς τυράννους ἀσπάζονται περιέπουσι χρυσοῦς ἀνιστᾶσιν, ἀλλὰ μισοῦσι σιγῇ κάρα σείοντες. Ἀλέξανδρον Ἑρμόλαος ἐθεράπευε, Παυσανίας ἐδορυφόρει Φίλιππον, Χαιρέας Γάιον, ἀλλʼ ἕκαστος τούτων ἔλεγε παρακολουθῶν ἦ σʼ ἂν τισαίμην, εἴ μοι δύναμίς γε παρείη. οὐκ οἴεται θεοὺς εἶναι ὁ ἄθεος, ὁ δὲ δεισιδαίμων οὐ βούλεται, πιστεύει δʼ ἄκων· φοβεῖται γὰρ ἀπιστεῖν. καίτοι γʼ ὥσπερ ὁ Τάνταλος ὑπεκδῦναι τὸν λίθον ἐπαιωρούμενον οὕτω καὶ οὗτος τὸν φόβον ὡς οὐχ ἧττον ὑπʼ αὐτοῦ πιεζόμενος ἀγαπήσειεν ἄν, καὶ μακαρίσειε τὴν τοῦ ἀθέου διάθεσιν ὡς ἐλευθέριον. νυνὶ δὲ τῷ μὲν ἀθέῳ δεισιδαιμονίας οὐδὲν μέτεστιν, ὁ δὲ δεισιδαίμων τῇ προαιρέσει ἄθεος ὢν ἀσθενέστερός ἐστιν ἢ ὥστε δοξάζειν περὶ θεῶν ὃ βούλεται.
12Dahası, tanrıtanımaz batıl inancın hiçbir şekilde sebeplerinden biri değildir; oysa batıl inanç tanrıtanımazlığa hem doğması için bir başlangıç vermiş hem de doğduktan sonra ona bir savunma sağlamıştır: gerçek ya da güzel bir savunma değil, ama bir bahaneden de büsbütün yoksun olmayan bir savunma. Çünkü insanlar evrene tanrısızlık yakıştırırken bunu gökte ya da yıldızlarda, mevsimlerde ya da ayın devirlerinde, gündüzü ve geceyi yaratan güneşin yer çevresindeki hareketlerinde, canlıların beslenmesinde ya da ürünlerin oluşumunda kınanacak, ahenksiz ya da düzensiz bir şey gördükleri için yapmadılar. Batıl inancın gülünç işleri ve hâlleri, sözleri ve hareketleri, büyücülükleri ve sihirleri, koşuşturmaları ve davul çalmaları, kirli arınmaları ve pis temizlenmeleri, tapınaklarda yapılan barbarca ve kanunsuz cezalar ve aşağılamalar: işte bunlar bazılarına, tanrıların olmamasının olmasından daha iyi olduğunu söyletir; tabii tanrılar böyle şeyleri kabul eden, bunlardan hoşlanan, bu kadar küstah, bu kadar kılı kırk yaran ve bu kadar küçük hesaplı varlıklarsa.
καὶ μὴν ὁ ἄθεος δεισιδαιμονίας οὐδαμῆ συναίτιος, ἡ δὲ δεισιδαιμονία τῇ ἀθεότητι καὶ γενέσθαι παρέσχεν ἀρχὴν καὶ γενομένῃ δίδωσιν ἀπολογίαν, οὐκ ἀληθῆ μὲν οὐδὲ καλήν, προφάσεως δέ τινος οὐκ ἄμοιρον οὖσαν. οὐ γὰρ ἐν οὐρανῷ τι μεμπτὸν οὐδʼ ἐν ἄστροις οὐδʼ ἐν ὥραις ἢ περιόδοις σελήνης ἢ κινήσεσιν ἡλίου περὶ γῆν, ἡμέρας καὶ νυκτὸς δημιουργοῖς, ἢ τροφαῖς ζῴων ἢ καρπῶν γενέσεσι πλημμελὲς καὶ ἄτακτον ἐνιδόντες οὕτως ἀθεότητα τοῦ παντὸς κατέγνωσαν, ἀλλὰ τῆς δεισιδαιμονίας ἔργα καὶ πάθη καταγέλαστα, καὶ ῥήματα καὶ κινήματα καὶ γοητεῖαι καὶ μαγεῖαι καὶ περιδρομαὶ καὶ τυμπανισμοὶ καὶ ἀκάθαρτοι μὲν καθαρμοὶ ῥυπαραὶ δʼ ἁγνεῖαι, βάρβαροι δὲ καὶ παράνομοι πρὸς ἱεροῖς κολασμοὶ καὶ προπηλακισμοί, ταῦτα δίδωσιν ἐνίοις λέγειν ὡς μὴ εἶναι θεοὺς ἄμεινον ἢ εἶναι, τοιαῦτα μὲν δεχομένους τοιούτοις δὲ χαίροντας, οὕτω δʼ ὑβριστάς, οὕτω δὲ μικρολόγους καὶ μικρολόγους
13O Galatlar ve İskitler için tanrılar hakkında hiçbir kavrayışa, hiçbir hayale, hiçbir hikâyeye sahip olmamak, insanların boğazlanmasından akan kandan hoşlanan tanrıların var olduğuna inanıp bunu en eksiksiz kurban ve tören saymaktan daha iyi olmaz mıydı? Ya Kartacalılar? En baştan Kritias'ı ya da Diagoras'ı kanun koyucu edinip ne bir daimōna ne de bir tanrıya inanmak, Kronos'a sundukları türden kurbanlar sunmaktan daha yararlı olmaz mıydı? Hayvan kurban edenleri kınayan Empedokles'in dediği gibi değil:
Baba, biçim değiştirmiş sevgili oğlunu kaldırıp
dua ederek boğazlar, büyük budala;
onlar kendi çocuklarını bile bile, tanıya tanıya kurban ediyorlardı. Çocuğu olmayanlar yoksullardan çocuk satın alıp kuzu ya da kuş yavrusu gibi boğazlıyorlardı; anne ise gözü yaşarmadan, inlemeden yanında duruyordu. İnler ya da ağlarsa parayı kaybedecekti; çocuk yine de kurban edilecekti. Heykelin önünde her yer gürültüyle doluyordu; ağıtların sesi duyulmasın diye aulos ve davul çalınıyordu. Tanrıları kovup bize birtakım Typhonlar ya da Devler hükmetseydi, hangi kurbanlardan hoşlanırlar, başka hangi törenleri isterlerdi? Kserkses'in karısı Amestris, kendisi için Hades'e on iki insanı diri diri gömdürdü; oysa Platon, Hades'in insansever, bilge ve zengin olduğunu, psykhēleri ikna ve logosla yanında tuttuğu için bu adı aldığını söyler. Tabiat filozofu Ksenophanes, Mısırlıların bayramlarında dövünüp ağıt yaktığını görünce onlara yerinde bir öğüt verdi: “Bunlar tanrıysa onlara ağıt yakmayın; insansa onlara kurban sunmayın.”
οὐκ ἄμεινον οὖν ἦν Γαλάταις ἐκείνοις καὶ Σκύθαις τὸ παράπαν μήτʼ ἔννοιαν ἔχειν θεῶν μήτε φαντασίαν μήθʼ ἱστορίαν ἢ θεοὺς εἶναι νομίζειν χαίροντας ἀνθρώπων σφαττομένων αἵματι καὶ τελεωτάτην θυσίαν καὶ ἱερουργίαν ταύτην νομίζοντας; τί δέ; Καρχηδονίοις οὐκ ἐλυσιτέλει Κριτίαν λαβοῦσιν ἢ Διαγόραν νομοθέτην ἀπʼ ἀρχῆς μήτε τινὰ δαιμόνων μήτε θεῶν νομίζειν ἢ τοιαῦτα θύειν οἷα τῷ Κρόνῳ ἔθυον; οὐχ ὥσπερ Ἐμπεδοκλῆς φησι τῶν τὰ ζῷα θυόντων καθαπτόμενος μορφὴν δʼ ἀλλάξαντα πατὴρ φίλον υἱὸν ἀείρας σφάζει ἐπευχόμενος μέγα νήπιος, ἀλλʼ εἰδότες καὶ γιγνώσκοντες αὐτοὶ τὰ αὑτῶν τέκνα καθιέρευον, οἱ δʼ ἄτεκνοι παρὰ τῶν πενήτων ὠνούμενοι παιδία κατέσφαζον καθάπερ ἄρνας ἢ νεοσσούς, παρειστήκει δʼ ἡ μήτηρ ἄτεγκτος καὶ ἀστένακτος. εἰ δὲ στενάξειεν ἢ δακρύσειεν, ἔδει τῆς τιμῆς στέρεσθαι, τὸ δὲ παιδίον οὐδὲν ἧττον ἐθύετο, κρότου τε κατεπίμπλατο πάντα πρὸ τοῦ ἀγάλματος ἐπαυλούντων καὶ τυμπανιζόντων ἕνεκα τοῦ μὴ γίγνεσθαι τὴν βοὴν τῶν θρήνων ἐξάκουστον. εἰ δὲ Τυφῶνές τινες ἢ Γίγαντες ἦρχον ἡμῶν τοὺς θεοὺς ἐκβαλόντες, ποίαις ἂν ἥδοντο θυσίαις ἢ τίνας ἄλλας ἱερουργίας ἀπῄτουν; Ἄμηστρις δʼ ἡ Ξέρξου γυνὴ δώδεκα κατώρυξεν ἀνθρώπους ζῶντας ὑπὲρ αὑτῆς τῷ ᾍδῃ, ὃν ὁ Πλάτων φησὶ φιλάνθρωπον ὄντα καὶ σοφὸν καὶ πλούσιον, πειθοῖ καὶ λόγῳ κατέχοντα τὰς ψυχάς, ᾍδην ὠνομάσθαι. Ξενοφάνης δʼ ὁ φυσικὸς τοὺς Αἰγυπτίους κοπτομένους ἐν ταῖς ἑορταῖς καὶ θρηνοῦντας ὁρῶν ὑπέμνησεν οἰκείως. οὗτοι φησὶν εἰ μὲν θεοί εἰσι, μὴ θρηνεῖτε αὐτούς· εἰ δʼ ἄνθρωποι, μὴ θύετε αὐτοῖς.
14Ama hiçbir hastalık batıl inanç kadar çok yolda dolaşan, bu kadar çok duyguya kapılan ve birbirine zıt, birbiriyle çatışan kanaatlerle karışmış değildir. Bu yüzden ondan güvenli ve yararlı bir biçimde kaçmak gerekir; haydutların ya da vahşi hayvanların saldırısından ya da yangından düşünmeden, akılsızca kaçıp uçurumlarla ve yarlarla dolu yolsuz yerlere düşenler gibi değil. Çünkü bazıları batıl inançtan kaçarken ortada duran dindarlığın üstünden atlayıp sert ve direngen bir tanrıtanımazlığa düşerler.
ἀλλʼ οὐδὲν οὕτω πολυπλανὲς καὶ πολυπαθὲς νόσημα καὶ μεμιγμένον ἐναντίαις δόξαις καὶ μαχομέναις μᾶλλον ὡς τὸ τῆς δεισιδαιμονίας. φευκτέον οὖν αὐτὴν ἀσφαλῶς τε καὶ συμφερόντως, οὐχ ὥσπερ οἱ λῃστῶν ἢ θηρίων ἔφοδον ἢ πῦρ ἀπερισκέπτως καὶ ἀλογίστως περιφεύγοντες ἐμπίπτουσιν εἰς ἀνοδίας. βάραθρα καὶ κρημνοὺς ἐχούσας. οὕτω γὰρ ἔνιοι φεύγοντες τὴν δεισιδαιμονίαν ἐμπίπτουσιν εἰς ἀθεότητα τραχεῖαν καὶ ἀντίτυπον, ὑπερπηδήσαντες ἐν μέσῳ κειμένην τὴν εὐσέβειαν.