İçeriğe geç
Enneadlar

Plotinos · Enneadlar

Üçüncü Ennead › Ebediyet ve Zaman Üzerine – Çeşitli İncelemeler

3.7.1Ebediyet ve Zaman Üzerine

7. İnceleme

Ebediyetin ve zamanın birbirinden başka olduğunu, ebediyetin ezelî tabiatla, zamanın ise oluşan şeyle ve bu evrenle ilgili olduğunu söylerken, hemen ve sanki düşüncenin daha toplu kavrayışlarıyla, psykhē'lerimizde onlar hakkında açık bir izlenim taşıdığımızı sanırız; çünkü onlardan hep söz eder, her fırsatta adlarını anarız. Ama onları incelemeye girişip sanki yakından bakmaya çalıştığımızda, görüşlerimizde yine güçlüğe düşeriz. Eskilerin onlar hakkındaki sözlerini alırız, kimimiz birini kimimiz ötekini, belki de aynı sözleri farklı anlamlarda; bunlarda dinlenir, bize sorulduğunda onların görüşünü söyleyebilirsek bunu yeterli sayar, buna razı olup onlar hakkında araştırmayı bırakırız.

Eski ve kutlu filozoflardan bazılarının gerçeği bulduğuna inanmak gerekir; ama en çok kimlerin isabet ettiğini ve bu konularda bizim de nasıl bir anlayışa ulaşabileceğimizi incelemek yerinde olur. Önce ebediyeti araştırmalıyız: Onu zamandan başka sayanlar ne olduğunu düşünürler? Çünkü örnek yerinde duran şey bilinirse, onun sureti olan ve zaman dedikleri şey de belki açıklık kazanır. Biri ebediyeti seyretmeden önce zamanın ne olduğunu kavrarsa, o da buradan oraya hatırlama yoluyla çıkıp zamanın neye benzetildiğini seyredebilir; tabii zamanın onunla bir benzerliği varsa.

3.7.1

Τὸν αἰῶνα καὶ τὸν χρόνον ἕτερον λέγοντες ἑκάτερον εἶναι καὶ τὸν μὲν περὶ τὴν ἀίδιον εἶναι φύσιν, τὸν δὲ χρόνον περὶ τὸ γινόμενον καὶ τόδε τὸ πᾶν, αὐτόθεν μὲν καὶ ὥσπερ ταῖς τῆς ἐννοίας ἀθροωτέραις ἐπιβολαῖς ἐναργές τι παῤ αὑτοῖς περὶ αὐτῶν ἐν ταῖς ψυχαῖς ἔχειν πάθος νομίζομεν λέγοντές τε ἀεὶ καὶ παῤ ἅπαντα ὀνομάζοντες. πειρώμενοι μὴν εἰς ἐπίστασιν αὐτῶν ἰέναι καὶ οἷον ἐγγὺς προσελθεῖν πάλιν αὖ ταῖς γνώμαις ἀποροῦντες τὰς τῶν παλαιῶν ἀποφάσεις περὶ αὐτῶν ἄλλως ἄλλας, τάχα δὲ καὶ ἄλλως τὰς αὐτὰς λαβόντες ἐπὶ τούτων ἀναπαυσάμενοι καὶ αὔταρκες νομίσαντες, εἰ ἔχοιμεν ἐρωτηθέντες τὸ δοκοῦν ἐκείνοις λέγειν, ἀγαπήσαντες ἀπαλλαττόμεθα τοῦ ζητεῖν ἔτι περὶ αὐτῶν. εὑρηκέναι μὲν οὖν τινας τῶν ἀρχαίων καὶ μακαρίων φιλοσόφων τὸ ἀληθὲς δεῖ νομίζειν: τίνες δὲ οἱ τυχόντες μάλιστα, καὶ πῶς ἂν καὶ ἡμῖν σύνεσις περὶ τούτων γένοιτο, ἐπισκέψασθαι προσήκει. καὶ πρότερον περὶ τοῦ αἰῶνος ζητεῖν, τί ποτε νομίζουσιν εἶναι αὐτὸν οἱ ἕτερον τοῦ χρόνου τιθέντες εἶναι: γνωσθέντος γὰρ τοῦ κατὰ τὸ παράδειγμα ἑστῶτος καὶ τὸ τῆς εἰκόνος αὐτοῦ, ὃν δὴ χρόνον λέγουσιν εἶναι, τάχα ἂν σαφὲς γένοιτο. εἰ δέ τις πρὸ τοῦ τὸν αἰῶνα θεάσασθαι τὸν χρόνον ὅς ἐστι φαντασθείη, γένοιτ̓ ἂν καὶ τούτῳ ἐντεῦθεν ἐκεῖ κατὰ ἀνάμνησιν ἐλθόντι ᾧ ἄρα ὡμοίωτο ὁ χρόνος θεάσασθαι, εἴπερ ὁμοιότητα οὗτος πρὸς ἐκεῖνον ἔχει.

3.7.2Ebediyete ne demeli? Düşünülür ousia'nın kendisi mi? Tıpkı biri zamanın bütün gök ve evren olduğunu söylese olacağı gibi; nitekim bazılarının zaman hakkında da bu kanaatte olduğu söylenir. Ebediyeti son derece yüce bir şey olarak tasavvur eder ve düşünürüz; düşünülür tabiat da son derece yücedir ve ikisinden hangisinin daha yüce olduğunu söylemek mümkün değildir —ötedeki için ise bu sıfat hiç kullanılmamalıdır—; böylece biri ikisini bir ve aynı şey sayabilir. Ayrıca düşünülür evren de ebediyet de aynı şeyleri kuşatır.

Ama birinin ötekinin içinde bulunduğunu söylediğimizde ve onlara “ebedî” sıfatını yüklediğimizde —“örneğin tabiatı ebedî idi” der— ebediyetin yine başka bir şey olduğunu söylemiş oluruz: Onun o tabiatla ilgili olduğunu, onun içinde bulunduğunu ya da onun yanında hazır bulunduğunu söyleriz. İkisinin de yüce olması aynı olduklarını göstermez; belki biri yüceliğini ötekinden alır. Kuşatma da düşünülür evrende parçaları kuşatmak gibi olacaktır; ebediyette ise bütün bir aradadır, ama parça olarak değil: Ebedî olan bütün bu tür şeyler ona göre ebedî olduğu için onu kuşatır.

Peki ebediyetin orada durağanlığa göre olduğunu mu söylemeli, tıpkı burada zamanın harekete göre olduğunu söyledikleri gibi? Ama biri haklı olarak şunu sorabilir: Ebediyet yalın durağanlıkla mı aynıdır, yoksa ousia'ya ait durağanlıkla mı? Durağanlıkla aynıysa, önce durağanlığa ebedî diyemeyiz, nasıl ki ebediyete de ebedî demiyoruz; çünkü ebedî, ebediyetten pay alandır. Sonra hareket nasıl ebedî olur? Öyle olsaydı durağan da olurdu. Ayrıca durağanlık kavramı “hep”i kendinde nasıl taşır? Zamandaki “hep”i değil, ezelî dediğimizde düşündüğümüz “hep”i kastediyorum. Ousia'nın durağanlığıyla aynıysa, bu kez öteki cinsleri ebediyetin dışında bırakmış oluruz. Sonra ebediyeti yalnız durağanlık içinde değil, birlik içinde de düşünmek gerekir; zamanla aynı olmaması için de yayılımsız olarak düşünmek gerekir. Durağanlık ise, durağanlık olarak, ne birin ne de yayılımsızın kavramını kendinde taşır. Bir de ebediyet için “birde kalır” deriz; demek ki ebediyet durağanlıktan pay alır, ama durağanlığın kendisi değildir.

3.7.2

τίνα οὖν ποτε χρὴ φάναι τὸν αἰῶνα εἶναι; ἆρά γε τὴν νοητὴν αὐτὴν οὐσίαν, ὥσπερ ἂν εἴ τις λέγοι τὸν χρόνον τὸν σύμπαντα οὐρανὸν καὶ κόσμον εἶναι; καὶ γὰρ αὖ καὶ ταύτην τὴν δόξαν ἔσχον τινές, φασι, περὶ τοῦ χρόνου. ἐπεὶ γὰρ σεμνότατόν τι τὸν αἰῶνα εἶναι φανταζόμεθα καὶ νοοῦμεν, σεμνότατον δὲ τὸ τῆς νοητῆς φύσεως, καὶ οὐκ ἔστιν εἰπεῖν ὅτι σεμνότερον ὁποτερονοῦν: τοῦ δὲ ἐπέκεινα οὐδὲ τοῦτο κατηγορητέον: εἰς ταὐτὸν ἄν τις οὕτω συνάγοι. καὶ γὰρ αὖ ὅ τε κόσμος ὁ νοητὸς ὅ τε αἰὼν περιεκτικὰ ἄμφω καὶ τῶν αὐτῶν. ἀλλ’ ὅταν τὸ ἕτερον ἐν θατέρῳ λέγωμεν κεῖσθαι, καὶ ὅταν τὸ αἰώνιον κατηγορῶμεν αὐτῶν: ἡ μὲν γάρ, φησι, τοῦ παραδείγματος φύσις ἐτύγχανεν οὖσα αἰώνιος: ἄλλο τὸν αἰῶνα πάλιν αὖ λέγομεν, εἶναι μέντοι περὶ ἐκείνην ἢ ἐν ἐκείνῃ ἢ παρεῖναι ἐκείνῃ φαμέν. τὸ δὲ σεμνὸν ἑκάτερον εἶναι ταυτότητα οὐ δηλοῖ: ἴσως γὰρ ἂν καὶ τῷ ἑτέρῳ αὐτῶν παρὰ τοῦ ἑτέρου τὸ σεμνὸν γίνοιτο. ἥ τε περιοχὴ τῷ μὲν ὡς μερῶν ἔσται, τῷ δὲ αἰῶνι ὁμοῦ τὸ ὅλον οὐχ ὡς μέρος, ἀλλ’ ὅτι πάντα τὰ τοιαῦτα οἷα αἰώνια κατ’ αὐτόν. ἀλλ’ ἆρα κατὰ τὴν στάσιν φατέον ἐκεῖ τὸν αἰῶνα εἶναι, ὥσπερ ἐνταῦθα τὸν χρόνον κατὰ τὴν κίνησίν φασιν; ἀλλ’ εἰκότως ἄν τις τὸν αἰῶνα ζητήσειε πότερον ταὐτὸν τῇ στάσει λέγοντες ἢ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ τῇ στάσει τῇ περὶ τὴν οὐσίαν. εἰ μὲν γὰρ τῇ στάσει ταὐτόν, πρῶτον μὲν οὐκ ἐροῦμεν αἰώνιον τὴν στάσιν, ὥσπερ οὐδὲ τὸν αἰῶνα αἰώνιον: τὸ γὰρ αἰώνιον τὸ μετέχον αἰῶνος. ἔπειτα ἡ κίνησις πῶς αἰώνιον; οὕτω γὰρ ἂν καὶ στάσιμον εἴη. εἶτα πῶς ἔχει ἡ τῆς στάσεως ἔννοια ἐν αὑτῇ τὸ ἀεί; λέγω δὲ οὐ τὸ ἐν χρόνῳ, ἀλλὰ οἷον νοοῦμεν, ὅταν τὸ ἀίδιον λέγωμεν. εἰ δὲ τῇ τῆς οὐσίας στάσει, ἔξω πάλιν αὖ τὰ ἄλλα γένη τοῦ αἰῶνος ποιήσομεν. εἶτα τὸν αἰῶνα οὐ μόνον ἐν στάσει δεῖ νοεῖν, ἀλλὰ καὶ ἐν ἑνί: εἶτα καὶ ἀδιάστατον, ἵνα μὴ ταὐτὸν ᾖ χρόνῳ: ἡ δὲ στάσις οὔτε τὴν τοῦ ἓν οὔτε τὴν τοῦ ἀδιαστάτου ἔχει ἔννοιαν ἐν αὑτῇ, ᾗ στάσις. εἶτα τοῦ μὲν αἰῶνος κατηγοροῦμεν τὸ μένειν ἐν ἑνί: μετέχοι ἂν οὖν στάσεως, ἀλλ’ οὐκ αὐτοστάσις εἴη.

3.7.3Öyleyse oradaki bütün evrene ebedî ve ezelî dememizi sağlayan şey ne olabilir? Ezelîlik nedir; ebediyetle aynı şey midir, yoksa ebediyet ona göre mi vardır? Bu şey tek bir şeye göre değil, birçok şeyden derlenmiş bir düşünce ya da bir tabiat olmalıdır; ister oradaki şeylerin ardından gelsin, ister onlarla birlikte bulunsun, ister onlarda görülsün, bunların hepsi bir olmalıdır, ama birçok şeye gücü yeten ve birçok şey olan bir şey olarak. Bu çok yönlü kuvveti gözden geçiren kişi, onun sanki dayanak olan yanına ousia der; hayatını gördüğü yanına hareket; her bakımdan aynı durumda olmasına durağanlık; bunların bir arada bir olmasına da başka ve aynı der. Sonra bunları yine bir araya getirir ve yalnız hayat olarak bir olmalarını sağlar: Bunlardaki başkalığı daraltır; etkinliğin hiç durmamasını, aynılığını, hiç başka olmamasını, bir şeyden başka bir şeye geçen bir düşünce ya da hayat değil, hep aynı ve hep yayılımsız olmasını görür.

Bütün bunları gördüğünde ebediyeti görmüş olur: Aynı şeyde kalan, bütünü hep hazır olarak taşıyan bir hayattır bu. Şimdi bu, sonra başka bir şey değil, her şey birden; şimdi bazı şeyler, sonra başka şeyler değil, parçasız bir tamamlanmışlık. Sanki her şey bir noktada bir aradadır ve hiçbir zaman akışa dökülmez; aynı şeyde, kendi içinde kalır, hiç değişmez, hep şimdide bulunur. Çünkü ondan hiçbir şey geçip gitmemiştir, hiçbir şey de olacak değildir; o, ne ise hep odur.

Demek ki ebediyet dayanak değildir; dayanağın kendisinden sanki parlayıp çıkan şeydir. Bu parıltı, gelecek olan hakkında değil, zaten var olan hakkında bir aynılık vaat eder: böyle olduğunu ve başka türlü olmadığını. Ona sonradan, şimdi sahip olmadığı ne gelebilir? Sonradan olacak olan da şimdi zaten var olmayan bir şey olamaz. Çünkü şimdiye ulaşmak için yola çıkacağı bir yer yoktur: O yer başka bir şey değil, bu idi. Şimdi sahip olmadığı ve gelecekte olacak bir şey de yoktur; zorunlu olarak “idi”yi de kendinde taşımaz: Onun için var olup da geçip gitmiş ne vardır? “Olacak”ı da taşımaz: Ona ne olacak ki? Geriye, var olmakta, neyse o olmak kalır. Öyleyse ne “idi” ne “olacak” olan, yalnız “olan”; “olacak”a dönüşmediği ve dönüşmüş de olmadığı için var oluşu durağan olan şey, işte ebediyettir. Demek ki varlıkla ilgili olan ve var olmanın içinde bulunan, bütünüyle bir arada, dolu ve her bakımdan yayılımsız hayat, aradığımız ebediyettir.

3.7.3

τί ἂν οὖν εἴη τοῦτο, καθ̓ ὃ τὸν κόσμον πάντα τὸν ἐκεῖ αἰώνιον λέγομεν καὶ ἀίδιον εἶναι, καὶ τί ἡ ἀιδιότης, εἴτε ταὐτὸν καὶ ἡ αὐτὴ τῷ αἰῶνι, εἴτε κατ’ αὐτὴν ὁ αἰών; ἀλλὰ γὰρ καθ̓ ἕν τι δεῖ, ἀλλὰ ἐκ πολλῶν συνηθροισμένην τινὰ νόησιν ἢ καὶ φύσιν εἴτ̓ ἐπακολουθοῦσαν τοῖς ἐκεῖ εἴτε συνοῦσαν εἴτ̓ ἐνορωμένην πάντα δὴ ταῦτα ἐκείνην μίαν μὲν εἶναι, πολλὰ δὲ δυναμένην καὶ πολλὰ οὖσαν. καὶ ὅ γε τὴν πολλὴν δύναμιν εἰσαθρήσας κατὰ μὲν τοδὶ τὸ οἷον ὑποκείμενον λέγει οὐσίαν, εἶτα κίνησιν τοῦτο, καθ̓ ὃ ζωὴν ὁρᾷ, εἶτα στάσιν τὸ πάντη ὡσαύτως, θάτερον δὲ καὶ ταὐτόν, ᾗ ταῦτα ὁμοῦ ἕν. οὕτω δὴ καὶ συνθεὶς πάλιν αὖ εἰς ἓν ὁμοῦ εἶναι ζωὴν μόνην ἐν τούτοις τὴν ἑτερότητα συστείλας καὶ τῆς ἐνεργείας τὸ ἄπαυστον καὶ τὸ ταὐτὸν καὶ οὐδέποτε ἄλλο καὶ οὐκ ἐξ ἄλλου εἰς ἄλλο νόησιν ἢ ζωήν, ἀλλὰ τὸ ὡσαύτως καὶ ἀεὶ ἀδιαστάτως, ταῦτα πάντα ἰδὼν αἰῶνα εἶδεν ἰδὼν ζωὴν μένουσαν ἐν τῷ αὐτῷ ἀεὶ παρὸν τὸ πᾶν ἔχουσαν, ἀλλ’ οὐ νῦν μὲν τόδε, αὖθις δ’ ἕτερον, ἀλλ’ ἅμα τὰ πάντα, καὶ οὐ νῦν μὲν ἕτερα, αὖθις δ’ ἕτερα, ἀλλὰ τέλος ἀμερές, οἷον ἐν σημείῳ ὁμοῦ πάντων ὄντων καὶ οὔποτε εἰς ῥύσιν προιόντων, ἀλλὰ μένοντος ἐν τῷ αὐτῷ ἐν αὑτῷ καὶ οὐ μὴ μεταβάλλοντος, ὄντος δὲ ἐν τῷ παρόντι ἀεί, ὅτι οὐδὲν αὐτοῦ παρῆλθεν οὐδ’ αὖ γενήσεται, ἀλλὰ τοῦθ̓ ὅπερ ἔστι, τοῦτο καὶ ἀεὶ ὄντος: ὥστε εἶναι τὸν αἰῶνα οὐ τὸ ὑποκείμενον, ἀλλὰ τὸ ἐξ αὐτοῦ τοῦ ὑποκειμένου οἷον ἐκλάμπον κατὰ τὴν ἣν ἐπαγγέλλεται περὶ τοῦ μὴ μέλλοντος, ἀλλὰ ἤδη ὄντος, ταυτότητα, ὡς ἄρα οὕτω καὶ οὐκ ἄλλως. τί γὰρ ἂν καὶ ὕστερον αὐτῷ γένοιτο, ὃ μὴ νῦν ἔχει; μηδ’ αὖ ὕστερον ἐσομένου, ὃ μὴ ἔστιν ἤδη. οὔτε γὰρ ἔστιν, ἀφ̓ οὗ εἰς τὸ νῦν ἥξει: ἐκεῖνο γὰρ ἦν οὐκ ἄλλο, ἀλλὰ τοῦτο: οὔτε μέλλοντος ἔσεσθαι, ὃ μὴ νῦν ἔχει, ἐξ ἀνάγκης οὔτε τὸ ἦν ἕξει περὶ αὑτόν: τί γὰρ ἔστιν, ὃ ἦν αὐτῷ καὶ παρελήλυθεν; οὔτε τὸ ἔσται: τί γὰρ ἔσται αὐτῷ; λείπεται δὴ ἐν τῷ εἶναι τοῦτο ὅπερ ἔστιν εἶναι. ὃ οὖν μήτε ἦν, μήτε ἔσται, ἀλλ’ ἔστι μόνον, τοῦτο ἑστὼς ἔχον τὸ εἶναι τῷ μὴ μεταβάλλειν εἰς τὸ ἔσται μηδ’ αὖ μεταβεβληκέναι ἐστὶν ὁ αἰών. γίνεται τοίνυν ἡ περὶ τὸ ὂν ἐν τῷ εἶναι ζωὴ ὁμοῦ πᾶσα καὶ πλήρης ἀδιάστατος πανταχῇ τοῦτο, ὃ δὴ ζητοῦμεν, αἰών.

3.7.4Ebediyetin o tabiata dışarıdan, arazî olarak geldiğini düşünmemeliyiz; ebediyet o tabiattan çıkar ve onunla birliktedir. Onda, onun yanında görülür. Nitekim oradaki varlıklar dediğimiz öteki her şeyi de onda bulunur gördüğümüz için hepsinin ousia'dan çıktığını ve ousia'yla birlikte olduğunu söyleriz. Çünkü ilk derecede var olan şeyler ilk şeylerle birlikte ve ilk şeylerin içinde olmalıdır; güzel de onlardadır ve onlardan çıkar, doğruluk da onlardadır. Bunların bir kısmı sanki bütün varlığın bir parçasında, bir kısmı ise bütünde bulunur; tıpkı gerçek anlamda bütünün parçalardan toplanmış olmayıp parçaları kendisinin doğurması gibi, ki bu bakımdan da gerçekten bütün olsun. Orada doğruluk da başka bir şeyle uyuşma değildir; her şeyin doğruluğu kendi doğruluğudur.

Bu gerçek bütün, gerçekten bütün olacaksa, yalnız her şey olduğu için bütün olmamalı, bütünü hiçbir şeyde eksiği olmayacak şekilde taşımalıdır. Öyleyse ona hiçbir şey “olacak” değildir; olacak bir şey olsaydı o şeyden yoksun olurdu, demek ki bütün değildi. Tabiata aykırı olarak ona ne olabilir? Hiçbir şeye uğramaz ki. Ona hiçbir şey olmuyorsa, onda hiçbir şey ne olmak üzeredir ne olacaktır ne de olmuştur.

Oluşa tabi şeylerden “olacak”ı kaldırırsan, durmadan bir şey edindikleri için hemen var olmamak başlarına gelir. Böyle olmayan şeylere “olacak”ı eklersen, varlık yuvasından düşmek başlarına gelir; çünkü varlıkları gelecekte, olmakta ve sonradan olacakta meydana geliyorsa, besbelli varlık onlara doğuştan ait değildi. Galiba oluşa tabi şeylerin ousia'sı, oluşun başından itibaren, artık var olmadıkları zamanın son ucuna varana kadar var olmaktır; bu da “olacak”ta var olmaktır. Biri bunu kaldırırsa hayatları eksilir, dolayısıyla varlıkları da. Bütün evren için de böyledir: Onun da olacağı şey bu şekilde olacaktır. Bu yüzden evren geleceğe doğru koşar ve durmak istemez; durmadan bir şeyin ardından başka bir şey yaparak ve bir tür ousia özlemiyle daire çizerek hareket ederek varlığı kendine çeker. Böylece, geleceğe dayanarak hep var olmaya bu şekilde koşan hareketin sebebini de bulmuş olduk.

İlk ve kutlu varlıklarda ise geleceğe özlem bile yoktur. Çünkü onlar zaten bütündür ve kendilerine sanki borç olan hayatın tamamına sahiptirler; dolayısıyla hiçbir şey aramazlar, çünkü gelecek onlar için hiçbir şey değildir, geleceğin içinde bulunduğu şey de öyle. Öyleyse varlığın bütünüyle yetkin ve tam olan ousia'sı —yalnız parçalarında değil, artık hiçbir eksiği olmayacak ve ona var olmayan hiçbir şey eklenmeyecek olmasında da tam olan ousia; çünkü bütün ve tam olanın yanında yalnız bütün varlıklar bulunmamalı, bir zaman var olmamış hiçbir şey de bulunmamalıdır—, işte onun bu durumu ve tabiatı ebediyet olabilir. Çünkü aiōn adı “hep var olan”dan (aei on) gelir.

3.7.4

οὐκ ἔξωθεν δὲ δεῖ συμβεβηκέναι νομίζειν τοῦτον ἐκείνῃ τῇ φύσει, ἀλλὰ καὶ ἐξ ἐκείνης καὶ σὺν ἐκείνῃ. ἐνορᾶται γὰρ ἐν οὐσίᾳ παῤ αὐτῇ, ὅτι καὶ τὰ ἄλλα πάντα ὅσα λέγομεν ἐκεῖ εἶναι ἐνυπάρχοντα ὁρῶντες λέγομεν ἐκ τῆς οὐσίας ἅπαντα καὶ σὺν τῇ οὐσίᾳ. τὰ γὰρ πρώτως ὄντα συνόντα δεῖ τοῖς πρώτοις καὶ ἐν τοῖς πρώτοις εἶναι: ἐπεὶ καὶ τὸ καλὸν ἐν αὐτοῖς καὶ ἐξ αὐτῶν καὶ ἡ ἀλήθεια ἐν αὐτοῖς. καὶ τὰ μὲν ὥσπερ ἐν μέρει τοῦ παντὸς ὄντος, τὰ δὲ ἐν παντί, ὥσπερ καὶ τὸ ἀληθῶς τοῦτο πᾶν οὐκ ἐκ τῶν μερῶν ἠθροισμένον, ἀλλὰ τὰ μέρη γεννῆσαν αὐτό, ἵνα καὶ ταύτῃ ὡς ἀληθῶς πᾶν ᾖ. καὶ ἡ ἀλήθεια δὲ οὐ συμφωνία πρὸς ἄλλο ἐκεῖ, ἀλλ’ αὐτοῦ ἑκάστου οὗπερ ἀλήθεια. δεῖ δὴ τὸ πᾶν τοῦτο τὸ ἀληθινόν, εἴπερ ἔσται πᾶν ὄντως, μὴ μόνον εἶναι πᾶν ᾗ ἐστι τὰ πάντα, ἀλλὰ καὶ τὸ πᾶν ἔχειν οὕτως, ὥστε μηδενὶ ἐλλείπειν. εἰ [δὲ] τοῦτο, οὐδ’ ἔσται τι αὐτῷ: εἰ γὰρ ἔσται, ἐλλεῖπον ἦν τούτῳ: οὐκ ἄρα ἦν πᾶν. παρὰ φύσιν δὲ τί ἂν αὐτῷ γένοιτο; πάσχει γὰρ οὐδέν. εἰ οὖν μηδὲν αὐτῷ γένοιτο, οὐδὲ μέλλει οὐδὲ ἔσται οὐδὲ ἐγένετο. τοῖς μὲν οὖν γεννητοῖς, εἰ ἀφέλοις τὸ ἔσται, ἅτε ἐπικτωμένοις ἀεὶ εὐθὺς ὑπάρχει [τὸ] μὴ εἶναι: τοῖς δὲ μὴ τοιούτοις, εἰ προσθείης τὸ ἔσται, ὑπάρχει τὸ ἔρρειν ἐκ τῆς τοῦ εἶναι ἕδρας: δῆλον γὰρ ὅτι ἦν αὐτοῖς τὸ εἶναι οὐ σύμφυτον, εἰ γίγνοιτο ἐν τῷ μέλλειν καὶ γενέσθαι καὶ ἔσεσθαι εἰς ὕστερον. κινδυνεύει γὰρ τοῖς μὲν γεννητοῖς ἡ οὐσία εἶναι τὸ ἐκ τοῦ ἐξ ἀρχῆς εἶναι τῆς γενέσεως, μέχρι περ ἂν εἰς ἔσχατον ἥκῃ τοῦ χρόνου, ἐν ᾧ μηκέτι ἔστι, τοῦτο δὲ τὸ ἔσται εἶναι, καί, εἴ τις τοῦτο παρέλοιτο, ἠλαττῶσθαι ὁ βίος: ὥστε καὶ τὸ εἶναι. καὶ τῷ παντὶ δὲ εἰς ὅπερ οὕτως ἔσται. διὸ καὶ σπεύδει πρὸς τὸ μέλλον εἶναι καὶ στῆναι οὐ θέλει ἕλκον τὸ εἶναι αὑτῷ ἐν τῷ τι ἄλλο καὶ ἄλλο ποιεῖν καὶ κινεῖσθαι κύκλῳ ἐφέσει τινὶ οὐσίας: ὥστε εἶναι ἡμῖν εὑρημένον καὶ τὸ αἴτιον τῆς κινήσεως τῆς οὕτω σπευδούσης ἐπὶ τὸ ἀεὶ εἶναι τῷ μέλλοντι. τοῖς δὲ πρώτοις καὶ μακαρίοις οὐδὲ ἔφεσίς ἐστι τοῦ μέλλοντος: ἤδη γάρ εἰσι τὸ ὅλον, καὶ ὅπερ αὐτοῖς οἷον ὀφείλεται ζῆν ἔχουσι πᾶν: ὥστε οὐδὲν ζητοῦσι, διότι τὸ μέλλον αὐτοῖς οὐδέν ἐστιν οὐδ’ ἄρα ἐκεῖνο, ἐν ᾧ τὸ μέλλον. ἡ οὖν τοῦ ὄντος παντελὴς οὐσία καὶ ὅλη, οὐχ ἡ ἐν τοῖς μέρεσι μόνον, ἀλλὰ καὶ ἡ ἐν τῷ μηδὲν ἂν ἔτι ἐλλείψειν καὶ τῷ μηδὲν ἂν μὴ ὂν αὐτῇ προσγενέσθαι — οὐ γὰρ μόνα τὰ ὄντα πάντα δεῖ παρεῖναι τῷ παντὶ καὶ ὅλῳ, ἀλλὰ καὶ μηδὲν τοῦ ποτε μὴ ὄντος: αὕτη ἡ διάθεσις αὐτοῦ καὶ φύσις εἴη ἂν αἰών: αἰὼν γὰρ ἀπὸ τοῦ ἀεὶ ὄντος.

3.7.5Psykhē'mi bir şeye yöneltip onun hakkında bunu söyleyebildiğimde, daha doğrusu onu başına hiçbir şeyin gelmemiş olduğu bir şey olarak görebildiğimde —gelmiş olsaydı hep var olan ya da hep bütün olan bir şey olmazdı— o şey artık ezelî midir? Hayır; meğer ki onda, böyle olduğuna ve artık başka türlü olmayacağına güven verecek bir tabiat da bulunsun; öyle ki ona yeniden yöneldiğinde onu yine böyle bulasın. Peki biri onu seyretmekten hiç ayrılmasa, tabiatına hayran kalıp onunla hep birlikte bulunsa ve bunu yorulmaz bir tabiatla yapabilse? Ya da kendisi de ebediyete koşup orada hiçbir yana sapmadan dursa, ki ona benzesin ve ebedî olsun, kendi içindeki ebedî olanla ebediyeti ve ebedî olanı seyretsin?

O hâlde böyle olan şey ebedî ve hep var olansa —yani hiçbir bakımdan başka bir tabiata sapmayan, zaten bütününe sahip olduğu hayatı taşıyan, ona hiçbir şey eklenmemiş, eklenmeyen ve eklenmeyecek olan şeyse—, böyle olan şey ezelîdir; ezelîlik, dayanağın kendisinden gelen ve kendisinde bulunan böyle bir durumudur; ebediyet ise, böyle bir durumun kendisinde belirdiği dayanaktır. Bu yüzden ebediyet yücedir ve kavramı onu tanrıyla aynı sayar. Ebediyete, kendini olduğu gibi gösteren ve açığa vuran bir tanrı demek de yerinde olur: Sarsılmaz, aynı ve böylece hayatta sağlamca duran bir varlık olarak.

Onu birçok şeyden kurduğumuza şaşmamalı; çünkü oradaki şeylerin her biri sonsuz kuvveti yüzünden çoktur. Sonsuz da hiç tükenmeyeceği için sonsuzdur; asıl anlamında da, kendinden hiçbir şey harcamadığı için. Biri ebediyeti böyle tarif ederse —bütün olduğu ve kendinden hiçbir şey harcamadığı için zaten sonsuz olan bir hayat; çünkü onda geçmiş de gelecek de yoktur, olsaydı zaten bütün olmazdı—, doğru tarife yaklaşmış olur. Çünkü “bütün olmak ve hiçbir şey harcamamak” sözü, “zaten sonsuz olmak” sözünün açıklamasıdır.

3.7.5

τοῦτο δέ, ὅταν τινὶ προσβαλὼν τῇ ψυχῇ ἔχω λέγειν περὶ αὐτοῦ, μᾶλλον δὲ ὁρᾶν αὐτὸ τοιοῦτον οἷον μηδὲν περὶ αὐτὸ ὅλως γεγονέναι: εἰ γὰρ τοῦτο, οὐκ ἀεὶ ὄν, ἢ οὐκ ἀεί τι ὅλον ὄν. ἆρα οὖν ἤδη ἀίδιον; [ἢ οὔ,] εἰ μὴ καὶ ἐνυπάρχοι αὐτῷ τοιαύτη φύσις, ὡς πίστιν ἔχειν περὶ αὐτοῦ, ὡς οὕτω καὶ μὴ ἄλλως ἔτι: ὡς, εἰ πάλιν προσβάλλοις, εὑρεῖν τοιοῦτον. τί οὖν, εἰ μηδὲ ἀφίσταιτό τις αὐτοῦ τῆς θέας, ἀλλὰ [ἀεὶ] συνὼν εἴη τῆς φύσεως ἀγασθεὶς καὶ δυνατὸς τοῦτο πράττειν ἀτρύτῳ φύσει ἢ δραμὼν καὶ αὐτὸς εἰς αἰῶνα σταίη οὐκ ἀποκλίνων οὐδαμῇ, ἵν’ ᾖ ὅμοιος καὶ αἰώνιος, τῷ ἐν αὑτῷ αἰωνίῳ τὸν αἰῶνα καὶ τὸ αἰώνιον θεώμενος; εἰ οὖν τὸ οὕτως ἔχον αἰώνιον καὶ ἀεὶ ὄν, τὸ μὴ ἀποκλῖνον εἰς ἑτέραν φύσιν κατὰ μηδέν, ζωὴν ἔχον, ἣν ἔχει πᾶσαν ἤδη, οὐ προσλαβὸν οὐδὲ προσλαμβάνον ἢ προσληψόμενον, εἴη ἂν ἀίδιον μὲν τὸ οὕτως ἔχον, ἀιδιότης δὲ ἡ τοιαύτη κατάστασις τοῦ ὑποκειμένου ἐξ αὐτοῦ οὖσα καὶ ἐν αὐτῷ, αἰὼν δὲ τὸ ὑποκείμενον μετὰ τῆς τοιαύτης καταστάσεως ἐμφαινομένης. ὅθεν σεμνὸν ὁ αἰών, καὶ ταὐτὸν τῷ θεῷ ἡ ἔννοια λέγει. καὶ καλῶς ἂν λέγοιτο ὁ αἰὼν θεὸς ἐμφαίνων καὶ προφαίνων ἑαυτὸν οἷός ἐστι, τὸ εἶναι ὡς ἀτρεμὲς καὶ ταὐτὸν καὶ οὕτω καὶ τὸ βεβαίως ἐν ζωῇ. εἰ δ’ ἐκ πολλῶν λέγομεν αὐτόν, οὐ δεῖ θαυμάζειν: πολλὰ γὰρ ἕκαστον τῶν ἐκεῖ διὰ δύναμιν ἄπειρον: ἐπεὶ καὶ τὸ ἄπειρον τῷ μὴ ἂν ἐπιλείπειν, καὶ τοῦτο κυρίως, ὅτι μηδὲν αὑτοῦ ἀναλίσκει. καὶ εἴ τις οὕτω τὸν αἰῶνα λέγοι ζωὴν ἄπειρον ἤδη τῷ πᾶσαν εἶναι καὶ μηδὲν ἀναλίσκειν αὑτῆς τῷ μὴ παρεληλυθέναι μηδ’ αὖ μέλλειν: ἤδη γὰρ οὐκ ἂν εἴη πᾶσα: ἐγγὺς ἂν εἴη τοῦ ὁρίζεσθαι. τὸ γὰρ ἑξῆς τῷ πᾶσαν εἶναι καὶ μηδὲν ἀναλίσκειν ἐξήγησις ἂν εἴη τοῦ ἄπειρον ἤδη εἶναι.

3.7.6Böyle bir tabiat bu kadar güzel ve ezelî olarak Bir'in çevresinde bulunur, ondan çıkar ve ona yönelir; ondan hiç dışarı çıkmaz, hep onun çevresinde ve onun içinde kalır, ona göre yaşar. Bu yüzden Platon'un “ebediyet birde kalırken” sözü bence güzel, derin bir görüşle ve hiç de boşuna söylenmemiştir: Ebediyet yalnız kendini kendine doğru bire getirmekle kalmasın, varlığın Bir'in çevresinde hep aynı şekilde süren hayatı olsun diye. İşte aradığımız budur; böyle kalan şey ebediyettir. Çünkü böyle kalan bu şey, yani kendiliğinden o Bir'e yönelik ve onun içinde kalan bir hayatın etkinliği olup ne varlığında ne hayatında yalan bulunan şey, ebediyet olmayı taşır.

Gerçek anlamda var olmak, hiçbir zaman yok olmamak ve hiçbir zaman başka türlü olmamaktır; bu da hep aynı şekilde olmaktır; bu da farksız olmaktır. Demek ki onda herhangi bir “bu ve sonra başka bu” yoktur. Onu aralayamazsın, açıp yayamazsın, ileri süremezsin, uzatamazsın; ondan ne önce ne sonra bir şey alabilirsin. Onun çevresinde ne önce ne sonra varsa, onunla ilgili en gerçek şey “dır” ise, hatta kendisi bu “dır” ise —ousia ya da yaşamak olarak böyle olduğu için—, yine söylediğimiz şeye, ebediyete varmış oluruz.

“Hep” dediğimizde ve “bir zaman var, bir zaman yok değil” dediğimizde, bunu açıklık uğruna söylediğimizi düşünmeliyiz. Çünkü “hep” kelimesi belki asıl anlamında kullanılmamaktadır; bozulmazlığı göstermek için alınmıştır, ama psykhē'yi daha çoğa doğru yayılmaya, sanki bir gün tükenmeyecek bir şey anlamaya yöneltip yanıltabilir. Belki yalnız “var olan” demek daha iyiydi. Ama “var olan” ousia için yeterli bir ad olsa da, oluşu da ousia saydıkları için, anlatabilmek amacıyla “hep” ekine ihtiyaç duydular. Çünkü “var olan” bir şey, “hep var olan” başka bir şey değildir; tıpkı filozofun bir şey, gerçek filozofun başka bir şey olmaması gibi. Felsefe kılığına giren bir şey olduğu için “gerçek” eki yapılmıştır. Böylece “var olan”a “hep”, “hep”e de “var olan” eklenir ve “hep var olan” denir. Bu yüzden “hep”i “gerçekten var olan” anlamında almalı; “hep”i, zaten sahip olduğu şeyden başka hiçbir şeye muhtaç olmayan yayılımsız bir kuvvette toplamalıyız; o da bütüne sahiptir.

Öyleyse böyle bir tabiat bütündür, her bakımdan eksiksizdir; bir yanıyla dolu, bir yanıyla eksik değildir. Zamanda olan şey ise, görünüşte yetkin olsa bile —psykhē'ye yeten yetkin bir beden gibi— “sonra”ya da muhtaçtır; muhtaç olduğu zaman bakımından eksiktir. Öyleyse zaman onun yanında bulunur ve onunla birlikte koşarsa ona yetkin denebilir, ama bu bakımdan eksik olduğu için ancak eşadlı olarak. Kim “sonra”ya, ne ölçülmüş başka bir zamana ne de sonsuz ve sonsuzca sürecek zamana muhtaç değilse, olması gerekene zaten sahipse, kavramın özlediği şey odur: Onun varlığı bir miktardan değil, miktardan öncedir. Kendisi miktar olmadığı için hiçbir miktara hiçbir şekilde dokunmaması ona yakışırdı; ki hayatı bölünüp saf bölünmezliğini ortadan kaldırmasın, hem hayatta hem ousia'da bölünmez olsun.

“O iyiydi” sözü de bütünün kavramına götürür ve bütünün ötesindeki için “herhangi bir zamandan beri değil” anlamını taşır. Böylece evren de varlığının zamana ait bir başlangıcını almamıştır, çünkü ona öncelik veren şey sebeptir. Ama Platon, açıklamak için bu “idi” sözünü kullandıktan sonra, söylenen ve düşünülen ebediyete nail olan şeyler için bunun da büsbütün doğru olmadığını söyleyerek sonra onu da kınar.

3.7.6

ἐπειδὴ δὲ ἡ τοιαύτη φύσις οὕτω παγκάλη καὶ ἀίδιος περὶ τὸ ἓν καὶ ἀπ’ ἐκείνου καὶ πρὸς ἐκεῖνο, οὐδὲν ἐκβαίνουσα ἀπ’ αὐτοῦ, μένουσα δὲ ἀεὶ περὶ ἐκεῖνο καὶ ἐν ἐκείνῳ καὶ ζῶσα κατ’ ἐκεῖνο, εἴρηταί τε, ὡς ἐγὼ οἶμαι, τοῦτο τῷ Πλάτωνι καλῶς καὶ βαθείᾳ τῇ γνώμῃ καὶ οὐκ ἄλλως, τοῦτο δὴ τὸ μένοντος αἰῶνος ἐν ἑνί: ἵνα μὴ μόνον ᾖ αὐτὸς αὑτὸν εἰς ἓν πρὸς ἑαυτὸν ἄγων, ἀλλ’ ᾖ περὶ τὸ ἓν τοῦ ὄντος ζωὴ ὡσαύτως. τοῦτο δὴ ὃ ζητοῦμεν, καὶ τὸ οὕτω μένον αἰών ἐστι. τὸ γὰρ τοῦτο καὶ οὕτω μένον καὶ αὐτὸ τὸ μένον ὅ ἐστιν ἐνέργεια ζωῆς μενούσης παῤ αὑτῆς πρὸς ἐκεῖνο καὶ ἐν ἐκείνῳ καὶ οὔτε τὸ εἶναι οὔτε τὸ ζῆν ψευδομένη ἔχοι ἂν τὸ αἰὼν εἶναι. τὸ γὰρ ἀληθῶς εἶναί ἐστι τὸ οὐδέποτε μὴ εἶναι οὐδ’ ἄλλως εἶναι: τοῦτο δὲ ὡσαύτως εἶναι: τοῦτο δὲ ἀδιαφόρως εἶναι. οὐκ ἔχει οὖν ὁτιοῦν ἄλλο καὶ ἄλλο, οὐδ’ ἄρα διαστήσεις, οὐδ’ ἐξελίξεις, οὐδὲ προάξεις, οὐδὲ παρατενεῖς, οὐδ’ ἄρα οὔτε πρότερον αὐτοῦ οὔτε τι ὕστερον λαβεῖν ἔχεις. εἰ οὖν μήτε πρότερον μήτε ὕστερον περὶ αὐτό, τὸ δ’ ἐστὶν ἀληθέστατον τῶν περὶ αὐτὸ καὶ αὐτό, καὶ οὕτως δέ, ὅτι ἐστὶν ὡς οὐσία ἢ τὸ ζῆν, πάλιν αὖ ἥκει ἡμῖν τοῦτο, ὃ δὴ λέγομεν, ὁ αἰών. ὅταν δὲ τὸ ἀεὶ λέγωμεν καὶ τὸ οὐ ποτὲ μὲν ὄν, ποτὲ δὲ μὴ ὄν, ἡμῖν ἕνεκα τῆς σαφηνείας δεῖ νομίζειν λέγεσθαι: ἐπεὶ τό γε ἀεὶ τάχ̓ ἂν οὐ κυρίως λεγόμενον, ἀλλὰ ληφθὲν εἰς δήλωσιν τοῦ ἀφθάρτου πλανῷ ἂν τὴν ψυχὴν εἰς ἔκβασιν τοῦ πλείονος καὶ ἔτι ὡς μὴ ἐπιλείψοντός ποτε. τὸ δὲ ἴσως βέλτιον ἦν μόνον τὸ ὂν λέγειν. ἀλλ’ ὥσπερ τὸ ὂν ἀρκοῦν ὄνομα τῇ οὐσίᾳ, ἐπειδὴ καὶ τὴν γένεσιν οὐσίαν ἐνόμιζον, ἐδεήθησαν πρὸς τὸ μαθεῖν καὶ προσθήκης τοῦ ἀεί. οὐ γὰρ ἄλλο μέν ἐστιν ὄν, ἄλλο δὲ τὸ ἀεὶ ὄν, ὥσπερ οὐδ’ ἄλλο μὲν φιλόσοφος, ἄλλο δὲ ὁ ἀληθινός: ἀλλ’ ὅτι τὸ ὑποδυόμενον ἦν φιλοσοφίαν, ἡ προσθήκη τοῦ ἀληθινοῦ ἐγένετο. οὕτω καὶ τῷ ὄντι τὸ ἀεὶ καὶ τὸ ὂν τῷ ἀεί, ὥστε λέγεσθαι ἀεὶ ὄν: διὸ ληπτέον τὸ ἀεὶ οἷον ἀληθῶς ὂν λέγεσθαι καὶ συναιρετέον τὸ ἀεὶ εἰς ἀδιάστατον δύναμιν τὴν οὐδὲν δεομένην οὐδενὸς μεθ̓ ὃ ἤδη ἔχει: ἔχει δὲ τὸ πᾶν. πᾶν οὖν ὂν καὶ κατὰ πᾶν οὐκ ἐνδεὲς καὶ οὐ ταύτῃ μὲν πλῆρες, ἄλλῃ δὲ ἐλλεῖπον ἡ τοιαύτη φύσις. τὸ γὰρ ἐν χρόνῳ, κἂν τέλειον ᾖ, ὡς δοκεῖν, οἷον σῶμά τι ἱκανὸν ψυχῇ τέλειον, δεόμενον καὶ τοῦ ἔπειτα, ἐλλεῖπον τῷ χρόνῳ, οὗ δεῖται: ὥστε σὺν ἐκείνῳ, εἰ παρείη αὐτῷ καὶ συνθέοι, ὂν ἀτελὲς ταύτῃ ὂν ὁμωνύμως ἂν τέλειον λέγοιτο. ὅτῳ δὲ ὑπάρχει μηδὲ τοῦ ἔπειτα δεῖσθαι μήτε εἰς χρόνον ἄλλον μεμετρημένον μήτε τὸν ἄπειρον καὶ ἀπείρως ἐσόμενον, ἀλλ’ ὅπερ δεῖ εἶναι, τοῦτο ἔχειν, τοῦτό ἐστιν οὗ ἡ ἔννοια ἐπορέγεται, ᾧ τὸ εἶναι οὐκ ἐκ τοῦ τοσοῦδε, ἀλλὰ πρὸ τοῦ τοσοῦδε. ἔπρεπε γὰρ αὐτῷ μηδὲ τοσῷδε ὄντι πάντη μηδενὸς ἐφάπτεσθαι τοσοῦδε, ἵνα μὴ ἡ ζωὴ αυτοῦ μερισθεῖσα τὸ καθαρῶς ἀμερὲς αὐτοῦ ἀνέλῃ, ἀλλ’ ᾖ καὶ τῇ ζωῇ ἀμερὲς καὶ τῇ οὐσίᾳ. τὸ δ’ ʽἀγαθὸς ἦν̓ ἀναφέρει εἰς ἔννοιαν τοῦ παντὸς σημαῖνον τῷ ἐπέκεινα παντὸς τὸ μὴ ἀπὸ χρόνου τινός: ὥστε μηδὲ τὸν κόσμον ἀρχήν τινα χρονικὴν εἰληφέναι τῆς αἰτίας τοῦ εἶναι αὐτῷ τὸ πρότερον παρεχούσης. ἀλλ’ ὅμως δηλώσεως χάριν τοῦτο εἰπὼν μέμφεται ὕστερον καὶ τούτῳ τῷ ὀνόματι ὡς οὐδ’ αὐτοῦ ὀρθῶς πάντη λεγομένου ἐπὶ τῶν τὸν λεγόμενον καὶ νοούμενον αἰῶνα εἰληχότων.

3.7.7Bunları söylerken başkaları hakkında tanıklık edip yabancı şeylerden mi söz ediyoruz? Bu nasıl olabilir? Onlara dokunmayan biri için ne anlayış olabilir? Yabancı şeylere nasıl dokunabiliriz? Demek ki bizim de ebediyetten payımız olmalı. Ama zamanda bulunan bizler için bu nasıl olur? Zamanda ve ebediyette nasıl var olunabileceği, ancak önce zaman bulunursa bilinebilir. O hâlde ebediyetten zamanın araştırılmasına, zamana inmeliyiz. Orada yol yukarıya doğruydu; şimdi büsbütün inmeden, ama zamanın indiği kadar inerek konuşalım.

Eski ve kutlu kişiler zaman hakkında hiçbir şey söylememiş olsaydı, ebediyete baştan bağlayarak sıradaki konuyu, zaman hakkındaki görüşlerimizi anlatmamız ve ileri sürdüğümüz kanaati sahip olduğumuz zaman kavramına uydurmaya çalışmamız gerekirdi. Ama şimdi önce söylenmiş sözlerden en çok dikkate değer olanlarını ele alıp kendi sözümüzün bunlardan biriyle uyuşup uyuşmadığına bakmak zorunludur.

Zaman hakkındaki görüşleri belki önce üçe ayırmak gerekir: Zamanın ya hareket, ya hareket eden şey, ya da hareketin bir şeyi olduğunu söylerler. Durağanlık, duran şey ya da durağanlığın bir şeyi olduğunu söylemek, hiçbir şekilde aynı kalmayan zamanın kavramından büsbütün uzak düşerdi. Hareket diyenlerin kimi her hareketi, kimi bütün evrenin hareketini söyler; hareket eden şey diyenler bütün evrenin küresini söyler; hareketin bir şeyi diyenlerin kimi hareketin aralığını, kimi ölçüsünü, kimi de genel olarak ona eşlik eden bir şeyi söyler; bunu da kimi her hareket, kimi düzenli hareket için söyler.

3.7.7

ταῦτα οὖν λέγοντες ἆρά γε μαρτυροῦντες ἑτέροις καὶ ὡς περὶ ἀλλοτρίων τοὺς λόγους ποιούμεθα; καὶ πῶς; τίς γὰρ ἂν σύνεσις γένοιτο μὴ ἐφαπτομένοις; πῶς δ’ ἂν ἐφαψαίμεθα τοῖς ἀλλοτρίοις; δεῖ ἄρα καὶ ἡμῖν μετεῖναι τοῦ αἰῶνος. ἀλλ’ ἐν χρόνῳ οὖσι πῶς; ἀλλὰ πῶς ἐν χρόνῳ καὶ πῶς ἐν αἰῶνι ἔστιν εἶναι, γνωσθείη ἂν εὑρεθέντος πρότερον τοῦ χρόνου. καὶ τοίνυν καταβατέον ἡμῖν ἐξ αἰῶνος ἐπὶ τὴν ζήτησιν τοῦ χρόνου καὶ τὸν χρόνον: ἐκεῖ μὲν γὰρ ἦν ἡ πορεία πρὸς τὸ ἄνω, νῦν δὲ λέγωμεν ἤδη οὐ πάνυ καταβάντες, ἀλλ’ οὕτως, ὥσπερ κατέβη χρόνος. εἰ μὲν [οὖν] περὶ χρόνου εἰρημένον μηδὲν ἦν τοῖς παλαιοῖς καὶ μακαρίοις ἀνδράσιν, ἐχρῆν τῷ αἰῶνι ἐξ ἀρχῆς συνείραντας τὸ ἐφεξῆς λέγειν τὰ δοκοῦντα περὶ αὐτοῦ πειρωμένους τῇ ἐννοίᾳ αὐτοῦ ἣν κεκτήμεθα ἐφαρμόζειν τὴν λεγομένην ὑφ̓ ἡμῶν δόξαν: νῦν δὲ ἀναγκαῖον πρότερον λαβεῖν τὰ μάλιστα ἀξίως λόγου εἰρημένα σκοποῦντας, εἴ τινι αὐτῶν συμφώνως ὁ παῤ ἡμῶν ἕξει λόγος. τριχῇ δ’ ἴσως διαιρετέον τοὺς λεγομένους περὶ αὐτοῦ λόγους τὴν πρώτην. ἢ γὰρ κίνησις ἡ λεγομένη, ἢ τὸ κινούμενον λέγοιεν ἄν, ἢ κινήσεώς τι τὸν χρόνον: τὸ γὰρ στάσιν ἢ τὸ ἑστηκὸς ἢ στάσεώς τι λέγειν παντάπασι πόρρω τῆς ἐννοίας ἂν εἴη τοῦ χρόνου οὐδαμῇ τοῦ αὐτοῦ ὄντος. τῶν δὲ κίνησιν λεγόντων οἱ μὲν κίνησιν ἂν πᾶσαν λέγοιεν, οἱ δὲ τὴν τοῦ παντός: οἱ δὲ τὸ κινούμενον λέγοντες τὴν τοῦ παντὸς ἂν σφαῖραν λέγοιεν: οἱ δὲ κινήσεώς τι ἢ διάστημα κινήσεως, οἱ δὲ [ἀριθμὸν ἢ] μέτρον, οἱ δ’ ὅλως παρακολουθοῦν αὐτῇ: καὶ ἢ πάσης ἢ τῆς τεταγμένης.

3.7.8Zaman hareket olamaz; ne bütün hareketler alınıp sanki hepsinden tek bir hareket yapılırsa, ne de düzenli hareket alınırsa. Çünkü söz konusu her iki hareket de zamandadır. Biri bir hareketin zamanda olmadığını söylerse, o hareket zaman olmaktan çok daha uzak düşer; çünkü hareketin içinde olduğu şey bir şey, hareketin kendisi başka bir şeydir. Söylenen ve söylenmiş başka şeyler bir yana, şu tek şey yeter: Hareket durabilir, kesintiye uğrayabilir; zaman ise uğramaz. Biri bütün evrenin hareketinin kesintiye uğramadığını söylerse, bu hareket de, eğer dönüşü kastediyorsa, belli bir zamanda aynı noktaya döner; yarısının tamamlandığı zamanda değil. Bu iki zamandan biri yarım, öteki iki katı olur; oysa her ikisi de bütün evrenin hareketidir: aynı noktadan aynı noktaya varan da, yarı yola varan da. En dıştaki kürenin hareketinin en keskin ve en hızlı hareket olduğunu söylemek de bu görüşe tanıklık eder; demek ki onun hareketi bir şey, zaman başka bir şeydir. Çünkü besbelli hepsinden en hızlı olması, daha büyük, hatta en büyük aralığı daha az zamanda katetmesidir; öteki hareketler ise bu aralığın bir parçasını bile daha çok zamanda katettikleri için daha yavaştır. O hâlde kürenin hareketi bile zaman değilse, hareket ettiği için zaman sanılan kürenin kendisi hiç değildir.

Peki zaman hareketin bir şeyi midir? Hareketin aralığıysa, önce her hareketin aralığı aynı değildir, aynı türden hareketin bile; çünkü yer değiştirme de daha hızlı ya da daha yavaş olabilir. İki hareketin aralıkları da başka bir tek şeyle ölçülebilir; zamana daha doğru bir şekilde o denebilir. Bunlardan hangisinin aralığı zamandır, daha doğrusu sonsuz sayıda olduklarına göre hangisinin? Düzenli hareketin aralığıysa, bütün düzenli hareketlerin değil, çünkü bunlar çoktur; öyleyse aynı anda birçok zaman olur. Bütün evrenin hareketinin aralığıysa ve bu, hareketin kendisindeki aralıksa, hareketten başka ne olabilir? Belli büyüklükte bir hareket, o kadar. Bu büyüklük de ya yerle ölçülür, belli büyüklükte bir yeri katettiği için, ve aralık bu olur; ama bu zaman değil, yerdir. Ya da hareketin kendisi, sürekliliği yüzünden, hemen durmayıp hep devam ettiği için aralığa sahip olur. Ama bu da hareketin çokluğudur. Biri hareketin kendisine bakıp onun çok olduğunu söylerse —birinin sıcağın çok olduğunu söylemesi gibi—, burada da zaman görünmez, akla bile gelmez; yine ve yine hareket görünür, yine ve yine akan su gibi, bir de onun üzerinde gözlenen aralık. “Yine ve yine” bir sayı olacaktır, iki ya da üç gibi; aralık ise kütleye ait olacaktır.

Böylece hareketin çokluğu da ya on gibidir ya da hareketin sanki kütlesinde beliren bir aralıktır; bunda zaman kavramı yoktur, yalnız zamanda meydana gelmiş belli bir büyüklük vardır. Yoksa zaman her yerde olmaz, dayanak olarak hareketin içinde olur; böylece yine zamana hareket demiş oluruz. Çünkü aralık hareketin dışında değildir; aralık, toplu olmayan bir harekettir. Toplu olan hareket de zamandaysa, toplu olmayan topludan neyle ayrılacak? Başka bir tarzda zamanda olmakla mı? Demek ki yayılmış hareket ve onun aralığı zamanın kendisi değil, zamandadır.

Biri, zamanın hareketin aralığı olduğunu, ama hareketin kendi aralığı değil, hareketin sanki onunla birlikte koşarak yanında uzandığı şey olduğunu söylerse, bunun ne olduğunu söylememiştir. Çünkü besbelli bu, içinde hareketin meydana geldiği zamandır. Oysa sözümüzün baştan beri aradığı şey buydu: Zaman nedir? Bu, “zaman nedir” sorusuna “zamandaki hareketin aralığıdır” diye cevap vermeye benzer, hatta onunla aynıdır. Hareketin kendi aralığının dışına koyup zaman dediği bu aralık nedir? Öte yandan aralığı hareketin kendisine koyan da dinginliğin uzanışını nereye koyacağını bilemez. Çünkü bir şey ne kadar hareket ederse başka bir şey de o kadar durabilir; ikisinin zamanının aynı olduğunu söylersin, demek ki zaman ikisinden de başkadır. Öyleyse bu aralık nedir, nasıl bir tabiatı vardır? Mekânsal olamaz, çünkü mekânsal aralık da dışarıdadır.

3.7.8

κίνησιν μὲν οὖν οὐχ οἷόν τε οὔτε τὰς συμπάσας λαμβάνοντι κινήσεις καὶ οἷον μίαν ἐκ πασῶν ποιοῦντι, οὔτε τὴν τεταγμένην: ἐν χρόνῳ γὰρ ἡ κίνησις ἑκατέρα ἡ λεγομένη. εἰ δέ τις μὴ ἐν χρόνῳ, πολὺ μᾶλλον ἂν ἀπείη τοῦ χρόνος εἶναι, ὡς ἄλλου ὄντος τοῦ ἐν ᾧ ἡ κίνησις, ἄλλου τῆς κινήσεως αὐτῆς οὔσης. καὶ ἄλλων λεγομένων καὶ λεχθέντων [ἓν] ἂν ἀρκοῖ τοῦτο, ὅτι κίνησις μὲν ἂν καὶ παύσαιτο καὶ διαλείποι, χρόνος δὲ οὔ. εἰ δὲ τὴν τοῦ παντὸς κίνησιν μὴ διαλείπειν τις λέγοι, ἀλλὰ καὶ αὕτη, εἴπερ τὴν περιφορὰν λέγοι, ἐν χρόνῳ τινὶ περιφέροιτ̓ ἂν εἰς τὸ αὐτό, οὐκ ἐν ᾧ τὸ ἥμισυ ἤνυσται, καὶ ὁ μὲν ἂν εἴη ἥμισυς, ὁ δὲ διπλάσιος, κινήσεως τοῦ παντὸς οὔσης ἑκατέρας, τῆς τε εἰς τὸ αὐτὸ ἀπὸ τοῦ αὐτοῦ καὶ τῆς εἰς τὸ ἥμισυ ἡκούσης. καὶ τὸ ὀξυτάτην δὲ καὶ ταχίστην λέγειν τὴν τῆς ἐξωτάτης σφαίρας κίνησιν μαρτυρεῖ τῷ λόγῳ: ὥστε ἕτερον ἡ κίνησις αὐτῆς καὶ ὁ χρόνος. ταχίστη γὰρ πασῶν δηλονότι τῷ ἐλάττονι χρόνῳ τὸ μεῖζον καὶ τὸ μέγιστον διάστημα ἀνύειν: τὰ δ’ ἄλλα βραδύτερα τῷ ἐν πλείονι ἀνύειν καὶ μέρος αὐτοῦ. εἰ τοίνυν μηδ’ ἡ κίνησις τῆς σφαίρας ὁ χρόνος, σχολῇ γ̓ ἂν ἡ σφαῖρα αὐτή, ἣ ἐκ τοῦ κινεῖσθαι ὑπενοήθη χρόνος εἶναι. ἆῤ οὖν κινήσεώς τι; εἰ μὲν διάστημα, πρῶτον μὲν οὐ πάσης κινήσεως τὸ αὐτό, οὐδὲ τῆς ὁμοειδοῦς: θᾶττον γὰρ καὶ βραδύτερον ἡ κίνησις καὶ ἡ ἐν τόπῳ. καὶ εἶεν ἂν ἄμφω μετρούμεναι αἱ διαστάσεις ἑνὶ ἑτέρῳ, ὃ δὴ ὀρθότερον ἄν τις εἴποι χρόνον. ποτέρας δὲ αὐτῶν τὸ διάστημα χρόνος, μᾶλλον δὲ τίνος αὐτῶν ἀπείρων οὐσῶν; εἰ δὲ τῆς τεταγμένης, οὐ πάσης μὲν οὐδὲ τῆς τοιαύτης: πολλαὶ γὰρ αὗται: ὥστε καὶ πολλοὶ χρόνοι ἅμα ἔσονται. εἰ δὲ τῆς τοῦ παντὸς διάστημα, εἰ μὲν τὸ ἐν αὐτῇ τῇ κινήσει διάστημα, τί ἂν ἄλλο ἢ ἡ κίνησις ἂν εἴη; τοσήδε μέντοι: τὸ δὲ τοσόνδε τοῦτο ἤτοι τῷ τόπῳ, ὅτι τοσόσδε ὃν διεξῆλθε, μετρηθήσεται, καὶ τὸ διάστημα τοῦτο ἔσται: τοῦτο δὲ οὐ χρόνος, ἀλλὰ τόπος ἢ αὐτὴ ἡ κίνησις τῇ συνεχείᾳ αὑτῆς καὶ τῷ μὴ εὐθὺς πεπαῦσθαι, ἀλλ’ ἐπιλαμβάνειν ἀεί, τὸ διάστημα ἕξει. ἀλλὰ τοῦτο τὸ πολὺ τῆς κινήσεως ἂν εἴη: καὶ εἰ μὲν εἰς αὐτήν τις βλέπων ἀποφανεῖται πολλήν, ὥσπερ ἂν εἴ τις πολὺ τὸ θερμὸν λέγοι, οὐδὲ ἐνταῦθα χρόνος φανεῖται οὐδὲ προσπίπτει, ἀλλὰ κίνησις πάλιν καὶ πάλιν, ὡσπερεὶ ὕδωρ ῥέον πάλιν καὶ πάλιν, καὶ τὸ ἐπ’ αὐτοῦ διάστημα θεωρούμενον. καὶ τὸ μὲν πάλιν καὶ πάλιν ἔσται ἀριθμός, ὥσπερ δυὰς ἢ τριάς, τὸ δὲ διάστημα τοῦ ὄγκου. οὕτως οὖν καὶ πλῆθος κινήσεως ὡς δεκάς, ἢ ὡς τὸ ἐπιφαινόμενον τῷ οἷον ὄγκῳ τῆς κινήσεως διάστημα, ὃ οὐκ ἔχει ἔννοιαν χρόνου, ἀλλὰ ἔσται τὸ τοσόνδε τοῦτο γενόμενον ἐν χρόνῳ, ἢ ὁ χρόνος οὐκ ἔσται πανταχοῦ, ἀλλ’ ἐν ὑποκειμένῳ τῇ κινήσει, συμβαίνει τε πάλιν αὖ κίνησιν τὸν χρόνον λέγειν: οὐ γὰρ ἔξω αὐτῆς τὸ διάστημα, ἀλλὰ κίνησις οὐκ ἀθρόα. τὸ δὲ μὴ ἀθρόον, εἰ τὸ ἀθρόον ἐν χρόνῳ, τίνι διοίσει τοῦ ἀθρόου, ἢ τῷ [ἄλλως] ἐν χρόνῳ; ὥστε ἡ διεστῶσα κίνησις καὶ τὸ διάστημα αὐτῆς οὐκ αὐτὸ χρόνος, ἀλλ’ ἐν χρόνῳ. εἰ δὲ τὸ διάστημα τῆς κινήσεως λέγοι τις χρόνον, οὐ τὸ αὐτῆς τῆς κινήσεως, ἀλλὰ παῤ ὃ αὐτὴ ἡ κίνησις τὴν παράτασιν ἔχει οἷον συμπαραθέουσα ἐκείνῳ: τί δὲ τοῦτό ἐστιν οὐκ εἴρηται. δῆλον γάρ, ὅτι τοῦτό ἐστιν ὁ χρόνος, ἐν ᾧ γέγονεν ἡ κίνησις. τοῦτο δ’ ἦν ὃ ἐξ ἀρχῆς ἐζήτει ὁ λόγος, τί ὤν ἐστιν ὁ χρόνος ἐπεὶ ὅμοιόν τε γίνεται καὶ ταὐτὸ οἷον εἴ τις ἐρωτηθεὶς τί ἐστι χρόνος, λέγοι κινήσεως διάστημα ἐν χρόνῳ. τί οὖν ἐστι τοῦτο τὸ διάστημα, ὃ δὴ χρόνον καλεῖ ὁ τῆς κινήσεως τοῦ οἰκείου διαστήματος ἔξω τιθέμενος; καὶ γὰρ αὖ καὶ ἐν αὐτῇ ὁ τιθέμενος τῇ κινήσει τὸ διάστημα τὴν τῆς ἠρεμίας διάστασιν ποῖ θήσεται, ἄπορος ἔσται. ὅσον γὰρ κινεῖταί τι, τοσοῦτον ἂν σταίη καὶ ἄλλο, καὶ εἴποις ἂν τὸν χρόνον ἑκατέρου τὸν αὐτὸν εἶναι, ὡς ἄλλον δηλονότι ἀμφοῖν ὄντα. τί οὖν ἐστι καὶ τίνα φύσιν ἔχει τοῦτο τὸ διάστημα; ἐπείπερ τοπικὸν οὐχ οἷόν τε: ἐπεὶ καὶ τοῦτό γε ἔξωθέν ἐστιν.

3.7.9Zamanın hareketin sayısı ya da ölçüsü olması —hareket sürekli olduğu için ölçüsü demek daha iyidir— nasıl olur, bunu incelemeliyiz. Önce burada da, hareketin aralığında olduğu gibi, biri onun her hareketin ölçüsü olduğunu söylerse aynı güçlük doğar. Düzensiz ve düzgün olmayan hareketi kim nasıl sayabilir? Sayı ya da ölçü ne olacak, ölçü neye göre olacak? Her iki hareketi, genel olarak her hareketi, hızlıyı da yavaşı da aynı şeyle ölçüyorsa, sayı ve ölçü, hem atları hem öküzleri sayan on gibi ya da hem sıvıların hem kuru şeylerin ölçüsü olan aynı ölçek gibi olur. Ölçü buysa, zamanın neyin ölçüsü olduğu, yani hareketlerin ölçüsü olduğu söylenmiş olur, ama kendisinin ne olduğu henüz söylenmemiştir.

On alındığında atlar olmadan da sayıyı düşünmek mümkün olduğu gibi, ölçü de henüz ölçmese bile belli bir tabiatı olan bir ölçü olduğu gibi, ölçü olan zaman da böyle olmalıdır. Kendi başına sayı gibi bir şeyse, on sayısından ya da birimlerden oluşan başka herhangi bir sayıdan ne farkı olur? Sürekli bir ölçüyse, bir kemiyet olarak ölçü olur, arşın gibi. Öyleyse bir büyüklük olur, besbelli hareketle birlikte koşan bir çizgi gibi. Ama bu çizgi birlikte koşarken birlikte koştuğu şeyi nasıl ölçecek? Neden biri ötekini ölçsün de tersi olmasın? Onu her hareketin değil, yalnız birlikte koştuğu hareketin ölçüsü saymak daha iyi ve daha inandırıcıdır. Bu hareket de sürekli olmalıdır ki birlikte koşan çizgi kesintiye uğramasın. Ama ölçeni dışarıdan ya da ayrı almamalı, ölçülmüş hareketle birlikte almalıdır. Peki ölçen ne olacak? Hareket ölçülmüş olan, büyüklük de ölçmüş olan olacak. Bunlardan hangisi zaman olacak: ölçülmüş hareket mi, ölçmüş büyüklük mü? Zaman ya büyüklük tarafından ölçülmüş hareket olacak, ya ölçmüş büyüklük, ya da hareketin ne kadar olduğunu ölçmek için büyüklüğü arşın gibi kullanan şey. Ama bütün bu durumlarda, dediğimiz gibi, düzgün hareketi varsaymak daha inandırıcıdır; çünkü düzgünlük olmadan, hele hareket tek ve bütünün hareketi olmadan, zamanı herhangi bir şekilde ölçü sayan için mesele daha da çıkmaza girer.

Zaman ölçülmüş hareketse ve bir kemiyet tarafından ölçülmüşse şunu söylemeliyiz: Hareket, ölçülmesi gerekiyorsa, kendisiyle değil başka bir şeyle ölçülmeliydi; aynı şekilde, hareketin kendinden başka bir ölçüsü olacaksa —onu ölçmek için sürekli bir ölçüye ihtiyaç duymamız da bu yüzdendi—, büyüklüğün kendisinin de bir ölçüye ihtiyacı olur; ki hareket, kendisine göre ölçüldüğü şey belli bir büyüklükte olunca, ne kadar olduğu ölçülebilsin. O zaman zaman, harekete eşlik eden büyüklüğün sayısı olur, hareketle birlikte koşan büyüklüğün kendisi değil. Bu sayı da birimlerden oluşan sayı değilse nedir? Onun nasıl ölçeceği de zorunlu olarak bir güçlüktür. Biri nasıl ölçtüğünü bulsa bile, ölçen zamanı değil, belli miktarda bir zamanı bulur; bu da zamanla aynı değildir. Zaman demek başka, belli miktarda zaman demek başkadır; çünkü “şu kadar”dan önce, şu kadar olan şeyin ne olduğunu söylemek gerekir.

Ama zaman, hareketi dışarıdan ölçen sayıdır, atların üzerinde atlarla birlikte alınmayan on gibi, diyebilirler. Peki ölçmeden önce, on gibi, neyse o olan bu sayının ne olduğu söylenmemiştir. Yoksa hareketin önce ve sonrasına göre onunla birlikte koşarak ölçen sayı mıdır? Ama önce ve sonraya göre olan bu sayının ne olduğu henüz açık değildir. Her hâlükârda önceye ve sonraya göre ölçen her şey, ister bir noktayla ister başka bir şeyle ölçsün, mutlaka zamana göre ölçecektir. Öyleyse hareketi önce ve sonrayla ölçen bu sayı, ölçebilmek için zamana bağlanacak, ona dokunacaktır. Çünkü önce ve sonra ya mekânsal olarak alınır, koşu yolunun başlangıcı gibi, ya da zorunlu olarak zamansal olarak alınır. Genel olarak önce, şimdide sona eren zaman; sonra da şimdiden başlayan zamandır. Demek ki zaman, yalnız herhangi bir hareketi değil düzenli hareketi bile önce ve sonraya göre ölçen sayıdan başka bir şeydir.

Sonra şu sorulabilir: Bir sayı eklenince —ister ölçülen ister ölçen tarafında; çünkü ölçen ile ölçülen aynı olabilir—, neden sayı meydana gelince zaman olacak da hareket varken ve onda önce ve sonra mutlaka bulunurken zaman olmayacak? Bu, biri büyüklüğün ne kadar olduğunu kavramadıkça büyüklüğün o kadar olmadığını söylemeye benzer. Zaman sonsuz olduğu ve sonsuz dendiği hâlde onunla ilgili nasıl sayı olabilir? Meğer ki biri onun bir parçasını ayırıp ölçsün; ama o parça da ölçülmeden önce vardı. Ölçen psykhē var olmadan önce neden zaman olmasın? Meğer ki biri zamanın oluşunun psykhē'den geldiğini söylesin. Çünkü ölçme yüzünden bu hiç de zorunlu değildir; bir şey, kimse ölçmese de neyse o kadardır. Büyüklüğü ölçmek için kullanan şeyin psykhē olduğu söylenebilir; ama bunun zaman kavramıyla ne ilgisi var?

3.7.9

ἀριθμὸς δὲ κινήσεως ἢ μέτρον — βέλτιον γὰρ οὕτω συνεχοῦς οὔσης — πῶς, σκεπτέον. πρῶτον μὲν οὖν καὶ ἐνταῦθα τὸ πάσης ὁμοίως ἀπορητέον, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τοῦ διαστήματος τῆς κινήσεως, εἴ τις τῆς πάσης εἶναι λέγοι. πῶς γὰρ ἄν τις ἀριθμήσειε τὴν ἄτακτον καὶ ἀνώμαλον ἢ τίς ἀριθμὸς ἢ μέτρον ἢ κατὰ τί τὸ μέτρον; εἰ δὲ τῷ αὐτῷ ἑκατέραν καὶ ὅλως πᾶσαν, ταχεῖαν, βραδεῖαν, ἔσται ὁ ἀριθμὸς καὶ τὸ μέτρον τοιοῦτον, οἷον εἰ δεκὰς εἴη μετροῦσα καὶ ἵππους καὶ βοῦς, ἢ εἰ τὸ αὐτὸ μέτρον καὶ ὑγρῶν καὶ ξηρῶν εἴη. εἰ δὴ τοιοῦτον μέτρον, τίνων μέν ἐστιν ὁ χρόνος εἴρηται, ὅτι κινήσεων, αὐτὸς δὲ ὃ ἔστιν οὔπω εἴρηται. εἰ δὲ ὥσπερ δεκάδος ληφθείσης καὶ ἄνευ ἵππων ἔστι νοεῖν τὸν ἀριθμόν, καὶ τὸ μέτρον μέτρον ἐστὶ φύσιν ἔχον τινά, κἂν μήπω μετρῇ, οὕτω δεῖ ἔχειν καὶ τὸν χρόνον μέτρον ὄντα — εἰ μὲν τοιοῦτόν ἐστιν ἐφ̓ ἑαυτοῦ οἷον ἀριθμός, τί ἂν τοῦδε τοῦ ἀριθμοῦ τοῦ κατὰ τὴν δεκάδα ἢ ἄλλου ὁτουοῦν διαφέροι μοναδικοῦ; εἰ δὲ συνεχὲς μέτρον ἐστί, ποσόν τι ὂν μέτρον ἔσται, οἷον τὸ πηχυαῖον. μέγεθος τοίνυν ἔσται, οἷον γραμμὴ συνθέουσα δηλονότι κινήσει. ἀλλ’ αὕτη συνθέουσα πῶς μετρήσει τὸ ᾧ συνθεῖ; τί γὰρ μᾶλλον ὁποτερονοῦν θάτερον; καὶ βέλτιον τίθεσθαι καὶ πιθανώτερον οὐκ ἐπὶ πάσης, ἀλλ’ ᾗ συνθεῖ. τοῦτο δὲ συνεχὲς δεῖ εἶναι, ᾗ ἐφέξει ἡ συνθέουσα. ἀλλ’ οὐκ ἔξωθεν δεῖ τὸ μετροῦν λαμβάνειν οὐδὲ χωρίς, ἀλλὰ ὁμοῦ κίνησιν μεμετρημένην. καὶ τί τὸ μετροῦν ἔσται; ἢ μεμετρημένη μὲν ἡ κίνησις ἔσται, μεμετρηκὸς δὲ ἔσται μέγεθος. καὶ ποῖον αὐτῶν ὁ χρόνος ἔσται; ἡ κίνησις ἡ μεμετρημένη, ἢ τὸ μέγεθος τὸ μετρῆσαν; ἢ γὰρ ἡ κίνησις ἔσται ἡ μεμετρημένη ὑπὸ τοῦ μεγέθους ὁ χρόνος, ἢ τὸ μέγεθος τὸ μετρῆσαν, ἢ τὸ τῷ μεγέθει χρησάμενον, ὥσπερ τῷ πήχει πρὸς τὸ μετρῆσαι ὅση ἡ κίνησις. ἀλλ’ ἐπὶ μὲν πάντων τούτων ὑποθέσθαι, ὅπερ εἴπομεν, πιθανώτερόν ἐστι τὴν ὁμαλὴν κίνησιν: ἄνευ γὰρ ὁμαλότητος καὶ προσέτι μιᾶς καὶ τῆς τοῦ ὅλου ἀπορώτερον τὸ τοῦ λόγου τῷ θεμένῳ ὁπωσοῦν μέτρον γίνεται. εἰ δὲ δὴ μεμετρημένη κίνησις ὁ χρόνος καὶ ὑπὸ τοῦ ποσοῦ μεμετρημένη, ὥσπερ τὴν κίνησιν, εἰ ἔδει μεμετρῆσθαι, οὐχ ὑπ’ αὐτῆς ἔδει μεμετρῆσθαι, ἀλλ’ ἑτέρῳ, οὕτως ἀνάγκη, εἴπερ μέτρον ἕξει ἄλλο ἡ κίνησις παῤ αὑτήν, καὶ διὰ τοῦτο ἐδεήθημεν τοῦ συνεχοῦς μέτρου εἰς μέτρησιν αὐτῆς, τὸν αὐτὸν τρόπον δεῖ καὶ τῷ μεγέθει αὐτῷ μέτρου, ἵν’ ἡ κίνησις τοσοῦδε γεγενημένου τοῦ καθ̓ ὃ μετρεῖται ὅση μετρηθῇ. καὶ ὁ ἀριθμὸς τοῦ μεγέθους ἔσται [τοῦ] τῇ κινήσει παρομαρτοῦντος ἐκεῖνος ὁ χρόνος, ἀλλ’ οὐ τὸ μέγεθος τὸ συνθέον τῇ κινήσει. οὗτος δὲ τίς ἂν εἴη ἢ ὁ μοναδικός; ὃς ὅπως μετρήσει ἀπορεῖν ἀνάγκη. ἐπεί, κἄν τις ἐξεύρῃ ὅπως, οὐ χρόνον εὑρήσει μετροῦντα, ἀλλὰ τὸν τοσόνδε χρόνον: τοῦτο δὲ οὐ ταὐτὸν χρόνῳ. ἕτερον γὰρ εἰπεῖν χρόνον, ἕτερον δὲ τοσόνδε χρόνον: πρὸ γὰρ τοῦ τοσόνδε δεῖ ὅ τι πότ̓ ἐστὶν ἐκεῖνο εἰπεῖν, ὃ τοσόνδε ἐστίν. ἀλλ’ ὁ ἀριθμὸς ὁ μετρήσας τὴν κίνησιν ἔξωθεν τῆς κινήσεως ὁ χρόνος, οἷον ἡ δεκὰς ἐπὶ τῶν ἵππων οὐ μετὰ τῶν ἵππων λαμβανομένη. τίς οὖν οὗτος ὁ ἀριθμὸς οὐκ εἴρηται, ὃς πρὸ τοῦ μετρεῖν ἔστιν ὅπερ ἔστιν, ὥσπερ ἡ δεκάς. ἢ οὗτος, ὃς κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον τῆς κινήσεως παραθέων ἐμέτρησεν. ἀλλ’ οὗτος ὁ κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον οὔπω δῆλος ὅστις ἔστιν. ἀλλ’ οὖν κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον μετρῶν εἴτε σημείῳ εἴθ̓ ὁτῳοῦν ἄλλῳ πάντως κατὰ χρόνον μετρήσει. ἔσται οὖν οὗτος ὁ μετρῶν τὴν κίνησιν τῷ προτέρῳ καὶ ὑστέρῳ ἐχόμενος τοῦ χρόνου καὶ ἐφαπτόμενος, ἵνα μετρῇ. ἢ γὰρ τὸ τοπικὸν πρότερον καὶ ὕστερον, οἷον ἡ ἀρχὴ τοῦ σταδίου, λαμβάνεται, ἢ ἀνάγκη τὸ χρονικὸν λαμβάνειν. ἔστι γὰρ ὅλως τὸ πρότερον καὶ ὕστερον τὸ μὲν χρόνος ὁ εἰς τὸ νῦν λήγων, τὸ δὲ ὃς ἀπὸ τοῦ νῦν ἄρχεται. ἄλλο τοίνυν ἀριθμοῦ τοῦ κατὰ τὸ πρότερον καὶ ὕστερον μετροῦντος τὴν κίνησιν οὐ μόνον ἡντιναοῦν, ἀλλὰ καὶ τὴν τεταγμένην, ὁ χρόνος. ἔπειτα διὰ τί ἀριθμοῦ μὲν προσγεγενημένου εἴτε κατὰ τὸ μεμετρημένον εἴτε κατὰ τὸ μετροῦν: εἴη γὰρ ἂν τὸν αὐτὸν καὶ μετροῦντα καὶ μεμετρημένον εἶναι: ἀλλ’ οὖν διὰ τί ἀριθμοῦ μὲν γενομένου χρόνος ἔσται, κινήσεως δὲ οὔσης καὶ τοῦ προτέρου πάντως ὑπάρχοντος περὶ αὐτὴν καὶ τοῦ ὑστέρου οὐκ ἔσται χρόνος; ὥσπερ ἂν εἴ τις λέγοι τὸ μέγεθος μὴ εἶναι ὅσον ἔστιν, εἰ μή τις τὸ ὅσον ἔστι τοῦτο λάβοι. ἀπείρου δὲ τοῦ χρόνου ὄντος καὶ λεγομένου πῶς ἂν περὶ αὐτὸν ἀριθμὸς εἴη; εἰ μή τις ἀπολαβὼν μέρος τι αὐτοῦ μετροῖ, ἐν ᾧ συμβαίνει εἶναι καὶ πρὶν μετρηθῆναι. διὰ τί δὲ οὐκ ἔσται πρὶν καὶ ψυχὴν τὴν μετροῦσαν εἶναι; εἰ μή τις τὴν γένεσιν αὐτοῦ παρὰ ψυχῆς λέγοι γίνεσθαι. ἐπεὶ διά γε τὸ μετρεῖν οὐδαμῶς: ἀναγκαῖόν ἐστιν: ὑπάρχει γὰρ ὅσον ἔστι, κἂν μή τις μετρῇ. τὸ δὲ τῷ μεγέθει χρησάμενον πρὸς τὸ μετρῆσαι τὴν ψυχὴν ἄν τις λέγοι: τοῦτο δὲ τί ἂν εἴη πρὸς ἔννοιαν χρόνου;

3.7.10Zamanın hareketin eşlikçisi olduğunu söylemek, eşlik eden şeyin ne olduğunu söylemeden önce, ne öğretmektir ne de bir şey söylemiş olmaktır; çünkü zaman belki o eşlik eden şeydir. Bu eşlikçinin sonra mı, aynı anda mı, yoksa önce mi geldiğini de incelemek gerekir, eğer böyle bir eşlikçi varsa; çünkü nasıl söylenirse söylensin, zamanda söylenir. Öyleyse zaman, zamandaki hareketin eşlikçisi olur.

Ama biz zamanın ne olmadığını değil, ne olduğunu arıyoruz. Bizden öncekilerin çoğu her bir görüş hakkında çok şey söylemiştir; bunları tek tek gözden geçirmek araştırma değil, tarih yazmak olur. Bunlar hakkında bir şeyler ancak geçerken söylendi. Zamanın bütün evrenin hareketinin ölçüsü olduğunu söyleyene karşı da hem daha önce söylenenlerden hem de hareketin ölçüsü hakkında şimdi söylenenlerden itiraz etmek mümkündür; çünkü düzensizlik meselesi dışında öteki her şey onlara da uyar. O hâlde sıradaki iş, zamanın ne olduğunu düşünmek gerektiğini söylemektir.

3.7.10

τὸ δὲ παρακολούθημα λέγειν τῆς κινήσεως, τί ποτε τοῦτό ἐστιν, οὐκ ἔστι διδάσκοντος οὐδὲ [ἔχοντος] εἰρηκέναι, πρὶν εἰπεῖν τί ἐστι τὸ παρακολουθοῦν: ἐκεῖνο γὰρ ἂν ἴσως εἴη ὁ χρόνος. ἐπισκεπτέον δὲ τὸ παρακολούθημα τοῦτο εἴτε ὕστερον εἴτε ἅμα εἴτε πρότερον, εἴπερ τι ἔστι τοιοῦτον παρακολούθημα: ὅπως γὰρ ἂν λέγηται, ἐν χρόνῳ λέγεται. εἰ [δὲ] τοῦτο, ἔσται ὁ χρόνος παρακολούθημα κινήσεως ἐν χρόνῳ. ἀλλ’ ἐπειδὴ οὐ τί μή ἐστι ζητοῦμεν, ἀλλὰ τί ἐστιν, εἴρηταί τε πολλὰ πολλοῖς τοῖς πρὸ ἡμῶν καθ̓ ἑκάστην θέσιν, ἃ εἴ τις διεξίοι, ἱστορίαν μᾶλλον ἂν ποιοῖτο, ὅσον τε ἐξ ἐπιδρομῆς εἴρηταί τι περὶ αὐτῶν, ἔστι δὲ καὶ πρὸς τὸν λέγοντα μέτρον κινήσεως τοῦ παντὸς ἐκ τῶν ἤδη εἰρημένων ἀντιλέγειν τά τε ἄλλα ὅσα [τε] νῦν περὶ μέτρου κινήσεως εἴρηται — χωρὶς γὰρ τῆς ἀνωμαλίας πάντα τὰ ἄλλα καὶ πρὸς αὐτοὺς ἁρμόσει — εἴη ἂν ἀκόλουθον εἰπεῖν, τί ποτε δεῖ νομίζειν τὸν χρόνον εἶναι.

3.7.11Kendimizi yine ebediyette bulunduğunu söylediğimiz o duruma çıkarmalıyız: O sarsılmaz, bütünüyle bir arada, zaten sonsuz olan, hiçbir yana eğilmeyen, birde ve bire doğru duran hayata. Zaman henüz yoktu, ya da en azından o varlıklar için yoktu; ama logos bakımından ve sonra gelenin tabiatı bakımından olacaktı. Onlar kendi içlerinde dinginlik içindeyken zamanın ilk nasıl düştüğünü anlatsınlar diye, o zaman henüz var olmayan Musaları çağırmak belki uygun olmaz —belki Musalar o zaman var olsalardı bile—; ama belki oluşmuş zamanın kendisini, nasıl belirip oluştuğunu anlatsın diye çağırabiliriz. Zaman kendisi hakkında aşağı yukarı şöyle derdi:

Önceden, bu “önce”yi doğurmadan ve “sonra”ya muhtaç olmadan önce, zaman var olanın içinde onunla birlikte dinleniyordu; zaman değildi, o da onun içinde dinginlik içindeydi. Ama işgüzar bir tabiat, kendine hâkim olmak ve kendi kendisinin olmak isteyen, şimdikinden fazlasını aramayı seçen bir tabiat harekete geçti; zaman da onunla birlikte harekete geçti. Hep bir “ardından”a, bir “sonra”ya, aynı olmayana, başkasına, sonra yine başkasına doğru hareket ederek yolumuzu uzattık ve ebediyetin sureti olarak zamanı meydana getirdik.

Çünkü psykhē'nin dingin olmayan bir kuvveti vardı; orada gördüğünü hep başka bir şeye aktarmak istiyordu; bütünün kendisinde toplu olarak hazır bulunmasını istemedi. Dingin bir tohumdan kendini açan logos, sandığına göre çokluğa doğru bir yayılış yapar, ama aslında çokluğu bölünmeyle yok eder; kendi içindeki bir yerine kendi içinde olmayan bir birlik koyar, birliği harcayarak daha zayıf bir uzunluğa doğru ilerler. Psykhē de böyle yaptı: O evrenin taklidi olarak, oradaki hareketle değil, ama ona benzeyen ve onun sureti olmak isteyen bir hareketle hareket eden duyulur evreni yaparken, önce ebediyetin yerine zamanı koyarak kendini zamanlaştırdı; sonra doğana da zamana kul olmayı verdi: Onu bütünüyle zamanda yaptı ve bütün yayılışlarını zamanın içine aldı. Çünkü evren psykhē'nin içinde hareket ediyordu —bu evrenin psykhē'den başka bir yeri yoktur—, dolayısıyla onun zamanında da hareket ediyordu.

Psykhē etkinliğini birbiri ardınca, sonra yine sırayla başka bir etkinlik olarak sunarak etkinlikle birlikte ardışıklığı da doğuruyordu; bir düşünceden sonra gelen başka bir düşünceyle birlikte, önce var olmayan şey de ilerliyordu; çünkü ne o düşünce önceden etkinleşmişti ne de şimdiki hayat öncekine benziyordu. Böylece hayat başka olunca, başka olduğu için başka bir zamana da sahip oluyordu. Hayatın yayılması zamana sahipti; hayatın hep ileri giden kısmı hep zamana sahiptir, geçmiş hayat da geçmiş zamana.

Öyleyse biri zamanın, psykhē'nin bir hayat biçiminden başka bir hayat biçimine geçen hareketindeki hayatı olduğunu söylese, bir şey söylemiş olmaz mı? Ebediyet durağanlık içinde, aynı şeyde, aynı şekilde kalan ve zaten sonsuz olan hayatsa, zaman da ebediyetin sureti olmalıysa —tıpkı bu evrenin o evrene karşı durumu gibi—, şunları söylemek gerekir: Oradaki hayatın yerine, sanki eşadlı olarak, psykhē'nin bu kuvvetine ait başka bir hayat; nous'a ait hareketin yerine psykhē'nin bir kısmının hareketi; aynılığın, hep aynı oluşun ve kalıcılığın yerine aynı şeyde kalmayan, başka başka etkinlik gösteren şey; yayılımsız ve bir olanın yerine, birin görüntüsü olarak süreklilik içindeki bir; zaten sonsuz ve bütün olanın yerine, hep ardışığa doğru sonsuza giden şey; toplu bütünün yerine, parça parça olacak ve hep olacak olan bütün. Çünkü zaten bütün, toplu ve zaten sonsuz olanı ancak böyle, var olmakta hep bir şey edinerek var olmak isterse taklit edecektir; varlığı da ancak böyle onun varlığını taklit eder.

Zamanı psykhē'nin dışında almamalıyız, nasıl ki orada ebediyeti de varlığın dışında almıyoruz. Onu bir eşlikçi ya da sonradan gelen bir şey de saymamalıyız, nasıl ki orada da öyle değildir; onu psykhē'de görülen, onda bulunan ve onunla birlikte olan bir şey olarak almalıyız, orada ebediyet nasılsa öyle.

3.7.11

δεῖ δὴ ἀναγαγεῖν ἡμᾶς αὐτοὺς πάλιν εἰς ἐκείνην τὴν διάθεσιν, ἣν ἐπὶ τοῦ αἰῶνος ἐλέγομεν εἶναι, τὴν ἀτρεμῆ ἐκείνην καὶ ὁμοῦ πᾶσαν καὶ ἄπειρον ἤδη ζωὴν καὶ ἀκλινῆ πάντη καὶ ἐν ἑνὶ καὶ πρὸς ἓν ἑστῶσαν: χρόνος δὲ οὔπω ἦν, ἢ ἐκείνοις γε οὐκ ἦν, γενησόμενον δὲ λόγῳ καὶ φύσει τοῦ ὑστέρου. τούτων δὴ οὖν ἡσυχίαν ἀγόντων ἐν αὑτοῖς, ὅπως δὴ πρῶτον ἐξέπεσε χρόνος, τὰς μὲν Μούσας οὔπω τότε οὔσας οὐκ ἄν τις ἴσως καλοῖ εἰπεῖν τοῦτο: ἀλλ’ ἴσως [οὐδ’] εἴπερ ἦσαν καὶ αἱ Μοῦσαι τότε: αὐτὸν δ’ ἄν τις τάχα τὸν γενόμενον χρόνον, ὅπως ἐστὶν ἐκφανεὶς καὶ γενόμενος. λέγοι δ’ ἂν περὶ αὑτοῦ ὧδέ πως: ὡς πρότερον πρὶν τὸ πρότερον δὴ τοῦτο γεννῆσαι καὶ τοῦ ὑστέρου δεηθῆναι σὺν αὐτῷ ἐν τῷ ὄντι ἀνεπαύετο χρόνος οὐκ ὤν, ἀλλ’ ἐν ἐκείνῳ καὶ αὐτὸς ἡσυχίαν ἦγε. φύσεως δὲ πολυπράγμονος καὶ ἄρχειν αὑτῆς βουλομένης καὶ εἶναι αὑτῆς καὶ τὸ πλέον τοῦ παρόντος ζητεῖν ἑλομένης ἐκινήθη μὲν αὐτή, ἐκινήθη δὲ καὶ αὐτός, καὶ εἰς τὸ ἔπειτα ἀεὶ καὶ τὸ ὕστερον καὶ οὐ ταὐτόν, ἀλλ’ ἕτερον, εἶθ̓ ἕτερον, κινούμενοι μῆκός τι τῆς πορείας ποιησάμενοι αἰῶνος εἰκόνα τὸν χρόνον εἰργάσμεθα. ἐπεὶ γὰρ ψυχῆς ἦν τις δύναμις οὐχ ἥσυχος, τὸ δ’ ἐκεῖ ὁρώμενον ἀεὶ μεταφέρειν εἰς ἄλλο βουλομένη, τὸ μὲν ἀθρόον αὐτῇ πᾶν παρεῖναι οὐκ ἤθελεν: ὥσπερ δ’ ἐκ σπέρματος ἡσύχου ἐξελίττων αὑτὸν ὁ λόγος διέξοδον εἰς πολύ, ὡς οἴεται, ποιεῖ ἀφανίζων τὸ πολὺ τῷ μερισμῷ καὶ ἀνθ̓ ἑνὸς ἐν αὑτῷ οὐκ ἐν αὑτῷ τὸ ἓν δαπανῶν εἰς μῆκος ἀσθενέστερον πρόεισιν, οὕτω δὴ καὶ αὐτὴ κόσμον ποιοῦσα αἰσθητὸν μιμήσει ἐκείνου κινούμενον κίνησιν οὐ τὴν ἐκεῖ, ὁμοίαν δὲ τῇ ἐκεῖ καὶ ἐθέλουσαν εἰκόνα ἐκείνης εἶναι, πρῶτον μὲν ἑαυτὴν ἐχρόνωσεν ἀντὶ τοῦ αἰῶνος τοῦτον ποιήσασα ἔπειτα δὲ καὶ τῷ γενομένῳ ἔδωκε δουλεύειν χρόνῳ ἐν χρόνῳ αὐτὸν πάντα ποιήσασα εἶναι τὰς τούτου διεξόδους ἁπάσας ἐν αὐτῷ περιλαβοῦσα: ἐν ἐκείνῃ γὰρ κινούμενος: οὐ γάρ τις αὐτῷ τοῦδε τοῦ παντὸς τόπος ἢ ψυχή: καὶ ἐν τῷ ἐκείνης αὖ ἐκινεῖτο χρόνῳ. τὴν γὰρ ἐνέργειαν αὑτῆς παρεχομένη ἄλλην μετ’ ἄλλην, εἶθ̓ ἑτέραν πάλιν ἐφεξῆς, ἐγέννα τε μετὰ τῆς ἐνεργείας τὸ ἐφεξῆς καὶ συμπροῄει μετὰ διανοίας ἑτέρας μετ’ ἐκείνην τὸ μὴ πρότερον ὄν, ὅτι οὔθ̓ ἡ διάνοια ἐνεργηθεῖσα ἦν οὔθ̓ ἡ νῦν ζωὴ ὁμοία τῇ πρὸ αὐτῆς. ἅμα οὖν ζωὴ ἄλλη καὶ τῷ ἄλλη χρόνον εἶχεν ἄλλον. διάστασις οὖν ζωῆς χρόνον εἶχε καὶ τὸ πρόσω ἀεὶ τῆς ζωῆς χρόνον ἔχει ἀεὶ καὶ ἡ παρελθοῦσα ζωὴ χρόνον ἔχει παρεληλυθότα. εἰ οὖν χρόνον τις λέγοι ψυχῆς ἐν κινήσει μεταβατικῇ ἐξ ἄλλου εἰς ἄλλον βίον ζωὴν εἶναι, ἆῤ ἂν δοκοῖ τι λέγειν; εἰ γὰρ αἰών ἐστι ζωὴ ἐν στάσει καὶ τῷ αὐτῷ καὶ ὡσαύτως καὶ ἄπειρος ἤδη, εἰκόνα δὲ δεῖ τοῦ αἰῶνος τὸν χρόνον εἶναι, ὥσπερ καὶ τόδε τὸ πᾶν ἔχει πρὸς ἐκεῖνο, ἀντὶ μὲν ζωῆς τῆς ἐκεῖ ἄλλην δεῖ ζωὴν τὴν τῆσδε τῆς δυνάμεως τῆς ψυχῆς ὥσπερ ὁμώνυμον λέγειν εἶναι καὶ ἀντὶ κινήσεως νοερᾶς ψυχῆς τινος μέρους κίνησιν, ἀντὶ δὲ ταυτότητος καὶ τοῦ ὡσαύτως καὶ μένοντος τὸ μὴ μένον ἐν τῷ αὐτῷ, ἄλλο δὲ καὶ ἄλλο ἐνεργοῦν, ἀντὶ δὲ ἀδιαστάτου καὶ ἑνὸς εἴδωλον τοῦ ἑνὸς τὸ ἐν συνεχείᾳ ἕν, ἀντὶ δὲ ἀπείρου ἤδη καὶ ὅλου τὸ εἰς ἄπειρον πρὸς τὸ ἐφεξῆς ἀεί, ἀντὶ δὲ ἀθρόου ὅλου τὸ κατὰ μέρος ἐσόμενον καὶ ἀεὶ ἐσόμενον ὅλον. οὕτω γὰρ μιμήσεται τὸ ἤδη ὅλον καὶ ἀθρόον καὶ ἄπειρον ἤδη, εἰ ἐθελήσει ἀεὶ προσκτώμενον εἶναι ἐν τῷ εἶναι: καὶ γὰρ τὸ εἶναι οὕτω τὸ ἐκείνου μιμήσεται. δεῖ δὲ οὐκ ἔξωθεν τῆς ψυχῆς λαμβάνειν τὸν χρόνον, ὥσπερ οὐδὲ τὸν αἰῶνα ἐκεῖ ἔξω τοῦ ὄντος, οὐδ’ αὖ παρακολούθημα οὐδ’ ὕστερον, ὥσπερ οὐδ’ ἐκεῖ, ἀλλ’ ἐνορώμενον καὶ ἐνόντα καὶ συνόντα, ὥσπερ κἀκεῖ ὁ αἰών.

3.7.12Şunu da buradan anlamalıyız: Bu tabiat, düzgün, birbirine benzer ve sessizce ilerleyen değişmeler içinde süren böyle uzun bir hayat olarak, etkinliğini sürekli kılar. Bu kuvveti düşüncede yine geri döndürsek ve şimdi sahip olduğu, durmayan ve hiç son bulmayacak bu hayattan alıkoysak —çünkü bu hayat, hep var olan bir psykhē'nin kendine yönelik ya da kendi içinde olmayan, yapmaya ve oluşa yönelik etkinliğidir—, yani onun artık etkin olmadığını, bu etkinliğin durduğunu, psykhē'nin bu kısmının da oraya, ebediyete döndüğünü ve dinginlik içinde kaldığını varsaysak, ebediyetten sonra artık ne kalırdı? Her şey birde kalmışken ne “bir şey, sonra başka bir şey” olabilirdi? Artık ne önce, ne sonra, ne “daha çok” olurdu? Psykhē içinde bulunduğu şeyden başka neye yönelebilirdi? Daha doğrusu ona bile yönelemezdi; yönelebilmek için önce ondan ayrılmış olması gerekirdi. Küre de olmazdı, çünkü o da zamandan önce var değildir: Küre de zamanda var olur ve hareket eder; psykhē etkinken küre dursa bile, psykhē dışarıda olduğu sürece duruşunun ne kadar sürdüğünü ölçeriz. O hâlde psykhē çekilip bire döndüğünde zaman ortadan kalkıyorsa, besbelli psykhē'nin bu şeylere yönelik hareketinin başlangıcı ve bu hayat zamanı doğurur. Bu yüzden zamanın bu evrenle birlikte doğduğu da söylenmiştir; çünkü psykhē onu bu evrenle birlikte doğurdu. Bu evren de böyle bir etkinlik içinde doğmuştur: Etkinlik zamandır, evren ise zamandadır.

Biri, Platon'un yıldızların hareketlerine de zamanlar dediğini söylerse, Platon'un bunların zamanı göstermek ve belirlemek, açık bir ölçü olmak için meydana geldiğini söylediğini hatırlasın. Zamanın kendisi görünmez ve kavranamaz olduğu için onu psykhē'de belirlemek ve her parçasını kendi başlarına ölçmek mümkün değildi, hele sayı saymayı bilmeyenler için. Bu yüzden tanrı gündüzü ve geceyi yaptı; bunlar sayesinde başkalık yoluyla ikiyi kavramak mümkün oldu; Platon'un dediğine göre sayı kavramı buradan çıkar. Sonra güneşin doğuşundan yeniden doğuşuna kadar geçen süreyi aldıklarında, dayandığımız hareketin biçimi düzgün olduğu için bunun ne kadarlık bir zaman aralığı olduğunu bilmek mümkün oldu. Bunu sanki bir ölçü gibi kullanırız, ama zamanın ölçüsü olarak; çünkü zamanın kendisi ölçü değildir. Zaman nasıl ölçecek, ölçerken ne diyecek? “Ben şu kadar olduğuma göre bu da şu kadardır” mı? O “ben” kim? Ölçmenin kendisine göre yapıldığı şey. Demek ki ölçülebilmek için var olan bir şeydir, ölçü değildir. Öyleyse bütün evrenin hareketi zamana göre ölçülmüş olacak; zaman da ne olduğu bakımından hareketin ölçüsü olmayacak, önce başka bir şey olduğu hâlde, arazî olarak hareketin ne kadar olduğunu gösterecektir. Belli bir zamanda alınan tek hareket de birçok kez sayılınca ne kadar zaman geçtiğinin kavramına götürür. Böylece biri hareketin ve dönüşün, kendi büyüklüğünde zamanın büyüklüğünü gösterdiği için bir bakıma zamanı elden geldiğince ölçtüğünü söylerse —çünkü zamanı başka türlü kavramak ve anlamak mümkün değildir—, gösterme bakımından yersiz konuşmuş olmaz.

O hâlde dönüş tarafından ölçülen, yani gösterilen şey zaman olacak; dönüş tarafından doğurulmuş değil, gösterilmiş olarak. Böylece hareketin ölçüsü, belirli bir hareket tarafından ölçülen ve onun tarafından ölçüldüğü hâlde ondan başka olan şeydir; çünkü ölçen olarak bir şey, ölçülen olarak başka bir şeydi, ama ölçülen olması arazîdir. Bu, birinin büyüklüğün ne olduğunu söylemeden “arşınla ölçülen şey büyüklüktür” diyerek büyüklüğü tarif etmesine benzer; ya da biri hareketin kendisini belirsiz olduğu için gösteremediğinden “yer tarafından ölçülen şeydir” demesine; çünkü hareketin katettiği yeri alıp hareketin, yer ne kadarsa o kadar olduğunu söylerdi.

3.7.12

νοῆσαι δὲ δεῖ καὶ ἐντεῦθεν, ὡς ἡ φύσις αὕτη, τὸ τοιούτου μῆκος βίου ἐν μεταβολαῖς προιὸν ὁμαλαῖς τε καὶ ὁμοίαις ἀψοφητὶ προιούσαις, συνεχὲς τὸ τῆς ἐνεργείας ἔχει. εἰ δὴ πάλιν τῷ λόγῳ ἀναστρέψαι ποιήσαιμεν τὴν δύναμιν ταύτην καὶ παύσαιμεν τοῦδε τοῦ βίου, ὃν νῦν ἔχει ἄπαυστον ὄντα καὶ οὔποτε λήξοντα, ὅτι ψυχῆς τινος ἀεὶ οὔσης ἐστὶν ἐνέργεια, οὐ πρὸς αὑτὴν οὐδ’ ἐν αὑτῇ, ἀλλ’ ἐν ποιήσει καὶ γενέσει — εἰ οὖν ὑποθοίμεθα μηκέτι ἐνεργοῦσαν, ἀλλὰ παυσαμένην ταύτην τὴν ἐνέργειαν καὶ ἐπιστραφὲν καὶ τοῦτο τὸ μέρος τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ ἐκεῖ καὶ τὸν αἰῶνα καὶ ἐν ἡσυχίᾳ μένον, τί ἂν ἔτι μετὰ αἰῶνα εἴη; τί δ’ ἂν ἄλλο καὶ ἄλλο πάντων ἐν ἑνὶ μεινάντων; τί δ’ ἂν ἔτι πρότερον; τί δ’ ἂν ὕστερον ἢ μᾶλλον; ποῦ δ’ ἂν ἔτι ψυχὴ ἐπιβάλλοι εἰς ἄλλο ἢ ἐν ᾧ ἔστι; μᾶλλον δὲ οὐδὲ τούτῳ: ἀφεστήκοι γὰρ ἂν πρότερον, ἵνα ἐπιβάλλῃ. ἐπεὶ οὐδ’ ἂν ἡ σφαῖρα αὐτὴ εἴη, ἣ οὐ πρότερον ὑπάρχει ἢ χρόνος: ἐν χρόνῳ γὰρ καὶ αὕτη καὶ ἔστι καὶ κινεῖται, κἂν στῇ ἐκείνης ἐνεργούσης, ὅση ἡ στάσις αὐτῆς μετρήσομεν, ἕως ἐκείνη ἐστὶν ἔξω. εἰ οὖν ἀποστάσης ἐκείνης καὶ ἑνωθείσης ἀνῄρηται χρόνος, δηλονότι ἡ ταύτης ἀρχὴ πρὸς ταῦτα κινήσεως καὶ οὗτος ὁ βίος τὸν χρόνον γεννᾷ. διὸ καὶ εἴρηται ἅμα τῷδε τῷ παντὶ γεγονέναι, ὅτι ψυχὴ αὐτὸν μετὰ τοῦδε τοῦ παντὸς ἐγέννησεν. ἐν γὰρ τῇ τοιαύτῃ ἐνεργείᾳ καὶ τόδε γεγένηται τὸ πᾶν: καὶ ἡ μὲν χρόνος, τὸ δὲ ἐν χρόνῳ. εἰ δέ τις λέγοι χρόνους λέγεσθαι αὐτῷ καὶ τὰς τῶν ἄστρων φοράς, ἀναμνησθήτω, ὅτι ταῦτά φησι γεγονέναι πρὸς δήλωσιν καὶ διορισμὸν χρόνου καὶ τὸ ἵνα ᾖ μέτρον ἐναργές. ἐπεὶ γὰρ οὐκ ἦν τὸν χρόνον αὐτὸν τῇ ψυχῇ ὁρίσαι οὐδὲ μετρεῖν παῤ αὑτοῖς ἕκαστον αὐτοῦ μέρος ἀοράτου ὄντος καὶ οὐ ληπτοῦ καὶ μάλιστα ἀριθμεῖν οὐκ εἰδόσιν ἡμέραν καὶ νύκτα ποιεῖ, δἰ ὧν ἦν δύο τῇ ἑτερότητι λαβεῖν, ἀφ̓ οὗ ἔννοιά, φησιν, ἀριθμοῦ. εἶθ̓ ὅσον τὸ ἀπ’ ἀνατολῆς εἰς τὸ πάλιν λαμβάνουσιν ἦν ὅσον χρόνου διάστημα ὁμαλοῦ ὄντος τοῦ τῆς κινήσεως εἴδους, ὅτῳ ἐπερειδόμεθα, ἔχειν καὶ οἷον μέτρῳ χρώμεθα τῷ τοιούτῳ: μέτρῳ δὲ τοῦ χρόνου: οὐ γὰρ ὁ χρόνος αὐτὸς μέτρον. πῶς γὰρ ἂν καὶ μετροῖ καὶ τί ἂν λέγοι μετρῶν τοσοῦτον εἶναι, ὅσον ἐγὼ τοσόνδε; τίς οὖν ὁ ἐγώ; ἢ καθ̓ ὃν ἡ μέτρησις. οὐκοῦν ὤν, ἵνα μετρῇ, καὶ μὴ μέτρον. ἡ οὖν κίνησις ἡ τοῦ παντὸς μετρουμένη κατὰ χρόνον ἔσται, καὶ ὁ χρόνος οὐ μέτρον ἔσται κινήσεως κατὰ τὸ τί ἐστιν, ἀλλὰ κατὰ συμβεβηκὸς ὢν ἄλλο τι πρότερον παρέξει δήλωσιν τοῦ ὁπόση ἡ κίνησις. καὶ ἡ κίνησις δὲ ληφθεῖσα ἡ μία ἐν τοσῷδε χρόνῳ πολλάκις ἀριθμουμένη εἰς ἔννοιαν ἀνάξει τοῦ ὁπόσος παρελήλυθεν: ὥστε τὴν κίνησιν καὶ τὴν περιφορὰν εἴ τις λέγοι τρόπον τινὰ μετρεῖν τὸν χρόνον ὅσον οἷόν τε ὡς δηλοῦσαν ἐν τῷ αὑτῆς τοσῷδε τὸ τοσόνδε τοῦ χρόνου, οὐκ ὂν λαβεῖν οὐδὲ συνεῖναι ἄλλως, οὐκ ἄτοπος τῆς δηλώσεως. τὸ οὖν μετρούμενον ὑπὸ τῆς περιφορᾶς — τοῦτο δέ ἐστι τὸ δηλούμενον — ὁ χρόνος ἔσται, οὐ γεννηθεὶς ὑπὸ τῆς περιφορᾶς, ἀλλὰ δηλωθείς: καὶ οὕτω τὸ μέτρον τῆς κινήσεως τὸ μετρηθὲν ὑπὸ κινήσεως ὡρισμένης καὶ μετρούμενον ὑπὸ ταύτης ἄλλο ὂν αὐτῆς: ἐπεὶ καὶ ᾗ μετροῦν ἄλλο ἦν καὶ ᾗ μετρούμενον ἕτερον, μετρουμενον δὲ κατὰ συμβεβηκός. καὶ οὕτως ἂν ἐλέγετο, ὡς εἰ τὸ μετρούμενον ὑπὸ πήχεως λέγοι τις τὸ μέγεθος εἶναι ὅ τι πότ̓ ἐστὶν ἐκεῖνο μὴ λέγων, μέγεθος ὁριζόμενος, καὶ οἷον εἴ τις τὴν κίνησιν αὐτὴν οὐ δυνάμενος τῷ ἀόριστον εἶναι δηλῶσαι λέγοι τὸ μετρούμενον ὑπὸ τόπου: λαβὼν γὰρ τόπον τις, ὃν ἐπεξῆλθεν ἡ κίνησις, τοσαύτην ἂν εἶπεν εἶναι, ὅσος ὁ τόπος.

3.7.13Demek ki dönüş, içinde bulunduğu zamanı gösterir. Ama zamanın kendisi artık bir “içinde”ye sahip olmamalı; önce kendisi ne ise o olmalıdır: Öteki şeylerin içinde düzgün ve düzenli olarak hareket ettiği ve durduğu şey. Zaman düzenli bir şeyde belirmeli ve kavrayışa onun aracılığıyla görünmelidir, ama onun tarafından meydana getirilmemelidir; o düzenli şey ister dursun ister hareket etsin, daha çok da hareket etsin. Çünkü hareket, zamanı tanımaya ve zamana geçmeye durağanlıktan daha çok yöneltir; bir şeyin ne kadar hareket ettiği ne kadar durduğundan daha kolay bilinir. Bu yüzden “hareketle ölçülen” deyip sonra hareketle ölçülen şeyin ne olduğunu eklemek yerine “hareketin ölçüsü” demeye kaydılar; onun hakkında arazî olarak meydana gelen bir şeyi, hem de tersine çevirerek söylediler. Ama belki onlar tersine çevirmediler de biz anlamadık; onlar açıkça ölçülen anlamında ölçü dedikleri hâlde biz onların görüşünü yakalayamadık. Anlamamamızın sebebi, ister ölçen ister ölçülen olsun, zamanın ne olduğunu yazılarında açıkça göstermemeleridir; çünkü bilen ve derslerini dinlemiş olanlar için yazıyorlardı.

Platon ise zamanın ousia'sının ne ölçen ne de bir şey tarafından ölçülen olduğunu söyledi. Zamanı göstermek için dönüşün, zamanın en küçük bir parçasına karşılık en küçük bir şey olarak alındığını söyledi; ki buradan zamanın nasıl ve ne kadar olduğu bilinebilsin. Zamanın ousia'sını göstermek isteyince de onun gökle birlikte, ebediyet örneğine göre ve hareketli bir suret olarak doğduğunu söyler; çünkü birlikte koştuğu ve eşlik ettiği hayat kalıcı olmadığı için zaman da kalıcı değildir. Gökle birlikte doğmuştur, çünkü böyle bir hayat göğü de yapar; tek bir hayat hem göğü hem zamanı meydana getirir. Bu hayat, mümkün olsaydı da bire dönseydi, bu hayatın içindeki zaman da, bu hayata artık sahip olmayan gök de birlikte son bulurdu.

Biri bu hayatın ve hareketin önce ve sonrasını alıp ona zaman derse —çünkü bunun bir şey olduğunu söyler—, ama önce ve sonraya sahip olan daha gerçek hareketin önce ve sonrasının bir şey olduğunu söylemezse, son derece yersiz konuşmuş olur. Cansız bir harekete önce ve sonrayı ve onunla birlikte zamanı tanır da, bu hareketin taklit yoluyla kendisine göre var olduğu harekete bunu tanımaz. Oysa önce ve sonra ilk olarak o hareketten doğmuştur; çünkü o kendiliğinden işleyen bir harekettir: Kendi etkinliklerinin her birini doğurduğu gibi ardışıklığı da doğurur, doğururken onların birinden ötekine geçişini de doğurur. Peki neden bütün evrenin bu hareketini psykhē'nin hareketinin kuşatmasına bağlıyor ve onun zamanda olduğunu söylüyoruz da, psykhē'nin kendisindeki, ezelî bir yayılış içinde olan hareketini zamanda saymıyoruz? Çünkü ondan önce olan ebediyettir; ebediyet de onunla birlikte koşmaz, onunla birlikte uzanmaz. Demek ki zamana ilk giren bu psykhē'dir; zamanı o doğurdu ve etkinliğiyle birlikte taşır.

Peki zaman nasıl her yerdedir? Çünkü o psykhē evrenin hiçbir parçasından ayrı değildir; tıpkı bizdeki psykhē'nin bizim hiçbir parçamızdan ayrı olmaması gibi. Biri zamanın gerçekliği ya da varlığı olmayan bir şey olduğunu söylerse, besbelli “idi” ve “olacak” dediğinde tanrıyı bile yalancı çıkarmış olur; çünkü tanrının “olacak” ve “idi” olması, içinde olacağını söylediği şey, yani zaman ne kadar var ise o kadardır. Ama böylelerine karşı başka türlü bir konuşma gerekir.

Söylenenlerin hepsine ek olarak şunu da düşünmek gerekir: Biri yürüyen bir insanın ne kadar ilerlediğini aldığında hareketin ne kadar olduğunu da alır; hareketi, sözgelimi bacaklarla yapılanı aldığında, bu hareketten önce onun içindeki hareketin de o kadar olduğunu görür, eğer bedenin hareketini o kadar sürdürmüşse. Belli bir zaman boyunca hareket eden beden, insanı belli büyüklükteki harekete —sebep odur— ve onun zamanına götürecektir; bu hareket de psykhē'nin, eşit aralıklara yayılmış olan hareketine götürür. Psykhē'nin hareketini neye götürecek? Neye götürmek isterse, o artık yayılımsızdır. İşte ilk olarak zaman olan ve öteki şeylerin içinde bulunduğu şey budur; kendisi ise artık bir şeyin içinde değildir, çünkü bir “içinde”si olamaz. Bütün evrenin psykhē'si için de durum aynıdır. Peki zaman bizde de var mı? Böyle her psykhē'de, hepsinde aynı türden olarak vardır; hepsi de birdir. Bu yüzden zaman parçalara ayrılmayacaktır; nasıl ki öteki düzendeki ebediyet de aynı türden bütün şeylerde parçalanmaz.

3.7.13

χρόνον οὖν ἡ περιφορὰ δηλοῖ, ἐν ᾧ αὐτή. δεῖ δὲ αὐτὸν τὸν χρόνον μηκέτι τὸ ἐν ᾧ ἔχειν, ἀλλὰ πρῶτον αὐτὸν εἶναι ὅς ἐστιν, ἐν ᾧ τὰ ἄλλα κινεῖται καὶ ἕστηκεν ὁμαλῶς καὶ τεταγμένως, καὶ παρὰ μέν τινος τεταγμένου ἐμφαίνεσθαι καὶ προφαίνεσθαι εἰς ἔννοιαν, οὐ μέντοι γίνεσθαι, εἴτε ἑστῶτος εἴτε κινουμένου, μᾶλλον μέντοι κινουμένου: μᾶλλον γὰρ κινεῖ εἰς γνώρισιν καὶ μετάβασιν ἐπὶ τὸν χρόνον ἡ κίνησις ἤπερ ἡ στάσις καὶ γνωριμώτερον τὸ ὁπόσον κεκίνηταί τι ἢ ὅσον ἕστηκε. διὸ καὶ κινήσεως ἠνέχθησαν εἰς τὸ εἰπεῖν μέτρον ἀντὶ τοῦ εἰπεῖν κινήσει μετρούμενον, εἶτα προσθεῖναι τί ὢν κινήσει μετρεῖται καὶ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς γινόμενόν τι περὶ αὐτοῦ εἰπεῖν καὶ ταῦτα ἐνηλλαγμένως. ἀλλ’ ἴσως ἐκεῖνοι οὐκ ἐνηλλαγμένως, ἡμεῖς δὲ οὐ συνίεμεν, ἀλλὰ σαφῶς λεγόντων μέτρον κατὰ τὸ μετρούμενον οὐκ ἐτυγχάνομεν τῆς ἐκείνων γνώμης. αἴτιον δὲ τοῦ μὴ συνιέναι ἡμᾶς, ὅτι τί ὢν εἴτε μετροῦν εἴτε μετρούμενον οὐκ ἐκδηλοῦσι διὰ τῶν συγγραμμάτων ὡς εἰδόσι καὶ ἠκροαμένοις αὐτῶν γράφοντες. ὁ μέντοι Πλάτων οὔτε μετροῦν εἴρηκεν οὔτε μετρούμενον ὑπό τινος τὴν οὐσίαν αὐτοῦ εἶναι, ἀλλὰ εἰς δήλωσιν αὐτοῦ τὴν περιφορὰν ἐλάχιστόν τι εἰληφέναι πρὸς ἐλάχιστον αὐτοῦ μέρος, ὡς ἐντεῦθεν γινώσκειν δύνασθαι, οἷον καὶ ὅσον ὁ χρόνος. τὴν μέντοι οὐσίαν αὐτοῦ δηλῶσαι θέλων ἅμα οὐρανῷ φησι γεγονέναι κατὰ παράδειγμα αἰῶνος καὶ εἰκόνα κινητήν, ὅτι μὴ μένει μηδ’ ὁ χρόνος τῆς ζωῆς οὐ μενούσης, ᾗ συνθεῖ καὶ συντρέχει: ἅμα οὐρανῷ δέ, ὅτι ζωὴ ἡ τοιαύτη καὶ τὸν οὐρανὸν ποιεῖ καὶ μία ζωὴ οὐρανὸν καὶ χρόνον ἐργάζεται. ἐπιστραφείσης οὖν ζωῆς ταύτης εἰς ἕν, εἰ δύναιτο, ὁμοῦ καὶ χρόνος πέπαυται ἐν τῇ ζωῇ ὢν ταύτῃ καὶ οὐρανὸς τὴν ζωὴν ταύτην οὐκ ἔχων. εἰ δέ τις τῆσδε μὲν τῆς ζωῆς καὶ τῆς κινήσεως τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον λαμβάνων χρόνον λέγοι: εἶναι γάρ τι τοῦτο: τῆς δ’ ἀληθεστέρας κινήσεως τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον ἐχούσης μὴ λέγοι τι εἶναι, ἀτοπώτατος ἂν εἴη, κινήσει μὲν ἀψύχῳ διδοὺς ἔχειν τὸ πρότερον καὶ ὕστερον καὶ χρόνον παῤ αὑτήν, κινήσει δέ, καθ̓ ἣν καὶ αὕτη ὑφέστηκε κατὰ μίμησιν, μὴ διδοὺς τοῦτο, παῤ ἧς καὶ τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον πρὥ??ʼως ὑπέστη αὐτουργοῦ οὔσης κινήσεως καὶ ὥσπερ τὰς ἐνεργείας αὑτῆς ἑκάστας γεννώσης, οὕτως καὶ τὸ ἐφεξῆς, καὶ ἅμα τῇ γεννήσει καὶ τὴν μετάβασιν αὐτῶν. διὰ τί οὖν ταύτην μὲν τὴν κίνησιν τὴν τοῦ παντὸς ʼνάγομεν εἰς περιοχὴν ἐκείνης καὶ ἐν χρόνῳ φαμέν, οὐχὶ δέ γε καὶ τὴν τῆς ψυχῆς κίνησιν τὴν ἐν αὐτῇ ἐν διεξόδῳ οὖσαν ἀιδίῳ; ἢ ὅτι τὸ πρὸ αὐτῆς ἐστιν αἰὼν οὐ συμπαραθέων οὐδὲ συμπαρατείνων αὐτῇ. πρώτη οὖν αὕτη εἰς χρόνον καὶ χρόνον ἐγέννησε καὶ σὺν τῇ ἐνεργείᾳ αὑτῆς ἔχει. πῶς οὖν πανταχοῦ; ὅτι κἀκείνη οὐδενὸς ἀφέστηκε τοῦ κόσμου μέρους, ὥσπερ οὐδ’ ἡ ἐν ἡμῖν οὐδενὸς ἡμῶν μέρους. εἰ δέ τις ἐν οὐχ ὑποστάσει ἢ ἐν οὐχ ὑπάρξει τὸν χρόνον λέγοι, δηλονότι ψεύσεται καὶ τὸν θεὸν αὐτόν, ὅταν λέγῃ ἦν καὶ ἔσται: οὕτω γὰρ ἔσται καὶ ἦν, ὡς τὸ ἐν ᾧ λέγει αὐτὸν ἔσεσθαι. ἀλλὰ πρὸς τοὺς τοιούτους ἄλλος τρόπος λόγων. ἐκεῖνο δὲ ἐνθυμεῖσθαι δεῖ πρὸς ἅπασι τοῖς εἰρημένοις, ὡς, ὅταν τις τὸν κινούμενον ἄνθρωπον λαμβάνῃ ὅσον προελήλυθε, καὶ τὴν κίνησιν λαμβάνει ὅση, καὶ ὅταν τὴν κίνησιν, οἷον τὴν διὰ σκελῶν, ὁρᾷ καὶ τὸ πρὸ τῆς κινήσεως ταύτης ἐν αὐτῷ κίνημα ὅτι τοσοῦτον ἦν, εἴ γε ἐπὶ τοσοῦτον συνεῖχε τὴν κίνησιν τοῦ σώματος. τὸ μὲν δὴ σῶμα τὸ κινούμενον τὸν τοσόνδε χρόνον ἀνάξει ἐπὶ τὴν κίνησιν τὴν τοσήνδε: αὕτη γὰρ αἰτία: καὶ τὸν χρόνον ταύτης, ταύτην δὲ ἐπὶ τὴν τῆς ψυχῆς κίνησιν, ἥτις τὰ ἴσα διειστήκει. τὴν οὖν κίνησιν τῆς ψυχῆς εἰς τί; εἰς ὃ γὰρ ἐθελήσει, ἀδιάστατον ἤδη. τοῦτο τοίνυν τὸ πρώτως καὶ τὸ ἐν ᾧ τὰ ἄλλα: αὐτὸ δὲ οὐκέτι ἐν ᾧ: οὐ γὰρ ἕξει. καὶ ἐπὶ τῆς ψυχῆς τοῦ παντὸς ὡσαύτως. ἆῤ οὖν καὶ ἐν ἡμῖν [ὁ] χρόνος; ἢ ἐν ψυχῇ τῇ τοιαύτῃ πάσῃ καὶ ὁμοειδῶς ἐν πᾶσι καὶ αἱ πᾶσαι μία. διὸ οὐ διασπασθήσεται ὁ χρόνος: ἐπεὶ οὐδ’ ὁ αἰὼν ὁ κατ’ ἄλλο ἐν τοῖς ὁμοειδέσι πᾶσιν.

3.8.1Tabiat, Temaşa ve Bir Üzerine

8. İnceleme

Ciddi işe girişmeden önce, ilk olarak şakayla şunu söylesek: Her şey temaşayı özler ve bu gayeye bakar; yalnız akıllı canlılar değil, akılsız canlılar da, bitkilerdeki tabiat da, bunları doğuran toprak da. Hepsi ona ellerinden geldiği kadar ulaşır, ama her biri başka türlü temaşa eder ve ulaşır: kimi gerçekten, kimi onun bir taklidini ve suretini alarak. Bu sözün tuhaflığına kimse katlanır mı? Söz kendi aramızda geçtiği için, kendi sözlerimizle oynamakta hiçbir tehlike olmaz. Peki biz de şu anda şakalaşırken temaşa mı ediyoruz? Yoksa hem biz hem şakalaşan herkes bunu yapıyor, temaşayı özleyerek mi şakalaşıyor? Galiba çocuk olsun yetişkin olsun, şakalaşan da ciddi olan da temaşa uğruna biri ciddidir, öteki şakalaşır; her eylem de çabasını temaşaya yöneltir. Zorunlu eylem temaşayı daha çok dışarıya çeker, isteyerek yapılan denen eylem daha az; ama o da temaşa özlemiyle meydana gelir.

Ama bunlar sonra. Şimdi toprağın kendisi, ağaçlar ve genel olarak bitkiler hakkında konuşalım: Onların temaşası nedir? Onun yaptığı ve doğurduğu şeyleri temaşa etkinliğine nasıl bağlayacağız? Tasavvursuz ve akılsız dedikleri tabiat nasıl kendinde temaşa taşır ve yaptığı şeyleri, sahip olmadığı bir temaşa yoluyla nasıl yapar?

3.8.1

Παίζοντες δὴ τὴν πρώτην πρὶν ἐπιχειρεῖν σπουδάζειν εἰ λέγοιμεν πάντα θεωρίας ἐφίεσθαι καὶ εἰς τέλος τοῦτο βλέπειν, οὐ μόνον ἔλλογα ἀλλὰ καὶ ἄλογα ζῷα καὶ τὴν ἐν τοῖς φυτοῖς φύσιν καὶ τὴν ταῦτα γεννῶσαν γῆν, καὶ πάντα τυγχάνειν καθ̓ ὅσον οἷόν τε αὐτοῖς, ἄλλα δὲ ἄλλως καὶ θεωρεῖν καὶ τυγχάνειν καὶ τὰ μὲν ἀληθῶς, τὰ δὲ μίμησιν καὶ εἰκόνα τούτου λαμβάνοντα: ἆῤ ἄν τις ἀνάσχοιτο τὸ παράδοξον τοῦ λόγου; ἢ πρὸς ἡμᾶς αὐτοῦ γινομένου κίνδυνος οὐδεὶς ἐν τῷ παίζειν τὰ αὐτῶν γενήσεται. ἆῤ οὖν καὶ ἡμεῖς παίζοντες ἐν τῷ παρόντι θεωροῦμεν; ἢ καὶ ἡμεῖς καὶ πάντες ὅσοι παίζουσι τοῦτο ποιοῦσι καὶ τούτου γε παίζουσιν ἐφιέμενοι καὶ κινδυνεύει, εἴτε τις παῖς εἴτε ἀνὴρ παίζει ἢ σπουδάζει, θεωρίας ἕνεκεν ὁ μὲν σπουδάζειν, ὁ δὲ παίζειν, καὶ πρᾶξις πᾶσα εἰς θεωρίαν τὴν σπουδὴν ἔχειν, ἡ μὲν ἀναγκαία καὶ ἐπιπλέον τὴν θεωρίαν ἕλκουσα πρὸς τὸ ἔξω, ἡ δὲ ἑκούσιος λεγομένη ἐπ’ ἔλαττον μέν, ὅμως δὲ καὶ αὐτὴ ἐφέσει θεωρίας γινομένη. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ὕστερον: νῦν δὲ λέγωμεν περί τε γῆς αὐτῆς καὶ δένδρων καὶ ὅλως φυτῶν τίς αὐτῶν ἡ θεωρία, καὶ πῶς τὰ παῤ αὐτῆς ποιούμενα καὶ γεννώμενα ἐπὶ τὴν τῆς θεωρίας ἀνάξομεν ἐνέργειαν, καὶ πῶς ἡ φύσις, ἣν ἀφάνταστόν φασι καὶ ἄλογον εἶναι, θεωρίαν τε ἐν αὑτῇ ἔχει καὶ [πῶς] ἃ ποιεῖ διὰ θεωρίαν ποιεῖ, ἣν οὐκ ἔχει.

3.8.2Burada ne el, ne ayak, ne de dışarıdan eklenmiş ya da doğuştan bir alet olduğu, ama üzerinde çalışacağı ve bir eidos'a sokacağı bir maddeye ihtiyaç olduğu herkes için açıktır. Tabiatın yapma işinden kaldıraçla itmeyi de çıkarmak gerekir. Hangi itme ya da hangi kaldıraç alacalı ve her türden renkleri ve biçimleri yapar? Nitekim tabiatın yaratışının böyle olduğunu kendilerine bakarak sandıkları balmumu heykelcileri bile, yaptıkları şeylere başka yerden renk getirmeden renk yapamazlar. Bu tür sanatları icra edenlerde bile içlerinde kalan bir şey bulunması, eserlerini elleriyle bu kalan şeye göre yapmaları gerektiğini düşünmeli; tabiatta da böyle bir şeye yükselip şunu anlamalıydılar: Burada da elleriyle yapmayan kuvvet kalmalıdır, hem de bütünüyle kalmalıdır.

Çünkü tabiat bir kısmı kalan, bir kısmı hareket eden parçalara muhtaç değildir —hareket eden maddedir, tabiatın ise hiçbir parçası hareket etmez—; yoksa ilk hareket ettiren o olmaz, tabiat da o olmaz; ilk hareket ettiren, bütündeki hareketsiz olan olur. Biri şöyle diyebilir: Logos hareketsizdir, tabiat ise logos'tan başkadır ve hareket eder. Ama tabiatın bütününü hareketsiz sayarlarsa, logos da odur; bir kısmı hareketsizse, o kısım da logos'tur. Çünkü tabiat bir eidos olmalıdır, maddeden ve eidos'tan bileşik olmamalıdır. Sıcak ya da soğuk bir maddeye ne ihtiyacı var? Dayanak olan ve işlenen madde bunu getirerek gelir; ya da keyfiyeti olmayan madde logos'a kavuşunca böyle olur. Maddenin ateş olması için ateşin değil, bir logos'un gelmesi gerekir.

Bu da canlılarda ve bitkilerde yapanların logos'lar olduğunun ve tabiatın, kendi ürünü olan başka bir logos'u yapan bir logos olduğunun küçümsenmeyecek bir işaretidir; bu logos dayanağa bir şey verir, ama kendisi yerinde kalır. Görülen biçime ait logos artık en sondadır, ölüdür ve başka bir logos yapamaz. Hayatı olan logos ise, biçimi yapan logos'un kardeşi olarak ve kendisi de aynı kuvvete sahip olarak, doğan şeyin içinde yapar.

3.8.2

ὅτι μὲν οὖν οὔτε χεῖρες ἐνταῦθα οὔτε πόδες οὔτε τι ὄργανον ἐπακτὸν ἢ σύμφυτον, ὕλης δὲ δεῖ, ἐφ̓ ἧς ποιήσει, καὶ ἣν ἐν εἴδει ποιήσει, παντί που δῆλον. δεῖ δὲ καὶ τὸ μοχλεύειν ἀφελεῖν ἐκ τῆς φυσικῆς ποιήσεως. ποῖος γὰρ ὠθισμὸς ἢ τίς μοχλεία χρώματα ποικίλα καὶ παντοδαπὰ καὶ σχήματα ποιεῖ; ἐπεὶ οὐδὲ οἱ κηροπλάσται, εἰς οὓς δὴ καὶ βλέποντες ᾠήθησαν τὴν τῆς φύσεως δημιουργίαν τοιαύτην εἶναι, χρώματα δύνανται ποιεῖν μὴ χρώματα ἀλλαχόθεν ἐπάγοντες οἷς ποιοῦσιν. ἀλλὰ γὰρ ἐχρῆν συννοοῦντας ὡς καὶ ἐπὶ τῶν τὰς τέχνας τὰς τοιαύτας μετιόντων δεῖ τι ἐν αὐτοῖς μένειν, καθ̓ ὃ μένον διὰ χειρῶν ποιήσουσιν ἃ αὐτῶν ἔργα, ἐπὶ τὸ τοιοῦτον ἀνελθεῖν τῆς φύσεως καὶ αὐτοὺς καὶ συνεῖναι, ὡς μένειν δεῖ καὶ ἐνταῦθα τὴν δύναμιν τὴν οὐ διὰ χειρῶν ποιοῦσαν καὶ πᾶσαν μένειν. οὐ γὰρ δὴ δεῖται τῶν μὲν ὡς μενόντων, τῶν δὲ ὡς κινουμένων — ἡ γὰρ ὕλη τὸ κινούμενον, αὐτῆς δὲ οὐδὲν κινούμενον — ἢ ἐκεῖνο οὐκ ἔσται τὸ κινοῦν πρώτως, οὐδὲ ἡ φύσις τοῦτο, ἀλλὰ τὸ ἀκίνητον τὸ ἐν τῷ ὅλῳ. ὁ μὲν δὴ λόγος, φαίη ἄν τις, ἀκίνητος, αὐτὴ δὲ ἄλλη παρὰ τὸν λόγον καὶ κινουμένη. ἀλλ’ εἰ μὲν πᾶσαν φήσουσι, καὶ ὁ λόγος: εἰ δέ τι αὐτῆς ἀκίνητον, καὶ τοῦτο ὁ λόγος. καὶ γὰρ εἶδος αὐτὴν δεῖ εἶναι καὶ οὐκ ἐξ ὕλης καὶ εἴδους: τί γὰρ δεῖ αὐτῇ ὕλης θερμῆς ἢ ψυχρᾶς; ἡ γὰρ ὑποκειμένη καὶ δημιουργουμένη ὕλη ἥκει τοῦτο φέρουσα, ἢ γίνεται τοιαύτη ἡ μὴ ποιότητα ἔχουσα λογωθεῖσα. οὐ γὰρ πῦρ δεῖ προσελθεῖν, ἵνα πῦρ ἡ ὕλη γένηται, ἀλλὰ λόγον: ὃ καὶ σημεῖον οὐ μικρὸν τοῦ ἐν τοῖς ζῴοις καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς τοὺς λόγους εἶναι τοὺς ποιοῦντας καὶ τὴν φύσιν εἶναι λόγον, ὃς ποιεῖ λόγον ἄλλον γέννημα αὑτοῦ δόντα μέν τι τῷ ὑποκειμένῳ μένοντα δ’ αὐτόν. ὁ μὲν οὖν λόγος ὁ κατὰ τὴν μορφὴν τὴν ὁρωμένην ἔσχατος ἤδη καὶ νεκρὸς καὶ οὐκέτι ποιεῖν δύναται ἄλλον, ὁ δὲ ζωὴν ἔχων ὁ τοῦ ποιήσαντος τὴν μορφὴν ἀδελφὸς ὢν καὶ αὐτὸς τὴν αὐτὴν δύναμιν ἔχων ποιεῖ ἐν τῷ γεννωμένῳ.

3.8.3Peki yapan, hem de böyle yapan bir şey bir temaşaya nasıl dokunabilir? Kalarak yapıyorsa ve kendi içinde kalan bir logos ise, kendisi temaşa olur. Çünkü eylem logos'a göre olabilir, ama besbelli logos'tan başkadır; eyleme eşlik eden ve onu yöneten logos ise eylem olmaz. Eylem değil de logos ise temaşadır. Her logos'ta en sondaki logos temaşadan çıkar ve temaşa edilmiş bir şey olarak temaşadır; ondan önceki logos'ların her biri ise kimi bir türlü, kimi başka türlü temaşadır: Tabiat olarak değil psykhē olarak olan logos bir türlü, tabiatın içindeki ve tabiat olan logos başka türlü.

Peki tabiatın kendisi de temaşadan mı çıkar? Mutlaka temaşadan çıkar. Ama kendisi de kendini temaşa etmiş midir? Nasıl? Çünkü o, bir temaşanın ve temaşa eden bir şeyin ürünüdür. Peki tabiat nasıl temaşaya sahiptir? Akıl yürütmeden gelen bir temaşaya sahip değildir; akıl yürütmeden gelen temaşa derken kendi içindekileri gözden geçirmeyi kastediyorum. Bir hayat, bir logos ve yapan bir kuvvet olduğu hâlde neden böyledir? Gözden geçirmek henüz sahip olmamak olduğu için mi? Tabiat ise sahiptir ve sahip olduğu için de yapar. Öyleyse onun için ne ise o olmak, yapmaktır; ne ise o da temaşa ve temaşa edilendir, çünkü logos'tur. Temaşa, temaşa edilen ve logos olmakla, bunlar olduğu ölçüde yapar. Demek ki yapmanın bir temaşa olduğu ortaya çıktı: Yapma, temaşa olarak kalan, başka bir şey yapmayıp temaşa olmakla yapmış olan bir temaşanın ürünüdür.

3.8.3

πῶς οὖν ποιῶν καὶ οὕτως ποιῶν θεωρίας τινὸς ἂν ἐφάπτοιτο; ἤ, εἰ μένων ποιεῖ καὶ ἐν αὑτῷ μένων ἐστὶ λόγος, εἴη ἂν αὐτὸς θεωρία. ἡ μὲν γὰρ πρᾶξις γένοιτ̓ ἂν κατὰ λόγον ἑτέρα οὖσα δηλονότι τοῦ λόγου: ὁ μέντοι λόγος καὶ αὐτὸς συνὼν τῇ πράξει καὶ ἐπιστατῶν οὐκ ἂν εἴη πρᾶξις. εἰ οὖν μὴ πρᾶξις ἀλλὰ λόγος, θεωρία: καὶ ἐπὶ παντὸς λόγου ὁ μὲν ἔσχατος ἐκ θεωρίας καὶ θεωρία οὕτως ὡς τεθεωρημένος, ὁ δὲ πρὸ τούτου πᾶς ὁ μὲν ἄλλος ἄλλως, ὁ μὴ ὡς φύσις ἀλλὰ ψυχή, ὁ δ’ ἐν τῇ φύσει καὶ ἡ φύσις. ἆρά γε καὶ αὐτὸς ἐκ θεωρίας; πάντως μὴν ἐκ θεωρίας: ἀλλ’ εἰ καὶ αὐτὸς τεθεωρηκὼς αὑτόν; ἢ πῶς; ἔστι μὲν γὰρ ἀποτέλεσμα θεωρίας καὶ θεωρήσαντός τινος. πῶς δὲ αὐτὴ ἔχει θεωρίαν; τὴν μὲν δὴ ἐκ λόγου οὐκ ἔχει: λέγω δ’ ἐκ λόγου τὸ σκοπεῖσθαι περὶ τῶν ἐν αὑτῇ. διὰ τί οὖν ζωή τις οὖσα καὶ λόγος καὶ δύναμις ποιοῦσα; ἆῤ ὅτι τὸ σκοπεῖσθαί ἐστι τὸ μήπω ἔχειν; εἰ δὲ ἔχει, καὶ διὰ τοῦτο ὅτι ἔχει καὶ ποιεῖ. τὸ οὖν εἶναι αὐτῇ ὃ ἔστι τοῦτό ἐστι τὸ ποιεῖν αὐτῇ: ἔστι δὲ θεωρία καὶ θεώρημα, λόγος γάρ. τῷ οὖν εἶναι θεωρία καὶ θεώρημα καὶ λόγος τούτῳ καὶ ποιεῖ ᾗ ταῦτά ἐστιν. ἡ ποίησις ἄρα θεωρία ἡμῖν ἀναπέφανται: ἔστι γὰρ ἀποτέλεσμα θεωρίας μενούσης θεωρίας οὐκ ἄλλο τι πραξάσης, ἀλλὰ τῷ εἶναι θεωρία ποιησάσης.

3.8.4Biri tabiata neden yaptığını sorsa, o da soranı dinlemeye ve konuşmaya razı olsa şöyle derdi: “Sormamalıydın; benim sustuğum ve konuşmaya alışık olmadığım gibi, sen de susarak anlamalıydın.” Neyi anlamalı? Şunu: “Meydana gelen şey, ben susarken gördüğüm manzaradır, tabiatça meydana gelmiş, temaşa edilen bir şeydir. Ben de böyle bir temaşadan doğduğum için temaşa sever bir tabiata sahibim; içimdeki temaşa eden şey, temaşa edilen bir şey yapar; tıpkı geometricilerin temaşa ederek çizmesi gibi. Ama ben çizmem, yalnız temaşa ederim; bedenlerin çizgileri de sanki benden düşerek ortaya çıkar. Annemin ve beni doğuranların hâli bende de var: Onlar da temaşadan çıkmıştır; benim doğuşum da onlar hiçbir şey yapmadan oldu; onlar daha büyük logos'lar olarak kendilerini temaşa ederken ben doğdum.”

Bu ne demek? Şu demek: Tabiat denen şey bir psykhē'dir; daha güçlü yaşayan önceki bir psykhē'nin ürünüdür. Kendi içinde dinginlikle bir temaşa taşır; bu temaşa ne yukarıya ne de artık aşağıya yöneliktir. Bulunduğu yerde, kendi durağanlığı içinde ve sanki bir tür kendini duyma içinde durarak, bu anlayışla ve bu kendini duymayla, kendinden sonra geleni elinden geldiğince gördü ve artık başka bir şey aramadı; parlak ve zarif, temaşa edilen bir şey meydana getirdi. Biri ona bir anlayış ya da his tanımak isterse, öteki şeylerde söylediğimiz türden bir his ya da anlayış değil; daha çok, uykudakinin hissini uyanığınkine benzetmek gibi bir şey olur. Çünkü tabiat kendi temaşa ettiği şeyi temaşa ederek dinlenir; bu şey de, onun kendi içinde ve kendisiyle birlikte kalmasından ve temaşa edilen bir şey olmasından doğmuştur. Temaşası sessizdir, ama daha siliktir. Çünkü görme bakımından onunkinden daha açık başka bir temaşa vardır; onunki ise o başka temaşanın görüntüsüdür.

Bu yüzden onun doğurduğu şey de büsbütün zayıftır; çünkü zayıf bir temaşa zayıf bir temaşa edilen şey yapar. Nitekim insanlar da temaşa etmekte zayıf düştüklerinde, temaşanın ve logos'un gölgesi olarak eylemi yaparlar. Psykhē'lerinin zayıflığı yüzünden temaşa onlara yetmediği, seyrettikleri şeyi yeterince kavrayamadıkları ve bu yüzden doymadıkları, ama onu görmeyi özledikleri için, nous'la göremediklerini görmek üzere eyleme yönelirler. Bir şey yaptıklarında hem kendileri onu görmek, temaşa etmek ve hissetmek isterler, hem de amaçları elden geldiğince bir eylem olduğunda başkalarının onu görmesini isterler.

Böylece her yerde yapmanın ve eylemin ya temaşanın zayıflığı ya da eşlikçisi olduğunu bulacağız: Yapılan şeyden sonra elinde hiçbir şey kalmıyorsa zayıflığı; yapılan şeyden önce, ondan daha iyi, temaşa edilecek başka bir şeye zaten sahipse eşlikçisi. Gerçek olanı temaşa edebilen kim, önce gerçek olanın görüntüsüne yönelir? Çocukların daha ağır kavrayanları da buna tanıklık eder: Bilgilere ve temaşalara güçleri yetmediği için sanatlara ve el işlerine yönelirler.

3.8.4

καὶ εἴ τις δὲ αὐτὴν ἔροιτο τίνος ἕνεκα ποιεῖ, εἰ τοῦ ἐρωτῶντος ἐθέλοι ἐπαίειν καὶ λέγειν, εἴποι ἄν: ἐχρῆν μὲν μὴ ἐρωτᾶν, ἀλλὰ συνιέναι καὶ αὐτὸν σιωπῇ, ὥσπερ ἐγὼ σιωπῶ καὶ οὐκ εἴθισμαι λέγειν. τί οὖν συνιέναι; ὅτι τὸ γενόμενόν ἐστι θέαμα ἐμὸν [ἐμοῦ] σιωπησάσης καὶ φύσει γενόμενον θεώρημα, καί μοι γενομένῃ ἐκ θεωρίας τῆς ὡδὶ τὴν φύσιν ἔχειν φιλοθεάμονα ὑπάρχει καὶ τὸ θεωροῦν μου θεώρημα ποιεῖ, ὥσπερ οἱ γεωμέτραι θεωροῦντες γράφουσιν: ἀλλ’ ἐμοῦ μὴ γραφούσης, θεωρούσης δέ, ὑφίστανται αἱ τῶν σωμάτων γραμμαὶ ὥσπερ ἐκπίπτουσαι. καί μοι τὸ τῆς μητρὸς καὶ τῶν γειναμένων ὑπάρχει πάθος: καὶ γὰρ ἐκεῖνοι εἰσὶν ἐκ θεωρίας καὶ ἡ γένεσις ἡ ἐμὴ ἐκείνων οὐδὲν πραξάντων, ἀλλ’ ὄντων μειζόνων λόγων καὶ θεωρούντων αὑτοὺς ἐγὼ γεγέννημαι. τί οὖν ταῦτα βούλεται; ὡς ἡ λεγομένη φύσις ψυχὴ οὖσα, γέννημα ψυχῆς προτέρας δυνατώτερον ζώσης, ἡσυχῇ ἐν ἑαυτῇ θεωρίαν ἔχουσα οὐ πρὸς τὸ ἄνω οὐδ’ αὖ ἔτι πρὸς τὸ κάτω, στᾶσα δὲ ἐν ᾧ ἔστιν, ἐν τῇ αὑτῆς στάσει καὶ οἷον συναισθήσει, τῇ συνέσει ταύτῃ καὶ συναισθήσει τὸ μετ’ αὐτὴν εἶδεν ὡς οἷόν τε αὐτῇ καὶ οὐκέτι ἐζήτησεν ἄλλα θεώρημα ἀποτελέσασα ἀγλαὸν καὶ χάριεν. καὶ εἴ τις βούλεται σύνεσίν τινα ἢ αἴσθησιν αὐτῇ διδόναι, οὐχ οἵαν λέγομεν ἐπὶ τῶν ἄλλων τὴν αἴσθησιν ἢ τὴν σύνεσιν, ἀλλ’ οἷον εἴ τις τὴν τοῦ ὕπνου [τῇ] τοῦ ἐγρηγορότος προσεικάσειε. θεωροῦσα γὰρ θεώρημα αὑτῆς ἀναπαύεται γενόμενον αὐτῇ ἐκ τοῦ ἐν αὑτῇ καὶ σὺν αὑτῇ μένειν καὶ θεώρημα εἶναι: καὶ θεωρία ἄψοφος, ἀμυδροτέρα δέ. ἑτέρα γὰρ αὐτῆς εἰς θέαν ἐναργεστέρα, ἡ δὲ εἴδωλον θεωρίας ἄλλης. ταύτῃ δὴ καὶ τὸ γεννηθὲν ὑπ’ αὐτῆς ἀσθενὲς παντάπασιν, ὅτι ἀσθενοῦσα θεωρία ἀσθενὲς θεώρημα ποιεῖ: ἐπεὶ καὶ ἄνθρωποι, ὅταν ἀσθενήσωσιν εἰς τὸ θεωρεῖν, σκιὰν θεωρίας καὶ λόγου τὴν πρᾶξιν ποιοῦνται. ὅτι γὰρ μὴ ἱκανὸν αὐτοῖς τὸ τῆς θεωρίας ὑπ’ ἀσθενείας ψυχῆς, λαβεῖν οὐ δυνάμενοι τὸ θέαμα ἱκανῶς καὶ διὰ τοῦτο οὐ πληρούμενοι, ἐφιέμενοι δὲ αὐτὸ ἰδεῖν, εἰς πρᾶξιν φέρονται, ἵνα ἴδωσιν, ὃ μὴ νῷ ἐδύναντο. ὅταν γοῦν ποιῶσι, καὶ αὐτοὶ ὁρᾶν βούλονται αὐτὸ καὶ θεωρεῖν καὶ αἰσθάνεσθαι καὶ τοὺς ἄλλους, ὅταν ἡ πρόθεσις αὐτοῖς ὡς οἷόν τε πρᾶξις ᾖ. πανταχοῦ δὴ ἀνευρήσομεν τὴν ποίησιν καὶ τὴν πρᾶξιν ἢ ἀσθένειαν θεωρίας ἢ παρακολούθημα ἀσθένειαν μέν, εἰ μηδέν τις ἔχοι μετὰ τὸ πραχθέν παρακολούθημα δέ, εἰ ἔχοι ἄλλο πρὸ τούτου κρεῖττον τοῦ ποιηθέντος θεωρεῖν. τίς γὰρ θεωρεῖν τὸ ἀληθινὸν δυνάμενος προηγουμένως ἔρχεται ἐπὶ τὸ εἰδωλον τοῦ ἀληθινοῦ; μαρτυροῦσι δὲ καὶ οἱ νωθέστεροι τῶν παίδων, οἳ πρὸς τὰς μαθήσεις καὶ θεωρίας ἀδυνάτως ἔχοντες ἐπὶ τὰς τέχνας καὶ τὰς ἐργασίας καταφέρονται.

3.8.5Tabiat hakkında, doğurmanın nasıl bir temaşa olduğunu söyledik; şimdi ondan önceki psykhē'ye geçip şunu söyleyelim: Bu psykhē'nin temaşası, öğrenme sevgisi, araştırıcılığı, bildiklerinden gelen doğum sancısı ve doluluğu, onu bütünüyle temaşa edilen bir şey hâline getirmiş ve başka bir temaşa edilen şeyi yapmaya götürmüştür. Tıpkı sanatın da, her biri dolu olduğunda, bir çocukta kendisinin bütün hayalini taşıyan küçük bir sanat gibi başka bir sanat yapması gibi. Ama bunlar silik ve kendilerine yardım edemeyen manzaralar ve temaşa edilen şeylerdir.

Psykhē'nin ilk kısmı yukarıda, yukarıdakine yakın durarak hep dolar, aydınlanır ve orada kalır; öteki kısmı ise pay alanın ilk pay almasından pay alarak hep ilerler, hayattan hayat olarak. Çünkü etkinlik her yere ulaşır ve uzak kaldığı hiçbir yer yoktur. Ama ilerlerken kendinin önceki kısmını bıraktığı yerde kalmaya bırakır; çünkü önceki kısmı terk etseydi artık her yerde olmaz, yalnız vardığı son yerde olurdu. İlerleyen de kalanla eşit değildir. Öyleyse psykhē her yerde olmalı ve etkinliğinin bulunmadığı hiçbir yer olmamalıysa, önce gelen de hep sonra gelenden başkaysa, etkinlik temaşadan ya da eylemden geliyorsa ve eylem henüz yoktuysa —çünkü temaşadan önce olamaz—, zorunlu olarak her etkinlik bir başkasından daha zayıftır, ama hepsi temaşadır. Öyle ki temaşaya uygun eylem gibi görünen şey, temaşaların en zayıfıdır. Çünkü doğan şey hep aynı cinsten olmalıdır, ama aşağı inerken silindiği için daha zayıf olur.

Her şey sessizce olur; çünkü görünür ve dışarıdan bir temaşaya ya da eyleme hiç ihtiyaç yoktur. Temaşa eden psykhē de, böyle temaşa etmiş olan şey de, daha dışarıda olduğu ve kendinden öncekiyle aynı olmadığı için kendinden sonra geleni yapar; temaşa temaşayı yapar. Çünkü temaşanın da temaşa edilenin de sınırı yoktur; bu yüzden her yerdedir. Nerede olmasın ki? Her psykhē'de de aynı şey vardır, çünkü büyüklükle sınırlanmamıştır. Ama hepsinde aynı şekilde değildir; dolayısıyla psykhē'nin her parçasında da aynı şekilde değildir. Bu yüzden arabacı atlara gördüğünü verir; atlar da aldıktan sonra besbelli gördükleri şeyi isterler, çünkü bütününü almadılar. İsteyerek eylemde bulunurlarsa, istedikleri şey uğruna eylemde bulunurlar; o şey de temaşa edilen ve temaşa idi.

3.8.5

ἀλλὰ περὶ μὲν φύσεως εἰπόντες ὃν τρόπον θεωρία ἡ γέννησις, ἐπὶ τὴν ψυχὴν τὴν πρὸ ταύτης ἐλθόντες λέγωμεν, ὡς ἡ ταύτης θεωρία καὶ τὸ φιλομαθὲς καὶ τὸ ζητητικὸν καὶ ἡ ἐξ ὧν ἐγνώκει ὠδὶς καὶ τὸ πλῆρες πεποίηκεν αὐτὴν θεώρημα πᾶν γενομένην ἄλλο θεώρημα ποιῆσαι: οἷον ἡ τέχνη ποιεῖ, ὅταν ἑκάστη πλήρης ᾖ, ἄλλην οἵαν μικρὰν τέχνην ἐν παιδίῳ ἴνδαλμα ἔχοντι ἁπάντων: ἄλλως μέντοι ταῦτα ὥσπερ ἀμυδρὰ καὶ οὐ δυνάμενα βοηθεῖν ἑαυτοῖς θεάματα καὶ θεωρήματα. τὸ πρῶτον οὖν αὐτῆς ἄνω πρὸς τοῦ ἄνω ἀεὶ πληρούμενον καὶ ἐλλαμπόμενον μένει ἐκεῖ, τὸ δὲ τῇ τοῦ μεταλαβόντος πρώτῃ μεταλήψει μεταλαμβάνον πρόεισιν ἀεὶ ζωὴ ἐκ ζωῆς: [ζωῆς] ἐνέργεια γὰρ πανταχοῦ φθάνει καὶ οὐκ ἔστιν ὅτου ἀποστατεῖ. προιοῦσα μέντοι ἐᾷ τὸ ἑαυτῆς πρόσθεν μέρος οὗ καταλέλοιπε μένειν: ἀπολιποῦσα γὰρ τὸ πρόσθεν οὐκέτι ἔσται πανταχοῦ, ἀλλ’ ἐν ᾧ τελευτᾷ μόνον. οὐκ ἴσον δὲ τὸ προιὸν τῷ μείναντι. εἰ οὖν πανταχοῦ δεῖ γίνεσθαι καὶ μὴ εἶναι ὅπου μὴ τὴν ἐνέργειαν τὴν αὐτῆς ἀεί τε τὸ πρότερον ἕτερον τοῦ ὑστέρου, ἥκει δὲ ἡ ἐνέργεια ἐκ θεωρίας ἢ πράξεως, πρᾶξις δὲ οὔπω ἦν — οὐ γὰρ οἷόν τε πρὸ θεωρίας — ἀνάγκη ἀσθενεστέραν μὲν ἑτέραν ἑτέρας εἶναι, πᾶσαν δὲ θεωρίαν: ὥστε τὴν κατὰ τὴν θεωρίαν πρᾶξιν δοκοῦσαν εἶναι τὴν ἀσθενεστάτην θεωρίαν εἶναι: ὁμογενὲς γὰρ ἀεὶ δεῖ τὸ γεννώμενον εἶναι, ἀσθενέστερον μὴν τῷ ἐξίτηλον καταβαῖνον γίνεσθαι. ἀψοφητὶ μὲν δὴ πάντα, ὅτι μηδὲν ἐμφανοῦς καὶ τῆς ἔξωθεν θεωρίας ἢ πράξεως δεῖται, καὶ ψυχὴ δὲ ἡ θεωροῦσα καὶ τὸ οὕτως θεωρῆσαν ἅτε ἐξωτέρω καὶ οὐχ ὡσαύτως τῷ πρὸ αὐτῆς τὸ μετ’ αὐτὴν ποιεῖ καὶ θεωρία τὴν θεωρίαν ποιεῖ. καὶ γὰρ οὐκ ἔχει πέρας ἡ θεωρία οὐδὲ τὸ θεώρημα. διὰ τοῦτο δὲ πανταχοῦ. ποῦ γὰρ οὐχί; ἐπεὶ καὶ ἐν πάσῃ ψυχῇ τὸ αὐτό. οὐ γὰρ περιγέγραπται μεγέθει. οὐ μὴν ὡσαύτως ἐν πᾶσιν, ὥστε οὐδὲ ἐν παντὶ μέρει ψυχῆς ὁμοίως. διὸ ὁ ἡνίοχος τοῖς ἵπποις δίδωσιν ὃ εἶδεν, οἱ δὲ λαβόντες δῆλον ὅτι ὀρέγοιντο ἂν ὧν εἶδεν: ἔλαβον γὰρ οὐ πᾶν. ὀρεγόμενοι δὲ εἰ πράττοιεν, οὗ ὀρέγονται ἕνεκα πράττουσιν. ἦν δὲ θεώρημα καὶ θεωρία ἐκεῖνο.

3.8.6Demek ki eylem temaşa ve temaşa edilen şey uğrunadır; dolayısıyla eylemde bulunanlar için de gaye temaşadır; doğrudan alamadıkları şeyi dolambaçlı yollardan yakalamaya çalışırlar. Nitekim istedikleri şeye, meydana gelmesini istedikleri şeye ulaştıklarında, bunu bilmemek için değil, bilmek ve psykhē'de hazır olarak görmek için istemişlerdir; besbelli seyre konmuş bir şey olarak. Çünkü iyi için eylemde bulunurlar; bu da iyinin kendi dışlarında kalması ya da ona sahip olmamaları için değil, eylemden gelen iyiye sahip olmaları içindir. Bu iyi nerededir? Psykhē'de. Demek ki eylem yine temaşaya döndü; çünkü logos olan psykhē'nin içinde aldığı şey, sessiz bir logos'tan başka ne olabilir? Hem de ne kadar çok alırsa o kadar sessiz. O zaman psykhē dinginlik içindedir, dolduğu için hiçbir şey aramaz; böyle bir durumdaki temaşa da, sahip olduğuna güvendiği için içeride durur.

Güven ne kadar açıksa temaşa da o kadar dingindir, çünkü daha çok bire götürür; bilen de bildiği ölçüde —artık ciddi konuşmak gerek— bilinenle bir olmaya varır. Çünkü iki olsalardı biri bir şey, öteki başka bir şey olurdu; sanki yan yana dururlar ve bu ikilik henüz kaynaşmamış olurdu; tıpkı psykhē'de bulunan logos'ların hiçbir şey yapmadığı zaman olduğu gibi. Bu yüzden logos dışarıda kalmamalı, öğrenenin psykhē'siyle, onu kendine ait bulana kadar birleşmelidir.

Psykhē logos'u kendine mal edip ona göre biçimlendiğinde, onu ortaya koyar ve önüne getirir. Çünkü baştan sahip olduğu şeyi iyice öğrenir; önüne getirmekle de sanki kendinden başka olur ve düşünürken onu kendinden başka bir şey olarak görür. Oysa kendisi de bir logos'tu, sanki bir nous'tu, ama başka bir şeyi gören bir nous. Çünkü dolu değildir, kendinden önce gelene göre eksiktir; ama ortaya koyduğu şeyleri kendisi de dinginlikle görür. Bir kez ortaya koyduklarını artık yeniden ortaya koymaz; ortaya koyduklarını da eksikliği yüzünden, sahip olduğu şeyi incelemek ve iyice öğrenmek için ortaya koyar. Eylem insanlarında ise psykhē sahip olduğu şeyleri dışarıdakilere uydurur.

Tabiattan daha çok sahip olduğu için daha dingin, daha çok sahip olduğu için daha temaşacıdır; ama yetkin olarak sahip olmadığı için, temaşa ettiği şeyi daha iyi öğrenmeyi ve incelemeden gelen temaşaya ulaşmayı daha çok özler. Kendinden ayrılıp başka şeylerin içine girdiğinde ve sonra yine geri döndüğünde, geride bıraktığı kendi parçasıyla temaşa eder; kendi içinde durmuş olan psykhē ise bunu daha az yapar. Bu yüzden erdemli insan akıl yürütmesini çoktan tamamlamıştır; kendinden gelen şeyi başkasına açıklar, kendine karşı ise yalnız görmedir. Çünkü o artık bire ve dinginliğe yönelmiştir; yalnız dışarıdaki şeylerin değil, kendisinin de dinginliğine; her şey onun içindedir.

3.8.6

ἡ ἄρα πρᾶξις ἕνεκα θεωρίας καὶ θεωρήματος: ὥστε καὶ τοῖς πράττουσιν ἡ θεωρία τέλος, καὶ οἷον ἐξ εὐθείας ὃ μὴ ἠδυνήθησαν λαβεῖν τοῦτο περιπλανώμενοι ἑλεῖν ζητοῦσι. καὶ γὰρ αὖ ὅταν τύχωσιν οὗ βούλονται, ὃ γενέσθαι ἠθέλησαν, οὐχ ἵνα μὴ γνῶσιν, ἀλλ’ ἵνα γνῶσι καὶ παρὸν ἴδωσιν ἐν ψυχῇ, δῆλον ὅτι κείμενον θεατόν. ἐπεὶ καὶ ἀγαθοῦ χάριν πράττουσι: τοῦτο δὲ οὐχ ἵνα ἔξω αὐτῶν, οὐδ’ ἵνα μὴ ἔχωσιν, ἀλλ’ ἵνα ἔχωσι τὸ ἐκ τῆς πράξεως ἀγαθόν. τοῦτο δὲ ποῦ; ἐν ψυχῇ. ἀνέκαμψεν οὖν πάλιν ἡ πρᾶξις εἰς θεωρίαν: ὃ γὰρ ἐν ψυχῇ λαμβάνει λόγῳ οὔσῃ, τί ἂν ἄλλο ἢ λόγος σιωπῶν εἴη; καὶ μᾶλλον, ὅσῳ μᾶλλον. τότε γὰρ καὶ ἡσυχίαν ἄγει καὶ οὐδὲν ζητεῖ ὡς πληρωθεῖσα, καὶ ἡ θεωρία ἡ ἐν τῷ τοιούτῳ τῷ πιστεύειν ἔχειν εἴσω κεῖται. καὶ ὅσῳ ἐναργεστέρα ἡ πίστις, ἡσυχαιτέρα καὶ ἡ θεωρία, ᾗ μᾶλλον εἰς ἓν ἄγει, καὶ τὸ γινῶσκον ὅσῳ γινώσκει — ἤδη γὰρ σπουδαστέον — εἰς ἓν τῷ γνωσθέντι ἔρχεται. εἰ γὰρ δύο, τὸ μὲν ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο ἔσται: ὥστε οἷον παράκειται καὶ τὸ διπλοῦν τοῦτο οὔπω ᾠκείωται, οἷον ὅταν ἐνόντες λόγοι ἐν ψυχῇ μηδὲν ποιῶσι. διὸ δεῖ μὴ ἔξωθεν τὸν λόγον εἶναι, ἀλλ’ ἑνωθῆναι τῇ ψυχῇ τοῦ μανθάνοντος, ἕως ἂν οἰκεῖον εὕρῃ. ἡ μὲν οὖν ψυχή, ὅταν οἰκειωθῇ καὶ διατεθῇ ὁμοίως, προφέρει καὶ προχειρίζεται: ὃ γὰρ πρώτως εἶχε καὶ καταμανθάνει, καὶ τῇ προχειρίσει οἷον ἑτέρα αὑτῆς γίνεται, καὶ διανοουμένη βλέπει ὡς ἄλλο ὂν ἄλλο: καίτοι καὶ αὐτὴ λόγος ἦν καὶ οἷον νοῦς, ἀλλ’ ὁρῶν ἄλλο. ἔστι γὰρ οὐ πλήρης, ἀλλ’ ἐλλείπει τῷ πρὸ αὐτῆς: ὁρᾷ μέντοι καὶ αὐτὴ ἡσύχως ἃ προφέρει. ἃ μὲν γὰρ προήνεγκεν, οὐκέτι προφέρει, ἃ δὲ προφέρει, τῷ ἐλλιπεῖ προφέρει εἰς ἐπίσκεψιν καταμανθάνουσα ὃ ἔχει. ἐν δὲ τοῖς πρακτικοῖς ἐφαρμόττει ἃ ἔχει τοῖς ἔξω. καὶ τῷ μὲν μᾶλλον ἔχειν ἢ ἡ φύσις ἡσυχαιτέρα, καὶ τῷ πλέον θεωρητικὴ μᾶλλον, τῷ δὲ μὴ τελέως ἐφιεμένη μᾶλλον ἔχειν τὴν τοῦ θεωρηθέντος καταμάθησιν καὶ θεωρίαν τὴν ἐξ ἐπισκέψεως. καὶ ἀπολείπουσα δὶ καὶ ἐν ἄλλοις γινομένη, εἶτ̓ ἐπανιοῦσα πάλιν, θεωρεῖ τῷ ἀπολειφθέντι αὑτῆς μέρει: ἡ δὲ στᾶσα ἐν αὑτῇ ἧττον τοῦτο ποιεῖ. διὸ ὁ σπουδαῖος λελόγισται ἤδη καὶ τὸ παῤ αὑτοῦ πρὸς ἄλλον ἀποφαίνει: πρὸς δὲ αὑτὸν ὄψις. ἤδη γὰρ οὗτος πρὸς τὸ ἓν καὶ πρὸς τὸ ἥσυχον οὐ μόνον τῶν ἔξω, ἀλλὰ καὶ πρὸς αὑτόν, καὶ πάντα εἴσω.

3.8.7Şunlar herhalde açıktır: Gerçekten var olan her şey temaşadan çıkar ve temaşadır. Onlardan doğan şeyler de onlar temaşa ederken doğar ve kendileri de temaşa edilen şeylerdir; kimi hisle, kimi bilgiyle ya da kanaatle. Eylemlerin gayesi bilgidir, özlemleri de bilgi özlemidir. Doğurmalar temaşadan çıkar ve başka bir eidos'un, başka bir temaşa edilen şeyin tamamlanmasına varır. Genel olarak her şey, yapanların taklitleri olarak, temaşa edilen şeyler ve eidos'lar yapar; meydana gelen gerçeklikler de varlıkların taklitleri olarak, yapanların gaye olarak yapmayı ya da eylemi değil, temaşa edilsin diye tamamlanmış ürünü koyduklarını gösterir. Düşünmeler de bunu görmek ister, daha önce de gayesi bilgi olan hisler; bunlardan da önce tabiat, başka bir logos'u tamamlayarak kendindeki temaşa edileni ve logos'u yapar. Bunların bir kısmını doğrudan kavramak mümkündü, bir kısmını da sözümüz hatırlattı.

Şu da açıktır: İlk şeyler temaşa içinde olduğuna göre, öteki her şeyin de bunu özlemesi zorunluydu; çünkü her şeyin gayesi ilkesidir. Nitekim canlılar doğururken içlerindeki logos'lar onları harekete geçirir; bu bir temaşa etkinliğidir: birçok eidos ve birçok temaşa edilen şey yapmanın, her şeyi logos'larla doldurmanın ve sanki hep temaşa etmenin doğum sancısıdır. Çünkü bir şeyin var olmasını sağlamak bir eidos yapmaktır; bu da her şeyi temaşayla doldurmaktır. Hatalar da, hem meydana gelen şeylerde hem yapılan eylemlerde, temaşa edenlerin temaşa edilen şeyden sapmasıdır; kötü zanaatkâr da çirkin eidos'lar yapan birine benzer. Aşklar da görenlerin ve bir eidos'a doğru koşanların aşklarıdır.

3.8.7

ὅτι μὲν οὖν πάντα τά τε ὡς ἀληθῶς ὄντα ἐκ θεωρίας καὶ θεωρία, καὶ τὰ ἐξ ἐκείνων γενόμενα θεωρούντων ἐκείνων καὶ αὐτὰ θεωρήματα, τὰ μὲν αἰσθήσει τὰ δὲ γνώσει ἢ δόξῃ, καὶ αἱ πράξεις τὸ τέλος ἔχουσιν εἰς γνῶσιν καὶ ἡ ἔφεσις γνώσεως καὶ αἱ γεννήσεις ἀπὸ θεωρίας εἰς ἀποτελεύτησιν εἴδους καὶ θεωρήματος ἄλλου, καὶ ὅλως μιμήματα ὄντα ἕκαστα τῶν ποιούντων θεωρήματα ποιεῖ καὶ εἴδη, καὶ αἱ γινόμεναι ὑποστάσεις μιμήσεις ὄντων οὖσαι [τὰ] ποιοῦντα δεικνῦσι τέλος ποιούμενα οὐ τὰς ποιήσεις οὐδὲ τὰς πράξεις, ἀλλὰ τὸ ἀποτέλεσμα ἵνα θεωρηθῇ, καὶ τοῦτο καὶ αἱ διανοήσεις ἰδεῖν θέλουσι καὶ ἔτι πρότερον αἱ αἰσθήσεις, αἷς τέλος ἡ γνῶσις, καὶ ἔτι πρὸ τούτων ἡ φύσις τὸ θεώρημα τὸ ἐν αὐτῇ καὶ τὸν λόγον ποιεῖ ἄλλον λόγον ἀποτελοῦσα, [ὧν] τὰ μὲν ἦν αὐτόθεν λαβεῖν, τὰ δ’ ὑπέμνησεν ὁ λόγος, δῆλόν που. ἐπεὶ κἀκεῖνο δῆλον, ὡς ἀναγκαῖον ἦν τῶν πρώτων ἐν θεωρίᾳ ὄντων καὶ τὰ ἄλλα πάντα ἐφίεσθαι τούτου, εἴπερ τέλος ἅπασιν ἡ ἀρχή. ἐπεὶ καί, ὅταν τὰ ζῷα γεννᾷ, οἱ λόγοι ἔνδον ὄντες κινοῦσι, καὶ ἔστιν ἐνέργεια θεωρίας τοῦτο καὶ ὠδὶς τοῦ πολλὰ ποιεῖν εἴδη καὶ πολλὰ θεωρήματα καὶ λόγων πληρῶσαι πάντα καὶ οἷον ἀεὶ θεωρεῖν: τὸ γὰρ ποιεῖν εἶναί τι εἶδός ἐστι ποιεῖν, τοῦτο δέ ἐστι πάντα πληρῶσαι θεωρίας. καὶ αἱ ἁμαρτίαι δέ, αἵ τε ἐν τοῖς γινομένοις αἵ τε ἐν τοῖς πραττομένοις, θεωρούντων εἰσὶν ἐκ τοῦ θεωρητοῦ παραφορά: καὶ ὅ γε κακὸς τεχνίτης ἔοικεν αἰσχρὰ εἴδη ποιοῦντι. καὶ οἱ ἔρωτες δὲ ἰδόντων καὶ πρὸς εἶδος σπευδόντων.

3.8.8Bunlar böyle. Temaşa tabiattan psykhē'ye, psykhē'den de nous'a yükselirken temaşalar hep daha yakın olur ve temaşa edenlerle birleşir. Erdemli psykhē'de bilinen şeyler, nous'a koştukları için dayanakla aynı olmaya doğru gider. Nous'ta ise besbelli ikisi artık birdir; en iyi psykhē'de olduğu gibi kendine mal etmeyle değil, ousia ile ve var olmak ile düşünmenin aynı olmasıyla. Çünkü artık biri bir şey, öteki başka bir şey değildir; öyle olsaydı yine, artık “bir şey ve başka bir şey” olmayan başka bir şey olacaktı. Öyleyse bu, gerçekten ikisinin bir olduğu şey olmalıdır; bu da yaşayan bir temaşadır, başka bir şeydeki temaşa edilen şey gibi değil. Çünkü başka bir şeyde bulunan şey canlı bir şeydir, kendi kendine yaşayan değil.

O hâlde temaşa edilen ve düşünülen bir şey yaşayacaksa, bitkisel, hissî ya da öteki psykhē hayatından olmayan bir hayat olmalıdır. Öteki hayatlar da bir bakıma düşünmedir: biri bitkisel düşünme, biri hissî düşünme, biri psykhē'ye ait düşünme. Nasıl düşünmedir? Logos oldukları için. Her hayat bir tür düşünmedir, ama biri ötekinden daha silik; hayat da öyledir. Bu hayat ise daha açıktır; ilk hayat ve ilk nous birdir. Öyleyse ilk düşünme ilk hayattır, ikinci hayat ikinci düşünme, en son hayat da en son düşünmedir. Bu cinsten her hayat düşünmedir. Ama insanlar belki hayatın türlerini ayırırlar, düşünmelerin türlerini ayırmazlar; kimini düşünme sayar, kimini hiç düşünme saymazlar, çünkü hayatın ne olduğunu hiç araştırmazlar.

Ama şuna dikkat etmeli: Sözümüz yine bütün varlıkların temaşanın yan ürünü olduğunu gösteriyor. O hâlde en gerçek hayat düşünmeyle hayatsa, bu da en gerçek düşünmeyle aynıysa, en gerçek düşünme yaşar; böyle bir temaşa ve temaşa edilen şey de canlıdır ve hayattır; ikisi bir aradadır ve birdir.

İki şey bir olduğuna göre, bu bir nasıl yine çoktur? Bir şeyi temaşa etmediği için. Bir'i temaşa ettiğinde bile onu bir olarak temaşa etmez; yoksa nous olmaz. Bir olarak başlamış, ama başladığı gibi kalmamış; farkına varmadan çok olmuş, sanki ağırlaşmış; her şeye sahip olmak isteyerek kendini açmıştır —bunu istememesi onun için daha iyi olurdu, çünkü böylece ikinci oldu—. Tıpkı kendini açan bir dairenin biçim, düzlem, çevre, merkez ve çizgiler, kimi yukarıda kimi aşağıda olan şeyler olması gibi; çıkılan yer daha iyi, varılan yer daha kötüdür. Çünkü yalnız çıkış noktası olan, hem çıkış hem varış noktası olan gibi değildi; hem çıkış hem varış noktası olan da yalnız çıkış noktası olan gibi değildir.

Başka bir bakımdan da nous tek bir şeyin nous'u değildir, bütündür; bütün olunca da her şeyin nous'udur. Öyleyse her şey olan ve her şeyin nous'u olan nous'un parçası da bütünü ve her şeyi taşımalıdır; yoksa nous olmayan bir parçası olur, nous olmayanlardan bileşik olur ve her şeyden nous olmayı bekleyen derme çatma bir yığın olur. Bu yüzden nous sonsuzdur; ondan bir şey çıkarsa ne çıkan şey eksiktir —çünkü o da her şeydir— ne de kendisinden çıktığı nous eksilir, çünkü parçalardan bir bileşim değildi.

3.8.8

ταῦτα μὲν [οὖν] οὕτως. τῆς δὲ θεωρίας ἀναβαινούσης ἐκ τῆς φύσεως ἐπὶ ψυχὴν καὶ ἀπὸ ταύτης εἰς νοῦν καὶ ἀεὶ οἰκειοτέρων τῶν θεωριῶν γιγνομένων καὶ ἑνουμένων τοῖς θεωροῦσι καὶ ἐπὶ τῆς σπουδαίας ψυχῆς πρὸς τὸ αὐτὸ τῷ ὑποκειμένῳ ἰόντων τῶν ἐγνωσμένων ἅτε εἰς νοῦν σπευδόντων, ἐπὶ τούτου δηλονότι ἤδη ἓν ἄμφω οὐκ οἰκειώσει, ὥσπερ ἐπὶ τῆς ψυχῆς τῆς ἀρίστης, ἀλλ’ οὐσίᾳ καὶ τῷ ταὐτὸν τὸ εἶναι καὶ τὸ νοεῖν εἶναι. οὐ γὰρ ἔτι ἄλλο, τὸ δ’ ἄλλο: πάλιν γὰρ αὖ ἄλλο ἔσται, ὃ οὐκέτι ἄλλο καὶ ἄλλο. δεῖ οὖν τοῦτο εἶναι ἓν ὄντως ἄμφω: τοῦτο δέ ἐστι θεωρία ζῶσα, οὐ θεώρημα, οἷον τὸ ἐν ἄλλῳ. τὸ γὰρ ἐν ἄλλῳ ζῶν τι ἐκεῖνο, οὐκ αὐτοζῶν. εἰ οὖν ζήσεταί τι θεώρημα καὶ νόημα, δεῖ αὐτὸ ζωὴν εἶναι οὐ φυτικὴν οὐδὲ αἰσθητικὴν οὐδὲ ψυχικὴν τὴν ἄλλην. νοήσεις μὲν γάρ πως καὶ ἄλλαι: ἀλλ’ ἡ μὲν φυτικὴ νόησις, ἡ δὲ αἰσθητική, ἡ δὲ ψυχική. πῶς οὖν νοήσεις; ὅτι λόγοι. καὶ πᾶσα ζωὴ νόησίς τις, ἀλλὰ ἄλλη ἄλλης ἀμυδροτέρα, ὥσπερ καὶ ζωή. ἡ δὲ ἐναργεστέρα αὕτη καὶ πρώτη ζωὴ καὶ πρῶτος νοῦς εἷς. νόησις οὖν ἡ πρώτη [πρώτη] ζωὴ καὶ ζωὴ δευτέρα νόησις δευτέρα καὶ ἡ ἐσχάτη ζωὴ ἐσχάτη νόησις. πᾶσα οὖν ζωὴ ἡ τοῦ γένους τούτου καὶ νόησις. ἀλλὰ ζωῆς μὲν ἴσως διαφορὰς ταχα ἂν λέγοιεν ἄνθρωποι, νοήσεων δὲ οὐ λέγουσιν, ἀλλὰ τὰς μέν, τὰς δ’ ὅλως οὐ νοήσεις, ὅτι ὅλως τὴν ζωὴν ὅ τι ποτέ ἐστιν οὐ ζητοῦσιν. ἀλλ’ ἐκεῖνό γε ἐπισημαντέον, ὅτι πάλιν αὖ ὁ λόγος πάρεργον ἐνδείκνυται θεωρίας τὰ πάντα ὄντα. εἰ τοίνυν ἡ ζωὴ ἡ ἀληθεστάτη νοήσει ζὡ??ʼ ἐστιν, αὕτη δὲ ταὐτὸν τῇ ἀληθεστάτῃ νοήσει, ἡ ἀληθεστάτη νόησις ζῇ καὶ ἡ θεωρία καὶ τὸ θεώρημα τὸ τοιοῦτο ζῶν καὶ ζωὴ καὶ ἓν ὁμοῦ τὰ δύο. ἓν οὖν ὂν τὰ δύο πῶς αὖ πολλὰ τοῦτο τὸ ἕν; ἢ ὅτι οὐχ ἓν θεωρεῖ. ἐπεὶ καί, ὅταν τὸ ἓν θεωρῇ, οὐχ ὡς ἕν: εἰ δὲ μή, οὐ γίνεται νοῦς. ἀλλὰ ἀρξάμενος ὡς ἓν οὐχ ὡς ἤρξατο ἔμεινεν, ἀλλ’ ἔλαθεν ἑαυτὸν πολὺς γενόμενος, οἷον βεβαρημένος, καὶ ἐξείλιξεν αὑτὸν πάντα ἔχειν ἐθέλων — εἰ καὶ βέλτιον ἦν αὐτῷ μὴ ἐθελῆσαι τοῦτο, δεύτερον γὰρ ἐγένετο — οἷον κύκλος ἐξελίξας αὑτὸν γέγονε καὶ σχῆμα καὶ ἐπίπεδον καὶ περιφέρεια καὶ κέντρον καὶ γραμμαὶ καὶ τὰ μὲν ἄνω, τὰ δὲ κάτω: βελτίω μὲν ὅθεν, χείρω δὲ εἰς ὅ. τὸ γὰρ ἀφ̓ οὗ οὐκ ἦν τοιοῦτον οἷον τὸ ἀφ̓ οὗ καὶ εἰς ὅ, οὐδὲ αὖ τὸ ἀφ̓ οὗ καὶ εἰς ὃ οἷον τὸ ἀφ̓ οὗ μόνον. καὶ ἄλλως δὲ ὁ νοῦς οὐχ ἑνός τινος νοῦς, ἀλλὰ καὶ πᾶς: πᾶς δὲ ὢν καὶ πάντων. δεῖ οὖν αὐτὸν πάντα ὄντα καὶ πάντων καὶ τὸ μέρος αὐτοῦ ἔχειν πᾶν καὶ πάντα: εἰ δὲ μή, ἕξει τι μέρος οὐ νοῦν, καὶ συγκείσεται ἐξ οὐ νῶν, καὶ σωρός τις συμφορητὸς ἔσται ἀναμένων τὸ γενέσθαι νοῦς ἐκ πάντων. διὸ καὶ ἄπειρος οὗτος καί, εἴ τι ἀπ’ αὐτοῦ, οὐκ ἠλάττωται, οὔτε το ἀπ’ αὐτοῦ, ὅτι πάντα καὶ αὐτό, οὔτε ἐκεῖνος ὁ ἐξ οὗ, ὅτι μὴ σύνθεσις ἦν ἐκ μορίων.

3.8.9Nous böyledir; bu yüzden ilk değildir. Onun ötesinde bir şey bulunmalıdır; önceki sözlerimizin hepsi de onun içindi. Önce, çokluk birden sonra gelir; nous da bir sayıdır; sayının ve böyle bir şeyin ilkesi de gerçekten bir olandır. Nous hem nous hem düşünülür olandır; öyleyse aynı anda ikidir. İkiyse, ikiden önceki şeyi kavramak gerekir. Nedir o? Yalnız nous mu? Ama her nous'a düşünülür olan bağlanmıştır; düşünülür olan ona bağlı olmamalıysa, o şey nous da olmayacaktır. Nous değilse ve ikilikten kaçıyorsa, bu ikiden önce gelen şey nous'un ötesinde olmalıdır. Peki düşünülür olanın kendisi olmasına ne engel olur? Düşünülür olan da nous'a bağlı olduğu için. Ne nous ne düşünülürse ne olabilir? Nous'un ve onunla birlikte düşünülür olanın kendisinden çıktığı şey diyeceğiz.

Bu nedir, onu nasıl bir şey olarak tasavvur edeceğiz? Ya düşünen bir şey olacak ya da düşünmeyen bir şey. Düşünense nous'tur; düşünmeyense kendini de bilmeyecektir; o zaman yüceliği nerede kalır? İyi olduğunu ve en basit olduğunu söylesek, doğruyu söylesek bile, düşüncemizi neye dayandırarak söylediğimizi bilmedikçe açık ve seçik bir şey söylemiş olmayız. Öteki şeylerin bilgisi nous aracılığıyla oluştuğuna ve nous ile bir şeyi düşünerek bilebildiğimize göre, nous'un tabiatını aşan bu şey hangi toplu kavrayışla yakalanabilir? Elden geldiğince işaret etmemiz gereken kişiye şöyle diyeceğiz: Bizdeki ona benzeyen şeyle. Çünkü bizde de ondan bir şey vardır; daha doğrusu, ondan pay alabilecek olanların bulunduğu hiçbir yerde o yok değildir. Her yerde olana, sahip olabilecek olanı nerede olursa olsun yaklaştırırsan, ondan alırsın. Tıpkı bir ıssız yeri bir ses doldursa ve ıssızlığın yanı sıra insanları da o ıssız yerin herhangi bir noktasına koysan, kulağın sesin bütününü alacağı, ama yine bütününü almayacağı gibi.

Nous'u yaklaştırdığımızda ne alacağız? Nous sanki geriye çekilmeli, iki yöne bakan bir şey olduğu için sanki kendini arkasındaki şeylere bırakmalıdır; orada da, o şeyi görmek istiyorsa, bütünüyle nous olmamalıdır. Çünkü kendisi ilk hayattır, her şeyin içinden geçişte bulunan bir etkinliktir; geçmekte olan bir geçiş değil, geçmiş bir geçiş. O hâlde hem hayatsa hem geçişse, her şeye tam olarak sahipse ve kabaca sahip değilse —öyle olsaydı eksik ve eklemsiz sahip olurdu—, zorunlu olarak başka bir şeyden gelir. O şey artık geçişte değildir, geçişin ilkesi, hayatın ilkesi, nous'un ve her şeyin ilkesidir. Çünkü her şey ilke değildir, her şey ilkeden gelir; ilke ise artık her şey ya da her şeyden biri değildir; ki her şeyi doğurabilsin, çokluk olmasın, çokluğun ilkesi olsun. Çünkü doğuran her yerde doğandan daha basittir. Bu şey nous'u doğurduysa, nous'tan daha basit olmalıdır.

Biri onun hem bir hem her şey olduğunu düşünse, ya her şeyin her biri tek tek o olur ya da her şey birlikte o olur. Her şey bir araya toplanmış olarak o ise, her şeyden sonra gelir; her şeyden önceyse, her şey bir şey, o başka bir şey olur; hem kendisi hem her şey aynı anda ise ilke olmaz. Oysa ilke olmalı ve her şeyden önce olmalıdır; ki her şey ondan sonra gelsin. Her şeyin her biri o ise, önce her şey her şeyle aynı olur, sonra hepsi bir arada olur ve hiçbir şey ayırt edilmez. Böylece o, her şeyden hiçbiri değildir, her şeyden öncedir.

3.8.9

οὗτος μὲν οὖν τοιοῦτος: διὸ οὐ πρώτως, ἀλλὰ δεῖ εἶναι τὸ ἐπέκεινα αὐτοῦ, οὗπερ χάριν καὶ οἱ πρόσθεν λόγοι, πρῶτον μέν, ὅτι πλῆθος ἑνὸς ὕστερον: καὶ ἀριθμὸς δὲ οὗτος, ἀριθμοῦ δὲ ἀρχὴ καὶ τοῦ τοιούτου τὸ ὄντως ἕν: καὶ οὗτος νοῦς καὶ νοητὸν ἅμα, ὥσνε δύο ἅμα. εἰ δὲ δύο, δεῖ τὸ πρὸ τοῦ δύο λαβεῖν. τί οὖν; νοῦς μόνον; ἀλλὰ παντὶ νῷ συνέζευκται τὸ νοητόν: εἰ οὖν δεῖ μὴ συνεζεῦχθαι τὸ νοητόν, οὐδὲ νοῦς ἔσται. εἰ οὖν μὴ νοῦς, ἀλλ’ ἐκφεύξεται τὰ δύο, τὸ πρότερον τῶν δύο τούτων ἐπέκεινα δεῖ νοῦ εἶναι. τί οὖν κωλύει τὸ νοητὸν αὐτὸ εἶναι; ἢ ὅτι καὶ τὸ νοητὸν συνέζευκται τῷ νῷ. εἰ οὖν μήτε νοῦς μήτε νοητὸν εἴη, τί ἂν εἴη; ἐξ οὗ ὁ νοῦς καὶ τὸ σὺν αὐτῷ νοητὸν φήσομεν. τί οὖν τοῦτο καὶ ποῖόν τι αὐτὸ φαντασθησόμεθα; καὶ γὰρ αὖ ἢ νοοῦν ἔσται ἢ ἀνόητόν τι. νοοῦν μὲν οὖν νοῦς, ἀνόητον δὲ ἀγνοήσει καὶ ἑαυτό: ὥστε τί σεμνόν; οὐδὲ γάρ, εἰ λέγοιμεν τὸ ἀγαθὸν εἶναι καὶ ἁπλούστατον εἶναι, δῆλόν τι καὶ σαφὲς ἐροῦμεν τὸ ἀληθὲς λέγοντες, ἕως ἂν μὴ ἔχωμεν ἐπὶ τί ἐρείδοντες τὴν διάνοιαν λέγομεν. καὶ γὰρ αὖ τῆς γνώσεως διὰ νοῦ τῶν ἄλλων γιγνομένης καὶ τῷ νῷ νοοῦν τι γιγνώσκειν δυναμένων ὑπερβεβηκὸς τοῦτο τὴν νοῦ φύσιν τίνι ἂν ἁλίσκοιτο ἐπιβολῇ ἀθρόᾳ; πρὸς ὃ δεῖ σημᾶναι, ὅπως οἷόν τε: τῷ ἐν ἡμῖν ὁμοίῳ φήσομεν. ἔστι γάρ τι καὶ παῤ ἡμῖν αὐτοῦ ἢ οὐκ ἔστιν, ὅπου μὴ ἔστιν, οἷς ἔστι μετέχειν αὐτοῦ. τῷ γὰρ πανταχοῦ παραστήσας ὁπουοῦν τὸ δυνάμενον ἔχειν ἔχεις ἐκεῖθεν: ὥσπερ εἰ φωνῆς κατεχούσης ἐρημίαν καὶ μετὰ τῆς ἐρημίας καὶ ἀνθρώπους ἐν ὁτῳοῦν τοῦ ἐρήμου στήσας οὖς τὴν φωνὴν κομιῇ πᾶσαν καὶ αὖ οὐ πᾶσαν. τί οὖν ἐστιν ὃ κομιούμεθα νοῦν παραστησάμενοι; ἢ δεῖ τὸν νοῦν οἷον εἰς τοὐπίσω ἀναχωρεῖν καὶ οἷον ἑαυτὸν ἀφέντα τοῖς εἰς ὄπισθεν αὐτοῦ ἀμφίστομον ὄντα κἀκεῖ, εἰ ἐθέλει ἐκεῖνο ὁρᾶν, μὴ πάντα νοῦν εἶναι. ἔστι μὲν γὰρ αὐτὸς ζωὴ πρώτη, ἐνέργεια οὖσα ἐν διεξόδῳ τῶν πάντων: διεξόδῳ δὲ οὐ τῇ διεξιούσῃ, ἀλλὰ τῇ διεξελθούσῃ. εἴπερ οὖν καὶ ζωή ἐστι καὶ διέξοδός ἐστι καὶ πάντα ἀκριβῶς καὶ οὐχ ὁλοσχερῶς ἔχει — ἀτελῶς γὰρ ἂν καὶ ἀδιαρθρώτως ἔχοι — ἀνάγκη ἔκ τινος ἄλλου αὐτὸν εἶναι, ὃ οὐκέτι ἐν διεξόδῳ, ἀλλὰ ἀρχὴ διεξόδου καὶ ἀρχὴ ζωῆς καὶ ἀρχὴ νοῦ καὶ τῶν πάντων. οὐ γὰρ ἀρχὴ τὰ πάντα, ἀλλ’ ἐξ ἀρχῆς τὰ πάντα: αὐτὴ δὲ οὐκέτι τὰ πάντα οὐδέ τι τῶν πάντων, ἵνα γεννήσῃ τὰ πάντα, καὶ ἵνα μὴ πλῆθος ᾖ, ἀλλὰ τοῦ πλήθους ἀρχή: τοῦ γὰρ γεννηθέντος πανταχοῦ τὸ γεννῶν ἁπλούστερον. εἰ οὖν τοῦτο νοῦν ἐγέννησεν, ἁπλούστερον νοῦ δεῖ αὐτὸ εἶναι. εἰ δέ τις οἴοιτο αὐτὸ τὸ ἓν καὶ τὰ πάντα εἶναι, ἤτοι καθ̓ ἓν ἕκαστον τῶν πάντων ἐκεῖνο ἔσται ἢ ὁμοῦ πάντα. εἰ μὲν οὖν ὁμοῦ πάντα συνηθροισμένα, ὕστερον ἔσται τῶν πάντων: εἰ δὲ πρότερον τῶν πάντων, ἄλλα μὲν τὰ πάντα, ἄλλο δὲ αὐτὸ ἔσται τῶν πάντων: εἰ δὲ ἅμα καὶ αὐτὸ καὶ τὰ πάντα, οὐκ ἀρχὴ ἔσται. δεῖ δὲ αὐτὸ ἀρχὴν εἶναι καὶ εἶναι πρὸ πάντων, ἵνα ᾖ μετ’ αὐτὸ καὶ τὰ πάντα. τὸ δὲ καθ̓ ἕκαστον τῶν πάντων πρῶτον μὲν τὸ αὐτὸ ἔσται ὁτιοῦν ὁτῳοῦν, ἔπειτα ὁμοῦ πάντα, καὶ οὐδὲν διακρινεῖ. καὶ οὕτως οὐδὲν τῶν πάντων, ἀλλὰ πρὸ τῶν πάντων.

3.8.10Peki nedir? Her şeyin kuvveti. O olmasaydı ne her şey olurdu ne de ilk ve bütün hayat olan nous. Hayatın üstünde olan, hayatın sebebidir; çünkü her şey olan hayat etkinliği ilk değildir, sanki bir kaynaktan dökülmüş gibidir. Bir kaynak düşün: Başka bir ilkesi yoktur, kendini bütün nehirlere vermiştir, ama nehirlerle tükenmez, kendisi dinginlikle yerinde kalır; ondan çıkan nehirler de her biri başka yöne akmadan önce henüz bir aradadır, ama her biri sanki akıntısını nereye salacağını şimdiden bilir. Ya da çok büyük bir bitkinin hayatını düşün: Bitkinin bütününden geçer, ama ilkesi yerinde kalır, bütüne dağılmaz, sanki kökte yerleşmiştir. Bu ilke bitkiye bütün o çok hayatı vermiş, kendisi ise çok olmadan, çokluğun ilkesi olarak kalmıştır. Bunda şaşılacak bir şey yok. Ya da şaşılacak bir şey var: Hayatın çokluğu çokluk olmayandan nasıl geldi? Çokluktan önce çokluk olmayan olmasaydı, çokluk da olmazdı. Çünkü ilke bütüne bölünmez; bölünseydi bütünü de yok ederdi; ilke kendi başına, başka bir şey olarak kalmasaydı bütün bir daha meydana gelmezdi.

Bu yüzden her yerde bire doğru bir yükseliş vardır. Her şeyde, onu yükselteceğin bir bir vardır; bütün de kendinden önceki bire yükseltilir, ama bu yalın bir değildir; ta ki yalın bire varılana kadar; bu ise artık başka bir şeye yükseltilmez. Bitkinin birini —bu, yerinde kalan ilkedir—, canlının birini, psykhē'nin birini ve bütünün birini alırsan, her yerde en güçlü ve en değerli olanı alırsın. Gerçek anlamda var olanların birini, ilkeyi, kaynağı ve kuvveti alırsan, ona güvenmeyecek ve onu hiçbir şey mi sanacağız? O, ilkesi olduğu şeylerden hiçbiri değildir; ama öyle bir şeydir ki hiçbir şey ona yüklenemez: ne varlık, ne ousia, ne hayat. Bütün bunların üstündedir. Onu varlığı da kaldırarak kavrarsan, şaşılacak bir şey bulursun. Ona yönelip ona ulaşarak ve onun içinde dinlenerek, onu dokunuşla kavrayıp daha iyi anla; büyüklüğünü de ondan sonra gelen ve onun sayesinde var olan şeylerde birlikte gör.

3.8.10

τί δὴ ὄν; δύναμις τῶν πάντων: ἧς μὴ οὔσης οὐδ’ ἂν τὰ πάντα, οὐδ’ ἂν νοῦς ζωὴ ἡ πρώτη καὶ πᾶσα. τὸ δὲ ὑπὲρ τὴν ζωὴν αἴτιον ζωῆς: οὐ γὰρ ἡ τῆς ζωῆς ἐνέργεια τὰ πάντα οὖσα πρώτη, ἀλλ’ ὥσπερ προχυθεῖσα αὐτὴ οἷον ἐκ πηγῆς. νόησον γὰρ πηγὴν ἀρχὴν ἄλλην οὐκ ἔχουσαν, δοῦσαν δὲ ποταμοῖς πᾶσιν αὑτήν, οὐκ ἀναλωθεῖσαν τοῖς ποταμοῖς, ἀλλὰ μένουσαν αὐτὴν ἡσύχως, τοὺς δὲ ἐξ αὐτῆς προεληλυθότας πρὶν ἄλλον ἄλλῃ ῥεῖν ὁμοῦ συνιόντας ἔτι, ἤδη δὲ οἷον ἑκάστους εἰδότας οἷ ἀφήσουσιν αὑτῶν τὰ ῥεύματα: ἢ ζωὴν φυτοῦ μεγίστου διὰ παντὸς ἐλθοῦσαν ἀρχῆς μενούσης καὶ οὐ σκεδασθείσης περὶ πᾶν αὐτῆς οἷον ἐν ῥίζῃ ἱδρυμένης. αὕτη τοίνυν παρέσχε μὲν τὴν πᾶσαν ζωὴν τῷ φυτῷ τὴν πολλήν, ἔμεινε δὲ αὐτὴ οὐ πολλὴ οὖσα, ἀλλ’ ἀρχὴ τῆς πολλῆς. καὶ θαῦμα οὐδέν. ἢ καὶ θαῦμα, πῶς τὸ πλῆθος τῆς ζωῆς ἐξ οὐ πλήθους ἦν, καὶ οὐκ ἦν τὸ πλῆθος, εἰ μὴ πρὸ τοῦ πλήθους ἦν ὃ μὴ πλῆθος ἦν. οὐ γὰρ μερίζεται εἰς τὸ πᾶν ἡ ἀρχή: μερισθεῖσα γὰρ ἀπώλεσεν ἂν καὶ τὸ πᾶν, καὶ οὐδ’ ἂν ἔτι ἐγένετο μὴ μενούσης τῆς ἀρχῆς ἐφ̓ ἑαυτῆς ἑτέρας οὔσης. διὸ καὶ ἡ ἀναγωγὴ πανταχοῦ ἐφ̓ ἕν. καὶ ἐφ̓ ἑκάστου μέν τι ἕν, εἰς ὃ ἀνάξεις, καὶ τὸ δὲ πᾶν εἰς ἓν τὸ πρὸ αὐτοῦ, οὐχ ἁπλῶς ἕν, ἕως [ἄν] τις ἐπὶ τὸ ἁπλῶς ἓν ἔλθῃ: τοῦτο δὲ οὐκέτι ἐπ’ ἄλλο. ἀλλ’ εἰ μὲν τὸ τοῦ φυτοῦ ἕν — τοῦτο δὲ ἡ ἀρχὴ ἡ μένουσα — καὶ τὸ ζῴου ἓν καὶ τὸ ψυχῆς ἓν καὶ τὸ παντὸς ἓν λαμβάνοι, λαμβάνει ἑκασταχοῦ τὸ δυνατώτατον καὶ τὸ τίμιον: εἰ δὲ τὸ τῶν κατὰ ἀλήθειαν ὄντων ἕν, τὴν ἀρχὴν καὶ πηγὴν καὶ δύναμιν, λαμβάνοι, ἀπιστήσωμεν καὶ τὸ μηδὲν ὑπονοήσωμεν; ἢ ἔστι μὲν μηδὲν τούτων ὧν ἐστιν ἀρχή, τοιοῦτο μέντοι, οἷον μηδενὸς αὐτοῦ κατηγορεῖσθαι δυναμένου, μὴ ὄντος, μὴ οὐσίας, μὴ ζωῆς, τὸ ὑπὲρ πάντα ταῦτα εἶναι. εἰ δὲ ἀφελὼν τὸ εἶναι λαμβάνοις, θαῦμα ἕξεις. καὶ βαλὼν πρὸς αὐτὸ καὶ τυχὼν ἐν τοῖς αὐτοῦ ἀναπαυσάμενος συννόει μᾶλλον τῇ προσβολῇ συνείς, συνορῶν δὲ τὸ μέγα αὐτοῦ τοῖς μετ’ αὐτὸ δἰ αὐτὸ οὖσιν.

3.8.11Bir de şöyle: Nous bir tür görme, hem de gören bir görme olduğuna göre, fiile geçmiş bir kuvvet olacaktır. Öyleyse onun bir yanı madde, bir yanı eidos olacaktır; fiildeki görme gibi, ama düşünülürler arasındaki bir madde olarak. Çünkü fiildeki görme de ikili bir şey taşır; görmeden önce birdi. Böylece bir iki oldu, iki de bir. Göz görmesinde doluluk ve sanki tamamlanma duyulur olandan gelir; nous'un görmesinde ise onu dolduran iyidir. Kendisi iyi olsaydı, görmeye ya da genel olarak etkin olmaya ne ihtiyacı olurdu? Öteki şeyler etkinliklerini iyinin çevresinde ve iyi yüzünden taşır; iyi ise hiçbir şeye muhtaç değildir; bu yüzden ona kendisinden başka hiçbir şey ait olmayacaktır.

“İyi” dedikten sonra artık ona hiçbir şey ekleyerek düşünme; çünkü bir şey eklersen, ne eklediysen o kadar eksik kılarsın. Bu yüzden düşünmeyi de ekleme; ki ona başka bir şey katmayasın ve nous ile iyi olmak üzere iki şey yapmayasın. Çünkü nous iyiye muhtaçtır, iyi ise ona muhtaç değildir. Bu yüzden nous iyiye ulaşınca iyi biçimli olur ve iyiden yetkinleşir; çünkü üzerindeki eidos iyiden gelir ve onu iyi biçimli yapar. Nous'un üzerinde iyinin nasıl bir izi görünüyorsa, gerçek asıl örneği de öyle düşünmek, onun gerçeğini nous'un üzerinde koşan izden çıkararak tasavvur etmek gerekir. İyi, kendi izini nous'un üzerine koyup onu gören nous'a sahip olsun diye verdi. Böylece nous'ta özlem vardır; nous hep özler ve hep ulaşır. İyi ise ne özler —neyi özleyecek?— ne de ulaşır, çünkü özlememiştir. Öyleyse nous da değildir; çünkü nous'ta da özlem ve kendi eidos'una doğru bir yönelme vardır.

Nous güzeldir, hatta her şeyin en güzelidir; saf ışık ve saf parıltı içinde bulunur, varlıkların tabiatını kuşatır —bu güzel evren de onun gölgesi ve suretidir—; bütün görkem içinde bulunur, çünkü onda düşünülmemiş, karanlık ya da ölçüsüz hiçbir şey yoktur; mutlu bir hayat yaşar. Bu yüzden onu gören, gerektiği gibi onun içine dalıp onunla bir olan kişiyi hayranlık kaplar. Göğe bakıp yıldızların ışığını gören kişi onları yapanı düşünür ve arar; düşünülür evreni seyreden, içine bakan ve ona hayran kalan kişi de onun yapıcısını aramalıdır: Böyle bir şeyi var eden kimdir, nerededir, nasıldır? Nous gibi bir çocuğu, güzel bir oğlanı (koros), kendisinden gelen doygunlukla (koros) dolmuş bir oğlanı doğuran kimdir? O kesinlikle ne nous'tur ne doygunluk; nous'tan ve doygunluktan öncedir. Çünkü nous ve doygunluk ondan sonra gelir; doymaya ve düşünmüş olmaya muhtaç olmuşlardır. Bunlar hiçbir şeye muhtaç olmayana ve düşünmeye hiç ihtiyacı olmayana yakındır; ama gerçek doluluğa ve düşünmeye sahiptirler, çünkü ilk olarak sahiptirler. Onlardan önce gelen ise ne muhtaçtır ne de sahiptir; yoksa iyi olmazdı.

3.8.11

ἔτι δὲ καὶ ὧδε: ἐπεὶ γὰρ ὁ νοῦς ἐστιν ὄψις τις καὶ ὄψις ὁρῶσα, δύναμις ἔσται εἰς ἐνέργειαν ἐλθοῦσα. ἔσται τοίνυν τὸ μὲν ὕλη, τὸ δὲ εἶδος αὐτοῦ, οἷον καὶ ἡ κατ’ ἐνέργειαν ὅρασις ὕλη δὲ [ἡ] ἐν νοητοῖς. ἐπεὶ καὶ ἡ ὅρασις ἡ κατ’ ἐνέργειαν διττὸν ἔχει: πρὶν γοῦν ἰδεῖν ἓν ἦν. τὸ οὖν ἓν δύο γέγονε καὶ τὰ δύο ἕν. τῇ μὲν οὖν ὁράσει ἡ πλήρωσις παρὰ τοῦ αἰσθητοῦ καὶ ἡ οἷον τελείωσις, τῇ δὲ τοῦ νοῦ ὄψει τὸ ἀγαθὸν τὸ πληροῦν. εἰ γὰρ αὐτὸς τὸ ἀγαθόν, τί ἔδει ὁρᾶν ἢ ἐνεργεῖν ὅλως; τὰ μὲν γὰρ ἄλλα περὶ τὸ ἀγαθὸν καὶ διὰ τὸ ἀγαθὸν ἔχει τὴν ἐνέργειαν, τὸ δὲ ἀγαθὸν οὐδενὸς δεῖται: διὸ οὐδὲν ἔσται αὐτῷ ἢ αὐτό. φθεγξάμενος οὖν τὸ ἀγαθὸν μηδὲν ἔτι προσνόει: ἐὰν γάρ τι προσθῇς, ὅσῳ προσέθηκας ὁτιοῦν, ἐνδεὲς ποιήσεις. διὸ οὐδὲ τὸ νοεῖν, ἵνα καὶ μὴ ἄλλο, καὶ ποιήσῃς δύο, νοῦν καὶ ἀγαθόν. ὁ μὲν γὰρ νοῦς τοῦ ἀγαθοῦ, τὸ δ’ ἀγαθὸν οὐ δεῖται ἐκείνου: ὅθεν καὶ τυγχάνων τοῦ ἀγαθοῦ ἀγαθοειδὲς γίνεται καὶ τελειοῦται παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ, τοῦ μὲν εἴδους τοῦ ἐπ’ αὐτῷ παρὰ τοῦ ἀγαθοῦ ἥκοντος ἀγαθοειδῆ ποιοῦντος. οἷον δὲ ἐνορᾶται ἐπ’ αὐτῷ ἴχνος τοῦ ἀγαθοῦ, τοιοῦτον τὸ ἀρχέτυπον ἐννοεῖν προσήκει τὸ ἀληθινὸν ἐκείνου ἐνθυμηθέντα ἐκ τοῦ ἐπὶ τῷ νῷ ἐπιθέοντος ἴχνους. τὸ μὲν οὖν ἐπ’ αὐτῷ ἴχνος αὑτοῦ τῷ νῷ ἐνορῶντι ἔδωκεν ἔχειν: ὥστε ἐν μὲν τῷ νῷ ἡ ἔφεσις καὶ ἐφιέμενος ἀεὶ καὶ ἀεὶ τυγχάνων, ἐκεῖ δὲ οὔτε ἐφιέμενος: τίνος γάρ; οὔτε τυγχάνων: οὐδὲ γὰρ ἐφίετο. οὐ τοίνυν οὐδὲ νοῦς: ἔφεσις γὰρ καὶ ἐν τούτῳ καὶ σύννευσις πρὸς τὸ εἶδος αὐτοῦ. τοῦ δὴ νοῦ καλοῦ ὄντος καὶ πάντων καλλίστου, ἐν φωτὶ καθαρῷ καὶ αὐγῇ καθαρᾷ κειμένου καὶ τὴν τῶν ὄντων περιλαβόντος φύσιν, οὗ καὶ ὁ καλὸς οὗτος κόσμος σκιὰ καὶ εἰκών, καὶ ἐν πάσῃ ἀγλαίᾳ κειμένου, ὅτι μηδὲν ἀνόητον μηδὲ σκοτεινὸν μηδ’ ἄμετρον ἐν αὐτῷ, ζῶντος ζωὴν μακαρίαν, θάμβος μὲν ἂν ἔχοι τὸν ἰδόντα καὶ τοῦτον καὶ ὡς χρὴ εἰς αὐτὸν εἰσδύντα καὶ αὐτοῦ γενόμενον ἕνα. ὡς δὴ ὁ ἀναβλέψας εἰς τὸν οὐρανὸν καὶ τὸ τῶν ἄστρων φέγγος ἰδὼν τὸν ποιήσαντα ἐνθυμεῖται καὶ ζητεῖ, οὕτω χρὴ καὶ τὸν νοητὸν κόσμον ὃς ἐθεάσατο καὶ ἐνεῖδε καὶ ἐθαύμασε τὸν κἀκείνου ποιητὴν τίς ἄρα ὁ τοιοῦτον ὑποστήσας ζητεῖν, ἢ ποῦ ἢ πῶς, ὁ τοιοῦτον παῖδα γεννήσας νοῦν, κόρον καλὸν καὶ παῤ αὐτοῦ γενόμενον κόρον. πάντως τοι οὔτε νοῦς ἐκεῖνος οὔτε κόρος, ἀλλὰ καὶ πρὸ νοῦ καὶ κόρου: μετὰ γὰρ αὐτὸν νοῦς καὶ κόρος, δεηθέντα καὶ κεκορέσθαι καὶ νενοηκέναι: ἃ πλησίον μέν ἐστι τοῦ ἀνενδεοῦς καὶ τοῦ νοεῖν οὐδὲν δεομένου, πλήρωσιν δὲ ἀληθινὴν καὶ νόησιν ἔχει, ὅτι πρώτως ἔχει. τὸ δὲ πρὸ αὐτῶν οὔτε δεῖται οὔτε ἔχει: ἢ οὐκ ἂν τὸ ἀγαθὸν ἦν.

3.9.1Çeşitli İncelemeler

9. İnceleme

Platon “Nous, canlının kendisinde bulunan idea'ları görür” der; “sonra yaratıcı, nous'un canlının kendisinde gördüğü şeylere bu evrenin de sahip olması gerektiğini düşünüp taşındı” der. Öyleyse eidos'ların nous'tan önce var olduğunu, nous'un da var olan bu eidos'ları düşündüğünü mü söylüyor? Önce şunu araştırmalı: O şey, yani canlının kendisi, nous değil de nous'tan başka bir şey midir? Çünkü temaşa eden nous'tur; öyleyse canlının kendisi nous değildir; onu düşünülür sayacak ve nous'un gördüğü şeylere kendi dışında sahip olduğunu söyleyeceğiz. O zaman nous gerçek şeylere değil görüntülere sahip olur, eğer gerçekler oradaysa; çünkü Platon doğruluğun da orada, her şeyin kendisinin bulunduğu varlıkta olduğunu söyler. Yoksa ikisi birbirinden başka olsa bile birbirinden ayrı değildir, yalnız başka olmakla ayrılır?

Sonra söylenen sözler bakımından ikisinin bir olmasına, yalnız düşünmede ayrılmasına hiçbir engel yoktur; ancak böyle biri düşünülür, öteki düşünen olur. Çünkü Platon nous'un gördüğü şeyi mutlaka başka bir şeyde gördüğünü söylemez; düşünülürü kendinde taşıdığını söyler. Ya da düşünülürün de durağanlık, birlik ve dinginlik içinde bir nous olmasına hiçbir engel yoktur; o nous'u kendinde gören nous'un tabiatı ise ondan gelen ve onu gören bir etkinliktir. Onu görerek sanki onun nous'u olur, çünkü onu düşünür; onu düşünerek de onu taklit ettiği için kendisi başka bir şekilde nous ve düşünülür olur.

İşte “düşünüp taşınan” budur: Orada gördüklerini bu evrende, “canlıların dört cinsini” yapmayı düşünüp taşınan. Ama düşünüp taşınan, üstü kapalı olarak, o ikisinden başka bir üçüncü gibi görünüyor. Başkalarına ise üçünün bir olduğu görünecektir: canlının kendisi, nous ve düşünüp taşınan. Ya da birçok yerde olduğu gibi Platon konuyu bir şekilde ortaya koyar, okuyan ise başka bir şekilde anlayıp üç şey olduğunu düşünür. İkisi söylendi; peki üçüncüsü nedir, nous'un canlıda bulunduğunu gördüğü şeyleri kendisi işlemeyi, yapmayı ve bölmeyi düşünüp taşınan? Bölenin bir bakımdan nous olması, başka bir bakımdan nous olmaması mümkündür: Bölünen şeyler ondan geldiği ölçüde bölen kendisidir; kendisi bölünmeden kaldığı ve bölünen şeyler ondan çıktığı ölçüde ise değildir. Bölünen bu şeyler psykhē'lerdir; birçok psykhē'ye bölen de psykhē'dir. Bu yüzden Platon bölmenin üçüncüye ait olduğunu ve üçüncüde bulunduğunu söyler, çünkü “düşünüp taşındı” der; bu da nous'un işi değil, bölünebilir bir tabiatta bölünebilir bir etkinliğe sahip olan psykhē'nin işidir.

3.9.1

ʽΝοῦσ̓, φησιν, ʽὁρᾷ ἐνούσας ἰδέας ἐν τῷ ὅ ἐστι ζῷον: εἶτα διενοήθη [δεῖν]ʼ,ʼ φησίν, ʽὁ δημιουργὸς ἃ ὁ νοῦς ὁρᾷ ἐν τῷ ὅ ἐστι ζῷον καὶ τόδε τὸ πᾶν ἔχειν.ʼ οὐκοῦν φησιν ἤδη εἶναι τὰ εἴδη πρὸ τοῦ νοῦ, ὄντα δὲ αὐτὰ νοεῖν τὸν νοῦν; πρῶτον οὖν ἐκεῖνο, λέγω δὲ τὸ ζῷον, ζητητέον εἰ μὴ νοῦς, ἀλλ’ ἕτερον νοῦ: τὸ γὰρ θεωροῦν νοῦς: τὸ τοίνυν ζῷον αὐτὸ οὐ νοῦς, ἀλλὰ νοητὸν αὐτὸ φήσομεν καὶ τὸν νοῦν ἔξω φήσομεν αὑτοῦ ἃ ὁρᾷ ἔχειν εἴδωλα ἄρα καὶ οὐ τἀληθῆ ἔχει, εἰ ἐκεῖ τἀληθῆ ἐκεῖ γὰρ καὶ τὴν ἀλήθειάν φησιν εἶναι ἐν τῷ ὄντι, οὗ αὐτὸ ἕκαστον ἤ, κἂν ἕτερον ἑκάτερον, οὐ χωρὶς ἀλλήλων, ἀλλ’ ἢ μόνον τῷ ἕτερα. ἔπειτα οὐδὲν κωλύει ὅσον ἐπὶ τῷ λεγομένῳ ἓν εἶναι ἄμφω, διαιρούμενα δὲ τῇ νοήσει, εἴπερ μόνον οὕτως ὂν τὸ μὲν νοητόν, τὸ δὲ νοοῦν: ὃ γὰρ καθορᾷ οὔ φησιν ἐν ἑτέρῳ πάντως, ἀλλ’ ἐν αὑτῷ τὸ νοητὸν ἔχειν. ἢ τὸ μὲν νοητὸν οὐδὲν κωλύει καὶ νοῦν εἶναι ἐν στάσει καὶ ἑνότητι καὶ ἡσυχίᾳ, τὴν δὲ τοῦ νοῦ φύσιν τοῦ ὁρῶντος ἐκεῖνον τὸν νοῦν τὸν ἐν αὑτῷ ἐνέργειάν τινα ἀπ’ ἐκείνου, ἣ ὁρᾷ ἐκεῖνον: ὁρῶντα δὲ ἐκεῖνον οἷον εἶναι νοῦν ἐκείνου, ὅτι νοεῖ ἐκεῖνον: νοοῦντα δὲ ἐκεῖνον καὶ αὐτὸν νοῦν καὶ νοητὸν ἄλλως εἶναι τῷ μεμιμῆσθαι. τοῦτο οὖν ἐστι τὸ διανοηθέν, ἃ ἐκεῖ ὁρᾷ, ἐν τῷδε τῷ κόσμῳ ποιῆσαι ʽζῴων γένη τέσσαρἀ. δοκεῖ γε μὴν τὸ διανοούμενον ἐπικεκρυμμένως ἕτερον ἐκείνων τῶν δύο ποιεῖν. ἄλλοις δὲ δόξει τὰ τρία ἓν εἶναι, τὸ ζῷον αὐτὸ ὃ ἔστιν, ὁ νοῦς, τὸ διανοούμενον. ἢ ὥσπερ ἐν πολλοῖς προτείνων ἄλλως ὁ δὲ ἄλλως νοεῖ τρία εἶναι. καὶ τὰ μὲν δύο εἴρηται, τὸ δὲ τρίτον τί, ὃ διενοήθη τὰ ὁρώμενα ὑπὸ τοῦ νοῦ ἐν τῷ ζῴῳ κείμενα αὐτὸ ἐργάσασθαι καὶ ποιῆσαι καὶ μερίσαι; ἢ δυνατὸν τρόπον μὲν ἄλλον τὸν νοῦν εἶναι τὸν μερίσαντα, τρόπον δὲ ἕτερον τὸν μερίσαντα μὴ τὸν νοῦν εἶναι: ᾗ μὲν γὰρ παῤ αὐτοῦ τὰ μερισθέντα, αὐτὸν εἶναι τὸν μερίσαντα, ᾗ δ’ αὐτὸς ἀμέριστος μένει, τὰ δ’ ἀπ’ αὐτοῦ ἐστι τὰ μερισθέντα: ταῦτα δέ ἐστι ψυχαί: ψυχὴν εἶναι τὴν μερίσασαν εἰς πολλὰς ψυχάς. διὸ καί φησι τοῦ τρίτου εἶναι τὸν μερισμὸν καὶ ἐν τῷ τρίτῳ, ὅτι διενοήθη, ὃ οὐ νοῦ ἔργον, ἀλλὰ ψυχῆς μεριστὴν ἐνέργειαν ἐχούσης ἐν μεριστῇ φύσει.

3.9.2Tek ve bütün bir epistēmē'nin tek tek önermelere bölünmesi gibidir bu: Epistēmē dağılmaz, ufalanmaz; her önerme bütünü kuvve hâlinde taşır; bütünün ilkesi ve gayesi aynıdır. İnsan da kendini öyle hazırlamalıdır ki içindeki ilkeler aynı zamanda gayeler ve bütünler olsun, hepsi tabiatının en iyisine yönelsin; bu en iyiye ulaşan kişi oradadır. Çünkü kendisinin bu en iyisine sahip olduğunda ona dokunacaktır.

Bütünün psykhē'si hiçbir yerde doğmadı, hiçbir yere gelmedi; çünkü gelecek bir yer yoktu. Ona komşu olan beden ondan pay aldı; bu yüzden Platon da bir yerde psykhē'nin bedende değil, bedenin psykhē'nin içinde olduğunu söyler. Öteki psykhē'lerin ise bir çıkış yeri vardır —psykhē'den gelirler—; inecekleri ve geçecekleri bir yer de vardır, oradan yine yukarı çıkarlar. Bütünün psykhē'si ise hep, tabiatı gereği bulunduğu yerde, yukarıdadır; ondan sonra gelen bütündür, sanki yakınında olan ya da güneşin altında olan gibi.

Parçalı psykhē kendinden öncekine yöneldiğinde aydınlanır, çünkü varlıkla karşılaşır; kendinden sonrakine yöneldiğinde ise var olmayana yönelir. Bunu kendine yöneldiğinde yapar: Kendine yönelik olmak isteyerek kendinden sonra gelen şeyi, kendi görüntüsünü, var olmayanı yapar; sanki boşlukta adım atar ve daha belirsiz olur. Bu belirsiz görüntü büsbütün karanlıktır; çünkü büsbütün akılsız ve düşüncesizdir, varlıktan çok uzaktır. Arada olana yöneldiğinde ise kendi yerindedir; sonra yine bakınca, sanki ikinci bir yönelişle görüntüye biçim verdi ve hazlanarak ona girer.

3.9.2

οἷον γὰρ μιᾶς ἐπιστήμης τῆς ὅλης ὁ μερισμὸς εἰς τὰ θεωρήματα τὰ καθέκαστα οὐ σκεδασθείσης οὐδὲ κατακερματισθείσης, ἔχει δὲ ἕκαστον δυνάμει τὸ ὅλον, οὗ τὸ αὐτὸ ἀρχὴ καὶ τέλος, καὶ οὕτω χρὴ παρασκευάζειν αὑτόν, ὡς τὰς ἀρχὰς τὰς ἐν αὐτῷ καὶ τέλη εἶναι καὶ ὅλα καὶ πάντα εἰς τὸ τῆς φύσεως ἄριστον, ὃ γενόμενός ἐστιν ἐκεῖ: τούτῳ γὰρ τῷ ἀρίστῳ αὑτοῦ, ὅταν ἔχῃ, ἅψεται ἐκείνου. ἡ πᾶσα ψυχὴ οὐδαμοῦ ἐγένετο οὐδὲ ἦλθεν: οὐδὲ γὰρ ἦν ὅπου: ἀλλὰ τὸ σῶμα γειτονῆσαν μετέλαβεν αὐτῆς: διὸ οὐκ ἐν τῷ σώματι οὐδ’ ὁ Πλάτων φησί που, ἀλλὰ τὸ σῶμα εἰς αὐτήν. αἱ δ’ ἄλλαι ἔχουσιν ὅθεν: ἀπὸ γὰρ ψυχῆς: καὶ εἰς ὃ καὶ κατελθεῖν καὶ μετελθεῖν: ὅθεν καὶ ἀνελθεῖν. ἡ δ’ ἀεὶ ἄνω ἐν ᾧ πέφυκεν εἶναι ψυχή: τὸ δὲ ἐφεξῆς τὸ πᾶν, οἷον τὸ πλησίον ἢ τὸ ὑφ̓ ἡλίῳ. φωτίζεται μὲν οὖν ἡ μερικὴ πρὸς τὸ πρὸ αὐτῆς φερομένη: ὄντι γὰρ ἐντυγχάνει: εἰς δὲ τὸ μετ’ αὐτὴν εἰς τὸ μὴ ὄν. τοῦτο δὲ ποιεῖ, ὅταν πρὸς αὑτήν: πρὸς αὑτὴν γὰρ βουλομένη [εἶναι] τὸ μετ’ αὐτὴν ποιεῖ εἴδωλον αὐτῆς, τὸ μὴ ὄν, οἷον κενεμβατοῦσα καὶ ἀοριστοτέρα γινομένη: καὶ τοῦτο τὸ εἴδωλον τὸ ἀόριστον πάντη σκοτεινόν: ἄλογον γὰρ καὶ ἀνόητον πάντη καὶ πολὺ τοῦ ὄντος ἀποστατοῦν. εἰς δὲ τὸ μεταξύ ἐστιν ἐν τῷ οἰκείῳ, πάλιν δὲ ἰδοῦσα οἷον δευτέρᾳ προσβολῇ τὸ εἴδωλον ἐμόρφωσε καὶ ἡσθεῖσα ἔρχεται εἰς αὐτό.

3.9.3Peki birden çokluk nasıl çıkar? Bir her yerde olduğu için; olmadığı hiçbir yer yoktur. Öyleyse her şeyi doldurur. Demek ki çoktur, daha doğrusu zaten her şeydir. Yalnız her yerde olsaydı, her şey kendisi olurdu; ama aynı zamanda hiçbir yerde olmadığı için her şey onun aracılığıyla meydana gelir —çünkü o her yerdedir—, ama ondan başkadır —çünkü kendisi hiçbir yerde değildir—. Peki neden yalnız her yerde değil de, buna ek olarak hiçbir yerde de? Çünkü her şeyden önce bir olmalıdır. Öyleyse her şeyi doldurmalı ve yapmalı, ama yaptığı her şey olmamalıdır.

Psykhē'nin kendisi bir görme gibi olmalı, nous da onun için görülen şey olmalıdır; psykhē görmeden önce belirsizdir, ama düşünmeye yatkındır; demek ki nous'a göre maddedir.

Kendimizi düşünürken besbelli düşünen bir tabiata bakarız; yoksa düşündüğümüz yalan olurdu. Düşünüyorsak ve kendimizi düşünüyorsak, düşünen bir tabiatı düşünürüz; demek ki bu düşünmeden önce sanki dingin olan başka bir düşünme vardır. Düşünme hem ousia'nın hem hayatın düşünmesidir; demek ki bu hayattan ve ousia'dan önce başka bir ousia ve hayat vardır. Psykhē de etkinlik olan şeyleri gördü. Kendilerini böyle düşünmeye göre olan etkinlikler nous'lar ise, düşünülür olan, gerçek anlamda biz olan biziz; onların düşünmesi ise bunun suretini taşır.

İlk olan, hareketin ve durağanlığın kuvvetidir; dolayısıyla bunların ötesindedir. İkinci olan ise onun çevresinde hem durur hem hareket eder; ikinci olan nous'tur da: Çünkü başka bir şey olarak başka bir şeye yönelik bir düşünmeye sahiptir; ilk ise düşünmeye sahip değildir. Düşünen ikilidir, kendini de düşünse öyledir; ve eksiktir, çünkü iyiliğini düşünmede taşır, varlığında değil.

Kuvveden fiile geçen her şeyde fiil, var olduğu sürece hep aynı olandır; böylece yetkinlik bedenlerde de bulunur, ateşte olduğu gibi. Ama ateş hep var olamaz, çünkü maddeyle birliktedir. Bileşik olmayan ve fiilde bulunan şey ise hep vardır. Yine de aynı şey, fiilde olduğu hâlde başka bir bakımdan kuvvede olabilir.

İlk olan ise varlıkların ötesindedir; nous varlıklardır, hareket ve durağanlık da buradadır. Çünkü ilk olan hiçbir şeyin çevresinde değildir; öteki şeyler onun çevresinde dinlenerek hem durur hem hareket eder. Hareket özlemdir; ilk ise hiçbir şeyi özlemez: En yüksek olan neyi özleyecek? Öyleyse kendini de düşünmez mi? Kendine sahip olması bakımından genel olarak düşündüğü söylenir. […] Yoksa kendine sahip olmakla değil, ilke bakmakla düşündüğü söylenir. Düşünmenin kendisi de ilk etkinliktir. Bu ilkse, ondan önce hiçbir etkinlik olmamalıdır. Öyleyse onu sağlayan, onun ötesindedir; böylece düşünme, ondan sonra gelen ikincidir. Çünkü ilk derecede yüce olan düşünme değildir; her düşünme de değil, yalnız iyinin düşünmesi yücedir; demek ki iyi düşünmenin ötesindedir.

Ama iyi kendinin farkında olmayacak mı? Kendinin farkında olması ona ne katar? İyi olarak mı farkında olur, değil mi? İyi olarak farkındaysa, iyi farkındalıktan önce zaten vardır; farkındalık onu iyi yapıyorsa, iyi farkındalıktan önce olmaz; öyleyse iyi olmadığı için farkındalık da olmayacaktır. Peki yaşamıyor mu? Yaşadığı söylenmemeli, çünkü hayatı veren odur. Kendinin farkında olan ve kendini düşünen ikincidir; çünkü bu etkinlikle kendisiyle birlikte olmak için farkında olur. Öyleyse kendini öğreniyorsa, kendi kendisi için öğrenilmemiş bir şey olmalı, kendi tabiatında eksik olmalı ve düşünmeyle tamamlanmalıdır. Demek ki ilkten kavramayı çıkarmak gerekir; çünkü ekleme, eksiltme ve eksiklik yaratır.

3.9.3

πῶς οὖν ἐξ ἑνὸς πλῆθος; ὅτι πανταχοῦ: οὐ γάρ ἐστιν ὅπου οὔ. πάντα οὖν πληροῖ. πολλὰ οὖν, μᾶλλον δὲ πάντα ἤδη: αὐτὸ μὲν γὰρ εἰ μόνον πανταχοῦ, αὐτὸ ἂν ἦν τὰ πάντα: ἐπεὶ δὲ καὶ οὐδαμοῦ, γίνεται μὲν τὰ πάντα δἰ αὐτοῦ, ὅτι πανταχοῦ ἐκεῖνο, ἕτερα δὲ αὐτοῦ, ὅτι αὐτὸ οὐδαμοῦ. διὰ τί οὖν αὐτὸ οὐ μόνον πανταχοῦ, ἀλλ’ αὖ πρὸς τούτῳ καὶ οὐδαμοῦ; ὅτι ʽ??ʼεῖ πρὸ πάντων ἓν εἶναι. πληροῦν οὖν δεῖ αὐτὸ καὶ ποιεῖν πάντα, οὐκ εἶναι τὰ πάντα, ἃ ποιεῖ. τὴν ψυχὴν αὐτὴν δεῖ ὥσπερ ὄψιν εἶναι, ὁρατὸν δὲ αὐτῇ τὸν νοῦν εἶναι, ἀόριστον πρὶν ἰδεῖν, πεφυκυῖαν δὲ νοεῖν: ὕλην οὖν πρὸς νοῦν. νοοῦντες αὑτοὺς βλέπομεν δηλονότι νοοῦσαν φύσιν, ἢ ψευδοίμεθα ἂν τὸ νοεῖν. εἰ οὖν νοοῦμεν καὶ ἑαυτοὺς νοοῦμεν, νοερὰν οὖσαν φύσιν νοοῦμεν: πρὸ ἄρα τῆς νοήσεως ταύτης ἄλλη ἐστὶ νόησις οἷον ἥσυχος. καὶ οὐσίας δὲ ἡ νόησις καὶ ζωῆς νόησις: ὥστε πρὸ ταύτης τῆς ζωῆς καὶ οὐσίας ἄλλη οὐσία καὶ ζωή. ταῦτα ἄρα εἶδεν, ὅσα ἐνέργειαι. εἰ δὲ νόες αἱ ἐνέργειαι αἱ κατὰ τὸ νοεῖν οὕτως ἑαυτούς, τὸ νοητὸν ἡμεῖς οἱ ὄντως. ἡ δὲ νόησις ἡ αὐτῶν τὴν εἰκόνα φέρει. τὸ μὲν πρῶτον δύναμίς ἐστι κινήσεως καὶ στάσεως: ὥστε ἐπέκεινα τούτων: τὸ δὲ δεύτερον ἕστηκέ τε καὶ κινεῖται περὶ ἐκεῖνο: καὶ νοῦς δὲ τὸ δεύτερον: ἄλλο γὰρ ὂν πρὸς ἄλλο ἔχει τὴν νόησιν, τὸ δὲ νόησιν οὐκ ἔχει. διπλοῦν δὲ τὸ νοοῦν καὶ αὑτὸ νοεῖ καὶ ἐλλιπές, ὅτι ἐν τῷ νοεῖν ἔχει τὸ εὖ, οὐκ ἐν τῇ ὑποστάσει. τὸ ἐνεργείᾳ παντὶ τῷ ἐκ δυνάμεως εἰς ἐνέργειαν ὅ ἐστι ταὐτὸν ἀεί, ἕως ἂν ᾖ: ὥστε καὶ τὸ τέλειον καὶ τοῖς σώμασιν ὑπάρχει, οἷον τῷ πυρί: ἀλλ’ οὐ δύναται ἀεὶ εἶναι, ὅτι μεθ̓ ὕλης: ὃ δ’ ἂν ἀσύνθετον ὂν ἐνεργείᾳ ᾖ, ἀεὶ ἔστιν. ἐστι δὲ τὸ αὐτὸ ἐνεργείᾳ ὂν δυνάμει κατ’ ἄλλο εἶναι. ἀλλ’ οὐ θεοὶ τὸ πρῶτον ἐπέκεινα ὄντες: ὁ δὲ νοῦς τὰ ὄντα, καὶ ἔστι κίνησις ἐνταῦθα καὶ στάσις: περὶ οὐδὲν γὰρ αὐτὸ τὸ πρῶτον, τὰ ἄλλα δὲ περὶ αὐτὸ ἀναπαυόμενα ἕστηκε καὶ κινεῖται: ἡ γὰρ κίνησις ἔφεσις, τὸ δὲ οὐδενὸς ἐφίεται: τίνος γὰρ τό γε ἀκρότατον; οὐ νοεῖ οὖν οὐδὲ ἑαυτό; ἢ ᾗ ἔχει ἑαυτὸ καὶ νοεῖν ὅλως λέγεται. […] ἢ τῷ ἔχειν ἑαυτὸ οὐ νοεῖν λέγεται, ἀλλὰ τῷ πρὸς τὸ πρῶτον βλέπειν. ἔστι δὲ πρώτη ἐνέργεια καὶ αὐτὴ ἡ νόησις. εἰ οὖν αὕτη πρώτη, οὐδεμίαν δεῖ προτέραν. τὸ οὖν παρέχον ταύτην ἐπέκεινα ταύτης: ὥστε δευτέρα ἡ νόησις μετ’ ἐκεῖνο. οὐδὲ γὰρ τὸ πρώτως σεμνὸν ἡ νόησις: οὔκουν οὐδὲ πᾶσα, ἀλλ’ ἡ τοῦ ἀγαθοῦ: ἐπέκεινα ἄρα νοήσεως τἀγαθόν. ἀλλ’ οὐ παρακολουθήσει αὑτῷ. τί οὖν ἡ παρακολούθησις αὐτῷ; ἀγαθοῦ ὄντος ἢ οὔ; εἰ μὲν γὰρ ὄντος, ἤδη ἐστὶ πρὸ τῆς παρακολουθήσεως τἀγαθόν: εἰ δ’ ἡ παρακολούθησις ποιεῖ, οὐκ ἂν εἴη πρὸ ταύτης τὸ ἀγαθόν: ὥστε οὐδ’ αὐτὴ ἔσται μὴ οὖσα ἀγαθοῦ. τί οὖν; οὐδὲ ζῇ; ἢ ζῆν μὲν οὐ λεκτέον, εἴπερ ζωὴν δίδωσι. τὸ δὲ παρακολουθοῦν ἑαυτῷ καὶ τὸ νοοῦν αὑτὸ δεύτερον: παρακολουθεῖ γάρ, ἵνα τῇ ἐνεργείᾳ ταύτῃ συνῇ αὑτῷ. δεῖ οὖν, εἰ καταμανθάνει αὑτό, ἀκαταμάθητον τετυχηκέναι αὑτῷ καὶ τῇ αὑτοῦ φύσει ἐλλιπὲς εἶναι, τῇ δὲ νοήσει τελειοῦσθαι. τὸ ἄρα κατανοεῖν ἐξαιρετέον: ἡ γὰρ προσθήκη ἀφαίρεσιν καὶ ἔλλειψιν ποιεῖ.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…