İçeriğe geç
Enneadlar

Plotinos · Enneadlar

Üçüncü Ennead › Cisimsizlerin Etkilenmezliği Üzerine

3.6.16. İnceleme

Hislerin etkilenme hâlleri olmadığını, bu hâllerle ilgili etkinlikler ve hükümler olduğunu söyledik: Etkilenme başka bir şeyde, sözgelimi şöyle bir bedende meydana gelir; hüküm ise psykhē'de olur ve bir etkilenme değildir —yoksa bu kez başka bir hükmün daha olması ve bunun sonsuza dek yukarı tırmanması gerekirdi—. Yine de burada şu güçlük kalırdı: Hüküm, hüküm olarak, hükmettiği şeyden hiçbir şey taşımaz mı? Bir iz taşıyorsa etkilenmiş demektir. Ama “iz basma” denen şeyler hakkında da şunu söyleyebilirdik: Bunun tarzı sanıldığından büsbütün başkadır; düşünmelerdeki gibidir. Düşünmeler de etkinliklerdir ve hiçbir şeye uğramadan bilebilirler. Genel olarak sözümüz ve niyetimiz, psykhē'yi bedenlerin ısınması ve soğuması gibi dönüşümlere ve başkalaşmalara tabi kılmamaktır. Psykhē'nin etkilenen denen kısmını da ele almak ve incelemek gerekir: Ona da dönüşmezlik mi tanıyacağız, yoksa etkilenmeyi yalnız ona mı bırakacağız? Ama bu sonra gelecek; önce öncekilerle ilgili güçlükleri incelemeliyiz.

Etkilenen kısımdan önce gelen kısım, histen önce gelen kısım, genel olarak psykhē'nin her parçası nasıl dönüşmez olabilir? Onda kötülük, yanlış kanaatler ve bilgisizlik meydana geliyor; hazlanırken ve acı çekerken bir şeye yakınlık, bir şeye yabancılık duyuyor; öfkeleniyor, haset ediyor, kıskanıyor, arzu ediyor; hiçbir şekilde dinginlik içinde değil, başına gelen her şeyle harekete geçip değişiyor. Psykhē bir bedense ve büyüklüğü varsa, onda meydana geldiği söylenen bu şeylerin hiçbirinde etkilenmez ve dönüşmez olduğunu göstermek kolay değildir, hatta büsbütün imkânsızdır. Ama büyüklüğü olmayan bir ousia ise ve bozulmazlık da ona ait olmalıysa, ona böyle etkilenmeler yüklemekten sakınmalıyız; yoksa farkına varmadan onu bozulabilir saymış oluruz. Hele onun ousia'sı, dediğimiz gibi, bir sayı ya da bir logos ise, bir sayıda ya da bir logos'ta nasıl etkilenme meydana gelebilir? Daha çok, ona akıl dışı logos'ların ve etkilenmesiz etkilenmelerin geldiğini düşünmek gerekir. Bedenlerden aktarılan bu kavramların her birini karşıt anlamda ve orantıyla almak gerekir: Psykhē sahip olmadan sahiptir, etkilenmeden etkilenir. Bunların tarzının ne olduğunu incelemeliyiz.

3.6.1

Τὰς αἰσθήσεις οὐ πάθη λέγοντες εἶναι, ἐνεργείας δὲ περὶ τὰ παθήματα καὶ κρίσεις, τῶν μὲν παθῶν περὶ ἄλλο γινομένων, οἷον τὸ σῶμα φέρε τὸ τοιόνδε, τῆς δὲ κρίσεως περὶ τὴν ψυχὴν οὐ πάθους οὔσης — ἄλλην γὰρ αὖ ἔδει κρίσιν γίνεσθαι καὶ ἐπαναβαίνειν ἀεὶ εἰς ἄπειρον — εἴχομεν [ἂν] οὐδὲν ἧττον καὶ ἐνταῦθα ἀπορίαν, εἰ ἡ κρίσις ᾗ κρίσις οὐδὲν ἔχει τοῦ κρινομένου. ἤ, εἰ τύπον ἔχοι, πέπονθεν. ἦν δ’ ὅμως λέγειν καὶ περὶ τῶν καλουμένων τυπώσεων, ὡς ὁ τρόπος ὅλως ἕτερος ἢ ὡς ὑπείληπται, ὁποῖος καὶ ἐπὶ τῶν νοήσεων ἐνεργειῶν καὶ τούτων οὐσῶν γινώσκειν [δ’] ἄνευ τοῦ παθεῖν τι δυναμένων: καὶ ὅλως ὁ λόγος ἡμῖν καὶ τὸ βούλημα μὴ ὑποβαλεῖν τροπαῖς καὶ ἀλλοιώσεσι τὴν ψυχὴν τοιαύταις, ὁποῖαι αἱ θερμάνσεις καὶ ψύξεις σωμάτων. καὶ τὸ παθητικὸν δὲ λεγόμενον αὐτῆς ἔδει ἰδεῖν καὶ ἐπισκέψασθαι, πότερα καὶ τοῦτο ἄτρεπτον δώσομεν, ἢ τούτῳ μόνῳ τὸ πάσχειν συγχωρήσομεν. ἀλλὰ τοῦτο μὲν ὕστερον, περὶ δὲ τῶν προτέρων τὰς ἀπορίας ἐπισκεπτέον. πῶς γὰρ ἄτρεπτον καὶ τὸ πρὸ τοῦ παθητικοῦ καὶ τὸ πρὸ αἰσθήσεως καὶ ὅλως ψυχῆς ὁτιοῦν κακίας περὶ αὐτὴν ἐγγινομένης καὶ δοξῶν ψευδῶν καὶ ἀγνοίας; οἰκειώσεις δὲ καὶ ἀλλοτριώσεις ἡδομένης καὶ λυπουμένης, ὀργιζομένης, φθονούσης, ζηλούσης, ἐπιθυμούσης, ὅλως οὐδαμῇ ἡσυχίαν ἀγούσης, ἀλλ’ ἐφ̓ ἑκάστῳ τῶν προσπιπτόντων κινουμένης καὶ μεταβαλλούσης. ἀλλ’ εἰ μὲν σῶμά ἐστιν ἡ ψυχὴ καὶ μέγεθος ἔχει, οὐ ῥᾴδιον, μᾶλλον δὲ ὅλως ἀδύνατον, ἀπαθῆ αὐτὴν καὶ ἄτρεπτον δεικνύναι ἐν ὁτῳοῦν τῶν λεγομένων γίνεσθαι περὶ αὐτήν: εἰ δέ ἐστιν οὐσία ἀμεγέθης καὶ δεῖ καὶ τὸ ἄφθαρτον αὐτῇ παρεῖναι, εὐλαβητέον αὐτῇ πάθη διδόναι τοιαῦτα, μὴ καὶ λάθωμεν αὐτὴν φθαρτὴν εἶναι διδόντες. καὶ δὴ εἴτε ἀριθμὸς εἴτε λόγος, ὥς φαμεν, ἡ οὐσία αὐτῆς, πῶς ἂν πάθος ἐγγένοιτο ἐν ἀριθμῷ ἢ λόγῳ; ἀλλὰ μᾶλλον λόγους ἀλόγους καὶ ἀπαθῆ πάθη δεῖ ἐπιγίγνεσθαι αὐτῇ οἴεσθαι, καὶ ταῦτα ἀπὸ τῶν σωμάτων μετενηνεγμένα ἀντικειμένως ληπτέον ἕκαστα καὶ κατ’ ἀναλογίαν, καὶ ἔχουσαν οὐκ ἔχειν καὶ πάσχουσαν οὐ πάσχειν. καὶ ὅστις ὁ τρόπος τῶν τοιούτων, ἐπισκεπτέον.

3.6.2Önce kötülük ve aretē hakkında konuşmalı: Psykhē'de kötülük bulunduğu söylendiğinde ne olur? Çünkü onda kötü bir şey varmış gibi onu çıkarmamız, aretē'yi yerleştirmemiz, psykhē'yi süslememiz ve önceki çirkinliğin yerine güzellik koymamız gerektiğini söyleriz. Aretē'nin ahenk, kötülüğün ahenksizlik olduğunu söylersek, eskilerin benimsediği bir kanaati dile getirmiş olur muyuz, bu söz aradığımız şeye küçümsenmeyecek bir katkıda bulunur mu? Çünkü psykhē'nin parçalarının tabiata uygun olarak birbiriyle ahenk içinde olması aretē, ahenksiz olması kötülükse, dışarıdan ya da başka bir yerden hiçbir şey gelmez; her parça olduğu gibi ahenge girer, ahenksizlikte ise bu hâliyle bulunmaz. Tıpkı koroda dans edenlerin birlikte dans edip birlikte şarkı söylemesi gibi —ahenksizlikte aynı kişiler olsalar bile—; ya da biri tek başına söylerken ötekilerin susması, ya da herkesin kendi başına söylemesi gibi. Çünkü yalnız birlikte söylemek yetmez; her birinin kendi partisini kendine özgü bir musikiyle güzelce söylemesi de gerekir. Böylece psykhē'de de ahenk, her parçanın kendine yakışanı yapmasıdır. Öyleyse ahengin kendisinden önce her parçanın ayrı bir aretē'si, birbirleriyle ahenksizliklerinden önce de her birinin ayrı bir kötülüğü olmalıdır.

Peki neyin bulunmasıyla her parça kötü olur? Kötülüğün. Ya iyi? Aretē'nin. Akıl yürüten kısım için biri kötülüğün bilgisizlik olduğunu söylerse, olumsuzluk anlamındaki bilgisizlikten söz ettiği için bir şeyin bulunmasından söz etmiyor olabilir. Ama kötülüğü en çok doğuran yanlış kanaatler de onda bulunduğunda, bunların onda meydana geldiğini ve bu kısmın bu bakımdan başkalaştığını nasıl söylemez? Thymos'a ait kısım da korkakken başka, cesurken başka türlü değil midir? Arzu eden kısım da ölçüsüzken başka, itidalliyken başka türlü değil midir? Şöyle diyeceğiz: Her biri aretē içindeyken kendi ousia'sına göre, yani logos'a kulak veren kısım olarak etkin olur; akıl yürüten kısım nous'tan, ötekiler de ondan alır. Logos'a kulak vermek, biçim almak değil, görmek gibidir; gördüğü zaman fiilde olmaktır. Çünkü görme, kuvvede de fiilde de ousia bakımından aynıdır; etkinliği de bir başkalaşma değildir: Ousia'sı neye yönelikse ona yaklaşır, bilir ve etkilenmeden tanır. Akıl yürüten kısım da nous'a böyle bağlıdır, onu görür; düşünme kuvveti de budur. İçeride bir mühür basılmaz; gördüğüne hem sahiptir hem değildir: Bildiği için sahiptir, ama görülen şeyden balmumundaki biçim gibi bir şey kalmadığı için sahip değildir. Hatıraların da içeride bir şeyin saklanmasıyla değil, psykhē'nin kuvvetini, sahip olmadığına da sahip olacak biçimde uyandırmasıyla meydana geldiğinin söylendiğini hatırlamalı.

Peki? Psykhē böyle hatırlamadan önce başka, sonra, hatırladığında başka değil miydi? İstersen başka de; ama başkalaşmış değildir; meğer ki biri kuvveden fiile geçmeye başkalaşma desin. Ona hiçbir şey eklenmemiştir; tabiatı neyse onu yapar. Genel olarak maddesiz şeylerin etkinlikleri onlar başkalaşmadan meydana gelir —yoksa bozulurlardı—; daha çok, onlar sabit kalırken olur. Etkin olurken etkilenmek maddeli şeylere özgüdür. Maddesiz olan etkilenseydi, onu ayakta tutacak hiçbir şeyi kalmazdı. Görmede de görme etkin olurken etkilenen gözdür; kanaatler de görüntüler gibidir.

Thymos'a ait kısım nasıl korkak, nasıl cesur olur? Korkaktır: ya logos'a bakmadığı için, ya kötü bir logos'a baktığı için, ya da araçların eksikliğinden, sözgelimi bedensel silahların yokluğundan ya da çürüklüğünden; ya da etkin olması engellendiğinden, harekete geçmediği, kışkırtılmadığı için. Bunların tersi olursa cesurdur. Bunlarda hiçbir başkalaşma, hiçbir etkilenme yoktur. Arzu eden kısım tek başına etkin olduğunda ölçüsüzlük denen şeyi doğurur; çünkü her şeyi tek başına yapar, ötekiler orada değildir. Onlar orada olsaydı, sırası geldikçe hâkim olmak ve ona yol göstermek onlara düşerdi; gören kısım da başka bir iş yapardı, büsbütün değil ama bir ölçüde ötekileri görebilecek kadar boşta kalarak. Belki de bu kısmın kötülüğü denen şey çoğunlukla bedenin kötü hâlidir, aretē'si de tersidir; öyle ki her iki durumda da psykhē'ye hiçbir şey eklenmez.

3.6.2

πρῶτον δὲ περὶ κακίας καὶ ἀρετῆς λεκτέον, τί γίγνεται τότε, ὅταν κακία λέγηται παρεῖναι: καὶ γὰρ ἀφαιρεῖν δεῖν φαμεν ὡς ὄντος τινὸς ἐν αὐτῇ κακοῦ καὶ ἐνθεῖναι ἀρετὴν καὶ κοσμῆσαι καὶ κάλλος ἐμποιῆσαι ἀντὶ αἴσχους τοῦ πρόσθεν. ἆῤ οὖν λέγοντες ἀρετὴν ἁρμονίαν εἶναι, ἀναρμοστίαν δὲ τὴν κακίαν, λέγοιμεν ἂν δόξαν δοκοῦσαν τοῖς παλαιοῖς καί τι πρὸς τὸ ζητούμενον οὐ μικρὸν ὁ λόγος ἀνύσειεν; εἰ γὰρ συναρμοσθέντα μὲν κατὰ φύσιν τὰ μέρη τῆς ψυχῆς πρὸς ἄλληλα ἀρετή ἐστι, μὴ συναρμοσθέντα δὲ κακία, ἐπακτὸν οὐδὲν ἂν οὐδ’ ἑτέρωθεν γίγνοιτο, ἀλλ’ ἕκαστον ἥκοι ἂν οἷον ἐστὶν εἰς τὴν ἁρμογὴν καὶ οὐκ ἂν ἥκοι ἐν τῇ ἀναρμοστίᾳ τοιοῦτον ὄν, οἷον καὶ χορευταὶ χορεύοντες καὶ συνᾴδοντες ἀλλήλοις, εἰ καὶ μὴ οἱ αὐτοί εἰσι, καὶ μόνος τις ᾅδων τῶν ἄλλων μὴ ᾀδόντων, καὶ ἑκάστου καθ̓ ἑαυτὸν ᾅδοντος: οὐ γὰρ μόνον δεῖ συνᾴδειν, ἀλλὰ καὶ ἕκαστον καλῶς τὸ αὑτοῦ ᾅδοντα οἰκείᾳ μουσικῇ: ὥστε κἀκεῖ ἐπὶ τῆς ψυχῆς ἁρμονίαν εἶναι ἑκάστου μέρους τὸ αὐτῷ προσῆκον ποιοῦντος. δεῖ δὴ πρὸ τῆς ἁρμονίας αὐτῆς ἄλλην ἑκάστου εἶναι ἀρετήν, καὶ κακίαν δὲ ἑκάστου πρὸ τῆς πρὸς ἄλληλα ἀναρμοστίας. τίνος οὖν παρόντος ἕκαστον μέρος κακόν; ἢ κακίας. καὶ ἀγαθὸν αὖ; ἢ ἀρετῆς. τῷ μὲν οὖν λογιστικῷ τάχ̓ ἄν τις λέγων ἄγνοιαν εἶναι τὴν κακίαν καὶ ἄγνοιαν τὴν κατὰ ἀπόφασιν οὐ παρουσίαν τινὸς ἂν λέγοι. ἀλλ’ ὅταν καὶ ψευδεῖς δόξαι ἐνῶσιν, ὃ δὴ μάλιστα τὴν κακίαν ποιεῖ, πῶς οὐκ ἐγγίνεσθαι φήσει καὶ ἀλλοῖον ταύτῃ τοῦτο τὸ μόριον γίνεσθαι; τὸ δὲ θυμοειδὲς οὐκ ἄλλως μὲν ἔχει δειλαῖνον, ἀνδρεῖον δὲ ὂν ἄλλως; τὸ δὲ ἐπιθυμοῦν ἀκόλαστον μὲν ὂν οὐκ ἄλλως, σωφρονοῦν δὲ ἄλλως; ἢ ὅταν μὲν ἐν ἀρετῇ ἕκαστον ᾖ, ἐνεργεῖν κατὰ τὴν οὐσίαν ᾗ ἐστιν ἕκαστον ἐπαίον λόγου φήσομεν καὶ τὸ μὲν λογιζόμενον παρὰ τοῦ νοῦ, τὰ δ’ ἄλλα παρὰ τούτου. τὸ [δ’] ἐπαίειν λόγου ὥσπερ ὁρᾶν ἐστιν οὐ σχηματιζόμενον, ἀλλ’ ὁρῶν καὶ ἐνεργείᾳ ὄν, ὅτε ὁρᾷ. ὥσπερ γὰρ ἡ ὄψις καὶ δυνάμει οὖσα καὶ ἐνεργείᾳ ἡ αὐτὴ τῇ οὐσίᾳ, ἡ δὲ ἐνέργειά ἐστιν οὐκ ἀλλοίωσις, ἀλλ’ ἅμα προσῆλθε πρὸς ὃ ἔχει τὴν οὐσίαν καὶ ἔστιν εἰδυῖα καὶ ἔγνω ἀπαθῶς, καὶ τὸ λογιζόμενον οὕτω πρὸς τὸν νοῦν ἔχει καὶ ὁρᾷ καὶ ἡ δύναμις τοῦ νοεῖν τοῦτο, οὐ σφραγῖδος ἔνδον γενομένης, ἀλλ’ ἔχει ὃ εἶδε καὶ αὖ οὐκ ἔχει: ἔχει μὲν τῷ γινώσκειν, οὐκ ἔχει δὲ τῷ μὴ ἀποκεῖσθαί τι ἐκ τοῦ ὁράματος, ὥσπερ ἐν κηρῷ μορφήν. μεμνῆσθαι δὲ δεῖ, ὅτι καὶ τὰς μνήμας οὐκ ἐναποκειμένων τινῶν ἐλέγετο εἶναι, ἀλλὰ τῆς ψυχῆς οὕτω τὴν δύναμιν ἐγειράσης, ὥστε καὶ ὃ μὴ ἔχει ἔχειν. τί οὖν; οὐκ ἄλλη ἦν πρὶν οὕτω μνημονεύειν καὶ ὕστερον, ὅτε μνημονεύει; ἢ βούλει ἄλλην; οὔκουν ἀλλοιωθεῖσά γε, πλὴν εἰ μή τις τὸ ἐκ δυνάμεως εἰς ἐνέργειαν ἐλθεῖν ἀλλοίωσιν λέγοι, ἀλλ’ ἔστιν οὐδὲν προσγενόμενον, ἀλλ’ ᾗπερ ἦν πεφυκυῖα τοῦτο ποιεῖ. ὅλως γὰρ αἱ ἐνέργειαι τῶν ἀύλων οὐ συναλλοιουμένων γίνονται: ἢ φθαρεῖεν ἄν: ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον μενόντων, τὸ δὲ πάσχειν τὸ ἐνεργοῦν τοῦτο τῶν μεθ̓ ὕλης. εἰ δὲ ἄυλον ὂν πείσεται, οὐκ ἔχει ᾧ μένει: ὥσπερ ἐπὶ τῆς ὄψεως τῆς ὁράσεως ἐνεργούσης τὸ πάσχον ὁ ὀφθαλμός ἐστιν, αἱ δὲ δόξαι ὥσπερ ὁράματα. τὸ δὲ θυμοειδὲς πῶς δειλόν; πῶς δὲ καὶ ἀνδρεῖον; ἢ δειλὸν μὲν τῷ ἢ μὴ ὁρᾶν πρὸς τὸν λόγον ἢ πρὸς φαῦλον ὄντα τὸν λόγον ὁρᾶν ἢ ὀργάνων ἐλλείψει, οἷον ἀπορίᾳ ἢ σαθρότητι ὅπλων σωματικῶν, ἢ ἐνεργεῖν κωλυόμενον ἢ μὴ κινηθὲν [ἀλλ’] οἷον ἐρεθισθέν: ἀνδρεῖον δέ, εἰ τὰ ἐναντία. ἐν οἷς οὐδεμία ἀλλοίωσις οὐδὲ πάθος. τὸ δὲ ἐπιθυμοῦν ἐνεργοῦν μὲν μόνον τὴν λεγομένην ἀκολασίαν παρέχεται: πάντα γὰρ μόνον πράττει καὶ οὐ πάρεστι τὰ ἄλλα, οἷς ἂν ἦν ἐν μέρει τὸ κρατεῖν παροῦσι καὶ δεικνύναι αὐτῷ, τὸ δ’ ὁρῶν ἦν ἂν ἄλλο πρᾶττον, οὐ πάντη ἀλλά που καὶ σχολάζον τῷ ὁρᾶν ὡς οἷόν τε τὰ ἄλλα. τάχα δὲ τὸ πολὺ καὶ σώματος καχεξία ἡ τούτου λεγομένη κακία, ἀρετὴ δὲ τἀναντία: ὥστ̓ οὐδεμία ἐφ̓ ἑκάτερα προσθήκη τῇ ψυχῇ

3.6.3Peki yakınlık ve yabancılık duymalar nasıl olur? Acılar, öfkeler, hazlar, arzular ve korkular, psykhē'nin içinde bulunan ve hareket eden dönüşümler ve etkilenmeler değil midir? Bunlar hakkında da şöyle bir ayrım yapmak gerekir. Başkalaşmaların meydana geldiğini ve bunların şiddetle hissedildiğini inkâr etmek, apaçık olana aykırı konuşmaktır. Bunu kabul edip dönüşenin ne olduğunu araştırmak gerekir. Çünkü psykhē hakkında bunları söylerken, psykhē'nin kızardığını ya da sarardığını söylemeye benzer bir şey kabul etme tehlikesindeyiz; bu etkilenmelerin psykhē yüzünden olduğunu, ama öbür yapıda, yani bedende meydana geldiğini hesaba katmıyoruz. Utanç, psykhē'de çirkin bir şey hakkında kanaat doğduğunda meydana gelir; beden ise —adlara aldanmayalım diye söylüyorum— psykhē'nin sanki elinde tuttuğu şeydir, psykhē'ye bağlıdır ve cansız bir şeyle aynı değildir; kolayca hareket eden kan bakımından dönüşmüştür. Korku denen şeyde de başlangıç psykhē'dedir; sararma ise kanın içeri çekilmesinden gelir. Hazda da o yayılma ve hisse ulaşan şey bedendedir; psykhē'deki ise artık bir etkilenme değildir. Acıda da durum aynıdır. Arzuda da arzulamanın ilkesi olan psykhē'deki kısım gözden kaçar; oradan dışarı çıkanı ise his tanır. Psykhē'nin arzularda, akıl yürütmelerde, kanaatlerde hareket ettiğini söylediğimizde, onun sarsılarak bunları yaptığını değil, hareketlerin ondan çıktığını söylüyoruz. Nitekim yaşamaya da hareket derken onu başkalaştırmıyoruz; her parçanın tabiata uygun etkinliği, onu kendinden çıkarmayan bir hayattır.

Şu özet yeterlidir: Etkinlikleri, hayatları ve istekleri başkalaşma saymıyorsak, hatıraları içeri basılmış mühür izleri, hayalleri de balmumundaki izler gibi görmüyorsak, etkilenme ve hareket denen her şeyde psykhē'nin dayanağı ve ousia'sı bakımından aynı kaldığını kabul etmeliyiz. Aretē ve kötülüğün de bedende siyahın ve beyazın ya da sıcağın ve soğuğun meydana gelmesi gibi değil, anlatılan tarzda, her ikisinde ve genel olarak bütün zıtlarda meydana geldiğini kabul etmeliyiz.

3.6.3

αἱ δ’ οἰκειώσεις καὶ ἀλλοτριώσεις πῶς; καὶ λῦπαι καὶ ὀργαὶ καὶ ἡδοναὶ ἐπιθυμίαι τε καὶ φόβοι πῶς οὐ τροπαὶ καὶ πάθη ἐνόντα καὶ κινούμενα; δεῖ δὴ καὶ περὶ τούτων ὧδε διαλαβεῖν. ὅτι γὰρ ἐγγίνονται ἀλλοιώσεις καὶ σφοδραὶ τούτων αἰσθήσεις μὴ λέγειν ἐναντία λέγοντός ἐστι τοῖς ἐναργέσιν. ἀλλὰ χρὴ συγχωροῦντας ζητεῖν ὅ τι ἐστὶ τὸ τρεπόμενον. κινδυνεύομεν γὰρ περὶ ψυχὴν ταῦτα λέγοντες ὅμοιόν τι ὑπολαμβάνειν, ὡς εἰ τὴν ψυχὴν λέγοιμεν ἐρυθριᾶν ἢ αὖ ἐν ὠχριάσει γίγνεσθαι, μὴ λογιζόμενοι, ὡς διὰ ψυχὴν μὲν ταῦτα τὰ πάθη, περὶ δὲ τὴν ἄλλην σύστασίν ἐστι γιγνόμενα. ἀλλ’ ἡ μὲν αἰσχύνη ἐν ψυχῇ δόξης αἰσχροῦ γενομένης τὸ δὲ σῶμα ἐκείνης τοῦτο οἷον σχούσης, ἵνα μὴ τοῖς ὀνόμασι πλανώμεθα, ἐπὶ τῇ ψυχῇ ὂν καὶ οὐ ταὐτὸν ἀψύχῳ ἐτράπη κατὰ τὸ αἷμα εὐκίνητον ὄν. τά τε τοῦ λεγομένου φόβου ἐν μὲν τῇ ψυχῇ ἡ ἀρχή, τὸ δ’ ὠχρὸν ἀναχωρήσαντος τοῦ αἵματος εἴσω. καὶ τῆς ἡδονῆς δὲ τὸ τῆς διαχύσεως τοῦτο καὶ εἰς αἴσθησιν ἧκον περὶ τὸ σῶμα, τὸ δὲ περὶ τὴν ψυχὴν οὐκέτι πάθος. καὶ τὸ τῆς λύπης ὡσαύτως. ἐπεὶ καὶ τὸ τῆς ἐπιθυμίας ἐπὶ μὲν τῆς ψυχῆς τῆς ἀρχῆς οὔσης τοῦ ἐπιθυμεῖν λανθάνον ἐστίν, ἐκεῖθεν δὲ τὸ προελθὸν ἡ αἴσθησις ἔγνω. καὶ γὰρ ὅταν λέγωμεν κινεῖσθαι αὐτὴν ἐν ἐπιθυμίαις, ἐν λογισμοῖς, ἐν δόξαις, οὐ σαλευομένην αὐτὴν λέγομεν ταῦτα ποιεῖν, ἀλλ’ ἐξ αὐτῆς γινεσθαι τὰς κινήσεις. ἐπεὶ καὶ τὸ ζῆν κίνησιν λέγοντες οὐκ ἀλλοιοῦμεν, ἑκάστου δὲ μορίου ἡ ἐνέργεια ἡ κατὰ φύσιν ζωὴ οὐκ ἐξιστᾶσα. κεφάλαιον δὲ ἱκανόν: εἰ τὰς ἐνεργείας καὶ τὰς ζωὰς καὶ τὰς ὀρέξεις οὐκ ἀλλοιώσεις συγχωροῦμεν καὶ [τὰς] μνήμας οὐ τύπους ἐναποσφραγιζομένους οὐδὲ τὰς φαντασίας ὡς ἐν κηρῷ τυπώσεις, συγχωρητέον πανταχοῦ ἐν πᾶσι τοῖς λεγομένοις πάθεσι καὶ κινήσεσι τὴν ψυχὴν ὡσαύτως ἔχειν τῷ ὑποκειμένῳ καὶ τῇ οὐσίᾳ καὶ τὴν ἀρετὴν καὶ τὴν κακίαν μὴ ὡς τὸ μέλαν καὶ τὸ λευκὸν περὶ τὸ σῶμα γίγνεσθαι ἢ τὸ θερμὸν καὶ τὸ ψυχρόν, ἀλλ’ ὃν εἴρηται τρόπον ἐπ’ ἄμφω περὶ πάνθ̓ ὅλως τὰ ἐναντία γίγνεσθαι.

3.6.4Şimdi psykhē'nin etkilenen denen kısmını incelemek gerekir. Bu konudan da, thymos'a ait kısımla ve arzu eden kısımla ilgili bütün etkilenmelerin her birinin nasıl meydana geldiğini anlatırken bir bakıma söz edilmişti. Yine de bu konuda daha söylenecek şeyler var; önce psykhē'nin etkilenen kısmı denen şeyin ne olduğunu ele alalım. Bu ad, etkilenmelerin kendisinde oluştuğu sanılan kısma verilir; bu etkilenmeler de haz ve acının eşlik ettiği şeylerdir. Etkilenmelerin bazıları kanaatlere dayanır: Biri öleceğini düşünüp korkuya kapıldığında ya da kendisine iyi bir şey olacağını sanıp hazlandığında olduğu gibi; kanaat bir yerde, etkilenme başka bir yerde harekete geçer. Bazıları ise sanki öne geçer ve prohairesis olmaksızın, kanaat oluşturmaya yatkın kısımda kanaati doğurur. Kanaatin, kanaat oluşturan kısmı dönüşmeden bıraktığı söylendi. Kanaatin dışında olan korku ise yine yukarıdan, kanaatten gelir ve psykhē'nin korkan denen kısmına bir tür kavrayış verir. Peki bu korkma ne yapar? Beklenen bir kötülük karşısında karışıklık ve sarsıntı, derler.

Hayal gücünün psykhē'de olduğu herkes için açık olabilir: Hem kanaat dediğimiz ilk tasavvur, hem de ondan gelen, artık kanaat olmayan, aşağıda bulunan silik, kanaate benzer ve ayırt etme gücü olmayan tasavvur; tıpkı tabiat denen şeyde bulunan ve her şeyi, dedikleri gibi, tasavvursuz yaptığı türden etkinlik gibi. Bunlardan sonra artık bedende meydana gelen, his ile algılanan karışıklık gelir: bedenin titremesi, sarsılması, sararma ve konuşamama. Bunlar psykhē'ye ait kısımda değildir; yoksa bunlara uğrayan o olsaydı onun bedensel olduğunu söylerdik. Hem o zaman bunlar bedene de ulaşmazdı, çünkü gönderen, etkilenmeye kapılıp kendinden çıktığı için artık göndermezdi.

Psykhē'nin bu etkilenen kısmı beden değildir, bir eidos'tur. Ama arzu eden kısım da, besleyen, büyüten ve doğuran kısım da maddededir; bu sonuncusu arzu eden ve etkilenen eidos'un kökü ve ilkesidir. Hiçbir eidos'ta karışıklık ya da genel olarak etkilenme bulunmamalıdır; eidos yerinde durmalı, maddesi ise, etkilenme olduğunda, hareket ettirenin varlığıyla etkilenme içine girmelidir. Çünkü bitkisel kısım büyütürken büyümez, artırırken artmaz, genel olarak hareket ettirirken ettirdiği hareketle hareket etmez; ya hiç hareket etmez ya da başka bir hareket ya da etkinlik tarzıyla hareket eder. Eidos'un tabiatı etkinlik olmalı, varlığıyla iş görmelidir; tıpkı ahengin telleri kendiliğinden hareket ettirmesi gibi. Böylece etkilenen kısım etkilenmenin sebebi olacaktır: Ya hareket ondan, his tasavvurundan doğduğu için, ya da tasavvur olmaksızın —bunun, kanaat yukarıdan başlamışken olup olmadığını incelemek gerekir—; ama kendisi ahengin eidos'u içinde kalır. Hareketin sebepleri musikiciye karşılık gelir; etkilenme yüzünden vurulan şeyler de tellerin yerini tutar. Çünkü orada da etkilenen ahenk değil teldir; ama musikici istese bile, ahenk bunu söylemedikçe tel hareket etmezdi.

3.6.4

περὶ δὲ τοῦ λεγομένου παθητικοῦ τῆς ψυχῆς ἐπισκεπτέον. ἤδη μὲν οὖν εἴρηται τρόπον τινὰ καὶ περὶ τούτου ἐν οἷς περὶ τῶν παθῶν ἁπάντων ἐλέγετο τῶν περὶ τὸ θυμοειδὲς καὶ τὸ ἐπιθυμοῦν γιγνομένων ὅπως ἕκαστα: οὐ μὴν ἀλλ’ ἔτι λεκτέον περὶ αὐτοῦ πρῶτον λαβόντας, ὅ τι ποτὲ τὸ παθητικὸν τῆς ψυχῆς λέγεται εἶναι. λέγεται δὴ πάντως περὶ ὃ τὰ πάθη δοκεῖ συνίστασθαι: ταῦτα δέ ἐστιν οἷς ἕπεται ἡδονὴ καὶ λύπη. τῶν δὲ παθῶν τὰ μὲν ἐπὶ δόξαις συνίσταται, ὡς ὅταν δοξάσας τις μέλλειν τελευτᾶν ἴσχῃ φόβον, ἢ οἰηθεὶς ἀγαθὸν αὑτῷ τι ἔσεσθαι ἡσθῇ, τῆς μὲν δόξης ἐν ἄλλῳ, τοῦ δὲ πάθους κινηθέντος ἐν ἄλλῳ: τὰ δέ ἐστιν ὡς ἡγησάμενα αὐτὰ ἀπροαιρέτως ἐμποιεῖν ἐν τῷ πεφυκότι δοξάζειν τὴν δόξαν. ἡ μὲν δὴ δόξα ὅτι ἄτρεπτον ἐᾷ ἐπὶ τῷ δοξάζειν εἴρηται: ὁ δ’ ἐκτὸς τῆς δόξης φόβος ἐλθὼν ἄνωθεν αὖ ἀπὸ τῆς δόξης οἷον σύνεσίν τινα παρασχὼν τῷ λεγομένῳ τῆς ψυχῆς φοβεῖσθαι. τί ποτε ποιεῖ τοῦτο τὸ φοβεῖσθαι; ταραχὴν καὶ ἔκπληξίν, φασιν, ἐπὶ προσδοκωμένῳ κακῷ. ὅτι μὲν οὖν ἡ φαντασία ἐν ψυχῇ, ἥ τε πρώτη, ἣν δὴ καλοῦμεν δόξαν, ἥ τε ἀπὸ ταύτης οὐκέτι δόξα, ἀλλὰ περὶ τὸ κάτω ἀμυδρὰ οἷον δόξα καὶ ἀνεπίκριτος φαντασία, οἵα τῇ λεγομένῃ φύσει ἐνυπάρχει ἐνέργεια καθ̓ ἃ ποιεῖ ἕκαστον, ὥς φασιν, ἀφαντάστως, δῆλον ἄν τῳ γένοιτο. τὸ δ’ ἀπὸ τούτων ἤδη αἰσθητὴ ἡ ταραχὴ περὶ τὸ σῶμα γινομένη ὅ τε τρόμος καὶ ὁ σεισμὸς τοῦ σώματος καὶ τὸ ὠχρὸν καὶ ἡ ἀδυναμία τοῦ λέγειν. οὐ γὰρ δὴ ἐν τῷ ψυχικῷ μέρει ταῦτα: ἢ σωματικὸν φήσομεν αὐτὸ εἶναι, αὐτό γε εἴπερ ἦν παθὸν ταῦτα: οὐδ’ ἂν ἔτι εἰς τὸ σῶμα ταῦτα ἀφίκετο τοῦ πέμποντος οὐκέτι ἐνεργοῦντος τὸ πέμπειν διὰ τὸ κατέχεσθαι τῷ πάθει καὶ ἐξίστασθαι ἑαυτοῦ. ἀλλ’ ἔστι μὲν τοῦτο τὸ τῆς ψυχῆς μέρος τὸ παθητικὸν οὐ σῶμα μέν, εἶδος δέ τι. ἐν ὕλῃ μέντοι καὶ τὸ ἐπιθυμοῦν καὶ τό γε θρεπτικόν τε καὶ αὐξητικὸν καὶ γεννητικόν, ὅ ἐστι ῥίζα καὶ ἀρχὴ τοῦ ἐπιθυμοῦντος καὶ παθητικοῦ εἴδους. εἴδει δὲ οὐδενὶ δεῖ παρεῖναι ταραχὴν ἢ ὅλως πάθος, ἀλλ’ ἑστηκέναι μὲν αὐτό, τὴν δὲ ὕλην αὐτοῦ ἐν τῷ πάθει γίγνεσθαι, ὅταν γίγνηται, ἐκείνου τῇ παρουσίᾳ τοῦ κινοῦντος. οὐ γὰρ δὴ τὸ φυτικόν, ὅταν φύῃ, φύεται, οὐδ’ ὅταν αὔξῃ, αὔξεται, οὐδ’ ὅλως, ὅταν κινῇ, κινεῖται ἐκείνην τὴν κίνησιν ἣν κινεῖ, ἀλλ’ ἢ οὐδ’ ὅλως, ἢ ἄλλος τρόπος κινήσεως ἢ ἐνεργείας. αὐτὴν μὲν οὖν δεῖ τὴν τοῦ εἴδους φύσιν ἐνέργειαν εἶναι καὶ τῇ παρουσίᾳ ποιεῖν, οἷον εἰ ἡ ἁρμονία ἐξ αὑτῆς τὰς χορδὰς ἐκίνει. ἔσται τοίνυν τὸ παθητικὸν πάθους μὲν αἴτιον ἢ παῤ αὐτοῦ γενομένου τοῦ κινήματος ἐκ τῆς φαντασίας τῆς αἰσθητικῆς ἢ καὶ ἄνευ φαντασίας: ἐπισκεπτέον δὲ τοῦτο, εἰ τῆς δόξης ἄνωθεν ἀρξάσης: αὐτὸ δὲ μένον ἐν ἁρμονίας εἴδει. τὰ δὲ αἴτια τοῦ κινῆσαι ἀνάλογον τῷ μουσικῷ: τὰ δὲ πληγέντα διὰ πάθους πρὸς τὰς χορδὰς ἂν τὸν λόγον ἔχοι. καὶ γὰρ κἀκεῖ οὐχ ἡ ἁρμονία πέπονθεν, ἀλλ’ ἡ χορδή: οὐ μὴν ἐκινήθη ἂν ἡ χορδὴ [μουσικῶς], εἰ καὶ ὁ μουσικὸς ἐβούλετο, μὴ τῆς ἁρμονίας τοῦτο λεγούσης.

3.6.5Öyleyse psykhē zaten baştan etkilenmiyorsa, onu felsefeyle etkilenmez kılmaya neden çalışmalı? Şundan: Etkilenen denen kısma giren şey, bir hayal gibi, ardından gelen etkilenmeyi, yani karışıklığı doğurur; karışıklığa da beklenen kötülüğün görüntüsü eşlik eder. Logos böyle bir etkilenmeyi büsbütün ortadan kaldırmayı ve meydana gelmesine izin vermemeyi uygun gördü: Meydana gelirse psykhē henüz iyi durumda değildir; meydana gelmezse psykhē, etkilenmenin sebebi artık onda doğmadığı için etkilenmeden kalır. Bu, rüya hayallerini ortadan kaldırmak isteyen birinin hayal gören psykhē'yi uyandırmasına benzer; tabii dışarıdaki, görüntülere benzeyen etkilenmeleri psykhē'nin yaptığını söyleyip onlara psykhē'nin etkilenmeleri diyorsa.

Ama hiçbir şekilde kirlenmemiş psykhē'nin arınması ne olabilir, onu bedenden ayırmak ne demektir? Arınma, onu yalnız bırakmak olabilir: başka şeylerle birlikte olmamak, başka bir şeye bakmamak, yabancı kanaatler taşımamak —kanaatlerin ya da etkilenmelerin tarzı ne olursa olsun—; söylendiği gibi, görüntüleri görmemek ve onlardan etkilenmeler üretmemek. Aşağıdakilerin tersine yönelmek nasıl arınma olmasın? Ayrılma da psykhē'nin artık bedende, sanki bedenin malıymış gibi bulunmamasıdır; bulanık suyun içindeki ışık gibi olmasıdır, ki ışık bulanık suyun içinde de etkilenmeden kalır. Etkilenen kısmın arınması, yersiz görüntülerden uyanmak ve onları görmemektir; ayrılması da aşağıya fazla eğilmemesi ve aşağıdaki şeyleri tasavvur etmemesidir. Ayırmak, bu kısmın ayrıldığı şeyleri ortadan kaldırmak da olabilir: Bu kısım, oburluktan bulanmış ve etin bolluğundan kirlenmiş bir pneuma üzerinde değil, ince bir şeyin üzerinde durduğunda, onun üzerinde dingince taşınabilir.

3.6.5

τί οὖν χρὴ ζητεῖν ἀπαθῆ τὴν ψυχὴν ἐκ φιλοσοφίας ποιεῖν μηδὲ τὴν ἀρχὴν πάσχουσαν; ἢ ἐπειδὴ καὶ τὸ εἰς αὐτὴν ἐπὶ τοῦ λεγομένου παθητικοῦ οἷον φάντασμα τὸ ἐφεξῆς πάθημα ποιεῖ, τὴν ταραχήν, καὶ συνέζευκται τῇ ταραχῇ ἡ τοῦ προσδοκωμένου κακοῦ εἰκών, πάθος τὸ τοιοῦτον λεγόμενον ἠξίου ὁ λόγος ὅλως ἀφαιρεῖν καὶ μὴ ἐᾶν ἐγγίγνεσθαι ὡς γιγνομένου μὲν οὔπω τῆς ψυχῆς ἐχούσης εὖ, μὴ γιγνομένου δὲ ἀπαθῶς ἰσχούσης τοῦ αἰτίου τοῦ πάθους οὐκέτι ἐγγιγνομένου, οἷον εἴ τις τὰς τῶν ὀνειράτων φαντασίας ἀναιρεῖν ἐθέλων ἐν ἐγρηγόρσει τὴν ψυχὴν τὴν φανταζομένην ποιοῖ, εἰ τὰ πάθη λέγοι πεποιηκέναι τὰ ἔξωθεν οἷον ὁράματα παθήματα λέγων τῆς ψυχῆς εἶναι. ἀλλὰ τίς ἡ κάθαρσις ἂν τῆς ψυχῆς εἴη μηδαμῆ μεμολυσμένης ἢ τί τὸ χωρίζειν αὐτὴν ἀπὸ τοῦ σώματος; ἢ ἡ μὲν κάθαρσις ἂν εἴη καταλιπεῖν μόνην καὶ μὴ μετ’ ἄλλων ἢ μὴ πρὸς ἄλλο βλέπουσαν μηδ’ αὖ δόξας ἀλλοτρίας ἔχουσαν, ὅστις ὁ τρόπος τῶν δοξῶν, ἢ τῶν παθῶν, ὡς εἴρηται, μήτε ὁρᾶν τὰ εἴδωλα μήτε ἐξ αὐτῶν ἐργάζεσθαι πάθη. εἰ δὲ ἐπὶ θάτερα τῶν κάτω, πῶς οὐ κάθαρσις; καὶ χωρισμός γε πρὸς τῆς ψυχῆς τῆς μηκέτι ἐν σώματι γιγνομένης ὡς ἐκείνου εἶναι, καὶ τὸ ὥσπερ φῶς ἐν θολερῷ καίτοι ἀπαθὲς ὅμως καὶ ἐν θολερῷ. τοῦ δὴ παθητικοῦ ἡ μὲν κάθαρσις ἔγερσις ἐκ τῶν ἀτόπων εἰδώλων καὶ μὴ ὅρασις, τὸ δὲ χωρίζεσθαι τῇ μὴ πολλῇ νεύσει καὶ τῇ περὶ τὰ κάτω μὴ φαντασίᾳ. εἴη δ’ ἂν καὶ τὸ χωρίζειν αὐτὸ τὸ ἐκεῖνα ἀφαιρεῖν ὧν τοῦτο χωρίζεται, ὅταν μὴ ἐπὶ πνεύματος θολεροῦ ἐκ γαστριμαργίας καὶ πλήθους οὐ καθαρὸν ᾖ σαρκῶν, ἀλλ’ ᾖ ἰσχνὸν τὸ ἐν ᾧ, ὡς ἐπ’ αὐτοῦ ὀχεῖσθαι ἡσυχῇ.

3.6.6Bütünüyle eidos'a göre düzenlenmiş olan düşünülür ousia'nın etkilenmez sayılması gerektiği söylendi. Madde de, başka bir tarzda olsa da, cisimsizlerden biri olduğuna göre, onun da ne durumda olduğunu incelemek gerekir: Söylendiği gibi etkilenir ve her bakımdan dönüşür mü, yoksa onu da etkilenmez mi saymalı, öyleyse etkilenmezliğinin tarzı nedir? Bu işe girişip maddenin tabiatının ne olduğunu konuşacak olanlar önce şunu kavramalıdır: Varlığın tabiatı, ousia ve var olmak, çoğunluğun sandığı gibi değildir. Gerçekte varlık denebilecek olan, gerçekten var olandır; bu da her bakımdan var olandır; bu da var olmaktan hiçbir şekilde uzak düşmeyendir. Yetkin olarak var olduğu için korunmak ve var olmak için hiçbir şeye muhtaç değildir; tersine, var gibi görünen öteki şeylerin var gibi görünmesinin sebebidir. Bunlar doğru söyleniyorsa, onun hayat içinde, hem de yetkin bir hayat içinde olması zorunludur; yoksa eksik olur ve var olmaktan çok var olmayan olurdu. Bu ise nous'tur, her bakımdan phronēsis'tir. Demek ki belirlidir ve sınırlıdır; kuvvet bakımından hiçbir şeyden yoksun değildir, belli bir ölçüyle de sınırlı değildir, yoksa eksik düşerdi. Bu yüzden ezelîdir, hep aynıdır, hiçbir şeyi kabul etmez, ona hiçbir şey girmez; çünkü bir şeyi kabul etseydi, kendinden başka bir şeyi kabul ederdi, bu da var olmayan olurdu. Oysa onun her bakımdan var olması gerekir; öyleyse var olmaya her şeye sahip olarak kendinden gelmelidir: Her şey bir aradadır ve her şey birdir.

Varlığı bunlarla tarif ediyorsak —böyle tarif etmek gerekir; yoksa nous ve hayat varlıktan gelmez, varlığa dışarıdan eklenmiş ve var olmayandan gelmiş olurdu; varlık hayatsız ve nous'suz olur, gerçekte var olmayan ise bunlara sahip olurdu; sanki bunlar daha aşağı şeylerde, varlıktan sonra gelenlerde bulunmalıymış gibi. Oysa varlıktan önce gelen, bunları varlığa sağlar, ama kendisi bunlara muhtaç değildir—, evet, varlık böyleyse, onun ne bir beden ne de bedenlerin dayanağı olması zorunludur; bunların var olması, var olmayan olmalarıdır.

Peki bedenlerin tabiatı nasıl var olmayan olabilir, bunların üzerinde bulunduğu madde nasıl var olmayan olabilir? Dağlar, kayalar, bütün katı toprak, direnen ve vurduğu şeyi darbesiyle zorlayan her şey, ousia'larının var olduğuna tanıklık eder. Biri şöyle diyebilir: Sıkıştırmayan, zorlamayan, direnmeyen, hatta hiç görünmeyen psykhē ve nous nasıl var olabilir, hem de gerçekten var? Ama bedenler arasında da yerinde duran topraktan çok, daha hareketli ve daha az ağır olan, onun da yukarıdaki kısmı daha çok vardır; ateş ise artık beden tabiatından kaçmaktadır. Bence kendi kendine daha çok yeten şeyler ötekileri daha az rahatsız eder, onlara daha az acı verir; daha ağır ve daha topraksı olanlar ise, yani eksik olan, düşen ve kendini kaldıramayan şeyler, güçsüzlükten düşerek, düşüşleri ve uyuşuklukları yüzünden darbe yaratırlar. Nitekim ölü bedenlerle çarpışmak daha tatsızdır, darbenin şiddeti ve zararı onlardadır; canlı olanlar ise varlıktan pay aldıkları ölçüde yakınlarına daha hoş gelir. Hareket de bedenlerde bir tür hayat, hayatın bir taklidi olduğu için, bedeni daha az olanlarda daha çoktur; çünkü varlığın onu terk etmesi, terk ettiği şeyi daha çok beden yapar.

Etkilenme denen şeylerden de daha çok beden olanın daha çok etkilendiği görülebilir: Toprak ötekilerden daha çok etkilenir, ötekiler de aynı orana göre. Çünkü öteki şeyler bölündüklerinde, hiçbir şey engellemezse yeniden bir araya gelir; topraksı olan her şey ise kesildiğinde parçalar hep ayrı kalır. Tabiatça tükenmiş şeyler küçük bir darbeyle vurulup yok olmuş gibi olur; en çok beden olan şey de en çok var olmayana yaklaştığı için kendini toparlayıp bir olmaya güç yetiremez. Ağır ve şiddetli darbeler birbirine yıkım getirir; güçsüz olan güçsüze çarpınca ona göre güçlüdür, var olmayan da var olmayana göre.

Bunlar, varlıkları bedenlerde arayan, itişmelerin tanıklığına dayanan ve his yoluyla gelen hayallerde gerçeğin güvencesini bulanlara karşı söylendi. Onlar, rüya görenler gibi, gördükleri rüyaları gerçek sanırlar. Çünkü his, uyuyan psykhē'nin işidir; psykhē'nin bedende olan kısmı uyur. Gerçek uyanış ise bedenle birlikte değil, bedenden kalkmaktır. Bedenle birlikte uyanmak, bir uykudan başka bir uykuya, sanki bir yataktan başka bir yatağa geçmektir; gerçek uyanış ise bedenlerden büsbütün kalkmaktır. Bedenler psykhē'ye zıt bir tabiatta olduklarından, ousia bakımından da ona zıttırlar. Doğuşları, akışları ve yok oluşları da varlığın tabiatına ait olmadıklarına tanıklık eder.

3.6.6

τὴν μὲν δὴ οὐσίαν τὴν νοητὴν τὴν κατὰ τὸ εἶδος ἅπασαν τεταγμένην ὡς ἀπαθῆ δεῖ εἶναι δοκεῖν εἴρηται. ἐπεὶ δὲ καὶ ἡ ὕλη ἕν τι τῶν ἀσωμάτων, εἰ καὶ ἄλλον τρόπον, σκεπτέον καὶ περὶ ταύτης τίνα τρόπον ἔχει, πότερον παθητή, ὡς λέγεται, καὶ κατὰ πάντα τρεπτή, ἢ καὶ ταύτην δεῖ ἀπαθῆ εἶναι οἴεσθαι, καὶ τίς ὁ τρόπος τῆς ἀπαθείας. πρῶτον δὴ ληπτέον ἐπὶ τοῦτο στελλομένοις καὶ περὶ τῆς φύσεως αὐτῆς λέγουσιν ὁποία τις, ὡς ἡ τοῦ ὄντος φύσις καὶ ἡ οὐσία καὶ τὸ εἶναι οὐ ταύτῃ ἔχει, ὡς οἱ πολλοὶ νομίζουσιν. ἔστι γὰρ τὸ ὄν, ὃ καὶ κατὰ ἀλήθειαν ἄν τις εἴποι ὄν, ὄντως ὄν: τοῦτο δέ ἐστιν, ὃ πάντη ἐστὶν ὄν: τοῦτο δέ, ὃ μηδὲν ἀποστατεῖ τοῦ εἶναι. τελέως δὲ ὂν οὐδενὸς δεῖται, ἵνα σώζηται καὶ ᾖ, ἀλλὰ καὶ τοῖς ἄλλοις αἴτιον τοῖς δοκοῦσιν εἶναι τοῦ δοκεῖν εἶναι. εἰ δὲ ταῦτα ὀρθῶς λέγεται, ἀνάγκη αὐτὸ ἐν ζωῇ καὶ ἐν τελείᾳ ζωῇ εἶναι: ἢ ἐλλεῖπον οὐ μᾶλλον ὂν ἢ μὴ ὂν ἔσται. τοῦτο δὲ νοῦς καὶ πάντη φρόνησις. καὶ ὡρισμένον ἄρα καὶ πεπερασμένον καὶ τῇ δυνάμει οὐδὲν ὅ τι μὴ οὐδὲ τοσῇδε: ἐπιλείποι γὰρ ἄν. διὸ καὶ τὸ ἀεὶ καὶ τὸ ὡσαύτως καὶ τὸ ἄδεκτον παντὸς καὶ οὐδὲν εἰς αὐτό: εἰ γάρ τι δέχοιτο, παῤ αὑτὸ ἄν τι δέχοιτο: τοῦτο δὲ μὴ ὄν. δεῖ δ’ αὐτὸ πάντη ὂν εἶναι: ἥκειν οὖν δεῖ παῤ αὑτοῦ πάντα ἔχον εἰς τὸ εἶναι: καὶ ὁμοῦ πάντα καὶ ἓν πάντα. εἰ δὴ τούτοις ὁρίζομεν τὸ ὄν — δεῖ δέ, ἢ οὐκ ἂν ἐκ τοῦ ὄντος ἥκοι νοῦς καὶ ζωή, ἀλλὰ τῷ ὄντι ἐπακτὰ ταῦτα καὶ ἐξ οὐκ ὄντος ἔσται — καὶ τὸ μὲν ὂν ἄζων καὶ ἄνουν ἔσται, ὃ δὲ μὴ ὄν ἐστιν ἀληθῶς ταῦτα ἕξει, ὡς ἐν τοῖς χείροσι δέον ταῦτα εἶναι καὶ τοῖς ὑστέροις τοῦ ὄντος: τὸ γὰρ πρὸ τοῦ ὄντος χορηγὸν μὲν τούτων εἰς τὸ ὄν, οὐ δεόμενον δὲ αὐτὸ τούτων: εἰ οὖν τοιοῦτον τὸ ὄν, ἀνάγκη μήτε τι σῶμα αὐτὸ μήτε τὸ ὑποκείμενον τοῖς σώμασιν εἶναι, ἀλλ’ εἶναι τούτοις τὸ εἶναι τὸ μὴ οὖσιν εἶναι. καὶ πῶς ἡ τῶν σωμάτων φύσις μὴ οὖσα, πῶς δὲ ἡ ὕλη, ἐφ̓ ἧς ταῦτα; ὄρη καὶ πέτραι καὶ πᾶσα γῆ στερεὰ καὶ πάντα ἀντίτυπα καὶ ταῖς πληγαῖς βιαζόμενα τὰ πληττόμενα ὁμολογεῖ αὐτῶν τὴν οὐσίαν. εἰ οὖν τις λέγοι: πῶς δὲ τὰ [μὴ] θλίβοντα καὶ μὴ βιαζόμενα μηδὲ ἀντίτυπα μηδ’ ὅλως ὁρώμενα, ψυχὴ καὶ νοῦς, ὄντα καὶ ὄντως ὄντα; καὶ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν σωμάτων μᾶλλον [ὂν] γῆς ἑστώσης τὸ μᾶλλον κινούμενον καὶ ἐμβριθὲς ἧττον, καὶ τούτου τὸ ἄνω: καὶ δὴ καὶ τὸ πῦρ φεῦγον ἤδη τὴν σώματος φύσιν. ἀλλ’ οἶμαι, τὰ μὲν αὐταρκέστερα αὑτοῖς ἧττον ἐνοχλεῖ τὰ ἄλλα καὶ ἀλυπότερα τοῖς ἄλλοις, τὰ δὲ βαρύτερα καὶ γεωδέστερα, ὅσα ἐλλιπῆ καὶ πίπτοντα καὶ αἴρειν αὑτὰ οὐ δυνάμενα, ταῦτα πίπτοντα ὑπὸ ἀσθενείας τῇ καταφορᾷ καὶ νωθείᾳ πληγὰς ἔχει. ἐπεὶ καὶ τὰ νεκρὰ τῶν σωμάτων ἀηδέστερα προσπεσεῖν, καὶ τὸ σφόδρα τῆς πληγῆς καὶ τὸ βλάπτειν ἔχει: τὰ δὲ ἔμψυχα μετέχοντα τοῦ ὄντος, ὅσῳ τούτου μέτεστιν αὐτοῖς, εὐχαριτώτερα τοῖς πέλας. ἡ δὲ κίνησις, ὥσπερ τις ζωὴ οὖσα ἐν τοῖς σώμασι καὶ μίμησιν ἔχουσα ταύτης, μᾶλλόν ἐστι τοῖς ἧττον σώματος ἔχουσιν, ὡς τῆς ἀπολείψεως τοῦ ὄντος ὃ καταλείπει μᾶλλον τοῦτο σῶμα ποιούσης: καὶ ἐκ τῶν δὲ λεγομένων παθημάτων μᾶλλον ἄν τις ἴδοι τὸ μᾶλλον σῶμα μᾶλλον παθητὸν ὄν, γῆν ἢ τὰ ἄλλα, καὶ τὰ ἄλλα κατὰ τὸν αὐτὸν λόγον: τὰ μὲν γὰρ ἄλλα σύνεισι διαιρούμενα μὴ κωλύοντος μηδενὸς εἰς ἓν πάλιν, τμηθὲν δὲ γεηρὸν ἅπαν χωρὶς ἑκάτερον ἀεί: ὥσπερ [γὰρ] τὰ ἀπαγορεύοντα τῇ φύσει, ἃ δὴ μικρᾶς πληγῆς γενομένης οὕτως ἔχει ὥσπερ πέπληκται καὶ ἐφθάρη, οὕτω καὶ τὸ μάλιστα σῶμα γενόμενον ὡς μάλιστα εἰς τὸ μὴ ὂν ἧκον ἀναλαβεῖν αὑτὸ εἰς τὸ ἓν ἀσθενεῖ. πτῶμα οὖν αἱ βαρεῖαι καὶ σφοδραὶ πληγαὶ ποιοῦσιν εἰς ἄλληλα: ἀσθενὲς δὲ ἀσθενεῖ προσπῖπτον ἰσχυρόν ἐστι πρὸς ἐκεῖνο καὶ μὴ ὂν μὴ ὄντι. ταῦτα μὲν οὖν εἴρηται πρὸς τοὺς ἐν τοῖς σώμασι τιθεμένους τὰ ὄντα τῇ τῶν ὠθισμῶν μαρτυρίᾳ καὶ τοῖς διὰ τῆς αἰσθήσεως φαντάσμασι πίστιν τῆς ἀληθείας λαμβάνοντας, οῖ παραπλήσιον τοῖς ὀνειρώττουσι ταῦτα ἐνεργῆ νομίζουσιν, ἃ ὁρῶσιν ἐνύπνια ὄντα. καὶ γὰρ τὸ τῆς αἰσθήσεως ψυχῆς ἐστιν εὑδούσης: ὅσον γὰρ ἐν σώματι ψυχῆς, τοῦτο εὕδει: ἡ δ’ ἀληθινὴ ἐγρήγορσις ἀληθινὴ ἀπὸ σώματος, οὐ μετὰ σώματος, ἀνάστασις. ἡ μὲν γὰρ μετὰ σώματος μετάστασίς ἐστιν ἐξ ἄλλου εἰς ἄλλον ὕπνον, οἷον ἐξ ἑτέρων δεμνίων: ἡ δ’ ἀληθὴς ὅλως ἀπὸ τῶν σωμάτων, ἃ τῆς φύσεως ὄντα τῆς ἐναντίας ψυχῇ τὸ ἐναντίον εἰς οὐσίαν ἔχει. μαρτυρεῖ δὲ καὶ ἡ γένεσις αὐτῶν καὶ ἡ ῥοὴ καὶ ἡ φθορὰ οὐ τῆς τοῦ ὄντος φύσεως οὖσα.

3.6.7Ama dayanak olan maddeye ve maddenin üzerinde bulunduğu söylenen şeylere dönmeliyiz; bunlardan maddenin var olmadığı ve etkilenmediği anlaşılacaktır. Madde cisimsizdir, çünkü beden sonra gelir ve bileşiktir; madde de başka bir şeyle birlikte bedeni meydana getirir. Cisimsiz olması bakımından varlıkla aynı adı almıştır, çünkü hem varlık hem madde bedenlerden başkadır. Ama ne psykhē'dir ne nous, ne hayattır ne eidos, ne logos'tur ne sınır —çünkü sınırsızlıktır—; ne de bir kuvvettir, çünkü ne yapar ki? Bütün bunların dışına düştüğü için varlık adını da haklı olarak alamaz; ona var olmayan demek yerinde olur. Ama hareketin ya da durağanlığın var olmayan olması gibi değil, gerçekten var olmayan: Bir görüntü, bir kütle hayali, bir varlık özlemi; durağanlık içinde olmadan duran; kendi başına görünmez olan; onu görmek isteyenden kaçan. Bakmayınca oradadır, dikkatle bakana görünmez; kendi üzerinde hep zıtları gösterir: küçüğü ve büyüğü, azı ve çoğu, eksiği ve fazlayı. Ne yerinde kalan ne de kaçabilen bir görüntüdür; çünkü buna bile gücü yetmez, nous'tan güç almamış, bütün varlıktan yoksunluk içinde meydana gelmiştir. Bu yüzden vaat ettiği her şey yalandır: Büyük görünse küçüktür, çok görünse azdır; görünüşteki varlığı var olmayandır, kaçan bir oyuncak gibi. Onda meydana geldiği sanılan şeyler de bu yüzden oyuncaktır, düpedüz bir görüntüdeki görüntülerdir; aynada olduğu gibi, bir yerde duran şey başka bir yerde görünür. Dolmuş gibi görünür, ama hiçbir şeye sahip değildir ve her şeymiş gibi görünür.

Ona giren ve ondan çıkan şeyler, varlıkların taklitleri ve görüntüleridir; biçimsiz bir görüntüye girerler ve onun biçimsizliği yüzünden onda görünürler. Ona etki ediyor gibi görünürler ama hiçbir şey yapmazlar; çünkü cılız ve güçsüzdürler, dayanacakları bir şey yoktur. Madde de onlara karşı koymadığı için, sanki suyun içinden geçer gibi, ya da biri boşluk denen yere biçimler gönderiyormuş gibi, onu kesmeden içinden geçerler. Ayrıca görünen şeyler, maddeye geldikleri kaynaklar gibi olsaydı, belki biri onlara, gönderenlerin maddeye geçmiş bir kuvvetini yükleyerek maddenin onlardan etkilendiğini sanabilirdi. Ama şimdi görüntüsü düşen şeyler bir türlü, içinde görülen şeyler başka türlü olduğundan, bundan da etkilenmenin yalan olduğu anlaşılabilir: İçinde görülen şey yalandır ve onu yapana hiçbir şekilde benzemez. Güçsüz ve yalan olan, yalana düşen bu şey —rüyada, suda ya da aynada olduğu gibi—, maddeyi zorunlu olarak etkilenmeden bıraktı. Gerçi bu örneklerde içinde görülenler, yansıyan asıllara benzer.

3.6.7

ἀλλ’ ἐπανιτέον ἐπί τε τὴν ὕλην τὴν ὑποκειμένην, καὶ τὰ ἐπὶ τῇ ὕλῃ εἶναι λεγόμενα, ἐξ ὧν τό τε μὴ εἶναι αὐτὴν καὶ τὸ τῆς ὕλης ἀπαθὲς γνωσθήσεται. ἔστι μὲν οὖν ἀσώματος, ἐπείπερ τὸ σῶμα ὕστερον καὶ σύνθετον καὶ αὐτὴ μετ’ ἄλλου ποιεῖ σῶμα. οὕτω γὰρ τοῦ ὀνόματος τετύχηκε τοῦ αὐτοῦ κατὰ τὸ ἀσώματον, ὅτι ἑκάτερον τό τε ὂν ἥ τε ὕλη ἕτερον τῶν σωμάτων. οὔτε δὲ ψυχὴ οὖσα οὔτε νοῦς οὔτε ζωὴ οὔτε εἶδος οὔτε λόγος οὔτε πέρας: ἀπειρία γάρ: οὔτε δύναμις: τί γὰρ καὶ ποιεῖ; ἀλλὰ ταῦτα ὑπερεκπεσοῦσα πάντα οὐδὲ τὴν τοῦ ὄντος προσηγορίαν ὀρθῶς ἂν δέχοιτο, μὴ ὂν δ’ ἂν εἰκότως λέγοιτο, καὶ οὐχ ὥσπερ κίνησις μὴ ὂν ἢ στάσις μὴ ὄν, ἀλλὰ ἀληθινῶς μὴ ὄν, εἴδωλον καὶ φάντασμα ὄγκου καὶ ὑποστάσεως ἔφεσις καὶ ἑστηκὸς οὐκ ἐν στάσει καὶ ἀόρατον καθ̓ αὑτὸ καὶ φεῦγον τὸν βουλόμενον ἰδεῖν, καὶ ὅταν τις μὴ ἴδῃ γιγνόμενον, ἀτενίσαντι δὲ οὐχ ὁρώμενον, καὶ τὰ ἐναντία ἀεὶ ἐφ̓ ἑαυτοῦ φανταζόμενον, μικρὸν καὶ μέγα καὶ ἧττον καὶ μᾶλλον, ἐλλεῖπόν τε καὶ ὑπερέχον, εἴδωλον οὐ μένον οὐδ’ αὖ φεύγειν δυνάμενον: οὐδὲ γὰρ οὐδὲ τοῦτο ἰσχύει ἅτε μὴ ἰσχὺν παρὰ νοῦ λαβόν, ἀλλ’ ἐν ἐλλείψει τοῦ ὄντος παντὸς γενόμενον. διὸ πᾶν ὃ ἂν ἐπαγγέλληται ψεύδεται, κἂν μέγα φαντασθῇ, μικρόν ἐστι, κἂν μᾶλλον, ἧττόν ἐστι, καὶ τὸ ὂν αὐτοῦ ἐν φαντάσει οὐκ ὄν ἐστιν, οἷον παίγνιον φεῦγον: ὅθεν καὶ τὰ ἐν αὐτῷ ἐγγίγνεσθαι δοκοῦντα παίγνια, εἴδωλα ἐν εἰδώλῳ ἀτεχνῶς, ὡς ἐν κατόπτρῳ τὸ ἀλλαχοῦ ἱδρυμένον, ἀλλαχοῦ φανταζόμενον: καὶ πιμπλάμενον, ὡς δοκεῖ, [κενὸν] καὶ ἔχον οὐδὲν καὶ δοκοῦν τὰ πάντα. τὰ δὲ εἰσιόντα καὶ ἐξιόντα τῶν ὄντων μιμήματα καὶ εἴδωλα εἰς εἴδωλον ἄμορφον καὶ διὰ τὸ ἄμορφον αὐτῆς ἐνορώμενα ποιεῖν μὲν δοκεῖ εἰς αὐτήν, ποιεῖ δὲ οὐδέν: ἀμενηνὰ γὰρ καὶ ἀσθενῆ καὶ ἀντερεῖδον οὐκ ἔχοντα: ἀλλ’ οὐδὲ ἐκείνης ἐχούσης δίεισιν οὐ τέμνοντα οἷον δἰ ὕδατος ἢ εἴ τις ἐν τῷ λεγομένῳ κενῷ μορφὰς οἷον εἰσπέμποι. καὶ γὰρ αὖ, εἰ μὲν τοιαῦτα ἦν τὰ ὁρώμενα, οἷα τὰ ἀφ̓ ὧν ἦλθεν εἰς αὐτήν, τάχ̓ ἄν τις διδοὺς αὐτοῖς δύναμίν τινα τῶν πεμψάντων εἰς αὐτὴν γενομένην πάσχειν ὑπ’ αὐτῶν ἂν ὑπέλαβε: νῦν δὲ ἄλλων μὲν ὄντων τῶν ἐμφανταζομένων, ἀλλοίων δὲ τῶν ἐνορωμένων, κἀκ τούτων μαθεῖν ἔστι τὸ τῆς πείσεως ψεῦδος ψεύδους ὄντος τοῦ ἐνορωμένου καὶ οὐδαμῇ ἔχοντος ὁμοιότητα πρὸς τὸ ποιῆσαν. ἀσθενὲς δὴ καὶ ψεῦδος ὂν καὶ εἰς ψεῦδος ἐμπῖπτον, οἷα ἐν ὀνείρῳ ἢ ὕδατι ἢ κατόπτρῳ, ἀπαθῆ αὐτὴν εἴασεν ἐξ ἀνάγκης εἶναι: καίτοι ἔν γε τοῖς προειρημένοις ὁμοίωσις τοῖς. ἐνορωμένοις ἐστὶ πρὸς τὰ ἐνορῶντα.

3.6.8Genel olarak etkilenen şey, kendisine gelip etkilenme doğuran şeylerin zıt kuvvetleri ve keyfiyetleri içinde bulunabilecek türden olmalıdır. Çünkü içteki sıcağın başkalaşması soğutan bir şeyden, içteki ıslağın başkalaşması kurutan bir şeyden gelir; dayanak sıcaktan soğuğa ya da kurudan ıslağa geçtiğinde onun başkalaştığını söyleriz. Ateşin yok oluşu denen şey de, ateş başka bir unsura dönüştüğünde buna tanıklık eder: Yok olan ateştir, deriz, madde değil. Öyleyse etkilenmeler de yok oluşun başına geldiği şeyle ilgilidir; çünkü etkilenmeyi kabul etmek yok oluşa giden yoldur; yok olmak da etkilenmenin başına geldiği şeye aittir. Maddenin ise yok olması mümkün değildir: Neye dönüşecek, nasıl yok olacak? Peki madde, kendi içine sıcaklıklar, soğukluklar, sayısız, hatta sınırsız keyfiyetler aldığı, bunlarla kuşatıldığı, onları sanki doğuştan kendisinde taşıdığı ve bunlar birbirine karışmış olduğu hâlde —çünkü her biri ayrı ayrı durmaz—, üstelik kendisi de birbirine karışırken birbirinden etkilenen keyfiyetlerin ortasında sıkışıp kaldığı hâlde, nasıl olur da onlarla birlikte etkilenmez? Meğer ki onu bunların büsbütün dışında saysın; ama dayanakta bulunan her şey, dayanağa kendinden bir şey verecek biçimde bulunur.

3.6.8

ὅλως δὲ τὸ πάσχον δεῖ τοιοῦτον εἶναι οἷον εν ταῖς ἐναντίαις εἶναι δυνάμεσι καὶ ποιότησι τῶν ἐπεισιόντων καὶ τὸ πάσχειν ἐμποιούντων. τῷ γὰρ ἐνόντι θερμῷ ἡ ἀλλοίωσις παρὰ τοῦ ψύχοντος καὶ τῷ ἐνόντι ὑγρῷ ἡ ἀλλοίωσις παρὰ τοῦ ξηραίνοντος, καὶ ἠλλοιῶσθαι λέγομεν τὸ ὑποκείμενον, ὅταν ἐκ θερμοῦ ψυχρὸν ἢ ἐκ ξηροῦ ὑγρὸν γένηται. μαρτυρεῖ δὲ καὶ ἡ λεγομένη πυρὸς φθορὰ μεταβολῆς γενομένης εἰς στοιχεῖον ἄλλο: τὸ γὰρ πῦρ ἐφθάρη, φαμέν, οὐχ ἡ ὕλη: ὥστε καὶ τὰ πάθη περὶ τοῦτο, περὶ ὃ καὶ ἡ φθορα: ὁδὸς γὰρ εἰς φθορὰν ἡ παραδοχὴ τοῦ πάθους: καὶ τούτῳ τὸ φθείρεσθαι, ᾧ καὶ τὸ πάσχειν. τὴν δὲ ὕλην φθείρεσθαι οὐχ οἷόν τε: εἰς τί γὰρ καὶ πῶς; πῶς οὖν λαβοῦσα ἐν αὑτῇ θερμότητας, ψυχρότητας, μυρίας καὶ ἀπείρους ὅλως ποιότητας καὶ ταύταις διαληφθεῖσα καὶ οἷον συμφύτους αὐτὰς ἔχουσα καὶ συγκεκραμένας ἀλλήλαις, οὐ γὰρ ἕκαστα χωρίς, αὐτὴ δὲ ἐν μέσῳ ἀποληφθεῖσα πασχουσῶν τῶν ποιοτήτων ἐν τῇ πρὸς ἀλλήλας ἀπ’ ἀλλήλων μίξει οὐχὶ συμπάσχει καὶ αὐτή; εἰ μὴ ἄρα ἔξω τις αὐτὴν θήσεται αὐτῶν παντάπασιν: ἐν ὑποκειμένῳ δὲ πᾶν οὕτω πάρεστι τῷ ὑποκειμένῳ, ὡς αὐτῷ τι παῤ αὑτοῦ διδόναι.

3.6.9Önce şunu kavramak gerekir: Bir şeyin başka bir şeyde bulunması, birinin ötekinin içinde olması tek bir tarzda olmaz. Bazen bir şey bulunmakla birlikte ötekini dönüştürerek daha kötü ya da daha iyi yapar; bedenlerde, en azından canlılarda görüldüğü gibi. Bazen onu etkilemeden daha iyi ya da daha kötü yapar; psykhē için söylendiği gibi. Bazen de birinin balmumuna bir biçim vermesi gibidir: Burada ne bir etkilenme vardır —biçim bulunduğunda balmumunu başka bir şey yapacak türden— ne de biçim gittiğinde balmumunda bir eksiklik. Işık ise aydınlattığı şeyde biçim değişikliği bile yapmaz. Soğumuş bir taş, taş olarak kaldıkça soğukluktan ne alır? Bir çizgi renkten ne etkilenebilir? Yüzey de, sanırım, etkilenmez; belki altındaki beden etkilenir. Gerçi o da renkten neye uğrayabilir ki? Bir şeyin bulunmasına ya da bir biçimin etrafına konmasına etkilenme dememek gerekir. Biri aynaların ve genel olarak saydam şeylerin, içlerinde görülen görüntülerden hiçbir şeye uğramadığını söylerse, yerinde bir örnek vermiş olur. Çünkü maddedekiler de görüntülerdir; madde ise aynalardan da daha etkilenmezdir. Onda sıcaklıklar ve soğukluklar meydana gelir, ama onu ısıtmazlar; çünkü ısınmak ve soğumak, dayanağı bir keyfiyetten başka bir keyfiyete geçiren bir keyfiyetin işidir. Soğukluk konusunda da, acaba bir yokluk ve yoksunluk mudur, diye incelemek gerekir.

Maddede bir araya gelen keyfiyetlerin çoğu birbirine etki etmeyecektir; birbirine daha çok zıt durumda olanlar eder. Güzel koku tatlılığı, renk biçimi, bir cinsten olan başka bir cinsten olanı nasıl meydana getirebilir? Bu yüzden insan, aynı şeyde birinin ötekinin içinde, bir şeyin başka bir şeyde, varlığıyla bulunduğu ya da içinde bulunduğu şeye zarar vermeden bulunabileceğine en çok buradan inanabilir. Zarar gören şey rastgele bir şeyden zarar görmediği gibi, dönüşen ve etkilenen şey de herhangi bir şeyden etkilenmez; zıtlar zıtlardan etkilenir, öteki şeyler ise başka şeylerden dönüşmez. Hiçbir zıtlığı olmayan şeyler hiçbir zıttan etkilenmez. Öyleyse bir şey etkileniyorsa, o şey madde değil, iki şeyin birleşimi ya da genel olarak bir arada bulunan birçok şey olmalıdır. Tek başına olan, öteki şeylerden yoksun ve büsbütün basit olan şey ise, birbirine etki eden bütün şeylerin ortasında sıkışmış olsa bile her şeye karşı etkilenmez kalır; tıpkı aynı evde birbirini döven insanlar varken evin ve içindeki havanın hiçbir şeye uğramaması gibi. Maddenin üzerindeki şeyler bir araya gelip birbirlerine tabiatlarının elverdiği kadar etki etsinler; madde ise, kendisindeki keyfiyetlerin zıt olmadıkları için birbirinden etkilenmemesinden çok daha fazla etkilenmez kalacaktır.

3.6.9

ληπτέον δὴ τὸ παρεῖναι ἕτερον ἑτέρῳ καὶ τὸ εἶναι ἄλλο ἐν ἄλλῳ πρῶτον ὡς οὐ καθ̓ ἕνα τρόπον ὑπάρχει, ἀλλὰ τὸ μέν ἐστιν οἷον μετὰ τοῦ παρεῖναι ἢ χεῖρον ἢ βέλτιον ποιεῖν ἐκεῖνο μετὰ τοῦ τρέπειν, οἷον ἐπὶ τῶν σωμάτων ὁρᾶται ἐπί γε τῶν ζῴων, τὸ δ’ οἷον ποιεῖν βέλτιον ἢ χεῖρον ἄνευ τοῦ πάσχειν ἐκεῖνο, ὥσπερ ἐπὶ τῆς ψυχῆς ἐλέγετο, τὸ δ’ οἷον ὅταν τις σχῆμα κηρῷ προσαγάγῃ, ἔνθα οὔτε τι πάθος, ὡς ἄλλο τι ποιῆσαι τὸν κηρὸν εἶναι, ὅταν παρῇ τὸ σχῆμα, οὔτε τις ἔλλειψις ἐκείνῳ ἀπεληλυθότος ἐκείνου. τὸ δὲ δὴ φῶς οὐδὲ σχήματος ἀλλοίωσιν περὶ τὸ φωτιζόμενον ποιεῖ. ὁ δὲ δὴ λίθος ψυχρὸς γενόμενος τί παρὰ τῆς ψυχρότητος μένων λίθος ἔχει; τί δ’ ἂν γραμμὴ πάθοι ὑπὸ χρώματος; οὐδὲ δὴ τὸ ἐπίπεδον, οἶμαι, ἀλλὰ τὸ ὑποκείμενον ἴσως σῶμα. καίτοι ὑπὸ χρώματος τί ἂν πάθοι; οὐ γὰρ δεῖ τὸ παθεῖν λέγειν τὸ παρεῖναι οὐδὲ τὸ μορφὴν περιθεῖναι. εἰ δέ τις καὶ τὰ κάτοπτρα λέγοι καὶ ὅλως τὰ διαφανῆ ὑπὸ τῶν ἐνορωμένων εἰδώλων μηδὲν πάσχειν, οὐκ ἀνόμοιον ἂν τὸ παράδειγμα φέροι. εἴδωλα γὰρ καὶ τὰ ἐν τῇ ὕλῃ καὶ αὕτη ἔτι μᾶλλον ἀπαθέστερον ἢ τὰ κάτοπτρα. ἐγγίνονται μὲν δὴ ἐν αὐτῇ θερμότητες καὶ ψυχρότητες, ἀλλ’ οὐκ αὐτὴν θερμαίνουσαι: τὸ γὰρ θερμαίνεσθαί ἐστι καὶ τὸ ψύχεσθαι ποιότητος ἐξ ἄλλης εἰς ἄλλην τὸ ὑποκείμενον ἀγούσης. ἐπισκεπτέον δὲ περὶ τῆς ψυχρότητος μήποτε ἀπουσία καὶ στέρησις. συνελθοῦσαι δὲ εἰς αὐτὴν αἱ ποιότητες εἰς ἀλλήλας μὲν αἱ πολλαὶ αὐτῶν [οὐ] ποιήσουσι, μᾶλλον δὲ αἱ ἐναντίως ἔχουσαι. τί γὰρ ἂν εὐωδία γλυκύτητα ἐργάσαιτο ἢ χρῶμα σχῆμα ἢ τὸ ἐξ ἄλλου γένους ἄλλο; ὅθεν ἄν τις καὶ μάλιστα πιστεύσειεν, ὡς ἔστιν ἐν τῷ αὐτῷ εἶναι ἄλλο [ἐν] ἄλλῳ ἢ ἕτερον ἐν ἑτέρῳ ἄλυπον ὂν τῇ αὑτοῦ παρουσίᾳ ᾧ ἢ ἐν ᾧ πάρεστιν. ὥσπερ οὖν καὶ τὸ βλαπτόμενον οὐχ ὑπὸ τοῦ τυχόντος, οὕτως οὐδὲ τὸ τρεπόμενον καὶ πάσχον ὑφ̓ ὁτουοῦν ἂν πάθοι, ἀλλὰ τοῖς ἐναντίοις ὑπὸ τῶν ἐναντίων ἡ πεῖσις, τὰ δ’ ἄλλα ὑπ’ ἄλλων ἄτρεπτα. οἷς δὴ μηδεμία ἐναντιότης ὑπάρχει, ταῦτα ὑπ’ οὐδενὸς ἂν ἐναντίου πάθοι. ἀνάγκη τοίνυν, εἴ τι πάσχει, μὴ ὕλην, ἀλλά τι συναμφότερον ἢ ὅλως πολλὰ ὁμοῦ εἶναι. τὸ δὲ μόνον καὶ ἔρημον τῶν ἄλλων καὶ παντάπασιν ἁπλοῦν ἀπαθὲς ἂν εἴη πάντων καὶ ἐν μέσοις ἅπασιν ἀπειλημμένον τοῖς εἰς ἄλληλα ποιοῦσιν: οἷον ἐν οἴκῳ τῷ αὐτῷ ἀλλήλους παιόντων ὁ οἶκος ἀπαθὴς καὶ ὁ ἐν αὐτῷ ἀήρ. συνιόντα δὲ τὰ ἐπὶ τῆς ὕλης ἄλληλα ποιείτω, ὅσα ποιεῖν πέφυκεν, αὐτὴ δ’ ἀπαθὴς ἔσται πολὺ μᾶλλον, ἢ ὅσαι ποιότητες ἐν αὐτῇ τῷ μὴ ἐναντίαι εἶναι ἀπαθεῖς ὑπ’ ἀλλήλων εἰσίν.

3.6.10Sonra, madde etkileniyorsa, etkilenmeden kalan bir şey taşıması gerekir: ya etkilenmenin kendisini ya da etkilenme ona girmeden önceki durumundan başka bir durumu. O hâlde bu keyfiyetin ardından başka bir keyfiyet geldiğinde, onu alan artık madde değil, keyfiyetli madde olacaktır. Bu keyfiyet de etkisiyle kendinden bir şey bırakarak çekilirse, dayanak daha da başka bir şey olur. Böyle ilerledikçe dayanak maddeden başka bir şey, çok kılıklı ve çok biçimli bir şey olacaktır; öyle ki artık her şeyi alan da olamaz, kendisine gelen birçok şeye engel olur. Madde de artık kalıcı olmaz; dolayısıyla bozulmaz da olmaz. Öyleyse madde var olacaksa, baştan nasılsa hep öyle, aynı kalmalıdır; onu madde olarak tutanlar başkalaştığını söyleyemezler.

Ayrıca başkalaşan her şey aynı eidos'ta kalarak, zatı bakımından değil arazî olarak başkalaşıyorsa; yani başkalaşan şey kalmalıysa ve onun etkilenen yanı kalan yanı değilse, iki şeyden biri zorunludur: Ya madde başkalaşarak kendinden çıkar ya da kendinden çıkmadığı için başkalaşmaz. Biri maddenin, madde olduğu ölçüde başkalaşmadığını söylerse, önce neye göre başkalaşacağını söyleyemez; sonra bu durumda da maddenin kendisinin başkalaşmadığını kabul etmiş olur. Çünkü eidos olan öteki şeyler ousia'ları bakımından başkalaşamaz, ousia'ları zaten bundadır; aynı şekilde, madde için var olmak madde olarak var olmak olduğuna göre, madde olduğu bakımdan başkalaşamaz, kalmak zorundadır. Orada eidos'un kendisi nasıl başkalaşmıyorsa, burada da maddenin kendisi başkalaşmaz.

3.6.10

ἔπειτα, εἰ πάσχει ἡ ὕλη, δεῖ τι ἔχειν αὐτὴν ἐκ τοῦ πάθους ἢ αὐτὸ τὸ πάθος ἢ ἑτέρως διακεῖσθαι ἢ πρὶν εἰσελθεῖν εἰς αὐτὴν τὸ πάθος. ἐπιούσης τοίνυν ἄλλης μετ’ ἐκείνην ποιότητος οὐκέτι ὕλη ἔσται τὸ δεχόμενον, ἀλλὰ ποιὰ ὕλη. εἰ δὲ καὶ αὕτη ἡ ποιότης ἀποσταίη καταλιποῦσά τι αὑτῆς τῷ ποιῆσαι, ἄλλο ἂν ἔτι μᾶλλον γίνοιτο τὸ ὑποκείμενον. καὶ προιουσῶν τοῦτον τὸν τρόπον ἄλλο τι ἢ ὕλη ἔσται τὸ ὑποκείμενον, πολύτροπον δὲ καὶ πολυειδές: ὥστε οὐδ’ ἂν ἔτι πανδεχὲς γένοιτο ἐμπόδιον πολλοῖς τοῖς ἐπιοῦσι γινόμενον. ἥ τε ὕλη οὐκέτι μενεῖ: οὐδὲ ἄφθαρτος τοίνυν: ὥστε, εἰ δεῖ ὕλην εἶναι, ὥσπερ ἐξ ἀρχῆς ἦν, οὕτως ἀεὶ δεῖ αὐτὴν εἶναι τὴν αὐτήν: ὡς τό γε ἀλλοιοῦσθαι λέγειν οὐκ ἔστιν αὐτὴν ὕλην τηρούντων. ἔπειτα δέ, εἰ ὅλως τὸ ἀλλοιούμενον πᾶν δεῖ μένον ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ εἴδους ἀλλοιοῦσθαι κατὰ συμβεβηκός, ἀλλ’ οὐ καθ̓ αὑτό: εἰ δὴ δεῖ μένειν τὸ ἀλλοιούμενον καὶ οὐ τὸ μένον ἐστὶν αὐτοῦ τὸ πάσχον, δυοῖν θάτερον ἀνάγκη, ἢ ἀλλοιουμένην τὴν ὕλην αὑτῆς ἐξίστασθαι, ἢ μὴ ἐξισταμένην αὑτῆς μὴ ἀλλοιοῦσθαι. εἰ δέ τις λέγοι μὴ καθ̓ ὅσον ὕλη ἀλλοιοῦσθαι, πρῶτον μὲν κατὰ τί ἀλλοιώσεται οὐχ ἕξει λέγειν, ἔπειτα ὁμολογήσει καὶ οὕτω τὴν ὕλην αὐτὴν μὴ ἀλλοιοῦσθαι. ὥσπερ γὰρ τοῖς ἄλλοις εἴδεσιν οὖσιν οὐκ ἔστιν ἀλλοιοῦσθαι κατὰ τὴν οὐσίαν τῆς οὐσίας αὐτοῖς ἐν τούτῳ οὔσης, οὕτως, ἐπειδὴ τὸ εἶναι τῇ ὕλῃ ἐστὶ τὸ εἶναι ᾗ ὕλη, οὐκ ἔστιν αὐτὴν ἀλλοιοῦσθαι καθ̓ ὅ τι ὕλη ἐστίν, ἀλλὰ μένειν, καὶ ὥσπερ ἐκεῖ ἀναλλοίωτον αὐτὸ τὸ εἶδος, οὕτω καὶ ἐνταῦθα ἀναλλοίωτον αὐτὴν τὴν ὕλην.

3.6.11Bu yüzden Platon'un da böyle düşünerek “Giren ve çıkan şeyler varlıkların taklitleridir” derken doğru söylediğine inanıyorum. “Girmek” ve “çıkmak” sözlerini boşuna kullanmadı; pay almanın tarzına dikkat edip onu anlamamızı istedi. Maddenin eidos'lardan nasıl pay aldığı şeklindeki o güçlük, belki bizden öncekilerin çoğunun sandığı gibi bunların maddeye nasıl geldiği değil, daha çok onda nasıl bulunduklarıdır. Çünkü gerçekten şaşırtıcı görünür: Bunlar onda bulunduğu hâlde madde nasıl aynı kalıyor ve onlardan etkilenmiyor; hem de giren şeyler birbirinden etkilenirken? Ama giren şeylerin her biri de öncekileri dışarı iter; etkilenme bileşikte olur, hem de her bileşikte değil: bir şeyin gelmesine ya da gitmesine ihtiyacı olan, bir şeyin yokluğuyla yapısı eksik, varlığıyla tamam olan bileşikte. Maddenin ise yapısına, bir şey geldiğinde hiçbir şey eklenmez —çünkü bir şey geldi diye olduğundan başka bir şey olmaz—, gittiğinde de bir şey eksilmez; baştan ne idiyse o kalır.

Süslenmek, düzene ve tertibe muhtaç olanlar için gerekli olabilir; süs de başkalaşma olmadan meydana gelebilir, üstüne giydirdiğimiz şeylerde olduğu gibi. Ama bir şey, süsü ona doğuştan aitmiş gibi süslenirse, önce çirkin olanın başkalaşması ve başka bir şey olması gerekecek; böylece süslenmiş olan, çirkinken güzel olacaktır. O hâlde madde çirkinken güzel olduysa, çirkin olmakla önce ne idiyse artık o değildir; böyle süslenmekle madde olmayı yitirir, hele çirkinliği arazî değilse. Çirkinliğin kendisi olacak kadar çirkinse süsten pay alamaz; kötülüğün kendisi olacak kadar kötüyse iyiden pay alamaz. Demek ki pay alma, maddenin bir şeye uğraması şeklinde değil, başka bir tarzda, sanki görünüşte olur.

Belki bu tarzla şu güçlük de çözülebilir: Kötü olan madde iyiyi nasıl özleyebilir? Pay almakla ne idiyse onu yitirmediği için özleyebilir. Pay alma denen şey bu tarzdaysa, yani madde, dediğimiz gibi, başkalaşmadan aynı kalıyor, hep ne ise o oluyorsa, kötü olduğu hâlde nasıl pay aldığı artık şaşırtıcı olmaz. Çünkü kendinden çıkmaz: Pay alması zorunlu olduğu için, var oldukça bir şekilde pay alır; ama olduğu şey olarak kalmasını koruyan bu pay alma tarzı sayesinde, böyle veren şeyden varlığı bakımından zarar görmez. Belki de tam bu yüzden daha az kötü değildir: Hep ne ise o kalır. Gerçekten pay alsa ve iyi tarafından gerçekten başkalaştırılsaydı, tabiatça kötü olmazdı. Öyleyse maddeye kötü diyen biri, onu iyiden etkilenmez saydığı ölçüde doğru söyler; bu da onun büsbütün etkilenmez olduğunu söylemekle aynıdır.

3.6.11

ὅθεν δὴ καὶ τὸν Πλάτωνα οὕτω διανοούμενον ὀρθῶς εἰρηκέναι νομίζω ʽτὰ δὲ εἰσιόντα καὶ ἐξιόντα τῶν ὄντων [ἀεὶ] μιμήματἀ μὴ μάτην εἰσιέναι καὶ ἐξιέναι εἰρηκότα, ἀλλὰ βουλόμενον ἡμᾶς συνεῖναι ἐπιστήσαντας τῷ τρόπῳ τῆς μεταλήψεως, καὶ κινδυνεύει τὸ ἄπορον ἐκεῖνο τὸ ὅπως ἡ ὕλη τῶν εἰδῶν μεταλαμβάνει μὴ ἐκεῖνο εἶναι, ὃ οἱ πολλοὶ ᾠήθησαν τῶν πρὸ ἡμῶν, τὸ πῶς ἔρχεται εἰς αὐτήν, ἀλλὰ μᾶλλον [τὸ] πῶς ἔστιν ἐν αὐτῇ. ὄντως γὰρ θαυμαστὸν εἶναι δοκεῖ, πῶς τούτων παρόντων αὐτῇ μένει ἡ αὐτὴ ἀπαθὴς αὐτῶν οὖσα καὶ προσέτι αὐτῶν τῶν εἰσιόντων πασχόντων ὑπ’ ἀλλήλων. ἀλλὰ καὶ αὐτὰ τὰ εἰσιόντα ἐξωθεῖν τὰ πρότερα ἕκαστα καὶ εἶναι τὸ παθεῖν ἐν τῷ συνθέτῳ καὶ οὐδὲ ἐν παντὶ συνθέτῳ, ἀλλ’ ᾧ χρεία τοῦ προσελθόντος ἢ ἀπελθόντος καὶ ὃ ἐλλιπὲς μὲν τῇ συστάσει ἀπουσίᾳ τινός, τέλειον δὲ τῇ παρουσίᾳ. τῇ δὲ ὕλῃ οὔτε τι πλέον εἰς τὴν αὐτῆς σύστασιν προσελθόντος ὁτουοῦν: οὐ γὰρ γίνεταί τι ὃ ἔστι προσελθόντος, οὔτε ἔλαττον ἀπελθόντος: μένει γὰρ ὃ ἐξ ἀρχῆς ἦν. τοῦ δὲ κεκοσμῆσθαι τοῖς μὲν κόσμου καὶ τάξεως δεομένοις εἴη ἂν χρεία καὶ ὁ κόσμος δὲ γένοιτο ἂν ἄνευ μεταλλοιώσεως, οἷον οἷς περιτίθεμεν: εἰ δὲ οὕτω τι κοσμηθείη ὡς σύμφυτον εἶναι, δεήσει ἀλλοιωθὲν ὃ πρότερον αἰσχρὸν ἦν καὶ ἕτερον γενόμενον ἐκεῖνο τὸ κεκοσμημένον οὕτω καλὸν ἐξ αἰσχροῦ εἶναι. εἰ τοίνυν αἰσχρὰ οὖσα ἡ ὕλη καλὴ ἐγένετο, ὃ ἦν πρότερον τῷ αἰσχρὰ εἶναι οὐκέτ̓ ἐστίν: ὥστε ἐν τῷ οὕτω κεκοσμῆσθαι ἀπολεῖ τὸ ὕλην εἶναι καὶ μάλιστα, εἰ μὴ κατὰ συμβεβηκὸς αἰσχρά: εἰ δ’ οὕτως αἰσχρὰ ὡς αἶσχος εἶναι, οὐδ’ ἂν μεταλάβοι κόσμου, καὶ εἰ οὕτω κακὴ ὡς κακὸν εἶναι, οὐδ’ ἂν μεταλάβοι ἀγαθοῦ: ὥστε οὐχ οὕτως ἡ μετάληψις ὡς οἷόν τι παθούσης, ἀλλ’ ἕτερος τρόπος οἷον δοκεῖν. ἴσως δὲ καὶ τοῦτον τὸν τρόπον λύοιτο ἂν τὸ ἄπορον, πῶς οὖσα κακὴ ἐφίοιτο ἂν τοῦ ἀγαθοῦ, ὡς μὴ μεταλήψει ἀπολλυμένης ὃ ἦν: εἰ γὰρ τοῦτον τὸν τρόπον ἡ λεγομένη μετάληψις, ὡς τὴν αὐτὴν μένειν μὴ ἀλλοιουμένην, ὡς λέγομεν, ἀλλ’ εἶναι ἀεὶ ὃ ἔστιν, οὐκέτι θαυμαστὸν γίνεται τὸ πῶς οὖσα κακὴ μεταλαμβάνει. οὐ γὰρ ἐξίσταται ἑαυτῆς, ἀλλ’ ὅτι μὲν ἀναγκαῖόν ἐστι μεταλαμβάνειν ἀμηγέπη μεταλαμβάνει ἕως ἂν ᾖ, τῷ δ’ εἶναι ὃ ἔστι τρόπῳ μεταλήψεως τηροῦντι αὐτὴν οὐ βλάπτεται εἰς τὸ εἶναι παρὰ τοῦ οὕτω διδόντος, καὶ κινδυνεύει διὰ τοῦτο οὐχ ἧττον εἶναι κακή, ὅτι ἀεὶ μένει τοῦτο ὃ ἔστι. μεταλαμβάνουσα γὰρ ὄντως καὶ ἀλλοιουμένη ὄντως ὑπὸ τοῦ ἀγαθοῦ οὐκ ἂν ἦν τὴν φύσιν κακή. ὥστε εἴ τις τὴν ὕλην λέγει κακήν, οὕτως ἂν ἀληθεύοι, εἰ τοῦ ἀγαθοῦ ἀπαθῆ λέγοι: τοῦτο δὲ ταὐτόν ἐστι τῷ ὅλως ἀπαθῆ εἶναι.

3.6.12Platon da madde hakkında bunu düşünür. Pay almayı, bir dayanakta bir eidos'un meydana gelip ona biçim vermesi, böylece birlikte dönüşen, sanki birbirine karışan ve birlikte etkilenen şeylerden tek bir bileşiğin oluşması diye koymaz; bunu böyle söylemediğini göstermek ister. Maddenin etkilenmeden kalarak eidos'lara nasıl sahip olabileceğini göstermek için etkilenmesiz bir pay almanın örneğini arar —dayanağın aynı kalmasını, bulunduklarında en iyi koruyan şeyleri başka bir yoldan öğretmek kolay değildir—. Böylece amacına koşarken birçok güçlüğü göze aldı; ayrıca duyulur şeylerde gerçek varlığın ne kadar eksik, olası olanın alanının ne kadar geniş olduğunu da göstermek istedi. Maddenin biçimler yoluyla canlı bedenlerde etkilenmeler meydana getirdiğini varsayar, ama kendisinin bu etkilenmelerin hiçbirine sahip olmadığını söyler; maddenin kalıcılığını bu yoldan gösterir ve onun biçimlerden de etkilenme ve başkalaşma almadığı sonucunu çıkarmamızı sağlar. Bir biçimden başka bir biçime geçen bu bedenler için belki biri, biçim değişikliğinin bir başkalaşma olduğunu söyleyebilir; ama başkalaşma adını burada eşadlı olarak kullandığını kabul ederek. Ne biçimi ne büyüklüğü olan madde için ise, biçimin herhangi bir şekilde bulunmasına, eşadlı olarak bile olsa, nasıl başkalaşma denebilir? Öyleyse biri burada “Renk âdete göredir, öteki şeyler de âdete göre” sözünü, dayanak olan tabiatın bunların hiçbirine sanıldığı gibi sahip olmadığı anlamında söylerse, sözü yersiz olmaz.

Peki biçimler gibi sahip olması da kabul edilmiyorsa, madde onlara nasıl sahiptir? Ama bu varsayım, maddenin etkilenmezliğini ve bulunmayan görüntülerin sanki bulunuyormuş gibi görünmesini elden geldiğince gösterir. Yoksa önce maddenin etkilenmezliği hakkında daha konuşmalı, alışılmış adlara kapılıp onu etkilenen bir şey saymamak gerektiğini öğretmeliyiz. Sözgelimi Platon onun kuruduğunu, ateşlendiğini ve ıslandığını söylediğinde, hemen ardından gelen “havanın ve suyun biçimlerini aldığını” da hesaba katmalıyız. Çünkü “havanın ve suyun biçimlerini alır” sözü “ateşlenir” ve “ıslanır” sözlerini yumuşatır; “biçimleri alır” derken de maddenin kendisinin biçimlendiğini değil, biçimlerin girdikleri gibi onda bulunduğunu gösterir. “Ateşlenir” de asıl anlamında söylenmemiştir; daha çok “ateş olur” denmek istenmiştir. Çünkü ateş olmak ile ateşlenmek aynı şey değildir: Ateşlenmek başka bir şeyin etkisiyle olur ve etkilenme de buradadır; ama kendisi ateşin bir parçası olan şey nasıl ateşlenebilir? Ateşin maddenin içinden geçip üstelik onu ateşlediğini söylemek, heykelin tuncun içinden geçtiğini söylemeye benzer.

Ayrıca gelen şey bir logos ise nasıl ateşleyebilir? Bir biçimse nasıl? Ama ateşlenen şey zaten ikisinin birlikte etkisiyle ateşlenir. Peki ikisinden tek bir şey meydana gelmeden ikisinin etkisi nasıl olur? Tek bir şey meydana gelse bile, bunlar etkilenmeleri birbirinin içinde taşımazlar, birbirine karşı etki ederler. O zaman ikisi de mi etki eder, yoksa biri ötekinin kaçmamasını mı sağlar? Ama bir beden bölündüğünde madde nasıl bölünmüş olmaz? O beden bölünmekle etkilendiğine göre, madde nasıl aynı etkilenmeye uğramamış olur? Aynı akıl yürütmeyle onun yok olduğunu söylemeye de ne engel olur: Beden yok olunca madde nasıl yok olmamış olur? Şöyle cevap vermek gerekir: Bölünen şey belli bir miktar ve büyüklüktür; büyüklük olmayanda büyüklüğün etkilenmeleri, genel olarak beden olmayanda da bedenin etkilenmeleri meydana gelmez. Öyleyse maddeyi etkilenir sayanlar, onun beden olduğunu da kabul etsinler.

3.6.12

ὁ δέ γε Πλάτων τοῦτο νοῶν περὶ αὐτῆς καὶ τὴν μετάληψιν οὐχ ὡς ἐν ὑποκειμένῳ εἴδους γενομένου καὶ μορφὴν διδόντος, ὥστε ἓν σύνθετον γενέσθαι συντραπέντων καὶ οἷον συγκραθέντων καὶ συμπαθόντων, τιθέμενος, ὅτι μὴ οὕτω λέγει παραστῆσαι βουλόμενος, καὶ πῶς ἂν αὐτὴ ἀπαθὴς μένουσα ἔχοι τὰ εἴδη, ἀπαθοῦς μεταλήψεως ζητῶν παράδειγμα, ἄλλον τρόπον οὐ ῥᾴδιον [ὂν] διδάξαι ἃ μάλιστα παρόντα σώζει τὸ ὑποκείμενον ταὐτὸν εἶναι, ὑπέστη πολλὰς ἀπορίας σπεύδων ἐφ̓ ὃ βούλεται καὶ προσέτι παραστῆσαι θέλων τὸ ἐν τοῖς αἰσθητοῖς κενὸν τῆς ὑποστάσεως καὶ τὴν χώραν τοῦ εἰκότος οὖσαν πολλήν. τὴν οὖν ὕλην σχήμασιν ὑποθέμενος τὰ πάθη ποιεῖν τοῖς ἐμψύχοις σώμασιν οὐδὲν αὐτὴν ἔχουσαν τούτων τῶν παθημάτων τὸ μένον αὐτῆς ταύτῃ ἐνδείκνυται διδοὺς συλλογίζεσθαι, ὡς οὐδὲ παρὰ τῶν σχημάτων ἔχει τὸ πάσχειν αὐτὴ καὶ ἀλλοιοῦσθαι. τοῖς μὲν γὰρ σώμασι τούτοις ἐξ ἑτέρου σχήματος ἕτερον σχῆμα δεχομένοις τάχα ἄν τις ἀλλοίωσιν λέγοι γίγνεσθαι τὴν τοῦ σχήματος μεταβολὴν ὁμώνυμον τὴν ἀλλοίωσιν εἶναι λέγων: τῆς δὲ ὕλης οὐδὲν σχῆμα ἐχούσης οὐδὲ μέγεθος πῶς ἄν τις τὴν τοῦ σχήματος ὁπωσοῦν παρουσίαν ἀλλοίωσιν εἶναι κἂν ὁμωνύμως λέγοι; εἴ τις οὖν ἐνταῦθα τὸ ʽνόμῳ χροιὴ καὶ τὰ ἄλλα νόμᾠ λέγοι τῷ τὴν φύσιν τὴν ὑποκειμένην μηδὲν οὕτως ἔχειν, ὡς νομίζεται, οὐκ ἂν ἄτοπος εἴη τοῦ λόγου. ἀλλὰ πῶς ἔχει, εἰ μηδὲ τὸ ὡς σχήματα ἀρέσκει; ἀλλ’ ἔχει ἔνδειξιν ἡ ὑπόθεσις ὡς οἷόν τε τῆς ἀπαθείας καὶ τῆς οἷον εἰδώλων οὐ παρόντων δοκούσης παρουσίας. ἢ πρότερον ἔτι περὶ τῆς ἀπαθείας αὐτῆς λεκτέον διδάσκοντας ὡς [οὐ] χρὴ ταῖς συνηθείαις τῶν ὀνομάτων ἐπὶ τὸ πάσχειν αὐτὴν φέρεσθαι, οἷον ὅταν ξηραινομένην λέγῃ αὐτὴν [καὶ] πυρουμένην καὶ ὑγραινομένην, ἐνθυμουμένους καὶ τὰ ἑξῆς ʽκαὶ τὰς ἀέρος καὶ ὕδατος μορφὰς δεχομένην̓. τὸ γὰρ καὶ τὰς ἀέρος καὶ ὕδατος μορφὰς δεχομένην ἀπαμβλύνει μὲν τὸ πυρουμένην καὶ ὑγραινομένην, δηλοῖ τε ἐν τῷ μορφὰς δεχομένην οὐ τὸ μεμορφῶσθαι αὐτήν, ἀλλ’ εἶναι τὰς μορφὰς ὡς εἰσῆλθον, τό τε πυρουμένην οὐ κυρίως εἰρῆσθαι, ἀλλὰ μᾶλλον πῦρ γινομένην: οὐ γὰρ τὸ αὐτὸ πῦρ γίνεσθαι καὶ πυροῦσθαι: ὑπ’ ἄλλου μὲν γὰρ τὸ πυροῦσθαι, ἐν ᾧ καὶ τὸ πάσχειν: ὃ δ’ αὐτὸ μέρος ἐστὶ πυρὸς πῶς ἂν πυροῖτο; τοιοῦτον γὰρ ἂν εἴη, οἷον εἴ τις διὰ τοῦ χαλκοῦ τὸν ἀνδριάντα λέγοι πεφοιτηκέναι, εἰ τὸ πῦρ διὰ τῆς ὕλης λέγοι κεχωρηκέναι καὶ προσέτι πυρῶσαι. ἔτι, εἰ λόγος ὁ προσιών, πῶς ἂν πυρώσειεν; ἢ εἰ σχῆμα; ἀλλὰ τὸ πυρούμενον ὑπ’ ἀμφοῖν ἤδη. πῶς οὖν ὑπ’ ἀμφοῖν μὴ ἑνὸς ἐξ ἀμφοῖν γενομένου; ἤ, κἂν ἓν ᾖ γενόμενον, οὐκ ἐν ἀλλήλοις τὰ πάθη ἐχόντων, ἀλλὰ πρὸς ἄλληλα ποιούντων. ἆῤ οὖν ἀμφοτέρων ποιούντων, ἢ θατέρου θάτερον παρέχοντος μὴ φυγεῖν; ἀλλ’ ὅταν διαιρεθῇ τι σῶμα, πῶς οὐ καὶ αὐτὴ διῄρηται; καὶ πεπονθότος ἐκείνου τῷ διῃρῆσθαι πῶς οὐ καὶ αὐτὴ τῷ αὐτῷ τούτῳ παθήματι πέπονθεν; ἢ τί κωλύει τῷ αὐτῷ λόγῳ τούτῳ καὶ φθεῖραι λέγοντας: πῶς φθαρέντος τοῦ σώματος οὐκ ἔφθαρται; ἔτι λεκτέον τοσόνδε γὰρ εἶναι καὶ μέγεθος εἶναι, τῷ δὲ μὴ μεγέθει οὐδὲ τὰ μεγέθους πάθη ἐγγίγνεσθαι καὶ ὅλως δὴ τῷ μὴ σώματι μηδὲ τὰ σώματος πάθη ἐγγίνεσθαι: ὥστε ὅσοι παθητὴν ποιοῦσι καὶ σῶμα συγχωρείτωσαν αὐτὴν εἶναι.

3.6.13Ayrıca şuna da dikkat etmeleri gerekir: Maddenin eidos'tan kaçtığını nasıl söylüyorlar? Onu kuşatan taşlardan ve kayalardan nasıl kaçabilir? Bir kez kaçtığını, bir kez kaçmadığını söylemeyecekler herhalde. Kendi dilemesiyle kaçıyorsa neden hep kaçmıyor? Zorunlulukla kalıyorsa, bir eidos'un içinde olmadığı hiçbir an yoktur. Her maddenin hep aynı eidos'u taşımamasının sebebini ise başka yerde, daha çok giren şeylerde aramak gerekir. Öyleyse maddenin kaçtığı nasıl söylenir? Kendi tabiatıyla ve hep mi kaçar? Bu, kendinden hiç çıkmadan eidos'a hiç sahip olmayacak şekilde sahip olması değilse nedir? Yoksa Platon'un “Bütün oluşun kabı ve sütannesi” sözünü ne yapacaklarını bilemezler. Madde kap ve sütanneyse, oluş ondan başka bir şeyse ve başkalaşan şey oluşun içindeyse, madde oluştan ve başkalaşmadan önce var olmalıdır. Kap, hele sütanne, ne ise o kalır ve etkilenmez; “Her biri içinde oluşarak görünür, sonra oradan yine çıkar” sözü ve onun “yer” ve “yuva” olması da bunu gösterir. Platon'a eidos'ların yeri dediği söylenip bu söz düzeltildiğinde de o, bu şey hakkında bir etkilenmeden söz etmez, başka bir tarz arar.

Peki bu tarz nedir? Bu tabiat denen şeyin varlıklardan hiçbiri olmaması, varlıkların bütün ousia'sından kaçmış ve her bakımdan başka olması gerekir —çünkü varlıklar logos'lardır ve gerçekten var olanlardır—. Öyleyse madde, kendisine düşen varlığını bu başkalıkla koruyabilmek için yalnız varlıkları kabul etmemekle kalmamalı; onların bir taklidi varsa, onu da kendine mal edecek kadar ondan pay almamalıdır. Ancak böyle her bakımdan başka olur; yoksa bir eidos'u içine yerleştirip onunla birlikte başka bir şey olursa, başka olmayı, her şeyin yeri ve her şeyin kabı olmayı yitirir. Şeyler girerken de aynı kalmalı, çıkarken de etkilenmemelidir; ki ona hep bir şey girsin ve ondan hep bir şey çıksın.

Giren şey bir görüntü olarak girer: Gerçek olmayan, gerçek olmayana girer. Peki gerçekten mi girer? Yalan olduğu için doğruluktan pay alması hiçbir şekilde caiz olmayan şeye nasıl gerçekten girebilir? Yoksa yalan olarak yalana mı girer; olan şey de, görülen şeylerin görüntülerinin, onlar aynaya baktıkça aynada görünmesine mi benzer? Gerçekten de buradan varlıkları kaldırsan, şimdi duyulur dünyada görülen şeylerin hiçbiri bir an bile görünmezdi. Ama buradaki aynanın kendisi de görülür, çünkü o da bir eidos'tur. Madde ise eidos olmadığı için kendisi görülmez; görülmesi için önce kendi başına görülmesi gerekirdi. Onun durumu aydınlanmış havanınkine benzer: Hava aydınlandığında da görünmezdir, çünkü aydınlanmadan önce de görülmüyordu. Aynalardaki şeylerin var olduğuna bu yüzden inanılmaz ya da daha az inanılır: İçinde bulundukları şey görülür, o yerinde kalırken onlar gelip gider. Maddede ise madde kendisi ne onlarla ne onlarsız görülür. Aynaları dolduran şeyler hep kalsaydı ve aynaların kendisi görülmeseydi, içlerinde görülenlerin gerçek olmadığına kimse inanmazdı. Öyleyse aynalarda gerçekten bir şey varsa, duyulur şeyler de maddede böyle var olsun; yoksa ve yalnız var gibi görünüyorsa, orada da şeylerin maddenin üzerinde yalnız göründüğünü söylemeli, bu görünmenin sebebini de varlıkların gerçekliğine bağlamalıyız: Gerçekten var olanlar ondan hep gerçekten, var olmayanlar ise gerçek olmayan bir şekilde pay alır. Çünkü bunların durumu, varlık olmasaydı —o zaman da var olabilselerdi— nasıl olurdu ise öyle olamaz.

3.6.13

ἔτι δὲ κἀκεῖνο ἐπιστῆσαι αὐτοὺς προσήκει, πῶς λέγουσι φεύγειν αὐτὴν τὸ εἶδος: πῶς γὰρ ἂν λίθους καὶ πέτρας φύγοι τὰ περιλαβόντα αὐτήν; οὐ γὰρ δὴ ποτὲ μὲν φεύγειν, ποτὲ δὲ μὴ φεύγειν φήσουσιν. εἰ γὰρ βουλήσει αὑτῆς φεύγει, διὰ τί οὐκ ἀεί; εἰ δὲ ἀνάγκῃ μένει, οὐκ ἔστιν ὅτε οὐκ ἐν εἴδει τινί ἐστιν. ἀλλὰ τοῦ μὴ τὸ αὐτὸ εἶδος ἀεὶ ἴσχειν ἑκάστην ὕλην ζητητέον τὴν αἰτίαν, καὶ ἐν τοῖς εἰσιοῦσι μᾶλλον. πῶς οὖν λέγεται φεύγειν; ἢ τῇ αὐτῇ φύσει καὶ ἀεί; τοῦτο δὲ τί ἂν εἴη ἢ μηδέποτε αὑτῆς ἐξισταμένην οὕτως ἔχειν τὸ εἶδος ὡς μηδέποτε ἔχειν: ἢ ὅ τι χρήσονται τῷ ὑπ’ αὐτοῦ λεγομένῳ οὐχ ἕξουσιν. ʽἡ δὲ ὑποδοχὴ καὶ τιθήνη γενέσεως ἁπάσης.ʼ εἰ γὰρ ὑποδοχὴ καὶ τιθήνη, ἡ δὲ γένεσις ἄλλο αὐτῆς, τὸ δὲ ἀλλοιούμενον ἐν τῇ γενέσει, πρὸ γενέσεως οὖσα εἴη ἂν καὶ πρὸ ἀλλοιώσεως: ἡ δὲ ὑποδοχὴ καὶ ἔτι ἡ τιθήνη τηρεῖ ὃ ἔστιν ἀπαθῆ οὖσαν, καὶ τὸ ʽἐν ᾧ ἐγγινόμενον ἕκαστον φαντάζεται καὶ πάλιν ἐκεῖθεν ἔξεισἰ καὶ χώραν εἶναι καὶ ἕδραν. καὶ τὸ λεγόμενον δὲ καὶ εὐθυνόμενον ὡς τόπον εἰδῶν λέγοντος οὐ πάθος λέγει περὶ ἐκεῖνο, ἀλλὰ τρόπον ἕτερον ζητεῖ. τίς οὖν οὗτος; ἐπειδὴ τὴν λεγομένην ταύτην φύσιν οὐδὲν δεῖ εἶναι τῶν ὄντων, ἀλλ’ ἅπασαν ἐκπεφευγέναι τὴν τῶν ὄντων οὐσίαν καὶ πάντη ἑτέραν — λόγοι γὰρ ἐκεῖνα καὶ ὄντως ὄντες — ἀνάγκη δὴ αὐτὴν τῷ ἑτέρῳ τούτῳ φυλάττουσαν αὑτῆς ἣν εἴληχε σωτηρίαν μὴ μόνον τῶν ὄντων ἄδεκτον εἶναι, ἀλλὰ καί, εἴ τι μίμημα αὐτῶν, καὶ τούτου ἄμοιρον εἰς οἰκείωσιν εἶναι. οὕτω γὰρ ἂν ἑτέρα πάντη: ἢ εἶδός τι εἰσοικισαμένη μετ’ ἐκείνου ἄλλο γενομένη ἀπώλεσε τὸ ἑτέρα εἶναι καὶ χώρα πάντων καὶ οὐδενὸς ὅτου οὐχ ὑποδοχή. ἀλλὰ δεῖ καὶ εἰσιόντων τὴν αὐτὴν μένειν καὶ ἐξιόντων ἀπαθῆ, ἵνα καὶ εἰσίῃ τι ἀεὶ εἰς αὐτὴν καὶ ἐξίῃ. εἴσεισι δὴ τὸ εἰσιὸν εἴδωλον ὂν καὶ εἰς οὐκ ἀληθινὸν οὐκ ἀληθές. ἆῤ οὖν ἀληθῶς; καὶ πῶς, ᾧ μηδαμῶς θέμις ἀληθείας μετέχειν διὰ τὸ ψεῦδος εἶναι; ἆῤ οὖν ψευδῶς εἰς ψεῦδος ἔρχεται καὶ παραπλήσιον γίνεται οἷον καὶ εἰς τὸ κάτοπτρον ἐνορᾶται τὰ εἴδωλα τῶν ἐνορωμένων καὶ ἕως ἐνορᾷ ἐκεῖνα; καὶ γὰρ εἰ ἐνταῦθα ἀνέλοις τὰ ὄντα, οὐδὲν ἂν οὐδένα χρόνον φανείη τῶν νῦν ἐν αἰσθητῷ ὁρωμένων. τὸ μὲν οὖν κάτοπτρον ἐνταῦθα καὶ αὐτὸ ὁρᾶται: ἔστι γὰρ καὶ αὐτὸ εἶδός τι: ἐκεῖ δὲ οὐδὲν εἶδος ὂν αὐτὸ μὲν οὐχ ὁρᾶται: ἔδει γὰρ αὐτὸ πρότερον καθ̓ αὑτὸ ὁρᾶσθαι: ἀλλὰ τοιοῦτόν τι πάσχει, οἷον καὶ ὁ ἀὴρ φωτισθεὶς ἀφανής ἐστι καὶ τότε, ὅτι καὶ ἄνευ τοῦ φωτισθῆναι οὐχ ἑωρᾶτο. ταύτῃ οὖν τὰ μὲν ἐν τοῖς κατόπτροις οὐ πιστεύεται εἶναι ἢ ᾗττον, ὅτι ὁρᾶται τὸ ἐν ᾧ ἐστι καὶ μένει μὲν αὐτό, τὰ δὲ ἀπέρχεται: ἐν δὲ τῇ ὕλῃ οὐχ ὁρᾶται αὐτὴ οὔτε ἔχουσα οὔτε ἄνευ ἐκείνων. εἰ δέ γε ἦν μένειν τὰ ἀφ̓ ὧν πληροῦται τὰ κάτοπτρα καὶ αὐτὰ μὴ ἑωρᾶτο, οὐκ ἂν μὴ εἶναι ἀληθινὰ ἠπιστήθη τὰ ἐνορώμενα. εἰ μὲν οὖν ἔστι τι ἐν τοῖς κατόπτροις, καὶ ἐν τῇ ὕλῃ οὕτω τὰ αἰσθητὰ ἔστω: εἰ δὲ μὴ ἔστι, φαίνεται δὲ εἶναι, κἀκεῖ φατέον φαίνεσθαι ἐπὶ τῆς ὕλης αἰτιωμένους τῆς φαντάσεως τὴν τῶν ὄντων ὑπόστασιν, ἧς τὰ μὲν ὄντα ὄντως ἀεὶ μεταλαμβάνει, τὰ δὲ μὴ ὄντα μὴ ὄντως, ἐπείπερ οὐ δεῖ οὕτως ἔχειν αὐτὰ ὡς εἶχεν ἂν τοῦ ὄντος μὴ ὄντος, εἰ ἦν αὐτά.

3.6.14Peki ne? Madde olmasaydı hiçbir şey var olmaz mıydı? Ayna ya da ona benzer bir şey olmasa görüntü de olmaz. Çünkü tabiatı başka bir şeyde oluşmak olan şey, o başka şey yoksa meydana gelemez; suretin tabiatı da başka bir şeyde olmaktır. Varlıklardan bir şey ayrılıp gitseydi, başka bir şeyde olmadan da var olabilirdi. Ama onlar yerlerinde kaldığına göre, görüntüleri başka bir şeyde belirecekse, gelmeyen şeye yuva sunan başka bir şeyin bulunması gerekir. Bu şey varlığıyla, cüretiyle, sanki dilenmesi ve yoksulluğuyla adeta zorla almaya kalkar, ama alamamakla aldatılır; ki yoksulluk kalsın ve hep dilensin.

Madde bir kez var olunca, mit onu dilenen biri olarak gösterir ve böylece tabiatını, iyiden yoksun olduğunu ortaya koyar. Dilenen, verenin sahip olduğu şeyi istemez; ne alırsa ona razı olur. Bu da maddede görünen şeyin ondan başka olduğunu gösterir. Adı da [Penia, yani Yoksulluk] onun hiç doymadığını anlatır. Poros'la birleşmesi ise onun varlıkla ya da doygunlukla değil, becerikli bir şeyle birleştiğini gösterir; bu da hayalin bilgeliğidir.

Çünkü varlığın dışında olan her şey, nasıl olursa olsun, varlıktan hiç pay almadan olamaz —varlığın tabiatı varlıklar yapmaktır—; büsbütün var olmayan ise varlıkla karışmaz. Böylece şaşılacak bir durum ortaya çıkar: Pay almayan nasıl pay alır, kendi tabiatı bakımından sanki yapışmaya gücü yetmediği hâlde komşuluktan nasıl bir şey edinir? Aldığı şey, yabancı bir tabiattan kayar gibi üzerinden kayıp gider; tıpkı yankının düz ve pürüzsüz yerlerden geri gelmesi gibi. Kalmadığı için de orada olduğu ve oradan geldiği sanılır. Madde, bazılarının ileri sürdüğü gibi gerçekten pay alıp böyle kabul etseydi, gelen şey yutulup onun içine batardı. Oysa yutulmadığı görülüyor: Madde hiçbir şey kabul etmeden aynı kalmış, gelişi bir yuva gibi durdurup geri itmiş, aynı yere gelip orada karışan şeylerin kabı olmuştur. Güneşten ateş almak isteyenlerin güneşe tuttukları parlak kaplar gibidir bu —bazılarını su ile de doldururlar ki alev içerideki zıt tarafından engellenip içinden geçmesin, dışarıda toplansın—. Madde oluşun sebebi böyle olur ve onda bir araya gelen şeyler bu tarzda bir araya gelir.

3.6.14

τί οὖν; μὴ οὔσης οὐδὲν ὑπέστη ἄν; ἢ οὐδὲ εἴδωλον κατόπτρου μὴ ὄντος ἤ τινος τοιούτου. τὸ γὰρ ἐν ἑτέρῳ πεφυκὸς γίνεσθαι ἐκείνου μὴ ὄντος οὐκ ἂν γένοιτο: τοῦτο γὰρ φύσις εἰκόνος τὸ ἐν ἑτέρῳ. εἰ μὲν γάρ τι ἀπῄει ἀπὸ τῶν ὄντων, καὶ ἄνευ τοῦ ἐν ἑτέρῳ ἦν ἄν. ἐπεὶ δὲ μένει ἐκεῖνα, εἰ ἐμφαντασθήσεται ἐν ἄλλῳ, δεῖ ἄλλο εἶναι ἕδραν καρέχον τῷ οὐκ ἐλθόντι, τῇ δ’ αὑτοῦ παρουσίᾳ καὶ τῇ τόλμῃ καὶ οἷον προσαιτήσει καὶ πενίᾳ οἷον βιασάμενον λαβεῖν καὶ ἀπατηθὲν τῇ οὐ λήψει, ἵνα μένῃ ἡ πενία καὶ ἀεὶ προσαιτῇ. ἐπεὶ γὰρ ἅπαξ ὑπέστη, ὁ μὲν μῦθος αὐτὴν ποιεῖ προσαιτοῦσαν ἐνδεικνύμενος αὐτῆς τὴν φύσιν, ὅτι ἀγαθοῦ ἔρημος. αἰτεῖ τε ὁ προσαιτῶν οὐχ ἃ ἔχει ὁ διδούς, ἀλλ’ ἀγαπᾷ ὅ τι ἂν λάβῃ: ὥστε καὶ τοῦτο ἐνδείκνυσθαι, ὡς ἕτερον τὸ ἐν αὐτῇ φανταζόμενον. τό τ̓ ὄνομα ὡς οὐ πληρουμένης. τὸ δὲ τῷ πόρῳ συγγίνεσθαι οὐ τῷ ὄντι δηλοῦντός ἐστι συγγίνεσθαι οὐδὲ τῷ κόρῳ, ἀλλά τινι πράγματι εὐμηχάνῳ: τοῦτο δέ ἐστι τῇ σοφίᾳ τοῦ φαντάσματος. ἐπεὶ γὰρ οὐχ οἷόν τε τοῦ ὄντος πάντη μὴ μετέχειν ὅ τι περ ὁπωσοῦν ἔξω ὂν αὐτοῦ ἐστιν: αὕτη γὰρ [τοῦ] ὄντος φύσις τὸ ὄντα ποιεῖν: τὸ δὲ πάντη μὴ ὂν ἄμικτον τῷ ὄντι, θαῦμα τὸ χρῆμα γίνεται, πῶς μὴ μετέχον μετέχει, καὶ πῶς οἷον παρὰ τῆς γειτνιάσεως ἔχει τι καίπερ τῇ αὑτοῦ φύσει μὲν οἷον κολλᾶσθαι ἀδυνατοῦν. ἀπολισθαίνει οὖν ὡς ἂν ἀπὸ φύσεως ἀλλοτρίας ὃ ἔλαβεν ἄν, οἷον ἠχὼ ἀπὸ τόπων λείων καὶ ὁμαλῶν: ὅτι μὴ μένει, τούτῳ καὶ ἐφαντάσθη ἐκεῖ κἀκεῖθεν [τὸ] εἶναι. εἰ δ’ ἦν μετασχοῦσα καὶ οὕτω δεξαμένη, ὥσπερ τις ἀξιοῖ, καταποθὲν ἂν εἰς αὐτὴν τὸ προσελθὸν ἔδυ. νῦν δὲ φαίνεται, ὅτι μὴ κατεπόθη, ἀλλ’ ἔμεινεν ἡ αὐτὴ οὐδὲν δεξαμένη, ἀλλ’ ἐπισχοῦσα τὴν πρόσοδον ὡς ἕδρα ἀπωθουμένη καὶ τῶν εἰς τὸ αὐτὸ προσιόντων κἀκεῖ μιγνυμένων ὑποδοχή, οἷον ὅσα πρὸς ἥλιον πῦρ ζητοῦντες λαβεῖν ἱστᾶσι λεῖα, τὰ δὲ καὶ πληροῦντες ὕδατος, ἵνα μὴ διέλθῃ κωλυομένη ὑπὸ τοῦ ἔνδον ἐναντίου ἡ φλόξ, ἔξω δὲ συνίσταιτο. γίνεται οὖν αἰτία τῆς γενέσεως οὕτω καὶ τὰ ἐν αὐτῇ συνιστάμενα τοιοῦτον συνίσταται τρόπον.

3.6.15Güneşten gelen ateşi çevrelerinde toplayan bu kaplar, çevrelerindeki tutuşmayı duyulur bir ateşten aldıkları için kendileri de duyulur şeylerdir. Bu yüzden bir araya gelen şeylerin dışarıda olduğu, kaba bitişik ve yakın olduğu, ona dokunduğu ve iki ayrı sınırın bulunduğu görülür. Maddedeki logos ise dışarıda olmayı başka bir tarzda taşır. Burada tabiatın başkalığı yeter, iki sınıra hiç ihtiyaç yoktur; daha doğrusu madde, ousia'sının başkalığıyla her sınıra yabancıdır ve hiçbir akrabalığı olmadığından karışmazlığını korur. Kendi üzerinde kalmasının sebebi de budur: Ne giren şey ondan bir şey edinir ne de o girenden. Tıpkı psykhē'deki kanaatlerin ve tasavvurların psykhē'ye karışmaması gibi: Her biri, yalnız kendisi olarak, hiçbir şeyi peşinden sürüklemeden ve hiçbir şey bırakmadan yine gider, çünkü karışmamıştı. Dışarıda olması da bir şeyin üstüne konmuş olmasından değildir; üzerinde bulunduğu şeyin ondan başka olduğunu göz değil, logos söyler.

Burada tasavvur bir görüntü gibidir, psykhē ise tabiatça görüntü değildir. Tasavvur birçok şeyi sürüklüyor ve istediği yere götürüyor gibi görünse de, psykhē onu yine de bir madde ya da maddeye benzer bir şey gibi kullanır. Ama tasavvur, psykhē'nin kendi etkinlikleriyle çoğu zaman dışarı itildiği için, onu gizleyemez; bütün gücüyle gelse bile onu örtüp kendisi gibi görünür kılamaz. Çünkü psykhē, gelen şeyleri geri ittiği zıt etkinlikleri ve logos'ları içinde taşır. Madde ise kuvvet bakımından psykhē'den çok daha zayıftır; varlıklardan ne gerçek bir şeye ne de kendine özgü bir yalana sahiptir. Her şeyden yoksun olduğu için kendini gösterecek hiçbir şeyi yoktur; başkalarının görünmesinin sebebi olur, ama “işte buradayım” bile diyemez. Onu ancak derin bir akıl yürütme, bir gün başka varlıklardan yola çıkarak bulabilir: Bütün varlıklardan, hatta sonradan var gibi görünen şeylerden bile geride kalmış, her şeye doğru sürüklenen, bir bakarsın onları izler gibi görünen, bir bakarsın izlemeyen bir şey olduğunu bulur.

3.6.15

ἐπὶ μὲν οὖν τῶν τὸ πῦρ ἐξ ἡλίου περὶ αὑτὰ συναγόντων ἅτε παρὰ αἰσθητοῦ πυρὸς λαμβανόντων τὴν περὶ αὐτὰ γιγνομένην ἔξαψιν τὸ αἰσθητοῖς εἶναι καὶ αὐτοῖς ὑπάρχει: διὸ καὶ φαίνεται, ὅτι ἔξω τὰ συνιστάμενα καὶ ἐφεξῆς καὶ πλησίον καὶ ἅπτεται καὶ πέρατα δύο: ὁ δ’ ἐπὶ τῆς ὕλης λόγος ἄλλον ἔχει τρόπον τὸ ἔξω. ἡ γὰρ ἑτερότης τῆς φύσεως ἀρκεῖ οὐδὲν πέρατος διπλοῦ δεομένη, ἀλλὰ πολὺ μᾶλλον παντὸς πέρατος ἀλλοτρία τῇ ἑτερότητι τῆς οὐσίας καὶ οὐδαμῇ συγγενείᾳ τὸ ἀμιγὲς ἔχουσα. καὶ τὸ αἴτιον τοῦ μένειν ἐφ̓ αὑτῆς τοῦτο, ὅτι οὔτε τὸ εἰσιὸν ἀπολαύει αὐτῆς, οὔτ’ αὐτὴ τοῦ εἰσιόντος, ἀλλ’ ὥσπερ αἱ δόξαι καὶ αἱ φαντασίαι ἐν ψυχῇ οὐ κέκρανται, ἀλλ’ ἄπεισι πάλιν ἑκάστη ὡς οὖσα ὃ ἔστι μόνη οὐδὲν ἐφέλκουσα οὐδὲ καταλείπουσα, ὅτι μὴ ἐμέμικτο, καὶ τὸ ἔξω [ἔχει], οὐχ ὅτι ἐπέκειτο, καὶ [τὸ] ἐφ̓ ᾧ ἐστιν οὐχ ὁράσει ἕτερον, ἀλλ’ ὁ λόγος φησίν. ἐνταῦθα μὲν οὖν οἷον εἴδωλον ἡ φαντασία οὐκ εἰδώλου τὴν φύσιν οὔσης τῆς ψυχῆς, καίπερ πολλὰ δοκοῦσα ἄγειν καὶ ὅπῃ θέλει ἄγειν, χρῆται μὲν αὐτῇ οὐδὲν ἧττον ὡς [εἶδος] ὕλῃ ἢ ἀνάλογον, οὐ μέντοι ἔκρυψε ταῖς παῤ αὐτῆς ἐνεργείαις πολλάκις ἐξωθουμένη οὐδὲ ἐποίησεν αὐτὴν οὐδ’ εἰ μετὰ πάσης [σπουδῆς] ἔλθοι κεκρύφθαι καὶ τοιαύτην φαντάζεσθαι: ἔχει γὰρ ἐν αὑτῇ ἐνεργείας καὶ λόγους ἐναντίους, οἷς ἀπωθεῖται τὰ προσιόντα. ἡ δὲ — ἀσθενεστέρα γάρ ἐστιν ὡς πρὸς δύναμιν πολλῷ ψυχῆς καὶ ἔχει οὐδὲν τῶν ὄντων οὔτ’ ἀληθὲς οὔτ’ αὖ οἰκεῖον ψεῦδος — οὐκ ἔχει δἰ ὅτου φανῇ ἐρημία πάντων οὖσα, ἀλλὰ γίνεται μὲν αἰτία ἄλλοις τοῦ φαίνεσθαι, οὐ δύναται δὲ εἰπεῖν οὐδὲ τοῦτο, ὡς ἐγὼ ἐνταῦθα. ἀλλ’ εἴ ποτε ἐξεύροι αὐτὴν λόγος βαθύς τις ἐξ ἄλλων ὄντων, ὡς ἄρα ἐστί τι ἀπολελειμμένον πάντων τῶν ὄντων καὶ τῶν ὕστερον δοξάντων εἶναι, ἑλκόμενον εἰς πάντα καὶ ἀκολουθοῦν ὡς δόξαι καὶ αὖ οὐκ ἀκολουθοῦν.

3.6.16Bir logos gelip maddeyi kendi istediği büyüklüğe götürdü ve onu büyük yaptı: Büyüklüğü kendinden ona giydirdi; madde büyük değildi, bununla da büyük olmadı. Çünkü onun üzerindeki büyük, büyüklük olurdu. Biri bu eidos'u kaldırırsa dayanak artık büyük değildir, büyük de görünmez. Büyük olan şey bir insan ya da bir at idiyse ve atla birlikte atın büyüklüğü de gelmişse, at gidince onun büyüklüğü de gider. Biri, atın belli bir büyüklükte büyük bir kütle üzerinde oluştuğunu ve at gidince büyüklüğün kaldığını söylerse, orada kalanın atın büyüklüğü değil, kütlenin büyüklüğü olduğunu söyleriz. Ama bu kütle ateş ya da topraksa, ateş gidince ateşin, toprak gidince toprağın büyüklüğü de gider. Demek ki madde ne biçimden ne de büyüklükten bir şey edinebilir; yoksa ateş gidince başka bir şey olmaz, ateş olarak kalırdı.

Nitekim şimdi madde bu evren kadar büyük görünecek kadar büyümüş olsa da, gök ve içindeki her şey son bulsa, bunların hepsiyle birlikte bütün büyüklük de ondan çekip gider, besbelli öteki keyfiyetler de; madde de önceden çevresinde böyle bulunan şeylerin hiçbirini korumadan, ne idiyse öyle kalır. Oysa bazı şeylerin bulunmasıyla etkilenen şeylerde, o şeyler gittikten sonra da alanlarda bir şey kalır; etkilenmeyenlerde ise kalmaz: Çevresinde ışık bulunan, sonra ışığı giden havada olduğu gibi.

Biri, büyüklüğü olmayan şeyin nasıl büyük, sıcaklığı olmayanın nasıl sıcak olacağına şaşırırsa, şunu söyleriz: Madde için var olmak ile büyüklük için var olmak aynı değildir; maddesiz biçim olduğu gibi maddesiz büyüklük de vardır. Maddeyi madde olarak tutuyorsak, her şeye pay almayla sahip olur; büyüklük de her şeyden biridir. Bileşik olan bedenlerde büyüklük öteki şeylerle birlikte bulunur, ama ayrıca belirlenmiş olarak değil, çünkü büyüklük bedenin logos'unun içindedir. Maddede ise belirlenmemiş büyüklük bile yoktur, çünkü madde beden değildir.

3.6.16

καὶ μήν τις ἐλθὼν λόγος ἀγαγὼν εἰς ὅσον αὐτὸς ἤθελεν ἐποίησεν αὐτὴν μέγα παῤ αὑτοῦ τὸ μέγα περιθεὶς αὐτῇ οὐκ οὔσῃ, τοῦτο δὲ οὐδὲ γενομένῃ: τὸ γὰρ ἐπ’ αὐτῇ μέγα μέγεθος [ἂν] ἦν. ἐὰν οὖν τις τοῦτο ἀφέλῃ τὸ εἶδος, οὐκέτ̓ ἐστὶν οὐδὲ φαίνεται τὸ ὑποκείμενον μέγα, ἀλλ’ εἰ ἦν τὸ γενόμενον μέγα ἄνθρωπος καὶ ἵππος καὶ μετὰ τοῦ ἵππου τὸ μέγα τοῦ ἵππου ἐπελθόν, ἀπελθόντος τοῦ ἵππου καὶ τὸ μέγα αὐτοῦ ἀπέρχεται. εἰ δέ τις λέγοι, ὡς ὁ ἵππος ἐπὶ μεγάλου τινὸς ὄγκου καὶ τοσοῦδε γίνεται καὶ μένει τὸ μέγα, φήσομεν μὴ τὸ τοῦ ἵππου μέγα, ἀλλὰ τὸ τοῦ ὄγκου μέγα μένειν ἐκεῖ. εἰ μέντοι ὁ ὄγκος οὗτος πῦρ ἐστιν ἢ γῆ, ἀπελθόντος τοῦ πυρὸς [ἢ τῆς γῆς] τὸ τοῦ πυρὸς ἀπέρχεται ἢ τὸ τῆς γῆς μέγα οὐ τοίνυν οὐδὲ τοῦ σχήματος οὐδὲ τοῦ μεγέθους ἀπολαύσειεν ἄν: ἢ οὐκ ἐκ πυρὸς ἄλλο τι ἔσται, ἀλλὰ μένουσα πῦρ [οὐ πῦρ] γενήσεται. ἐπεὶ καὶ νῦν τοσαύτη γενομένη, ὡς δοκεῖν ὅσον τόδε τὸ πᾶν, εἰ παύσαιτο ὁ οὐρανὸς καὶ τὰ ἐντὸς πάντα, σὺν πᾶσι τούτοις καὶ τὸ μέγεθος πᾶν οἰχήσεται ἀπ’ αὐτῆς καὶ αἱ ἄλλαι δῆλον ὅτι ὁμοῦ ποιότητες, καὶ καταλειφθήσεται ὅπερ ἦν σώζουσα οὐδὲν τῶν πρότερον περὶ αὐτὴν οὕτως ὄντων. καίτοι ἐν οἷς ὑπάρχει τὸ πεπονθέναι παρουσίᾳ τινῶν καὶ ἀπελθόντων ἔστι τι ἔτι ἐν τοῖς λαβοῦσιν: ἐν δὲ τοῖς μὴ παθοῦσιν οὐκέτι, ὥσπερ ἐπὶ τοῦ ἀέρος φωτὸς περὶ αὐτὸν ὄντος καὶ ἀπελθόντος τούτου. ἐὰν δέ τις θαυμάζῃ, πῶς οὐκ ἔχον μέγεθος μέγα ἔσται, πῶς δὲ οὐκ ἔχον θερμότητα θερμὸν ἔσται: οὐ γὰρ δὴ τὸ αὐτὸ τὸ εἶναι αὐτῇ καὶ μεγέθει εἶναι, εἴπερ καὶ ἄυλον μέγεθός ἐστιν, ὥσπερ καὶ ἄυλον σχῆμα. καὶ εἰ τηροῦμεν τὴν ὕλην, μεταλήψει πάντα: ἓν δὲ τῶν πάντων καὶ τὸ μέγεθος. ἐν μὲν οὖν τοῖς σώμασι συνθέτοις οὖσίν ἐστι καὶ μέγεθος μετὰ τῶν ἄλλων, οὐ μὴν ἀφωρισμένον, ἐπειδὴ ἐν σώματος λόγῳ ἔγκειται καὶ μέγεθος: ἐν δὲ τῇ ὕλῃ οὐδὲ τὸ οὐκ ἀφωρισμένον: οὐ γὰρ σῶμα.

3.6.17Madde büyüklüğün kendisi de olmayacaktır. Çünkü büyüklük bir eidos'tur, alıcı değildir; kendi başına büyüklük de bu anlamda büyüklük değildir. Ama nous'ta ya da psykhē'de bulunan büyük, büyük olmak istediği için, onu sanki taklit etmek isteyenlere, ona duydukları özlemle ya da ona yönelen hareketleriyle kendi etkilenmelerini başka bir şeye basma imkânını verdi. Böylece büyük, tasavvurun ilerleyişi içinde koşarak maddenin büyük olmayanını da kendisiyle birlikte koşturdu ve onu, uzamayla dolmadığı hâlde büyük görünür yaptı. Sahte büyük budur: Büyük olmaya sahip olmadığı için o büyüğe doğru uzanan şey, uzanmasıyla gerilip yayılır.

Bütün varlıklar kendi yansımalarını başka şeylere düşürürken, yapanların her biri kendisi ne kadar büyükse o kadar büyüktü, bütün de o tarzda büyüktü. Her logos'un büyüğü —sözgelimi atın ya da başka herhangi bir şeyin büyüğü— ile büyüğün kendisi bir araya geldi. Madde de büyüğün kendisine göre aydınlatılarak bütünüyle büyük oldu, her parçası da büyük bir şey oldu. Hepsi birlikte, büyüğün ait olduğu bütün eidos'tan ve her bir eidos'tan görünüyordu; madde de hem bütüne hem her şeye doğru sanki gerilmişti; bu eidos'un içinde ve bir kütle içinde olmaya zorlanmıştı. Kuvvet, kendisi hiçbir şey olmayanı ancak bu ölçüde her şey yapabilmişti.

Renk olmayandan gelen renk ve keyfiyet olmayandan gelen buradaki keyfiyet de, yalnız görünmekle oradaki şeylerin adını eşadlı olarak alır; büyüklük de böyle, büyüklük olmayandan ya da eşadlı olandan gelir. Bu şeyler, maddenin kendisiyle eidos'un kendisi arasında görülür. Oradan geldikleri için görünürler; içinde göründükleri şey var olmadığı için de yalan söylerler. Her şey, içinde görünen şeylerin kuvvetiyle çekilerek ve bu şeyler kendilerine yer açarak büyür; madde de her şeye doğru zorlanmadan çekilir, çünkü bütünüyle maddedir. Her şey kendi sahip olduğu kuvvete göre çeker; bu kuvveti de oradan alır. Maddeyi büyük gösteren, büyüğün onda belirmesidir; işte belirmiş olan bu şey, buradaki büyüktür. Madde ise onunla birlikte koşmaya zorlandığı şeyin üzerinde, bütünüyle ve her yerde kendini sunar. Çünkü bunun da maddesidir, ama kendisi bir “bu” değildir. Kendinden hiçbir şey olmayan, başka bir şey yoluyla zıttı da olabilir; zıttı olduğunda da o değildir, yoksa orada dururdu.

3.6.17

οὐδ’ αὖ μέγεθος αὐτὸ ἔσται. εἶδος γὰρ τὸ μέγεθος, ἀλλ’ οὐ δεκτικόν: καὶ καθ̓ αὑτὸ δὲ τὸ μέγεθος, οὐχ οὕτω μέγεθος. ἀλλ ἐπεὶ βούλεται [τὸ] ἐν νῷ ἢ ἐν ψυχῇ κείμενον μέγα εἶναι, ἔδωκε τοῖς οἷον ἐθέλουσι μιμεῖσθαι ἐφέσει αὐτοῦ ἢ κινήσει τῇ πρὸς αὐτὸ τὸ αὑτῶν πάθος ἐνσημήνασθαι εἰς ἄλλο. τὸ οὖν μέγα ἐν προόδῳ φαντάσεως θέον εἰς αὐτὸ δὴ τοῦτο τὸ μέγα συνθεῖν ποιῆσαν τὸ μὴ μέγα τῆς ὕλης πεποίηκεν αὐτὸ τῇ παρατάσει οὐ πληρούμενον δοκεῖν εἶναι μέγα. τὸ γὰρ ψευδῶς μέγα τοῦτό ἐστιν. ὅταν τῷ μὴ ἔχειν τὸ μέγα εἶναι ἐκτεινόμενον πρὸς ἐκεῖνο παραταθῇ τῇ ἐκτάσει. ποιούντων γὰρ πάντων [τῶν] ὄντων εἰς τὰ ἄλλα τὴν αὑτῶν ἐνόπτρισιν ἕκαστόν τε τῶν ποιούντων ὡς αὐτὸ ἦν μέγα, τό τε πᾶν ἦν ἐκείνως μέγα. συνῄει οὖν τὸ ἑκάστου λόγου μέγα, οἷον ἵππου καὶ ὁτουοῦν ἄλλου, καὶ τὸ μέγα αὐτό: καὶ ἐγίνετο πᾶσα μὲν μέγα πρὸς αὐτὸ [τὸ] μέγα ἐλλαμπομένη καὶ ἑκάστη δὲ μοῖρα μέγα τι καὶ ὁμοῦ πάντα ἐφαίνετο ἐκ παντὸς τοῦ εἴδους, οὗ τὸ μέγα, καὶ ἐξ ἑκάστου, καὶ οἷον παρετέτατο καὶ πρὸς πᾶν καὶ πάντα ἐν εἴδει τούτῳ ἀναγκασθεῖσα εἶναι καὶ ἐν ὄγκῳ, ὅσον ἡ δύναμις πεποίηκε τὸ μηδὲν ὂν αὐτὸ πάντα εἶναι: οἷον αὐτῷ τῷ φαίνεσθαι καὶ τὸ χρῶμα τὸ ἐξ οὐ χρώματος καὶ ἡ ποιότης ἡ ἐνταῦθα ἡ ἐξ οὐ ποιότητος ἔσχε τὴν ὁμωνυμίαν τὴν ἀπ’ ἐκείνων, καὶ τὸ μέγεθος [τὸ] ἐξ οὐ μεγέθους ἢ ὁμωνύμου μεταξὺ θεωρουμένων ἐκείνων καὶ αὐτῆς τῆς ὕλης καὶ τοῦ εἴδους αὐτοῦ. καὶ φαίνεται μέν, ὅτι ἐκεῖθεν, ψεύδεται δέ, ὅτι οὐκ ἔστι τὸ ἐν ᾧ φαίνεται. μεγεθύνεται δὴ ἕκαστα ἑλκόμενα τῇ δυνάμει τῶν ἐνορωμένων καὶ χώραν ἑαυτοῖς ποιούντων, ἕλκεται δὲ ἐπὶ πάντα οὐ βίᾳ τῷ ὕλη τὸ πᾶν εἶναι. ἕλκει δὲ ἕκαστον κατὰ τὴν αὑτοῦ δύναμιν ἣν ἔχει: ἔχει δὲ ἐκεῖθεν. καὶ τὸ μὲν ποιοῦν μέγα τὴν ὕλην ὡς δοκεῖν ἀπὸ τῆς ἐμφαντάσεως τοῦ μέγα καὶ τοῦτό ἐστι τὸ ἐμφαντασθέν, τὸ ἐνταῦθα μέγα: ἡ δὲ ὕλη, ἐφ̓ ἧς ἀναγκάζεται συνθεῖν, ὁμοῦ πᾶσα καὶ πανταχοῦ παρέχει ἑαυτήν: ὕλη γάρ ἐστι καὶ τούτου καὶ οὐ τουτί: ὃ δὲ μή ἐστί τι παῤ αὑτοῦ, δύναται γενέσθαι καὶ τὸ ἐναντίον δἰ ἄλλο καὶ γενόμενον τὸ ἐναντίον οὐδ’ ἐκεῖνό ἐστιν: ἔστη γὰρ ἄν.

3.6.18Öyleyse büyüğün düşüncesine sahip olan biri, düşüncesi yalnız kendi içinde kalmakla yetinmeyip kuvveti sayesinde sanki dışarıya doğru da taşınabilseydi, düşünende bulunmayan, ne bir eidos'u ne büyüğün bir izini ne de başka herhangi bir şeyin izini taşıyan bir tabiat bulurdu. Bu kuvvetle ne yapardı? Ne at ne öküz; bunları başkaları yapacak. Büyük bir babadan geldiği için öteki şey büyüğü içine alamaz, ama onu kendinde beliren bir görüntü olarak taşır. Büyükten, kendisi büyük olacak kadar nasip almamış olana kalan şey, kendi parçalarında elden geldiğince büyük görünmektir. Bu da eksik kalmamak, birçok yere dağılmışken parçalarını kendi içinde akraba tutmak ve hiçbir şeyden geri kalmamaktır.

Büyüğün görüntüsü, büyüğe ait olduğu için küçük bir kütlede kalıp ona eşit olmaya katlanamazdı; o büyüğün umudunu ne kadar özlediyse ona o kadar yaklaştı, hem de onunla birlikte koşan ve geride kalamayan maddeyle birlikte, elinden geldiği kadar. Böylece büyük olmayanı, büyük bile görünmeyeni büyük yaptı; kütlede görülen büyük de budur. Madde ise yine de kendi tabiatını korur; bu büyüklüğü bir giysi gibi kullanır: Büyük koşup onu sürüklerken, onunla birlikte koşarak bu giysiye bürünmüştür. Onu giydiren giysiyi çıkarırsa madde yine aynı kalır: kendinden ne idiyse öyle, ya da içinde bulunan eidos onu ne kadar büyük yapıyorsa o kadar büyük.

Psykhē, varlıkların eidos'larına sahip olduğu ve kendisi de bir eidos olduğu için hepsine birden sahiptir; her eidos onunla bir arada bulunur. Duyulur şeylerin eidos'larının sanki kendisine doğru döndüğünü ve geldiğini görünce onları çokluklarıyla kabul etmeye katlanmaz; kütlelerini bıraktırarak görür. Çünkü olduğundan başka bir şey olamaz. Madde ise karşı koyacak hiçbir şeye sahip değildir, çünkü etkinliği yoktur; bir gölge olduğu için, yapacak olan ne isterse ona uğramayı bekler. Oradaki logos'tan çıkan şey, meydana gelecek olanın izini zaten taşır: Logos sanki suret yapan bir tasavvurun içinde hareket eder, ya da ondan gelen hareket bir bölünmedir; aynı ve bir olsaydı hareket etmez, yerinde kalırdı.

Madde de psykhē gibi her şeyi bir arada içine yerleştiremez; öyle olsaydı onlardan biri olurdu. Öte yandan her şeyi kabul etmesi, ama bölünmez bir şekilde kabul etmemesi gerekir. Öyleyse her şeyin yeri olarak her şeye ulaşmalı, her şeyle karşılaşmalı, her aralığa yetmelidir; çünkü kendisi bir aralığa sıkışmamıştır, olacak olana açık durmaktadır. Peki içine ilk giren bir şey, birbirinin üzerinde bulunamayan öteki şeylere nasıl engel olmadı? İlk diye bir şey yoktu; varsa da o, bütünün eidos'udur. Öyleyse hepsi bir aradadır, ama her biri kendi payına düşen kısımdadır. Çünkü bir canlının maddesi, canlının bölünmesiyle birlikte bölünmüştür; böyle olmasaydı logos'tan başka hiçbir şey meydana gelmezdi.

3.6.18

ὁ τοίνυν νόησιν μεγάλου ἔχων, εἰ αὐτοῦ ἡ νόησις δύναμιν ἔχοι μὴ μόνον ἐν αὑτῇ εἶναι, ἀλλὰ καὶ οἷον πρὸς τὸ ἔξω ὑπὸ δυνάμεως φέροιτο, λάβοι ἂν φύσιν οὐκ οὖσαν ἐν τῷ νοοῦντι, οὐδέ τι ἔχουσαν εἶδος οὐδέ τι ἴχνος τοῦ μεγάλου, ἀλλ’ οὐδὲ οὐδενός του ἄλλου. τί [οὖν] ἂν ποιήσειε ταύτῃ τῇ δυνάμει; οὐχ ἵππον, οὐ βοῦν: ταῦτα γὰρ ἄλλοι ποιήσουσιν. ἤ, ἐπειδὴ παρὰ μεγάλου πατρὸς ἔρχεται, οὐ δύναται τὸ ἄλλο χωρῆσαι [τὸ] μέγα, τοῦτο δὲ ἕξει ἐμφανταζόμενον. τῷ δὴ μὴ οὕτως εὐτυχήσαντι τοῦ μεγάλου ὡς αὐτὸ μέγα εἶναι ἐν τοῖς αὑτοῦ καθ̓ ὅσον οἷόν τε μεγάλῳ φαίνεσθαι λεῖπόν ἐστι. τοῦτο δέ ἐστι μὴ ἐλλείπειν καὶ τὸ μὴ ἐπὶ πολλὰ πολλαχοῦ καὶ ἐν αὑτῷ συγγενῆ ἔχειν τὰ μέρη καὶ ἀπολείπεσθαι μηδενός. οὐ δὴ γὰρ ἠνείχετο ἐν σμικρῷ ὄγκῳ ἴσον ἔτι τὸ τοῦ μεγάλου εἴδωλον εἶναι μεγάλου ὄν, ἀλλ’ ὅσον ἐφίετο τῆς ἐλπίδος ἐκείνου προσῆλθεν ὅσον οἷόν τε ἦν αὐτῷ μετὰ τοῦ συνθέοντος αὐτῷ ἀπολειφθῆναι [δ’] οὐ δυναμένου καὶ πεποίηκε μέγα τε ἐκεῖνο τὸ μὴ μέγα μηδ’ οὕτω δόξαν καὶ τὸ ὁρώμενον ἐν ὄγκῳ μέγα. ἡ δ’ ὅμως φυλάττει τὴν αὑτῆς φύσιν ἀποχρωμένη τούτῳ τῷ μεγάλῳ οἷον ἀμφιέσματι, ὃ συνδραμοῦσα αὐτῷ ὅτε θέον αὐτὴν ἦγεν ἀμπέσχετο: ὃ εἰ ὁ ἀμφιέσας ἀφέλοιτο, μένει πάλιν ἡ αὐτή, οἵαπερ παῤ αὑτῆς ἦν, ἢ τοσαύτη, ὅσον ἂν τὸ παρὸν εἶδος αὐτὴν ποιῇ. ἡ μὲν γὰρ ψυχὴ τὰ τῶν ὄντων εἴδη ἔχουσα εἶδος οὖσα καὶ αὐτὴ ὁμοῦ πάντα ἔχει καὶ τοῦ εἴδους ἑκάστου ὁμοῦ ὄντος αὑτῷ τά τε τῶν αἰσθητῶν εἴδη οἷον ἀναστρέφοντα πρὸς αὑτὴν καὶ προσιόντα ὁρῶσα οὐκ ἀνέχεται μετὰ πλήθους δέχεσθαι, ἀλλ’ ἀποθέμενα τὸν ὄγκον ὁρᾷ: οὐ γὰρ δύναται ἄλλο τι ἢ ὃ ἔστι γενέσθαι. ἡ δὲ ὕλη οὐδὲν ἔχουσα τὸ ἀντικόπτον, οὐ γὰρ ἔχει ἐνέργειαν, οὖσα δὲ σκιά, ἀναμένει παθεῖν ὅ τι ἂν ἐθέλῃ τὸ ποιῆσον. τό τε οὖν προιὸν ἐκ τοῦ ἐκεῖ λόγου ἤδη ἴχνος ἔχει τοῦ μέλλοντος γενήσεσθαι: οἷον γὰρ ἐν φαντασίᾳ εἰκονικῇ κινούμενος ὁ λόγος ἢ ἡ κίνησις ἡ ἀπὸ τούτου μερισμός ἐστιν: ἤ, εἰ ταὐτὸν εἴη ἕν, οὐδὲ ἐκινήθη, ἀλλὰ μένει: ἥ τε ὕλη πάντα ὁμοῦ ὥσπερ ἡ ψυχὴ οὐ δύναται εἰσοικίσασθαι: ἢ ἦν ἄν τι ἐκείνων: αὐτήν τε αὖ δεῖ τὰ πάντα δέξασθαι, μὴ ἀμερῶς δὲ δέξασθαι. δεῖ τοίνυν πᾶσι τόπον οὖσαν ἐπὶ πάντα αὐτὴν ἐλθεῖν καὶ πᾶσιν ἀπαντῆσαι καὶ πρὸς πᾶν διάστημα ἀρκέσαι, ὅτι μὴ κατείληπται διαστήματι αὐτή, ἀλλ’ ἦν ἐκκειμένη τῷ μέλλοντι. πῶς οὖν οὐκ εἰσελθὸν ἕν τι ἐκώλυσε τὰ ἄλλα, ἃ οὐχ οἷόν τε ἦν ἐπ’ ἀλλήλοις εἶναι; ἢ οὐκ ἦν οὐδὲν πρῶτον: εἰ δ’ ἄρα, τὸ τοῦ παντὸς εἶδος: ὥστε πάντα μὲν ἅμα, ἐν μέρει δὲ ἕκαστον: ζῴου γὰρ ὕλη μερισθεῖσα σὺν τῷ τοῦ ζῴου μερισμῷ: εἰ δὲ μή, οὐκ ἂν ἐγένετό τι παρὰ τὸν λόγον.

3.6.19Maddeye sanki bir anneye girer gibi giren şeyler ona ne haksızlık eder ne de yarar sağlar. Bunların darbeleri de maddeye değil, birbirine yöneliktir; çünkü kuvvetler dayanaklara değil, zıtlarına karşı iş görür —meğer ki biri dayanakları üzerlerine gelen şeylerle birlikte kavranmış olarak düşünsün—. Sıcak soğuğu, siyah beyazı ortadan kaldırdı; ya da birbirine karışarak kendilerinden başka bir keyfiyet meydana getirdiler. Demek ki etkilenen şeyler karışanlardır; onlar için etkilenmek de önce ne idilerse o olmamaktır. Canlılarda da etkilenmeler bedenlerle ilgilidir; başkalaşma, içlerinde bulunan keyfiyetlere ve kuvvetlere göre olur. Yapılar çözüldüğünde, bir araya geldiğinde ya da tabiata uygun yapının dışına kaydığında etkilenmeler bedenlerde olur; psykhē'lere ise bunların daha şiddetli olanlarının bilgisi ulaşır; şiddetli değillerse psykhē'ler onları bilmez. Madde ise kalır: Soğuk gidince de sıcak gelince de hiçbir şeye uğramamıştır; çünkü bunların hiçbiri ona ne yakındı ne yabancı.

Bu yüzden ona “kap” ve “sütanne” demek daha uygundur; “anne” ise ancak bir benzetme olarak söylenmiştir, çünkü o hiçbir şey doğurmaz. Ona anne diyenler, annenin de doğan şeyler karşısında maddenin yerinde olduğunu, yalnız kabul edip doğana hiçbir şey vermediğini düşünenler olsa gerek; çünkü doğanın bedeni bile beslenmeden gelir. Anne doğana bir şey veriyorsa, bunu madde olduğu için değil, aynı zamanda eidos olduğu için verir; çünkü yalnız eidos doğurgandır, öbür tabiat kısırdır.

Sanırım eski bilgeler de bu yüzden, sırlar içinde ve ayinlerde üstü kapalı konuşarak, eski Hermes'i üretme organı hep işe hazır olarak tasvir ederler; böylece duyulur şeyleri doğuranın düşünülür logos olduğunu gösterirler. Hep aynı kalan maddenin kısırlığını ise onun çevresindeki kısırlarla gösterirler. Onu her şeyin annesi yaparlar; bu adı ona dayanak olan ilkeyi kastederek ve istediklerini anlatmak için koyarlar. Ama onun bir anneye her bakımdan benzemediğini de göstermek isterler: Tarzın ne olduğunu daha dikkatle kavramak isteyen ve yüzeyde kalmayan kişilere, uzaktan da olsa ellerinden geldiğince, maddenin kısır olduğunu ve büsbütün dişi de olmadığını gösterdiler. Kabul etmek bakımından dişidir, doğurmak bakımından değil. Çünkü onun yanına geçmiş olan [hadım rahip] ne dişidir ne de doğurabilir; yalnız erkek olarak kalana ait olan bütün doğurma kuvvetinden kesilip ayrılmıştır.

3.6.19

τὰ μὲν δὴ εἰσελθόντα εἰς τὴν ὕλην ὥσπερ μητέρα ἀδικεῖ οὐδὲν οὐδ’ αὖ ὠφελεῖ. οὐδέ γε αἱ πληγαὶ αἱ τούτων πρὸς αὐτήν, πρὸς ἄλληλα δέ, ὅτι αἱ δυνάμεις πρὸς τὰ ἐναντία, οὐ πρὸς τὰ ὑποκείμενα, εἰ μή τις συνειλημμένα θεωροῖ τοῖς ἐπεισιοῦσι: θερμὸν γὰρ ἔπαυσε τὸ ψυχρὸν καὶ μέλαν τὸ λευκὸν ἢ συγκραθέντα ἄλλην ποιότητα ἐξ αὑτῶν ἐποίησε. τὰ παθόντα οὖν τὰ κραθέντα, τὸ δὲ παθεῖν αὐτοῖς τὸ μὴ εἶναι ὅπερ ἦσαν. καὶ ἐν τοῖς ἐμψύχοις δὲ αἱ μὲν πείσεις περὶ τὰ σώματα κατὰ τὰς ποιότητας καὶ τὰς δυνάμεις τὰς ἐνυπαρχούσας τῆς ἀλλοιώσεως γινομένης: λυομένων δὲ τῶν συστάσεων ἢ συνιουσῶν ἢ μετατιθεμένων παρὰ τὴν κατὰ φύσιν σύστασιν τὰ μὲν πάθη ἐν τοῖς σώμασι, ταῖς δὲ ψυχαῖς αἱ γνώσεις συνημμέναι τῶν σφοδροτέρων: εἰ δὲ μή, οὐ γινώσκουσιν. ἡ δὲ ὕλη μένει: οὐδὲν γὰρ ἀπελθόντος μὲν πέπονθε τοῦ ψυχροῦ, τοῦ δὲ θερμοῦ ἐπελθόντος: οὐ γὰρ ἦν οὔτε φίλον αὐτῇ οὔτε ἀλλότριον ὁποτερονοῦν. ὥστε οἰκειότερον αὐτῇ ἡ ʽὑποδοχὴ καὶ τιθήνἠ: ἡ δὲ μήτηρ οἷον εἴρηται: οὐδὲν γὰρ αὕτη γεννᾷ. ἀλλ’ ἐοίκασι μητέρα αὐτὴν λέγειν ὅσοι καὶ τὴν μητέρα τάξιν ὕλης πρὸς τὰ γεννώμενα ἀξιοῦσιν ἔχειν, ὡς ὑποδεχομένης μόνον, οὐδὲν δὲ εἰς τὰ γεννώμενα διδούσης: ἐπεὶ καὶ ὅσον σῶμα τοῦ γινομένου ἐκ τῆς τροφῆς. εἰ δὲ δίδωσιν ἡ μήτηρ τι τῷ γεννωμένῳ, οὐ καθ̓ ὅσον ὕλη, ἀλλ’ ὅτι καὶ εἶδος: μόνον γὰρ τὸ εἶδος γόνιμον, ἡ δὲ ἑτέρα φύσις ἄγονος. ὅθεν, οἶμαι, καὶ οἱ πάλαι σοφοὶ μυστικῶς καὶ ἐν τελεταῖς αἰνιττόμενοι Ἑρμῆν μὲν ποιοῦσι τὸν ἀρχαῖον τὸ τῆς γενέσεως ὄργανον ἀεὶ ἔχοντα πρὸς ἐργασίαν τὸν γεννῶντα τὰ ἐν αἰσθήσει δηλοῦντες εἶναι τὸν νοητὸν λόγον, τὸ δὲ ἄγονον τῆς ὕλης μενούσης τὸ αὐτὸ ἀεὶ διὰ τῶν περὶ αὐτὴν ἀγόνων δηλοῦντες. μητέρα γὰρ πάντων ποιήσαντες, ἣν δὴ οὕτως ἐπιφημίζουσι τὴν κατὰ τὸ ὑποκείμενον ἀρχὴν λαβόντες καὶ ὄνομα τοῦτο θέμενοι, ἵνα δηλοῖεν ὃ βούλονται, τὸ πρὸς τὴν μητέρα οὐχ ὅμοιον πάντη ἐνδείκνυσθαι θέλοντες τοῖς ὅστις ὁ τρόπος βουλομένοις ἀκριβέστερον λαβεῖν καὶ μὴ ἐπιπολῆς ζητοῦσι πόρρωθεν μέν, ὅμως δὲ ὡς ἐδύναντο, ἐνεδείξαντο ὡς ἄγονός τε καὶ οὐδὲ πάντη θῆλυς, ἀλλὰ τοσοῦτον μὲν θῆλυς, ὅσον ὑποδέξασθαι, ὅσον δὲ γεννᾶν οὐκέτι, τῷ τὸ πρὸς αὐτὴν κεχωρηκὸς μήτε θῆλυ εἶναι, μήτε γεννᾶν δύνασθαι, ἀποτετμημένον δὲ πάσης τῆς τοῦ γεννᾶν δυνάμεως, ἣ μόνῳ ὑπάρχει τῷ μένοντι ἄρρενι.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…