Dördüncü Ennead › Psykhē'nin Ousia'sı Üzerine I – Psykhē'ye Dair Güçlükler Üzerine I
4.1.1Psykhē'nin Ousia'sı Üzerine I
1. İnceleme
Gerçek ousia düşünülür evrendedir; onun en iyisi nous'tur; ama psykhē'ler de oradadır, çünkü buradakiler de oradan gelir. O evren psykhē'leri bedensiz taşır; bu evren ise bedenlerde oluşan ve bedenlere bölünmüş psykhē'leri. Orada bütün nous bir aradadır, ayrışmamış ve bölünmemiştir; bütün psykhē'ler de tek bir evrende bir aradadır, mekânsal bir aralık içinde değil. Nous hep ayrışmamış ve bölünmemiştir; psykhē de orada ayrışmamış ve bölünmemiştir, ama bölünmeye yatkın bir tabiatı vardır. Çünkü onun bölünmesi, ayrılıp bir bedende olmasıdır. Bu yüzden haklı olarak bedenlerle ilgili bölünebilir olduğu söylenir, çünkü böyle ayrılır ve bölünür.
Peki nasıl aynı zamanda bölünmezdir? Çünkü bütünüyle ayrılmadı; onun gelmemiş, bölünmeye yatkın olmayan bir kısmı vardır. Öyleyse Platon'un “bölünmez olandan ve bedenlerle ilgili bölünebilir olandan” oluştuğunu söylediği psykhē, hem yukarıda hem aşağıda bulunan, oraya bağlı olup buraya kadar akan psykhē ile aynıdır; merkezden çıkan bir çizgi gibi. Buraya gelince, bütünün tabiatını koruduğu o kısımla görür. Burada da yalnız bölünebilir değil, aynı zamanda bölünmezdir; çünkü onun bölünen kısmı bölünmez bir şekilde bölünür. Kendini bütün bedene, bölünmeden, bütün olarak bütüne verdiği için, her yerde olmakla bölünmüştür.
ἐν τῷ κόσμῳ τῷ νοητῷ ἡ ἀληθινὴ οὐσία: νοῦς τὸ ἄριστον αὐτοῦ: ψυχαὶ δὲ κἀκεῖ: ἐκεῖθεν γὰρ καὶ ἐνταῦθα. κἀκεῖνος ὁ κόσμος ψυχὰς ἄνευ σωμάτων ἔχει, οὗτος δὲ τὰς ἐν σώμασι γινομένας καὶ μερισθείσας τοῖς σώμασιν. ἐκεῖ δὲ ὁμοῦ μὲν πᾶς νοῦς καὶ οὐ διακεκριμένον οὐδὲ μεμερισμένον, ὁμοῦ δὲ πᾶσαι ψυχαὶ ἐν ἑνὶ τῷ κόσμῳ, οὐκ ἐν διαστάσει τοπικῇ. νοῦς μὲν οὖν ἀεὶ ἀδιάκριτος καὶ οὐ μεριστός, ψυχὴ δὲ ἐκεῖ ἀδιάκριτος καὶ ἀμέριστος: ἔχει δὲ φύσιν μερίζεσθαι. καὶ γὰρ ὁ μερισμὸς αὐτῆς τὸ ἀποστῆναι καὶ ἐν σώματι γενέσθαι. μεριστὴ οὖν εἰκότως περὶ τὰ σώματα λέγεται εἶναι, ὅτι οὕτως ἀφίσταται καὶ μεμέρισται. πῶς οὖν καὶ ἀμέριστος; οὐ γὰρ ὅλη ἀπέστη, ἀλλ’ ἔστι τι αὐτῆς οὐκ ἐληλυθός, ὃ οὐ πέφυκε μερίζεσθαι. τὸ οὖν ἐκ τῆς ἀμερίστου καὶ τῆς περὶ τὰ σώματα μεριστῆς ταὐτὸν τῷ ἐκ τῆς ἄνω καὶ κάτω οὔσης καὶ τῆς ἐκεῖθεν ἐξημμένης, ῥυείσης δὲ μέχρι τῶνδε, οἷον γραμμῆς ἐκ κέντρου. ἐλθοῦσα δὲ ἐνθάδε τούτῳ τῷ μέρει ὁρᾷ, ᾧ καὶ αὐτῷ σώζει τὴν φύσιν τοῦ ὅλου. οὐδὲ γὰρ ἐνταῦθα μόνον μεριστή, ἀλλὰ καὶ ἀμέριστος: τὸ γὰρ μεριζόμενον αὐτῆς ἀμερίστως μερίζεται. εἰς ὅλον γὰρ τὸ σῶμα δοῦσα αὑτὴν μὴ μερισθεῖσα, ὅλη εἰς ὅλον, τῷ ἐν παντὶ εἶναι μεμέρισται.
4.2.1Psykhē'nin Ousia'sı Üzerine II
2. İnceleme
Psykhē'nin ousia'sının ne olduğunu araştırırken onun bir beden olmadığını, cisimsizler arasında da bir ahenk olmadığını gösterdik; entelekheia görüşünü de, ileri sürüldüğü şekliyle ne doğru ne de psykhē'nin ne olduğunu açıklayıcı olduğu için bir yana bıraktık. Düşünülür tabiattan ve tanrısal paydan olduğunu söylemekle de belki onun ousia'sı hakkında açık bir şey söylemiş olduk. Yine de daha ileri gitmek daha iyidir. O zaman ayrımı duyulur ve düşünülür tabiat arasında yapmış, psykhē'yi düşünülür olana koymuştuk. Şimdi de düşünülürde dursun; ama tabiatının bize daha yakın olan yanını başka bir yoldan izleyelim.
Diyoruz ki bazı şeyler ilk olarak bölünebilir ve tabiatları gereği dağılabilirdir: Bunlar hiçbir parçası ne başka bir parçayla ne de bütünle aynı olan şeylerdir; parçaları da tamamından ve bütününden küçük olmalıdır. Bunlar duyulur büyüklükler ve kütlelerdir; her birinin kendine özgü bir yeri vardır ve aynı şeyin aynı anda birçok yerde bulunması mümkün değildir. Buna karşıt olan ousia ise hiçbir şekilde bölünme kabul etmez; parçasız ve bölünmezdir, zihinde bile hiçbir aralık kabul etmez. Yere muhtaç değildir, varlıklardan hiçbirinin içinde, ne parçalar hâlinde ne bütün olarak bulunur; sanki bütün varlıkların üzerinde birlikte taşınır; onlarda yerleşmek için değil, öteki şeyler onsuz var olamadıkları ve var olmak istemedikleri için. Hep aynı durumda olan bir ousia'dır; ardından gelen her şeyin ortak noktasıdır, dairedeki merkez gibi. Çevreye giden bütün çizgiler ona bağlıdır, ama yine de onun kendi üzerinde kalmasına izin verirler; doğuşlarını ve varlıklarını ondan alırlar, noktadan pay alırlar, parçasız olan onların ilkesidir; ama kendilerini oraya bağlayarak ilerlemişlerdir.
İlk olarak bölünmez olan, düşünülürlerde ve varlıklarda önder olan bu ousia ile duyulurlarda her bakımdan bölünebilir olan öteki tabiat arasında, duyulurdan önce, ona yakın ve onun içinde başka bir tabiat vardır. Bu tabiat bedenler gibi ilk olarak bölünebilir değildir, ama bedenlerde bölünebilir olur. Öyle ki bedenler bölündüğünde içlerindeki eidos da bölünür, ama bölünmüş parçaların her birinde bütün olarak bulunur; aynı şey çok olur ve bunların her biri ötekinden büsbütün ayrılmıştır, çünkü büsbütün bölünebilir olmuştur. Renkler, bütün keyfiyetler ve her biçim böyledir: Birbirinden ayrık birçok şeyde aynı anda bütün olarak bulunabilir, ama hiçbir parçası ötekiyle aynı etkilenmeye uğramaz. Bu yüzden bunu da her bakımdan bölünebilir saymak gerekir.
O büsbütün bölünmez tabiata ek olarak, ondan gelen ve hemen ardından gelen başka bir ousia vardır. Bölünmezliği ondan alır, ama ondan çıkıp öbür tabiata doğru koşan ilerleyişiyle ikisinin, yani bölünmez ve ilk olanla bedenlerin üzerinde bölünebilir olanın ortasına yerleşmiştir. Ama renk ve her keyfiyet gibi değil: Bunlar bedenlerin birçok kütlesinde birçok yerde aynıdır, ama her birindeki ötekinden büsbütün ayrıdır, tıpkı kütlenin kütleden ayrı olması gibi. Büyüklük bir olsa bile, her parçadaki aynı şeyin birlikte etkilenmeye götürecek hiçbir ortaklığı yoktur; çünkü bu aynı şey bir yerde bir şey, başka yerde başka bir şeydir; aynılık burada bir etkilenmedir, ousia'nın kendisi değildir. Bu tabiatın üstünde olduğunu, bölünmez ousia'ya yaklaştığını söylediğimiz tabiat ise hem ousia'dır hem bedenlerin içine girer; bedenlerle ilgili olarak bölünmek de ona arazî olarak gelir, ama kendini bedenlere vermeden önce buna uğramaz. İçinde bulunduğu bedenler en büyüğü ve her şeye yayılmış olanı bile olsa, kendini bütüne vermekle bir olmaktan çıkmaz; ama bedenin bir olduğu gibi değil: Beden süreklilikle birdir, parçalarının her biri bir şeydir ve başka yerdedir; bir keyfiyetin bir olduğu gibi de değil.
Hem bölünebilir hem bölünmez olan tabiat, psykhē dediğimiz şey, sürekli olanın bir olduğu gibi bir değildir; bir parçası bir şey, öteki başka bir şey değildir. İçinde bulunduğu şeyin bütün parçalarında bulunduğu için bölünebilir, ama hepsinde bütün olarak ve herhangi birinde bütün olarak bulunduğu için bölünmezdir. Bunu gören kişi psykhē'nin büyüklüğünü ve kuvvetini bilecek; onun ne tanrısal ve şaşılacak bir şey olduğunu, şeylerin üstündeki tabiatlardan olduğunu anlayacaktır. Büyüklüğü olmadığı hâlde her büyüklükle birliktedir; şurada olduğu hâlde yine şuradadır, başka bir şeyle değil aynı şeyle. Öyle ki hem bölünmüştür hem bölünmemiştir; daha doğrusu kendisi bölünmemiş ve bölünmüş hâle gelmemiştir. Çünkü kendisiyle birlikte bütün olarak kalır; bedenlerle ilgili olarak bölünmüştür, çünkü bedenler kendi bölünebilirlikleri yüzünden onu bölünmeden kabul edemezler. Öyle ki bölünme bedenlerin bir etkilenmesidir, psykhē'nin değil.
Τὴν τῆς ψυχῆς οὐσίαν τίς ποτ̓ ἐστὶ ζητοῦντες σῶμα οὐδὲν αὐτὴν δείξαντες εἶναι, οὐδὲ ἐν ἀσωμάτοις αὖ ἁρμονίαν, τό τε τῆς ἐντελεχείας οὔτε ἀληθὲς οὕτως, ὡς λέγεται, οὔτε δηλωτικὸν ὂν τοῦ τί ἐστιν ἀφέντες, καὶ μὴν τῆς νοητῆς φύσεως εἰπόντες καὶ τῆς θείας μοίρας εἶναι τάχα μὲν ἄν τι σαφὲς εἰρηκότες εἴημεν περὶ τῆς οὐσίας αὐτῆς. ὅμως γε μὴν προσωτέρω χωρεῖν βέλτιον. τότε μὲν οὖν διῃροῦμεν αἰσθητῇ καὶ νοητῇ φύσει διαστελλόμενοι, ἐν τῷ νοητῷ τὴν ψυχὴν τιθέμενοι. νῦν δὲ κείσθω μὲν ἐν τῷ νοητῷ: κατ’ ἄλλην δὲ ὁδὸν τὸ προσεχὲς τῆς φύσεως αὐτῆς μεταδιώκωμεν. λέγομεν δὴ τὰ μὲν πρώτως εἶναι μεριστὰ καὶ τῇ αὐτῶν φύσει σκεδαστά: ταῦτα δὲ εἶναι, ὧν οὐδὲν μέρος ταὐτόν ἐστιν οὔτε ἄλλῳ μέρει οὔτε τῷ ὅλῳ, τό τε μέρος αὐτῶν ἔλαττον εἶναι δεῖ τοῦ παντὸς καὶ ὅλου. ταῦτα δέ ἐστι τὰ αἰσθητὰ μεγέθη καὶ οἱ ὄγκοι, ὧν ἕκαστον ἴδιον τόπον ἔχει, καὶ οὐχ οἷόν τε ἅμα ταὐτὸν ἐν πλείοσι τόποις εἶναι. ἡ δέ ἐστιν ἀντιτεταγμένη ταύτῃ οὐσία, οὐδαμῇ μερισμὸν δεχομένη, ἀμερής τε καὶ ἀμέριστος, διάστημά τε οὐδὲν οὐδὲ δἰ ἐπινοίας δεχομένη, οὐ τόπου δεομένη οὐδ’ ἔν τινι τῶν ὄντων γινομένη οὔτε κατὰ μέρη οὔτε κατὰ ὅλα, οἷον πᾶσιν ὁμοῦ τοῖς οὖσιν ἐποχουμένη, οὐχ ἵνα ἐν αὐτοῖς ἱδρυθῇ, ἀλλ’ ὅτι μὴ δύναται τὰ ἄλλα ἄνευ αὐτῆς εἶναι μηδὲ θέλει, ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ ἔχουσα οὐσία, κοινὸν ἁπάντων τῶν ἐφεξῆς οἷον κέντρον ἐν κύκλῳ, ἀφ̓ οὗ πᾶσαι αἱ πρὸς τὴν περιφέρειαν γραμμαὶ ἐξημμέναι οὐδὲν ἧττον ἐῶσιν αὐτὸ ἐφ̓ ἑαυτοῦ μένειν ἔχουσαι παῤ αὐτοῦ τὴν γένεσιν καὶ τὸ εἶναι, καὶ μετέχουσι μὲν τοῦ σημείου, καὶ ἀρχὴ τὸ ἀμερὲς αὐταῖς, προῆλθόν γε μὴν ἐξαψάμεναι αὑτὰς ἐκεῖθεν. τούτου δὴ τοῦ πρώτως ἀμερίστου ὄντος ἐν τοῖς νοητοῖς καὶ τοῖς οὖσιν ἀρχηγοῦ καὶ αὖ ἐκείνου τοῦ ἐν αἰσθητοῖς μεριστοῦ πάντη, πρὸ μὲν τοῦ αἰσθητοῦ καὶ ἐγγύς τι τούτου καὶ ἐν τούτῳ ἄλλη ἐστὶ φύσις, μεριστὴ μὲν οὐ πρώτως, ὥσπερ τὰ σώματα, μεριστή γε μὴν γινομένη ἐν τοῖς σώμασιν: ὥστε διαιρουμένων τῶν σωμάτων μερίζεσθαι μὲν καὶ τὸ ἐν αὐτοῖς εἶδος, ὅλον γε μὴν ἐν ἑκάστῳ εἶναι τῶν μερισθέντων πολλὰ τὸ αὐτὸ γινόμενον, ὧν ἕκαστον πάντη ἄλλου ἀπέστη, ἅτε πάντη μεριστὸν γενόμενον: οἷα χρόαι καὶ ποιότητες πᾶσαι καὶ ἑκάστη μορφή, ἥτις δύναται ὅλη ἐν πολλοῖς ἅμα εἶναι διεστηκόσιν οὐδὲν μέρος ἔχουσα πάσχον τὸ αὐτὸ τῷ ἄλλῳ. διὸ δὴ μεριστὸν πάντη καὶ τοῦτο θετέον. πρὸς δ’ αὖ ἐκείνῃ τῇ ἀμερίστῳ πάντη φύσει ἄλλη ἑξῆς οὐσία ἀπ’ ἐκείνης οὖσα, ἔχουσα μὲν τὸ ἀμέριστον ἀπ’ ἐκείνης, προόδῳ δὲ τῇ ἀπ’ αὐτῆς ἐπὶ τὴν ἑτέραν σπεύδουσα φύσιν εἰς μέσον ἀμφοῖν κατέστη, τοῦ τε ἀμερίστου καὶ πρώτου καὶ τοῦ περὶ τὰ σώματα μεριστοῦ τοῦ ἐπὶ τοῖς σώμασιν, οὐχ ὅντινα τρόπον χρόα καὶ ποιότης πᾶσα πολλαχοῦ μέν ἐστιν ἡ αὐτὴ ἐν πολλοῖς σωμάτων ὄγκοις, ἀλλ’ ἔστι τὸ ἐν ἑκάστῳ ἀφεστὼς τοῦ ἑτέρου πάντη, καθ̓ ὅσον καὶ ὁ ὄγκος τοῦ ὄγκου ἀπέστη. κἂν τὸ μέγεθος δὲ ἓν ᾖ, ἀλλὰ τό γε ἐφ̓ ἑκάστῳ μέρει ταὐτὸν κοινωνίαν οὐδεμίαν εἰς ὁμοπάθειαν ἔχει, ὅτι τὸ ταὐτὸν τοῦτο ἕτερον, τὸ δ’ ἕτερόν ἐστι: πάθημα γὰρ τὸ ταὐτόν, οὐκ οὐσία καὶ αὐτή. ἣν δὲ ἐπὶ ταύτῃ τῇ φύσει φαμὲν εἶναι τῇ ἀμερίστῳ προσχωροῦσαν οὐσίᾳ, οὐσία τέ ἐστι καὶ ἐγγίνεται σώμασι, περὶ ἃ καὶ μερίζεσθαι αὐτῇ συμβαίνει οὐ πρότερον τοῦτο πασχούσῃ, πρὶν σώμασιν ἑαυτὴν δοῦναι. ἐν οἷς οὖν γίνεται σώμασι, κἂν ἐν τῷ μεγίστῳ γίνηται καὶ ἐπὶ πάντα διεστηκότι, δοῦσ̓ ἑαυτὴν τῷ ὅλῳ οὐκ ἀφίσταται τοῦ εἶναι μία: οὐχ οὕτως, ὡς τὸ σῶμα ἕν: τῷ γὰρ συνεχεῖ τὸ σῶμα ἕν, ἕκαστον δὲ τῶν μερῶν ἄλλο, τὸ δ’ ἄλλο καὶ ἀλλαχοῦ: οὐδ’ ὡς ποιότης μία. ἡ δ’ ὁμοῦ μεριστή τε καὶ ἀμέριστος φύσις, ἣν δὴ ψυχὴν εἶναί φαμεν, οὐχ οὕτως ὡς τὸ συνεχὲς μία, μέρος ἄλλο, τὸ δ’ ἄλλο ἔχουσα: ἀλλὰ μεριστὴ μέν, ὅτι ἐν πᾶσι μέρεσι τοῦ ἐν ᾧ ἔστιν, ἀμέριστος δέ, ὅτι ὅλη ἐν πᾶσι καὶ ἐν ὁτῳοῦν αὐτῶν ὅλη. καὶ ὁ τοῦτο κατιδὼν τὸ μέγεθος τῆς ψυχῆς καὶ τὴν δύναμιν αὐτῆς εἴσεται, ὡς θεῖον τὸ χρῆμα αὐτῆς καὶ θαυμαστὸν καὶ τῶν ὑπὲρ τὰ χρήματα φύσεων. μέγεθος οὐκ ἔχουσα παντὶ μεγέθει σύνεστι καὶ ὡδὶ οὖσα ὡδὶ πάλιν αὖ ἐστιν οὐκ ἄλλῳ, ἀλλὰ τῷ αὐτῷ: ὥστε μεμερίσθαι καὶ μὴ μεμερίσθαι αὖ, μᾶλλον δὲ μὴ μεμερίσθαι αὐτὴν μηδὲ μεμερισμένην γεγονέναι: μένει γὰρ μεθ̓ ἑαυτῆς ὅλη, περὶ δὲ τὰ σώματά ἐστι μεμερισμένη τῶν σωμάτων τῷ οἰκείῳ μεριστῷ οὐ δυναμένων αὐτὴν ἀμερίστως δέξασθαι: ὥστε εἶναι τῶν σωμάτων πάθημα τὸν μερισμόν, οὐκ αὐτῆς.
4.2.2Psykhē'nin tabiatının böyle olması gerektiği, bunun dışında, ne yalnız bölünmez ne de yalnız bölünebilir olarak psykhē'nin var olamayacağı, zorunlu olarak her ikisinin de bu tarzda olması gerektiği şuradan açıktır. Psykhē bedenler gibi bir parçası bir şey, öteki parçası başka bir şey olsaydı, bir parçası etkilendiğinde öbür parçası etkilenenin hissine varmazdı; o psykhē, sözgelimi parmaktaki psykhē, başka ve kendi başına olan bir şey olarak etkilenmeyi hissederdi. Genel olarak her birimizi yöneten birçok psykhē olurdu; hatta bu bütün evreni de tek bir psykhē değil, birbirinden ayrı sonsuz sayıda psykhē yönetirdi. Çünkü süreklilik, bir birliğe varmıyorsa boştur.
Kendilerini aldatarak söyledikleri şeyi, yani hislerin aktarma yoluyla yönetici kısma ulaştığını kabul edemeyiz. Önce psykhē'nin yönetici bir kısmından incelenmeden söz ediliyor: Onu nasıl bölecekler, birini bir şey, ötekini başka bir şey olarak nasıl tarif edecekler? Tek ve sürekli bir kütle söz konusuyken, her birini ne kadarlık bir kemiyetle ya da hangi keyfiyet farkıyla ayıracaklar? Sonra yalnız yönetici kısım mı hissedecek, yoksa öteki kısımlar da mı? His yalnız yönetici kısma ulaşırsa, hangi yerde yerleşmiş olarak hissedilecek? Hissetmeye yatkın olmayan başka bir psykhē kısmına ulaşırsa, bu kısım kendi etkilenmesini yönetici kısma aktarmaz ve hiç his olmaz.
His yönetici kısmın kendisine ulaşsa bile ya onun bir parçasına ulaşacak ve bu parça hissettiğinde geri kalanlar artık hissetmeyecek —çünkü boşuna olurdu—, ya da birçok, sonsuz sayıda his olacak ve hepsi birbirine benzemeyecektir: Biri “ilk ben etkilendim”, öteki “ben başkasının etkilenmesini hissettim” der; etkilenmenin nerede meydana geldiğini de ilki dışında hiçbiri bilmez. Ya da psykhē'nin her parçası, etkilenmenin kendi bulunduğu yerde meydana geldiğini sanarak aldanır. Yalnız yönetici kısım değil, herhangi bir kısım da hissedecekse, neden biri yönetici olsun da öteki olmasın? His neden ona yükselmek zorunda olsun? Sonra kulaklar ve gözler gibi birçok histen gelenleri nasıl tek bir şey olarak bilecek?
Öte yandan psykhē her bakımdan bir olsaydı, her bakımdan bölünmez ve kendi başına bir olsaydı, çokluğun ve bölünmenin tabiatından büsbütün kaçsaydı, psykhē'nin kavradığı hiçbir şey bütünüyle canlı olmazdı; psykhē sanki her şeyin merkezine yerleşip canlının bütün kütlesini cansız bırakırdı. Öyleyse psykhē bu şekilde hem bir hem çok, hem bölünmüş hem bölünmez olmalıdır; aynı ve bir olan şeyin birçok yerde bulunmasının imkânsız olduğunu düşünüp buna güvensizlik duymamalıyız. Bunu kabul etmezsek, her şeyi bir arada tutan ve yöneten tabiat olmayacaktır: Her şeyi birlikte kuşatıp tutan ve phronēsis ile yöneten tabiat; varlıklar çok olduğu için çokluk olan, ama bir arada tutan şey bir olsun diye bir olan; çok olan birliğiyle bütün parçalara hayat sağlayan, bölünmez birliğiyle de phronēsis ile yöneten tabiat. Phronēsis'in olmadığı şeylerde ise yöneten bir bu birliği taklit eder.
İşte tanrısal bir şekilde üstü kapalı söylenen budur: “Bölünmez ve hep aynı durumda olan ousia ile bedenlerle ilgili olarak bölünebilir hâle gelen ousia'dan, her ikisinden üçüncü bir ousia türünü karıştırarak meydana getirdi.” Demek ki psykhē bu şekilde bir ve çoktur; bedenlerdeki eidos'lar çok ve birdir; bedenler yalnız çoktur; en yüksek olan ise yalnız birdir.
ὅτι δὲ τοιαύτην ἔδει τὴν ψυχῆς φύσιν εἶναι καὶ παρὰ ταύτην οὐχ οἷόν τε εἶναι ψυχὴν οὔτε ἀμέριστον οὖσαν μόνον οὔτε μόνον μεριστήν, ἀλλ’ ἀνάγκη ἄμφω τοῦτον τὸν τρόπον εἶναι, ἐκ τῶνδε δῆλον. εἴτε γὰρ οὕτως ἦν, ὡς τὰ σώματα, ἄλλο, τὸ δὲ ἄλλο ἔχουσα μέρος, οὐκ ἂν τοῦ ἑτέρου παθόντος τὸ ἕτερον μέρος εἰς αἴσθησιν ἦλθε τοῦ παθόντος, ἀλλ’ ἐκείνη ἂν ἡ ψυχή, οἷον ἡ περὶ τὸν δάκτυλον, ὡς ἑτέρα καὶ ἐφ̓ ἑαυτῆς οὖσα ᾔσθετο τοῦ παθήματος, πολλαί τε ὅλως ἦσαν ψυχαὶ αἱ διοικοῦσαι ἕκαστον ἡμῶν: καὶ δὴ καὶ τὸ πᾶν τόδε οὐ μία, ἀλλὰ ἄπειροι χωρὶς ἀλλήλων. τὸ γὰρ τῆς συνεχείας, εἰ μὴ εἰς ἓν συντελοίη, μάταιον. οὐ γὰρ δὴ ὅπερ ἀπατῶντες ἑαυτοὺς λέγουσιν, ὡς διαδόσει ἐπὶ τὸ ἡγεμονοῦν ἴασιν αἱ αἰσθήσεις, παραδεκτέον. πρῶτον μὲν γὰρ ἡγεμονοῦν ψυχῆς μέρος ἀνεξετάστως λέγεται: πῶς γὰρ καὶ μεριοῦσι καὶ τὸ μὲν ἄλλο, τὸ δ’ ἄλλο φήσουσι; πηλίκῳ ποσῷ διαιροῦντες ἑκάτερον ἢ τίνι διαφορᾷ ποιότητος, ἑνὸς καὶ συνεχοῦς ὄγκου ὄντος; καὶ πότερα μόνον τὸ ἡγεμονοῦν ἢ καὶ τὰ ἄλλα μέρη αἰσθήσεται; καὶ εἰ μὲν μόνον αὐτῷ προσπέσοι τῷ ἡγεμονοῦντι, ἐν τίνι τόπῳ ἱδρυμένον τὸ αἴσθημα αἰσθήσεται; εἰ δ’ ἄλλῳ μέρει τῆς ψυχῆς αἰσθάνεσθαι οὐ πεφυκότι, τόδε τὸ μέρος οὐ διαδώσει τῷ ἡγεμονοῦντι τὸ αὑτοῦ πάθημα, οὐδ’ ὅλως αἴσθησις ἔσται. καὶ αὐτῷ δὲ τῷ ἡγεμονοῦντι εἰ προσπέσοι, ἢ μέρει αὐτοῦ προσπεσεῖται καὶ αἰσθομένου τοῦδε τὰ λοιπὰ οὐκέτι [αἰσθήσεται]: μάταιον γάρ: ἢ πολλαὶ αἰσθήσεις καὶ ἄπειροι ἔσονται καὶ οὐχ ὅμοιαι πᾶσαι. ἀλλ’ ἡ μέν, ὅτι πρώτως ἔπαθον ἐγώ, ἡ δ’ ὅτι τὸ ἄλλης πάθημα ᾐσθόμην: ποῦ τε ἐγένετο τὸ πάθημα, ἀγνοήσει ἑκάστη παρὲξ τῆς πρώτης. ἢ καὶ ἕκαστον μέρος ψυχῆς ἀπατήσεται δοξάζον, ὅπου ἔστιν, ἐκεῖ γεγονέναι. εἰ δὲ μὴ μόνον τὸ ἡγεμονοῦν, ἀλλὰ καὶ ὁτιοῦν μέρος αἰσθήσεται, διὰ τί τὸ μὲν ἡγεμονοῦν ἔσται, τὸ δὲ οὔ; ἢ τί δεῖ ἐπ’ ἐκεῖνο τὴν αἴσθησιν ἀνιέναι; πῶς δὲ καὶ ἐκ πολλῶν αἰσθήσεων, οἷον ὤτων καὶ ὀμμάτων, ἕν τι γνώσεται; εἰ δ’ αὖ πάντη ἓν ἡ ψυχὴ εἴη, οἷον ἀμέριστον πάντη καὶ ἐφ̓ ἑαυτοῦ ἕν, καὶ πάντη πλήθους καὶ μερισμοῦ ἐκφύγοι φύσιν, οὐδὲν ὅλον, ὅ τι ἂν ψυχὴ καταλάβῃ, ἐψυχωμένον ἔσται: ἀλλ’ οἷον περὶ κέντρον στήσασα ἑαυτὴν ἑκάστου ἄψυχον ἂν εἴασε πάντα τὸν τοῦ ζῴου ὄγκον. δεῖ ἄρα οὕτως ἕν τε καὶ πολλὰ καὶ μεμερισμένον καὶ ἀμέριστον ψυχὴν εἶναι, καὶ μὴ ἀπιστεῖν, ὡς ἀδύνατον τὸ αὐτὸ καὶ ἓν [καὶ] πολλαχοῦ εἶναι. εἰ γὰρ τοῦτο μὴ παραδεχοίμεθα, ἡ τὰ πάντα συνέχουσα καὶ διοικοῦσα φύσις οὐκ ἔσται, ἥτις ὁμοῦ τε πάντα περιλαβοῦσα ἔχει καὶ μετὰ φρονήσεως ἄγει, πλῆθος μὲν οὖσα, ἐπείπερ πολλὰ τὰ ὄντα, μία δέ, ἵνα ᾖ ἓν τὸ συνέχον, τῷ μὲν πολλῷ αὐτῆς ἑνὶ ζωὴν χορηγοῦσα τοῖς μέρεσι πᾶσι, τῷ δὲ ἀμερίστῳ ἑνὶ φρονίμως ἄγουσα. ἐν οἷς δὲ μὴ φρόνησις, τὸ ἓν τὸ ἡγούμενον μιμεῖται τοῦτο. τοῦτο ἄρα ἐστὶ τὸ θείως ᾐνιγμένον τῆς ἀμερίστου καὶ ἀεὶ κατὰ τὰ αὐτὰ ἐχούσης [οὐσίας] καὶ τῆς περὶ τὰ σώματα γιγνομένης μεριστῆς τρίτον ἐξ ἀμφοῖν συνεκεράσατο οὐσίας εἶδος. ἔστιν οὖν ψυχὴ ἓν καὶ πολλὰ οὕτως: τὰ δὲ ἐν τοῖς σώμασιν εἴδη πολλὰ καὶ ἕν: τὰ δὲ σώματα πολλὰ μόνον: τὸ δὲ ὑπέρτατον ἓν μόνον.
4.3.1Psykhē'ye Dair Güçlükler Üzerine I
3. İnceleme
Psykhē hakkında, güçlüğe düştükten sonra çözüme ulaşmamız gereken ya da güçlüklerin içinde kalsak bile hiç değilse bu konulardaki güçlüğün ne olduğunu bilmekle kazançlı çıkacağımız meseleleri incelemek doğru olur. İnsan uzun uzun konuşup inceleyerek vakit geçirmek için ondan daha yerinde hangi konuyu bulabilir? Başka birçok sebep var, ama özellikle psykhē bize iki yönde bilgi verir: hem ilkesi olduğu şeyler hakkında hem de kendisinin geldiği şeyler hakkında. Onu incelemekle de “kendini bil” diye buyuran tanrının buyruğuna uymuş oluruz. Başka şeyleri araştırıp bulmak istiyorsak, araştıranın ne olduğunu, sevilmeye değer manzaraları kavramayı özleyen şeyin ne olduğunu araştırmamız haklı olur. Çünkü bütün nous'ta da bir ikilik vardı; dolayısıyla tek tek varlıklarda birinin bir yöne, ötekinin öbür yöne daha çok yatkın olması akla yatkındır. Psykhē'lerin tanrıları nasıl kabul ettiğini de incelemeli; ama bunu psykhē'nin bedende nasıl bulunduğunu araştırdığımızda yapacağız. Şimdi yine bizim psykhē'lerimizin de bütünün psykhē'sinden geldiğini söyleyenlere dönelim.
Onlar belki, bizim psykhē'lerimizin de bütünün psykhē'sinin ulaştığı şeylere kadar ulaşmasının ve onun gibi düşünen bir tabiat taşımasının —bu benzerliği kabul etseler bile— onların bütünün psykhē'sinin parçaları olmadığını göstermeye yetmeyeceğini söyleyecekler; çünkü parçalar da bütünlerle aynı türdendir. Platon'u da bu görüşte gösterecekler: Bütünün canlı olduğunu kanıtlarken, bizim bedenimiz bütünün bir parçası olduğu gibi bizim psykhē'mizin de bütünün psykhē'sinin bir parçası olduğunu söylediğinde. Bütünün dönüşünü izlediğimizin hem söylendiğini hem açıkça gösterildiğini, karakterlerimizi ve talihlerimizi oradan aldığımızı, onun içinde doğduğumuz için psykhē'mizi bizi kuşatandan aldığımızı söylerler. Bizde her bir parçamız payını bizim psykhē'mizden aldığı gibi, biz de aynı orantıyla bütüne göre parçalar olduğumuz için, parçalar olarak bütünün psykhē'sinden pay alırız. “Her psykhē cansız olan her şeyle ilgilenir” sözünün de aynı şeyi anlattığını söylerler: Bütünün psykhē'sinden sonra, onun dışında başka bir psykhē bırakmadığı için; çünkü cansız her şeyi kendi ilgisine alan odur.
Περὶ ψυχῆς, ὅσα ἀπορήσαντας δεῖ εἰς εὐπορίαν καταστῆναι, ἢ καὶ ἐν αὐταῖς ταῖς ἀπορίαις στάντας τοῦτο γοῦν κέρδος ἔχειν, εἰδέναι τὸ ἐν τούτοις ἄπορον, ὀρθῶς ἂν ἔχοι τὴν πραγματείαν ποιήσασθαι. περὶ τίνος γὰρ ἄν τις μᾶλλον τὸ πολὺ λέγων καὶ σκοπούμενος εὐλόγως ἂν διατρίβοι ἢ περὶ ταύτης; διά τε πολλὰ καὶ ἄλλα, καὶ ὅτι ἐπ’ ἄμφω τὴν γνῶσιν δίδωσιν, ὧν τε ἀρχή ἐστι καὶ ἀφ̓ ὧν ἐστι. πειθοίμεθα δὲ ἂν καὶ τῷ τοῦ θεοῦ παρακελεύσματι αὑτοὺς γινώσκειν παρακελευομένῳ περὶ τούτου τὴν ἐξέτασιν ποιούμενοι. ζητεῖν τε τὰ ἄλλα καὶ εὑρεῖν βουλόμενοι δικαίως ἂν τὸ ζητοῦν τί ποτ̓ ἐστὶ τοῦτο ζητοῖμεν, τό τε ἐραστὸν ποθοῦν λαβεῖν θεαμάτων. ἦν γὰρ καὶ ἐν τῷ παντὶ νῷ τὸ διττόν: ὥστε εὐλόγως ἐν τοῖς κατὰ μέρος τὸ μὲν οὕτως μᾶλλον, τὸ δὲ οὕτως. τὰς δὲ ὑποδοχὰς τῶν θεῶν ὅπως, σκεπτέον. ἀλλὰ τοῦτο μέν, ὅταν πῶς ἐν σώματι ψυχὴ γίνεται ζητῶμεν: νῦν δὲ πάλιν ἐπανίωμεν ἐπὶ τοὺς λέγοντας ἐκ τῆς τοῦ παντὸς ψυχῆς καὶ τὰς ἡμετέρας εἶναι. οὐδὲ γὰρ ἴσως ἱκανὸν φήσουσιν εἶναι τὸ φθάνειν μέχρι τῶν αὐτῶν καὶ τὰς ἡμετέρας, μέχρις ὧν καὶ ἡ τοῦ παντὸς ψυχὴ ἔρχεται, μηδὲ τὸ ὁμοίως νοερόν, καὶ εἰ συγχωροῖεν τὸ ὁμοίως, τοῦ μὴ μόρια αὐτῆς εἶναι: εἶναι γὰρ ὁμοειδῆ καὶ τὰ μέρη τοῖς ὅλοις. παραθήσονται δὲ καὶ Πλάτωνα τοῦτο δοξάζοντα, ὅταν πιστούμενος τὸ πᾶν ἔμψυχον εἶναι λέγῃ, ὡς σῶμα μέρος ὂν τοῦ παντὸς τὸ ἡμέτερον, οὕτω καὶ ψυχὴν τὴν ἡμετέραν μέρος τῆς τοῦ παντὸς ψυχῆς εἶναι. καὶ τὸ συνέπεσθαι δὲ ἡμᾶς τῇ τοῦ παντὸς περιφορᾷ καὶ λεγόμενον καὶ δεικνύμενον ἐναργῶς εἶναι, καὶ τὰ ἤθη καὶ τὰς τύχας ἐκεῖθεν λαμβάνοντας εἴσω τε γενομένους ἐν αὐτῷ ἐκ τοῦ περιέχοντος ἡμᾶς τὴν ψυχὴν λαμβάνειν. καὶ ὥσπερ ἐπὶ ἡμῶν μέρος ἕκαστον ἡμῶν παρὰ τῆς ἡμετέρας ψυχῆς λαμβάνει, οὕτω καὶ ἡμᾶς ἀνὰ τὸν αὐτὸν λόγον μέρη πρὸς τὸ ὅλον ὄντας παρὰ τῆς ὅλης ψυχῆς μεταλαμβάνειν ὡς μέρη. καὶ τὸ ʽψυχὴ δὲ πᾶσα παντὸς ἐπιμελεῖται τοῦ ἀψύχοὐ τὸ αὐτὸ τοῦτο σημαίνειν, ὡς οὐκ ἄλλο τι ἔξωθεν ψυχῆς καταλείποντος μετὰ τὴν τοῦ ὅλου: αὕτη γὰρ ἡ τὸ πᾶν ἄψυχον ἐν ἐπιμελείᾳ τιθεμένη.
4.3.2Buna karşı önce şunu söylemeli: Psykhē'lerin aynı şeylere ulaştığını kabul ederek onları aynı türden sayanlar, onlara aynı ortak cinsi vermekle onları parça olmaktan çıkarırlar; daha doğrusu, aynı ve bir olduklarını, her birinin de bütün olduğunu söyleseler daha haklı olurlar. Onu bir yapınca da başka bir şeye bağlarlar; o şey artık şunun ya da bunun değil, hiçbir şeyin değildir; kendisini evrenin ya da başka bir şeyin psykhē'si yapar; hem evrenin hem herhangi bir canlının psykhē'si olan şeydir. Gerçekten de her psykhē'nin, ousia olduğuna göre, bir şeyin psykhē'si olmaması, hiçbir şeye ait olmayan bir psykhē'nin bulunması, bir şeyin psykhē'si olanların ise ancak arazî olarak bir zaman bir şeyin psykhē'si hâline gelmesi doğrudur.
Belki de bu tür konularda “parça”nın nasıl söylendiğini daha açık kavramak gerekir. Bedenlerin parçası anlamındaki parçayı, beden ister aynı türden ister farklı türden olsun, bir yana bırakmalı; yalnız şuna işaret etmeli: Aynı parçalı şeylerde parça dendiğinde, parça kütleye göredir, eidos'a göre değil; beyazlıkta olduğu gibi. Sütün bir parçasındaki beyazlık bütün sütün beyazlığının parçası değildir; bir parçanın beyazlığıdır, ama beyazlığın parçası değildir; çünkü beyazlık büsbütün büyüklüksüzdür ve kemiyet değildir. Bu böyle. Bedenler olmayan şeylerde parça dediğimizde ise ya sayılarda dediğimiz gibi söyleriz, ikinin onun parçası olması gibi —bunu yalnız soyut sayılar için söyleyelim—, ya dairenin ve çizginin parçası gibi, ya da bir epistēmē'nin parçası gibi.
Birimlerde ve şekillerde, bedenlerde olduğu gibi, bütün parçalara bölünmekle zorunlu olarak küçülür ve parçaların her biri bütünlerden küçüktür; çünkü bunlar kemiyet oldukları, varlıklarını kemiyette taşıdıkları ve kemiyetin kendisi olmadıkları için zorunlu olarak daha büyük ve daha küçük olurlar. Bu anlamlarda psykhē için parça denemez. Çünkü psykhē, bütününün on, tekinin bir olacağı şekilde bir kemiyet değildir; yoksa başka birçok saçmalık çıkar: On bir şey olmaz; birimlerin her biri ya psykhē olur ya da psykhē tamamen cansız şeylerden oluşur. Üstelik bütün psykhē'nin parçasının onunla aynı türden olduğu kabul edilmiştir. Süreklide ise parçanın bütün gibi olması zorunlu değildir, daire ya da kare gibi; ya da parçanın alınabildiği şeylerde bütün parçalar birbirine benzemez —üçgenlerde parçaların hep üçgen olması gibi değil, farklılaşırlar—; psykhē'yi ise aynı türden sayıyorlar. Çizgide de parça çizgi olmayı taşır, ama burada da büyüklükle ayrılır. Psykhē'de parçalı psykhē ile bütün psykhē arasındaki fark büyüklükle açıklanırsa, psykhē bir kemiyet ve beden olur; psykhē olarak farkını kemiyetten almış olur. Oysa hepsinin benzer ve bütün olduğu varsayılmıştı.
Psykhē'nin büyüklükler gibi bölünmediği de görülüyor; onlar da bütün psykhē'nin parçalara kesildiğini kabul etmezler. Çünkü bütünü tüketirler; bir zaman bütün bir psykhē var idiyse bile o artık yalnız bir ad olur; tıpkı şarap birçok parçaya bölündüğünde her testideki şaraba bütün şarabın bir parçası denmesi gibi. Peki bir önermeye bütün epistēmē'nin parçası denmesi gibi mi parçadır? Epistēmē yine de yerinde kalır, bölünme ise her bir önermenin sanki dile getirilmesi ve etkinliğidir. Böyle bir şeyde her önerme bütün epistēmē'yi kuvve hâlinde taşır, epistēmē de yine bütündür. Bütün psykhē ile öteki psykhē'ler için durum buysa, böyle parçaları olan bütün psykhē bir şeyin psykhē'si olmayacak, kendi başına olacaktır; öyleyse evrenin psykhē'si de değildir, evrenin psykhē'si de parçalı olanlardan biridir. O hâlde hepsi, aynı türden olarak, tek bir psykhē'nin parçalarıdır. Ama nasıl oluyor da biri evrenin, ötekiler evrenin parçalarının psykhē'si oluyor?
πρὸς δὴ ταῦτα πρῶτον ἐκεῖνο λεκτέον, ὡς ὁμοειδῆ τιθέμενοι τῷ τῶν αὐτῶν συγχωρεῖν ἐφάπτεσθαι, τὸ αὐτὸ γένος κοινὸν διδόντες ἔξω ποιοῦσι τοῦ μέρος εἶναι: ἀλλὰ μᾶλλον ἂν τὴν αὐτὴν καὶ μίαν καὶ ἑκάστην πᾶσαν δικαιότερον ἂν εἴποιεν. μίαν δὲ ποιοῦντες εἰς ἄλλο ἀναρτῶσιν, ὃ μηκέτι τοῦδε ἢ τοῦδε ἀλλὰ οὐδενὸς ὂν αὐτὸ ἢ κόσμου ἤ τινος ἄλλου αὐτὸ ποιεῖ, ὃ καὶ κόσμου καὶ ὁτουοῦν ἐμψύχου. καὶ γὰρ ὀρθῶς ἔχει μὴ πᾶσαν τὴν ψυχήν τινος εἶναι οὐσίαν γε οὖσαν, ἀλλ’ εἶναι, ἣ μή τινός ἐστιν ὅλως, τὰς δὲ ὅσαι τινὸς γίνεσθαί ποτε κατὰ συμβεβηκός. ἴσως δὲ δεῖ λαβεῖν τὸ μέρος ἐν τοῖς τοιούτοις πῶς λέγεται σαφέστερον. τὸ μὲν δὴ ὡς σωμάτων μέρος, εἴτε ὁμοειδὲς τὸ σῶμα, εἴτε ἀνομοειδές, ἐατέον ἐκεῖνο μόνον ἐπισημηναμένους, ὡς ἐπὶ τῶν ὁμοιομερῶν ὅταν λέγηται μέρος, κατὰ τὸν ὄγκον ἐστὶ τὸ μέρος, οὐ κατὰ τὸ εἶδος, οἷον τὴν λευκότητα: οὐ γὰρ ἡ ἐν τῷ μορίῳ τοῦ γάλακτος λευκότης μέρος ἐστὶ τῆς τοῦ παντὸς γάλακτος λευκότητος, ἀλλὰ μορίου μέν ἐστι λευκότης, μόριον δὲ οὐκ ἔστι λευκότητος: ἀμέγεθες γὰρ ὅλως καὶ οὐ ποσὸν ἡ λευκότης. ἀλλὰ τοῦτο μὲν οὕτως. ὅταν δὲ ἐπὶ τῶν οὐ σωμάτων λέγωμεν μέρος, ἤτοι οὕτως ὡς ἐπὶ τῶν ἀριθμῶν λέγοιμεν ἄν, ὡς τὰ δύο τῶν δέκα: ἔστω δὲ ἐπὶ ψιλῶν μόνων τὸ λεγόμενον: ἢ ὡς κύκλου καὶ γραμμῆς μέρος, ἢ ὡς ἐπιστήμης μέρος. ἐπὶ μὲν δὴ τῶν μονάδων καὶ τῶν σχημάτων ἀνάγκη ὥσπερ ἐπὶ τῶν σωμάτων ἐλαττοῦσθαί τε τὸ ὅλον τῷ εἰς τὰ μέρη μερισμῷ, ἐλάττω τε τὰ μέρη ἕκαστα τῶν ὅλων εἶναι: ποσὰ γὰρ ὄντα καὶ τὸ εἶναι ἐν τῷ ποσῷ ἔχοντα, οὐ τὸ αὐτοποσὸν ὄντα, μείζω καὶ ἐλάττω ἐξ ἀνάγκης γίνεται. κατὰ δὴ ταῦτα οὐκ ἐνδέχεται ἐπὶ ψυχῆς τὸ μέρος λέγεσθαι. οὔτε γὰρ ποσὸν οὕτως, ὡς δεκάδα τὴν πᾶσαν, τὴν δὲ μονάδα εἶναι: ἄλλα τε γὰρ πολλὰ καὶ ἄτοπα συμβήσεται, καὶ οὐχ ἕν τι τὰ δέκα, καὶ ἑκάστη αὐτῶν τῶν μονάδων ἢ ψυχὴ ἔσται, ἢ ἐξ ἀψύχων ἁπάντων ἡ ψυχή, καὶ ὅτι καὶ τὸ μέρος τῆς ὅλης ψυχῆς συγκεχώρηται ὁμοειδὲς εἶναι, ἐπὶ δὲ τοῦ συνεχοῦς οὐκ ἀνάγκη τὸ μέρος οἷον τὸ ὅλον εἶναι, οἷον κύκλου ἢ τετραγώνου, ἢ οὐ πάντα γε τὰ μόρια ὅμοια ἐφ̓ ὧν ἔστι λαβεῖν τὸ μέρος [οἷον τὸ ὅλον], οἷον ἐπὶ τῶν τριγώνων τρίγωνα, ἀλλὰ παραλλάσσοντα: τὴν δὲ ψυχὴν ὁμοειδῆ τίθενται εἶναι. καὶ ἐπὶ γραμμῆς δὲ τὸ μὲν μέρος ἔχει τὸ γραμμὴ εἶναι, ἀλλὰ τῷ μεγέθει διαφέρει καὶ ἐνταῦθα. ἐπὶ δὲ ψυχῆς ἡ διαφορὰ τῷ μεγέθει εἰ λέγοιτο τῆς μερικῆς πρὸς τὴν ὅλην, ποσόν τι ἔσται καὶ σῶμα τὴν διαφορὰν λαμβάνουσα καθὸ ψυχὴ παρὰ τοῦ ποσοῦ. ἀλλ’ ὑπέκειντο πᾶσαι ὅμοιαι καὶ ὅλαι. φαίνεται δὲ οὐδὲ μεριζομένη οὕτως ὡς τὰ μεγέθη, οὐδ’ ἂν συγχωρήσαιεν δὲ οὐδὲ αὐτοὶ κατατέμνεσθαι τὴν ὅλην εἰς μέρη: ἀναλώσουσι γὰρ τὴν ὅλην, καὶ ὄνομα μόνον ἔσται, εἴ τίς ποτε ἦν πᾶσα, ὡς εἰ οἴνου μερισθέντος εἰς πολλὰ ἕκαστον τὸ ἐν ἑκάστῳ ἀμφορεῖ λέγοιτο μέρος οἴνου τοῦ ὅλου. ἆῤ οὖν οὕτω μέρος ὡς θεώρημά τι τῆς ἐπιστήμης λέγεται τῆς ὅλης ἐπιστήμης, αὐτῆς μὲν μενούσης οὐδὲν ἧττον, τοῦ δὲ μερισμοῦ οἷον προφορᾶς καὶ ἐνεργείας ἑκάστου οὔσης; ἐν δὲ τῷ τοιούτῳ ἕκαστον μὲν δυνάμει ἔχει τὴν ὅλην ἐπιστήμην, ἡ δέ ἐστιν οὐδὲν ἧττον ὅλη. εἰ δὴ οὕτως ἐπὶ ψυχῆς τῆς τε ὅλης καὶ τῶν ἄλλων, οὐκ ἂν ἡ ὅλη, ἧς τὰ τοιαῦτα μέρη, ἔσται τινός, ἀλλ’ αὐτὴ ἐφ̓ ἑαυτῆς: οὐ τοίνυν οὐδὲ τοῦ κόσμου, ἀλλά τις καὶ αὕτη τῶν ἐν μέρει. μέρη ἄρα πᾶσαι μιᾶς ὁμοειδεῖς οὖσαι. ἀλλὰ πῶς ἡ μὲν κόσμου, ἡ δὲ μερῶν τοῦ κόσμου;
4.3.3Yoksa tek bir canlı için parmaktaki psykhē'nin bütün canlıdaki bütün psykhē'nin bir parçası olduğunu söylemek gibi mi parçadırlar? Ama bu görüş ya hiçbir psykhē'nin beden dışında olmadığını söyler ya da bütünün psykhē'si denen psykhē'nin hiç bedende değil, evrenin bedeninin dışında olduğunu. Bunu incelemek gerekir; şimdilik benzetmeye göre nasıl söylenebileceğine bakmalı. Bütünün psykhē'si kendini parçalı canlıların hepsine veriyorsa ve her psykhē bu şekilde parçaysa, bölünmüş olarak kendini her birine vermez; her yerde aynı olur: bütün, bir ve aynı anda birçok şeyde bulunan aynı psykhē. Bu ise artık birinin bütün, ötekinin parça olmasına imkân vermez; hele aynı kuvvetin bulunduğu şeylerde.
Nitekim gözler ve kulaklar gibi farklı işleri olan şeylerde bile, görmede psykhē'nin bir parçasının, kulaklarda başka bir parçasının bulunduğunu söylememeli —böyle bölmek başkalarının işidir—; ikisinde de aynı psykhē bulunur, her birinde başka bir kuvvet etkin olsa bile; çünkü bütün kuvvetler ikisinde de vardır. Aletler farklı olduğu için kavrayışlar farklı olur; ama hepsi her şeye göre biçimlenebilen eidos'ların kavrayışlarıdır. Her şeyin zorunlu olarak bir şeye varması da bunu gösterir: Aletler farklı olduğundan ve her şeyi alamadıklarından etkilenmeler aletlere göre farklı olur, ama hüküm aynı şeyden gelir; söylenen sözleri ve yapılan işleri iyice anlamış bir yargıçtan gelir gibi.
Psykhē'nin her yerde, farklı işlerde bile bir olduğunu söyledik. Psykhē'ler hisler gibi olsaydı, her birinin düşünmesi mümkün olmazdı, düşünen yalnız bütün olurdu; “düşünme kendisine ait olsaydı, her biri kendi başına düşünürdü”. Ama psykhē akıl sahibi olduğunda ve bütün nasıl akıl sahibi deniyorsa öyle akıl sahibi olduğunda, parça denen şey bütünle aynıdır, bütünün parçası olmaz.
ἀλλ’ ἆρα οὕτω μέρη, ὥσπερ ἂν καὶ ἐφ̓ ἑνὸς ζῴου τις εἴποι τὴν ἐν τῷ δακτύλῳ ψυχὴν μέρος τῆς ἐν τῷ παντὶ ζῴῳ ὅλης; ἀλλ’ οὗτός γε ὁ λόγος ἢ οὐδεμίαν ποιεῖ ψυχὴν ἔξω σώματος γίνεσθαι, ἢ πᾶσαν οὐκ ἐν σώματι, ἀλλ’ ἔξω τοῦ σώματος τοῦ κόσμου τὴν τοῦ παντὸς λεγομένην. σκεπτέον δὲ τοῦτο: νῦν δὲ ὡς λέγοιτο ἂν κατὰ τὴν εἰκόνα ἐξεταστέον. εἰ γὰρ ἡ τοῦ παντὸς παρέχει αὑτὴν πᾶσι τοῖς ἐν μέρει ζῴοις, καὶ οὕτω μέρος ἑκάστη, διαιρεθεῖσα μὲν οὐκ ἂν αὑτὴν ἑκάστῳ παρέχοι, ἡ αὐτὴ δὲ πανταχοῦ ἔσται ἡ ὅλη μία καὶ ἡ αὐτὴ ἐν πολλοῖς ἅμα οὖσα. τοῦτο δὲ οὐκέτ̓ ἂν τὴν μὲν ὅλην, τὴν δὲ μέρος ἂν εἶναι παράσχοιτο, καὶ μάλιστα οἷς τὸ αὐτὸ δυνάμεως πάρεστιν. ἐπεὶ καὶ οἷς ἄλλο ἔργον, οἷς δὲ ἄλλο, οἷον ὀφθαλμοῖς καὶ ὠσίν, οὐ μόριον ἄλλο ψυχῆς ὁράσει, ἄλλο δὲ ὠσὶ λεκτέον παρεῖναι: ἄλλων δὲ τὸ μερίζειν οὕτως: ἀλλὰ τὸ αὐτό, κἂν ἄλλη δύναμις ἐν ἑκατέροις ἐνεργῇ: εἰσὶ γὰρ ἐν ἀμφοτέραις ἅπασαι: τῷ δὲ τὰ ὄργανα διάφορα εἶναι διαφόρους τὰς ἀντιλήψεις γίνεσθαι, πάσας μέντοι εἰδῶν εἶναι [οὐκ] εἰς πάντα δυναμένων μορφοῦσθαι. δηλοῖ δὲ καὶ τὸ εἰς ἓν ἀναγκαῖον εἶναι πάντα ἰέναι. τῶν δὴ ὀργάνων διαφόρων [ὄντων καὶ] μὴ πάντα δυναμένων δέξασθαι, τὰ μὲν παθήματα διάφορα γίνεσθαι τοῖς ὀργάνοις, τὴν δὲ κρίσιν παρὰ τοῦ αὐτοῦ οἷον δικαστοῦ καὶ τοὺς λόγους τοὺς λεγομένους καὶ τὰ πραχθέντα κατανενοηκότος. ἀλλ’ ὅτι ἕν γε πανταχοῦ εἴρηται καὶ ἐν τοῖς διαφόροις τῶν ἔργων εἴ τε ὡς αἱ αἰσθήσεις, οὐκ ἔνι ἕκαστον αὐτῶν νοεῖν, ἀλλ’ ἐκείνην: ʽεἰ δ’ οἰκεία ἦν ἡ νόησις, ἐφ̓ ἑαυτῆς ἑκάστἠ. ὅταν δὲ καὶ λογικὴ ᾖ ψυχή, καὶ οὕτω λογικὴ ὡς ὅλη λέγεται, τὸ λεγόμενον μέρος ταὐτόν, ἀλλ’ οὐ μέρος ἔσται τοῦ ὅλου.
4.3.4Psykhē böyle bir ise ne demeli? Biri buradan yola çıkarak önce bir şeyin hepsinde aynı anda böyle bir olarak bulunup bulunamayacağını, sonra da psykhē'lerden biri bedendeyken öbürünün bedende olmamasının nasıl mümkün olduğunu sorup aporia'ya düşebilir. Çünkü belki de her psykhē'nin, en çok da bütünün psykhē'sinin, daima bedende olduğu sonucu çıkacaktır; zira bütünün psykhē'si için, bizimki için dendiği gibi, bedeni terk eder denmez. Gerçi bazıları, bizim psykhē'mizin şu bedeni terk edeceğini ama bedenin büsbütün dışına çıkmayacağını söyler. Ama psykhē büsbütün beden dışında olacaksa, aynı psykhē olduğu hâlde biri bedeni nasıl terk edecek de öbürü etmeyecek?
Nous söz konusu olduğunda böyle bir aporia baş göstermez: nous kendini ötekilikle, birbirinden en çok ayrılan parçalara ayırır, ama bu parçalar daima bir aradadır; çünkü bu ousia bölünmez. Oysa bedenlere göre bölünür denen psykhē'de bütün psykhē'lerin bir olması pek çok aporia doğurur. Meğer ki biri, bir olanı bedene düşmeden kendi başına duruyor kabul etsin; sonra bütün psykhē'leri, hem bütünün psykhē'sini hem ötekileri, ondan çıkmış saysın. Bu psykhē'ler bir yere kadar adeta bir aradadır ve henüz belli bir şeyin psykhē'si olmadıkları için birdir; uçlarıyla o bire bağlıdırlar, yukarıda birbirleriyle bir aradadırlar, aşağıda ise şuraya buraya yönelirler. Tıpkı yeryüzüne inmiş ışığın evlere göre bölünüp de yine bölünmemiş kalması, yine de bir olması gibi.
Bütünün psykhē'si daima üstte durur, çünkü ona ne inmek ne aşağıda bulunmak ne de buradakilere dönmek düşer. Bizimkiler ise daima üstte değildir; çünkü hem bu âlemde onlara ayrılmış bir pay vardır, hem de ilgiye muhtaç olana dönerler. Bütünün psykhē'sinin en aşağı kısmı, büyük bir bitkide bulunup bitkiyi zahmetsizce ve sessizce yöneten psykhē'ye benzer; bizim aşağı kısmımız ise bitkinin çürümüş bir yerinde türeyen kurtlara benzer; çünkü evrende psykhē'li beden böyle bir şeydir. Psykhē'mizin geri kalanı, yani bütün psykhē'nin yukarıdaki kısımlarıyla aynı türden olan kısım, bitkideki kurtların derdine düşen ve bütün kaygısını bitkiye veren bir çiftçiye benzer. Yahut şöyle de denebilir: sağlıklı olan ve öteki sağlıklı insanlarla bir arada bulunan birine, ister iş görsün ister kendini temaşaya versin, neyle uğraşıyorsa onunla meşgul denir; hastalanıp bedeninin bakımıyla uğraşmaya başlayınca ise bedenle meşgul olduğu, bedenin adamı olduğu söylenir.
τί οὖν φατέον, εἰ οὕτω μία, ὅταν τις ζητῇ τὸ ἐντεῦθεν πρῶτον μὲν ἀπορῶν, εἰ οἷόν τε οὕτως ἓν ἅμα ἐν πᾶσιν [εἶναι], ἔπειτα, ὅταν [ἡ μὲν] ἐν σώματι ᾖ, ἡ δὲ μὴ ἐν σώματι. ἴσως γὰρ ἀκολουθήσει ἀεὶ ἐν σώματι πᾶσαν εἶναι καὶ μάλιστα τὴν τοῦ παντός. οὐ γὰρ ὥσπερ ἡ ἡμετέρα λέγεται καταλείπειν τὸ σῶμα: καίτοι τινές φασι τόδε μὲν καταλείψειν, οὐ πάντη δὲ ἔξω σώματος ἔσεσθαι. ἀλλ’ εἰ πάντη ἔξω σώματος ἔσται, πῶς ἡ μὲν καταλείψει, ἡ δὲ οὔ, ἡ αὐτὴ οὖσα; ἐπὶ μὲν οὖν τοῦ νοῦ ἑτερότητι χωριζομένου ἑαυτοῦ κατὰ μέρη [διαφέροντα] μάλιστα ἀλλήλων, ὄντα δὲ ὁμοῦ ἀεί: ἀμέριστος γὰρ ἂν εἴη αὕτη ἡ οὐσία: οὐδεμία τοιαύτη ἂν ἀπορία κατέχοι: ἐπὶ δὲ τῆς ψυχῆς τῆς λεγομένης μεριστῆς εἶναι κατὰ σώματα τοῦτο τὸ ἕν τι εἶναι πάσας πολλὰς ἂν ἔχοι ἀπορίας: εἰ μή τις τὸ μὲν ἓν στήσειεν ἐφ̓ ἑαυτοῦ μὴ πῖπτον εἰς τὸ σῶμα, εἶτ̓ ἐξ ἐκείνου τὰς πάσας, τήν τε τοῦ ὅλου καὶ τὰς ἄλλας, μέχρι τινὸς οἷον συνούσας καὶ μίαν τῷ μηδενός τινος γίνεσθαι, τοῖς δὲ πέρασιν αὐτῶν ἐξηρτημένας καὶ συνούσας ἀλλήλαις πρὸς τὰ ἄνω ὡδὶ καὶ ὡδὶ ἐπιβάλλειν, οἷον φωτὸς ἤδη πρὸς τῇ γῇ μεριζομένου κατ’ οἴκους καὶ οὐ μεμερισμένου, ἀλλ’ ὄντος ἑνὸς οὐδὲν ἧττον: καὶ τὴν μὲν τοῦ παντὸς ἀεὶ ὑπερέχειν τῷ μηδὲ εἶναι αὐτῇ τὸ κατελθεῖν μηδὲ τὸ κάτω μηδὲ ἐπιστροφὴν [πρὸς] τὰ τῇδε, τὰς δ’ ἡμετέρας [οὐκ ἀεὶ] τῷ τε εἶναι ἀφωρισμένον αὐταῖς τὸ μέρος ἐν τῷδε καὶ τῆ ἐπιστροφῇ τοῦ προσδεομένου φροντίσεως, τῆς μὲν ἐοικυίας τῇ ἐν φυτῷ μεγάλῳ ψυχῇ, ἣ ἀπόνως τὸ φυτὸν καὶ ἀψόφως διοικεῖ, τῆς κατωτάτω τῆς ψυχῆς τοῦ παντός, τοῦ δὲ ἡμῶν κάτω, οἷον εἰ εὐλαὶ ἐν σαπέντι μέρει τοῦ φυτοῦ γίνοιντο — οὕτω γὰρ τὸ σῶμα τὸ ἔμψυχον ἐν τῷ παντί: τῆς δὲ ἄλλης ψυχῆς τῆς ὁμοειδοῦς τῶν ἄνω τῆς ὅλης, οἷον εἴ τις γεωργὸς ἐν φροντίδι τῶν ἐν τῷ φυτῷ εὐλῶν γίνοιτο καὶ ταῖς μερίμναις πρὸς τῷ φυτῷ γίνοιτο, ἢ εἴ τις ὑγιαίνοντα μὲν καὶ μετὰ τῶν ἄλλων τῶν ὑγιαινόντων ὄντα πρὸς ἐκείνοις εἶναι λέγοι, πρὸς οἷς ἐστιν ἢ πράττων ἢ θεωρίαις ἑαυτὸν παρέχων, νοσήσαντος δὲ καὶ πρὸς ταῖς τοῦ σώματος θεραπείαις ὄντος πρὸς τῷ σώματι εἶναι καὶ τοῦ σώματος γεγονέναι.
4.3.5Ama o zaman bir psykhē nasıl seninki, bir başkası şununki, bir başkası da öbürününki olacak? Aşağıdaki kısmıyla şu insanın, yukarıdaki kısmıyla ise onun değil de o bir psykhē'nin mi olacak? Ama böyleyse Sokrates ancak Sokrates'in psykhē'si bedendeyken var olacak, psykhē en iyiye en çok yaklaştığında ise yok olacaktır. Hayır, var olanlardan hiçbiri yok olmaz. Çünkü orada da nous'lar, bedenler gibi bölünmüş olmadıkları için “bire” karışıp yok olmazlar; her biri ötekilik içinde kalır ve ne ise o olmayı korur. Psykhē'ler de böyledir: her biri sırasıyla bir nous'a bağlıdır; nous'ların logos'larıdır ve onlardan daha çok açılmışlardır, adeta azdan çok olmuşlardır. O azla, yani kendilerinin her birinden daha az bölünmüş olan nous'la bitişiktirler; artık bölünmek istemişlerdir ama bölünmenin sonuna kadar gidememişlerdir; aynılığı da ötekiliği de korurlar. Böylece her biri bir olarak kalır, hepsi de birlikte birdir.
Böylece sözün özü söylenmiş oldu: psykhē'ler tek bir psykhē'den gelir; tek psykhē'den gelen bu çok psykhē, nous gibi hem bölünmüştür hem bölünmemiştir. Kendinde kalan psykhē nous'un tek logos'udur; ondan da, orada olduğu gibi, kısmî ve maddesiz logos'lar çıkar.
ἀλλὰ πῶς ἔτι ἡ μὲν σή, ἡ δὲ τοῦδε, ἡ δὲ ἄλλου ἔσται; ἆῤ οὖν τοῦδε μὲν κατὰ τὸ κάτω, οὐ τοῦδε δέ, ἀλλ’ ἐκείνου κατὰ τὸ ἄνω; ἀλλ’ οὕτως γε Σωκράτης μὲν ἔσται, ὅταν ἐν σώματι ᾖ ἡ Σωκράτους ψυχή: ἀπολεῖται δέ, ὅταν μάλιστα γένηται ἐν τῷ ἀρίστῳ. ἢ ἀπολεῖται οὐδὲν τῶν ὄντων: ἐπεὶ κἀκεῖ οἱ νόες οὐκ ἀπολοῦνται, ὅτι μή εἰσι σωματικῶς μεμερισμένοι, ʽεἰς ἕν̓, ἀλλὰ μένει ἕκαστον ἐν ἑτερότητι ἔχον τὸ αὐτὸ ὃ ἔστιν εἶναι. οὕτω τοίνυν καὶ [αἱ] ψυχαὶ ἐφεξῆς καθ̓ ἕκαστον νοῦν ἐξηρτημέναι, λόγοι νῶν οὖσαι καὶ ἐξειλιγμέναι μᾶλλον ἢ ἐκεῖνοι, οἷον πολὺ ἐξ ὀλίγου γενόμεναι, συναφεῖς τῷ ὀλίγῳ οὖσαι ἀμερεστέρῳ ἐκείνων ἑκάστῳ μερίζεσθαι ἤδη θελήσασαι καὶ οὐ δυνάμεναι εἰς πᾶν μερισμοῦ ἰέναι τὸ ταὐτὸν καὶ ἕτερον σώζουσαι μένει τε ἑκάστη ἕν, καὶ ὁμοῦ ἓν πᾶσαι. εἴρηται δὴ κεφάλαιον τοῦ λόγου, ὅτι ἐκ μιᾶς, καὶ αἱ ἑκ μιᾶς πολλαὶ κατὰ τὰ αὐτὰ τῷ νῷ μερισθεῖσαι καὶ οὐ μερισθεῖσαι, καὶ λόγος εἷς τοῦ νοῦ ἡ μένουσα καὶ ἀπ’ αὐτῆς λόγοι μερικοὶ καὶ ἄυλοι, ὥσπερ ἐκεῖ.
4.3.6Peki bütünün psykhē'si bizimkilerle aynı türden olduğu hâlde neden bir evren meydana getirmiştir de her birimizin psykhē'si getirmemiştir, oysa o da her şeyi kendinde taşır? Psykhē'nin aynı anda birçok şeyde bulunabildiği ve olabildiği söylendi; şimdi bunun nasıl olduğu söylenmeli. Belki aynı şeyin şu ve bu farklı şeyde bulunup birinde şunu, ötekinde bunu nasıl yaptığı ya da çektiği ya da her ikisini birden nasıl yaptığı da böylece anlaşılacaktır; yoksa bu mesele kendi başına incelenmelidir.
Peki bütünün psykhē'si evreni nasıl ve neden meydana getirmiştir de ötekiler evrenin bir parçasını yönetir? Aynı epistēmē'ye sahip olanların kimi daha çok, kimi daha az kişiyi yönetmesinde şaşılacak bir şey yoktur. Ama neden böyle olduğu sorulabilir. Psykhē'ler arasında da bir fark vardır, denebilir: bütünün psykhē'si bütün psykhē'den ayrılmamış, orada kalarak bedeni kendi etrafında edinmiştir; ötekiler ise beden zaten var iken, kız kardeşleri olan psykhē onu yönetirken, paylarını almışlardır; sanki o psykhē onlar için konutlar hazırlamıştır. Bir fark da şudur: o bütün nous'a bakar, ötekiler ise daha çok kendilerine ait kısmî nous'lara. Belki ötekiler de meydana getirebilirdi; ama bütünün psykhē'si evreni meydana getirdikten sonra, ilk başlayan o olduğu için, onlara artık bu imkân kalmamıştır. Ama başka biri ilk önce davransaydı da aynı aporia doğardı.
Daha iyisi şunu söylemektir: bütünün psykhē'si yukarıdakilere daha çok bağlı olduğu için böyledir; çünkü oraya yönelmiş olanların gücü daha büyüktür. Böyleleri kendilerini emniyette tutarak en kolay yoldan meydana getirirler; çünkü etki ettiği şeylerden etkilenmemek daha büyük bir güce işarettir; güç ise yukarıda kalmaktan gelir. Bu yüzden bütünün psykhē'si kendinde kalarak meydana getirir ve şeyler ona yaklaşır; ötekiler ise kendileri şeylere yaklaşmıştır. Böylece derinliğe doğru uzaklaştılar. Yahut kendilerinin büyük bir kısmı aşağıya çekilince, onları da düşünceleriyle birlikte aşağıya sürükledi.
“İkinci” ve “üçüncü” psykhē'lerden söz edilmesini de, yakınlık ve uzaklık bakımından söylenmiş anlamak gerekir. Tıpkı bizde de bütün psykhē'lerin oradakilere karşı aynı durumda olmaması gibi: kimileri onlarla birleşebilir, kimileri özlemle yakınlarına uzanabilir, kimilerinde ise bu daha az olur. Çünkü aynı güçlerle etkin değildirler: kimi birinci güçle, kimi ondan sonrakiyle, kimi üçüncüyle etkindir; oysa hepsi bütün güçlere sahiptir.
διὰ τί δὲ ἡ μὲν τοῦ παντὸς ψυχὴ ὁμοειδὴς οὖσα πεποίηκε κόσμον, ἡ δὲ ἑκάστου οὔ, ἔχουσα καὶ αὐτὴ πάντα ἐν ἑαυτῇ; τὸ γὰρ δύνασθαι ἐν πολλοῖς γίνεσθαι ἅμα καὶ εἶναι εἴρηται: νῦν δὲ λεκτέον, [πῶς]; τάχα γὰρ καὶ πῶς ταὐτὸν ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ τὸ μὲν τοδί, τὸ δὲ τοδὶ ποιεῖ ἢ πάσχει ἢ ἄμφω γνωσθήσεται: ἢ καθ̓ αὑτό γε τοῦτο ἐπισκεπτέον. πῶς οὖν καὶ διὰ τί κόσμον πεποίηκεν, αἱ δὲ μέρος τι τοῦ κόσμου διοικοῦσιν; ἢ θαυμαστὸν οὐδὲν τοὺς τὴν αὐτὴν ἐπιστήμην ἔχοντας τοὺς μὲν πλειόνων, τοὺς δὲ ἐλαττόνων ἄρχειν. ἀλλὰ διὰ τί εἰπεῖν ἂν ἔχοι τις. ἀλλ’ ἔστιν, εἴποι τις ἄν, καὶ ψυχῶν διαφορὰ ᾗ μᾶλλον, καθὸ ἡ μὲν οὐκ ἀπέστη τῆς ὅλης, ἀλλ’ ἔσχεν ἐκεῖ οὖσα περὶ αὑτὴν τὸ σῶμα, αἱ δὲ ἤδη ὄντος οἷον ἀδελφῆς ψυχῆς ἀρχούσης μοίρας διέλαχον, οἷον προπαρασκευασάσης ταύτης αὐταῖς οἰκήσεις. ἔστι δὲ καὶ [διαφορὰ τῷ] τὴν μὲν πρὸς τὸν ὅλον νοῦν ἰδεῖν, τὰς δὲ μᾶλλον πρὸς τοὺς αὑτῶν τοὺς ἐν μέρει. τάχα δ’ ἂν καὶ αὗται δύναιντο ποιεῖν, τῆς δὲ ποιησάσης οὐκέτι οἷόν τε καὶ αὐταῖς, πρώτης ἐκείνης ἀρξάσης. τὸ δ’ αὐτὸ ἄν τις ἠπόρησε, καὶ εἰ ἡτισοῦν καὶ ἄλλη πρώτη κατεῖχε. βέλτιον δὲ λέγειν τῷ ἐξηρτῆσθαι μᾶλλον τῶν ἄνω: τῶν γὰρ ἐκεῖ νενευκότων ἡ δύναμις μείζων. σώζουσαι γὰρ αὑτὰς ἐπ’ ἀσφαλοῦς ἐκ τοῦ ῥᾴστου ποιοῦσι — δυνάμεως γὰρ μείζονος μὴ πάσχειν ἐν οἷς ποιεῖ — ἡ δὲ δύναμις ἐκ τοῦ ἄνω μένει. μένουσα οὖν ἐν αὑτῇ ποιεῖ προσιόντων, αἱ δὲ αὐταὶ προσῆλθον. ἀπέστησαν οὖν εἰς βάθος. ἢ πολὺ αὐτῶν καθελκυσθὲν συνεφειλκύσατο καὶ αὐτὰς ταῖς γνώμαις εἰς τὸ κάτω ἰέναι. τὸ γὰρ δευτέρας καὶ τρίτας τῷ ἐγγύθεν καὶ τῷ πορρώτερον ὑπονοητέον εἰρῆσθαι, ὥσπερ καὶ παῤ ἡμῖν οὐχ ὁμοίως πάσαις ψυχαῖς ὑπάρχει τὰ πρὸς τὰ ἐκεῖ, ἀλλ’ οἱ μὲν ἑνοῖντο ἄν, οἱ δὲ ἐπιβάλλοιεν ἂν ἐγγὺς ἐφιέμενοι, τοῖς δὲ ἧττον ἂν ἔχοι τοῦτο, καθ̓ ὃ ταῖς δυνάμεσιν οὐ ταῖς αὐταῖς ἐνεργοῦσιν, ἀλλ’ οἱ μὲν τῇ πρώτῃ, οἱ δὲ τῇ μετ’ ἐκείνην, οἱ δὲ τῇ τρίτῃ, ἁπάντων τὰς πάσας ἐχόντων.
4.3.7Bu konu böyle. Peki Philebos'ta söylenen ve öteki psykhē'lerin bütünün psykhē'sinin parçaları olduğu kanısını uyandıran söz ne olacak? O söz, sanıldığı şeyi değil, Platon'un o sırada işine yarayan şeyi, yani göğün de psykhē'li olduğunu söylemek ister. Bunu da, bütünün bedeninden bir parça taşıyan bizler psykhē sahibiyken göğün psykhē'siz olduğunu söylemenin saçma olacağını belirterek kanıtlar; çünkü bütün psykhē'siz olsaydı, parçası psykhē'yi nereden almış olurdu? Onun görüşünü en açık biçimde Timaios gösterir: orada tanrı, bütünün psykhē'si meydana geldikten sonra, bütünün psykhē'sini karıştırdığı aynı kaseden karıştırarak ötekileri de yapar; öteki psykhē'yi de aynı türden yapar, farkı ise ‘ikinci’ ve ‘üçüncü’ olmalarında verir.
Phaidros'taki “her psykhē, psykhē'siz olan her şeyin bakımını üstlenir” sözüne gelince: bir bedenin tabiatını yöneten, onu ya biçimlendiren ya düzenleyen ya da yapan, psykhē'den başka ne olabilir? Hem birinin bunu yapabilecek tabiatta olup ötekinin olmaması da söz konusu değildir. Platon, bütünün kusursuz psykhē'si yükseklerde dolaşır, bedene dalmaz, adeta onun üstünde giderek evrene etki eder, der; ve “hangisi kusursuzsa o da böyle yönetir”. “Kanatlarını döken” psykhē'den söz ederek ise bunu ondan başka bir psykhē sayar.
Bütünün dönüşüne ayak uydurmamız, karakterlerimizi oradan almamız ve ondan etkilenmemiz de bizim psykhē'lerimizin onun parçaları olduğuna hiçbir şekilde işaret etmez. Çünkü psykhē, yerlerin tabiatından, sulardan ve havadan da birçok iz alabilir; farklı şehirlerde oturmak ve bedenlerin mizacı da ona iz bırakır. Evrende bulunduğumuz için bütünün psykhē'sinden bir şey taşıdığımızı söyledik, dönüşten etkilendiğimizi de kabul ettik; ama bunların karşısına başka bir psykhē koyduk ve bu psykhē'nin başka olduğu en çok bu karşı koyuşla görülür. Evrenin içinde doğmamıza gelince: annelerin durumunda da cenine giren psykhē'nin annenin psykhē'si değil, başka bir psykhē olduğunu söyleriz.
ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ. ἀλλὰ τὸ ἐν Φιλήβῳ λεχθὲν παρέχον ὑπόνοιαν μοίρας τῆς τοῦ παντὸς τὰς ἄλλας εἶναι; βούλεται δὲ ὁ λόγος οὐ τοῦτο, ὅ τις οἴεται, ἀλλ’ ὅπερ ἦν χρήσιμον αὐτῷ τότε, καὶ τὸν οὐρανὸν ἔμψυχον εἶναι. τοῦτο οὖν πιστοῦται λέγων, ὡς ἄτοπον τὸν οὐρανὸν ἄψυχον λέγειν ἡμῶν, οἳ μέρος σώματος ἔχομεν τοῦ παντός, ψυχὴν ἐχόντων. πῶς γὰρ ἂν τὸ μέρος ἔσχεν ἀψύχου τοῦ παντὸς ὄντος; δῆλον δὲ μάλιστα τὸ τῆς γνώμης αὑτοῦ ἐν Τιμαίῳ ποιεῖ, οὗ γενομένης τῆς ψυχῆς τοῦ παντὸς ὕστερον τὰς ἄλλας ποιεῖ ἐκ τοῦ αὐτοῦ μιγνύων κρατῆρος, ἀφ̓ οὗ καὶ ἡ τῶν ὅλων, ὁμοειδῆ ποιῶν καὶ τὴν ἄλλην, τὴν δὲ διαφορὰν δευτέροις καὶ τρίτοις διδούς. τὸ δὲ ἐν τῷ Φαίδρῳ ʽψυχὴ πᾶσα παντὸς ἐπιμελεῖται τοῦ ἀψύχοὐ […] τί γὰρ ἂν εἴη, ὃ σώματος τὴν φύσιν διοικεῖ καὶ ἢ πλάττει ἢ τάττει ἢ ποιεῖ, ἢ ἡ ψυχή; καὶ οὐχ ἡ μὲν πέφυκε τοῦτο δύνασθαι, ἡ δὲ οὔ. ἡ μὲν οὖν τελεία, φησίν, ἡ τοῦ παντὸς μετεωροποροῦσα οὐ δῦσα, ἀλλ’ οἷον ἐποχουμένη, εἰς τὸν κόσμον ποιεῖ καὶ ʽἥτις ἂν τελεία ᾖ, οὕτω διοικεῖ.ʼ ʽἡ δὲ πτερορρυήσασἀ εἰπὼν ἄλλην ταύτην παῤ ἐκείνην ποιεῖ. τὸ δὲ συνέπεσθαι τῇ τοῦ παντὸς περιφορᾷ καὶ ἤθη ἐκεῖθεν κομίζεσθαι καὶ πάσχειν παῤ αὐτοῦ οὐδὲν ἂν εἴη σημεῖον τοῦτο τοῦ μέρη τὰς ἡμετέρας εἶναι. ἱκανὴ γὰρ ψυχὴ καὶ παρὰ φύσεως τόπων πολλὰ ἀπομάττεσθαι καὶ ὑδάτων καὶ ἀέρος: [καὶ ἀπομάττουσι δὲ] καὶ πόλεων διαφόρων οἰκήσεις καὶ τῶν σωμάτων αἱ κράσεις. καί τι ἔφαμεν ἔχειν ἐν τῷ παντὶ ὄντες τῆς τοῦ ὅλου ψυχῆς, καὶ παρὰ τῆς περιφορᾶς συνεχωροῦμεν τὸ πάσχειν, ἀλλ’ ἀντετίθεμεν ἄλλην ψυχὴν πρὸς ταῦτα καὶ μάλιστα τῇ ἀντιστάσει δεικνυμένην ἄλλην. τὸ δ’ ὅτι εἴσω γεννώμεθα ἐν αὐτῷ, καὶ ἐπὶ τῶν μητέρων φαμὲν ἑτέραν εἶναι οὐ τὴν τῆς μητρὸς τὴν ἐπεισιοῦσαν.
4.3.8Bu meseleler böylece çözülmüş sayılabilir; psykhē'lerin birbiriyle duygudaş olması da bu görüşe engel değildir. Çünkü hepsi, bütünün psykhē'sinin de çıktığı aynı psykhē'den çıktıkları için duygudaştır. Psykhē'nin hem bir hem çok olduğu da söylendi; parçanın bütünden nasıl farklı olduğu da söylendi. Psykhē'ler arasındaki farklar üzerine genel olarak da konuşuldu; şimdi kısaca şunu söyleyelim: psykhē'ler bedenlerden ötürü de farklı olabilir, ama en çok karakterlerde ve düşüncenin işlerinde, önceden yaşanmış hayatlardan ötürü farklıdır; çünkü Platon psykhē'lerin seçimlerinin önceden yaşanmış hayatlara göre olduğunu söyler. Psykhē'nin tabiatı genel olarak ele alınırsa, farklar ‘ikinci’ ve ‘üçüncü’ psykhē'lerden söz edilen yerlerde de söylenmiştir. Orada şu da söylendi: bütün psykhē'ler her şeydir, ama her biri kendinde etkin olan şeye göre bir şeydir; yani biri fiilen [nous'la] birleşmiştir, biri bilmede, biri istekte birleşir; her biri başka şeylere bakar ve baktığı şey olur, o hâle gelir. Psykhē'lerin doluluğu ve kusursuzluğu da hepsinde aynı değildir.
Ama psykhē'lerin bütün düzenlemesi çeşitliyse —çünkü her logos bir olduğu hâlde çok ve çeşitlidir, tıpkı birçok biçime sahip psykhē'li bir canlı gibi—, evet, böyleyse bir düzen de vardır; varlıklar birbirinden büsbütün kopmuş değildir; bedenlerde bile gelişigüzellik yokken var olanlarda hiç yoktur; ve onların belli bir sayıda olması bundan çıkar. Çünkü var olanların sabit durması, akılla kavrananların aynı kalması ve her birinin sayıca bir olması gerekir; ancak böylece her biri ‘şu belli şey’ olur. Bedenlerde, cüzî olanın tabiatı akıp gittiği ve eidos dışarıdan geldiği için, eidos'a göre var olmak daima var olanları taklit yoluyla mümkündür. Bileşimden meydana gelmemiş olanlarda ise var olmak, baştan beri sahip oldukları sayıca birlikte yatar; ne olmadıkları bir şey olurlar, ne de oldukları şey olmaktan çıkarlar. Bunları meydana getiren bir şey olsa bile maddeden yapmazdı; yapsa bile kendinden de özsel bir şey katması gerekirdi; o zaman şimdi daha çok, şimdi daha az yaptığına göre yapıcının kendisinde bir değişme olurdu. Hem neden şimdi böyle de daima böyle değil? Üstelik meydana gelen şey daha çok ve daha az oluyorsa ebedî olmaz; oysa psykhē'nin ebedî olduğu kabul edilmiştir.
Peki psykhē'ler [belli bir sayıda] duracaksa psykhē nasıl sınırsız olacak? Sınırsızlık güçtedir, çünkü gücü sınırsızdır; sonsuzca bölünecek olduğu için değil. Nitekim tanrı da sınırlı değildir. Bu psykhē'lerin her biri de ne ise onu yabancı bir sınırla, örneğin şu kadar büyüklükte olarak değildir; ne kadar isterse o kadardır. Hiçbir zaman ilerleyip kendi dışına da çıkmaz; ama tabiatı gereği bedenlere ulaşan kısmı her yere ulaşır. Yine de hem parmakta hem ayakta bulunurken kendinden kopmuş değildir.
Evrende de böyledir: psykhē ulaştığı her yerde, bitkinin şu ya da bu parçasında, hatta kesilip ayrılmış parçasında da bulunur; öyle ki hem baştaki bitkide hem ondan kesilmiş parçada vardır. Çünkü bütünün bedeni birdir ve psykhē bir şeyde bulunur gibi onun her yerindedir. Bir hayvan çürür de ondan birçok canlı çıkarsa, bütün hayvanın psykhē'si artık o bedende değildir; çünkü beden artık onu alabilecek durumda değildir, yoksa hayvan ölmezdi. Çürümeden çıkıp kimi şu, kimi bu canlının doğuşuna elverişli olan şeyler ise psykhē edinir; çünkü psykhē hiçbir yerden uzak durmaz; yalnız şeylerin kimi onu alabilir, kimi alamaz. Böylece psykhē'li hâle gelen şeyler psykhē'lerin sayısını çoğaltmaz; çünkü bir olarak kalan tek psykhē'ye bağlıdırlar. Tıpkı bizde de bazı parçalar kesilip yerlerine başkaları çıktığında, psykhē'nin kimilerinden ayrılıp kimilerine eklenmesi, tek psykhē'nin ise kalması gibi. Evrende de tek psykhē daima kalır; içindekilerin kimisi psykhē alır, kimisi bırakır; psykhē'ye ait olanlar ise aynı kalır.
ταῦτα μὲν οὖν οὕτως ἂν ἔχοι λύσεως καὶ τοῦ τῆς συμπαθείας μὴ ἐμποδίζοντος τὸν λόγον: ἐκ γὰρ τῆς αὐτῆς πᾶσαι οὖσαι, ἐξ ἧς καὶ ἡ τοῦ ὅλου, συμπαθεῖς. καὶ γὰρ εἴρηται, ὅτι καὶ μία καὶ πολλαί. περὶ δὲ τοῦ μέρους πρὸς τὸ ὅλον τῆς διαφορᾶς ὅπως, εἴρηται. εἴρηται δὲ καὶ ὅλως περὶ διαφορᾶς ψυχῆς καὶ νῦν συντόμως λεγέσθω, ὅτι καὶ παρὰ τὰ σώματα ἂν γένοιτο διαφέρειν καὶ ἐν τοῖς ἤθεσι μάλιστα καὶ ἐν τοῖς τῆς διανοίας ἔργοις ἐκ τῶν προβεβιωμένων βίων. κατὰ γὰρ τοὺς προβεβιωμένους φησὶ τὰς αἱρέσεις ταῖς ψυχαῖς γίνεσθαι. εἰ δέ τις φύσιν ψυχῆς ὅλως λαμβάνοι, καὶ ἐν τούτοις εἴρηνται αἱ διαφοραί, ἐν οἷς καὶ δεύτερα καὶ τρίτα ἐλέγετο, καὶ ὅτι πάντα πᾶσαι, κατὰ δὲ τὸ ἐνεργῆσαν ἐν αὐτῇ ἑκάστη: τοῦτο δὲ τὸ τὴν μὲν ἑνοῦσθαι ἐνεργείᾳ, τὴν δὲ ἐν γνώσει, τὴν δὲ ἐν ὀρέξει, καὶ ἐν τῷ ἄλλην ἄλλα βλέπειν καὶ ἅπερ βλέπει εἶναι καὶ γίνεσθαι: καὶ τὸ πλῆρες δὲ ταῖς ψυχαῖς καὶ τέλειον οὐχὶ ταὐτὸν πάσαις. ἀλλ’ εἰ ποικίλον τὸ ὅλον σύνταγμα αὐταῖς — εἷς γὰρ πᾶς λόγος πολὺς καὶ ποικίλος, ὥσπερ ζῷον ψυχικὸν πολλὰς μορφὰς ἔχον: εἰ δὴ τοῦτο, καὶ σύνταξίς ἐστι, καὶ οὐ διέσπασται τὰ ὄντα ὅλως ἀπ’ ἀλλήλων, οὐδὲ τὸ εἰκῆ ἐν τοῖς οὖσιν, ὅπου μηδὲ ἐν τοῖς σώμασι, καὶ ἀριθμόν τινα ἀκόλουθόν ἐστιν εἶναι. καὶ γὰρ αὖ ἑστάναι δεῖ τὰ ὄντα, καὶ τὰ αὐτὰ τὰ νοητὰ εἶναι, καὶ ἕκαστον ἓν ἀριθμῷ εἶναι: οὕτω γὰρ τὸ τόδε. τοῖς μὲν γὰρ τῶν σωμάτων τῇ φύσει τοῦ καθέκαστον ῥέοντος ἅτε ἐπακτοῦ τοῦ εἴδους ὄντος τὸ εἶναι κατ’ εἶδος ἀεὶ ὑπάρχει μιμήσει τῶν ὄντων, τοῖς δὲ ἅτε οὐκ ἐκ συνθέσεως οὖσι τὸ εἶναί ἐστι ἐν τῷ ὅ ἐστιν ἀριθμῷ ἕν, ὅπερ ἐξ ἀρχῆς ὑπάρχει, καὶ οὔτε γίνεται ὃ μὴ ἦν, οὔτε ὃ ἔστιν οὐκ ἔσται. ἐπεὶ καὶ εἰ ποιοῦν τι ἔσται αὐτά, ἐκ μὲν ὕλης οὐκ ἄν: εἰ δὲ καὶ τοῦτο, δεῖ τι καὶ ἐξ αὐτοῦ οὐσιῶδες προσθεῖναι: ὥστε μεταβολὴ περὶ αὐτὸ ἐκεῖνο ἔσται, εἰ νῦν πλέον ποιεῖ ἢ ἔλαττον. καὶ διὰ τί νῦν, ἀλλ’ οὐκ ἀεὶ οὕτως; καὶ τὸ γενόμενον δὲ οὐκ ἀίδιον, εἴπερ πλέον καὶ ἔλαττον: κεῖται δὲ ἡ ψυχὴ τοιοῦτον. πῶς οὖν ἄπειρον, εἰ στήσεται; ἢ τῇ δυνάμει τὸ ἄπειρον, ὅτι ἡ δύναμις ἄπειρος, οὐχ ὡς μερισθησομένης εἰς ἄπειρον. ἐπεὶ καὶ ὁ θεὸς οὐ πεπερασμένος. καὶ αὗται τοίνυν οὐ πέρατι ἀλλοτρίῳ ἔστιν ἑκάστη ὃ ἔστιν, οἷον τοσαύτη, ἀλλ’ αὐτή ἐστιν ὅσον θέλει, καὶ οὐ μή ποτε γένηται προιοῦσα ἔξω αὑτῆς, ἀλλὰ φθάνει μὲν πανταχοῦ, ὃ πέφυκεν αὐτῆς εἰς τὰ σώματα φθάνειν: οὐ μὴν διέσπασται ἀφ̓ ἑαυτῆς, ὅταν ᾖ καὶ ἐν τῷ δακτύλῳ καὶ ἐν τῷ ποδί. οὕτω δὴ καὶ ἐν τῷ παντὶ εἰς ὃ ἂν φθάνῃ ἐν ἄλλῳ καὶ ἄλλῳ μέρει φυτοῦ καὶ ἀποτετμημένου: ὥστε εἶναι καὶ ἐν τῷ ἐξ ἀρχῆς φυτῷ καὶ τῷ ἀπ’ αὐτοῦ τετμημένῳ: ἓν γὰρ τὸ σῶμα τοῦ παντός, καὶ ὡς ἐν ἑνί ἐστιν αὐτοῦ πανταχοῦ. καὶ σαπέντος δὲ ζῴου εἰ πολλὰ ἐξ αὐτοῦ, ἐκείνη μὲν οὐκέτι ἐστὶν ἡ τοῦ παντὸς ζῴου ψυχὴ ἐν τῷ σώματι: οὐ γὰρ ἔχει αὖ τὸ δεκτικὸν αὐτῆς: οὐ γὰρ ἂν ἀπέθανε. τὰ δὲ ἐκ τῆς φθορᾶς ἐπιτηδείως ἔχοντα πρὸς γενέσεις ζῴων, τὰ μὲν τῶνδε, τὰ δὲ τῶνδε, ἴσχει ψυχὴν οὐδενὸς ὄντος ὅτου ἀπρστατεῖ, ὄντος δὲ τοῦ μὲν δέχεσθαι, τοῦ δὲ μὴ δέχεσθαι δυναμένου. καὶ τὰ γινόμενα οὕτως ἔμψυχα οὐ πλείους ἐποίησε ψυχάς: ἐξήρτηται γὰρ τῆς μιᾶς, ἣ μένει μία: ὥσπερ καὶ ἐν ἡμῖν ἀποτεμνομένων τινῶν, ἄλλων δὲ ἀντ̓ αὐτῶν φυομένων, τῶν μὲν ἀπέστη ἡ ψυχή, τοῖς δὲ προσεγένετο, ἕως ἡ μία μένει. ἐν δὲ τῷ παντὶ μένει ἀεὶ ἡ μία: τὰ δὲ ἐντὸς τὰ μὲν ἴσχει, τὰ δὲ ἀποτίθεται, τῶν αὐτῶν ψυχικῶν μενόντων.
4.3.9Ama psykhē'nin bedene nasıl girdiği araştırılmalı: bu ne tarzda ve nasıl olur? Çünkü bu da en az öteki kadar hayret edilmeye ve araştırılmaya değer. Psykhē'nin bedene girişi iki türlüdür. Biri, zaten bedende olan psykhē'nin başına gelir: bedenden bedene göçen psykhē'nin ya da havadan veya ateşten bir bedenden topraktan bir bedene geçen psykhē'nin; bu sonuncusuna göç demezler, çünkü nereden girdiği belli değildir. Öbürü bedensiz hâlden herhangi bir bedene giriştir; psykhē'nin bedenle ilk birlikteliği de bu olsa gerek. Bu ikincisini incelemek yerinde olur: bedenden büsbütün arınmış olan psykhē kendi etrafında bir beden tabiatı edindiğinde başına gelen şey nedir?
Bütünün psykhē'siyle başlamak belki yerinde, hatta zorunludur. Ama sözümüzde bir girişten ve canlandırmadan söz edilmesini, öğretmek ve açık kılmak için yapılmış saymak gerekir. Çünkü bu bütünün psykhē'siz olduğu bir zaman olmadı; psykhē yokken bedenin var olduğu bir zaman da, maddenin düzensiz olduğu bir zaman da olmadı. Ama bunları sözle birbirinden ayırarak düşünmek mümkündür; çünkü her bileşimi sözle ve düşünceyle çözümlemek mümkündür. Gerçek şudur: beden olmasaydı psykhē ilerlemezdi, çünkü tabiatı gereği bulunabileceği başka bir yer yoktur. İlerleyecekse kendine bir yer, dolayısıyla bir beden de doğuracaktır. Psykhē'nin durgunluğu bu durgunluğun içinde adeta güçlenirken, büyük bir ışık parlamış da ateşin en uç kenarlarında karanlık oluşmuş gibi oldu; psykhē bu karanlığı görünce, o var olduğu için ona biçim verdi. Çünkü ona komşu olan bir şeyin logos'tan payını almaması caiz değildi; karanlık da, deyim yerindeyse, meydana gelen soluk şeyde soluk bir logos aldı.
Böylece meydana gelen evren güzel ve çeşitli bir ev gibidir: onu yapandan kopmuş değildir, ama yapan da kendini ona vermiş değildir. Her yerde ve bütünüyle ilgiye değer sayılmıştır; bu ilgi, varlıktan ne kadar pay alabiliyorsa o ölçüde, onun var olmasına ve güzelliğine yarar, başında durana ise zarar vermez; çünkü o yukarıda kalarak yönetir. Evren bu şekilde psykhē'lidir: psykhē'si kendinin değildir ama kendisi içindir; hükmeden değil hükmedilen, tutan değil tutulandır. Çünkü onu taşıyan psykhē'nin içinde yatar ve hiçbir parçası ondan payını almamış değildir; tıpkı suların içinde ıslanan bir ağın o suyla yaşaması ama içinde bulunduğu şeyi kendine mal edememesi gibi. Gerçi ağ, deniz yayıldıkça gücü yettiği kadar onunla birlikte yayılır, çünkü parçalarının her biri bulunduğu yerden başka bir yerde bulunamaz. Psykhē ise tabiatça öyle büyüktür ki belli bir büyüklükte değildir; bütün bedeni aynı şeyle kavrar ve beden nereye kadar yayılırsa o da oradadır. Beden olmasaydı büyüklük onu hiç ilgilendirmezdi; çünkü o ne ise odur. Evren, psykhē nereye kadar varsa o kadar büyüktür; büyüklüğünün sınırı, ilerlerken kendini koruyan psykhē'yi nereye kadar taşıyabiliyorsa oradır. Gölge de psykhē'den gelen logos ne kadar büyükse o kadar büyüktür. Logos ise öyle bir şeydi ki, eidos'u ne kadar bir büyüklük meydana getirmek istediyse o kadar büyüklük meydana getirdi.
ἀλλὰ πῶς ἐγγίνεται σώματι ψυχὴ ζητητέον. τίς ὁ τρόπος καὶ πῶς; οὐχ ἧττον γὰρ καὶ τοῦτο θαυμάσαι τε καὶ ζητῆσαι ἄξιον. ἐπεὶ τοίνυν διττὸς ὁ τρόπος τῆς εἰς σῶμα ψυχῆς εἰσόδου — ἡ μὲν γὰρ γίνεται ψυχῇ ἐν σώματι οὔσῃ τῇ τε μετενσωματουμένῃ καὶ τῇ ἐκ σώματος ἀερίνου ἢ πυρίνου εἰς γήινον γινομένῃ, ἣν δὴ μετενσωμάτωσιν οὐ λέγουσιν εἶναι, ὅτι ἄδηλον τὸ ἀφ̓ οὗ ἡ εἴσκρισις, ἡ δὲ ἐκ τοῦ ἀσωμάτου εἰς ὁτιοῦν σῶμα, ἣ δὴ καὶ πρώτη ἂν εἴη ψυχῇ κοινωνία σώματι — ὀρθῶς ἂν ἔχοι ἐπισκέψασθαι περὶ ταύτης, τί ποτέ ἐστι τὸ γινόμενον πάθος τότε, ὅτε ψυχὴ καθαρὰ οὖσα σώματος πάντη ἴσχει περὶ αὑτὴν σώματος φύσιν. περὶ μὲν δὴ τῆς τοῦ παντός — ἐντεῦθεν γὰρ ἴσως ἄρξασθαι [ἄξιον], μᾶλλον δὲ ἀναγκαῖον τυγχάνει: δεῖ δὴ τῷ λόγῳ τὴν εἴσοδον καὶ τὴν ἐμψύχωσιν διδασκαλίας καὶ τοῦ σαφοῦς χάριν γίνεσθαι νομίζειν. ἐπεὶ οὐκ ἦν ὅτε οὐκ ἐψυχοῦτο τόδε τὸ πᾶν, οὐδὲ ἦν ὅτε σῶμα ὑφειστήκει ψυχῆς ἀπούσης, οὐδὲ ὕλη ποτὲ ὅτε ἀκόσμητος ἦν: ἀλλ’ ἐπινοῆσαι ταῦτα χωρίζοντας αὐτὰ ἀπ’ ἀλλήλων τῷ λόγῳ οἷόν τε. ἔξεστι γὰρ ἀναλύειν τῷ λόγῳ καὶ τῇ διανοίᾳ πᾶσαν σύνθεσιν. ἐπεὶ τό γε ἀληθὲς ὧδε ἔχει: σώματος μὲν μὴ ὄντος οὐδ’ ἂν προέλθοι ψυχή, ἐπεὶ οὐδὲ τόπος ἄλλος ἔστιν, ὅπου πέφυκεν εἶναι. προιέναι δὲ εἰ μέλλοι, γεννήσει ἑαυτῇ τόπον, ὥστε καὶ σῶμα. τῆς δὴ στάσεως αὐτῆς ἐν αὐτῇ τῇ στάσει οἱονεὶ ῥωννυμένης οἷον πολὺ φῶς ἐκλάμψαν ἐπ’ ἄκροις τοῖς ἐσχάτοις τοῦ πυρὸς σκότος ἐγίγνετο, ὅπερ ἰδοῦσα ἡ ψυχή, ἐπείπερ ὑπέστη, ἐμόρφωσεν αὐτό. οὐ γὰρ ἦν θεμιτὸν γειτονοῦντι αὐτῇ λόγου ἄμοιρον εἶναι, οἷον ἐδέχετο τὸ λεγόμενον, ἀμυδρὸν ἐν ἀμυδρῷ τῷ γενομένῳ. γενόμενος δὴ οἷον οἶκός τις καλὸς καὶ ποικίλος οὐκ ἀπετμήθη τοῦ πεποιηκότος, οὐδ’ αὖ ἐκοίνωσεν αὑτὸν αὐτῷ, ἀλλὰ πανταχοῦ πᾶς ἄξιος ἐπιμελείας νομισθεὶς ὠφελίμου μὲν αὐτῷ τῷ εἶναι καὶ τῷ καλῷ, ὅσον δὴ τοῦ εἶναι δυνατὸν ἦν αὐτῷ μεταλαμβάνειν, ἀβλαβοῦς δὲ τῷ ἐφεστηκότι: ἄνω γὰρ μένων ἐπιστατεῖ: ἔμψυχος τῷ τοιούτῳ τρόπῳ, ἔχων ψυχὴν οὐχ αὑτοῦ, ἀλλ’ αὑτῷ, κρατούμενος, οὐ κρατῶν, καὶ ἐχόμενος, ἀλλ’ οὐκ ἔχων. κεῖται γὰρ ἐν τῇ ψυχῇ ἀνεχούσῃ αὐτὸν καὶ οὐδὲν ἄμοιρόν ἐστιν αὐτῆς, ὡς ἂν ἐν ὕδασι δίκτυον τεγγόμενον ζῴη, οὐ δυνάμενον δὲ αὑτοῦ ποιεῖσθαι ἐν ᾧ ἔστιν. ἀλλὰ τὸ μὲν δίκτυον ἐκτεινομένης ἤδη τῆς θαλάσσης συνεκτέταται, ὅσον αὐτὸ δύναται: οὐ γὰρ δύναται ἀλλαχόθι ἕκαστον τῶν μορίων ἢ ὅπου κεῖται εἶναι. ἡ δὲ τοσαύτη ἐστὶ τὴν φύσιν, ὅτι μὴ τοσήδε, ὥστε πᾶν τὸ σῶμα καταλαμβάνειν τῷ αὐτῷ, καὶ ὅπου ἂν ἐκταθῇ ἐκεῖνο, ἐκεῖ ἔστι: καὶ εἰ μὴ εἴη δὲ ἐκεῖνο, οὐδὲν ἂν αὐτῇ εἰς μέγεθος μέλοι: ἔστι γὰρ ἥτις ἔστι. τοσοῦτον γάρ ἐστι τὸ πᾶν, ὅπου ἐστὶν αὐτή, καὶ ὁρίζεται τὸ ὅσον, εἰς ὅσον προιὸν σώζουσαν αὐτὴν αὑτὸ ἔχει. καὶ τοσαύτη ἐστὶν ἡ σκιά, ὅσος ὁ λόγος ὁ παῤ αὐτῆς. ὁ δὲ λόγος τοιοῦτος ἦν, ὡς μέγεθος τοσοῦτον ἐργάσασθαι, ὅσον τὸ εἶδος αὐτοῦ ἐβούλετο ʽμέγεθοσ̓ ἐργάσασθαι.
4.3.10Bunu böyle dinledikten sonra yeniden daima böyle olana dönüp her şeyi bir arada var olarak kavramalıyız: örneğin havayı, ışığı ve güneşi; ya da ayı, sonra yine ışığı ve havayı, hepsini bir arada, ama birinci, ikinci ve üçüncü olarak sıralanmış hâlde. Burada da psykhē daima sabit durur, sonra ilk gelenler ve onları izleyenler gelir; tıpkı ateşin uç kenarları gibi: önce en uçtaki ateşten gelen bir gölge düşünülür, sonra bu gölge de aynı anda aydınlatılır; öyle ki başta büsbütün soluk olan bu alttaki şeyin üzerinde adeta bir eidos dolaşır. Bu şey psykhē'nin logos'una göre düzene konuluyordu; çünkü psykhē bütün varlığıyla, logos'lara göre düzen verme gücünü kendinde güç olarak taşır; tıpkı tohumlardaki logos'ların canlıları adeta küçük birer evren gibi biçimlendirip şekillendirmesi gibi.
Psykhē neye dokunursa onu psykhē'nin ousia'sının tabiatına uygun biçimde yapar. Psykhē dışarıdan gelen bir düşünceyle yapmaz, bir karar ya da inceleme de beklemez; öyle yapsaydı tabiata göre değil, dışarıdan gelen bir tekhnē'ye göre yapardı. Tekhnē ondan sonra gelir ve onu taklit eder: soluk ve zayıf taklitler, oyuncaklar, pek değeri olmayan şeyler yapar; suretler üretmek için birçok düzeneğe başvurur. Psykhē ise ousia'sının gücüyle bedenlere hâkimdir: onları meydana getirir ve kendisi nasıl yönlendiriyorsa öyle olmalarını sağlar; baştan beri var olan bedenler onun dilemesine karşı koyamaz. Sonraki şeylerde ise şeyler birbirini engelleyerek çoğu zaman küçük ölçekteki logos'un istediği kendilerine özgü biçime ulaşamaz. Orada ise bütün biçim psykhē tarafından meydana getirildiği ve meydana gelen şeyler hep birlikte bir düzene sahip olduğu için, meydana gelen şey zahmetsizce ve engelsizce güzeldir.
Psykhē evrende kimi yerde tanrıların heykellerini, kimi yerde insanların evlerini, kimi yerde de başkaları için başka şeyleri kurmuştur. Psykhē'den, yapmaya gücü yettiği şeylerden başka ne meydana gelecekti? Ateşin işi ısıtmaktır, soğutmak ise başka bir şeyin işidir; psykhē'nin ise bir etkinliği kendinden başkasına yönelir, bir etkinliği kendi içinde kalır. Psykhē'siz şeylerde kendilerinden doğan etkinlik adeta içlerinde yatıp uyur; başkasına yönelen etkinlikleri ise etkilenebilecek olanı kendilerine benzetmektir. Bir şeyi kendine benzetmek her varlığa ortaktır. Psykhē'nin işi ise hem kendi içinde uyanık bir şeydir hem de başkasına yönelen etkinliği de öyledir. Böylece kendiliğinden yaşamayan öteki şeyleri de yaşatır, hem de kendi yaşadığı hayata uygun bir hayatla. Logos içinde yaşadığı için bedene bir logos, yani sahip olduğu şeyin bir suretini verir —çünkü bedene verdiği şey de hayatın bir suretidir—; logos'larını taşıdığı bedenlerin biçimlerini de verir. Tanrıların ve her şeyin logos'larını taşır; bu yüzden evren de her şeyi taşır.
οὕτω δὴ ἀκούσαντας χρὴ πάλιν ἐπὶ τὸ ἀεὶ οὕτως ἐλθόντας ὁμοῦ λαβεῖν πάντα ὄντα: οἷον τὸν ἀέρα, τὸ φῶς, τὸν ἥλιον, ἢ τὴν σελήνην καὶ πάλιν τὸ φῶς καὶ τὸν ἀέρα ὁμοῦ πάντα, τάξιν δὲ πρώτων καὶ δευτέρων καὶ τρίτων ἔχοντα, καὶ ἐνταῦθα ψυχὴν ἀεὶ ἑστῶσαν, εἶτα [τὰ] πρῶτα καὶ τὰ ἐφεξῆς, ὡς πυρὸς ἔσχατα εἰς ὕστερον τοῦ πρώτου ἐκ [τῆς] τοῦ ἐσχάτου νοουμένου πυρὸς σκιᾶς, εἶτα ἐπιφωτιζομένου ἅμα καὶ τούτου, ὥστε οἷον εἶδος ἐπιθεῖν τῷ ὑποβληθέντι πρώτῳ γενομένῳ παντάπασιν ἀμυδρῷ. ἐκοσμεῖτο δὲ κατὰ λόγον ψυχῆς δυνάμει ἐχούσης ἐν αὑτῇ δἰ ὅλης δύναμιν κατὰ λόγους κοσμεῖν: οἷα καὶ οἱ ἐν σπέρμασι λόγοι πλάττουσι καὶ μορφοῦσι τὰ ζῷα οἷον μικρούς τινας κόσμους. ὅ τι γὰρ ἂν ἐφάψηται ψυχῆς, οὕτω ποιεῖται, ὡς ἔχει φύσεως ψυχῆς ἡ οὐσία: ἡ δὲ ποιεῖ οὐκ ἐπακτῷ γνώμῃ οὐδὲ βουλὴν ἢ σκέψιν ἀναμείνασα: οὕτω γὰρ ἂν οὐ κατὰ φύσιν, ἀλλὰ κατ’ ἐπακτὸν τέχνην ἂν ποιοῖ. τέχνη γὰρ ὑστέρα αὐτῆς καὶ μιμεῖται ἀμυδρὰ καὶ ἀσθενῆ ποιοῦσα μιμήματα, παίγνια ἄττα καὶ οὐ πολλοῦ ἄξια, μηχαναῖς πολλαῖς εἰς εἰδώλων φύσιν προσχρωμένη. ἡ δὲ οὐσίας δυνάμει κυρία σωμάτων εἰς τὸ γενέσθαι τε καὶ οὕτως ἔχειν, ὡς αὐτὴ ἄγει, οὐ δυναμένων τῶν ἐξ ἀρχῆς ἐναντιοῦσθαι τῇ αὐτῆς βουλήσει. ἐν γὰρ τοῖς ὑστέροις ἄλληλα ἐμποδίζοντα πολλάκις ἀποστερεῖται τοῦ τυχεῖν μορφῆς τῆς οἰκείας, ἣν ὁ λόγος ὁ ἐν σμικρῷ θέλει: ἐκεῖ δὲ γινομένης καὶ τῆς ὅλης μορφῆς ὑπ’ αὐτῆς καὶ τάξιν τῶν γενομένων ἅμα ἐχόντων ἀπόνως τὸ γινόμενον καὶ ἀνεμποδίστως καλόν ἐστι. κατεσκευάσατο δὲ ἐν αὐτῷ τὰ μὲν θεῶν ἀγάλματα, τὰ δὲ ἀνθρώπων οἰκήματα, τὰ δὲ ἄλλα ἄλλοις. τί γὰρ ἔδει γίνεσθαι παρὰ ψυχῆς, ἢ ὧν τὴν δύναμιν εἰς τὸ ποιεῖν ἔχει; πυρὸς μὲν γὰρ θερμὰ ποιεῖν, καὶ τὸ ψύχειν ἄλλου, ψυχῆς δὲ τὸ μὲν ἐξ αὐτῆς εἰς ἄλλο, τὸ δὲ ἐν αὐτῇ. τοῖς μὲν γὰρ ἀψύχοις τὸ μὲν ἐξ αὐτῶν οἷον εὕδει κείμενον ἐν αὐτοῖς, τὸ δὲ εἰς ἄλλο ὁμοιῶσαι πρὸς αὑτὸ τὸ παθεῖν δυνάμενον. καὶ κοινὸν δὴ τοῦτο παντὶ τῷ ὄντι εἰς ὁμοίωσιν ἑαυτῷ ἄγειν: ψυχῆς δὲ ἔργον καὶ τὸ ἐν αὐτῇ ἐγρηγορός τι καὶ τὸ εἰς ἄλλο ὡσαύτως. ζῆν οὖν καὶ τὰ ἄλλα ποιεῖ, ὅσα μὴ ζῇ παῤ αὑτῶν, καὶ τοιαύτην ζωήν, καθ̓ ἣν αὐτὴ ζῇ. ζῶσα οὖν ἐν λόγῳ λόγον δίδωσι τῷ σώματι, εἴδωλον οὗ ἔχει — καὶ γὰρ καὶ εἴδωλον ζωῆς, ὅσον δίδωσι τῷ σώματι — καὶ μορφὰς σωμάτων, ὧν τοὺς λόγους ἔχει: ἔχει δὲ καὶ θεῶν καὶ πάντων. διὸ πάντα καὶ ὁ κόσμος ἔχει.
4.3.11Bana öyle geliyor ki, tapınaklar ve heykeller yaparak tanrıların aralarında bulunmasını isteyen eski bilgeler, bütünün tabiatına bakıp şunu kavramışlardır: psykhē'nin tabiatı her yerde kolayca çekilebilir; ama onun bir payını alabilecek, ona yatkın bir şey kurulursa, onu çekmek her şeyden kolay olur. Herhangi bir biçimde onu taklit eden şey ona yatkındır; tıpkı bir aynanın bir görüntüyü yakalayabilmesi gibi. Nitekim bütünün tabiatı da her şeyi, logos'larını taşıdığı şeyleri taklit edecek biçimde ustaca yapmıştır. Her şey böylece maddede bir logos olarak meydana geldiği, maddeden önceki logos'a göre biçimlendiği için, bütünün tabiatı onu o tanrıya bağlamıştır: o tanrı ki, şey onun örneğine göre meydana gelmiştir; psykhē de yaparken ona bakmış ve onu kendinde taşımıştır. Bir şeyin ondan payını almadan meydana gelmesi mümkün değildi; o tanrının da buraya inmesi mümkün değildi.
O tanrı nous'tu, oradaki güneş —bu güneş sözümüze örnek olsun—; onun ardından, kalıcı nous'a bağlı ve kendisi de kalıcı olan psykhē gelir. Bu psykhē, o güneşe dönük uçlarını bu güneşe verir, kendi aracılığıyla bunun da oraya bağlanmasını sağlar; adeta bir tercüman olur: o güneşten buna gelenleri ve bundan ona gidenleri, psykhē aracılığıyla ona ulaşabildiği ölçüde iletir. Çünkü hiçbir şey hiçbir şeyden uzak değildir; ama farklılık ve karışım bakımından yine uzaktır. Bir şey, yerce ayrı olmaksızın kendi başına bulunabilir ve ayrı olduğu hâlde bir arada da olabilir. Gök cisimleri tanrıdır, çünkü oradakilerden hiç ayrılmazlar; başlangıçtaki psykhē'ye, adeta ondan çıkıp gelen psykhē aracılığıyla bağlıdırlar; bu psykhē sayesinde, yani adlarına layık olmalarını sağlayan şey sayesinde nous'a bakarlar; çünkü psykhē'leri oradan başka hiçbir yere bakmaz.
καί μοι δοκοῦσιν οἱ πάλαι σοφοί, ὅσοι ἐβουλήθησαν θεοὺς αὐτοῖς παρεῖναι ἱερὰ καὶ ἀγάλματα ποιησάμενοι, εἰς τὴν τοῦ παντὸς φύσιν ἀπιδόντες ἐν νῷ λαβεῖν, ὡς πανταχοῦ μὲν εὐάγωγον ψυχῆς φύσις, δέξασθαί γε μὴν ῥᾷστον ἂν εἴη ἁπάντων, εἴ τις προσπαθές τι τεκτήναιτο ὑποδέξασθαι δυνάμενον μοῖράν τινα αὐτῆς. προσπαθὲς δὲ τὸ ὁπωσοῦν μιμηθέν, ὥσπερ κάτοπτρον ἁρπάσαι εἶδός τι δυνάμενον. καὶ γὰρ ἡ τοῦ παντὸς φύσις πάντα εὐμηχάνως ποιησαμένη εἰς μίμησιν ὧν εἶχε τοὺς λόγους, ἐπειδὴ ἕκαστον οὕτως ἐγένετο ἐν ὕλῃ λόγος, ὃς κατὰ τὸν πρὸ ὕλης ἐμεμόρφωτο, συνήψατο τῷ θεῷ ἐκείνῳ, καθ̓ ὃν ἐγίνετο καὶ εἰς ὃν εἶδεν ἡ ψυχὴ καὶ εἶχε ποιοῦσα. καὶ δὴ οὐχ οἷόν τε ἦν ἄμοιρον αὐτοῦ γενέσθαι, οὐδὲ ἐκεῖνον αὖ κατελθεῖν εἰς τοῦτο. ἦν δὲ νοῦς ἐκεῖνος ὁ ἐκεῖ ἥλιος — οὗτος γὰρ ἡμῖν γινέσθω παράδειγμα τοῦ λόγου — ἐφεξῆς δὲ τούτῳ ψυχὴ ἐξηρτημένη μένοντος νοῦ μένουσα. δίδωσι δὴ αὕτη τὰ πέρατα αὐτῆς τὰ πρὸς τοῦτον τὸν ἥλιον τούτῳ τῷ ἡλίῳ, καὶ ποιεῖ διὰ μέσου αὐτῆς κἀκεῖ συνῆφθαι οἷον ἑρμηνευτικὴ γενομένη τῶν τε ἀπ’ ἐκείνου εἰς τοῦτον καὶ τῶν τούτου εἰς ἐκεῖνον, ὅσον διὰ ψυχῆς εἰς ἐκεῖνον φθάνει. οὐ γὰρ μακρὰν οὐδὲ πόρρω οὐδενὸς οὐδὲν καὶ αὖ πόρρω τῇ διαφορᾷ καὶ τῇ μίξει, ἀλλ’ [ἔστιν] εἶναι ἐφ̓ ἑαυτοῦ οὐ τόποις [χωριστὸν] καὶ συνεῖναι [αὖ] χωρὶς ὄν. θεοὶ δέ εἰσιν οὗτοι τῷ ἀεὶ μὴ ἀποστατεῖν ἐκείνων, καὶ τῇ μὲν ἐξ ἀρχῆς ψυχῇ προσηρτῆσθαι τῇ οἷον ἀπελθούσῃ ψυχῇ, ταύτῃ δέ, ᾗπερ καὶ εἰσὶν ὃ λέγονται, πρὸς νοῦν βλέπειν οὐδαμοῦ ψυχῆς αὐτοῖς ἢ ἐκεῖ βλεπούσης.
4.3.12İnsanların psykhē'leri ise, Dionysos'un aynada kendi suretini görmesi gibi, kendi suretlerini görüp yukarıdan atılarak oraya varmışlardır; ama bunlar da kendi ilkelerinden ve nous'tan kopmuş değildir. Çünkü nous'la birlikte gelmediler; yeryüzüne kadar ulaştılar ama başları göğün üzerinde sağlam durmaktadır. Daha aşağıya inmeleri, ulaştıkları şey ilgi istediği için ortadaki kısımlarının onunla ilgilenmek zorunda kalmasından ötürüdür. Baba Zeus zahmet çektiklerine acır ve uğruna zahmet çektikleri bağları ölümlü kılar; belli zamanlarda onlara bedenlerden azade dinlenmeler verir; öyle ki onlar da, bütünün psykhē'sinin buradakilere hiç dönmeden daima bulunduğu yerde bulunabilsinler.
Çünkü bütünün sahip olduğu şey ona zaten yeter ve hep yetecektir: daima sabit duran logos'lara göre zaman içinde tamamlanır, zamanlar boyunca belirlenmiş hayat ölçüleri içinde daima aynı hâle döner; buradakileri oradakilerle uyum içine sokar ve onlara göre düzenler. Bunlar tamamlanırken her şey, psykhē'lerin inişlerinde de çıkışlarında da ve geri kalan her şeyde, tek bir logos altında düzenlenmiştir. Psykhē'lerin bu bütünün düzeniyle uyumu da buna tanıklık eder: psykhē'ler bu düzenden kopmuş değildir, inişlerinde kendilerini ona bağlar ve gök dönüşüyle tek bir uyum oluştururlar; öyle ki talihleri, hayatları ve prohairesis'leri yıldızların dizilişleriyle işaret edilir ve adeta tek bir ses ahenkle yükselir. Bunun musikiyle ve armoniyle daha iyi anlatılması da bunu ima eder. Bu ancak evren her şeyi oradakilere göre yapıp çekiyorsa olabilirdi: dönemlerin, düzenlerin ve türlere göre geçilen hayat yollarının ölçüleri içinde. Psykhē'ler bu yolları kimi zaman orada, kimi zaman gökte geçirir, kimi zaman da bu yerlere döner.
Her nous ise daima yukarıdadır ve kendine ait olanların dışına asla çıkmaz; bütünüyle yukarıda yerleşik kalarak psykhē aracılığıyla buradakilere [bir şeyler] gönderir. Psykhē ise yakın olduğu için daha çok oradan gelen eidos'a göre biçimlenir ve bunu altındakilere verir: biri hep aynı biçimde, öbürü bazen bir türlü bazen başka türlü; bu sonuncusu başıboş dolaşmayı bir düzen içinde sürdürür. Psykhē her zaman aynı ölçüde inmez; aynı cinse doğru gitse bile kimi zaman daha çok, kimi zaman daha az iner. Her psykhē, kendi durumuna benzeyene göre kendisi için hazırlanmış olana iner. Çünkü orada neye benzemişse ona doğru gider: biri insana, biri bir hayvana, her biri başka bir şeye.
ἀνθρώπων δὲ ψυχαὶ εἴδωλα αὑτῶν ἰδοῦσαι οἷον Διονύσου ἐν κατόπτρῳ ἐκεῖ ἐγένοντο ἄνωθεν ὁρμηθεῖσαι, οὐκ ἀποτμηθεῖσαι οὐδ’ αὗται τῆς ἑαυτῶν ἀρχῆς τε καὶ νοῦ. οὐ γὰρ μετὰ τοῦ νοῦ ἦλθον, ἀλλ’ ἔφθασαν μὲν μέχρι γῆς, κάρα δὲ αὐταῖς ἐστήρικται ὑπεράνω τοῦ οὐρανοῦ. πλέον δὲ αὐταῖς κατελθεῖν συμβέβηκεν, ὅτι τὸ μέσον αὐταῖς ἠναγκάσθη, φροντίδος δεομένου τοῦ εἰς ὃ ἔφθασαν, φροντίσαι. Ζεὺς δὲ πατὴρ ἐλεήσας πονουμένας θνητὰ αὐτῶν τὰ δεσμὰ ποιῶν, περὶ ἃ πονοῦνται, δίδωσιν ἀναπαύλας ἐν χρόνοις ποιῶν σωμάτων ἐλευθέρας, ἵν’ ἔχοιεν ἐκεῖ καὶ αὗται γίνεσθαι, οὗπερ ἡ τοῦ παντὸς ψυχὴ ἀεὶ οὐδὲν τὰ τῇδε ἐπιστρεφομένη. ὃ γὰρ ἔχει τὸ πᾶν, ἤδη αὔταρκες αὑτῷ καὶ ἔστι καὶ ἔσται κατὰ λόγους ἀεὶ ἑστηκότας ἐν χρόνοις περαινόμενον καὶ κατὰ χρόνους ἀεὶ εἰς τὸ αὐτὸ καθιστάμενον ἐν μέτροις βίων ὡρισμένων, εἰς συμφωνίαν ἄγον μὲν ταῦτα ἐκείνοις καὶ κατ’ ἐκεῖνα, τούτων δὲ περαινομένων ὑφ̓ ἕνα λόγον πάντων τεταγμένων ἔν τε καθόδοις ψυχῶν καὶ ἀνόδοις καὶ εἰς τὰ ἄλλα σύμπαντα. μαρτυρεῖ δὲ καὶ τὸ τῆς συμφωνίας τῶν ψυχῶν πρὸς τὴν τοῦδε τοῦ παντὸς τάξιν οὐκ ἀπηρτημένων, ἀλλὰ συναπτουσῶν ἐν ταῖς καθόδοις ἑαυτὰς καὶ μίαν συμφωνίαν πρὸς τὴν περιφορὰν ποιουμένων, ὡς καὶ τὰς τύχας αὐτῶν καὶ τοὺς βίους καὶ τὰς προαιρέσεις σημαίνεσθαι τοῖς τῶν ἄστρων σχήμασι καὶ οἷον μίαν τινὰ φωνὴν ἐμμελῶς ἀφιέναι καὶ τῷ μουσικῶς καὶ ἐναρμονίως μᾶλλον τοῦτο εἶναι ᾐνιγμένον. τοῦτο δὲ οὐκ ἂν ἦν μὴ τοῦ παντὸς κατ’ ἐκεῖνα ποιοῦντος καὶ πάσχοντος ἕκαστα ἐν μέτροις περιόδων καὶ τάξεων καὶ βίων κατὰ γένη διεξόδων, ἃς αἱ ψυχαὶ διεξοδεύουσιν ὁτὲ μὲν ἐκεῖ, ὁτὲ δὲ ἐν οὐρανῷ, ὁτὲ δὲ εἰς τούσδε τοὺς τόπους ἐπιστρεφόμεναι. νοῦς δὲ πᾶς ἀεὶ ἄνω καὶ οὐ μή ποτε ἔξω τῶν αὑτοῦ γένοιτο [ἂν], ἀλλ’ ἱδρυμένος πᾶς ἄνω πέμπει εἰς τὰ τῇδε διὰ ψυχῆς. ψυχὴ δὲ ἐκ τοῦ πλησίον μᾶλλον κατὰ τὸ ἐκεῖθεν διάκειται εἶδος καὶ δίδωσι τοῖς ὑπ’ αὐτήν, ἡ μὲν ὡσαύτως, ἡ δὲ ἄλλοτε ἄλλως, ἴσχουσα ἐν τάξει τὴν πλάνην. κάτεισι δὲ οὐκ ἀεὶ τὸ ἴσον, ἀλλ’ ὁτὲ μὲν πλέον, ὁτὲ δὲ ἔλαττον, κἂν πρὸς τὸ αὐτὸ γένος ἴῃ: κάτεισι δὲ εἰς ἕτοιμον ἑκάστη καθ̓ ὁμοίωσιν τῆς διαθέσεως. ἐκεῖ γὰρ ᾧ ἂν ὁμοιωθεῖσα ᾖ φέρεται, ἡ μὲν εἰς ἄνθρωπον, ἡ δὲ εἰς ζῷον ἄλλη ἄλλο.
4.3.13Hâkim olan bir tabiatta kaçınılmaz olan ve adalet işte böyle işler: her şey, ilk örnek olan bir prohairesis'in ve bir yatkınlığın sureti olarak meydana geldiği için, düzen içinde kendi olduğu şeye doğru gider. Her psykhē türü, içindeki yatkınlığın yöneldiği şeyin yakınındadır; o zaman onu gönderecek ya da içeri sokacak birine ihtiyaç yoktur; ne o anda bir bedene girsin diye ne de şu belli bedene girsin diye. Vakti gelince adeta kendiliğinden iner ve girmesi gereken yere girer. Her psykhē'nin vakti başkadır; bu vakit gelince, sanki bir münadi çağırıyormuş gibi iner ve uygun bedene girer. Öyle ki olup bitenleri, büyücülerin güçleriyle ve birtakım güçlü çekimlerle harekete geçirilip sürüklenen şeylere benzetebiliriz. Tıpkı her bir canlıda da onun yönetiminin böyle yerine gelmesi gibi: bu yönetim her şeyi zamanında harekete geçirir ve doğurur; sakal bitmesi, boynuz çıkması, önceden olmayan ve şimdi şu şeylere yönelen dürtüler, gençliğin serpilmesi gibi; ağaçların da belli vakitlerde gerçekleşen düzenleri gibi.
Psykhē'ler ne isteyerek giderler ne de gönderilerek. İsteyerek gitmeleri seçmek anlamında değildir; tabiat gereği sıçramak gibidir, ya da evliliğe duyulan tabii istekler gibi, ya da bazılarının akıl yürütmeden güzel işlere yönelmesi gibi. Ama şu türden olana daima şu mukadderdir; birine şimdi, ötekine sonra. Evrenden önceki nous'un kaderi orada kalmak ve [bir şeyler] göndermektir; cüzî olan da küllî kanuna tabi olarak gönderilir. Çünkü küllî olan her birinin içindedir; kanun yerine gelmek için gücünü dışarıdan almaz; onu kullanacak olanların içinde bulunsun ve onlar onu taşısın diye verilmiştir. Vakit gelince, kanunun olmasını istediği şey o zaman onu taşıyanların kendileri tarafından gerçekleştirilir; öyle ki onu taşıdıkları ve kanun içlerine yerleştiği için güç kazandıklarından, kanunu kendileri yerine getirirler. Kanun adeta onların üzerine ağır basar, içlerinde bir istek ve oraya gitmek için bir sancı uyandırır; onların içindeki kanun adeta “git” diye seslenir.
τὸ γὰρ ἀναπόδραστον καὶ ἡ δίκη οὕτως ἐν φύσει κρατούσῃ ἰέναι ἕκαστον ἐν τάξει πρὸς ὅ ἐστιν ἕκαστον γενόμενον εἴδωλον προαιρέσεως καὶ διαθέσεως ἀρχετύπου, καὶ ἔστιν ἐκεῖ πᾶν ψυχῆς εἶδος ἐκείνου πλησίον, πρὸς ὃ τὴν διάθεσιν τὴν ἐν αὑτῇ ἔχει, καὶ τοῦ τότε πέμποντος καὶ εἰσάγοντος οὐ δεῖ, οὔτε ἵνα ἔλθῃ εἰς σῶμα τότε οὔτε εἰς τοδί, ἀλλὰ καὶ τοῦ ποτὲ ἐνστάντος οἷον αὐτομάτως κάτεισι καὶ εἴσεισιν εἰς ὃ δεῖ: καὶ ἄλλος ἄλλῃ χρόνος, οὗ παραγενομένου οἷον κήρυκος καλοῦντος κάτεισι καὶ εἰσέδυ εἰς τὸ πρόσφορον σῶμα, ὡς εἰκάσαι τὰ γιγνόμενα οἷον δυνάμεσι μάγων καὶ ὁλκαῖς τισιν ἰσχυραῖς κινεῖσθαί τε καὶ φέρεσθαι: οἷον καὶ ἐφ̓ ἑνὸς ἑκάστου τελεῖται ἡ τοῦ ζῴου διοίκησις, ἐν χρόνῳ ἕκαστον κινούσης καὶ γεννώσης, οἷον γενειάσεις καὶ φύσις κεράτων καὶ νῦν πρὸς τάδε ὁρμὰς καὶ ἐπανθήσεις πρότερον οὐκ οὔσας, καὶ τὰς τῶν δένδρων διοικήσεις ἐν προθεσμίαις τακταῖς γιγνομένας. ἴασι δὲ οὔτε ἑκοῦσαι οὔτε πεμφθεῖσαι, οὔ γε τὸ ἑκούσιον τοιοῦτον ὡς προελέσθαι, ἀλλὰ ὡς τὸ πηδᾶν κατὰ φύσιν, ἢ πρὸς γάμων φυσικὰς προθυμίας, ἢ πρὸς πράξεις τινὲς καλῶν οὐ λογισμῷ κινούμεναι: ἀλλ’ εἱμαρμένον ἀεὶ τῷ τοιῷδε τὸ τοιόνδε, καὶ τῷ [μὲν] τοιῷδε τὸ νῦν, τῷ δὲ τὸ αὖθις. καὶ ὁ μὲν πρὸ κόσμου νοῦς εἱμαρμένην ἔχει τὴν τοῦ μένειν ἐκεῖ ὁπόσον καὶ πέμπειν, καὶ τὸ καθέκαστον τῷ καθόλου ὑποπῖπτον νόμῳ πέμπεται: ἔγκειται γὰρ ἑκάστῳ τὸ καθόλου, καὶ ὁ νόμος οὐκ ἔξωθεν τὴν ἰσχὺν εἰς τὸ τελεσθῆναι ἴσχει, ἀλλὰ δέδοται ἐν αὐτοῖς [τοῖς] χρησομένοις εἶναι καὶ περιφέρουσιν αὐτόν: κἂν ἐνστῇ ὁ χρόνος, καὶ ὃ θέλει γενέσθαι γίνεται τότε ὑπ’ αὐτῶν τῶν ἐχόντων αὐτόν, ὥστε αὐτοὺς αὐτὸν τελεῖν ἅτε περιφέροντας καὶ ἰσχύσαντας τῷ ἐν αὐτοῖς αὐτὸν ἱδρῦσθαι, οἷον βρίθοντα εἰς αὐτοὺς καὶ προθυμίαν ἐμποιοῦντα καὶ ὠδῖνα ἐκεῖ ἐλθεῖν, οὗ ὁ ἐν αὐτοῖς ὢν οἷον ἐλθεῖν φθέγγεται.
4.3.14Bunlar olup biterken bu evren birçok ışığa kavuşur, psykhē'lerle aydınlanır ve öncekilere eklenen başka başka süslerle süslenir; bunları kimini bir tanrıdan, kimini bir başkasından alır; çünkü hem o tanrılar hem de öteki nous'lar psykhē verir. Mit de muhtemelen bunu ima eder: Prometheus kadını biçimlendirince öteki tanrılar da onu süslemiş; Aphrodite bir şey vermiş, Kharisler bir şey, her biri bir başka hediye; kadına da hediyeden ve hediye verenlerin hepsinden ötürü ad verilmiş. Çünkü hepsi, bir öngörüden doğan bu biçime bir şey vermiştir. Prometheus'un onların hediyesini reddetmesi ise, akılla kavranan âlemde kalmayı seçmenin daha iyi olduğundan başka neyi gösterebilir? Yapan da bağlanmıştır, çünkü kendi yaptığı şeye bir bakıma dokunur; böyle bir bağ dışarıdan gelir. Herakles'in onu çözmesi de onda bir güç bulunduğunu, böylece yine de çözülebildiğini gösterir. Bu konuda kim ne kanaat taşırsa taşısın, mit evrene verilen hediyeleri gösterir ve söylediklerimize uyar.
τούτων δὴ γινομένων φῶτα πολλὰ ὁ κόσμος οὗτος ἔχων καὶ καταυγαζόμενος ψυχαῖς ἐπικοσμεῖται ἐπὶ τοῖς προτέροις ἄλλους κόσμους ἄλλον παῤ ἄλλου κομιζόμενος, παρά τε θεῶν ἐκείνων παρά τε νῶν τῶν ἄλλων ψυχὰς διδόντων: οἷον εἰκὸς καὶ τὸν μῦθον αἰνίττεσθαι, ὡς πλάσαντος τοῦ Προμηθέως τὴν γυναῖκα ἐπεκόσμησαν αὐτὴν καί οἱ ἄλλοι θεοί, καὶ Ἀφροδίτην τι δοῦναι καὶ Χάριτας καὶ ἄλλον ἄλλο δῶρον καὶ ὀνομάσαι ἐκ τοῦ δώρου καὶ πάντων τῶν δεδωκότων. πάντες γὰρ τούτῳ ἔδοσαν τῷ πλάσματι παρὰ προμηθείας τινὸς γενομένῳ. ὁ δὲ Προμηθεὺς ἀποποιούμενος τὸ δῶρον αὐτῶν τί ἂν σημαίνοι ἢ τὴν τοῦ ἐν νοητῷ μᾶλλον αἵρεσιν ἀμείνω εἶναι; δέδεται δὲ καὶ αὐτὸς ὁ ποιήσας, ὅτι πως ἐφάπτεται τοῦ γενομένου ὑπ’ αὐτοῦ, καὶ ὁ τοιοῦτος δεσμὸς ἔξωθεν: καὶ ἡ λύσις ἡ ὑπὸ Ἡρακλέους, ὅτι δύναμίς ἐστιν αὐτῷ, ὥστε καὶ ὣς λελύσθαι. ταῦτα μὲν οὖν ὅπῃ τις δοξάζει, ἀλλ’ ὅτι ἐμφαίνει τὰ τῆς εἰς τὸν κόσμον δόσεως, καὶ προσᾴδει τοῖς λεγομένοις.
4.3.15Psykhē'ler akılla kavranan âlemden başlarını uzatıp önce göğe giderler; orada bir beden edinir, onun aracılığıyla da ne kadar uzağa uzanırlarsa o ölçüde daha topraksı bedenlere geçerler. Kimisi gökten daha aşağıdaki bedenlere, kimisi de bir bedenden ötekine girer; bunlar, ağırlaştıkları ve kendilerini ağırlaştıran şeyi çokça peşlerinden sürükleyen bir unutkanlığa düştükleri için güçleri buradan kalkmaya yetmeyenlerdir. Psykhē'ler girdikleri bedenlerin farklılıkları yüzünden ya da talihleri ya da yetiştirilmeleri yüzünden farklılaşır; ya da farkı kendileri getirirler; ya da bunların hepsi ya da bazıları yüzünden farklılaşırlar. Kimisi burada geçerli olan kadere bütünüyle boyun eğmiştir; kimisi bazen öyledir, bazen kendi kendine aittir; kimisi ise katlanılması zorunlu olana razı olur, ama kendi işleri olan şeylerde kendine ait olabilir; bunlar bütün varlıkların başka bir kanununa göre yaşar ve kendilerini başka bir yasaya teslim etmişlerdir.
Bu kader düzeni buradaki bütün logos'lardan ve sebeplerden, psykhē'nin hareketlerinden ve oradan gelen kanunlardan örülmüştür; onlarla uyum içindedir, ilkelerini oradan alır ve sonraki şeyleri onlarla birlikte örer. Kendini oradakilerin melekesine uygun biçimde koruyabilen şeyleri sarsılmaz tutar, ötekileri ise tabiatları nasılsa öyle döndürüp götürür; öyle ki bazılarının şöyle, bazılarının böyle yerleşmiş olmasının sebebi inenlerin kendilerindedir.
ἴασι δὲ ἐκκύψασαι τοῦ νοητοῦ εἰς οὐρανὸν μὲν πρῶτον καὶ σῶμα ἐκεῖ προσλαβοῦσαι δἰ αὐτοῦ ἤδη χωροῦσι καὶ ἐπὶ τὰ γεωδέστερα σώματα, εἰς ὅσον ἂν εἰς μῆκος ἐκταθῶσι. καὶ αἱ μὲν ἀπ’ οὐρανοῦ εἰς σώματα τὰ κατωτέρω, αἱ δὲ ἀπ’ ἄλλων εἰς ἄλλα εἰσκρινόμεναι, αἷς ἡ δύναμις οὐκ ἤρκεσεν ἆραι ἐντεῦθεν διὰ βάρυνσιν καὶ λήθην πολὺ ἐφελκομέναις, ὃ αὐταῖς ἐβαρύνθη. γίγνονται δὲ διάφοροι ἢ σωμάτων εἰς ἃ ἐνεκρίθησαν παραλλαγαῖς ἢ καὶ τύχαις ἢ καὶ τροφαῖς, ἢ αὐταὶ παῤ αὑτῶν τὸ διάφορον κομίζουσιν ἢ πᾶσι τούτοις ἤ τισιν αὐτῶν. καὶ αἱ μὲν τὰ πάντα ὑποπεπτώκασιν εἱμαρμένῃ τῇ ἐνταῦθα, αἱ δὲ ὁτὲ μὲν οὕτως, ὁτὲ δὲ αὑτῶν, αἱ δὲ ὅσα μὲν ἀναγκαῖα ὑπομεῖναι συγχωροῦσι, δύνανται δὲ ὅσα ἐστὶν αὐτῶν ἔργα αὑτῶν εἶναι, ζῶσαι κατ’ ἄλλην τὴν τῶν συμπάντων τῶν ὄντων νομοθεσίαν ἄλλῳ ἑαυτὰς θεσμῷ δοῦσαι. πέπλεκται δὲ αὕτη ἔκ τε τῶν τῇδε λόγων τε καὶ αἰτίων πάντων καὶ ψυχικῶν κινήσεων καὶ νόμων τῶν ἐκεῖθεν συμφωνοῦσα ἐκείνοις καὶ ἀρχὰς ἐκεῖθεν παραλαβοῦσα καὶ συνυφαίνουσα τὰ ἑξῆς ἐκείνοις, ἀσάλευτα μὲν τηροῦσα, ὅσα δύναται σώζειν ἑαυτὰ πρὸς τὴν ἐκείνων ἕξιν, τὰ δὲ ἄλλα ᾗ πέφυκε περιάγουσα, ὡς τὴν αἰτίαν ἐν τοῖς κατελθοῦσιν εἶναι οὕτως, ὡς τὰ μὲν ὡδὶ τεθῆναι, τὰ δὲ ὡδὶ κεῖσθαι.
4.3.16Kötülere verilen cezaları, gerekene göre yönlendiren düzene haklı olarak yüklemek yerinde olur. Ama iyilerin başına haksız yere gelenleri, örneğin cezaları, yoksulluğu ya da hastalıkları, önceki suçlardan ötürü geliyor mu saymalı? Çünkü bunlar da birbirine örülmüştür ve önceden işaret edilir; öyle ki bunlar da logos'a göre olur. Yoksa bunlar tabii logos'lara göre olmaz, asıl amaçlanan şeyler arasında da değildir, onların ardından gelir: örneğin bir bina çöktüğünde altında kalan, kim olursa olsun, ölür; ya da düzen içinde koşan iki atın, hatta tek bir atın önüne düşen yaralanır ya da çiğnenir. Ya da bu haksızlık başına gelen için kötü değildir ve bütünün örgüsüne yararlıdır. Ya da önceki şeylerden gelen bir haklılığı olduğu için haksızlık bile değildir.
Çünkü bazı şeylerin birlikte düzenlenmiş, bazılarının ise kendi başına buyrukluğa bırakılmış olduğunu düşünmemeli. Olaylar sebeplere, tabii sonuçlara, tek bir logos'a ve tek bir düzene göre olmak zorundaysa, daha küçük şeylerin de birlikte düzenlenmiş ve birlikte örülmüş olduğunu düşünmeli. Birinin başkasına yaptığı haksızlık onu yapan için haksızlıktır ve yapan sorumluluktan kurtulmaz; ama bütün içinde bir düzene yerleştirildiği için bütünde haksızlık değildir, ona uğrayan için de değildir; böyle olması gerekiyordu. Ona uğrayan iyi biriyse, bunların sonu iyiye çıkar. Çünkü bu düzeni ne tanrısız ne de haksız saymalı; herkese payına düşeni vermekte titizdir; ama sebepleri gizlidir ve bilmeyenlere suçlamak için sebep verir.
τὰ μὲν οὖν γινόμενα τιμωρήματα εἰς τοὺς πονηροὺς μετὰ δίκης τῇ τάξει ἀποδιδόναι προσήκει ὡς κατὰ τὸ δέον ἀγούσῃ: ὅσα δὲ τοῖς ἀγαθοῖς συμβαίνει ἔξω δίκης, οἷον κολάσεις ἢ πενίαι ἢ νόσοι, ἆρα διὰ προτέρας ἁμαρτίας λεκτέον γίνεσθαι; συμπέπλεκται γὰρ ταῦτα καὶ προσημαίνεται, ὡς καὶ αὐτὰ κατὰ λόγον γίνεσθαι. ἢ οὐ κατὰ λόγους φυσικοὺς ταῦτα, οὐδ’ ἦν ἐν τοῖς προηγουμένοις, ἀλλ’ ἑπόμενα ἐκείνοις: οἷον πιπτούσης τινὸς οἰκοδομίας τὸν ὑποπεσόντα ἀποθανεῖν ὁποῖός ποτ̓ ἂν ᾖ, ἢ καί τινων δύο κατὰ τάξιν φερομένων ἢ καὶ ἑνὸς τὸ ἐμπεσὸν τρωθῆναι ἢ πατηθῆναι. ἢ καὶ τὸ ἄδικον τοῦτο οὐ κακὸν ὂν τῷ παθόντι πρὸς τὴν τοῦ ὅλου χρήσιμον πλοκήν. ἢ οὐδὲ ἄδικον ἐκ τῶν πρόσθεν ἔχον τὴν δικαίωσιν. οὐ γὰρ τὰ μὲν δεῖ νομίζειν συντετάχθαι, τὰ δὲ κεχαλάσθαι εἰς τὸ αὐτεξούσιον. εἰ γὰρ κατ’ αἰτίας γίνεσθαι δεῖ καὶ φυσικὰς ἀκολουθίας καὶ κατὰ λόγον ἕνα καὶ τάξιν μίαν, καὶ τὰ σμικρότερα δεῖ συντετάχθαι καὶ συνυφάνθαι νομίζειν. καὶ τὸ ἄδικον δὴ τὸ παῤ ἄλλου εἰς ἄλλον αὐτῷ μὲν τῷ ποιήσαντι ἄδικον, καὶ οὐκ ἀφείθη αἰτίας ὁ δράσας, συντεταγμένον δ’ ἐν τῷ παντὶ οὐκ ἄδικον ἐν ἐκείνῳ οὐδ’ εἰς τὸν παθόντας ἀλλ’ οὕτως ἐχρῆν. εἰ δ’ ἀγαθὸς ὁ παθών, εἰς ἀγαθὸν ἡ τελευτὴ τούτων. δεῖ γὰρ τήνδε τὴν σύνταξιν οὐκ ἀθεεὶ οὐδὲ ἄδικον, ἀλλ’ ἀκριβῆ εἰς τὴν τοῦ προσήκοντος ἀπόδοσιν νομίζειν, ἀδήλους δὲ ἔχειν τὰς αἰτίας καὶ τοῖς οὐκ εἰδόσι παρέχειν μέμψεως αἰτίας.
4.3.17Psykhē'lerin akılla kavranan âlemden önce göğün bölgesine gittiklerini şuna benzer düşüncelerle çıkarabiliriz. Gök, his âlemindeki yerlerin en iyisiyse, akılla kavrananların en uçtakilerine bitişik olacaktır. Demek ki ilk önce bunlar oradan psykhē alır ve pay almaya daha elverişli oldukları için pay alırlar. Topraksı olan ise en sondadır, psykhē'den pay almaya tabiatça daha az elverişlidir ve bedensiz tabiattan uzaktır. Bütün psykhē'ler göğü aydınlatır ve kendilerinin adeta çoğunu ve en iyisini ona verir; geri kalanıyla sonraki şeyleri aydınlatırlar. Daha aşağıya inenler daha aşağıları aydınlatır; ama çok ileri gitmek onlar için iyi değildir.
Çünkü adeta bir merkez vardır; çevresinde ondan parlayan bir çember, onun da çevresinde bir başkası vardır: ışıktan ışık. Bunların dışında artık ışık çemberi olmayan bir çember daha vardır; kendi ışığı olmadığı için yabancı bir parıltıya muhtaçtır. Bu bir topaç, daha doğrusu böyle bir küre olsun; ışığını üçüncü çemberden alır, çünkü ona bitişiktir; o ne kadar aydınlanıyorsa bu da o kadar aydınlanır. Büyük ışık yerinde kalarak parlar ve ondan çıkan parıltı logos'a uygun biçimde yayılır; ötekiler de onunla birlikte parlar, kimi yerinde kalarak, kimi de aydınlatılan şeyin parlaklığına daha çok kapılarak.
Sonra aydınlatılan şeyler daha çok ilgiye muhtaç olunca bu psykhē'ler de daha çok aşağı meyletti ve kendilerine ait olanlara dikkat etmez oldu; tıpkı fırtınaya tutulmuş gemilerin dümencilerinin kendilerini gemilerin derdine fazlasıyla verip farkına varmadan kendilerini ihmal etmeleri, öyle ki çoğu zaman gemilerin batışıyla birlikte sürüklenme tehlikesine düşmeleri gibi. Sonra da büyü bağlarıyla bukağılanıp tutuldular, tabiata gösterdikleri özenin esiri oldular. Ama her canlı bütün gibi olsaydı, yani kusursuz, kendine yeterli ve bir şeye uğrama tehlikesi olmayan bir beden olsaydı, ona hazır bulunduğu söylenen psykhē ona bu şekilde hazır bulunmazdı; bütünüyle yukarıda kalarak ona hayat verirdi.
ὅτι δὲ ἐκ τοῦ νοητοῦ εἰς τὴν οὐρανοῦ ἴασιν αἱ ψυχαὶ τὸ πρῶτον χώραν, λογίσαιτο ἄν τις ἐκ τῶν τοιούτων. εἰ γὰρ οὐρανὸς ἐν τῷ αἰσθητῷ τόπῳ ἀμείνων, εἴη ἂν προσεχὴς τῶν νοητῶν τοῖς ἐσχάτοις. ἐκεῖθεν τοίνυν ψυχοῦται ταῦτα πρῶτα καὶ μεταλαμβάνει ὡς ἐπιτηδειότερα μεταλαμβάνειν. τὸ δὲ γεηρὸν ὕστατόν τε καὶ ψυχῆς ἧττον πεφυκὸς μεταλαμβάνειν καὶ τῆς ἀσωμάτου φύσεως πόρρω. πᾶσαι μὲν δὴ καταλάμπουσι τὸν οὐρανὸν καὶ διδόασιν οἷον τὸ πολὺ αὑτῶν καὶ τὸ πρῶτον ἐκείνῳ, τὰ δὲ ἄλλα τοῖς ὑστέροις ἐναυγάζονται, αἱ δ’ ἐπιπλέον κατιοῦσαι ἐναυγάζουσι μᾶλλον κάτω, αὐταῖς δὲ οὐκ ἄμεινον εἰς πολὺ προιούσαις. ἔστι γάρ τι οἷον κέντρον, ἐπὶ δὲ τούτῳ κύκλος ἀπ’ αὐτοῦ ἐκλάμπων, ἐπὶ δὲ τούτοις ἄλλος, φῶς ἐκ φωτός: ἔξωθεν δὲ τούτων οὐκέτι φωτὸς κύκλος ἄλλος, ἀλλὰ δεόμενος οὗτος οἰκείου φωτὸς ἀπορίᾳ αὐγῆς ἀλλοτρίας. ἔστω δὲ ῥόμβος οὗτος, μᾶλλον δὲ σφαῖρα τοιαύτη, ἣ δὴ κομίζεται ἀπὸ τῆς τρίτης: προσεχὴς γὰρ αὐτῇ: ὅσον ἐκείνη ἐναυγάζεται. τὸ μὲν οὖν μέγα φῶς μένον ἐλλάμπει, καὶ διήκει κατὰ λόγον ἐξ αὐτοῦ αὐγή, τὰ δ’ ἄλλα συνεπιλάμπει, τὰ μὲν μένοντα, τὰ δ’ ἐπιπλέον ἐπισπᾶται τῇ τοῦ ἐλλαμπομένου ἀγλαίᾳ. εἶτα δεομένων τῶν ἐλλαμπομένων πλείονος φροντίδος, ὥσπερ χειμαζομένων πλοίων κυβερνῆται ἐναπερείδονται πρὸς τὸ πλέον τῇ τῶν νεῶν φροντίδι καὶ ἀμελήσαντες αὑτῶν ἔλαθον, ὡς κινδυνεύειν συνεπισπασθῆναι πολλάκις τῷ τῶν νεῶν ναυαγίῳ, ἔρρεψάν τε πλέον καὶ αὗται καὶ [οὐ προσεῖχον] τοῖς ἑαυτῶν: ἔπειτα δὲ κατεσχέθησαν πεδηθεῖσαι γοητείας δεσμοῖς, σχεθεῖσαι φύσεως κηδεμονίᾳ. εἰ δ’ ἦν τοιοῦτον ἕκαστον ζῷον οἷον καὶ τὸ πᾶν, τέλειον καὶ ἱκανὸν σῶμα καὶ ἀκίνδυνον παθεῖν, καὶ παρεῖναι λεγομένη ψυχὴ οὐκ ἂν παρῆν αὐτῷ, καὶ παρεῖχεν αὐτῷ ζωὴν μένουσα πάντη ἐν τῷ ἄνω.
4.3.18Psykhē bedene gelmeden önce ve bedenden yeniden çıktıktan sonra akıl yürütmeyi kullanır mı? Yoksa akıl yürütme burada, psykhē artık çaresizlik içindeyken, kaygıyla dolarken ve daha da zayıf düşmüşken mi ortaya çıkar? Çünkü akıl yürütmeye ihtiyaç duymak, nous'un kendine yetmesinden bir eksilmedir; tıpkı tekhnē'lerde de akıl yürütmenin çaresiz kalan zanaatkârlara özgü olması, zorluk olmadığında ise tekhnē'nin hâkim olup işi görmesi gibi. Ama orada akıl yürütmeden yaşıyorlarsa nasıl hâlâ akıl sahibi olacaklar? Belki şöyle denebilir: bir güçlükle karşılaştıklarında inceleme yapabildikleri için. Ama akıl yürütmeyi bu anlamda almak gerekir. Çünkü akıl yürütme ile, nous'tan daima gelen ve onlarda bulunan yatkınlığı, sabit bir etkinliği ve adeta nous'un bir yansıması olan şeyi kastediyorsak, orada da akıl yürütmeyi kullanıyor olabilirler.
Bence akılla kavranan âlemdeyken, hatta gökte bedenleri varken bile ses kullandıklarını düşünmemeli. Genel olarak burada ihtiyaçtan ya da tartışmadan ötürü konuşulan şeyler orada olmaz; her şeyi düzen içinde ve tabiata uygun biçimde yaptıkları için ne emir verirler ne öğüt; birbirlerinden gelenleri de anlayışla bilirler. Nitekim burada da insanlar susarken birçok şeyi gözlerinden anlarız; orada ise her beden saftır, her biri adeta bir gözdür; gizli ya da yapmacık hiçbir şey yoktur; biri başkasına söylemeden önce öteki görmüş ve bilmiştir. Havadaki daimōn'ların ve psykhē'lerin ses kullanması ise saçma değildir; çünkü bunlar o türden canlılardır.
πότερα δὲ λογισμῷ ψυχὴ χρῆται πρὶν ἐλθεῖν καὶ πάλιν αὖ ἐξελθοῦσα; ἢ ἐνταῦθα ὁ λογισμὸς ἐγγίνεται ἐν ἀπόρῳ ἤδη οὔσης καὶ φροντίδος πληρουμένης καὶ μᾶλλον ἀσθενούσης: ἐλάττωσις γὰρ νοῦ εἰς αὐτάρκειαν τὸ λογισμοῦ δεῖσθαι: ὥσπερ καὶ ἐν ταῖς τέχναις ὁ λογισμὸς ἀποροῦσι τοῖς τεχνίταις, ὅταν δὲ μὴ χαλεπὸν ᾖ, κρατεῖ καὶ ἐργάζεται ἡ τέχνη. ἀλλ’ εἰ ἐκεῖ ἄνευ λογισμῶν, πῶς ἂν ἔτι λογικαὶ εἶεν; ἢ ὅτι δύνανται, εἴποι τις ἄν, ὅταν περιστάσεως ἀπορῶσι, διασκοπῆσαι. δεῖ δὲ τὸν λογισμὸν λαβεῖν τὸν τοιοῦτον: ἐπεὶ εἴ τις λογισμὸν λαμβάνει τὴν ἐκ νοῦ ἀεὶ γινομένην καὶ οὖσαν ἐν αὐταῖς διάθεσιν καὶ ἐνέργειαν ἑστῶσαν καὶ οἷον ἔμφασιν οὖσαν, εἶεν ἂν κἀκεῖ λογισμῷ χρώμεναι. οὐδὲ δὴ φωναῖς, οἶμαι, χρῆσθαι νομιστέον ἐν μὲν τῷ νοητῷ οὔσας, σώματα δ’ ἐχούσας ἐν οὐρανῷ. καὶ πάμπαν ὅσα μὲν διὰ χρείας ἢ δἰ ἀμφισβητήσεις διαλέγονται ἐνταῦθα, ἐκεῖ οὐκ ἂν εἴη, ποιοῦσαι δὲ ἐν τάξει καὶ κατὰ φύσιν ἕκαστα οὐδ’ ἂν ἐπιτάττοιεν οὐδ’ ἂν συμβουλεύοιεν, γινώσκοιεν δ’ ἂν καὶ τὰ παῤ ἀλλήλων ἐν συνέσει. ἐπεὶ καὶ ἐνταῦθα πολλὰ σιωπώντων γινώσκομεν δἰ ὀμμάτων: ἐκεῖ δὲ καθαρὸν πᾶν σῶμα καὶ οἷον ὀφθαλμὸς ἕκαστος καὶ οὐδὲν δὲ κρυπτὸν οὐδὲ πεπλασμένον, ἀλλὰ πρὶν εἰπεῖν ἄλλῳ ἰδὼν ἐκεῖνος ἔγνω. περὶ δὲ δαιμόνων καὶ ψυχῶν ἐν ἀέρι φωνῇ χρῆσθαι οὐκ ἄτοπον: ζῷα γὰρ τοιάδε.
4.3.19Bölünmez olanla bölünür olan aynı şeyde, adeta birbirine karışmış olarak mı bulunur? Yoksa bölünmez olan başka bir yerde ve başka bir bakımdan, bölünür olan ise onu izleyen ve psykhē'nin ondan farklı bir parçası olarak mı bulunur; tıpkı akıl yürüten kısmın bir şey, akıl dışı kısmın başka bir şey olduğunu söylememiz gibi? Bu, her ikisiyle neyi kastettiğimiz kavranınca anlaşılır. Platon bölünmez olanı kayıtsız şartsız söylemiştir, bölünür olanı ise kayıtsız şartsız değil: psykhē'nin bedenler etrafında bölünür hâle geldiğini söyler, bölünmüş olduğunu değil. O hâlde bedenin tabiatına bakıp yaşamak için nasıl bir psykhē'ye ihtiyaç duyduğunu ve psykhē'nin hangi kısmının bedenin her yerinde ve bütününde bulunması gerektiğini görmeliyiz.
His yetisi, bütün beden boyunca hissedecekse, bütünüyle bölünmeye varır; çünkü her yerde bulunduğu için bölünmüş olduğu söylenebilir. Ama her yerde bütün olarak göründüğü için büsbütün bölünmüş olduğu söylenemez; bedenler etrafında bölünür hâle geldiği söylenebilir. Biri, öteki hislerde bölünme olmadığını, yalnız dokunmada olduğunu söylerse, ötekilerde de olduğunu söylemeli; çünkü pay alan bir bedense his zorunlu olarak böyle bölünür, ama dokunmadakinden daha az. Psykhē'nin bitkisel ve büyütücü kısmı da öyledir. Arzu karaciğer etrafında, thymos yürek etrafındaysa, bunlar için de aynı söz geçerlidir. Ama belki Platon bunları o karışıma katmaz; belki de bunlar başka bir yolla, katılanlardan birinden çıkar.
Akıl yürütme ve nous ise kendilerini artık bedene vermez; çünkü işleri bedenin bir aleti aracılığıyla görülmez; biri incelemelerinde bedeni kullanmaya kalkarsa, beden bir engel olur. Demek ki bölünmez olanla bölünür olan birbirinden farklıdır; tek bir şey olarak karışmış değil, her biri saf ve güç bakımından ayrı olan parçalardan oluşmuş bir bütün gibidir. Ama bedenler etrafında bölünür hâle gelen kısım bölünmezliğini yukarıdaki güçten alıyorsa, bu aynı şey hem bölünmez hem bölünür olabilir; kendisiyle, ona yukarıdan gelen gücün adeta bir karışımı olarak.
πότερα δὲ ἐπὶ τοῦ αὐτοῦ τὸ ἀμέριστον καὶ μεριστὸν ὥσπερ κραθέντων, ἢ ἄλλῃ μὲν καὶ κατ’ ἄλλο τὸ ἀμέριστον, τὸ δὲ μεριστὸν οἷον ἐφεξῆς καὶ ἕτερον μέρος αὐτῆς, ὥσπερ τὸ μὲν λογιζόμενόν φαμεν ἄλλο, τὸ δὲ ἄλογον ἄλλο; γνωσθείη δ’ ἂν ληφθέντος τί λέγομεν ἑκάτερον. ἀμέριστον μὲν οὖν ἁπλῶς εἴρηται αὐτῷ, μεριστὸν δὲ οὐχ ἁπλῶς, ἀλλὰ περὶ τὰ σώματά φησι γινομένην μεριστὴν καὶ ταύτην οὐ γεγενημένην. τὴν δὴ σώματος φύσιν ὁρᾶν δεῖ πρὸς τὸ ζῆν οἵας ψυχῆς προσδεῖται, καὶ ὅ τι δεῖ τῆς ψυχῆς πανταχοῦ τῷ σώματι καὶ ὅλῳ παρεῖναι. πᾶν μὲν δὴ τὸ αἰσθητικόν, εἴπερ διὰ παντὸς αἰσθήσεται, ἀφικνεῖται πρὸς τὸ μερίζεσθαι: πανταχοῦ μὲν γὰρ ὂν μεμερίσθαι ἂν λέγοιτο. ὅλον δὲ πανταχοῦ φαινόμενον οὐ μεμερίσθαι ἂν παντελῶς λέγοιτο, περὶ δὲ τὰ σώματα γίνεσθαι μεριστόν. εἰ δέ τις λέγοι ἐν ταῖς ἄλλαις αἰσθήσεσι μηδὲ μεμερίσθαι, ἀλλ’ ἢ μόνον ἐν τῇ ἁφῇ, λεκτέον, ὅτι καὶ ἐν ταῖς ἄλλαις: εἴπερ [γὰρ] σῶμά ἐστι τὸ μεταλαμβάνον, ἀνάγκη οὕτω μερίζεσθαι, ἔλαττον δὲ ἢ ἐν τῇ ἁφῇ. καὶ δὴ καὶ τὸ φυτικὸν αὐτῆς καὶ τὸ αὐξητικὸν ὡσαύτως: καὶ εἰ περὶ τὸ ἧπαρ ἡ ἐπιθυμία, τὸ δὲ περὶ τὴν καρδίαν ὁ θυμός, ὁ αὐτὸς λόγος καὶ ἐπὶ τούτων. ἀλλ’ ἴσως ταῦτα οὐ παραλαμβάνει ἐν ἐκείνῳ τῷ μίγματι, ἴσως δὲ ἄλλον τρόπον καὶ ἔκ τινος τῶν παραληφθέντων ταῦτα. λογισμὸς δὲ καὶ νοῦς οὐκέτι σώματι δίδωσιν αὑτά: καὶ γὰρ τὸ ἔργον αὐτῶν οὐ δἰ ὀργάνου τελεῖται τοῦ σώματος: ἐμπόδιον γὰρ τοῦτο, εἴ τις αὐτῷ ἐν ταῖς σκέψεσι προσχρῷτο. ἄλλο ἄρα ἑκάτερον τὸ ἀμέριστον καὶ μεριστόν, καὶ οὐχ ὡς ἓν κραθέντα, ἀλλ’ ὡς ὅλον ἐκ μερῶν ἑκατέρου καθαροῦ καὶ χωρὶς τῇ δυνάμει. εἰ μέντοι καὶ τὸ περὶ τὰ σώματα γινόμενον μεριστὸν ἐκ τῆς ἐπάνω δυνάμεως ἔχει τὸ ἀμέριστον, δύναται τὸ αὐτὸ τοῦτο ἀμέριστον καὶ μεριστὸν εἶναι, οἷον κραθὲν ἐξ αὑτοῦ τε καὶ τῆς εἰς αὐτὸ ἐλθούσης ἄνωθεν δυνάμεως.
4.3.20Bu kısımların ve psykhē'nin öteki parçaları denenlerin bir yerde olup olmadığı, ya da bunların hiç bir yerde olmayıp ötekilerin bir yerde olduğu ve nerede olduğu, ya da hiçbirinin bir yerde olmadığı da incelenmeli. Psykhē'nin parçalarından her birine bir yer ayırmaz, hiçbirini hiçbir yere koymaz, bedenin içinde olmalarını dışında olmalarından daha fazla kabul etmezsek, bedeni psykhē'siz kılmış oluruz; bedensel aletler aracılığıyla yapılan işlerin nerede yapıldığını söyleyemeyip aporia'ya düşeriz. Bazı parçalara yer verip bazılarına vermezsek, yer vermediklerimizin bizde iş görmediğini kabul etmiş gibi oluruz; öyle ki psykhē'mizin tamamı bizde olmaz.
Genel olarak ne psykhē'nin parçalarından herhangi birinin ne de psykhē'nin tamamının bedende bir yerde bulunur gibi bulunduğunu söylemeli. Çünkü yer kuşatandır, hem de bir bedeni kuşatandır; bölünmüş olan her şey de nerede ise oradadır, öyle ki hiçbir yerde bütün olarak bulunmaz. Psykhē ise beden değildir; kuşatılan olmaktan çok kuşatandır. Bir kaptaki gibi de bulunmaz; o zaman beden, ister kap gibi kuşatsın ister yer gibi, psykhē'siz kalırdı; meğer ki kendinde toplanmış olan psykhē'den bir çeşit dağıtımla bir şey geçsin; o zaman da kabın aldığı şey psykhē için kaybolmuş olurdu. Asıl anlamıyla yer ise bedensizdir, beden değildir; o hâlde psykhē'ye ne ihtiyacı olsun? Hem beden psykhē'ye kendisiyle değil, sınırıyla yaklaşmış olurdu. Psykhē'nin bir yerde bulunduğu görüşüne başka birçok itiraz da yöneltilebilir: yer bedenle birlikte daima taşınırdı ve beden yerin kendisini taşıyan bir şey olurdu. Yer bir aralık olsa bile, psykhē'nin bedende bir yerde bulunur gibi bulunması çok daha az mümkün olurdu; çünkü aralık boş olmalıdır, beden ise boş değildir; boş olan belki bedenin içinde bulunduğu şeydir, öyle ki beden boşlukta olur.
Psykhē bedende bir dayanakta bulunur gibi de bulunmaz; çünkü bir dayanakta bulunan şey, renk ve şekil gibi, içinde bulunduğu şeyin bir hâlidir; psykhē ise ayrılabilir. Bütündeki bir parça gibi de bulunmaz; çünkü psykhē bedenin bir parçası değildir. Biri, canlı denen bütündeki bir parça gibi bulunduğunu söylerse, önce aynı aporia kalır: bütünde nasıl bulunur? Elbette testideki şarap gibi ya da testi gibi değil; bir şeyin kendi içinde bulunması gibi de değil. Parçalardaki bütün gibi de bulunmaz; çünkü psykhē'ye bütün, bedene parçalar demek gülünç olur. Maddedeki eidos gibi de bulunmaz; çünkü maddedeki eidos ayrılamaz ve madde zaten varken sonradan gelir. Psykhē ise eidos'tan başka bir şey olarak maddede eidos'u meydana getirir. Meydana gelen eidos'u değil de ayrılabilen eidos'u kastettiklerini söylerlerse, bu eidos'un bedende nasıl bulunduğu henüz açık değildir; üstelik psykhē ayrılabilir.
O hâlde herkes psykhē'nin bedende olduğunu neden söyler? Çünkü psykhē görülmez, beden görülür. Bedeni görüyoruz; hareket ettiği ve hissettiği için psykhē'li olduğunu anlıyoruz ve bu yüzden onun bir psykhē'si olduğunu söylüyoruz. Buna uygun olarak da psykhē'nin bedenin içinde olduğunu söyleyebiliriz. Ama psykhē görülebilen ve hissedilebilen bir şey olsaydı, bütün hayatı her yanından kuşatan ve en uçlara kadar eşit biçimde yayılan bir şey olarak görünseydi, psykhē'nin bedende olduğunu söylemezdik; tersine, daha aşağı olanın daha asıl olanda, tutulanın tutanda, akıp gidenin akıp gitmeyende olduğunu söylerdik.
εἰ δὲ καὶ ἐν τόπῳ ταῦτά τε καὶ τὰ ἄλλα τῆς ψυχῆς λεγόμενα μέρη, ἢ ταῦτα μὲν ὅλως οὐκ ἐν τόπῳ, τὰ δὲ ἄλλα ἐν τόπῳ καὶ ποῦ, ἢ ὅλως οὐδέν, ἐπιστῆσαι προσήκει. εἴτε γὰρ μὴ ἀφοριοῦμεν ἑκάστοις τῶν τῆς ψυχῆς [μερῶν] τόπον τινὰ οὐδαμοῦ οὐδὲν θέντες, οὐ μᾶλλον εἴσω τοῦ σώματος ἢ ἔξω ποιοῦντες, ἄψυχον αὐτὸ ποιήσομεν, τά τε δἰ ὀργάνων σωματικῶν ἔργα ὅπῃ γίγνεσθαι προσήκει εἰπεῖν ἀπορήσομεν, εἴτε τοῖς μέν, τοῖς δ’ οὔ, οἷς μὴ δίδομεν, οὐκ ἐν ἡμῖν αὐτὰ ποιεῖν δόξομεν, ὥστε μὴ πᾶσαν ἡμῶν τὴν ψυχὴν ἐν ἡμῖν εἶναι. ὅλως μὲν οὖν οὐδὲν τῶν τῆς ψυχῆς μερῶν οὐδὲ πᾶσαν φατέον ὡς ἐν τόπῳ εἶναι τῷ σώματι: περιεκτικὸν μὲν γὰρ ὁ τόπος καὶ περιεκτικὸν σώματος, καὶ οὗ ἕκαστον μερισθέν ἐστιν, ἔστιν ἐκεῖ, ὡς μὴ ὅλον ἐν ὁτῳοῦν εἶναι: ἡ δὲ ψυχὴ οὐ σῶμα, καὶ οὐ περιεχόμενον μᾶλλον ἢ περιέχον. οὐ μὴν οὐδ’ ὡς ἐν ἀγγείῳ: ἄψυχον γὰρ ἂν γένοιτο τὸ σῶμα, εἴτε ὡς ἀγγεῖον, εἴτε ὡς ὁ τόπος περιέχει: εἰ μὴ ἄρα διαδόσει τινὶ αὐτῆς οὔσης πρὸς αὑτὴν συνηθροισμένης καὶ ἔσται, ὅσον μετέλαβε τὸ ἀγγεῖον, τοῦτο ἀπολωλὸς αὐτῇ. ὁ δὲ τόπος ὁ κυρίως ἀσώματος καὶ οὐ σῶμα: ὥστε τί ἂν δέοιτο ψυχῆς; καὶ τὸ σῶμα τῷ πέρατι αὑτοῦ πλησιάσει τῇ ψυχῇ, οὐχ αὑτῷ. πολλὰ δὲ καὶ ἄλλα ἐναντιοῖτο ἂν πρὸς τὸ ὡς ἐν τόπῳ εἶναι. καὶ γὰρ συμφέροιτο ἂν ἀεὶ ὁ τόπος, καὶ αὐτό τι ἔσται τὸν τόπον αὐτὸν περιφέρον: ἀλλ’ οὐδ’ εἰ ὁ τόπος διάστημα εἴη, πολὺ μᾶλλον οὐκ ἂν εἴη ὡς ἐν τόπῳ τῷ σώματι. τὸ γὰρ διάστημα κενὸν εἶναι δεῖ: τὸ δὲ σῶμα οὐ κενόν, ἀλλ’ ἴσως ἐν ᾧ τὸ σῶμα ἔσται, ὥστε ἐν τῷ κενῷ τὸ σῶμα. ἀλλὰ μὴν οὐδ’ ὡς ἐν ὑποκειμένῳ ἔσται τῷ σώματι: τὸ γὰρ ἐν ὑποκειμένῳ πάθος τοῦ ἐν ᾧ, ὡς χρῶμα καὶ σχῆμα, καὶ χωριστὸν ἡ ψυχή. οὐ μὴν οὐδ’ ὡς μέρος ἐν ὅλῳ: οὐ γὰρ μέρος ἡ ψυχὴ τοῦ σώματος. εἰ δέ τις λέγοι, ὡς ἐν ὅλῳ μέρος τῷ ζῴῳ, πρῶτον μὲν ἡ αὐτὴ ἂν μένοι ἀπορία, πῶς ἐν ὅλῳ: οὐ γὰρ δὴ ὡς ἐν τῷ ἀμφορεῖ τοῦ οἴνου ὁ οἶνος, ἢ ὡς ὁ ἀμφορεύς, οὐδ’ ᾗ καὶ αὐτό τι ἐν αὑτῷ ἔσται. ἀλλ’ οὐδὲ ὡς ὅλον ἐν τοῖς μέρεσι: γελοῖον γὰρ τὴν μὲν ψυχὴν ὅλον λέγειν, τὸ δὲ σῶμα μέρη. ἀλλ’ οὐδὲ ὡς εἶδος ἐν ὕλῃ: ἀχώριστον γὰρ τὸ ἐν ὕλῃ εἶδος, καὶ ἤδη ὕλης οὔσης ὕστερον τὸ εἶδος. ἡ δὲ ψυχὴ τὸ εἶδος ποιεῖ ἐν τῇ ὕλῃ ἄλλη τοῦ εἴδους οὖσα. εἰ δὲ οὐ τὸ γενόμενον εἶδος, ἀλλὰ τὸ χωριζόμενον φήσουσι, πῶς τοῦτο τὸ εἶδος ἐν τῷ σώματι οὔπω φανερόν: ʽκαὶ χωριστὸν ἡ ψυχἤ. πῶς οὖν ἐν τῷ σώματι ἡ ψυχὴ λέγεται πρὸς πάντων; ἢ ἐπειδὴ οὐχ ὁρατὸν ἡ ψυχή, ἀλλὰ τὸ σῶμα: σῶμα οὖν ὁρῶντες, ἔμψυχον δὲ συνιέντες, ὅτι κινεῖται καὶ αἰσθάνεται, ἔχειν φαμὲν ψυχὴν αὐτό. ἐν αὐτῷ ἄρα τῷ σώματι τὴν ψυχὴν εἶναι ἀκολούθως ἂν λέγοιμεν. εἰ δέ γε ὁρατὸν ἡ ψυχὴ καὶ αἰσθητὸν ἦν περιειλημμένον πάντη τῇ ζωῇ καὶ μέχρις ἐσχάτων ἰοῦσα εἰς ἴσον, οὐκ ἂν ἔφαμεν τὴν ψυχὴν ἐν τῷ σώματι εἶναι, ἀλλ’ ἐν τῷ κυριωτέρῳ τὸ μὴ τοιοῦτον, καὶ ἐν τῷ συνέχοντι τὸ συνεχόμενον, καὶ ἐν τῷ μὴ ῥέοντι τὸ ῥέον.
4.3.21Peki ne olacak? Biri, kendisi nasıl olduğuna dair bir şey söylemeden, psykhē'nin bedende nasıl hazır bulunduğunu sorarsa ne diyeceğiz? Psykhē'nin hepsi aynı şekilde mi bulunur, yoksa bir parçası bir şekilde, öbürü başka bir şekilde mi? Şimdi sayılan “bir şeyde bulunma” tarzlarından hiçbiri psykhē'nin bedenle ilişkisine uymuyor gibi görünüyor. Psykhē'nin bedende, dümencinin gemide bulunduğu gibi bulunduğu da söylenir. Bu, psykhē'nin ayrılabilir olduğunu göstermek bakımından iyi söylenmiştir, ama bizim şimdi aradığımız tarzı pek ortaya koymaz. Çünkü dümenci bir yolcu olarak gemide araz olarak bulunabilir; ama dümenci olarak nasıl bulunur? Hem psykhē'nin bedenin her yerinde bulunması gibi o da geminin her yerinde bulunmaz.
Yoksa tekhnē'nin aletlerde bulunması gibi mi demeli; örneğin dümen yekesi psykhē'li olsaydı, onu ustalıkla hareket ettiren dümencilik tekhnē'si yekenin içinde olurdu? Şimdiki durumda fark şudur: tekhnē dışarıdadır. Yekenin içine girmiş bir dümenci örneğine göre psykhē'nin bedende tabii bir aletteki gibi bulunduğunu kabul edersek —çünkü psykhē bedeni, yapmak istediği işlerde böyle hareket ettirir—, aradığımız şey bakımından bir şey kazanmış olur muyuz? Yoksa yine psykhē'nin alette nasıl bulunduğu konusunda aporia'ya mı düşeceğiz? Gerçi bu tarz öncekilerden farklıdır; ama yine de daha fazlasını bulmayı ve meseleye daha çok yaklaşmayı istiyoruz.
τί οὖν; πῶς πάρεστιν εἴ τις ἐρωτῴη μηδὲν αὐτὸς λέγων ὅπως, τί ἐροῦμεν; καὶ εἰ ὁμοίως πᾶσα, ἢ ἄλλο μέρος ἄλλως, τὸ δ’ ἄλλως; ἐπεὶ τοίνυν τῶν νῦν λεγομένων τρόπων τοῦ ἔν τινι οὐδεὶς φαίνεται ἐπὶ τῆς ψυχῆς πρὸς τὸ σῶμα ἁρμόττων, λέγεται δὲ οὕτως ἐν τῷ σώματι εἶναι ἡ ψυχή, ὡς ὁ κυβερνήτης ἐν τῇ νηί, πρὸς μὲν τὸ χωριστὴν δύνασθαι εἶναι τὴν ψυχὴν καλῶς εἴρηται, τὸν μέντοι τρόπον, ὃν νῦν ἡμεῖς ζητοῦμεν, οὐκ ἂν πάνυ παραστήσειεν. ὡς μὲν γὰρ πλωτὴρ κατὰ συμβεβηκὸς ἂν εἴη ἐν αὐτῷ, ὡς δὲ κυβερνήτης πῶς; οὐδὲ γὰρ ἐν πάσῃ τῇ νηί, ὥσπερ ἡ ψυχὴ ἐν τῷ σώματι. ἀλλ’ ἆρα οὕτω φατέον, ὡς ἡ τέχνη ἐν τοῖς ὀργάνοις, οἷον ἐν τῷ οιακι, εἰ ἔμψυχος ὁ οἴαξ ἦν, ὥστε κυβερνητικὴν εἶναι ἔνδον τὴν κινοῦσαν τεχνικῶς; νῦν δὲ τούτῳ διαλλάττει, ὅτι ἔξωθεν ἡ τέχνη. εἰ οὖν κατὰ τὸ παράδειγμα τὸ τοῦ κυβερνήτου τοῦ ἐνδύντος εἰς τὸν οἴακα θείμεθα τὴν ψυχὴν ἐν τῷ σώματι εἶναι ὡς ἐν ὀργάνῳ φυσικῷ — κινεῖ γὰρ οὕτως αὐτὸ ἐν οἷς ἂν ἐθέλῃ ποιεῖν: ἆῤ ἄν τι πλέον ἡμῖν πρὸς τὸ ζητούμενον γένοιτο; ἢ πάλιν ἀπορήσομεν πῶς ἐστιν ἐν τῷ ὀργάνῳ, καίτοι τρόπος οὗτος ἕτερος τῶν πρόσθεν: ἀλλ’ ὅμως ἔτι ποθοῦμεν ἐξευρεῖν καὶ ἐγγυτέρω προσελθεῖν.
4.3.22Psykhē bir bedende hazır bulunduğunda, ateşin havada hazır bulunduğu gibi bulunduğunu mu söylemeli? Çünkü ateşin ışığı da hazır bulunduğu hâlde hazır bulunmaz; havanın her yerinde bulunduğu hâlde hiçbir şeye karışmaz; kendisi sabit durur, hava ise akıp geçer. Hava ışığın bulunduğu yerin dışına çıkınca hiçbir şey almadan gider; ışığın altında kaldıkça da aydınlanmış olur. Öyle ki burada da havanın ışıkta olduğunu söylemek, ışığın havada olduğunu söylemekten daha doğrudur. Bu yüzden Platon da evren konusunda yerinde olarak psykhē'yi bedene değil, bedeni psykhē'ye yerleştirir ve psykhē'nin bir kısmının içinde bedenin bulunduğunu, bir kısmının içinde ise hiç beden bulunmadığını söyler; elbette bedenin ihtiyaç duymadığı güçleri kastetmektedir.
Öteki psykhē'ler için de aynı söz geçerlidir. Psykhē'nin öteki güçlerinin bedende hazır bulunduğunu bile söylememeli; hazır bulunan, bedenin ihtiyaç duyduğu güçlerdir; onlar da bedenin parçalarına ya da bütününe yerleşmiş olarak bulunmaz. His için, his yetisi hisseden her şeyde hazırdır; etkinlikler içinse artık her biri başka bir yerde bulunur. Şunu kastediyorum:
ἆῤ οὖν οὕτω φατέον, ὅταν ψυχὴ σώματι παρῇ, παρεῖναι αὐτήν, ὡς τὸ πῦρ πάρεστι τῷ ἀέρι; καὶ γὰρ αὖ καὶ τοῦτο παρὸν οὐ πάρεστι καὶ δἰ ὅλου παρὸν οὐδενὶ μίγνυται καὶ ἕστηκε μὲν αὐτό, ὁ δὲ παραρρεῖ: καὶ ὅταν ἔξω γένηται τοῦ ἐν ᾧ τὸ φῶς, ἀπῆλθεν οὐδὲν ἔχων, ἕως δέ ἐστιν ὑπὸ τὸ φῶς, πεφώτισται, ὥστε ὀρθῶς ἔχειν καὶ ἐνταῦθα λέγειν, ὡς ὁ ἀὴρ ἐν τῷ φωτί, ἤπερ τὸ φῶς ἐν τῷ ἀέρι. διὸ καὶ Πλάτων καλῶς τὴν ψυχὴν οὐ θεὶς ἐν τῷ σώματι ἐπὶ τοῦ παντός, ἀλλὰ τὸ σῶμα ἐν τῇ ψυχῇ, φησὶ τὸ μέν τι εἶναι τῆς ψυχῆς ἐν ὧ τὸ σῶμα, τὸ δὲ ἐν ᾧ σῶμα μηδέν, ὧν δηλονότι δυνάμεων οὐ δεῖται τῆς ψυχῆς τὸ σῶμα. καὶ δὴ καὶ ἐπὶ τῶν ἄλλων ψυχῶν ὁ αὐτὸς λόγος. τῶν μὲν [οὖν] ἄλλων δυνάμεων οὐδὲ παρουσίαν τῷ σώματι λεκτέον τῆς ψυχῆς εἶναι, ὧν δὲ δεῖται, ταῦτα παρεῖναι, καὶ παρεῖναι οὐκ ἐνιδρυθέντα τοῖς μέρεσιν αὐτοῦ οὐδ’ αὖ τῷ ὅλῳ, καὶ πρὸς μὲν αἴσθησιν παρεῖναι παντὶ τῷ αἰσθανομένῳ τὸ αἰσθητικόν, πρὸς δὲ ἐνεργείας ἠδη ἄλλο ἄλλῳ. λέγω δὲ ὧδε:
4.3.23Psykhē'li beden psykhē tarafından aydınlatıldığında, bedenin her parçası ondan başka bir şekilde pay alır. Aletin işe elverişliliğine göre psykhē işe uygun gücü verir; böylece gözlerdeki gücün görme gücü, kulaklardakinin işitme gücü olduğu söylenir; tat alma dilde, koku alma burunda bulunur; dokunma gücü ise her yerdedir, çünkü bu kavrayış için bütün beden psykhē'ye alet olarak hazırdır. Dokunmanın aletleri en başta sinirlerdir; sinirler canlının hareketi için gerekli gücü de taşır, çünkü bu güç kendini oraya vermiştir. Sinirler beyinden başladığı için de eskiler hissin, dürtünün ve genel olarak bütün canlının ilkesini oraya koymuşlardır; aletlerin başlangıçlarının bulunduğu yerde onları kullanacak olanın da bulunduğunu kabul etmişlerdir. Ama gücün etkinliğinin ilkesinin orada olduğunu söylemek daha iyidir. Çünkü aletin hareket edeceği yerde, zanaatkârın alete uygun gücünün adeta dayanması gerekiyordu; daha doğrusu gücün değil —çünkü güç her yerdedir—; etkinliğin ilkesi aletin başladığı yerdedir.
Hissetme gücü ve dürtü gücü, his ve tahayyül tabiatındaki bir psykhē'ye aittir ve logos'u kendi üstünde taşır; kendisi de, üstünde bulunduğu aşağıdaki şeye komşudur. Bu yüzden eskiler onu canlının en üst ucuna, başa yerleştirmişlerdir: beynin içinde değil, beyinde yerleşmiş olan his yetisinin içinde bulunur gibi. Çünkü bir kısmın bedene, hem de bedenin etkinliği en çok alabilecek kısmına verilmesi gerekiyordu; bedenle hiç ortaklığı olmayan kısmın ise mutlaka o kısımla ortaklığı olması gerekiyordu; o kısım ki psykhē'nin bir eidos'uydu ve logos'tan gelen kavrayışları yapabilen bir psykhē'ye aitti. Çünkü his yetisi bir bakıma yargılayıcıdır, tahayyül yetisi adeta nous'a benzer; dürtü ve istek de tahayyülü ve logos'u izler. Akıl yürüten kısım da orada bir yerde bulunur gibi bulunmaz; oradaki şey ondan faydalandığı için oradadır denir. His yetisi için “orada”nın ne anlama geldiği söylendi.
Bitkisel, büyütücü ve besleyici kısım ise hiçbir yerden eksik olmaz ve kanla besler; besleyen kan damarlardadır, damarların ve kanın ilkesi de karaciğerdedir; bu güç orada dayandığı için psykhē'nin arzu eden kısmına orada oturmak düşmüştür. Çünkü doğuran, besleyen ve büyüten şeyin bunları arzu etmesi de zorunludur. İnce, hafif, keskin ve saf kan da thymos'a uygun bir alet olduğundan, bu kanın kaynağı —çünkü böyle kan orada ayrışır—, yani yürek, thymos'un kaynamasına yaraşır bir konut kılınmıştır.
τοῦ σώματος πεφωτισμένου τοῦ ἐμψύχου ὑπὸ τῆς ψυχῆς ἄλλο ἄλλως μεταλαμβάνειν αὐτοῦ μέρος: καὶ κατὰ τὴν τοῦ ὀργάνου πρὸς τὸ ἔργον ἐπιτηδειότητα, δύναμιν τὴν προσήκουσαν εἰς τὸ ἔργον ἀποδιδοῦσαν, οὕτω τοι λέγεσθαι τὴν μὲν ἐν ὀφθαλμοῖς δύναμιν τὴν ὁρατικὴν εἶναι, τὴν δ’ ἐν ὠσὶ τὴν ἀκουστικήν, καὶ γευστικὴν ἐν γλώσσῃ, ὄσφρησιν ἐν ῥισί, τὴν δὲ ἁπτικὴν ἐν παντὶ παρεῖναι: πρὸς γὰρ ταύτην τὴν ἀντίληψιν πᾶν τὸ σῶμα ὄργανον τῇ ψυχῇ παρεῖναι. τῶν δὲ ἁπτικῶν ὀργάνων ἐν πρώτοις τοῖς νεύροις ὄντων, ἃ δὴ καὶ πρὸς τὴν κίνησιν τοῦ ζῴου τὴν δύναμιν ἔχει, ἐνταῦθα τῆς τοιαύτης δούσης ἑαυτήν, ἀρχομένων δὲ ἀπὸ ἐγκεφάλου τῶν νεύρων, τὴν τῆς αἰσθήσεως καὶ ὁρμῆς ἀρχὴν καὶ ὅλως παντὸς τοῦ ζῴου ἐνταῦθα ἔθεσαν φέροντες, οὗ δηλονότι αἱ ἀρχαὶ τῶν ὀργάνων, ἐκεῖ παρεῖναι τὸ χρησόμενον τιθέμενοι. βέλτιον δὲ λέγειν τὴν ἀρχὴν τῆς ἐνεργείας τῆς δυνάμεως ἐκεῖ: ὅθεν γὰρ ἔμελλε κινεῖσθαι τὸ ὄργανον, ἐκεῖ ἔδει οἷον ἐναπερείδεσθαι τὴν δύναμιν τοῦ τεχνίτου ἐκείνην τὴν τῷ ὀργάνῳ πρόσφορον, μᾶλλον δὲ οὐ τὴν δύναμιν: πανταχοῦ γὰρ ἡ δύναμις: ἐκεῖ δὲ τῆς ἐνεργείας ἡ ἀρχή, οὗ ἡ ἀρχὴ τοῦ ὀργάνου. ἐπεὶ οὖν ἡ τοῦ αἰσθάνεσθαι δύναμις καὶ ἡ τοῦ ὁρμᾶν ψυχῆς οὔσης αἰσθητικῆς καὶ φανταστικῆς φύσεως ἐπάνω ἑαυτῆς εἶχε τὸν λόγον, ὡς ἂν γειτονοῦσα πρὸς τὸ κάτω οὗ αὐτὴ ἐπάνω, ταύτῃ ἐτέθη τοῖς παλαιοῖς ἐν τοῖς ἄκροις τοῦ ζῴου παντὸς ἐπὶ τῆς κεφαλῆς, ὡς οὖσα οὐκ ἐν τῷ ἐγκεφάλῳ, ἀλλ’ ὡς ἐν τούτῳ τῷ αἰσθητικῷ, ᾧ ἐν τῷ ἐγκεφάλῳ ἐκεῖνος ἵδρυτο. τὸ μὲν γὰρ ἔδει σώματι διδόναι, καὶ τῷ σώματος μάλιστα τῆς ἐνεργείας δεκτικῷ, τὸ δὲ σώματι οὐδαμοῦ κοινωνοῦν πάντως ἐκείνῳ κοινωνεῖν ἔδει, ὃ ψυχῆς εἶδος ἦν καὶ ψυχῆς δυναμένης τὰς παρὰ τοῦ λόγου ἀντιλήψεις ποιεῖσθαι. αἰσθητικὸν γὰρ κριτικόν πως, καὶ φανταστικὸν οἷον νοερόν, καὶ ὁρμὴ καὶ ὄρεξις φαντασίᾳ καὶ λόγῳ ἑπόμενα. ἐκεῖ οὖν τὸ λογιζόμενον οὐχ ὡς ἐν τόπῳ, ἀλλ’ ὅτι τὸ ἐκεῖ ἀπολαύει αὐτοῦ. πῶς δὲ τὸ ἐκεῖ ἐπὶ τοῦ αἰσθητικοῦ, εἴρηται. τοῦ δὲ φυτικοῦ αὖ καὶ αὐξητικοῦ καὶ θρεπτικοῦ μηδενὸς ἀπολειπομένου, τρέφοντος δὲ τῷ αἵματι, τοῦ δὲ αἵματος τοῦ τρέφοντος ἐν φλεψὶν ὄντος, ἀρχῆς δὲ καὶ φλεβῶν καὶ αἵματος ἐν ἥπατι, ὅθεν ἐναπερειδομένης ταύτῃ τῆς δυνάμεως ἐνταῦθα ἡ τοῦ ἐπιθυμητικοῦ μοῖρα τῆς ψυχῆς οἰκεῖν ἀπεδόθη. ὃ γάρ τοι καὶ γεννᾷ καὶ τρέφει καὶ αὔξει, τοῦτο καὶ τούτων ἐπιθυμεῖν ἀνάγκη. τοῦ δὲ λεπτοῦ καὶ κούφου καὶ ὀξέος καὶ καθαροῦ αἵματος θυμῷ προσφόρου [ὄντος] ὀργάνου, ἡ τούτου πηγή: ἐνταῦθα γὰρ τὸ τοιοῦτον αἷμα ἀποκρίνεται: τῇ τοῦ θυμοῦ ζέσει πεποίηται οἴκησις πρέπουσα.
4.3.24Peki psykhē bedenden çıkınca nerede olacak? Burada olmayacaktır, çünkü burada onu herhangi bir şekilde alacak bir şey yoktur; onu almaya tabiatça elverişli olmayan bir şeyin yanında da kalamaz; meğer ki ondan, akılsızlaşmış psykhē'yi kendine çeken bir şey taşısın. Başka bir beden taşıyorsa o bedenin içindedir ve o bedenin tabiatça bulunduğu ve meydana geldiği yere onu izler. Her birine ait yerler çok olduğu için, farkın hem psykhē'nin yatkınlığından hem de varlıklardaki adaletten gelmesi gerekir. Çünkü kimse haksız işler yüzünden çekmesi gerekeni asla kaçamaz; ilahi kanun kaçınılmazdır ve verilmiş hükmü yerine getirme gücünü de kendinde taşır. Cezayı çekecek olan, çekmesi gereken şeye kendisi de bilmeden sürüklenir: dengesiz bir gidişle her yerde başıboş savrulur, sonunda direndiği şeylerle çok yorulmuş biri gibi kendine yaraşan yere düşer; isteyerek gidişiyle, istemeden çekeceği cezayı üstlenmiş olur.
Ne kadar ve ne süre çekmesi gerektiği de kanunda söylenmiştir; sonra cezanın hafiflemesi ve o yerlerden kaçıp kurtulma gücü de, her şeyi bir arada tutan armoninin gücüyle birlikte gelir. Bedeni olan psykhē'ler bedensel cezaları duyma imkânına da sahiptir; saf olan ve bedenden hiçbir şeyi hiçbir şekilde peşinden sürüklemeyen psykhē'lerin ise zorunlu olarak bedende bulunması da söz konusu olmaz. Hiçbir bedende değillerse —çünkü bedenleri yoktur—, ousia'nın, varlığın ve ilahi olanın bulunduğu yerde, yani tanrıda, böyle bir psykhē de onlarla birlikte ve onun içinde olacaktır. Hâlâ nerede diye soruyorsan, onların nerede olduğunu sormalısın; ama sorarken gözlerinle sorma, bedenleri arıyormuş gibi de sorma.
ἀλλὰ ποῦ ἐξελθοῦσα τοῦ σώματος γενήσεται; ἢ ἐνταῦθα μὲν οὐκ ἔσται, οὗ οὐκ ἔστι τὸ δεχόμενον ὁπωσοῦν, οὐδὲ δύναται παραμένειν τῷ μὴ πεφυκότι αὐτὴν δέχεσθαι, εἰ μή τι ἔχοι αὐτοῦ ὃ ἕλκει πρὸς αὑτὸ ἄφρονα οὖσαν. ἔστι δὲ ἐν ἐκείνῳ, εἰ ἄλλο ἔχοι, κἀκεῖ ἀκολουθεῖ, οὗ πέφυκε τοῦτο εἶναι καὶ γίνεσθαι. ὄντος δὲ πολλοῦ καὶ ἑκάστου τόπου, καὶ παρὰ τῆς διαθέσεως ἥκειν δεῖ τὸ διάφορον, ἥκειν δὲ καὶ παρὰ τῆς ἐν τοῖς οὖσι δίκης. οὐ γὰρ μή ποτέ τις ἐκφύγοι, ὃ παθεῖν ἐπ’ ἀδίκοις ἔργοις προσήκει: ἀναπόδραστος γὰρ ὁ θεῖος νόμος ὁμοῦ ἔχων ἐν ἑαυτῷ τὸ ποιῆσαι τὸ κριθὲν ἤδη. φέρεται δὲ καὶ αὐτὸς ὁ πάσχων ἀγνοῶν ἐφ̓ ἃ παθεῖν προσήκει, ἀστάτῳ μὲν τῇ φορᾷ πανταχοῦ αἰωρούμενος ταῖς πλάναις, τελευτῶν δὲ ὥσπερ πολλὰ καμὼν οἷς ἀντέτεινεν εἰς τὸν προσήκοντα αὐτῷ τόπον ἐνέπεσεν, ἑκουσίῳ τῇ φορᾷ τὸ ἀκούσιον εἰς τὸ παθεῖν ἔχων. εἴρηται δὲ ἐν τῷ νόμῳ καὶ ὅσον καὶ ἐφ̓ ὅσον δεῖ παθεῖν, καὶ πάλιν αὖ ὁμοῦ συνέδραμεν ἡ ἄνεσις τῆς κολάσεως καὶ ἡ δύναμις τοῦ ἀναφυγεῖν ἐξ ἐκείνων τῶν τόπων, ἁρμονίας δυνάμει τῆς κατεχούσης τὰ πάντα. ἔχουσαι δὲ σῶμα καὶ τὸ ἀντιλαμβάνεσθαι τῶν σωματικῶν κολάσεων ἔχουσι: ταῖς δὲ τῶν ψυχῶν καθαραῖς οὔσαις καὶ μηδὲν μηδαμῇ ἐφελκομέναις τοῦ σώματος ἐξ ἀνάγκης οὐδὲ σώματος ὑπάρξει εἶναι. εἰ οὖν εἰσι καὶ μηδαμοῦ σώματος — οὐδὲ γὰρ ἔχουσι σῶμα — οὗ ἐστιν ἡ οὐσία καὶ τὸ ὂν καὶ τὸ θεῖον ἐν τῷ θεῷ, ἐνταῦθα καὶ μετὰ τούτων καὶ ἐν τούτῳ ἡ τοιαύτη ψυχὴ ἔσται. εἰ δ’ ἔτι ζητεῖς ποῦ, ζητητέον σοι ποῦ ἐκεῖνα: ζητῶν δὲ ζήτει μὴ τοῖς ὄμμασι μηδ’ ὡς ζητῶν σώματα.
4.3.25Hafızaya gelince: bu yerlerden çıkan psykhē'ler hatırlayabilir mi, yoksa bazıları hatırlar bazıları hatırlamaz mı; her şeyi mi yoksa bazı şeyleri mi hatırlarlar; daima mı hatırlarlar yoksa ayrılıştan sonraki kısa bir süre için mi? Bunlar da aynı şekilde araştırılmaya değer. Ama bu konuları doğru araştıracaksak, hatırlayanın ne olduğunu kavramalıyız. Hafızanın ne olduğunu değil, varlıklardan hangisinde oluşmaya tabiatça elverişli olduğunu kastediyorum. Hafızanın ne olduğu başka yerlerde söylendi ve sık sık tekrarlandı; ama tabiatça hatırlayabilen şeyin ne olduğu daha titizlikle kavranmalıdır. Hafıza sonradan edinilen bir şeyin, öğrenilen ya da yaşanan bir şeyin hafızasıysa, hatırlamak ne etkilenmeyen varlıklarda ne de zamanın içinde olmayanlarda bulunabilir. O hâlde tanrıya, varlığa ve nous'a hafıza yakıştırmamalı. Çünkü onlara hiçbir şey gelmez, zaman da gelmez; varlığın etrafında ebediyet vardır; ne önce vardır ne sonra; varlık daima olduğu gibi, aynılık içinde durur ve değişme kabul etmez. Aynı ve benzer kalan bir şey nasıl hafızaya sahip olabilir? Önceki hâlinin ardından başka bir hâle sahip değildir, başka bir hâle de girmez; bir düşünmenin ardından başka bir düşünmeye de geçmez ki birinin içindeyken önceden sahip olduğu ötekini hatırlasın.
Ama kendisi değişmeden başkalarının değişmelerini, örneğin evrenin dönemlerini bilmesine ne engel olur? Şu engel olur: değişen şeyin değişmelerini izleyerek bir şeyi önce, başka bir şeyi sonra düşünmüş olur; hatırlamak da düşünmekten başka bir şeydir. Kendi düşüncelerini hatırladığı da söylenmemeli; çünkü düşünceler ona sonradan gelmemiştir ki gitmesinler diye onları tutsun; yoksa kendi ousia'sının da kendisinden gitmesinden korkardı. O hâlde psykhē için de, kendisinde doğuştan bulunan şeyleri bizim hatırlamak dediğimiz tarzda hatırladığını söylememeli; ama buraya geldiği için, bunlara sahip olduğu hâlde onlara göre etkin olmadığını söylemeli, en çok da buraya yeni gelmişse. Eskiler, sahip olduklarına göre artık etkin olan psykhē'lere hafıza ve hatırlama yakıştırıyor gibi görünürler; öyle ki bu başka bir hafıza türüdür. Bu yüzden böyle denen hafızada zaman da yoktur.
Ama belki bu konularda kolaycılık ediyor, titizlikle incelemiyoruz. Çünkü biri şu aporia'yı ileri sürebilir: böyle denen hatırlama ve hafıza o psykhē'nin değil de daha soluk olan başka bir psykhē'nin ya da ikisinin bileşiminin olmasın? Başka bir psykhē'ninse, o psykhē onu ne zaman ya da nasıl edinir? Canlınınsa, ne zaman ya da nasıl? Bu yüzden içimizdekilerden hafızayı taşıyanın ne olduğu araştırılmalı; baştan beri araştırdığımız da buydu. Hatırlayan psykhē ise, onun hangi gücü ya da hangi parçası hatırlar? Bazılarına hisseden de canlı gibi gelmiştir; hatırlayan canlıysa, bu nasıl olur ve canlıya ne demeli? Ayrıca hissedilenleri ve düşünülenleri kavrayanın aynı şey olduğunu mu kabul etmeli, yoksa her birini başka bir şeyin mi kavradığını?
περὶ δὲ μνήμης, εἰ αὐταῖς ταῖς ψυχαῖς τῶνδε τῶν τόπων ἐξελθούσαις μνημονεύειν ὑπάρχει, ἢ ταῖς μέν, ταῖς δ’ οὔ, καὶ πάντων ἤ τινων, καὶ εἰ μνημονεύουσιν ἀεί, ἢ ἐπί τινα χρόνον τὸν ἐγγὺς τῆς ἀφόδου, ζητεῖν ὁμοίως ἄξιον. ἀλλ’ εἰ μέλλομεν ὀρθῶς περὶ τούτων τὴν ζήτησιν ποιεῖσθαι, ληπτέον τί ποτε τὸ μνημονεῦόν ἐστι. λέγω δὲ οὔ, τί μνήμη ἐστίν, ἀλλ’ ἐν τίνι συνίστασθαι πέφυκε τῶν ὄντων. τί μὲν γάρ ἐστι μνήμη, εἴρηται ἐν ἄλλοις καὶ πολλάκις τεθρύληται, τὸ δὲ μνημονεύειν πεφυκὸς ὅ τί ποτέ ἐστιν ἀκριβέστερον ληπτέον. εἰ δή ἐστι τὸ τῆς μνήμης ἐπικτήτου τινὸς ἢ μαθήματος ἢ παθήματος, οὔτε τοῖς ἀπαθέσι τῶν ὄντων οὔτε τοῖς [μὴ] ἐν χρόνῳ ἐγγίνοιτο ἂν τὸ μνημονεύειν. μνήμην δὴ περὶ θεὸν οὐδὲ περὶ τὸ ὂν καὶ νοῦν [οὐ] θετέον: οὐδὲν γὰρ εἰς αὐτοὺς οὐδὲ χρόνος, ἀλλ’ αἰὼν περὶ τὸ ὄν, καὶ οὔτε τὸ πρότερον οὔτε τὸ ἐφεξῆς, ἀλλ’ ἔστιν ἀεὶ ὡς ἔχει ἐν τῷ αὐτῷ οὐ δεχόμενον παράλλαξιν. τὸ δ’ ἐν τῷ αὐτῷ καὶ ὁμοίῳ πῶς ἂν ἐν μνήμῃ γένοιτο, οὐκ ἔχον οὐδ’ ἴσχον ἄλλην κατάστασιν μεθ̓ ἣν εἶχε πρότερον, ἢ νόησιν ἄλλην μετ’ ἄλλην, ἵνα ἐν ἄλλῃ μὲν ᾖ, ἄλλης δὲ μνημονεύῃ ἣν εἶχε πρότερον; ἀλλὰ τί κωλύει τὰς ἄλλων μεταβολὰς εἰδέναι οὐ μεταβάλλον αὐτό, οἷον κόσμου τὰς περιόδους; ἢ ὅτι ἄλλο μὲν πρότερον, ἄλλο δὲ ὕστερον νοήσει ἐπακολουθοῦν ταῖς τοῦ τρεπομένου μεταβολαῖς, τό τε μνημονεύειν παρὰ τὸ νοεῖν ἄλλο. τὰς δὲ αὑτοῦ νοήσεις οὐ μνημονεύειν λεκτέον: οὐ γὰρ ἦλθεν, ἵνα κατέχῃ μὴ ἀπέλθοιεν: ἢ οὕτω γε τὴν οὐσίαν [ἂν] αὑτοῦ φοβοῖτο μὴ ἀπέλθῃ ἀπ’ αὐτοῦ. οὐ τοίνυν οὐδὲ ψυχὴν φατέον μνημονεύειν τὸν αὐτὸν τρόπον οἷον λέγομεν τὸ μνημονεύειν εἶναι ὧν ἔχει συμφύτων, ἀλλ’ ἐπειδὴ ἐνταῦθα ἔστιν, ἔχειν καὶ μὴ ἐνεργεῖν κατ’ αὐτὰ καὶ μάλιστα ἐνταῦθα ἥκουσαν: τῷ δὲ καὶ ἐνεργεῖν ἤδη ταῖς ἐνεργούσαις ἃ εἶχον μνήμην καὶ ἀνάμνησιν προστιθέναι ἐοίκασιν οἱ παλαιοί: ὥσθ̓ ἕτερον εἶδος μνήμης τοῦτο: διὸ καὶ χρόνος οὐ πρόσεστι τῇ οὕτως λεγομένῃ μνήμῃ. ἀλλ’ ἴσως εὐχερῶς περὶ τούτων ἔχομεν καὶ οὐκ ἐξεταστικῶς. ἴσως γὰρ ἄν τις ἀπορήσειε, μήποτε οὐ τῆς ψυχῆς ᾖ ἐκείνης ἡ λεγομένη τοιαύτη ἀνάμνησις καὶ μνήμη, ἀλλὰ ἄλλης ἀμυδροτέρας, ἢ τοῦ συναμφοτέρου. εἴτε γὰρ ἄλλης, πότε ἢ πῶς λαμβανούσης; εἴτε τοῦ ζῴου, πότε ἢ πῶς; διὸ ζητητέον τί ἐστι τῶν ἐν ἡμῖν τὸ τὴν μνήμην ἴσχον, ὅπερ καὶ ἐξ ἀρχῆς ἐζητοῦμεν: καὶ εἰ μὲν ἡ ψυχὴ ἡ μνημονεύουσα, τίς δύναμις ἢ τί μέρος, εἰ δὲ τὸ ζῷον, ὅπερ καὶ τὸ αἰσθανόμενον ἔδοξέ τισιν ὄν, τίς ὁ τρόπος, καὶ τί ποτε δεῖ φάναι τὸ ζῷον, καὶ ετι εἰ τὸ αὐτὸ τῶν αἰσθημάτων δεῖ τίθεσθαι ἀντιλαμβάνεσθαι καὶ τῶν νοημάτων, ἢ ἄλλο τοῦ ἑτέρου.
4.3.26Fiilî hislerde hisseden bileşimse, hissetmek böyle bir şey olmalıdır. Bu yüzden de delmek ve dokumak gibi ortak bir iş olduğu söylenir: hissetmede psykhē zanaatkârın yerindedir, beden ise aletin yerinde; beden etkilenir ve hizmet eder, psykhē ise bedenin aldığı izi, ya da beden aracılığıyla gelen izi, ya da bedenin etkilenişinden çıkardığı yargıyı alır. Böylece his ortak bir iş sayılabilir; ama hafızanın bileşime ait olması zorunlu değildir, çünkü psykhē izi zaten almıştır ve ya saklamış ya da atmıştır. Meğer ki biri, bedenlerin mizaçlarına göre hafızası güçlü ya da unutkan olmamıza bakarak hatırlamanın da ortak olduğu sonucunu çıkarsın. Ama o zaman da bedenin engel olduğu ya da olmadığı söylenebilir; hatırlamak yine de psykhē'ye ait olur. Öğrenilenlerin hafızası ise nasıl psykhē'nin değil de bileşimin olacak?
Canlı, ikisinden meydana gelmiş başka bir şey olacak şekilde bir bileşimse, önce canlıya ne beden ne psykhē demek saçmadır. Çünkü ikisi değişerek canlı başka bir şey olmuş değildir; birbirine karışıp psykhē canlıda yalnız kuvve hâlinde bulunuyor da değildir. Hem o zaman da hatırlamak yine psykhē'ye ait olurdu; tıpkı şarapla bal karışımında bir tatlılık varsa bunun baldan gelmesi gibi.
Peki psykhē'nin kendisi hatırlıyorsa da, bedende bulunduğu için, saf olmayıp adeta bir nitelik kazandığı için hissedilenlerin izlerini alabiliyorsa ve bedende adeta bir oturağı olduğu için onları alıp akıp gitmelerine izin vermiyorsa ne olur? Ama önce izler büyüklük değildir; mühür basmalar, karşı baskılar ya da kalıplamalar gibi de değildir, çünkü bir itilme yoktur; balmumundaki gibi de değildir; hissedilenlerde bile tarz düşünmeye benzer. Düşünülenlerde ise ne karşı baskısından söz edilebilir? Bir bedene ya da bedenle birlikte bedensel bir niteliğe ne ihtiyaç vardır? Üstelik psykhē'nin kendi hareketlerinin de hafızası olmalıdır; örneğin arzu edip de tadına varmadığı, arzu edilen şeyin bedene ulaşmadığı şeylerin. Beden kendisine ulaşmamış şeyler hakkında ne söyleyebilir? Ya da psykhē bedenin hiç bilmeye elverişli olmadığı şeyi bedenle birlikte nasıl hatırlayacak?
Demek ki şöyle söylemeli: beden aracılığıyla gelen şeyler psykhē'de son bulur, bazı şeyler ise yalnız psykhē'ye aittir; tabii psykhē bir şeyse, bir tabiatı ve kendine ait bir işi varsa. Öyleyse özlemi de, özlemin hafızasını da, elde etmenin ve elde edememenin hafızasını da taşır; çünkü onun tabiatı akıp giden şeylerden değildir. Böyle olmasaydı ona ne kendini duyuş ne kendini izleyiş ne bir bağlantı kurma ne de adeta bir anlayış yakıştırabilirdik. Çünkü bunların hiçbiri tabiatında yokken onları bedenlere getirmiş değildir; bazı etkinliklere sahiptir ki işlerinin yerine gelmesi için aletler gerekir; bunların bazılarının güçlerini, bazılarının ise etkinliklerini de getirerek gelir. Hafıza söz konusu olduğunda beden bir engeldir; nitekim şimdi de bazı şeyler eklenince unutma olur, ayıklama ve arınmayla ise hafıza çoğu zaman yeniden su yüzüne çıkar. Hafıza bir kalıcılık olduğuna göre, hareket eden ve akıp giden beden tabiatı zorunlu olarak unutmanın sebebidir, hafızanın değil. Unutuş ırmağı da böyle yorumlanabilir. Bu hâl psykhē'ye ait olsun.
εἰ μὲν οὖν τὸ συναμφότερόν ἐστιν ἐν ταῖς αἰσθήσεσι ταῖς κατ’ ἐνέργειαν, δεῖ τὸ αἰσθάνεσθαι τοιοῦτον εἶναι. διὸ καὶ κοινὸν λέγεται, οἷον τὸ τρυπᾶν καὶ τὸ ὑφαίνειν, ἵνα κατὰ μὲν τὸν τεχνίτην ἡ ψυχὴ ᾖ ἐν τῷ αἰσθάνεσθαι, κατὰ δὲ τὸ ὄργανον τὸ σωμα, τοῦ μὲν σώματος πασχοντος καὶ ὑπηρετοῦντος, τῆς δὲ ψυχῆς παραδεχομένης τὴν τύπωσιν τὴν τοῦ σώματος, ἢ τὴν διὰ τοῦ σώματος, ἢ τὴν κρίσιν, ἣν ἐποιήσατο ἐκ τοῦ παθήματος τοῦ σώματος: οὗ δὴ ἡ μὲν αἴσθησις οὕτω κοινὸν ἔργον λέγοιτο ἄν, ἡ δὲ μνήμη οὐκ ἀναγκάζοιτο τοῦ κοινοῦ εἶναι τῆς ψυχῆς ἤδη παραδεξαμένης τὸν τύπον καὶ ἢ φυλαξάσης ἢ ἀποβαλούσης αὐτόν: εἰ μή τις τεκμαίροιτο κοινὸν καὶ τὸ μνημονεύειν εἶναι ἐκ τοῦ ταῖς κράσεσι τῶν σωμάτων καὶ μνημονικοὺς καὶ ἐπιλήσμονας ἡμᾶς γίνεσθαι. ἀλλὰ καὶ ὣς κωλυτικὸν ἂν ἢ οὐ κωλυτικὸν λέγοιτο τὸ σῶμα γίνεσθαι, τῆς δὲ ψυχῆς τὸ μνημονεύειν οὐχ ἧττον εἴη. τῶν δὲ δὴ μαθήσεων πῶς τὸ κοινόν, ἀλλ’ οὐχ ἡ ψυχὴ ἡ μνημονεύουσα ἔσται; εἰ δὲ τὸ ζῷον συναμφότερον οὕτως, ὡς ἕτερον ἐξ ἀμφοῖν εἶναι, πρῶτον μὲν ἄτοπον μήτε σῶμα μήτε ψυχὴν τὸ ζῷον λέγειν: οὐ γὰρ δὴ μεταβαλόντων ἀμφοτέρων ἕτερόν τι ἔσται τὸ ζῷον οὐδ’ αὖ κραθέντων, ὡς δυνάμει τὴν ψυχὴν ἐν τῷ ζῴῳ εἶναι: ἐπεὶ καὶ οὕτως οὐδὲν ἧττον τῆς ψυχῆς τὸ μνημονεύειν ἔσται, ὥσπερ ἐν οἰνομέλιτος κράσει εἴ τι γλυκάζει, παρὰ τοῦ μέλιτος τοῦτο ἔσται. τί οὖν, εἰ αὐτὴ μὲν [μὴ] μνημονεύει, τῷ δὲ ἐν σώματι εἶναι τῷ μὴ καθαρὰ εἶναι, ἀλλ’ ὥσπερ ποιωθεῖσα, ἀναμάττεσθαι δύναται τοὺς τῶν αἰσθητῶν τύπους καὶ τῷ οἷον ἕδραν [ἔχειν] ἐν τῷ σώματι πρὸς τὸ παραδέχεσθαι καὶ μὴ ὥσπερ παραρρεῖν; ἀλλὰ πρῶτον μὲν οἱ τύποι οὐ μεγέθη, οὐδ’ ὥσπερ αἱ ἐνσφραγίσεις οὐδ’ ἀντερείσεις ἢ τυπώσεις, ὅτι μηδ’ ὠθισμός, μηδ’ ὥσπερ ἐν κηρῷ, ἀλλ’ ὁ τρόπος οἷον νόησις καὶ ἐπὶ τῶν αἰσθητῶν. ἐπὶ δὲ τῶν νοήσεων τίς ἡ ἀντέρεισις λέγοιτο ἄν; ἢ τί δεῖ σώματος ἢ ποιότητος σωματικῆς μεθ̓ ἧς; ἀλλὰ μὴν καὶ τῶν αὐτῆς κινημάτων ἀνάγκη μνήμην αὐτῇ γίνεσθαι, οἷον ὧν ἐπεθύμησε καὶ ὧν οὐκ ἀπήλαυσεν οὐδὲ ἦλθεν εἰς σῶμα τὸ ἐπιθυμητόν. πῶς γὰρ ἂν εἴποι τὸ σῶμα περὶ ὧν οὐκ ἦλθεν εἰς αὐτό; ἢ πῶς μετὰ σώματος μνημονεύσει, ὃ μὴ πέφυκε γινώσκειν ὅλως τὸ σῶμα; ἀλλὰ τὰ μὲν λεκτέον εἰς ψυχὴν λήγειν, ὅσα διὰ σώματος, τὰ δὲ ψυχῆς εἶναι μόνης, εἰ δεῖ τὴν ψυχὴν εἶναί τι καὶ φύσιν τινὰ καὶ ἔργον τι αὐτῆς. εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ἔφεσιν καὶ μνήμην τῆς ἐφέσεως ἄρα καὶ τῆς τεύξεως καὶ τῆς οὐ τεύξεως, ἐπείπερ καὶ ἡ φύσις αὐτῆς οὐ τῶν ῥεόντων. εἰ γὰρ μὴ τοῦτο, οὐδὲ συναίσθησιν οὐδὲ παρακολούθησιν δώσομεν οὐδέ τινα σύνθεσιν καὶ οἷον σύνεσιν. οὐ γὰρ δὴ οὐδὲν ἔχουσα τούτων ἐν τῇ φύσει αὐτῆς ταῦτα κομίζεται ἐν σώματα, ἀλλ’ ἐνεργείας μέν τινας ἴσχει ὧν ἔργων δεῖται ἡ ἐπιτέλεσις ὀργάνων, τῶν δὲ τὰς δυνάμεις ἥκει φέρουσα, τῶν δὲ καὶ τὰς ἐνεργείας. τὸ δὲ τῆς μνήμης καὶ τὸ σῶμα ἐμπόδιον ἔχει: ἐπεὶ καὶ νῦν προστιθεμένων τινῶν λήθη, ἐν δ’ ἀφαιρέσει καὶ καθάρσει ἀνακύπτει πολλάκις ἡ μνήμη. μονῆς δὲ οὔσης αὐτῆς ἀνάγκη τὴν τοῦ σώματος φύσιν κινουμένην καὶ ῥέουσαν λήθης αἰτίαν, ἀλλ’ οὐ μνήμης εἶναι: διὸ καὶ ὁ τῆς λήθης ποταμὸς οὕτως ἂν ὑπονοοῖτο. ψυχῆς μὲν δὴ ἔστω τὸ πάθημα τοῦτο.
4.3.27Ama hangi psykhē'ye? Bizim daha ilahi dediğimiz ve bizi biz yapan psykhē'ye mi, yoksa bütünden gelen öteki psykhē'ye mi? Yoksa her ikisinin de hafızaları olduğunu, bazılarının kendine özgü, bazılarının ortak olduğunu mu söylemeli? Birlikte bulunduklarında bütün hafızalar bir aradadır; ayrıldıklarında ise, ikisi de var olur ve kalırsa, her biri kendi hafızalarını daha uzun, öbürününkileri kısa bir süre taşır. Hades'teki Herakles sureti —bence bu sureti biz saymalıyız— hayatı boyunca yapılan her şeyi hatırlar; çünkü o hayat en çok onundu. Öteki psykhē'ler de bileşim oldukları hâlde bu hayattakilerden fazlasını söyleyemiyorlardı; çünkü bileşim olarak bunları biliyorlardı; ya da belki adaletle ilgili bir şeyi. Suretten ayrı olarak Herakles'in kendisinin ne söylediği ise anlatılmaz.
Peki öteki psykhē tek başına kurtulunca ne söyler? Çünkü aşağıdakini peşinden sürükleyen psykhē, insanın yaptığı ve başına gelen her şeyi söyler. Ama ölümün ardından zaman ilerledikçe daha önceki hayatlardan başka hafızalar da belirebilir; öyle ki psykhē bunların bazılarını küçümseyip bırakır. Çünkü bedenden daha arınmış hâle gelince, burada hafızasında olmayanları da yeniden hatırlayacaktır. Ama başka bir bedene girip ondan çıkarsa, dışarıdaki hayatın şeylerini ve az önce bıraktığı hayatı söyleyecek, öncekilerin çoğunu da söyleyecektir. Zamanla dışarıdan eklenenlerin çoğunu ise hep unutacaktır. Peki tek başına kalan psykhē ne hatırlayacak? Yoksa önce hatırlamanın psykhē'nin hangi gücüne ait olduğu incelenmeli.
ἀλλὰ τίνος ψυχῆς, τῆς μὲν λεγομένης ὑφ̓ ἡμῶν θειοτέρας, καθ̓ ἣν ἡμεῖς, τῆς δὲ ἄλλης τῆς παρὰ τοῦ ὅλου; ἢ λεκτέον εἶναι μνήμας ἑκατέρας, τὰς μὲν ἰδίας, τὰς δὲ κοινάς: καὶ ὅταν μὲν συνῶσιν, ὁμοῦ πάσας, χωρὶς δὲ γενομένων, εἰ ἄμφω εἶεν καὶ μένοιεν, ἑκατέραν ἐπιπλέον τὰ ἑαυτῆς, ἐπ’ ὀλίγον δὲ χρόνον τὰ τῆς ἑτέρας. τὸ γοῦν εἴδωλον ἐν ᾅδου Ἡρακλέους: τοῦτο γὰρ τὸ εἴδωλον, οἶμαι, χρὴ νομίζειν ἡμᾶς: μνημονεύειν τῶν πεπραγμένων πάντων κατὰ τὸν βίον, αὐτοῦ γὰρ μάλιστα καὶ ὁ βίος ἦν. αἱ δὲ ἄλλαι τὸ συναμφότερον οὖσαι οὐδὲν πλέον ὅμως εἶχον λέγειν ἢ τὰ τοῦ βίου τούτου: καὶ [γὰρ] αὗται τὸ συναμφότερον γενόμεναι ταῦτα ᾔδεσαν: ἢ εἴ τι δικαιοσύνης ἐχόμενον. ὁ δὲ Ἡρακλῆς αὐτὸς ὁ ἄνευ τοῦ εἰδώλου τί ἔλεγεν, οὐκ εἴρηται. τί οὖν ἂν εἴποι ἡ ἑτέρα ψυχὴ ἀπαλλαγεῖσα μόνη; ἡ γὰρ ἐφελκομένη ὅτι κἂν πάντα, ὅσα ἔπραξεν ἢ ἔπαθεν ὁ ἄνθρωπος: χρόνου δὲ προιόντος ἐπὶ τῷ θανάτῳ καὶ ἄλλων μνῆμαι ἂν φανεῖεν ἐκ τῶν πρόσθεν βίων, ὥστε τινὰ τούτων καὶ ἀτιμάσασαν ἀφεῖναι. σώματος γὰρ καθαρωτέρα γενομένη καὶ ἃ ἐνταῦθα οὐκ εἶχεν ἐν μνήμῃ ἀναπολήσει: εἰ δ’ ἐν σώματι γενομένη ἄλλῳ ἐξέλθοι, ἐρεῖ μὲν τὰ τοῦ ἔξω βίου καὶ ἐρεῖ εἶναι, ὃ ἄρτι ἀφῆκεν, ἐρεῖ δὲ καὶ πολλὰ τῶν πρόσθεν. χρόνοις δὲ πολλῶν τῶν ἐπακτῶν ἀεὶ ἔσται ἐν λήθῃ. ἡ δὲ δὴ μόνη γενομένη τί μνημονεύσει; ἢ πρότερον σκεπτέον τίνι δυνάμει ψυχῆς τὸ μνημονεύειν παραγίνεται.
4.3.28Hissettiğimiz ve öğrendiğimiz şeyle mi hatırlarız? Yoksa arzu edilen şeyleri arzu ettiğimiz şeyle, öfkelendiren şeyleri de thymos'lu kısımla mı? Çünkü, denebilir, bir şeyin tadına varan bir şey, onu hatırlayan başka bir şey olmaz. Nitekim arzu eden kısım, tadına vardığı şeyi yeniden görünce harekete geçer; elbette hafıza sayesinde. Yoksa neden başka bir şey karşısında harekete geçmiyor, ya da neden bu şekilde geçiyor? Peki o zaman arzu eden kısma bu tür şeylerin hissini, his yetisine de arzuyu, kısacası her şeyi vermeye ne engel olur; öyle ki her biri kendinde ağır basan şeye göre adlandırılsın?
Yoksa his her birine başka bir anlamda verilir: örneğin gören görme yetisidir, arzu eden kısım değil; arzu eden kısım ise hisle adeta bir aktarımla harekete geçer; hissin ne olduğunu söyleyebilecek şekilde değil, farkına varmadan etkilenecek şekilde. Thymos'ta da öyledir: göz haksızlık edeni gördü ve thymos ayağa kalktı; tıpkı çoban sürünün başında kurdu görünce, köpeğin kurdu gözüyle görmediği hâlde kokudan ya da gürültüden kışkırması gibi. Arzu eden kısım tadına varmıştır ve olandan bir iz taşır, ama hafıza olarak değil, bir yatkınlık ve hâl olarak; tadına varmayı görmüş olan ve olanın hafızasını kendinde taşıyan ise başka bir şeydir. Bunun kanıtı şudur: hafıza, arzu eden kısmın pay aldığı şeyleri çoğu zaman bilmez; oysa hafıza arzu edende olsaydı bilirdi.
ἆρά γε ᾧ αἰσθανόμεθα καὶ ᾧ μανθάνομεν; ἢ καὶ ᾧ ἐπιθυμοῦμεν τῶν ἐπιθυμητῶν καὶ τῶν ὀργιστῶν, τῷ θυμοειδεῖ; οὐ γὰρ ἄλλο μὲν ἀπολαύσει, φήσει τις, ἄλλο δὲ μνημονεύσει τῶν ἐκείνου. τὸ γοῦν ἐπιθυμητικὸν ὧν ἀπέλαυσε τοῦτο κινεῖται πάλιν ὀφθέντος τοῦ ἐπιθυμητοῦ δηλονότι τῇ μνήμῃ. ἐπεὶ διὰ τί οὐκ ἄλλου, ἢ οὐχ οὕτως; τί οὖν κωλύει καὶ αἴσθησιν τῶν τοιούτων διδόναι αὐτῷ καὶ τῶ αἰσθητικῷ τοίνυν ἐπιθυμίαν καὶ παντάπασιν, ὥστε κατὰ τὸ ἐπικρατοῦν ἕκαστον λέγεσθαι; ἢ αἴσθησιν ἄλλως ἑκάστῳ: οἷον εἶδε μὲν ἡ ὅρασις, οὐ τὸ ἐπιθυμοῦν, ἐκινήθη δὲ παρὰ τῆς αἰσθήσεως τὸ ἐπιθυμοῦν οἷον διαδόσει, οὐχ ὥστε εἰπεῖν τὴν αἴσθησιν οἵα, ἀλλ’ ὥστε ἀπαρακολουθήτως παθεῖν: καὶ ἐπὶ τοῦ θυμοῦ εἶδε τὸν ἀδικήσαντα, ὁ δὲ θυμὸς ἀνέστη, οἷον εἰ ποιμένος ἰδόντος ἐπὶ ποίμνῃ λύκον ὁ σκύλαξ τῇ ὀδμῇ ἢ τῷ κτύπῳ αὐτὸς οὐκ ἰδὼν ὄμμασιν ὀρίνοιτο. καὶ τοίνυν ἀπέλαυσε μὲν τὸ ἐπιθυμοῦν, καὶ ἔχει ἴχνος τοῦ γενομένου ἐντεῦθεν οὐχ ὡς μνήμην, ἀλλ’ ὡς διάθεσιν καὶ πάθος: ἄλλο δὲ τὸ ἑωρακὸς τὴν ἀπόλαυσιν καὶ παῤ αὑτῷ ἔχον τὴν μνήμην τοῦ γεγενημένου. τεκμήριον δὲ τὸ μὴ εἰδυῖαν εἶναι τὴν μνήμην πολλάκις ὧν μετέσχε τὸ ἐπιθυμοῦν, καίτοι, εἰ ἐν αὐτῷ, ἦν ἄν.
4.3.29O hâlde hafızayı his yetisine mi yükleyeceğiz; bizde hatırlayan ile hisseden aynı şey mi olacak? Ama söylendiği gibi suret de hatırlayacaksa, his yetisi ikili olur; hatırlayan his yetisi değil de başka bir şeyse, bu sefer hatırlayan ikili olur. Ayrıca his yetisi öğrenilenleri de hatırlayacaksa, düşünülenleri de hatırlayan o olur. Yoksa her biri için başka bir şey mi gerekir? O zaman ortak bir kavrayış yetisi koyup her ikisinin hafızasını ona mı vereceğiz? Hissedilenleri ve düşünülenleri kavrayan bir ve aynı şeyse, belki bir şey söylenmiş olur; ama ikiye ayrılıyorsa, yine iki tane olur. Her iki psykhē'ye de ikisini verirsek, dört tane olur.
Hem genel olarak, hissettiğimiz şeyle hatırlamamız, ikisinin aynı güçle olması, düşündüğümüz şeyle de düşündüklerimizi hatırlamamız için ne zorunluluk var? Çünkü düşünmede en güçlü olanlar hatırlamada da en güçlü olanlar değildir; hislerini eşit ölçüde kullananlar eşit ölçüde hatırlamaz; bazılarının hisleri keskindir, bazıları ise hisleri keskin olmadığı hâlde iyi hatırlar. Ama öte yandan her biri ayrı bir şey olacaksa ve his yetisinin önceden hissettiğini başka bir şey hatırlayacaksa, o şeyin de hatırlayacağı şeyi hissetmiş olması gerekir.
Yoksa hatırlayacak olan için hissedilenin bir tasavvur olmasına, hafızanın ve tutmanın da ondan başka bir şey olan tahayyül yetisine ait olmasına hiçbir engel yoktur. Çünkü his bu yetide son bulur ve his artık yokken görülen şey onda hazır durur. O hâlde artık orada olmayanın tasavvuru bu yetideyse, o yeti hatırlıyor demektir. Tasavvur kısa süre kalırsa hafıza az olur; uzun süre kalırsa, bu güç daha kuvvetli olduğu için daha iyi hatırlarız; çünkü güç kolay değişmez ve hafıza sarsılıp gitmez. Demek ki hafıza tahayyül yetisine aittir; hatırlamak da böyle şeylere ait olacaktır. Hafıza bakımından birbirimizden farklı olmamızı ise ya bu güçlerin farklı olmasına, ya alıştırma yapılıp yapılmamasına, ya da bedensel mizaçların bulunup bulunmamasına, onu değiştirip değiştirmemesine ve adeta bulandırmasına bağlayacağız. Ama bunlar başka bir yerin konusu.
ἆῤ οὖν τῷ αἰσθητικῷ φέροντες ἀναθήσομεν τὴν μνήμην, καὶ τὸ αὐτὸ ἡμῖν μνημονευτικὸν καὶ αἰσθητικὸν ἔσται; ἀλλ’ εἰ καὶ τὸ εἴδωλον μνημονεύσει, ὡς ἐλέγετο, διττὸν τὸ αἰσθητικὸν ἔσται, καὶ εἰ μὴ τὸ αἰσθητικὸν δὲ τὸ μνημονευτικόν, ἀλλ’ ὁτιοῦν ἄλλο, διττὸν τὸ μνημονεῦον ἔσται. ἔτι τε εἰ τὸ αἰσθητικὸν καὶ τῶν μαθημάτων ἔσται, καὶ τῶν διανοημάτων ἔσται τὸ αἰσθητικόν. ἢ ἄλλο γε δεῖ ἑκατέρων. ἆῤ οὖν κοινὸν θέμενοι τὸ ἀντιληπτικὸν τούτῳ δώσομεν ἀμφοῖν τὴν μνήμην; ἀλλ’ εἰ μὲν ἓν καὶ ταὐτὸν τὸ ἀντιλαμβανόμενον αἰσθητῶν τε καὶ νοητῶν, τάχα ἄν τι λέγοιτο: εἰ δὲ διαιρεῖται διχῇ, οὐδὲν ἧττον δύο ἂν εἴη. εἰ δὲ καὶ ἑκατέρᾳ τῇ ψυχῇ δώσομεν ἄμφω, τέτταρα ἂν γένοιτο. ὅλως δὲ τίς ἀνάγκη, ᾧ αἰσθανόμεθα, τούτῳ καὶ μνημονεύειν, καὶ τῇ αὐτῇ δυνάμει γίνεσθαι ἄμφω, καὶ ᾧ διανοούμεθα, τούτῳ τῶν διανοημάτων μνημονεύειν; ἐπεὶ οὐδ’ οἱ αὐτοὶ διανοεῖσθαι κράτιστοι καὶ μνημονεύειν, καὶ ἐπίσης αἰσθήσει χρησάμενοι οὐκ ἐπίσης μνημονεύουσι, καὶ εὐαισθήτως ἔχουσιν ἄλλοι, μνημονεύουσι δὲ ἄλλοι οὐκ ὀφέως ἐν αἰσθήσει γεγενημένοι. ἀλλὰ πάλιν αὖ, εἰ ἄλλο ἑκάτερον δεήσει εἶναι, καὶ ἄλλο μνημονεύσει ὧν ἡ αἴσθησις ᾔσθετο πρότερον, κἀκεῖνο δεῖ αἰσθέσθαι οὗπερ μελλήσει μνημονεύειν. ἢ οὐδὲν κωλύσει τῷ μνημονεύσοντι τὸ αἴσθημα φάντασμα εἶναι, καὶ τῷ φανταστικῷ ἄλλῳ ὄντι τὴν μνήμην καὶ κατοχὴν ὑπάρχειν: τοῦτο γάρ ἐστιν, εἰς ὃ λήγει ἡ αἴσθησις, καὶ μηκέτι οὔσης τούτῳ πάρεστι τὸ ὅραμα. εἰ οὖν παρὰ τούτῳ τοῦ ἀπόντος ἤδη ἡ φαντασία, μνημονεύει ἤδη, κἂν μὲν ἐπ’ ὀλίγον παραμένῃ, ὀλίγη ἡ μνήμη, ἐπὶ πολὺ δὲ μᾶλλον μνημονικοὶ τῆς δυνάμεως ταύτης οὔσης ἰσχυροτέρας, ὡς μὴ ῥᾳδίως τρεπομένης ἀφεῖσθαι ἀποσεισθεῖσαν τὴν μνήμην. τοῦ φανταστικοῦ ἄρα ἡ μνήμη, καὶ τὸ μνημονεύειν τῶν τοιούτων ἔσται. διαφόρως δ’ ἔχειν πρὸς μνήμας φήσομεν ἢ ταῖς δυνάμεσιν αὐτοῖς διαφόρως ἐχούσαις ἢ ταῖς πράξεσιν ἢ μή, ἢ καὶ σωματικαῖς κράσεσιν ἐνούσαις καὶ μή, καὶ ἀλλοιούσαις καὶ μή, καὶ οἷον θορυβούσαις. ἀλλὰ ταῦτα μὲν ἑτέρωθι.
4.3.30Peki düşünülenlerin hafızası ne olacak? Bunların hafızası da tahayyül yetisine mi aittir? Her düşünmeye bir tasavvur eşlik ediyorsa, belki bu tasavvur, düşünülenin adeta bir sureti olarak kaldığında, bilinen şeyin hafızası böyle olur; değilse başka bir şey aranmalı. Belki de hafıza, düşünceye eşlik eden logos'un tahayyül yetisine alınmasıdır. Çünkü düşünce parçasızdır ve henüz adeta dışarı çıkmamış olduğundan içeride gizli kalır; logos ise onu açıp düşünceden tahayyül yetisine götürerek düşünceyi adeta bir aynada gösterir; onun kavranması, kalıcılığı ve hafızası böyle olur. Bu yüzden psykhē daima düşünmeye doğru hareket ettiği hâlde, kavrayış bizde ancak düşünme bu yetiye ulaştığında olur. Çünkü düşünme başka şeydir, düşünmenin kavranması başka şey; daima düşünürüz ama bunu daima kavramayız. Bunun sebebi şudur: alan yeti yalnız düşünceleri değil, öbür yandan hisleri de alır.
τὸ δὲ τῶν διανοήσεων τί; ἆρά γε καὶ τούτων τὸ φανταστικόν; ἀλλ’ εἰ μὲν πάσῃ νοήσει παρακολουθεῖ φαντασία, τάχα ἂν ταύτης τῆς φαντασίας, οἷον εἰκόνος οὔσης τοῦ διανοήματος, μενούσης οὕτως ἂν εἴη τοῦ γνωσθέντος ἡ μνήμη: εἰ δὲ μή, ἄλλο τι ζητητέον. ἴσως δ’ ἂν εἴη τοῦ λόγου τοῦ τῷ νοήματι παρακολουθοῦντος ἡ παραδοχὴ εἰς τὸ φανταστικόν. τὸ μὲν γὰρ νόημα ἀμερὲς καὶ οὔπω οἷον προεληλυθὸς εἰς τὸ ἔξω ἔνδον ὂν λανθάνει, ὁ δὲ λόγος ἀναπτύξας καὶ ἀπάγων ἐκ τοῦ νοήματος εἰς τὸ φανταστικὸν ἔδειξε τὸ νόημα οἷον ἐν κατόπτρῳ καὶ ἡ ἀντίληψις αὐτοῦ οὕτω καὶ ἡ μονὴ καὶ ἡ μνήμη. διὸ καὶ ἀεὶ κινουμένης πρὸς νόησιν τῆς ψυχῆς, ὅταν ἐν τούτῳ γίνηται, ἡμῖν ἡ ἀντίληψις. ἄλλο γὰρ ἡ νόησις, καὶ ἄλλο ἡ τῆς νοήσεως ἀντίληψις, καὶ νοοῦμεν μὲν ἀεί, ἀντιλαμβανόμεθα δὲ οὐκ ἀεί: τοῦτο δέ, ὅτι τὸ δεχόμενον οὐ μόνον δέχεται νοήσεις, ἀλλὰ καὶ αἰσθήσεις κατὰ θάτερα.
4.3.31Ama hafıza tahayyül yetisine aitse ve her iki psykhē'nin de hatırladığı söylenmişse, iki tahayyül yetisi vardır. Ayrı olduklarında her biri kendininkine sahip olsun; ama bizde aynı yerde bulunduklarında ikisi nasıl bulunur ve tasavvur hangisinde meydana gelir? İkisinde de meydana geliyorsa, tasavvurlar daima ikili olur; çünkü birinin tahayyül yetisi düşünülenlere, ötekininki hissedilenlere ait değildir; öyle olsaydı birbiriyle hiçbir ortaklığı olmayan iki ayrı canlı olurdu. İkisinde de meydana geliyorsa fark nedir? Sonra bunu neden fark etmiyoruz?
Belki şöyledir: biri ötekiyle uyum içindeyken —tahayyül yetileri de ayrı değildir ve daha üstün olanınki hâkimdir—, tasavvur tek olur; adeta öbürüne bir gölge eşlik eder, büyük bir ışığın altından küçük bir ışık sızar gibi. Ama çatışma ve uyumsuzluk olduğunda öbürü de kendi başına belirginleşir; ötekinin içindeyken fark edilmez, çünkü genel olarak psykhē'lerin ikiliği fark edilmez. İkisi tek bir şeyde birleşmiştir ve biri öbürünün üzerinde gider. Üstteki her şeyi görür; çıkınca öbürününkilerin bir kısmını tutar, bir kısmını bırakır. Tıpkı daha değersiz arkadaşlarla bir arada bulunup sonra onları başkalarıyla değiştirdiğimizde onlardan az şey hatırlamamız, daha değerli arkadaşlarla bulunduğumuzda ise daha çok şey hatırlamamız gibi.
ἀλλ’ εἰ τοῦ φανταστικοῦ ἡ μνήμη, ἑκατέρα δὲ ἡ ψυχὴ μνημονεύειν εἴρηται, δύο τὰ φανταστικά. χωρὶς μὲν οὖν οὖσαι ἐχέτωσαν ἑκατέρα, ἐν δὲ τῷ αὐτῷ παῤ ἡμῖν πῶς τὰ δύο καὶ τίνι αὐτῶν ἐγγίνεται; εἰ μὲν γὰρ ἀμφοτέραις, διτταὶ ἀεὶ αἱ φαντασίαι: οὐ γὰρ δὴ τὸ μὲν τῆς ἑτέρας τῶν νοητῶν, τὸ δὲ τῶν αἰσθητῶν: οὕτω γὰρ ἂν παντάπασι δύο ζῷα οὐδὲν ἔχοντα κοινὸν πρὸς ἄλληλα ἔσται. εἰ οὖν ἀμφοτέραις, τίς ἡ διαφορά; εἶτα πῶς οὐ γινώσκομεν; ἢ ὅταν μὲν συμφωνῇ ἡ ἑτέρα τῇ ἑτέρᾳ, οὐκ ὄντων οὐδὲ χωρὶς τῶν φανταστικῶν, κρατοῦντος δὲ τοῦ τῆς κρείττονος, ἓν τὸ φάντασμα γίνεται, οἷον παρακολουθούσης σκιᾶς τῷ ἑτέρῳ, καὶ ὑποτρέχοντος οἷον σμικροῦ φωτὸς μείζονι: ὅταν δὲ μάχη ᾖ καὶ διαφωνία, ἐκφανὴς ἐφ̓ ἑαυτῆς καὶ ἡ ἑτέρα γίνεται: λανθάνει δὲ ἐν ἑτέρῳ, ὅτι καὶ ὅλως τὸ διττὸν τῶν ψυχῶν λανθάνει. εἰς ἓν γὰρ ἦλθον ἄμφω καὶ ἐποχεῖται ἡ ἑτέρα. ἑώρα οὖν ἡ ἑτέρα πάντα καὶ τὰ μὲν ἔχει ἐξελθοῦσα, τὰ δ’ ἀφίησι τῶν τῆς ἑτέρας: οἷον ἑταίρων ὁμιλίας φαυλοτέρων λαβόντες ποτὲ ἄλλους ἀλλαξάμενοι ὀλίγα τῶν ἐκείνων μεμνήμεθα, χρηστοτέρων δὲ γεγενημένων πλείω.
4.3.32Peki dostların, çocukların ve eşin hafızası ne olacak? Vatanın ve erdemli bir insanın hatırlamasında yadırganacak bir şey olmayan öteki şeylerin hafızası? Biri bunların her birini bir hâlle birlikte hatırlar, erdemli insan ise bunların hafızasını hâlsiz taşır. Çünkü hâl belki baştan beri aşağıdaki psykhē'dedir; hâllerin iyi olanları ise, öbürüyle bir ortaklığı olduğu ölçüde değerli psykhē'de bulunur. Daha aşağı olan psykhē'nin, daha yüksek olanın etkinliklerinin hafızasını da istemesi yaraşır; en çok da kendisi de iyi olduğunda. Çünkü insan hem baştan daha iyi olabilir hem de daha üstün olandan aldığı terbiyeyle daha iyi hâle gelebilir. Daha yüksek olan ise aşağıdakinden gelenleri seve seve unutmak istemelidir. Çünkü biri iyi olsa bile öbürü tabiatça daha aşağı olabilir ve ilki onu zorla zapt ediyor olabilir.
Psykhē yukarıya doğru ne kadar can atarsa o kadar çok şeyi unutur; meğer ki burada da bütün hayatı yalnız daha üstün şeylerin hafızasını taşıyacak türden olsun. Çünkü burada da insanların uğraşlarından uzak durmak iyidir; dolayısıyla onların hatıralarından da uzak durmak zorunludur. Öyle ki iyi psykhē'ye unutkan diyen biri bu anlamda doğru söylemiş olur. Çünkü o çokluktan kaçar, çokluğu bire toplar ve sınırsızlığı geride bırakır. Böylece çok şeyle birlikte değil, hafif ve kendi başına olur. Nitekim burada da orada olmak istediğinde, daha buradayken başka her şeyi bırakır; dolayısıyla orada da buradan kalan şeyler azdır; gökte iken ise daha çoktur. O Herakles [sureti] kendi kahramanlıklarını anlatabilir; ama bunları da küçük sayan, daha kutsal bir yere aktarılmış, akılla kavranan âleme yükselmiş ve bilgelerin giriştiği türden yarışlarda Herakles'ten de güçlü çıkmış olan Herakles neyi hatırlayacak?
τί δὲ δὴ φίλων καὶ παίδων καὶ γυναικός; πατρίδος δὲ καὶ τῶν ὧν ἂν καὶ ἀστεῖος οὐκ ἄτοπος μνημονεύων; ἢ τὸ μὲν μετὰ πάθους ἑκάστου, ὁ δὲ ἀπαθῶς ἂν τὰς μνήμας τούτων ἔχοι: τὸ γὰρ πάθος ἴσως καὶ ἐξ ἀρχῆς ἐν ἐκείνῳ καὶ τὰ ἀστεῖα τῶν παθῶν τῇ σπουδαίᾳ, καθ̓ ὅσον τῇ ἑτέρᾳ τι ἐκοινώνησε. πρέπει δὲ τὴν μὲν χείρονα καὶ τῶν τῆς ἑτέρας ἐνεργημάτων ἐφίεσθαι τῆς μνήμης καὶ μάλιστα, ὅταν ἀστεία ᾖ καὶ αὐτή: γένοιτο γὰρ ἄν τις καὶ ἐξ ἀρχῆς ἀμείνων καὶ τῇ παιδεύσει τῇ παρὰ τῆς κρείττονος. τὴν δὲ δεῖ ἀσμένως λήθην ἔχειν ἐθέλειν τῶν παρὰ τῆς χείρονος. εἴη γὰρ ἂν καὶ σπουδαίας οὔσης τῆς ἑτέρας τὴν ἑτέραν τὴν φύσιν χείρονα εἶναι κατεχομένην ὑπὸ τῆς ἑτέρας βίᾳ. ὅσῳ δὴ σπεύδει πρὸς τὸ ἄνω πλειόνων αὐτῇ ἡ λήθη, εἰ μή που πᾶς ὁ βίος αὐτῇ καὶ ἐνταῦθα τοιοῦτος οἵῳ μόνων τῶν κρειττόνων εἶναι τὰς μνήμας: ἐπεὶ καὶ ἐνταῦθα καλῶς τὸ ἐξιστάμενον τῶν ἀνθρωπίνων σπουδασμάτων. ἀνάγκη οὖν καὶ τῶν μνημονευμάτων: ὥστε ἐπιλήσμονα ἄν τις λέγων τὴν ἀγαθὴν ὀρθῶς ἂν λέγοι τρόπῳ τοιούτῳ. ἐπεὶ καὶ φεύγει ἐκ τῶν πολλῶν, καὶ τὰ πολλὰ εἰς ἓν συνάγει τὸ ἄπειρον ἀφιεῖσα. οὕτω γὰρ καὶ οὐ μετὰ πολλῶν, ἀλλὰ ἐλαφρὰ καὶ δἰ αὑτῆς: ἐπεὶ καὶ ἐνταῦθα, ὅταν ἐκεῖ ἐθέλῃ εἶναι, ἔτι οὖσα ἐνταῦθα ἀφίησι πάντα ὅσα ἄλλα: ὀλίγα τοίνυν κἀκεῖ τὰ ἐντεῦθεν: καὶ ἐν οὐρανῷ οὖσα πλείω. καὶ εἴποι ἂν ὁ Ἡρακλῆς ἐκεῖνος ἀνδραγαθίας ἑαυτοῦ, ὁ δὲ καὶ ταῦτα σμικρὰ ἡγούμενος καὶ μετατεθεὶς εἰς ἁγιώτερον τόπον καὶ ἐν τῷ νοητῷ γεγενημένος καὶ ὑπὲρ τὸν Ἡρακλέα ἰσχύσας τοῖς ἄθλοις, οἷα ἀθλεύουσι σοφοὶ [τίνων μνημονεύσει];