İçeriğe geç
Enneadlar

Plotinos · Enneadlar

Dördüncü Ennead › Psykhē'ye Dair Güçlükler Üzerine II

4.4.14. İnceleme

Peki akılla kavranan âlemde ve o ousia'nın yanında bulunan psykhē ne söyleyecek, neyin hafızasını taşıyacak? Bulunduğu yerdeki şeyleri temaşa ettiğini ve onlarla ilgili etkin olduğunu söylemek tutarlıdır; yoksa orada bile değildir. O hâlde buradakilerden hiçbirini, örneğin felsefe yaptığını, hatta buradayken oradakileri temaşa ettiğini bile hatırlamaz. Biri düşünmeyle bir şeye yöneldiğinde düşünmekten ve onu temaşa etmekten başka bir şey yapamıyorsa ve “düşünmüş olmak” düşünmenin içinde bulunmuyorsa —bunu belki biri sonradan söyler, bu da artık değişmekte olan birinin işidir—, akılla kavranan âlemde saf olarak bulunan birinin, burada bir zaman başına gelmiş şeylerin hafızasını taşıması mümkün olmaz. Hem sanıldığı gibi her düşünme zamansızsa, çünkü oradakiler zamanda değil ebediyettedir, orada hafıza bulunması imkânsızdır; yalnız buradakilerin değil, genel olarak hiçbir şeyin. Orada her şey hazırdır; çünkü ne bir şeyden ötekine bir geçiş ne de bir değişme vardır.

Peki ne olacak? Yukarıdan eidos'lara doğru bir bölme, ya da aşağıdan küllî olana ve yukarıya doğru bir yükselme olmayacak mı? Her şeyin fiilen bir arada bulunduğu yukarıdakinde olmasın; ama orada bulunan psykhē'de neden olmasın? Peki psykhē'nin de bir arada olanları bir bakışta topluca kavramasına ne engel olur? Bu, tek bir şeyi bir arada kavramak gibi midir? Yoksa çok şeyi kavrayan bütün düşünmeler mi bir aradadır? Temaşa edilen şey çeşitli olduğu için düşünmenin de aynı anda çeşitli ve çok olması, düşünmelerin çok olması gerekir; tıpkı bir yüzün gözleri, burnu ve öteki kısımları birlikte görülürken birçok his olması gibi. Ama psykhē bir şeyi bölüp açtığında ne olur? O şey nous'ta zaten bölünmüştür; böyle bir şey daha çok bir odaklanmadır. Eidos'lardaki önce ve sonra zamana göre olmadığı için, öncenin ve sonranın düşünülmesini de zamana göre yapmaz; çünkü düzene göre de önce ve sonra vardır. Örneğin bir bitkinin köklerden başlayıp yukarıya kadar uzanan düzeni, bütünü bir arada temaşa eden için önceyi ve sonrayı ancak düzen bakımından taşır.

Ama psykhē bir şeye bakıp sonra çok şeye ve her şeye sahip olduğunda, birini nasıl önce, ötekileri sonra edinmiş olur? Tek olan güç öyle bir tekti ki başka bir şeyde çok olur ve her şey tek bir düşünmede bulunmaz. Çünkü etkinlikler tek tek değildir; hepsi daima sabit duran bir güçte bir aradadır; başka şeylerde ise sonradan meydana gelirler. Çünkü o başka şey, tek olmadığı için, önceden kendinde bulunmayan çokların tabiatını alabilmiştir.

4.4.1

Τί οὖν ἐρεῖ, καὶ τίνων τὴν μνήμην ἕξει ψυχὴ ἐν τῷ νοητῷ καὶ ἐπὶ τῆς οὐσίας ἐκείνης γενομένη; ἢ ἀκόλουθον εἰπεῖν ἐκεῖνα θεωρεῖν καὶ περὶ ἐκεῖνα ἐνεργεῖν, ἐν οἷς ἔστιν, ἢ μηδὲ ἐκεῖ εἶναι. τῶν οὖν ἐνταῦθα οὐδέν, οἷον ὅτι ἐφιλοσόφησε, καὶ δὴ καὶ ὅτι ἐνταῦθα οὖσα ἐθεᾶτο τὰ ἐκεῖ. ἀλλ’ εἰ μὴ ἔστιν, ὅτε τις ἐπιβάλλει τινὶ τῇ νοήσει, ἄλλο τι ποιεῖν ἢ νοεῖν κἀκεῖνο θεωρεῖν, καὶ ἐν τῇ νοήσει οὐκ ἔστιν ἐμπεριεχόμενον τὸ ἐνενοήκειν, ἀλλ’ ὕστερόν τις ἂν τοῦτ̓ εἰ ἔτυχεν, εἴποι: τοῦτο δὲ ἤδη μεταβάλλοντος: οὐκ ἂν εἴη ἐν τῷ νοητῷ καθαρῶς ὄντα μνήμην ἔχειν τῶν τῇδέ ποτε αὐτῷ τινι γεγενημένων. εἰ δὲ καί, ὥσπερ δοκεῖ, ἄχρονος πᾶσα ἡ νόησις, ἐν αἰῶνι, ἀλλ’ οὐκ ἐν χρόνῳ ὄντων τῶν ἐκεῖ, ἀδύνατον μνήμην εἶναι ἐκεῖ οὐχ ὅτι τῶν ἐνταῦθα, ἀλλὰ καὶ ὅλως ὁτουοῦν. ἀλλ’ ἔστιν ἕκαστον παρόν: ἐπεὶ οὐδὲ διέξοδος οὐδὲ μετάβασις ἀφ̓ ἑτέρου ἐπ’ ἄλλο. τί οὖν; οὐκ ἔσται διαίρεσις ἄνωθεν εἰς εἴδη, ἢ κάτωθεν ἐπὶ τὸ καθόλου καὶ τὸ ἄνω; τῷ μὲν γὰρ ἄνω μὴ ἔστω ἐνεργείᾳ [πάντα] ὁμοῦ ὄντι, τῇ δὲ ψυχῇ ἐκεῖ οὔσῃ διὰ τί οὐκ ἔσται; τί οὖν κωλύει καὶ ταύτῃ τὴν ἐπιβολὴν ἀθρόαν ἀθρόων γίνεσθαι; ἆῤ οὖν ῶς τινος ὁμοῦ; ἢ ὡς πολλῶν ὁμοῦ πάσας νοήσεις. τοῦ γὰρ θεάματος ὄντος ποικίλου ποικίλην καὶ πολλὴν τὴν νόησιν ἅμα [δεῖ] γίνεσθαι καὶ πολλὰς τὰς νοήσεις, οἷον αἰσθήσεις πολλὰς προσώπου ὀφθαλμῶν ἅμα ὁρωμένων καὶ ῥινὸς καὶ τῶν ἄλλων. ἀλλ’ ὅταν ἕν τι διαιρῇ καὶ ἀναπτύσσῃ; ἢ ἐν τῷ νῷ διῄρηται: καὶ τὸ τοιοῦτον οἷον ἐναπέρεισις μᾶλλον. τὸ δὲ πρῶτον καὶ τὸ ὕστερον ἐν τοῖς εἴδεσιν οὐ χρόνῳ ὂν οὐδὲ τὴν νόησιν τοῦ προτέρου καὶ ὑστέρου χρόνῳ ποιήσει: ἔστι γὰρ καὶ τάξει, οἱονεὶ φυτοῦ ἡ τάξις ἐκ ῥιζῶν ἀρξαμένη ἕως εἰς τὸ ἄνω τῷ θεωμένῳ οὐκ ἔχει ἄλλως ἢ τάξει τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον ἅμα τὸ πᾶν θεωμένῳ. ἀλλ’ ὅταν εἰς ἓν βλέπῃ, εἶτα πολλὰ καὶ πάντα ἔχῃ, πῶς τὸ μὲν πρῶτον ἔσχε, τὰ δὲ ἐφεξῆς; ἢ ἡ δύναμις ἡ μία οὕτως ἦν μία, ὡς πολλὰ ἐν ἄλλῳ, καὶ οὐ κατὰ μίαν νόησιν πάντα. αἱ γὰρ ἐνέργειαι οὐ καθ̓ ἕνα, ἀλλ’ ἀεὶ πᾶσαι δυνάμει ἑστώσῃ: ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις γινομένων. ἤδη γὰρ ἐκεῖνο ὡς μὴ [τὸ] ἓν ὂν δυνηθῆναι τὴν τῶν πολλῶν ἐν αὑτῷ φύσιν δέξασθαι πρότερον οὐκ ὄντων.

4.4.2Bu konu böyle. Peki psykhē kendini nasıl hatırlar? Yoksa kendinin bile hafızasını taşımayacak; temaşa edenin kendisi, örneğin Sokrates olduğunu, ya da nous ya da psykhē olduğunu bile hatırlamayacak mı? Bu konuda şunu hatırlamalı: insan burada da bir şeyi temaşa ettiğinde, en çok da açıkça temaşa ettiğinde, o anda düşünmeyle kendine dönmez; kendine sahiptir ama etkinliği o şeye yöneliktir; kendini adeta madde olarak sunarak o şey olur, görülen şeye göre biçimlenir ve o zaman kendisi ancak kuvve hâlindedir. O hâlde kendisi ancak hiçbir şey düşünmediğinde fiilen kendisi midir? Ama yalnız kendisiyse her şeyden boştur. Eğer her şey olacak türdense, kendini düşündüğünde her şeyi bir arada düşünür; öyle ki böyle biri, kendine yönelişi ve etkinliğiyle kendini görürken her şeyi kendi içinde kapsanmış olarak taşır, her şeye yönelişiyle de kendini onların içinde kapsanmış olarak bulur. Ama böyle yapıyorsa düşünmelerini değiştiriyor demektir; bunu ise daha önce biz kabul etmemiştik.

Yoksa şöyle mi demeli: nous'ta her şey aynı hâlde kalır; akılla kavranan âlemin adeta en ucunda bulunan psykhē'de ise bu mümkündür, çünkü içeri doğru da ilerleyebilir; zira kalan bir şeyin etrafında bir şey oluyorsa, o şey kalanla aynı biçimde kalmayıp ona göre bir değişiklik taşımalıdır. Yoksa kendine ait olanlardan kendine, kendinden de ötekilere geçtiğinde bir değişme olduğunu bile söylememeli; çünkü kendisi her şeydir ve ikisi birdir. Ama psykhē akılla kavranan âlemdeyken, kendine ve içindekilere göre bu birbiri ardınca başkalaşmayı yaşar mı? Yoksa akılla kavranan âlemde saf olarak bulunduğunda o da değişmezliğe sahiptir. Çünkü kendisi de olduğu şeydir. O yerde bulunduğunda, nous'a döndüyse onunla birleşmesi zorunludur; çünkü dönünce arada hiçbir şey kalmaz; nous'a varınca ona uyar, uyunca da birleşir, ama yok olmaz; ikisi hem bir hem ikidir. Böyle olunca değişmez; düşünmeye karşı değişmeden durur ve aynı zamanda kendini duyar, çünkü akılla kavrananla bir olup onunla aynı şey olmuştur.

4.4.2

ἀλλὰ ταῦτα μὲν ταύτῃ. ἑαυτοῦ δὲ πῶς; ἢ οὐδὲ ἑαυτοῦ ἕξει τὴν μνήμην, οὐδ’ ὅτι αὐτὸς ὁ θεωρῶν, οἷον Σωκράτης, ἢ ὅτι νοῦς ἢ ψυχή. πρὸς δὴ ταῦτά τις ἀναμνησθήτω, ὡς ὅταν καὶ ἐνταῦθα θεωρῇ καὶ μάλιστα ἐναργῶς, οὐκ ἐπιστρέφει πρὸς ἑαυτὸν τότε τῇ νοήσει, ἀλλ’ ἔχει μὲν ἑαυτόν, ἡ δὲ ἐνέργεια πρὸς ἐκεῖνο, κἀκεῖνο γίνεται οἷον ὕλην ἑαυτὸν παρασχών, εἰδοποιούμενος δὲ κατὰ τὸ ὁρώμενον καὶ δυνάμει ὢν τότε αὐτός. τότε οὖν αὐτός ἐστιν ἐνεργείᾳ, ὅταν μηδὲν νοῇ: ἤ, εἰ μὲν αὐτός, κενός ἐστι παντός. εἰ δέ ἐστιν αὐτὸς τοιοῦτος οἷος πάντα εἶναι, ὅταν αὑτὸν νοῇ, πάντα ὁμοῦ νοεῖ: ὥστε τῇ μὲν εἰς ἑαυτὸν ὁ τοιοῦτος ἐπιβολῇ καὶ ἐνεργείᾳ ἑαυτὸν ὁρῶν τὰ πάντα ἐμπεριεχόμενα ἔχει, τῇ δὲ πρὸς τὰ πάντα ἐμπεριεχόμενον ἑαυτόν. ἀλλ’ εἰ οὕτω ποιεῖ, μεταβάλλει τὰς νοήσεις, ὃ πρότερον αὐτοὶ οὐκ ἠξιοῦμεν. ἢ λεκτέον ἐπὶ μὲν τοῦ νοῦ τὸ ὡσαύτως ἔχειν, ἐπὶ δὲ τῆς ψυχῆς ἐν οἷον ἐσχάτοις τοῦ νοητοῦ κειμένης γίνεσθαι τοῦτο δυνατὸν εἶναι, ἐπεὶ καὶ προσχωρεῖν εἴσω: εἰ γάρ τι περὶ τὸ μένον γίνεται, δεῖ αὐτὸ παραλλαγὴν πρὸς τὸ μένον ἔχειν μὴ ὁμοίως μένον. ἢ οὐδὲ μεταβολὴν λεκτέον γίνεσθαι, ὅταν ἀπὸ τῶν ἑαυτοῦ ἐφ̓ ἑαυτόν, καὶ ὅταν ἀφ̓ ἑαυτοῦ ἐπὶ τὰ ἄλλα: πάντα γὰρ αὐτός ἐστι καὶ ἄμφω ἕν. ἀλλ’ ἡ ψυχὴ ἐν τῷ νοητῷ οὖσα τοῦτο πάσχει τὸ ἄλλο καὶ ἄλλο πρὸς αὑτὴν καὶ τὰ ἐν αὐτῇ. ἢ καθαρῶς ἐν τῷ νοητῷ οὖσα ἔχει τὸ ἀμετάβλητον καὶ αὐτή. καὶ γὰρ αὐτή ἐστιν ἅ ἐστιν: ἐπεὶ καὶ ὅταν ἐν ἐκείνῳ ᾖ τῷ τόπῳ, εἰς ἕνωσιν ἐλθεῖν τῷ νῷ ἀνάγκη, εἴπερ ἐπεστράφη: στραφεῖσα γὰρ οὐδὲν μεταξὺ ἔχει, εἴς τε νοῦν ἐλθοῦσα ἥρμοσται, καὶ ἁρμοσθεῖσα ἥνωται οὐκ ἀπολλυμένη, ἀλλ’ ἕν ἐστιν ἄμφω καὶ δύο. οὕτως οὖν ἔχουσα οὐκ ἂν μεταβάλλοι, ἀλλὰ ἔχοι ἂν ἀτρέπτως πρὸς νόησιν ὁμοῦ ἔχουσα τὴν συναίσθησιν αὑτῆς, ὡς ἓν ἅμα τῷ νοητῷ ταὐτὸν γενομένη.

4.4.3Oradan çıkıp birliğe katlanamayınca, kendine ait olanı benimseyip başka olmak isteyince ve adeta başını dışarı uzatınca, görünüşe göre kendinin hafızasını edinir. Hafızanın bir türü, oradakilerin hafızası, psykhē'yi düşmekten hâlâ alıkoyar; buradakilerin hafızası onu buraya taşır; gökteki şeylerin hafızası onu orada tutar; genel olarak neyi hatırlıyorsa o olur ve o hâle gelir. Çünkü hatırlamak ya düşünmek ya da tasavvur etmekti; tasavvur da psykhē'ye sahip olmakla değil, gördüğü şeylere ve içinde bulunduğu duruma göre gelir. Hissedilenleri görse bile, onlardan ne kadarını görürse o derinliğe sahip olur. Çünkü her şeye ikinci derecede sahip olduğundan her şey olmayı o kadar kusursuzca başaramaz; bir sınır bölgesi olduğu ve böyle bir yerde bulunduğu için her iki yöne de gider.

4.4.3

ἐξελθοῦσα δὲ ἐκεῖθεν καὶ οὐκ ἀνασχομένη τὸ ἕν, τὸ δὲ αὑτῆς ἀσπασαμένη καὶ ἕτερον ἐθελήσασα εἶναι καὶ οἷον προκύψασα, μνήμην, ὡς ἔοικεν, ἑαυτῆς λαμβάνει. μνήμη δὲ ἡ μὲν τῶν ἐκεῖ ἔτι κατέχει μὴ πεσεῖν, ἡ δὲ τῶν ἐνταῦθα ὡδὶ φέρει, ἡ δὲ τῶν ἐν τῷ οὐρανῷ ἐκεῖ κατέχει, καὶ ὅλως, οὗ μνημονεύει, ἐκεῖνο ἔστι καὶ γίνεται. ἦν γὰρ τὸ μνημονεύειν ἢ νοεῖν ἢ φαντάζεσθαι, ἡ δὲ φαντασία αὐτῇ οὐ τῷ ἔχειν, ἀλλ’ οἷα ὁρᾷ καὶ οἷα διάκειται: κἂν τὰ αἰσθητὰ ἴδῃ, ὁπόσον αὐτῶν ἂν ἴδῃ, τοσοῦτον ἔχει τὸ βάθος. ὅτι γὰρ ἔχει πάντα δευτέρως, οὐχ οὕτω τελείως πάντα γίνεται, καὶ μεθόριον οὖσα καὶ ἐν τοιούτῳ κειμένη ἐπ’ ἄμφω φέρεται.

4.4.4Orada iyiyi de nous aracılığıyla görür; çünkü iyi, ona kadar geçemeyecek şekilde kapalı değildir; arada engelleyecek bir beden yoktur; gerçi arada bedenler olduğunda bile ilk şeylerden üçüncü şeylere birçok yoldan ulaşılır. Psykhē kendini aşağıdakilere verirse, istediği şeyi hafızasına ve tasavvuruna göre edinir. Bu yüzden hafıza, en iyi şeylerin hafızası olduğunda bile, en iyi şey değildir. Hafızayı yalnız hatırladığını adeta hissetmek anlamında değil, önceden yaşadıklarına ya da gördüklerine göre bir durumda olmak anlamında da anlamak gerekir. Çünkü insan, sahip olduğunun farkında olmadan da, bilseydi olacağından daha güçlü biçimde bir şeye sahip olabilir. Bilerek sahip olursa belki onu kendisinden başka bir şey olarak taşır; ama sahip olduğunu bilmeden taşırsa, sahip olduğu şey olma tehlikesine düşer; bu hâl de psykhē'yi daha çok düşürür.

Psykhē oradaki yerden uzaklaşınca, orada da bir şekilde taşıdığı hafızaları geri getirir; oradakilerin etkinliği ise hafızayı silip örtüyordu. Çünkü izler yerleşmiş şeyler gibi değildi —öyle olsaydı olan şey belki saçma olurdu—; sonradan etkinliğe salıverilen bir güçtü. Akılla kavranan âlemdeki etkinlik durunca, psykhē oraya varmadan önce görmüş olduğu şeyleri gördü.

4.4.4

ἐκεῖ μὲν οὖν καὶ τἀγαθὸν διὰ νοῦ ὁρᾷ, οὐ γὰρ στέγεται ἐκεῖνο, ὥστε μὴ διελθεῖν εἰς αὐτήν: ἐπεὶ μὴ σῶμα τὸ μεταξὺ ὥστε ἐμποδίζειν: καίτοι καὶ σωμάτων [ὄντων] μεταξὺ πολλαχῇ εἰς τὰ τρίτα ἀπὸ τῶν πρώτων ἡ ἄφιξις. εἰ δὲ πρὸς τὰ κάτω δοίη αὑτήν, ἀναλόγως τῇ μνήμῃ καὶ τῇ φαντασίᾳ ἔχει ὃ ἠθέλησε. διὸ ἡ μνήμη, καὶ ὅταν τῶν ἀρίστων ᾖ, οὐκ ἄριστον. δεῖ δὲ τὴν μνήμην λαμβάνειν οὐ μόνον ἐν τῷ οἷον αἰσθάνεσθαι ὅτι μνημονεύει, ἀλλὰ καὶ ὅταν διακέηται κατὰ τὰ πρόσθεν παθήματα ἢ θεάματα. γένοιτο γὰρ ἂν καὶ μὴ παρακολουθοῦντα, ὅτι ἔχει, ἔχειν παῤ αὑτῷ ἰσχυροτέρως ἢ εἰ εἰδείη. εἰδὼς μὲν γὰρ τάχα ἂν ὡς ἄλλο ἔχοι ἄλλος αὐτὸς ὤν, ἀγνοῶν δὲ ὅτι ἔχει κινδυνεύει εἶναι ὃ ἔχει: ὃ δὴ πάθημα μᾶλλον πεσεῖν ποιεῖ τὴν ψυχήν. ἀλλ’ ἀφισταμένη τοῦ ἐκεῖ τόπου ἀναφέρει τὰς μνήμας, ὁπωσοῦν εἶχε κἀκεῖ: ἡ δὲ ἐνέργεια ἐκείνων ἠφάνιζε τὴν μνήμην. οὐ γὰρ ὡς κείμενοι ἦσαν τύποι, ἵνα ἂν ἦν ἴσως ἄτοπον τὸ συμβαῖνον, ἀλλ’ ἡ δύναμις ἦν ἡ ἀφεθεῖσα ὕστερον εἰς ἐνέργειαν. παυσαμένης οὖν τῆς ἐν τῷ νοητῷ ἐνεργείας εἶδεν, ἃ πρότερον ἡ ψυχὴ πρὶν ἐκεῖ γενέσθαι ἰδοῦσα ἦν.

4.4.5Peki ne olacak? Hatırlamayı sağlayan güç şimdi o şeyleri de etkinliğe mi getirir? Onları kendileri olarak görmüyorduysak hafızayla; kendilerini görüyorduysak, orada da onları gördüğümüz şeyle görürüz. Çünkü bu şey, onu uyandıran şeylerle uyanır; söylenen şeyler hakkında gören de odur. Çünkü bunlar hakkında tahmine başvurarak ya da ilkelerini başka yerden almış bir kıyasla hüküm vermemeli; akılla kavrananlar hakkında, söylendiği gibi, burada bulunanlar için de oradakileri temaşa etme gücü olan aynı şeyle konuşmak mümkündür. Oradakileri görmek için aynı şeyi adeta uyandırmak gerekir; tıpkı biri yüksek bir gözetleme yerinde gözünü yukarı kaldırarak, onunla birlikte çıkmamış olanların hiçbirinin göremediği şeyleri görmesi gibi.

Söylediklerimize göre hafıza, psykhē oradaki yerleri bıraktıktan sonra gökten başlıyor görünüyor. Psykhē buradan göğe çıkıp orada durursa, buradakilerin, söylendiği türden birçok şeyin hafızasını taşıması ve daha önce tanıdığı birçok psykhē'yi tanıması şaşılacak bir şey değildir; tabii psykhē'lerin etraflarında benzer biçimlerde bedenler taşıması zorunluysa. Biçimlerini değiştirip küresel biçim almış olsalar bile, karakterleri ve davranışlarının özgünlüğü sayesinde birbirlerini tanıyabilirler; bunda saçma bir şey yoktur. Hâllerini bırakmış olsunlar, ama karakterlerinin kalmasına engel yoktur. Konuşabiliyorlarsa bu yolla da birbirlerini tanıyabilirler.

Ama akılla kavranan âlemden indiklerinde nasıl olur? Hafızayı yeniden harekete geçirirler, ama gökteki psykhē'lerden daha az; çünkü hatırlayacakları başka şeyler de olacak ve daha uzun bir zaman birçok şeyi büsbütün unutturmuş olacaktır. Peki his evrenine dönüp burada oluşa düşerlerse, hatırlamanın tarzı ne olacak? Yoksa en dibe kadar düşmeleri zorunlu değildir. Çünkü harekete geçtikten sonra belli bir yere kadar ilerleyip durabilirler; oluşun en uç yerine varmadan yeniden çıkmalarına da hiçbir engel yoktur.

4.4.5

τί οὖν; κἀκεῖνα νῦν αὐτὴ ἡ δύναμις, καθ̓ ἣν τὸ μνημονεύειν, εἰς ἐνέργειαν ἄγει; ἢ εἰ μὲν μὴ αὐτὰ ἑωρῶμεν, μνήμῃ, εἰ δ’ αὐτά, ᾧ κἀκεῖ ἑωρῶμεν. ἐγείρεται γὰρ τοῦτο οἷς ἐγείρεται, καὶ τοῦτό ἐστι τὸ ὁρῶν περὶ τῶν εἰρημένων. οὐ γὰρ εἰκασίᾳ δεῖ χρώμενον ἀποφαίνεσθαι οὐδὲ συλλογισμῷ τὰς ἀρχὰς ἄλλοθεν εἰληφότι, ἀλλ’ ἔστι περὶ τῶν νοητῶν, ὡς λέγεται, καὶ ἐνθάδε οὖσι τῷ αὐτῷ λέγειν, ὃ δύναμιν ἔχει τὰ ἐκεῖ θεωρεῖν. ταὐτὸ γὰρ οἷον ἐγείραντας δεῖ ὁρᾶν τὰ ἐκεῖ: οἷον εἴ τις ἀνάγων αὑτοῦ τὸν ὀφθαλμὸν ἐπί τινος ὑψηλῆς σκοπιᾶς ὁρῴη, ἃ οὐδεὶς τῶν οὐ σὺν αὐτῷ ἀναβεβηκότων. ἡ τοίνυν μνήμη ἐκ τοῦ λόγου φαίνεται ἄρχεσθαι ἀπὸ οὐρανοῦ, ἤδη τῆς ψυχῆς τοὺς ἐκεῖ τόπους καταλιπούσης. ἐντεῦθεν μὲν οὖν ἐν οὐρανῷ γενομένη καὶ στᾶσα θαυμαστὸν οὐδέν, εἰ τῶν ἐνθάδε μνήμην πολλῶν ἔχει οἵων εἴρηται, καὶ ἐπιγινώσκειν πολλὰς τῶν πρότερον ἐγνωσμένων, εἴπερ καὶ σώματα ἔχειν περὶ αὑτὰς ἀνάγκη ἐν σχήμασιν ὁμοίοις. καὶ εἰ τὰ σχήματα δὲ ἀλλάξαιντο σφαιροειδῆ ποιησάμεναι, ἀλλὰ διὰ τῶν ἠθῶν καὶ τῆς τῶν τρόπων ἰδιότητος [ἂν] γνωρίζοιεν: οὐ γὰρ ἄτοπον. τὰ μὲν γὰρ πάθη ἔστωσαν ἀποθέμεναι, τὰ δὲ ἤθη οὐ κωλύεται μένειν. εἰ δὲ καὶ διαλέγεσθαι δύναιντο, καὶ οὕτως ἂν γνωρίζοιεν. ἀλλ’ ὅταν ἐκ τοῦ νοητοῦ κατέλθωσι, πῶς; ἢ ἀνακινήσουσι τὴν μνήμην, ἐλαττόνως μέντοι ἢ ἐκεῖναι, τῶν αὐτῶν ἄλλα τε γὰρ ἕξουσι μνημονεύειν, καὶ χρόνος πλείων λήθην παντελῆ πολλῶν πεποιηκὼς ἔσται. ἀλλ’ εἰ τραπεῖσαι εἰς τὸν αἰσθητὸν κόσμον εἰς γένεσιν τῇδε πεσοῦνται, ποῖος τρόπος ἔσται τοῦ μνημονεύειν; ἢ οὐκ ἀνάγκη εἰς πᾶν βάθος πεσεῖν. ἔστι γὰρ κινηθείσας καὶ στῆναι ἐπί τι προελθούσας καὶ οὐδὲν δὲ κωλύει πάλιν ἐκδῦναι, πρὶν γενέσεως ἐλθεῖν ἐπ’ ἔσχατον τόπον.

4.4.6Yer değiştiren ve başkalaşan psykhē'ler için hatırladıkları da söylenebilir; çünkü hafıza olup bitmiş ve geçmiş şeylerin hafızasıdır. Ama aynı hâlde kalabilen psykhē'ler neyi hatırlayabilir? Söz, hem bütün öteki yıldızların hem de güneşin ve ayın psykhē'si hakkında hafızaları araştırıyor; sonunda bütünün psykhē'sine de varacak, hatta Zeus'un kendi hafızalarını kurcalamaya bile cüret edecek. Bunları araştırırken, eğer varsa, onların düşüncelerinin ve akıl yürütmelerinin ne olduğunu da inceleyecek. Ne araştırıyor ne de aporia'ya düşüyorlarsa —çünkü hiçbir şeye ihtiyaçları yoktur, daha önce bilmedikleri şeyleri de öğrenmezler—, onlarda ne gibi akıl yürütmeler, kıyaslar ya da düşünmeler olabilir? İnsan işleri hakkında da bizim işlerimizi ya da genel olarak yeryüzündekileri yönetmek için tasarıları ve çareleri yoktur; çünkü onlardan evrene gelen düzenin tarzı başkadır.

4.4.6

τὰς μὲν οὖν μετιούσας καὶ μεταβαλλούσας ψυχὰς ἔχοι ἄν τις εἰπεῖν ὅτι καὶ μνημονεύουσι, τῶν γὰρ γεγενημένων καὶ παρεληλυθότων ἡ μνήμη: αἷς δὲ ἐν τῷ αὐτῷ ὑπάρχει μένειν, τίνων ἂν αὗται μνημονεύοιεν; ἄστρων δὲ περὶ ψυχῆς τῶν τε ἄλλων ἁπάντων καὶ δὴ καὶ περὶ ἡλίου καὶ σελήνης ἐπιζητεῖ ὁ λόγος τὰς μνήμας, καὶ τελευτῶν εἶσι καὶ ἐπὶ τὴν τοῦ παντὸς ψυχήν, καὶ ἐπιτολμήσει καὶ τοῦ Διὸς αὐτοῦ τὰς μνήμας πολυπραγμονεῖν. ταῦτα δὲ ζητῶν καὶ τὰς διανοίας αὐτῶν καὶ τοὺς λογισμοὺς τίνες εἰσὶ θεωρήσει, εἴπερ εἰσίν. εἰ οὖν μήτε ζητοῦσι μήτε ἀποροῦσιν — οὐδενὸς γὰρ δέονται, οὐδὲ μανθάνουσιν, ἃ πρότερον οὐκ ἦν αὐτοῖς ἐν γνώσει: τίνες ἂν λογισμοὶ ἢ τίνες συλλογισμοὶ αὐτοῖς γίνοιντο ἢ διανοήσεις; ἀλλ’ οὐδὲ περὶ τῶν ἀνθρωπίνων αὐτοῖς ἐπίνοιαι καὶ μηχαναί, ἐξ ὧν διοικήσουσι τὰ ἡμέτερα ἢ ὅλως τὰ τῆς γῆς: ἄλλος γὰρ τρόπος τῆς εἰς τὸ πᾶν παῤ αὐτῶν εὐθημοσύνης.

4.4.7Peki ne olacak? Tanrıyı gördüklerini hatırlamazlar mı? Onu daima görürler; görmeye devam ettikleri sürece de onu görmüş olduklarını söylemeleri elbette mümkün değildir; çünkü bu, görmeyi bırakanların başına gelecek bir şeydir. Peki dün ve geçen yıl yeryüzünün etrafında döndüklerini, dün, eskiden ve yaşamaya başladıklarından beri yaşadıklarını da mı hatırlamazlar? Onlar daima yaşar; daima ise bir ve aynıdır. Gidişteki “dün” ve “geçen yıl” ise şöyle bir şey olurdu: biri tek bir adımla yapılmış bir atılışı birçok parçaya bölse ve o tek atılışı birbiri ardınca gelen birçok atılış hâline getirse. Çünkü orada da tek bir gidiş vardır; bizde ise birçok gidiş ve ayrı ayrı günler sayılır, çünkü araya geceler girer. Orada tek bir gün varken nasıl birçok gün olsun? Öyle ki “geçen yıl” da yoktur.

Ama kat edilen aralık aynı değil başkadır, zodyağın kesimi de başkadır. O hâlde yıldız neden “şu kesimi geçtim, şimdi başka birindeyim” demesin? İnsanların işlerine de bakıyorsa, onlardaki değişmeleri ve şimdi başka insanların bulunduğunu neden görmesin? Görüyorsa, önceden başka insanların ve başka şeylerin bulunduğunu da görür; öyle ki hafıza da vardır.

4.4.7

τί οὖν; ὅτι τὸν θεὸν εἶδον οὐ μνημονεύουσιν; ἢ ἀεὶ ὁρῶσιν: ἕως δ’ ἂν ὁρῶσιν, οὐκ ἔνι δήπου φάναι αὐτὸν ἑωρακέναι: παυσαμένων γὰρ τοῦτο ἂν πάθος εἴη. τί δέ; οὐδ’ ὅτι περιῆλθον χθὲς τὴν γῆν καὶ τὸ πέρυσιν, οὐδ’ ὅτι ἔζων χθὲς καὶ πάλαι καὶ ἐξ οὗ ζῶσιν; ἢ ζῶσιν ἀεί: τὸ δὲ ἀεὶ ταὐτὸν ἕν, τὸ δὲ χθὲς τῆς φορᾶς καὶ τὸ πέρυσι τοιοῦτον ἂν εἴη, οἷον ἂν εἴ τις τὴν ὁρμὴν τὴν κατὰ πόδα ἕνα γενομένην μερίζοι εἰς πολλά, καὶ ἄλλην καὶ ἄλλην καὶ πολλὰς ποιοῖ τὴν μίαν. καὶ γὰρ ἐνταῦθα μία φορά, παρὰ δὲ ἡμῖν μετροῦνται πολλαὶ καὶ ἡμέραι ἄλλαι, ὅτι καὶ νύκτες διαλαμβάνουσιν. ἐκεῖ δὲ μιᾶς οὔσης ἡμέρας πῶς πολλαί; ὥστε οὐδὲ τὸ πέρυσιν. ἀλλὰ τὸ διάστημα οὐ ταὐτόν, ἀλλ’ ἄλλο, καὶ τὸ ζῳδίου τμῆμα ἄλλο. διὰ τί οὖν οὐκ ἐρεῖ ʽπαρῆλθον τόδε, νῦν δὲ ἐν ἄλλῳ εἰμἴ; εἰ δὲ καὶ ἐφορᾷ τὰ [τῶν] ἀνθρώπων, πῶς οὐ καὶ τὰς μεταβολὰς τὰς περὶ αὐτούς, καὶ ὅτι νῦν ἄλλοι; εἰ δὲ τοῦτο, καὶ ὅτι πρότερον ἕτεροι, καὶ ἕτερα: ὥστε καὶ μνήμη.

4.4.8Yoksa insanın temaşa ettiği her şeyi hafızaya koyması zorunlu değildir; büsbütün araz olarak ardından gelen şeylerin tasavvurda yer alması da zorunlu değildir. Düşünülmesi ve bilinmesi daha açık olan şeyler his yoluyla da meydana gelseler, onların bilgisini bırakıp hissedilenin cüzî yanına yönelmek zorunlu değildir; meğer ki biri bir işi fiilen idare etsin; çünkü cüzî olanlar bütünün bilgisinin içinde kapsanmıştır.

Her birini şöyle açıklayayım. Önce, insanın gördüğü şeyleri kendinde saklamasının zorunlu olmadığını. Fark önemli olmadığında, ya da his görülen şeylerin farkıyla istem dışı harekete geçip ona hiç yönelmediğinde, bunu yalnız his yaşamış olur; psykhē onu içine almaz, çünkü farkla ne bir ihtiyaç ne de başka bir fayda bakımından ilgilenir. Psykhē'nin etkinliği başka şeylere yönelikken ise, mevcutken bile hissini fark etmediği böyle şeylerin geçip gittikten sonra hafızasını hiç taşımaz.

Büsbütün araz olarak olup biten şeylerin tasavvurda yer almasının zorunlu olmadığını, yer alsalar bile saklanıp gözetilecek biçimde olmadığını, böyle bir şeyin izinin kendini duyuş vermediğini de, söylediğimizi şöyle anlayan öğrenebilir. Şunu kastediyorum: yer değiştirerek hareket ederken şu havayı, sonra bu havayı yarmak, ya da daha da çok, havanın içinden geçmek hiçbir zaman asıl amaç olmasaydı, yürüyenler bunu ne gözetir ne de akıllarına getirirlerdi. Nitekim yolda da şu kadar mesafeyi aşmak asıl amaç olmasaydı, yol yalnız havanın içinden geçmekten ibaret olsaydı, yeryüzünün hangi stadionunda olduğumuzu ya da ne kadar yol aldığımızı umursamazdık. Belli bir süre değil de yalnız hareket etmemiz gerekseydi ve başka hiçbir işi zamana bağlamasaydık, ayrı ayrı zamanları hafızamızda tutmazdık. Şu da bilinen bir şeydir: düşünce yapılan işi bütünüyle kavradığında ve işin mutlaka böyle yapılacağına güvendiğinde, artık olup biten her bir şeye dikkat etmez. Hem biri daima aynı şeyi yapıyorsa, aynı şeyin her bir ayrıntısını gözetlemesi boşunadır.

O hâlde yıldızlar kendi işlerini yaparak dönüyor ve geçtikleri yerleri geçmek için dönmüyorlarsa; işleri ne yanından geçtikleri şeyleri seyretmek ne de geçmekse, geçiş araz ise ve akılları daha büyük şeylerle meşgulse; içinden geçtikleri şeyler daima aynıysa ve şu kadar sürede geçen zaman, bölünmüş olsa bile, hesaba katılmıyorsa, geçtikleri yerlerin de zamanların da hafızasını taşımaları zorunlu değildir. […] Hayatları da aynıdır; yer değiştirmeleri bile aynı şeyin etrafında olur; öyle ki hareketleri yer değiştirme değil, kendine yönelik olarak etkin olan tek bir canlının hayat hareketidir: dışarıya göre durgunluk içinde, kendi içindeki ebedî hayatla ise hareket hâlindedir.

Biri onların hareketini bir koro dansına benzetse: dans bir zaman sona eriyorsa, baştan sona tamamlanmış bütünü kusursuz, her bir bölümü ise kusurludur; ama daima süren bir dans ise daima kusursuzdur. Daima kusursuzsa, tamamlanacağı bir zamanı da yeri de yoktur; böylece bir özlem de taşımaz; dolayısıyla ne zamanla ne de yerle ölçer; dolayısıyla bunların hafızası da yoktur. Yıldızlar kendi psykhē'lerine bakarak mutlu bir hayat yaşıyorlarsa; psykhē'lerinin bire yönelişiyle ve kendilerinden bütün göğe yayılan aydınlıkla, tıpkı bir lirin telleri gibi uyum içinde titreşip tabii bir armoni içinde bir ezgi söylüyorlarsa; bütün gök ve parçaları da göğe göre böyle hareket ediyorsa, gök kendisi dönerken ötekiler de, konumları farklı olduğu için, aynı şeye göre başka başka dönüyorlarsa, sözümüz daha da doğru çıkar; çünkü bütün varlıkların hayatı o zaman daha da çok tek ve benzerdir.

4.4.8

ἢ οὐκ ἀνάγκη οὔτε ὅσα τις θεωρεῖ ἐν μνήμῃ τίθεσθαι, οὔτε τῶν πάντη κατὰ συμβεβηκὸς ἐπακολουθούντων ἐν φαντασίᾳ γίνεσθαι, ὧν τε ἡ νόησις καὶ ἡ γνῶσις ἐναργεστέρα, εἰ ταῦτα αἰσθητῶς γίνοιτο, οὐκ ἀνάγκη παρέντα τὴν γνῶσιν αὐτῶν τῷ κατὰ μέρος αἰσθητῷ τὴν ἐπιβολὴν ποιεῖσθαι, εἰ μή τις ἔργῳ οἰκονομοῖτό τι, τῶν ἐν μέρει τῇ γνώσει τοῦ ὅλου ἐμπεριεχομένων. λέγω δὲ ἕκαστον ὧδε: πρῶτον μὲν τὸ μὴ ἀναγκαῖον εἶναι, ἅ τις ὁρᾷ παρατίθεσθαι παῤ αὑτῷ. ὅταν γὰρ μὴ διαφέρῃ, ἢ μὴ πρὸς αὐτὸν ᾖ ὅλως ἡ αἴσθησις ἀπροαιρέτως τῇ διαφορᾷ τῶν ὁρωμένων κινηθεῖσα, τοῦτο αὐτὴ ἔπαθε μόνη τῆς ψυχῆς οὐ δεξαμένης εἰς τὸ εἴσω, ἅτε μήτε πρὸς χρείαν μήτε πρὸς ἄλλην ὠφέλειαν αὐτῇ τῆς διαφορᾶς μέλον. ὅταν δὲ καὶ ἡ ἐνέργεια αὐτῇ πρὸς ἄλλοις ᾖ, καὶ παντελῶς οὐκ ἂν ἀνάσχοιτο τῶν τοιούτων παρελθόντων τὴν μνήμην, ὅπου μηδὲ παρόντων γινώσκει τὴν αἴσθησιν. καὶ μὴν ὅτι τῶν πάντη κατὰ συμβεβηκὸς γινομένων οὐκ ἀνάγκη ἐν φαντασίᾳ γίνεσθαι, εἰ δὲ καὶ γίνοιτο, οὐχ ὥστε καὶ φυλάξαι καὶ παρατηρῆσαι, ἀλλὰ καὶ ὁ τύπος τοῦ τοιούτου οὐ δίδωσι συναίσθησιν, μάθοι ἄν τις, εἰ τὸ λεγόμενον οὕτω λάβοι. λέγω δὲ ὧδε: εἰ μηδέποτε προηγούμενον γένοιτο τὸν ἀέρα τόνδε εἶτα τόνδε τεμεῖν ἐν τῷ κατὰ τόπον κινεῖσθαι, ἢ καὶ ἔτι μᾶλλον διελθεῖν, οὔτ’ ἂν τήρησις αὐτοῦ οὔτ’ ἂν ἔννοια βαδίζουσι γένοιτο. ἐπεὶ καὶ τῆς ὁδοῦ εἰ μὴ ἐγίνετο τὸ τόδε διανύσαι προηγούμενον, δἰ ἀέρος δὲ ἦν τὴν διέξοδον ποιήσασθαι, οὐκ ἂν ἐγένετο ἡμῖν μέλειν τοῦ ἐν ὅτῳ σταδίῳ γῆς ἐσμέν, ἢ ὅσον ἠνύσαμεν: καὶ εἰ κινεῖσθαι δὲ ἔδει μὴ τοσόνδε χρόνον, ἀλλὰ μόνον κινεῖσθαι, μηδ’ ἄλλην τινὰ πρᾶξιν εἰς χρόνον ἀνήγομεν, οὐκ ἂν ἐν μνήμῃ ἄλλον ἂν καὶ ἄλλον χρόνον ἐποιησάμεθα. γνώριμον δέ, ὅτι τῆς διανοίας ἐχούσης τὸ πραττόμενον ὅλον καὶ πιστευούσης οὕτω πάντως πραχθήσεσθαι οὐκ ἂν ἔτι προσέχοι γιγνομένοις ἑκάστοις. καὶ μὴν καὶ ὅταν τις ταὐτὸν ἀεὶ ποιῇ, μάτην ἂν ἔτι παρατηροῖ ἕκαστα τοῦ ταὐτοῦ. εἰ οὖν τὰ ἄστρα φερόμενα τὰ αὑτῶν πράττοντα φέρεται καὶ οὐχ ἵνα παρέλθῃ ταῦτα, ὅσα παρέρχεται, καὶ τὸ ἔργον αὐτοῖς οὔτε ἡ θέα ὧν πάρεισιν, οὔτε τὸ παρελθεῖν, κατὰ συμβεβηκός τε ἡ πάροδος, πρὸς ἄλλοις τε ἡ γνώμη μείζοσι, τά τε αὐτὰ ἀεὶ δἰ ὧν διέρχονται ταῦτα, ὅ τε χρόνος οὐκ ἐν λογισμῷ ὁ ἐν τοσῷδε, εἰ καὶ διῃρεῖτο, οὐκ ἀνάγκη οὔτε τόπων ὧν παρίασιν οὔτε χρόνων εἶναι μνήμην, […] ζωήν τε τὴν αὐτὴν ἔχοντα, ὅπου καὶ τὸ τοπικὸν αὐτοῖς περὶ ταὐτόν, ὡς μὴ τοπικόν, ἀλλὰ ζωτικὸν τὸ κίνημα εἶναι ζῴου ἑνὸς εἰς αὑτὸ ἐνεργοῦντος ἐν στάσει μὲν ὡς πρὸς τὸ ἔξω, [ἐν] κινήσει δὲ τῇ ἐν αὐτῷ ζωῇ ἀιδίῳ οὔσῃ. καὶ μὴν εἰ καὶ χορείᾳ ἀπεικάσειέ τις τὴν κίνησιν αὐτῶν, εἰ μὲν ἱσταμένῃ ποτέ, ἡ πᾶσα ἂν εἴη τελεία ἡ συντελεσθεῖσα ἐξ ἀρχῆς εἰς τέλος, ἀτελὴς δὲ ἡ ἐν μέρει ἑκάστη: εἰ δὲ τοιαύτῃ οἵα ἀεί, τελεία ἀεί. εἰ δὲ ἀεὶ τελεία, οὐκ ἔχει χρόνον ἐν ᾧ τελεσθήσεται οὐδὲ τόπον: ὥστε οὐδὲ ἔφεσιν ἂν ἔχοι οὕτως: ὥστε οὔτε χρονικῶς οὔτε τοπικῶς μετρήσει: ὥστε οὐδὲ μνήμη τούτων. εἰ μέντοι αὐτοὶ μὲν ζωὴν ζῶσι μακαρίαν ταῖς αὑτῶν ψυχαῖς τὸ ζῆν προσεμβλέποντες, ταύτῃ δὲ τῶν ψυχῶν αὑτῶν πρὸς ἓν τῇ νεύσει καὶ τῇ ἐξ αὐτῶν εἰς τὸν σύμπαντα οὐρανὸν ἐλλάμψει ὥσπερ χορδαὶ ἐν λύρᾳ συμπαθῶς κινηθεῖσαι μέλος ἂν ᾅσειαν ἐν φυσικῇ τινι ἁρμονίᾳ, εἰ οὕτω κινοῖτο ὁ σύμπας οὐρανὸς καὶ τὰ μέρη αὐτοῦ πρὸς αὐτόν, φερόμενος καὶ αὐτὸς καὶ ἄλλα ἄλλως πρὸς τὸ αὐτὸ ἄλλης αὐτοῖς καὶ τῆς θέσεως οὔσης, ἔτι ἂν μᾶλλον ἡμῖν ὁ λόγος ὀρθοῖτο μιᾶς ζωῆς καὶ ὁμοίας τῆς πάντων ἔτι μᾶλλον οὔσης.

4.4.9Peki her şeyi düzenleyen, gözeten ve tertip eden Zeus; ebediyen bir hükümdar psykhē'sine ve hükümdar nous'una sahip olan, şeylerin nasıl olacağını önceden düşünen, olanların başında duran, düzen içinde yöneten, şimdiye kadar birçok dönemi döndürüp tamamlamış olan Zeus, bütün bunlarda kaç dönem olduğunu ve dönemlerin nasıl olduğunu nasıl hatırlamaz? Bunların ileride de nasıl olacağını tasarlayan, karşılaştıran ve hesaplayan biri olarak, yaratıcıların en bilgesi olduğu ölçüde herkesten çok hatırlayan o olmaz mı? Dönemlerin hafızası meselesi kendi başına da büyük bir aporia taşır: sayıları ne kadardır ve Zeus bunu bilir mi? Sayı sınırlıysa, evrene zamanda bir başlangıç vermiş olacaktır; sınırsızsa, kendi işlerinin ne kadar olduğunu bilmeyecektir.

Yoksa bunun bir olduğunu, daima tek bir hayatla bilecektir; çünkü sınırsızlık böyledir. Bu birliği de dışarıdan değil, fiilen bilecektir; çünkü böyle sınırsız olan onunla daima bir aradadır, daha doğrusu ona eşlik eder ve dışarıdan gelen bir bilgiyle değil, [kendisiyle] temaşa edilir. Çünkü kendi hayatının sınırsızlığını nasıl biliyorsa, evrene yönelen tek etkinliğini de öyle bilir; ama evrene yöneldiği için değil.

4.4.9

ὁ δὲ δὴ πάντα κοσμῶν Ζεὺς καὶ ἐπιτροπεύων καὶ διατιθείς, εἰς ἀεὶ ψυχὴν βασιλικὴν καὶ βασιλικὸν νοῦν ἔχων καὶ πρόνοιαν, ὅπως γίγνοιτο, καὶ γινομένων ἐπιστασίαν καὶ τάξει διοικῶν καὶ περιόδους ἑλίττων πολλὰς ἤδη καὶ τελέσας, πῶς ἂν ἐν τούτοις ἅπασι μνήμην οὐκ ἔχοι, ὁπόσαι τε ἐγένοντο καὶ οἷαι αἱ περίοδοι; καὶ ὡς ἂν καὶ ἔπειτα γένοιντο μηχανώμενος καὶ συμβάλλων καὶ λογιζόμενος [πῶς οὐ] μνημονικώτατος ἂν εἴη πάντων, ὅσῳ καὶ δημιουργὸς σοφώτατος; τὸ μὲν οὖν περιόδων τῆς μνήμης καὶ καθ̓ αὑτὸ ἂν ἔχοι πολλὴν ἀπορίαν, ὁπόσος ἀριθμὸς εἴη καὶ εἰ εἰδείη. πεπερασμένος γὰρ ὢν ἀρχὴν τῷ παντὶ χρονικὴν δώσει εἰ δ’ ἄπειρος, οὐκ εἰδήσει, ὁπόσα τὰ αὐτοῦ ἔργα. ἢ ὅτι ἓν εἰδήσει καὶ μιᾷ ζωῇ ἀεί: οὕτως γὰρ ἄπειρος καὶ τὸ ἓν οὐ γνώσει ἔξωθεν, ἀλλ’ ἔργῳ, συνόντος ἀεὶ τοῦ οὕτως ἀπείρου, μᾶλλον δὲ παρεπομένου καὶ θεωρουμένου οὐκ ἐπακτῷ γνώσει. ὡς γὰρ τὸ αὑτοῦ ἄπειρον τῆς ζωῆς οἶδεν, οὕτω καὶ τὴν ἐνέργειαν τὴν εἰς τὸ πᾶν μίαν οὖσαν, οὐχ ὅτι εἰς τὸ πᾶν.

4.4.10Ama düzenleyen ikili olduğu için —birine yaratıcı, ötekine bütünün psykhē'si deriz— ve Zeus derken kimi zaman yaratıcıyı, kimi zaman bütünün yöneten ilkesini kastettiğimiz için, yaratıcıdan ileriyi ve geriyi tamamen kaldırmalı ve ona tek, değişmez ve zamansız bir hayat vermeliyiz. Ama yöneten ilkeyi kendi içinde taşıyan evren hayatı hâlâ bir açıklama ister. Bu hayat da yaşamasını akıl yürütmede, ne yapılması gerektiğini araştırmada bulmaz; çünkü yapılması gerekenler zaten bulunmuş ve düzene konmuştur, ama düzenlenmiş şeyler olarak değil: düzenlenmiş olanlar meydana gelen şeylerdi, onları meydana getiren ise düzenin kendisidir. Bu da kalıcı phronēsis'e bağlı olan psykhē'nin etkinliğidir; psykhē'deki düzen o phronēsis'in suretidir. O phronēsis değişmediğine göre bu psykhē'nin de değişmemesi zorunludur. Çünkü kimi zaman oraya bakıp kimi zaman bakmamazlık etmez; oradan ayrılsaydı çaresiz kalırdı; çünkü psykhē tektir ve işi de tektir.

Yöneten ilke tek olarak daima hâkimdir; kimi zaman hâkim, kimi zaman mağlup değildir. Çatışma ya da çaresizlik doğuracak çokluk nereden gelecekti? Yöneten tek ilke daima aynı şeyi diler; neden birbiri ardınca başka şeyler dilesin de birçok şey karşısında çaresiz kalsın? Gerçi tek olduğu hâlde değişse bile çaresiz kalmazdı; çünkü evrenin birçok eidos'u ve parçası olması, parçalar arasında zıtlıklar bulunması yüzünden onları nasıl düzenleyeceğini bilemez değildir. Çünkü en uçtakilerden ya da parçalardan değil, ilk şeylerden başlar; ilkinden başlayarak engelsiz bir yolla her şeye ulaşır ve onları düzenler; aynı tek işin başında kalıp kendisi de aynı kaldığı için de hâkimdir. Birbiri ardınca başka şeyler düşünüp taşınsaydı, o başka şey nereden gelecekti? Sonra ne yapması gerektiğini bilemezdi; akıl yürütmelere girip ne yapacağında kararsız kalınca da işi zayıflardı.

4.4.10

ἀλλ’ ἐπεὶ τὸ κοσμοῦν διττόν, [καὶ] τὸ μὲν ὡς τὸν δημιουργὸν λέγομεν, τὸ δὲ ὡς τὴν τοῦ παντὸς ψυχήν, καὶ τὸν Δία λέγοντες ὁτὲ μὲν ὡς ἐπί τὸν δημιουργὸν φερόμεθα, ὁτὲ δὲ ἐπὶ τὸ ἡγεμονοῦν τοῦ παντός, ἐπὶ μὲν τοῦ δημιουργοῦ ἀφαιρετέον πάντη τὸ πρόσω καὶ ὀπίσω μίαν αὐτῷ ἄτρεπτον καὶ ἄχρονον ζωὴν διδόντας. ἡ δὲ τοῦ κόσμου ζωὴ τὸ ἡγούμενον ἐν αὑτῇ ἔχουσα ἔτι ἐπιζητεῖ λόγον. εἰ οὖν καὶ αὕτη μὴ ἐν τῷ λογίζεσθαι ἔχει τὸ ζῆν, μηδ’ ἐν τῷ ζητεῖν ὅ τι δεῖ ποιεῖν: ἤδη γὰρ ἐξεύρηται καὶ τέτακται ἃ δεῖ, οὐ ταχθέντα: τὰ γὰρ ταχθέντα ἦν τὰ γινόμενα, τὸ δὲ ποιοῦν αὐτὰ ἡ τάξις: τοῦτο δὲ ψυχῆς ἐνέργεια ἐξηρτημένης μενούσης φρονήσεως, ἧς εἰκὼν ἡ ἐν αὐτῇ τάξις. οὐ τρεπομένης δὲ ἐκείνης ἀνάγκη μηδὲ ταύτην τρέπεσθαι: οὐ γὰρ ὁτὲ μὲν βλέπει ἐκεῖ, ὁτὲ δὲ οὐ βλέπει: ἀπολειπομένη γὰρ ἂν ἀποροῖ: μία γὰρ ψυχὴ καὶ ἓν ἔργον. τὸ γὰρ ἡγεμονοῦν ἓν κρατοῦν ἀεί, καὶ οὐχ ὁτὲ μὲν κρατοῦν, ὁτὲ δὲ κρατούμενον: πόθεν γὰρ τὰ πλείω, ὥστε καὶ γενέσθαι μάχην ἢ ἀπορίαν; καὶ τὸ διοικοῦν ἓν τὸ αὐτὸ ἀεὶ ἐθέλει: διὰ τί γὰρ ἂν ἄλλο καὶ ἄλλο, ἵνα εἰς πλείω ἀπορῇ; καίτοι, εἰ καὶ ἓν οὖσα μεταβάλλοι, οὐκ ἂν ἀποροῖ: οὐ γὰρ ὅτι εἴδη πολλὰ τὸ πᾶν καὶ μέρη ἔχει καὶ ἐναντιώσεις πρὸς τὰ μέρη, διὰ τοῦτο ἂν ἀποροῖ, ὅπως διαθεῖτο: οὐ γὰρ ἀπὸ τῶν ἐσχάτων οὐδ’ ἀπὸ τῶν μερῶν ἄρχεται, ἀλλ’ ἀπὸ τῶν πρώτων, καὶ ἀπὸ πρώτου ἀρξαμένη ὁδῷ ἀνεμποδίστῳ ἐπὶ πάντα εἶσι καὶ κοσμεῖ καὶ διὰ τοῦτο κρατεῖ, ὅτι ἐφ̓ ἑνὸς ἔργου μένει τοῦ αὐτοῦ καὶ ταὐτόν. εἰ δὲ ἄλλο καὶ ἄλλο βουλεύοιτο, πόθεν τὸ ἄλλο; εἶθ̓ ὅ τι χρὴ ποιεῖν ἀπορήσει, καὶ ἀσθενήσει τὸ ἔργον αὐτῇ εἰς ἀμφίβολον τοῦ πράττειν ἐν λογισμοῖς ἰούσῃ.

4.4.11Çünkü tek bir canlıda olduğu gibi yönetim iki türlüdür: biri dışarıdan ve parçalardan, öbürü içeriden ve ilkeden başlar. Hekim dışarıdan ve tek tek parçalardan başlar, çoğu zaman çaresiz kalır ve düşünüp taşınır; tabiat ise ilkeden başlar ve düşünüp taşınmaya hiç ihtiyaç duymaz. Bütünün yönetimi ve yöneten de yönetirken hekimin melekesine göre değil, tabiat gibi olmalıdır. Orada sadelik çok daha fazladır, çünkü her şey tek bir canlının parçaları gibi kapsanmıştır. Bütün tabiatlara tek bir tabiat hâkimdir; ötekiler ona bağlı ve asılı olarak, adeta ondan sürgün vermiş olarak onu izler; tıpkı dallardaki tabiatın bütün ağacın tabiatına bağlı olması gibi.

Phronēsis daima hazır, etkin ve hâkim olduğuna ve aynı şekilde yönettiğine göre, ne akıl yürütme, ne sayma, ne de hafıza söz konusu olabilir? Meydana gelen şeyler çeşitli ve farklı diye, meydana getirenin de meydana gelenin değişmelerine ayak uydurarak yönetmesi gerekmez. Meydana gelenler ne kadar çeşitliyse, meydana getiren o kadar aynı kalır. Çünkü her bir canlıda da tabiata göre meydana gelen birçok şey vardır ve hepsi aynı anda olmaz: yaşlar, belli zamanlarda çıkan şeyler, örneğin boynuzlar ve sakallar, göğüslerin büyümesi, olgunluk çağları, başka canlıların doğurulması; önceki logos'lar yok olmaz, başkaları onlara eklenir. Bu, doğan canlıda da aynı bütün logos'un bulunmasından anlaşılır.

O hâlde aynı phronēsis'i evrene de yakıştırmak ve onu küllî, adeta evrenin sabit duran phronēsis'i saymak yerindedir: tek ve en büyük bir canlının phronēsis'i olarak hem çok ve çeşitli hem de sadedir; çoklukla başkalaşmaz; tek bir logos'tur ve her şey onda bir aradadır. Her şey onda bir arada olmasaydı, bu phronēsis o canlının değil, sonraki şeylerin ve parçaların phronēsis'i olurdu.

4.4.11

ἔστι γὰρ ὥσπερ ἐφ̓ ἑνὸς ζῴου ἡ διοίκησις, ἡ μέν τις ἀπὸ τῶν ἔξωθεν καὶ μερῶν, ἡ δέ τις ἀπὸ τῶν ἔνδον καὶ τῆς ἀρχῆς, καθάπερ ἰατρὸς μὲν ἔξωθεν ἀρχόμενος καὶ κατὰ μέρος ἄπορος πολλαχῇ καὶ βουλεύεται, ἡ δὲ φύσις ἀπὸ τῆς ἀρχῆς ἀπροσδεὴς βουλεύσεως. καὶ δεῖ τοῦ παντὸς τὴν διοίκησιν καὶ τὸν διοικοῦντα ἐν τῷ ἡγεῖσθαι οὐ κατ’ ἰατροῦ ἕξιν εἶναι, ἀλλ’ ὡς ἡ φύσις. πολὺ δὲ μᾶλλον ἐκεῖ τὸ ἁπλοῦν, ὅσῳ κατὰ πάντων ἐμπεριειλημμένων ὡς μερῶν ζῴου ἑνός. πάσας γὰρ τὰς φύσεις κρατεῖ μία, αἱ δὲ ἕπονται ἀνηρτημέναι καὶ ἐξηρτημέναι καὶ οἷον ἐκφῦσαι,: ὡς ἡ ἐν κλάδοις τῆς τοῦ ὅλου φυτοῦ. τίς οὖν ὁ λογισμὸς ἢ τίς ἀρίθμησις ἢ τίς ἡ μνήμη παρούσης ἀεὶ φρονήσεως καὶ ἐνεργούσης καὶ κρατούσης καὶ κατὰ τὰ αὐτὰ διοικούσης; οὐ γὰρ δὴ ὅτι ποικίλα καὶ διάφορα τὰ γινόμενα, δεῖ συνεπόμενον ταῖς τοῦ γινομένου μεταβολαῖς καὶ τὸ ποιοῦν ἡγεῖσθαι. ὅσῳ γὰρ ποικίλα τὰ γινόμενα, τοσούτῳ τὸ ποιοῦν ὡσαύτως μένον. πολλὰ γὰρ καὶ ἐφ̓ ἑνὸς ἑκάστου ζῴου τὰ γινόμενα κατὰ φύσιν καὶ οὐχ ὁμοῦ πάντα, αἱ ἡλικίαι, αἱ ἐκφύσεις ἐν χρόνοις, οἷον κεράτων, γενείων, μαζῶν αὐξήσεις, ἀκμαί, γενέσεις ἄλλων, οὐ τῶν πρόσθεν λόγων ἀπολλυμένων, ἐπιγινομένων δὲ ἄλλων. δῆλον δὲ καὶ ἐκ τοῦ καὶ ἐν τῷ γεννωμένῳ αὖ ζῴῳ τὸν αὐτὸν καὶ σύμπαντα λόγον εἶναι. καὶ δὴ τὴν αὐτὴν φρόνησιν ἄξιον περιθεῖναι καὶ ταύτην καθόλου εἶναι οἷον κόσμου φρόνησιν ἑστῶσαν, πολλὴν μὲν καὶ ποικίλην καὶ αὖ ἁπλῆν ζῴου ἑνὸς μεγίστου, οὐ τῷ πολλῷ ἀλλοιουμένην, ἀλλὰ ἕνα λόγον καὶ ὁμοῦ πάντα: εἰ γὰρ μὴ πάντα, οὐκ ἐκείνου, ἀλλὰ τῶν ὑστέρων καὶ μερῶν ἡ φρόνησις.

4.4.12Ama belki biri böyle bir işin tabiatın işi olduğunu, evrende phronēsis bulunduğuna göre akıl yürütmelerin ve hafızaların da bulunmasının zorunlu olduğunu söyleyebilir. Bu, phronēsis'i phronēsis olmayan şeyde arayan ve phronēsis'i aramayı ona sahip olmakla aynı sayan insanların görüşüdür. Çünkü akıl yürütmek, phronēsis'i ve doğru olup varlığa ulaşan bir logos'u bulmayı özlemekten başka ne olabilir? Akıl yürüten, kithara çalmayı öğrenmek için kithara çalan, meleke kazanmak için alıştırma yapan ve genel olarak bilgiye ulaşmak için öğrenen birine benzer. Akıl yürüten, phronēsis sahibinin zaten sahip olduğu şeyi öğrenmeye çalışır; öyle ki phronēsis durmuş olandadır. Akıl yürütmüş olan da buna tanıklık eder: gereken şeyi bulunca akıl yürütmeyi bırakır; phronēsis'e ulaşınca dinlenir.

Bütünün yöneten ilkesini öğrenenlerin sınıfına koyarsak, ona akıl yürütmeler, aporia'lar ve geçmişi şimdiki ve gelecek olanlarla karşılaştıran birinin hafızalarını vermemiz gerekir. Bilenin sınıfına koyarsak, phronēsis'inin belli bir sınırı olan bir durgunluk içinde bulunduğunu düşünmeliyiz. Sonra, geleceği biliyorsa —çünkü bilmediğini söylemek saçmadır—, nasıl olacağını da neden bilmesin? Nasıl olacağını da biliyorsa, akıl yürütmeye ve geçmişi şimdiki şeylerle karşılaştırmaya ne gerek kalır? Ona geleceğin bilgisi de tanınıyorsa, bu bilgi kâhinlerdeki gibi değil, bir şeyin olacağından emin olan yapıcıların kendilerindeki gibi olur. Bu da her şeye hâkim olanların bilgisiyle aynıdır; onlarda hiçbir kuşku, hiçbir tereddüt yoktur. Kanaati sağlam olanlarda kanaat kalıcıdır. Demek ki gelecek hakkındaki phronēsis de şimdiki şeyler hakkındaki gibi, sabit durması bakımından aynıdır; bu da akıl yürütmenin dışındadır.

Ama kendisinin yapacağı gelecek şeyleri bilmiyorsa, bilerek yapmaz, bir şeye bakarak da yapmaz; aklına geleni yapar; bu da gelişigüzellikle aynıdır. Demek ki yapacağı şeye göre sabit durur. Yapacağı şeye göre sabit duruyorsa, kendindeki örneğe uygun olandan başka türlü yapmaz. Demek ki tek bir tarzda ve hep aynı biçimde yapar; çünkü şimdi bir türlü, sonra başka türlü yapmaz; öyle olsaydı başarısız olmasına ne engel olurdu? Yapılan şey farklı farklı olacaksa, bu farklılığı kendinden değil, logos'lara hizmet ederek almıştır; logos'lar da yapandan gelir; öyle ki yapılan şey birbiri ardınca gelen logos'ları izlemiştir.

Böylece yapan hiçbir şekilde başıboş dolaşmak, çaresiz kalmak ya da zahmet çekmek zorunda değildir; bazılarının bütünün yönetimini zahmetli sandığı gibi değildir. Zahmet çekmek, görünüşe göre, başkasına ait işlere girişmekti; bunlar da insanın hâkim olmadığı işlerdir. Ama biri bir şeye tek başına hâkimse, kendisinden ve kendi dilemesinden başka neye ihtiyaç duyar? Bu da kendi phronēsis'iyle aynıdır; çünkü böyle birinde dileme phronēsis'tir. Demek ki böyle biri yapmak için hiçbir şeye ihtiyaç duymaz; çünkü phronēsis'i de başkasına ait değildir; kendisi dışarıdan gelen hiçbir şeyi kullanmaz. O hâlde akıl yürütmeyi de hafızayı da kullanmaz; çünkü bunlar dışarıdan gelir.

4.4.12

ἀλλ’ ἴσως τὸ μὲν τοιοῦτον ἔργον φύσεως ἄν τις εἴποι, φρονήσεως δὲ ἐν τῷ παντὶ οὔσης καὶ λογισμοὺς ἀνάγκην καὶ μνήμας εἶναι. ἔστι δὲ τοῦτο ἀνθρώπων τὸ φρονεῖν ἐν τῷ μὴ φρονεῖν τιθεμένων, καὶ τὸ ζητεῖν φρονεῖν τὸ αὐτὸ τῷ φρονεῖν νενομικότων. τὸ γὰρ λογίζεσθαι τί ἄλλο ἂν εἴη, ἢ τὸ ἐφίεσθαι εὑρεῖν φρόνησιν καὶ λόγον ἀληθῆ καὶ τυγχάνοντα τοῦ ὄντος; ὅμοιος γὰρ ὁ λογιζόμενος κιθαρίζοντι εἰς κιθάρισιν καὶ μελετῶντι εἰς ἕξιν καὶ ὅλως τῷ μανθάνοντι εἰς γνῶσιν. ζητεῖ γὰρ μαθεῖν ὁ λογιζόμενος ὅπερ ἤδη ἔχει ὁ φρόνιμος: ὥστ̓ ἐν τῷ στάντι τὸ φρονεῖν. μαρτυρεῖ δὲ καὶ αὐτὸς ὁ λογισάμενος: ὅταν γὰρ εὕρῃ ὃ δεῖ, πέπαυται λογιζόμενος: καὶ ἀνεπαύσατο ἐν τῷ φρονῆσαι γενόμενος. εἰ μὲν οὖν κατὰ τοὺς μανθάνοντας τὸ ἡγούμενον τοῦ παντὸς τάξομεν, λογισμοὺς ἀποδοτέον καὶ ἀπορίας καὶ μνήμας συμβάλλοντος τὰ παρεληλυθότα τοῖς παροῦσι καὶ τοῖς μέλλουσιν. εἰ δὲ κατὰ τὸν εἰδότα, ἐν στάσει ὅρον ἐχούσῃ νομιστέον αὐτοῦ εἶναι τὴν φρόνησιν. εἶτα εἰ μὲν οἶδε τὰ μέλλοντα — τὸ γὰρ μὴ εἰδέναι λέγειν ἄτοπον: διὰ τί οὐχὶ καὶ ὅπως ἔσται εἰδήσει; εἰ δὲ εἰδήσει καὶ ὅπως ἔσται, τί ἔτι δεῖ τοῦ λογίζεσθαι καὶ τοῦ τὰ παρεληλυθότα πρὸς τὰ παρόντα συμβάλλειν; καὶ ἡ γνῶσις δὲ τῶν μελλόντων, εἴπερ αὐτῷ συγχωρεῖται παρεῖναι, οὐ τοιαύτη ἂν εἴη, οἵα τοῖς μάντεσι πάρεστιν, ἀλλ’ οἵα αὐτοῖς τοῖς ποιοῦσι πεπιστευκόσιν ὅτι ἔσται. τοῦτο δὲ ταὐτὸν [τῷ] τοῖς πάντα κυρίοις, οἷς οὐδὲν ἀμφίβολον οὐδὲ ἀμφιγνοούμενον. οἷς ἄρα ἄραρεν ἡ δόξα, τούτοις παραμένει. ἡ αὐτὴ ἄρα καὶ περὶ μελλόντων φρόνησις, οἵα καὶ ἡ περὶ παρόντων, κατὰ τὸ ἑστάναι: τοῦτο δὲ λογισμοῦ ἔξω. ἀλλ’ εἰ μὴ οἶδε τὰ μέλλοντα, ἃ αὐτὸς ποιήσει, οὐδὲ εἰδήσει ποιήσει οὐδὲ πρός τι βλέπων ποιήσει, ἀλλὰ τὸ ἐπελθὸν ποιήσει: τοῦτο δὲ ταὐτὸν τῷ εἰκῆ. μένει ἄρα καθ̓ ὃ ποιήσει. ἀλλ’ εἰ μένει καθ̓ ὃ ποιήσει, οὐκ ἄλλως ποιήσει, ἢ ὡς οἷον τὸ ἐν αὑτῷ παράδειγμα ἔχει. μοναχῶς ἄρα ποιήσει καὶ ὡσαύτως: οὐ γὰρ νῦν μὲν ἄλλως, ὕστερον δὲ ἄλλως, ἢ τί κωλύει ἀποτυχεῖν; εἰ δὲ τὸ ποιούμενον διαφόρως ἕξει, ἀλλ’ ἔσχε γε διαφόρως οὐ παῤ ἑαυτοῦ, ἀλλὰ δουλεῦον λόγοις: οὗτοι δὲ παρὰ τοῦ ποιοῦντος: ὥστε ἠκολούθησε τοῖς ἐφεξῆς λόγοις. ὥστε οὐδαμῇ τὸ ποιοῦν ἀναγκάζεσθαι πλανᾶσθαι οὐδ’ ἀπορεῖν οὐδ’ ἔχειν πράγματα, ὥσπερ τινὲς ᾠήθησαν δύσκολον εἶναι τὴν τῶν ὅλων διοίκησιν. τὸ γὰρ ἔχειν πράγματα ἦν, ὡς ἔοικε, τὸ ἐπιχειρεῖν ἔργοις ἀλλοτρίοις: τοῦτο δὲ ὧν μὴ κρατεῖ. ὧν δέ τις κρατεῖ καὶ μόνος, τίνος ἂν οὗτος δέοιτο ἢ αὑτοῦ καὶ τῆς αὑτοῦ βουλήσεως; τοῦτο δὲ ταὐτὸν [τῷ] τῆς αὑτοῦ φρονήσεως: τῷ γὰρ τοιούτῳ ἡ βούλησις φρόνησις. οὐδενὸς ἄρα δεῖ τῷ τοιούτῳ εἰς τὸ ποιεῖν, ἐπειδὴ οὐδ’ ἡ φρόνησις ἀλλοτρία, ἀλλ’ αὐτὸς οὐδενὶ ἐπακτῷ χρώμενος. οὐδὲ λογισμῷ τοίνυν οὐδὲ μνήμῃ: ἐπακτὰ γὰρ ταῦτα.

4.4.13Ama böyle bir phronēsis tabiat denen şeyden ne bakımdan farklı olacak? Şu bakımdan: phronēsis ilk, tabiat ise sondur. Çünkü tabiat phronēsis'in ve psykhē'nin bir hayalidir; en sonda olduğu için kendisinde parlayan logos'u da en son derecede taşır. Tıpkı kalın bir balmumuna basılan bir izin öbür yüzün en ucuna kadar işlemesi gibi: yukarıdaki iz belirgin, aşağıdaki ise zayıf bir izdir. Bu yüzden tabiat bilmez, yalnız yapar. Çünkü sahip olduğunu kendisinden sonrakine istemeden verir ve bu verişi bedensel ve maddi olana bir yapma olarak taşır; tıpkı ısınmış bir şeyin, kendisine dokunan bir sonrakine kendi eidos'unu vermesi ve onu daha az sıcak yapması gibi. Bu yüzden tabiatın tasavvuru da yoktur; düşünme ise tasavvurdan üstündür; tasavvur, tabiatın izi ile düşünme arasındadır. Tabiat hiçbir şeyi kavramaz ve anlamaz; tasavvur ise dışarıdan gelen şeyi anlar, çünkü tasavvur edene neye uğradığını bilme imkânı verir; tabiat ise kendisi doğurur ve kendisini etkinleştirenden gelen bir etkinlikle etkindir.

Nous sahiptir; bütünün psykhē'si ise ondan almıştır ve ebediyen almaktadır; onun hayatı da budur ve onda daima görünen şey, düşünen bir psykhē'nin anlayışıdır. Psykhē'den maddeye yansıyan şey ise tabiattır; varlıklar onda, hatta ondan biraz önce son bulur; bunlar akılla kavrananın en son şeyleridir, çünkü buradan sonrası artık taklitlerdir. Ama tabiat kendi üzerine etki eder ve etkilenir; ondan önceki ve ona yakın olan psykhē etki eder ama etkilenmez; daha da yukarıdaki ise bedenlere ya da maddeye etki etmez.

4.4.13

ἀλλὰ τί διοίσει τῆς λεγομένης φύσεως ἡ τοιαύτη φρόνησις; ἢ ὅτι ἡ μὲν φρόνησις πρῶτον, ἡ δὲ φύσις ἔσχατον: ἴνδαλμα γὰρ φρονήσεως ἡ φύσις καὶ ψυχῆς ἔσχατον ὂν ἔσχατον καὶ τὸν ἐν αὐτῇ ἐλλαμπόμενον λόγον ἔχει, οἷον εἰ ἐν κηρῷ βαθεῖ διικνοῖτο εἰς ἔσχατον ἐπὶ θάτερα ἐν τῇ ἐπιφανείᾳ τύπος, ἐναργοῦς μὲν ὄντος τοῦ ἄνω, ἴχνους δὲ ἀσθενοῦς ὄντος τοῦ κάτω. ὅθεν οὐδὲ οἶδε, μόνον δὲ ποιεῖ: ὃ γὰρ ἔχει τῷ ἐφεξῆς διδοῦσα ἀπροαιρέτως τὴν δόσιν ʽτῷ σωματικῷ καὶ ὑλικᾦ ποίησιν ἔχει, οἷον καὶ τὸ θερμανθὲν τῷ ἐφεξῆς ἁψαμένῳ δέδωκε τὸ αὑτοῦ εἶδος θερμὸν ἐλλαττόνως ποιῆσαν. διὰ τοῦτό τοι ἡ φύσις οὐδὲ φαντασίαν ἔχει: ἡ δὲ νόησις φαντασίας κρείττων: φαντασία δὲ μεταξὺ φύσεως τύπου καὶ νοήσεως. ἡ μὲν γὰρ οὐδενὸς ἀντίληψιν οὐδὲ σύνεσιν ἔχει, ἡ δὲ φαντασία σύνεσιν ἐπακτοῦ: δίδωσι γὰρ τῷ φαντασθέντι εἰδέναι ἃ ἔπαθεν: ἡ δὲ γεννᾷ αὐτὴ καὶ ἐνεργεῖ ἐξ αὐτοῦ τοῦ ἐνεργήσαντος. νοῦς μὲν οὖν ἔχει, ψυχὴ δὲ ἡ τοῦ παντὸς ἐκομίσατο εἰς ἀεὶ καὶ τοῦτό ἐστιν αὐτῇ τὸ ζῆν καὶ τὸ φαινόμενον ἀεὶ σύνεσις νοούσης: τὸ δὲ ἐξ αὐτῆς ἐμφαντασθὲν εἰς ὕλην φύσις, ἐν ᾗ ἵσταται τὰ ὄντα, ἢ καὶ πρὸ τούτου, καὶ ἔστιν ἔσχατα ταῦτα τοῦ νοητοῦ: ἤδη γὰρ τὸ ἐντεῦθεν τὰ μιμήματα. ἀλλ’ ἡ φύσις εἰς αὐτὴν ποιοῦσα καὶ πάσχουσα, ἐκείνη δὲ ἡ πρὸ αὐτῆς καὶ πλησίον αὐτῆς ποιοῦσα οὐ πάσχει, ἡ δ’ ἔτι ἄνωθεν εἰς σώματα ἢ εἰς ὕλην οὐ ποιεῖ.

4.4.14Tabiat tarafından meydana getirildiği söylenen bedenlerden unsurlar düpedüz tabiatın ürünüdür; peki canlılar ve bitkiler tabiatı kendi içlerinde adeta yanı başlarında duruyormuş gibi mi taşırlar? Örneğin ışık gidince hava ondan hiçbir şey alıkoymaz; ışık adeta ayrı, hava da ayrıdır ve ona karışmamış gibidir. Yoksa ateşle ısınmış şeyde olduğu gibi midir: ateş gidince ateşteki sıcaklıktan farklı bir sıcaklık, ısınmış şeyin bir hâli olarak kalır. Tabiatın biçimlendirdiği şeye verdiği biçimi tabiatın kendisinden başka bir eidos saymak gerekir. Bunun yanında, bununla tabiatın kendisi arasında adeta bir ara şey olan başka bir şeye sahip olup olmadıkları ise araştırılmalı. Tabiatın, evrende bulunduğu söylenen phronēsis'ten ne bakımdan farklı olduğu ise söylendi.

4.4.14

τὰ δὲ σώματα ὑπὸ φύσεως λεγόμενα γίγνεσθαι τὰ μὲν στοιχεῖα αὐτὸ τοῦτο, τὰ δὲ ζῷα καὶ τὰ φυτὰ ἆρα οὕτως, ὥστε τὴν φύσιν οἷον παρακειμένην ἐν αὑτοῖς ἔχειν; οἷον ἐπὶ φωτὸς ἀπελθόντος οὐδὲν ὁ ἀὴρ αὐτοῦ ἔχει, ἀλλ’ ἔστιν οἷον χωρὶς τὸ φῶς, χωρὶς δὲ ὁ ἀὴρ οἷον οὐ κιρνάμενος: ἢ οἷον ἐπὶ τοῦ πυρὸς καὶ τοῦ θερμανθέντος, οὗ ἀπελθόντος μένει τις θερμότης ἑτέρα οὖσα παρὰ τὴν οὖσαν ἐν τῷ πυρί, πάθος τι τοῦ θερμανθέντος. τὴν μὲν γὰρ μορφήν, ἣν δίδωσι τῷ πλασθέντι, ἕτερον εἶδος θετέον παῤ αὐτὴν τὴν φύσιν. εἰ δέ τι ἄλλο παρὰ τοῦτο ἔχει, ὅ ἐστιν οἷον μεταξὺ τούτου καὶ αὐτῆς τῆς φύσεως, ζητητέον. καὶ ἥτις μὲν διαφορὰ φύσεως καὶ τῆς εἰρημένης ἐν τῷ παντὶ φρονήσεως, εἴρηται.

4.4.15Ama şimdiye kadar söylenen her şey karşısında şu aporia var: ebediyet nous'un, zaman ise psykhē'nin etrafındaysa —çünkü zamanın varlığını psykhē'nin etkinliği etrafında ve ondan aldığını söylüyoruz—, zaman bölündüğüne ve bir geçmişi olduğuna göre etkinlik de nasıl bölünmesin ve geçmişe dönerek bütünün psykhē'sinde de hafıza meydana getirmesin? Çünkü ebediyete aynılığı, zamana ise ötekiliği koymak gerekir; yoksa psykhē'nin etkinliklerine değişme tanımazsak, ebediyet ile zaman aynı şey olur. O hâlde bizim psykhē'lerimizin, hem değişmeyi hem de eksikliği kabul ettikleri için zamanda olduklarını, bütünün psykhē'sinin ise zamanı doğurduğunu ama zamanda olmadığını mı söyleyeceğiz?

Zamanda olmasın; ama ebediyeti değil de zamanı doğurmasını sağlayan nedir? Şudur: doğurduğu şeyler ebedî değildir, zaman tarafından kuşatılmıştır. Çünkü psykhē'ler bile zamanda değildir; zamanda olan, onların bazı hâlleri ve yaptıklarıdır. Psykhē'ler ebedîdir, zaman ise onlardan sonradır; zamanda olan da zamandan küçüktür; çünkü Aristoteles'in dediği gibi, zaman zamanda olanı kuşatmalıdır; tıpkı yerin yerde olanı, sayının sayıda olanı kuşatması gibi.

4.4.15

ἐκεῖνο δὲ ἄπορον πρὸς τὰ νῦν ἅπαντα εἰρημένα: εἰ γὰρ αἰὼν μὲν περὶ νοῦν, χρόνος δὲ περὶ ψυχήν — ἔχειν γάρ φαμεν τὴν ὑπόστασιν τὸν χρόνον περὶ τὴν τῆς ψυχῆς ἐνέργειαν καὶ ἐξ ἐκείνης: πῶς οὐ μεριζομένου τοῦ χρόνου καὶ τὸ παρεληλυθὸς ἔχοντος μερίζοιτο ἂν καὶ ἡ ἐνέργεια, καὶ πρὸς τὸ παρεληλυθὸς ἐπιστρέφουσα ποιήσει καὶ ἐν τῇ τοῦ παντὸς ψυχῆ τὴν μνήμην; καὶ γὰρ αὖ ἐν μὲν τῷ αἰῶνι τὴν ταυτότητα, ἐν δὲ τῷ χρόνῳ τὴν ἑτερότητα [δεῖ] τίθεσθαι, ἢ ταὐτὸν αἰὼν ἔσται καὶ χρόνος, εἰ καὶ ταῖς τῆς ψυχῆς ἐνεργείαις τὸ μεταβάλλειν οὐ δώσομεν. ἆῤ οὖν τὰς μὲν ἡμετέρας ψυχὰς μεταβολὴν δεχομένας τήν τε ἄλλην καὶ τὴν ἔνδειαν οἷα ἐν χρόνῳ φήσομεν εἶναι, τὴν δὲ τοῦ ὅλου γεννᾶν μὲν χρόνον, οὐ μὴν ἐν χρόνῳ εἶναι; ἀλλ’ ἔστω μὴ ἐν χρόνῳ: τί [δ’] ἐστίν, ὃ ποιεῖ γεννᾶν αὐτὴν χρόνον, ἀλλὰ μὴ αἰῶνα; ἢ ὅτι, ἃ γεννᾷ, οὐκ ἀίδια, ἀλλὰ περιεχόμενα χρόνῳ: ἐπεὶ οὐδ’ αἱ ψυχαὶ ἐν χρόνῳ, ἀλλὰ τὰ πάθη αὐτῶν ἅττα ἐστὶ καὶ τὰ ποιήματα. ἀίδιοι γὰρ ἁ??ʼ ψυχαί, καὶ ὁ χρόνος ὕστερος, καὶ τὸ ἐν χρόνῳ ἔλαττον χρόνου: περιέχειν γὰρ δεῖ τὸν χρόνον τὸ ἐν χρόνῳ, ὥσπερ, φησί, τὸ ἐν τόπῳ καὶ ἐν ἀριθμῷ.

4.4.16Ama psykhē'de bir şeyin ardından bir şey geliyorsa, yapılan şeylerin bir öncesi ve sonrası varsa ve psykhē zaman içinde yapıyorsa, geleceğe de yönelir; öyleyse geçmişe de yönelir. Yoksa önce ve geçmiş yapılan şeylerdedir; psykhē'nin kendisinde ise geçmiş diye bir şey yoktur; söylendiği gibi bütün logos'lar bir aradadır. Yapılan şeylerde ise “aynı anda” yoktur, çünkü “bir arada” da yoktur; oysa logos'larda “bir arada” vardır: örneğin logos'taki eller ve ayaklar bir aradadır, hissedilenlerde ise ayrıdırlar. Gerçi logos'larda da başka bir tarzda bir ayrılık vardır; dolayısıyla başka bir tarzda bir önce de vardır. Ayrılığı ötekilikle açıklayabiliriz; ama düzenleyen buyurmuyorsa önce nasıl olacak? Buyururken “şunun ardından şu” diyecektir; yoksa neden her şey aynı anda olmasın?

Düzenleyen ile düzen başka şeylerse, buyuran adeta konuşur gibi olur; ama buyuran ilk düzenin kendisiyse artık konuşmaz, yalnız bir şeyin ardından bir şeyi yapar. Çünkü konuşsaydı düzene bakarak konuşurdu; öyle ki düzenden başka bir şey olurdu. O hâlde nasıl aynıdır? Çünkü düzenleyen madde ve eidos değil, yalnız eidos'tur; psykhē güçtür ve nous'tan sonra gelen ikinci etkinliktir; “şunun ardından şu” ise her şeyin aynı anda bulunamadığı şeylerdedir.

Böyle bir psykhē yüce bir şeydir; merkeze uyan, merkezden hemen sonra genişleyen bir çember gibidir: aralığı olmayan bir aralık. Her şey şöyle sıralanır: iyiyi merkeze koyarsak, nous'u hareketsiz bir çembere, psykhē'yi ise hareket eden, hem de özlemle hareket eden bir çembere koyarız. Çünkü nous iyiye hemen sahip olur ve onu kuşatır; psykhē ise ötede olanı özler. Bütünün küresi de böyle özleyen psykhē'ye sahip olduğu için, tabiatça nasıl özlemeye elverişliyse öyle hareket eder. Beden olarak tabiatı, dışında bulunduğu şeyi özlemeye elverişlidir; bu özlem de onu kucaklamak ve her yönden etrafında dolaşmaktır; demek ki çember şeklinde hareket eder.

4.4.16

ἀλλ’ εἰ ἐν αὐτῇ τόδε μετὰ τόδε, καὶ τὸ πρότερον καὶ τὸ ὕστερον τῶν ποιουμένων, καὶ εἰ ἐν χρόνῳ αὐτὴ ποιεῖ, νεύει καὶ πρὸς τὸ μέλλον: εἰ δὲ τοῦτο, καὶ πρὸς τὸ παρεληλυθός. ἢ ἐν τοῖς ποιουμένοις τὸ πρότερον καὶ παρεληλυθός, ἐν αὐτῇ δὲ οὐδὲν παρεληλυθός, ἀλλὰ πάντες οἱ λόγοι ἅμα, ὥσπερ εἴρηται. ἐν δὲ τοῖς ποιουμένοις τὸ οὐχ ἅμα, ἐπεὶ οὐδὲ τὸ ὁμοῦ, καίτοι ἐν τοῖς λόγοις τὸ ὁμοῦ, οἷον χεῖρες καὶ πόδες οἱ ἐν λόγῳ: ἐν δὲ τοῖς αἰσθητοῖς χωρίς. καίτοι κἀκεῖ ἄλλον τρόπον τὸ χωρίς: ὥστε καὶ τὸ πρότερον ἄλλον τρόπον. ἢ τὸ μὲν χωρὶς εἴποι ἄν τις ἑτερότητι: τὸ δὲ πρότερον πῶς, εἰ μὴ ἐπιστατοῖ τὸ τάττον; ἐπιστατοῦν δὲ ἐρεῖ τὸ τόδε μετὰ τόδε: διὰ τί γὰρ οὐχ ἅμα πάντα ἔσται; ἢ εἰ μὲν ἄλλο τὸ τάττον καὶ ἡ τάξις, οὕτως ὡς οἷον λέγειν: εἰ δὲ τὸ ἐπιστατοῦν ἡ πρώτη τάξις, οὐκέτι λέγει, ἀλλὰ ποιεῖ μόνον τόδε μετὰ τόδε. εἰ γὰρ λέγει, εἰς τάξιν βλέπον λέγει: ὥστε ἕτερον τῆς τάξεως ἔσται. πῶς οὖν ταὐτόν; ὅτι μὴ ὕλη καὶ εἶδος τὸ τάττον, ἀλλ’ εἶδος μόνον καὶ δύναμις καὶ ἐνέργεια δευτέρα μετὰ νοῦν ἐστι ψυχή: τὸ δὲ τόδε μετὰ τόδε ἐν τοῖς πράγμασιν οὐ δυναμένοις ἅμα πάντα. σεμνὸν γάρ τι καὶ ἡ ψυχὴ ἡ τοιαύτη, οἷον κύκλος προσαρμόττων κέντρῳ εὐθὺς μετὰ κέντρον αὐξηθείς, διάστημα ἀδιάστατον. οὕτω γὰρ ἔχει ἕκαστα: εἰ τἀγαθόν τις κατὰ κέντρον τάξειε, τὸν νοῦν κατὰ κύκλον ἀκίνητον, ψυχὴν δὲ κατὰ κύκλον κινούμενον ἂν τάξειε, κινούμενον δὲ τῇ ἐφέσει. νοῦς γὰρ εὐθὺς καὶ ἔχει καὶ περιείληφεν, ἡ δὲ ψυχὴ τοῦ ἐπέκεινα ὄντος ἐφίεται. ἡ δὲ τοῦ παντὸς σφαῖρα τὴν ψυχὴν ἐκείνως ἐφιεμένην ἔχουσα ᾗ πέφυκεν ἐφίεσθαι κινεῖται. πέφυκε δὲ ᾗ σῶμα τοῦ οὗ ἐστιν ἔξω ἐφίεσθαι: τοῦτο δὲ περιπτύξασθαι καὶ περιελθεῖν πάντη ἑαυτῷ. καὶ κύκλῳ ἄρα.

4.4.17Ama bizde de psykhē'nin düşünmeleri ve logos'ları neden böyle değildir; burada neden sonrası zamanlar içindedir ve araştırmalar neden bu şekildedir? Yöneten ve hareket eden birçok şey olduğu ve tek bir şey hâkim olmadığı için mi? Yoksa ihtiyaca ve o anki duruma göre birbiri ardınca başka şeyler gerektiği, bu da kendi içinde belirlenmiş olmayıp daima dışarıdaki başka başka şeylere bağlı olduğu için mi? Bu yüzden karar da başka başkadır ve ihtiyaç ortaya çıktığı ana göredir; dışarıdan önce şu, sonra şu gelir. Hem birçok şey yönettiği için tasavvurların da çok olması zorunludur: sonradan edinilmiş, birinden ötekine yeni olan ve her birinin kendi hareketlerine ve etkinliklerine engel olan tasavvurlar.

Arzu eden kısım harekete geçtiğinde, onun tasavvuru, hâli haber veren ve bildiren bir his gibi gelir ve psykhē'den onu izlemesini ve arzu edileni sağlamasını ister; psykhē de zorunlu olarak çaresizlik içinde ya izleyip sağlar ya da karşı koyar. Thymos da harekete geçince savunmaya çağırarak aynı şeyi yapar; bedenin ihtiyaçları da öyle; hâller de insana başka başka kanaatler taşıtır; iyileri bilmemek de, her yöne sürüklendiği için ne diyeceğini bilememek de; bunların karışımından da başka şeyler doğar.

Peki en iyi kısım da başka başka kanaatlere mi varır? Çaresizlik ve kanaatlerin değişmesi ortak olana aittir; en iyiden gelen doğru logos ise ortak olana verilmiştir ve karışımın içinde bulunduğu için zayıftır, kendi tabiatından ötürü değil. Tıpkı büyük bir gürültü içindeki halk meclisinde danışmanların en iyisinin konuşup da galip gelememesi, gürültü eden ve bağıran daha kötülerin galip gelmesi, onun ise kötülerin gürültüsüne yenilip hiçbir şey yapamadan sessizce oturması gibi. En kötü insanda ortak olan hâkimdir ve insan, kötü bir yönetim biçimindeki gibi her şeyden oluşur. Orta insanda, saf olmayan bir demokrasi ile yönetilen bir şehirdeki gibi, iyi bir şey hâkim olabilir. Daha iyi insanda hayat aristokratiktir, çünkü insan ortak olandan artık kaçar ve kendini daha iyi olana verir. En iyi insanda, yani kendini ayıranda ise yöneten tektir ve düzen ondan ötekilere gelir; sanki biri yukarıdaki, öbürü aşağıdakilerin şehri olan ve yukarıdakilere göre düzenlenen iki şehir varmış gibi. Bütünün psykhē'sinde tek ve aynı olanın aynı biçimde bulunduğu, ötekilerde ise başka türlü olduğu ve bunun hangi sebeplerle olduğu söylendi. Bu konu böyle.

4.4.17

ἀλλὰ πῶς οὐ καὶ ἐν ἡμῖν οὕτως αἱ νοήσεις αἱ τῆς ψυχῆς καὶ οἱ λόγοι, ἀλλ’ ἐνταῦθα ἐν χρόνοις τὸ ὕστερον καὶ αἰ ζητήσεις ὡδί; ἆῤ ὅτι πολλὰ ἃ ἄρχει καὶ κινεῖται, καὶ οὐχ ἓν κρατεῖ; ἢ καὶ ὅτι ἄλλο καὶ ἄλλο πρὸς τὴν χρείαν καὶ πρὸς τὸ παρὸν οὐχ ὡρισμένον ἐν αὑτῷ, ἀλλὰ πρὸς τὸ ἄλλο ἀεὶ καὶ ἄλλο ἔξω: ὅθεν ἄλλο τὸ βούλευμα καὶ πρὸς καιρόν, ὅτε ἡ χρεία πάρεστι. καὶ συμβέβηκεν ἔξωθεν τουτί, εἶτα τουτί. καὶ γὰρ τῷ πολλὰ ἄρχειν ἀνάγκη πολλὰς καὶ τὰς φαντασίας εἶναι καὶ ἐπικτήτους καὶ καινὰς ἄλλου ἄλλῳ καὶ ἐμποδίους τοῖς αὐτοῦ ἑκάστου κινήμασι καὶ ἐνεργήμασιν. ὅταν γὰρ τὸ ἐπιθυμητικὸν κινηθῇ, ἦλθεν ἡ φαντασία τούτου οἷον αἴσθησις ἀπαγγελτικὴ καὶ μηνυτικὴ τοῦ πάθους ἀπαιτοῦσα συνέπεσθαι καὶ ἐκπορίζειν τὸ ἐπιθυμούμενον: τὸ δὲ ἐξ ἀνάγκης ἐν ἀπόρῳ συνεπόμενον καὶ πορίζον ἢ καὶ ἀντιτεῖνον γίνεται. καὶ ὁ θυμὸς δὲ εἰς ἄμυναν παρακαλῶν τὰ αὐτὰ ποιεῖ κινηθεὶς καὶ αἱ τοῦ σώματος χρεῖαι, καὶ τὰ πάθη ἄλλα ποιεῖ ἄλλα δοξάζειν: καὶ ἡ ἄγνοια δὲ τῶν ἀγαθῶν, καὶ τὸ μὴ ἔχειν ὅ τι εἴπῃ πάντη ἀγομένη, καὶ ἐκ τοῦ μίγματος τούτων ἄλλα. ἀλλ’ εἰ καὶ τὸ βέλτιστον αὐτὸ ἄλλα δοξάζει; ἢ τοῦ κοινοῦ ἡ ἀπορία καὶ ἡ ἀλλοδοξία: ἐκ δὲ τοῦ βελτίστου ὁ λόγος ὁ ὀρθὸς εἰς τὸ κοινὸν δοθεὶς τῷ εἶναι ἐν τῷ μίγματι, οὐ τῇ αὐτοῦ φύσει ἀσθενής, ἀλλ’ οἷον ἐν πολλῷ θορύβῳ ἐκκλησίας ὁ ἄριστος τῶν συμβούλων εἰπὼν οὐ κρατεῖ, ἀλλ’ οἱ χείρονες τῶν θορυβούντων καὶ βοώντων, ὁ δὲ κάθηται ἡσυχῇ οὐδὲν δυνηθείς, ἡττηθεὶς δὲ τῷ θορύβῳ τῶν χειρόνων. καὶ ἔστιν ἐν μὲν τῷ φαυλοτάτῳ ἀνδρὶ τὸ κοινὸν καὶ ἐκ πάντων ὁ ἄνθρωπος κατὰ πολιτείαν τινὰ φαύλην: ἐν δὲ τῷ μέσῳ, ἐν ᾗ πόλει κἂν χρηστόν τι κρατήσειε δημοτικῆς πολιτείας οὐκ ἀκράτου οὔσης: ἐν δὲ τῷ βελτίονι ἀριστοκρατικὸν τὸ τῆς ζωῆς φεύγοντος ἤδη τὸ κοινὸν τοῦ ἀνθρώπου καὶ τοῖς ἀμείνοσιν [αὑτὸν] διδόντος: ἐν δὲ τῷ ἀρίστῳ, τῷ χωρίζοντι, ἓν τὸ ἄρχον, καὶ παρὰ τούτου εἰς τὰ ἄλλα ἡ τάξις: οἷον διττῆς πόλεως οὔσης, τῆς μὲν ἄνω, τῆς δὲ τῶν κάτω, κατὰ τὰ ἄνω κοσμουμένης. ἀλλ’ ὅτι γε ἐν τῇ τοῦ παντὸς ψυχῇ τὸ ἓν καὶ ταὐτὸν καὶ ὁμοίως, ἐν δὲ τοῖς ἄλλοις ἄλλως, καὶ δἰ ἅ, εἴρηται. ταῦτα μὲν οὖν ταύτῃ.

4.4.18Bedenin kendi başına bir şeyi olup olmadığı, psykhē hazır bulunduğu için yaşarken artık kendine özgü bir şeye sahip olup olmadığı, yoksa sahip olduğu şeyin tabiat mı olduğu ve bedenle haşır neşir olanın bu mu olduğu incelenmeli. Yoksa psykhē'nin ve tabiatın içinde bulunduğu beden de psykhē'siz olan gibi ya da aydınlanmış hava gibi olmamalı, ısınmış hava gibi olmalıdır: canlının da bitkinin de bedeni adeta psykhē'nin bir gölgesini taşır; acı çekmek ve bedenin hazlarından haz duymak da böyle bir bedene aittir; bu bedenin acısı ve böyle bir haz ise bize, etkilenmeyen bir bilgi olarak gelir. “Bize” derken öteki psykhē'yi kastediyorum; çünkü böyle bir beden de yabancı değil bizimdir; bu yüzden bizim olduğu için onunla ilgileniriz. Çünkü biz ne buyuz ne de bundan arınmışız; o bize bağlıdır ve bizden sarkar; biz, asıl olan kısmımızla biziz; bu da başka bir şekilde yine bizimdir. Bu yüzden onun haz duyması da acı çekmesi de bizi ilgilendirir; ne kadar zayıfsak ve kendimizi ondan ne kadar az ayırıyorsak o kadar çok. Hatta onu en değerli yanımız ve insan sayar, adeta onun içine dalarız.

Bu tür hâlleri hiç psykhē'ye ait saymamalı; böyle bir bedene, yani ortak ve bileşik bir şeye ait saymalıyız. Bir şey tek olduğunda kendine adeta yeterlidir: örneğin psykhē'siz olan bir beden tek başına neye uğrayabilir? Bölündüğünde bölünen kendisi değil, içindeki birliktir. Psykhē de tek başına buna bile uğramaz ve böyle olunca her şeyden kurtulur. Ama iki şey bir olmak istediğinde, dışarıdan gelen bir birlik kullandıkları için, bir olmalarına izin verilmeyişte acının kaynağını taşımaları doğaldır. İki derken iki bedeni kastetmiyorum, çünkü onların tabiatı birdir; bir tabiatın başka bir tabiatla, başka bir cinsle ortaklık kurmak istemesini kastediyorum. Daha aşağı olan daha üstün olandan bir şey alır, ama onu alamaz, yalnız onun bir izini alır; böylece iki ve bir olur, eskiden olduğu şeyle sahip olamadığı şey arasında bir ara şey hâline gelir. Kendine bir aporia doğurmuştur, çünkü payına düşen ortaklık ölümlüdür, sağlam değildir, daima zıt yönlere sürüklenir. Böylece aşağıya ve yukarıya savrulur; aşağı sürüklenince kendi acısını haber verir, yukarıya doğru giderken ise ortaklığa duyduğu özlemle kendi hazzını haber verir.

4.4.18

περὶ δὲ τοῦ εἰ ἐφ̓ ἑαυτοῦ τι ἔχει τὸ σῶμα καὶ παρούσης ζῇ τῆς ψυχῆς ἔχον ἤδη τι ἴδιον, ἢ ὃ ἔχει ἡ φύσις ἐστὶ, καὶ τοῦτό ἐστι τὸ προσομιλοῦν τῷ σώματι, [σκεπτέον]. ἢ καὶ αὐτὸ τὸ σῶμα, ἐν ᾧ καὶ ψυχὴ καὶ φύσις, οὐ τοιοῦτον εἶναι δεῖ, οἷον τὸ ἄψυχον καὶ οἷον ὁ ἀὴρ ὁ πεφωτισμένος. ἀλλ’ οἷον ὁ τεθερμασμένος, καὶ ἔστι τὸ σῶμα τοῦ ζῴου καὶ τοῦ φυτοῦ δὲ οἷον σκιὰν ψυχῆς ἔχον, καὶ τὸ ἀλγεῖν καὶ τὸ ἥδεσθαι δὲ τὰς τοῦ σώματος ἡδονὰς περὶ τὸ τοιόνδε σῶμά ἐστιν: ἡμῖν δὲ ἡ τούτου ἀλγηδὼν καὶ ἡ τοιαύτη ἡδονὴ εἰς γνῶσιν ἀπαθῆ ἔρχεται. λέγω δὲ ἡμῖν τῇ ἄλλῃ ψυχῇ, ἅτε καὶ τοῦ τοιοῦδε σώματος οὐκ ἀλλοτρίου, ἀλλ’ ἡμῶν ὄντος: διὸ καὶ μέλει ἡμῖν αὐτοῦ ὡς ἡμῶν ὄντος. οὔτε γὰρ τοῦτο ἐσμὲν ἡμεῖς, οὔτε καθαροὶ τούτου ἡμεῖς, ἀλλὰ ἐξήρτηται καὶ ἐκκρέμαται ἡμῶν, ἡμεῖς δὲ κατὰ τὸ κύριον, ἡμῶν δὲ ἄλλως ὁμοίως τοῦτο. διὸ καὶ ἡδομένου καὶ ἀλγοῦντος μέλει, καὶ ὅσῳ ἀσθενέστεροι μᾶλλον, καὶ ὅσῳ ἑαυτοὺς μὴ χωρίζομεν. ἀλλὰ τοῦτο ἡμῶν τὸ τιμιώτατον καὶ τὸν ἄνθρωπον τιθέμεθα καὶ οἷον εἰσδυόμεθα εἰς αὐτό. χρὴ γὰρ τὰ πάθη τὰ τοιαῦτα μὴ ψυχῆς ὅλως εἶναι λέγειν, ἀλλὰ σώματος τοιοῦδε καί τινος κοινοῦ καὶ συναμφοτέρου. ὅταν γὰρ ἕν τι ᾖ, αὑτῷ οἷον αὔταρκές ἐστιν: οἷον σῶμα μόνον τί ἂν πάθοι ἄψυχον ὄν; διαιρούμενον γὰρ οὐκ αὐτό, ἀλλ’ ἡ ἐν αὐτῷ ἕνωσις: ψυχή τε μόνη οὐδὲ τοῦτο καὶ οὕτως ἔχουσα ἐκφεύγει πᾶν: ὅταν δὲ δύο ἐθέλῃ ἓν εἶναι, ἐπακτῷ χρησάμενα τῷ ἓν τῷ οὐκ ἐᾶσθαι εἶναι ἓν τὴν γένεσιν εἰκότως τοῦ ἀλγεῖν ἔχει λέγω δὲ δύο οὐκ, εἰ δύο σώματα: μία γὰρ φύσις: ἀλλ’ ὅταν ἄλλη φύσις ἄλλῃ ἐθέλῃ κοινωνεῖν καὶ γένει ἄλλῳ, καί τι τὸ χεῖρον λάβῃ παρὰ τοῦ κρείττονος, καὶ ἐκεῖνο μὲν μὴ δυνηθῇ λαβεῖν, ἐκείνου δέ τι ἴχνος, καὶ οὕτω γένηται δύο καὶ ἓν μεταξὺ γενόμενον τοῦ τε ὃ ἦν καὶ τοῦ ὃ μὴ ἐδυνήθη ἔχειν, ἀπορίαν ἐγέννησεν αὑτῷ ἐπίκηρον κοινωνίαν καὶ οὐ βεβαίαν εἰληχός, ἀλλ’ εἰς τὰ ἐναντία ἀεὶ φερομένην. κάτω τε οὖν καὶ ἄνω αἰωρούμενον φερόμενον μὲν κάτω ἀπήγγειλε τὴν αὑτοῦ ἀλγηδόνα, πρὸς δὲ τὸ ἄνω τὴν [αὑτοῦ ἡδονὴν διὰ τὴν] ἔφεσιν τῆς κοινωνίας.

4.4.19İşte haz ve acı denen şey budur: acı, psykhē'nin hayalinden yoksun kalan bir bedenin ondan koparılışının bilgisidir; haz ise psykhē'nin hayalinin bedende yeniden uyum içine yerleşmesinin canlı tarafından bilinmesidir. Hâl oradadır, yani bedendedir; bilgi ise komşuluğunda bunu hisseden ve hislerin son bulduğu şeye haber veren his psykhē'sine aittir. Acı çeken o bedendir; “acı çekti” derken onun bir şeye uğradığını kastediyorum. Örneğin beden kesildiğinde bölünme kütlede olur; rahatsızlık da kütlede olur, çünkü o yalnız kütle değil, belli türden bir kütledir; iltihaplanma da oradadır. Psykhē ise bunu, adeta bitişiğinde bulunduğu için alır ve hisseder. Psykhē bütünüyle oradaki hâli hisseder, ama kendisi buna uğramaz. Çünkü bütünüyle hissederek hâlin, darbenin ve ağrının bulunduğu yerde olduğunu söyler. Bütün bedende bütün olarak bulunan psykhē kendisi buna uğrasaydı “orada” demez ve bunu bildirmezdi; ağrıyı bütünüyle çeker, bütünüyle ağrı duyardı; “orada” demez ve göstermezdi; bulunduğu her yere “orada” derdi; oysa o her yerdedir. Şimdi ise parmak acır ve insan acı çeker, çünkü parmak insanındır. İnsanın parmağından acı çektiği söylenir; tıpkı gözündeki mavilikten ötürü insana mavi gözlü denmesi gibi.

Acı çeken, uğramış olandır; meğer ki biri acı çekmeyi onu izleyen hisle birlikte anlasın; böyle anlıyorsa, elbette hisse fark edilmeyen bir ağrı olmadığını kastediyor demektir. Ama hissin kendisine ağrı değil, ağrının bilgisi demeli; bilgi olduğu için de etkilenmemiş olmalıdır ki bilsin ve doğru haber versin. Çünkü etkilenmiş bir haberci, kendi hâliyle meşgul olduğundan ya haber vermez ya da güvenilir bir haberci olmaz.

4.4.19

τοῦτο δὴ. τὸ λεγόμενον ἡδονήν τε εἶναι καὶ ἀλγηδόνα, εἶναι μὲν ἀλγηδόνα γνῶσιν ἀπαγωγῆς σώματος ἰνδάλματος ψυχῆς στερισκομένου, ἡδονὴν δὲ γνῶσιν ζῴου ἰνδάλματος ψυχῆς ἐν σώματι ἐναρμοζομένου πάλιν αὖ. ἐκεῖ μὲν οὖν τὸ πάθος, ἡ δε γνῶσις τῆς αἰσθητικῆς ψυχῆς ἐν τῇ γειτονίᾳ αἰσθομένης καὶ ἀπαγγειλάσης τῷ εἰς ὃ λήγουσιν αἱ αἰσθήσεις. καὶ ἠλγύνθη μὲν ἐκεῖνο: λέγω δὲ τὸ ἠλγύνθη τὸ πέπονθεν ἐκεῖνο: οἷον ἐν τῇ τομῇ τεμνομένου τοῦ σώματος ἡ μὲν διαίρεσις κατὰ τὸν ὄγκον, ἡ δὲ ἀγανάκτησις κατὰ τὸν ὄγκον τῷ μὴ μόνον ὄγκον, ἀλλὰ καὶ τοιόνδε ὄγκον εἶναι: ἐκεῖ δὲ καὶ ἡ φλεγμονή: ᾔσθετο δὲ ἡ ψυχὴ παραλαβοῦσα τῷ ἐφεξῆς οἷον κεῖσθαι. πᾶσα δὲ ᾔσθετο τὸ ἐκεῖ πάθος οὐκ αὐτὴ παθοῦσα. αἰσθανομένη γὰρ πᾶσα ἐκεῖ λέγει τὸ πάθος εἶναι, οὗ ἡ πληγὴ καὶ ἡ ὀδύνη. εἰ δὲ ἦν αὐτὴ παθοῦσα ἐν παντὶ ὅλη τῷ σώματι οὖσα, οὐκ ἂν εἶπεν οὐδ’ ἂν ἐμήνυσεν ὅτι ἐκεῖ, ἀλλ’ ἔπαθεν ἂν τὴν ὀδύνην πᾶσα καὶ ὠδυνήθη ὅλη, καὶ οὐκ ἂν εἶπεν οὐδὲ ἐδήλωσεν ὅτι ἐκεῖ, ἀλλὰ ὅπου ἐστὶν εἶπεν ἂν ἐκεῖ: ἔστι δὲ πανταχοῦ. νῦν δὲ ὁ δάκτυλος ἀλγεῖ, καὶ ὁ ἄνθρωπος ἀλγεῖ, ὅτι ὁ δάκτυλος τοῦ ἀνθρώπου. τὸν δὲ δάκτυλον ὁ ἄνθρωπος λέγεται ἀλγεῖν, ὥσπερ καὶ ὁ γλαυκὸς ἄνθρωπος κατὰ τὸ ἐν ὀφθαλμῷ γλαυκόν. ἐκεῖνο μὲν οὖν τὸ πεπονθὸς ἀλγεῖ, εἰ μή τις τὸ ἀλγεῖν μετὰ τῆς ἐφεξῆς αἰσθήσεως περιλαμβάνοι: περιλαμβάνων δὲ δηλονότι τοῦτο σημαίνει, ὡς ὀδύνη μετὰ τοῦ μὴ λαθεῖν τὴν ὀδύνην τὴν αἴσθησιν. ἀλλ’ οὖν τὴν αἴσθησιν αὐτὴν οὐκ ὀδύνην λεκτέον, ἀλλὰ γνῶσιν ὀδύνης: γνῶσιν δὲ οὖσαν ἀπαθῆ εἶναι, ἵνα γνῷ καὶ ὑγιῶς ἀπαγγείλῃ. πεπονθὼς γὰρ ἄγγελος σχολάζων τῷ πάθει ἢ οὐκ ἀπαγγέλλει, ἢ οὐχ ὑγιὴς ἄγγελος.

4.4.20Bedensel arzuların ilkesini de bu şekilde ortak olandan ve böyle bir beden tabiatından gelmiş saymak tutarlıdır. Çünkü istek ve hevesin ilkesini ne herhangi bir hâldeki bir bedene vermeli ne de tuzlu ya da tatlı şeyleri aramayı psykhē'nin kendisine; onu, beden olduğu hâlde yalnız beden olmak istemeyen, hatta psykhē'den daha çok hareket edinmiş olan ve bu edinimden ötürü birçok şeye yönelmek zorunda kalan şeye vermeli. Bu yüzden o, bir durumdayken tuzlu, başka bir durumdayken tatlı şeyler ister; nemlenmek ve ısınmak ister; yalnız beden olsaydı bunların hiçbiri onu ilgilendirmezdi.

Orada ağrıdan bilgi doğduğu ve psykhē, hâli doğuran şeyden bedeni uzaklaştırmak isteyerek kaçışı sağladığı, ilk etkilenen de bunu öğreterek büzülmesiyle bir bakıma kendisi de kaçtığı gibi, burada da his öğrenir ve yakındaki psykhē de öğrenir; o psykhē ki ona izi veren tabiat deriz. Tabiat, bedende başlayan arzunun sonu olan açık seçik arzuyu, his ise tasavvuru öğrenir. Bu tasavvurdan sonra, sağlamak işi kendisine düşen psykhē ya istenen şeyi sağlar ya da direnir, dayanır ve ne arzuyu başlatana ne de ondan sonra arzu edene kulak asar.

Ama neden iki arzu var da, arzu eden yalnız o belli türden beden değil? Tabiat başka, ondan meydana gelen böyle bir beden başkaysa —çünkü tabiat böyle bir bedenin meydana gelmesinden öncedir; böyle bir bedeni biçimlendirip şekil vererek yapan odur—, arzuyu tabiatın başlatmaması zorunludur. Başlatan, şu şeylere uğramış ve acı çeken, uğradığı şeyin zıddını özleyen, zahmetten sonra hazzı, eksiklikten sonra doluluğu isteyen böyle bir bedendir. Tabiat ise bir anne gibi, etkilenen şeyin dileklerini adeta sezerek onu düzeltmeye ve kendine geri getirmeye çalışır; iyileştirecek olanı ararken bu aramayı etkilenenin arzusuyla birleştirir; arzunun tamamlanması da bedenden tabiata gelir. Öyle ki bedenden gelen arzulamaya ön-arzu, belki de heves denebilir; başkasından ve başkası yüzünden arzulamaya asıl arzu; istenen şeyi sağlayan ya da sağlamayan ise başka bir şeydir.

4.4.20

καὶ τῶν σωματικῶν δὲ ἐπιθυμιῶν τὴν ἀρχὴν ἐκ τοῦ οὕτως κοινοῦ καὶ τῆς τοιαύτης σωματικῆς φύσεως ἀκόλουθον τίθεσθαι γίνεσθαι. οὔτε γὰρ τῷ ὁπωσοῦν ἔχοντι σώματι δοτέον τὴν ἀρχὴν τῆς ὀρέξεως καὶ προθυμίας, οὔτε τῇ ψυχῇ αὐτῇ ἁλμυρῶν ἢ γλυκέων ζήτησιν, ἀλλὰ ὃ σῶμα μέν ἐστιν, ἐθέλει δὲ μὴ μόνον σῶμα εἶναι, ἀλλὰ καὶ κινήσεις ἐκτήσατο πλέον ἢ αὐτή, καὶ ἐπὶ πολλὰ διὰ τὴν ἐπίκτησιν ἠνάγκασται τρέπεσθαι: διὸ οὑτωσὶ μὲν ἔχον ἁλμυρῶν, οὑτωσὶ δὲ γλυκέων, καὶ ὑγραίνεσθαι καὶ θερμαίνεσθαι, οὐδὲν αὐτῷ μελῆσαν, εἰ μόνον ἦν. ὥσπερ δὲ ἐκεῖ ἐκ τῆς ὀδύνης ἐγίνετο ἡ γνῶσις, καὶ ἀπάγειν ἐκ τοῦ ποιοῦντος τὸ πάθος ἡ ψυχὴ βουλομένη ἐποίει τὴν φυγήν, καὶ τοῦ πρώτου παθόντος διδάσκοντος τοῦτο φεύγοντός πως καὶ αὐτοῦ ἐν τῇ συστολῇ, οὕτως καὶ ἐνταῦθα ἡ μὲν αἴσθησις μαθοῦσα καὶ ἡ ψυχὴ ἡ ἐγγύς, ἣν δὴ φύσιν φαμὲν τὴν δοῦσαν τὸ ἴχνος, ἡ μὲν φύσις τὴν τρανὴν ἐπιθυμίαν τέλος οὖσαν τῆς ἀρξαμένης ἐν ἐκείνῳ%5, ἡ δ’ αἴσθησις τὴν φαντασίαν, ἀφ̓ ἧς ἤδη ἢ πορίζει ἡ ψυχή, ἧς τὸ πορίζειν, ἢ ἀντιτείνει καὶ καρτερεῖ καὶ οὐ προσέχει οὔτε τῷ ἄρξαντι τῆς ἐπιθυμίας, οὔτε τῷ μετὰ ταῦτα ἐπιτεθυμηκότι. ἀλλὰ διὰ τί δύο ἐπιθυμίας, ἀλλ’ οὐκ ἐκεῖνο εἶναι τὸ ἐπιθυμοῦν μόνον τὸ σῶμα τὸ τοιόνδε; ἢ εἰ ἔστιν ἕτερον ἡ φύσις, ἕτερον δὲ τὸ σῶμα τὸ τοιόνδε παρὰ τῆς φύσεως γενόμενον — ἔστι γὰρ ἡ φύσις πρὸ τοῦ τὸ τοιόνδε σῶμα γενέσθαι, αὕτη γὰρ ποιεῖ τὸ τοιόνδε σῶμα πλάττουσα καὶ μορφοῦσα: ἀνάγκη μήτε ἄρχειν αὐτὴν τῆς ἐπιθυμίας, ἀλλὰ τὸ τοιόνδε σῶμα τὸ πεπονθὸς ταδὶ καὶ ἀλγυνόμενον τῶν ἐναντίων ἢ πάσχει ἐφιέμενον, ἡδονῆς ἐκ τοῦ πονεῖν καὶ πληρώσεως ἐκ τῆς ἐνδείας: τὴν δὲ φύσιν ὡς μητέρα, ὥσπερ στοχαζομένην τῶν τοῦ πεπονθότος βουλημάτων, διορθοῦν τε πειρᾶσθαι καὶ ἐπανάγειν εἰς αὑτὴν καὶ ζήτησιν τοῦ ἀκεσομένου ποιουμένην συνάψασθαι τῇ ζητήσει τῇ τοῦ πεπονθότος ἐπιθυμίᾳ καὶ τὴν περάτωσιν ἀπ’ ἐκείνου πρὸς αὐτὴν ἥκειν: ὥστε τὸ μὲν ἐπιθυμεῖν ἐξ αὑτοῦ εἴποι ἄν τις προεπιθυμίαν καὶ ἴσως προθυμίαν, τὴν δὲ ἐξ ἄλλου καὶ δἰ ἄλλο ἐπιθυμεῖν, τὴν δὲ ποριζομένην ἢ μὴ ἄλλην εἶναι.

4.4.21Arzunun ilkesinin bu belli türden beden etrafında olduğunu farklı yaşlar da gösterir. Çocukların, delikanlıların ve yetişkinlerin, sağlıklıların ve hastaların bedensel arzuları farklıdır; oysa arzu eden kısım aynıdır. Açıktır ki bu arzu eden, bedensel ve belli türden bir beden olduğu için, her türlü değişmeye uğrayarak her türlü arzuyu da taşır. Hem bütün arzunun söylenen heveslerle her yerde birlikte uyanmaması, yani bedensel arzu sonuna kadar sürerken akıl yürütmeden önce bile yemek ya da içmek istememek, arzunun böyle bir bedende bulunduğu ölçüde bir yere kadar ilerlediğini, tabiatın ise ona katılmadığını, onu onaylamadığını ve istemediğini gösterir. Çünkü tabiata aykırı olanın da tabiata uygun olanın da başında duran tabiat, tabiata uygun olmayan bir şeyi tabiata doğru götürmek istemez.

Biri öncekine karşı, bedenin farklı hâle gelmesinin arzu eden kısımda farklı arzular doğurmaya yettiğini söylerse, şunu açıklamaya yetecek bir şey söylememiş olur: başka bir şey başka türlü etkilendiğinde arzu eden kısım kendisi, o başka şey uğruna nasıl farklı arzular taşır; oysa sağlanan şey ona bile ulaşmaz. Çünkü besin, sıcaklık ve nem arzu eden kısma gitmez; boşalınca hafifleme, dolunca doluluk da onun olmaz; bunların hepsi o bedene aittir.

4.4.21

ὅτι δὲ τοῦτό ἐστι, περὶ ὃ ἡ ἀρχὴ τῆς ἐπιθυμίας, καὶ αἱ ἡλικίαι μαρτυροῦσιν αἱ διάφοροι. ἄλλαι γὰρ παίδων καὶ μειρακίων καὶ ἀνδρῶν αἱ σωματικαὶ ὑγιαινόντων τε καὶ νοσούντων τοῦ ἐπιθυμητικοῦ τοῦ αὐτοῦ ὄντος: δῆλον γὰρ ὅτι τῷ σωματικὸν καὶ σῶμα τοιόνδε εἶναι τρεπόμενον παντοίας τροπὰς παντοδαπὰς καὶ τὰς ἐπιθυμίας ἴσχει. καὶ τὸ μὴ συνεγείρεσθαι δὲ πανταχοῦ ταῖς λεγομέναις προθυμίαις τὴν πᾶσαν ἐπιθυμίαν εἰς τέλος τῆς σωματικῆς μενούσης καὶ πρὸ τοῦ τὸν λογισμὸν εἶναι μὴ βούλεσθαι ἢ φαγεῖν ἢ πιεῖν ἐπί τι προελθοῦσαν τὴν ἐπιθυμίαν λέγει, ὅσον ἦν ἐν τῷ τοιῷδε σώματι, τὴν δὲ φύσιν μὴ συνάψασθαι αὑτὴν μηδὲ προσθέσθαι μηδὲ βούλεσθαι, ὥσπερ οὐδὲ κατὰ φύσιν ἐχούσης ἄγειν εἰς φύσιν, ὡς ἂν αὐτὴν τῷ παρὰ φύσιν καὶ κατὰ φύσιν ἐπιστατοῦσαν. εἰ δέ τις πρὸς τὸ πρότερον λέγοι ἀρκεῖν τὸ σῶμα διάφορον γινόμενον καὶ διαφόρους τῷ ἐπιθυμητικῷ τὰς ἐπιθυμίας ποιεῖν, οὐκ αὔταρκες λέγει πρὸς τὸ ἄλλου παθόντος ἄλλως αὐτὸ ὑπὲρ ἄλλου διαφόρους ἐπιθυμίας ἔχειν, ὁπότε οὐδ’ αὐτῷ γίνεται τὸ ποριζόμενον. οὐ γὰρ δὴ τῷ ἐπιθυμητικῷ ἡ τροφὴ ἢ θερμότης καὶ ὑγρότης οὐδὲ κίνησις οὐδὲ κούφισις κενουμένου οὐδὲ πλήρωσις μεστουμένου, ἀλλ’ ἐκείνου πάντα.

4.4.22Bitkilerde ise, onların bedenlerinde adeta yankılanan şey bir şey, onu sağlayan başka bir şey midir; bizde arzu eden kısım, onlarda ise bitkisel kısım denen şey mi? Yoksa bu, içinde psykhē bulunan toprakta mıdır, bitkilerde ise ondan gelen mi bulunur? Önce şu araştırılabilir: toprakta hangi psykhē vardır? Platon'un ilk olarak ve tek başına canlandırdığını düşündüğü bütünün küresinden toprağa adeta bir yansıma olarak mı gelir? Yoksa Platon toprağı gök içindeki tanrıların ilki ve en yaşlısı olarak adlandırdığında ona da yıldızlarınki gibi bir psykhē mi verir? Çünkü öyle bir psykhē'si olmasaydı nasıl tanrı olurdu? Öyle ki işin nasıl olduğunu bulmak zordur ve Platon'un söylediklerinden daha büyük, en azından daha küçük olmayan bir aporia doğar. Ama önce işin nasıl makul görüneceğine bakalım.

Toprağın bitkisel bir psykhē'si olduğunu ondan biten şeylerden çıkarabiliriz. Topraktan birçok canlının doğduğu da görüldüğüne göre, neden onun da bir canlı olduğunu söylemeyelim? Bu kadar büyük bir canlı ve evrenin küçük olmayan bir parçası olduğuna göre, neden onun nous'u da olduğunu ve böylece tanrı olduğunu söylemeyelim? Yıldızların her biri canlıysa, neden bütün canlının bir parçası olan toprak da canlı olmasın? Toprağın dışarıdan yabancı bir psykhē tarafından bir arada tutulduğunu, içeride ise kendine ait bir psykhē'ye sahip olamazmış gibi bir psykhē'si olmadığını söylememeli. Neden ateşten olanlar buna sahip olabilsin de topraktan olan olamasın? İkisi de bedendir ve yıldızlarda da lifler, etler, kan ve sıvı yoktur; üstelik toprak daha çeşitlidir ve bütün bedenlerden oluşur. Biri toprağın zor hareket ettiğini söylerse, bu yalnız yer değiştirmediği için söylenebilir.

Ama nasıl hissedecek? Yıldızlar nasıl hissediyorsa öyle. Çünkü hissetmek etlere ait değildir; genel olarak psykhē hissetsin diye ona beden vermemeli; beden var olsun ve korunsun diye bedene psykhē vermeli. Psykhē yargılayıcı olduğu için bedene bakıp onun hâllerinden yargı çıkarmak ona düşer. Peki toprağın hâlleri nelerdir ve yargılar neyle ilgilidir? Çünkü bitkiler de toprağa ait oldukları ölçüde hissetmez. O hâlde hisler neyin hissidir ve hangi aletlerle olur? Yoksa aletsiz hislerin olabileceğini söylemeye cüret mi etmeli? Hem hissetmek toprağa hangi ihtiyaç için gereksin? Bilmek için değil; çünkü hissetmekten bir ihtiyaç doğmayanlara belki phronēsis'in bilgisi yeter. Yoksa bunu kimse kabul etmez; çünkü ihtiyaç dışında da hissedilenlerde zevkten yoksun olmayan bir bilgi vardır; örneğin güneşin, öteki yıldızların, göğün ve yerin bilgisi; çünkü bunları hissetmek kendi başına da hoştur. Bu sonra incelenmeli. Şimdi yine soralım: toprağın hisleri var mıdır, hangi canlılarınki gibidir ve nasıl olur? Yoksa önce aporia'ları yeniden ele alıp genel olarak kavramak zorunludur: aletsiz hissetmek mümkün müdür, hisler ihtiyaç için midir, ihtiyaç dışında başka bir şey de doğabilir mi?

4.4.22

ἐπὶ δὲ τῶν φυτῶν ἆρα ἄλλο μὲν τὸ οἷον ἐναπηχηθὲν τοῖς σώμασιν αὐτῶν, ἄλλο δὲ τὸ χορηγῆσαν, ὃ δὴ ἐπιθυμητικὸν μὲν ἐν ἡμῖν, ἐν ἐκείνοις δὲ φυτικόν, ἢ ἐν μὲν τῇ γῇ τοῦτο ψυχῆς ἐν αὐτῇ οὔσης, ἐν δὲ τοῖς φυτοῖς τὸ ἀπὸ τούτου; ζητήσειε δ’ ἄν τις πρότερον, τίς ψυχὴ ἐν τῇ γῇ, πότερα ἐκ τῆς σφαίρας τοῦ παντός, ἣν καὶ μόνην δοκεῖ ψυχοῦν πρώτως Πλάτων, οἷον ἔλλαμψις εἰς τὴν γῆν, ἢ πάλιν αὖ λέγων πρώτην καὶ πρεσβυτάτην θεῶν τῶν ἐντὸς οὐρανοῦ καὶ αὐτῇ δίδωσι ψυχὴν οἵαν καὶ τοῖς ἄστροις. πῶς γὰρ ἂν θεὸς εἴη, εἰ μὴ ἐκείνην ἔχοι; ὥστε συμβαίνει καὶ τὸ πρᾶγμα ὅπως ἔχει ἐξευρεῖν [εἶναι] δύσκολον, καὶ μείζω ἀπορίαν ἢ οὐκ ἐλάττω ἐξ ὧν εἴρηκεν ὁ Πλάτων γίνεσθαι. ἀλλὰ πρότερον, πῶς ἂν εὐλόγως ἔχειν τὸ πρᾶγμα δόξειε. τὴν μὲν οὖν φυτικὴν ψυχὴν ὡς ἔχει ἡ γῆ, ἐκ τῶν φυομένων ἐξ αὐτῆς ἄν τις τεκμαίροιτο: εἰ δὲ καὶ ζῷα πολλὰ ἐκ γῆς γινόμενα ὁρᾶται, διὰ τί οὐ καὶ ζῷον ἄν τις εἴποι αὐτὴν εἶναι; ζῷον δὲ τοσοῦτον οὖσαν καὶ οὐ σμικρὰν μοῖραν τοῦ παντὸς διὰ τί οὐ καὶ νοῦν ἔχειν φήσειε καὶ οὕτω θεὸν εἶναι; εἴπερ δὲ καὶ τῶν ἄστρων ἕκαστον, διὰ τί οὐ καὶ τὴν γῆν ζῷον μέρος τοῦ παντὸς ζῴου οὖσαν; οὐ γὰρ δὴ ἔξωθεν μὲν συνέχεσθαι ὑπὸ ψυχῆς ἀλλοτρίας φατέον, ἔνδον δὲ μὴ ἔχειν ὡς οὐ δυναμένης καὶ αὐτῆς ἔχειν οἰκείαν. διὰ τί γὰρ τὰ μὲν πύρινα δύναται, τὸ δὲ γήινον οὔ; σῶμα γὰρ ἑκάτερον καὶ οὐκ ἶνες ἐκεῖ οὐδὲ σάρκες οὐδ’ αἷμα οὐδὲ ὑγρόν: καίτοι ἡ γῆ ποικιλώτερον καὶ ἐκ πάντων τῶν σωμάτων. εἰ δ’ ὅτι δυσκίνητον, τοῦτο πρὸς τὸ μὴ κινεῖσθαι ἐκ τόπου λέγοι τις ἄν. ἀλλὰ τὸ αἰσθάνεσθαι πῶς; πῶς γὰρ καὶ τὰ ἄστρα; οὐ γὰρ δὴ οὐδὲ σαρκῶν τὸ αἰσθάνεσθαι, οὐδ’ ὅλως σῶμα δοτέον τῇ ψυχῇ, ἵνα αἰσθάνοιτο, ἀλλὰ τῷ σώματι δοτέον ψυχήν, ἵνα ᾖ καὶ σώζηται τὸ σῶμα: κριτικῇ δὲ οὔσῃ τῇ ψυχῇ ὑπάρχει βλεπούσῃ εἰς σῶμα ἐκ τῶν τούτου παθημάτων τὴν κρίσιν ποιεῖσθαι. τίνα οὖν παθήματα γῆς, καὶ τίνων αἱ κρίσεις; ἐπεὶ καὶ τὰ φυτὰ καθ̓ ὅσον γῆς οὐκ αἰσθάνεται: τίνων οὖν αἱ αἰσθήσεις καὶ διὰ τίνων; ἢ οὐ τολμητέον καὶ ἄνευ ὀργάνων γίνεσθαι αἰσθήσεις. καὶ εἰς τίνα δὲ χρείαν τὸ αἰσθάνεσθαι αὐτῇ; οὐ γὰρ δὴ διὰ τὸ γινώσκειν: ἀρκεῖ γὰρ ἡ τοῦ φρονεῖν ἴσως γνῶσις, οἷς μὴ ἐκ τοῦ αἰσθάνεσθαι γίνεταί τις χρεία. ἢ τοῦτο μὲν οὐκ ἄν τις συγχωρήσειεν. ἔστι γὰρ καὶ παρὰ τὴν χρείαν ἐν τοῖς αἰσθητοῖς εἴδησίς τις οὐκ ἄμουσος, οἷον ἡλίου καὶ τῶν ἄλλων καὶ οὐρανοῦ καὶ γῆς: αἱ γὰρ τούτων αἰσθήσεις καὶ παῤ αὑτῶν ἡδεῖαι. τοῦτο μὲν οὖν σκεπτέον ὕστερον: νῦν δὲ πάλιν, εἰ αἱ αἰσθήσεις τῇ γῇ, καὶ ζῴων τίνων αἱ αἰσθήσεις, καὶ πῶς. ἢ ἀναγκαῖον πρότερον ἀναλαβεῖν τὰ ἀπορηθέντα καὶ καθόλου λαβεῖν, εἰ ἄνευ ὀργάνων ἔστιν αἰσθάνεσθαι, καὶ εἰ πρὸς χρείαν αἱ αἰσθήσεις, κἂν εἰ ἄλλο τι παρὰ τὴν χρείαν γίγνοιτο.

4.4.23Şunu kabul etmeliyiz: hissedilenleri hissetmek, psykhē'nin ya da canlının bir kavrayışıdır; psykhē bedenlerdeki niteliği anlar ve onların eidos'larının izini alır. Psykhē ya tek başına, kendi başına kavrayacaktır ya da başka bir şeyle birlikte. Tek başına ve kendi başına nasıl kavrasın? Çünkü kendi başına olduğunda yalnız kendindekileri kavrar ve bu yalnız düşünmedir. Başka şeyleri de kavrayacaksa, önce onlara da sahip olmalıdır; ya onlara benzemiş olarak ya da benzemiş olan bir şeyle birlikte bulunarak. Kendi başına kalırken benzemesi mümkün değildir: bir nokta bir çizgiye nasıl benzesin? Akılla kavranan çizgi de hissedilen çizgiye uymaz; akılla kavranan ateş ya da insan da hissedilen ateşe ya da insana uymaz. Nitekim insanı yapan tabiat da meydana gelen insanla aynı şey değildir. Psykhē tek başına, hissedilen şeye yönelebilse bile, sonunda akılla kavrananın anlayışına varır; hissedilen ondan kaçar, çünkü onu yakalayacak bir şeyi yoktur. Nitekim psykhē görülen şeyi uzaktan gördüğünde de, eidos ona ne kadar ulaşırsa ulaşsın, ona doğru adeta parçasız olarak başlar ama orada gördüğü kadarıyla dayanaktaki renkte ve şekilde son bulur.

O hâlde yalnız bu ikisi, dışarıdaki şey ve psykhē bulunmamalı; çünkü o zaman psykhē etkilenmezdi. Etkilenecek olan üçüncü bir şey olmalıdır; bu da biçimi alacak olandır. Bu şey dış şeyle duygudaş olmalı, onunla benzer biçimde etkilenmeli ve aynı maddeden olmalı; biri etkilenmeli, öbürü bilmeli. Etkilenme de öyle olmalı ki etkileyenden bir şey korusun ama onunla aynı olmasın; etkileyenle psykhē arasında bulunduğu için, hissedilenle akılla kavranan arasında oranlı bir orta olan bir hâl taşısın; uçları bir şekilde birbirine bağlasın; hem alıcı hem haber verici olsun ve her ikisine benzemeye elverişli olsun. Çünkü bir bilginin aleti olarak ne bilenle ne de bilinecek olanla aynı olmalı, ama her ikisine benzemeye elverişli olmalıdır: dışarıdakine etkilenerek, içeridekine ise kendi etkilenmesi bir eidos hâline gelerek benzer. Söylediğimiz doğruysa, hislerin bedensel aletler aracılığıyla olması gerekir. Bu, psykhē'nin bedenin büsbütün dışına çıktığında hiçbir hissedileni kavramamasıyla da tutarlıdır.

Alet ya bütün beden ya da, dokunma ve görmede olduğu gibi, belli bir iş için ayrılmış bir parça olmalıdır. Zanaat aletlerinin de yargılayanlarla yargılananlar arasında bulunduğunu ve yargılayana dayanakların özelliğini haber verdiğini görebiliriz. Örneğin cetvel, psykhē'deki doğruyla tahtadaki doğruyu birleştirir ve ikisinin arasına konarak zanaatkâra ürünü yargılama imkânı verir. Yargılanacak şeyin alete temas etmesi mi gerekir, yoksa his hissedilenden uzakta duran bir aracı aracılığıyla da olabilir mi —örneğin ateş etten uzaktaysa—; ya da aracı hiç etkilenmeden, örneğin görme ile renk arasında bir boşluk bulunsa bile, aletin gücü hazır olduğu için görmek mümkün müdür; bu başka bir konunun meselesidir. Ama hissin bedende bulunan ve beden aracılığıyla işleyen psykhē'ye ait olduğu açıktır.

4.4.23

δεῖ δὴ θέσθαι ὡς τὸ αἰσθάνεσθαι τῶν αἰσθητῶν ἐστι τῇ ψυχῇ ἢ τῷ ζῴῳ ἀντίληψις τὴν προσοῦσαν τοῖς σώμασι ποιότητα συνιείσης καὶ τὰ εἴδη αὐτῶν ἀποματτομένης. ἢ τοίνυν μόνη ἐφ̓ ἑαυτῆς ἀντιλήψεται, ἢ μετ’ ἄλλου. μόνη μὲν οὖν καὶ ἐφ̓ ἑαυτῆς πῶς; ἐφ̓ ἑαυτῆς γὰρ τῶν ἐν αὐτῇ καὶ μόνον νόησις: εἰ δὲ καὶ ἄλλων, δεῖ πρότερον καὶ ταῦτα ἐσχηκέναι ἤτοι ὁμοιωθεῖσαν ἢ τῷ ὁμοιωθέντι συνοῦσαν. ὁμοιωθῆναι μὲν οὖν ἐφ̓ ἑαυτῆς μένουσαν οὐχ οἷόν τε. πῶς γὰρ ἂν ὁμοιωθείη σημεῖον γραμμῇ; ἐπεὶ οὐδὲ ἡ νοητὴ τῇ αἰσθητῇ ἂν γραμμῇ ἐφαρμόσειεν, οὐδὲ τὸ νοητὸν πῦρ ἢ ἄνθρωπος τῷ αἰσθητῷ πυρὶ ἢ ἀνθρώπῳ. ἐπεὶ οὐδ’ ἡ φύσις ἡ ποιοῦσα τὸν ἄνθρωπον τῷ γενομένῳ ἀνθρώπῳ εἰς ταὐτόν, ἀλλὰ μόνη, κἂν οἷόν τε τῷ αἰσθητῷ ἐπιβάλλειν, τελευτήσει εἰς τὴν τοῦ νοητοῦ σύνεσιν, ἐκφυγόντος τοῦ αἰσθητοῦ αὐτὴν οὐκ ἐχούσης, ὅτῳ αὐτοῦ λάβοιτο. ἐπεὶ καὶ τὸ ὁρατόν, ὅταν ψυχὴ πόρρωθεν ὁρᾷ, κἂν ὅτι μάλιστα εἶδος εἰς αὐτὴν ἥκῃ ἀρχόμενον τὸ πρὸς αὐτὴν οἷον ἀμερὲς ὄν, λήγει εἰς τὸ ὑποκείμενον χρῶμα καὶ σχῆμα ὅσον ἐστὶν ἐκεῖ ὁρώσης. οὐ τοίνυν δεῖ μόνα ταῦτα εἶναι, τὸ ἔξω καὶ τὴν ψυχήν: ἐπεὶ οὐδ’ ἂν πάθοι: ἀλλὰ δεῖ τὸ πεισόμενον τρίτον εἶναι, τοῦτο δέ ἐστι τὸ τὴν μορφὴν δεξόμενον. συμπαθὲς ἄρα καὶ ὁμοιοπαθὲς δεῖ εἶναι καὶ ὕλης μιᾶς καὶ τὸ μὲν παθεῖν, τὸ δὲ γνῶναι, καὶ τοιοῦτον γενέσθαι τὸ πάθος, οἷον σώζειν μέν τι τοῦ πεποιηκότος, μὴ μέντοι ταὐτὸν εἶναι, ἀλλὰ ἅτε μεταξὺ τοῦ πεποιηκότος καὶ ψυχῆς ὂν τὸ πάθος ἔχειν μεταξὺ αἰσθητοῦ καὶ νοητοῦ κείμενον μέσον ἀνὰ λόγον, συνάπτον πως τὰ ἄκρα ἀλλήλοις, δεκτικὸν ἅμα καὶ ἀπαγγελτικὸν ὑπάρχον, ἐπιτήδειον ὁμοιωθῆναι ἑκατέρῳ. ὄργανον γὰρ ὂν γνώσεώς τινος οὔτε ταὐτὸν δεῖ τῷ γινώσκοντι εἶναι οὔτε τῷ γνωσθησομένῳ, ἐπιτήδειον δὲ ἑκατέρῳ ὁμοιωθῆναι, τῷ μὲν ἔξω διὰ τοῦ παθεῖν, τῷ δὲ εἴσω διὰ τοῦ τὸ πάθος αὐτοῦ εἶδος γενέσθαι. εἰ δὴ τοίνυν ὑγιὲς λέγομεν, δἰ ὀργάνων δεῖ σωματικῶν τὰς αἰσθήσεις γίνεσθαι. καὶ γὰρ τοῦτο ἀκόλουθον τῷ τὴν ψυχὴν πάντη σώματος ἔξω γενομένην μηδενὸς ἀντιλαμβάνεσθαι αἰσθητοῦ. τὸ δὲ ὄργανον δεῖ ἢ πᾶν τὸ σῶμα, ἢ μέρος τι πρὸς ἔργον τι ἀφωρισμένον εἶναι, οἷον ἐπὶ ἁφῆς καὶ ὄψεως: καὶ τὰ τεχνητὰ δὲ τῶν ὀργάνων ἴδοι τις ἂν μεταξὺ τῶν κρινόντων καὶ τῶν κρινομένων γινόμενα καὶ ἀπαγγέλλοντα τῷ κρίνοντι τὴν τῶν ὑποκειμένων ἰδιότητα. ὁ γὰρ κανὼν τῷ εὐθεῖ τῷ ἐν τῇ ψυχῇ καὶ τῷ ἐν τῷ ξύλῳ συναψάμενος ἐν τῷ μεταξὺ τεθεὶς τὸ κρίνειν τῷ τεχνίτῃ τὸ τεχνητὸν ἔδωκεν. εἰ δὲ συνάπτειν δεῖ τὸ κριθησόμενον τῷ ὀργάνῳ, ἢ καὶ διά τινος μεταξὺ διεστηκότος πόρρω τοῦ αἰσθητοῦ, οἷον εἰ πόρρω τὸ πῦρ τῆς σαρκός, [ἢ καὶ] τοῦ μεταξὺ μηδὲν παθόντος, οἷον εἰ κενόν τι εἴη μεταξὺ ὄψεως καὶ χρώματος, δυνατὸν ὁρᾶν τοῦ ὀργάνου τῇ δυνάμει παρόντος, ἑτέρου λόγου. ἀλλ’ ὅτι ψυχῆς ἐν σώματι καὶ διὰ σώματος ἡ αἴσθησις, δῆλον.

4.4.24Hissin yalnız ihtiyaç için olup olmadığı şöyle incelenmeli. Psykhē tek başına his edinemiyorsa ve hisler bedenle birlikte oluyorsa, his bedenden ötürü vardır, çünkü hisler de ondan gelir; bedenle ortaklık yüzünden verilmiştir. Ya zorunlu olarak arkadan gelir —çünkü bedenin uğradığı şey, büyük bir hâl olunca psykhē'ye kadar ulaşır—; ya da etkileyen şey bizi yok edecek kadar büyümeden, hatta yaklaşmadan önce ondan korunalım diye tasarlanmıştır. Böyleyse hisler ihtiyaç için vardır. Çünkü bilgi için olsalar bile, bu, bilgi içinde olmayan, talihsizlik yüzünden bilgisiz kalan ve unutkanlık yüzünden hatırlaması gereken biri içindir; ne ihtiyaç ne de unutkanlık içinde olan biri için değil.

Ama böyleyse yalnız toprağı değil, bütün yıldızları, en çok da bütün göğü ve evreni incelemek gerekir. Şimdiki söze göre, etkilenebilen parçaların başka parçalara karşı bir hissi olabilir; ama her yanıyla kendine karşı etkilenmeden duran bütünün kendine karşı ne gibi bir hissi olabilir? Çünkü hisseden şeyin bir aleti olması ve hissedilen şeyin aletten başka bir şey olması gerekiyorsa, evren de bütünse, onda biri hissetme aracı, öbürü hissedilen olan iki ayrı şey bulunmaz. Ona, bizim kendimizi duymamız gibi bir kendini duyuş vermeli; ama daima başka bir şeyin hissi olan hissi vermemeli. Çünkü biz de bedenimizdeki bir şeyi alışılmış durumun dışında kavradığımızda, dışarıdan gelen bir şeyi kavrarız.

Ama bizde kavrayış yalnız dışarıdakilere değil, bir parçanın başka bir parçayı kavramasına da ait olduğuna göre, evrenin de sabit yıldızlar küresiyle gezegenler küresini görmesine, onunla da yeri ve yerdeki şeyleri görmesine ne engel olur? Bunlar başka hâllerden etkilenmez değilse, başka türlü hislere de sahip olmalarına; görmenin de yalnız kendi başına sabit küreye ait olmayıp, gördüklerini bütünün psykhē'sine haber veren bir göze ait olmasına ne engel olur? Başka şeylerden etkilenmese bile, ışık gibi ve psykhē'li olduğu için neden bir göz gibi görmesin? Ama Platon gözlere ihtiyacı yoktu der. Dışarıda görülecek hiçbir şey kalmadığı için diyorsa, içeride bir şey vardı ve kendini görmesine hiçbir şey engel değildi. Kendini görmesi boşuna olacağı için diyorsa, öncelikle görmek için böyle meydana gelmemiş olsun, ama görme böyle olmasından zorunlu olarak çıksın. Böyle bir beden olduğuna göre neden görmesin?

4.4.24

τὸ δὲ εἰ τῆς χρείας μόνον ἡ αἴσθησις, ὧδε σκεπτέον. εἰ δὴ ψυχῇ μὲν μόνῃ οὐκ ἂν αἴσθησις γίγνοιτο, μετὰ δὲ σώματος αἱ αἰσθήσεις, διὰ σῶμα ἂν εἴη, ἐξ οὗπερ καὶ αἱ αἰσθήσεις, καὶ διὰ τὴν σώματος κοινωνίαν δοθεῖσα καὶ ἤτοι ἐξ ἀνάγκης ἐπακολουθούσης: ὅ τι γὰρ πάσχει τὸ σῶμα καὶ φθάνει τὸ πάθος μεῖζον ὂν μέχρι ψυχῆς: ἢ καὶ μεμηχάνηται, ὅπως καὶ πρὶν μεῖζον γενέσθαι [φυλαξώμεθα] τὸ ποιοῦν, ὥστε καὶ φθεῖραι, ἢ καὶ πρὶν πλησίον γενέσθαι φυλάξασθαι. εἰ δὴ τοῦτο, πρὸς χρείαν ἂν εἶεν αἱ αἰσθήσεις. καὶ γὰρ εἰ καὶ πρὸς γνῶσιν τῷ μὴ ἐν γνώσει ὄντι, ἀλλ’ ἀμαθαίνοντι διὰ συμφοράν, καὶ ἵνα ἀναμνησθῇ διὰ λήθην, οὐ τῷ μήτε ἐν χρείᾳ μήτε ἐν λήθῃ. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, οὐ περὶ τῆς γῆς ἂν μόνον εἴη σκοπεῖσθαι, ἀλλὰ καὶ περὶ ἄστρων ἁπάντων καὶ μάλιστα περὶ παντὸς τοῦ οὐρανοῦ καὶ τοῦ κόσμου. μέρεσι μὲν γὰρ πρὸς μέρη, οἷς καὶ τὸ παθεῖν ὑπάρχει, γένοιτο ἂν αἴσθησις κατὰ τὸν παρόντα λόγον, ὅλῳ δὲ πρὸς αὑτὸ τίς ἂν εἴη ἀπαθῶς ἔχοντι πανταχῇ ἑαυτοῦ πρὸς ἑαυτό; καὶ γὰρ εἰ δεῖ τὸ μὲν ὄργανον τοῦ αἰσθανομένου εἶναι, ἕτερον δὲ παρὰ τὸ ὄργανον τὸ οὗ αἰσθάνεται ὑπάρχειν, τὸ δὲ πᾶν ὅλον ἐστίν, οὐκ ἂν εἴη αὐτῷ τὸ μὲν δἰ οὗ, τὸ δὲ οὗ ἡ αἴσθησις: ἀλλὰ συναίσθησιν μὲν αὑτοῦ, ὥσπερ καὶ ἡμεῖς ἡμῶν συναισθανόμεθα, δοτέον, αἴσθησιν δὲ ἀεὶ ἑτέρου οὖσαν οὐ δοτέον. ἐπεὶ καὶ ὅταν ἡμεῖς παρὰ τὸ καθεστὼς ἀεί τινος τῶν ἐν τῷ σώματι ἀντιλαμβανώμεθα, ἔξωθεν προσελθόντος ἀντιλαμβανόμεθα. ἀλλ’ ὥσπερ ἐφ̓ ἡμῶν οὐ μόνον τῶν ἔξωθεν ἡ ἀντίληψις, ἀλλὰ καὶ μέρει μέρους, τί κωλύει καὶ τὸ πᾶν τῇ ἀπλανεῖ τὴν πλανωμένην ὁρᾶν, καὶ ταύτῃ τὴν γῆν καὶ τὰ ἐν αὐτῇ βλέπειν; καὶ εἰ μὴ ἀπαθῆ ταῦτα τῶν ἄλλων παθῶν, καὶ ἄλλως αἰσθήσεις ἔχειν, καὶ τὴν ὅρασιν μὴ μόνον ὡς καθ̓ αὑτὴν τῆς ἀπλανοῦς εἶναι, ἀλλ’ ὡς ὀφθαλμοῦ ἀπαγγέλλοντος τῇ τοῦ παντὸς ψυχῇ ἃ εἶδε; καὶ γὰρ εἰ τῶν ἄλλων ἀπαθής, διὰ τί ὡς ὄμμα οὐκ ὄψεται φωτοειδὲς ἔμψυχον ὄν; ἀλλ’ ὀμμάτων, φησίν, οὐκ ἐπεδεῖτο. ἀλλ’ εἰ ὅτι μηδὲν ἔξωθεν ὑπελέλειπτο ὁρατόν, ἀλλ’ ἔνδον γε ἦν καὶ ἑαυτὸν οὐδὲν ὁρᾶν ἐκώλυσεν: εἰ δ’ ὅτι μάτην ἂν ἦν αὑτὸν ὁρᾶν, ἔστω μὴ προηγουμένως μὲν οὕτως ἕνεκα τοῦ ὁρᾶν γεγονέναι, ἀκολουθεῖν δὲ τῷ οὕτως ἔχειν ἐξ ἀνάγκης. διὰ τί [δ’] οὐκ ἂν εἴη τοιούτῳ ὄντι σώματι τὸ ὁρᾶν;

4.4.25Yoksa görmek ve genel olarak hissetmek için bir araç bulunması yetmez; psykhē'nin de hissedilenlere yönelecek durumda olması gerekir. Bütünün psykhē'si ise daima akılla kavrananlara yönelmiştir; hissetmesi mümkün olsa bile, daha üstün şeylere yönelmiş olduğu için hissetmez. Nitekim biz de akılla kavrananlara iyice yöneldiğimizde, bu hâlde kaldığımız sürece görüntüler ve öteki hisler fark edilmez; bütünüyle başka bir şeye yöneldiğimizde de öteki şeyler fark edilmez. Hem bir parçayla başka bir parçayı kavramak istemek, örneğin insanın kendine bakması, bizde bile gereksiz bir meraktır ve bir amaç için değilse boşunadır; başka birinin görüntüsünü güzel diye seyretmek de etkilenmiş ve eksik birine özgüdür. Koklamayı ve tatları tatmayı da psykhē'nin dikkatini dağıtan ve onu oraya buraya çeken şeyler sayabiliriz; güneşi ve öteki yıldızları görmesi ve işitmesi ise arazdır. Yıldızların her iki hisle de bize döndüğünü kabul etmek akıl dışı bir görüş değildir. Ama dönüyorlarsa hatırlayacaklardır da; yoksa iyilik ettikleri şeyleri hatırlamamaları saçma olur. Hatırlamıyorlarsa nasıl iyilik ederler?

4.4.25

ἢ οὐκ ἀρκεῖ εἶναι τὸ δἰ οὗ, ἵνα ὁρᾷ καὶ ὅλως αἰσθάνηται, ἀλλὰ δεῖ τὴν ψυχὴν οὕτως ἔχειν, ὡς νεύειν πρὸς τὰ αἰσθητά. τῇ δὲ [τοῦ παντὸς] ψυχῇ ὑπάρχει ἀεὶ πρὸς τοῖς νοητοῖς εἶναι, κἂν οἷόν τε ᾖ αὐτῇ αἰσθάνεσθαι, οὐκ ἂν εἴη τοῦτο τῷ πρὸς κρείττοσιν εἶναι, ὁπότε καὶ ἡμᾶς σφόδρα πρὸς τοῖς νοητοῖς ὄντας, ὅτε ἐσμέν, λανθάνουσι καὶ ὄψεις καὶ αἰσθήσεις ἄλλαι, κἂν πρὸς ἑτέρῳ δὲ ὅλως, τὰ ἕτερα λανθάνει. ἐπεὶ καὶ τὸ μέρει τινὶ μέρους ἀντιλαμβάνεσθαι θέλειν, οἷον ἑαυτὸν εἰ καταβλέποι, περίεργον καὶ ἐφ̓ ἡμῶν, καὶ εἰ μὴ ἕνεκά τινος, μάτην: ἄλλου τε ὄψιν ὡς καλοῦ ὁρᾶν, πεπονθότος καὶ ἐνδεοῦς. ὀσφραίνεσθαι δὲ καὶ γεύεσθαι χυμῶν περιστάσεις ἄν τις καὶ περιελκυσμοὺς τῆς ψυχῆς θεῖτο, ἥλιον δὲ καὶ τὰ ἄλλα ἄστρα κατὰ συμβεβηκὸς ὁρᾶν καὶ ἀκούειν δέ. εἰ δὲ δὴ καὶ ἐπιστρέφεσθαι δἰ ἄμφω, οὐκ ἄλογος ἡ θέσις. ἀλλ’ εἰ ἐπιστρέφοιτο, καὶ μνημονεύσει: ἢ ἄτοπον ὧν εὐεργετεῖ μὴ μνημονεύειν. πῶς οὖν εὐεργετεῖ, εἰ μὴ μνημονεύσει;

4.4.26Duaların bilinmesi, adeta bir bağlantıyla ve böyle bir ilişkiye uyum içinde yerleşen şeylerle olur; duaların gerçekleşmesi de böyledir; büyücülerin tekhnē'lerinde de her şey bu bağlantıya yöneliktir; bunlar da duygudaşlıkla birbirini izleyen güçlerle olur. Böyleyse neden toprağa da his yakıştırmayalım? Ama hangi hisleri? Neden önce dokunmayı yakıştırmayalım: bir parçanın başka bir parçayı hissetmesini —his yöneten ilkeye iletilirken— ve bütünün ateşi ve öteki şeyleri hissetmesini? Çünkü toprağın bedeni zor hareket etse de hareketsiz değildir. Ama hisleri küçük şeylerin değil, büyük şeylerin hissi olacaktır. Neden? Çünkü içinde psykhē bulunduğuna göre en büyük hareketlerin ondan gizli kalmaması zorunludur.

Hissetmenin, insanlarla ilgili işleri iyi düzenlemek için, insanların işleri ona bağlı olduğu ölçüde var olmasına da hiçbir engel yoktur; bunları da adeta duygudaşlıkla iyi düzenler. Dua edenleri işitmesine ve dualara karşılık vermesine de, ama bizim tarzımızda değil, engel yoktur. Öteki hislerle de kendine ve başka şeylere karşı etkilenebilir olmasına engel yoktur: örneğin kokular ve tatlar konusunda, canlıların gözetilmesi, bedensel yanlarının kurulması ve onarılması için usarelerin kokusuna göre koklanabilen şeyler konusunda. Bizdeki aletleri onda aramamalı; çünkü bunlar bütün canlılarda aynı değildir: örneğin kulak herkeste yoktur, olmayanlarda da seslerin kavranışı vardır.

Görmeye gelince, ışık gerekiyorsa toprak nasıl görecek? Ondan göz beklememeli. Bitkisel kısım kabul edildiğine göre ve bitkisel kısmın her şeyden önce bir pneuma içinde bulunduğunu kabul etmek mümkün olduğuna göre, pneuma olduğu için saydam da olduğundan neden şüphe edelim? Daha doğrusu pneuma ise saydamdır; gök çemberi tarafından aydınlatıldığı için de fiilen saydamdır. Öyle ki topraktaki psykhē'nin görmesinde ne saçma ne de imkânsız bir şey vardır. Toprağın psykhē'sinin değersiz bir bedenin psykhē'si olmadığını, dolayısıyla onun bir tanrı da olduğunu düşünmek gerekir; çünkü psykhē her durumda daima iyi olmalıdır.

4.4.26

γίνονται δὲ εὐχῶν γνώσεις κατὰ οἷον σύναψιν καὶ κατὰ τοιάνδε σχέσιν ἐναρμοζομένων, καὶ αἱ ποιήσεις οὕτως: καὶ ἐν ταῖς μάγων τέχναις εἰς τὸ συναφὲς πᾶν: ταῦτα δὲ δυνάμεσιν ἑπομέναις συμπαθῶς. εἰ δὲ τοῦτο, διὰ τί οὐ καὶ τὴν γῆν αἰσθάνεσθαι δώσομεν; ἀλλὰ ποίας αἰσθήσεις; ἢ διὰ τί οὐ πρῶτον ἁφὴν καὶ μέρει μέρους ἀναπεμπομένης ἐπὶ τὸ ἡγούμενον τῆς αἰσθήσεως καὶ τῷ ὅλῳ πυρὸς καὶ τῶν ἄλλων; καὶ γὰρ εἰ τὸ σῶμα δυσκίνητον, οὔτι γε ἀκίνητον. ἀλλ’ ἔσονται αἱ αἰσθήσεις οὐ τῶν μικρῶν, ἀλλὰ τῶν μεγάλων. ἀλλὰ διὰ τί; ἢ ὅτι ἀνάγκη ψυχῆς ἐνούσης τὰς κινήσεις τὰς μεγίστας μὴ λανθάνειν. κωλύει δ’ οὐδὲν καὶ διὰ τοῦτο τὸ αἰσθάνεσθαι γίνεσθαι, ἵνα εὖ τίθοιτο τὰ πρὸς ἀνθρώπους, ὅσον εἰς αὐτὴν τὰ ἀνθρώπων ἀνάκειται: εὖ τίθοιτο δὲ οἷον συμπαθῶς: καὶ ἀκούειν δὲ εὐχομένων καὶ ἐπινεύειν εὐχαῖς οὐχ ὃν ἡμεῖς τρόπον: καὶ ταῖς ἄλλαις αἰσθήσεσι παθητὴν εἶναι πρὸς αὑτὴν καὶ τἆλλα, οἷον ὀσμῶν πέρι καὶ τῶν γευστῶν, ὅσα ὀσφραντὰ κατὰ τὰς τῶν χυλῶν ὀσμὰς πρὸς ζῴων πρόνοιαν καὶ κατασκευὴν καὶ ἐπισκευὴν τοῦ σωματικοῦ αὐτοῖς. καὶ οὐκ ἀπαιτητέον ἃ ἐφ̓ ἡμῶν ὄργανα: οὐδὲ γὰρ πᾶσι ζῴοις ταὐτά: οἷον ὦτα οὐ πᾶσι, καὶ οἷς μή ἐστιν, ἀντίληψίς ἐστι ψόφων. περὶ δὲ ὄψεως, εἰ φωτὸς δεῖ, πῶς; οὐ γὰρ δὴ ἀπαιτητέον ὄμματα. εἰ οὖν τοῦ φυτικοῦ συγχωρουμένου ἦν συγχωρεῖν ἐν πνεύματι ὄντος τοῦ φυτικοῦ πρώτως οὕτως ἔχειν, ὄντος πνεύματος τί χρὴ ἀπιστεῖν καὶ διαφανὲς εἶναι; μᾶλλον δ’ εἴπερ πνεῦμα, καὶ διαφανὲς καὶ ἐλλαμπόμενον παρὰ τοῦ κύκλου ἐνεργείᾳ διαφανές: ὥστε οὐδὲν ἄτοπον οὐδ’ ἀδύνατον ὁρᾶν τὴν ἐν τῇ γῇ ψυχήν. καὶ δεῖ καὶ νοεῖν ψυχὴν οὐ φαύλου σώματος εἶναι, ὥστε καὶ θεὸν εἶναι: πάντως γὰρ καὶ ἀγαθὴν δεῖ ἀεὶ τὴν ψυχὴν εἶναι.

4.4.27Peki toprağın psykhē'si bitkilere doğurucu gücün kendisini mi verir, yoksa doğurucu güç kendinde mi bulunur da bitkilerdeki onun bir izi midir? O zaman bitkiler, kendilerinde doğurucu güç de varsa, artık psykhē'li olan ve onu almış olan et gibidir. Bitkinin içinde bulunan bu güç, bitkinin bedenine daha iyi olanı verir; bitki bununla, kesilmiş ve artık bitki değil yalnız odun olan şeyden ayrılır. Ama psykhē toprağın kendi bedenine ne verir? Topraktan koparılmış bir toprak parçasının, bitişik kalan parçayla aynı olduğunu düşünmemeli; taşlar bunu gösterir: bağlı kaldıkları sürece büyürler, koparıldıklarında ise kesildikleri büyüklükte kalırlar. O hâlde her parçanın bir iz taşıdığını, bunun üzerinde de bütün bitkisel gücün dolaştığını düşünmeli; bu güç artık şunun ya da bunun değil, bütün toprağındır. Sonra artık bedene karışmamış, onun üzerinde giden his yetisinin tabiatı gelir; sonra öteki psykhē ve nous gelir; insanlar ilahi bir sezgiyle ve tabiatlarıyla bu tür şeyleri kehanetle sezerek buna Hestia ve Demeter adını verirler.

4.4.27

εἰ οὖν τοῖς φυτοῖς δίδωσιν αὐτὴν τὴν γεννητικήν, ἢ ἐν αὐτῇ μὲν ἡ γεννητική, ταύτης δὲ ἴχνος ἡ ἐν τοῖς φυτοῖς, καὶ οὕτως ἂν εἴη ὡς ἡ σὰρξ ἔμψυχος ἤδη καὶ ἐκομίσατο, εἰ ἔχει καὶ τὴν γεννητικὴν ἐν αὐτοῖς τὰ φυτά. ἐνοῦσα δὲ δίδωσι τῷ σώματι τοῦ φυτοῦ ὅπερ βέλτιον, ᾧ διαφέρει τοῦ κοπέντος καὶ οὐκέτι φυτοῦ, ἀλλὰ μόνον ξύλου. ἀλλ’ αὐτῷ γε τῷ σώματι τῆς γῆς τί δίδωσιν ἡ ψυχή; οὐ ταὐτὸν δεῖ νομίζειν σῶμα εἶναι γήινον ἀποτμηθέν τε τῆς γῆς καὶ μένον συνεχές, οἷα λίθοι δεικνύουσιν αὐξόμενοι μέν, ἕως εἰσὶ συνηρτημένοι, μένοντες δὲ ὅσον ἐτμήθησαν ἀφῃρημένοι. ἕκαστον μὲν οὖν μέρος ἴχνος ἔχειν δεῖ νομίζειν, ἐπιθεῖν δὲ ἐπὶ τούτῳ τὸ πᾶν φυτικόν, ὃ οὐκέτι τοῦδε ἐστὶν ἢ τοῦδε, ἀλλὰ τῆς ὅλης: εἶτα τὴν τοῦ αἰσθητικοῦ φύσιν οὐκέτι τῷ σώματι συμπεφυρμένην, ἐποχουμένην δέ: εἶτα τὴν ἄλλην ψυχὴν καὶ νοῦν, ἣν δὴ Ἑστίαν καὶ Δήμητραν ἐπονομάζουσιν ἄνθρωποι θείᾳ φήμῃ καὶ φύσει ἀπομαντευόμενοι τὰ τοιαῦτα χρώμενοι.

4.4.28Bu konu böyle. Şimdi yeniden geri dönüp thymos'lu kısım hakkında şunu araştırmalıyız: arzuların ilkesini, acıları ve hazları —yani hâlleri, hisleri değil— böyle durumdaki, adeta canlılaşmış bedene yerleştirdiğimiz gibi, thymos'un ilkesini, hatta bütün thymos'u da böyle durumdaki bedene ya da bedenin bir parçasına, örneğin böyle durumdaki yüreğe ya da ölü olmayan bir bedenin safrasına mı koyacağız? İzi veren başka bir şeyse, buradaki thymos psykhē'ye ait bu tek şey midir; artık thymos'lu kısımdan ya da his yetisinden gelmeyen?

Arzu konusunda bitkisel kısım bütün bedende bulunduğu için bütün bedene izi veriyordu; acı çekmek de haz duymak da bütün bedendeydi, dolma arzusunun ilkesi de. Cinsel arzunun ilkesinden söz edilmemişti; bu, bu tür işleri yerine getiren organların etrafında olsun. Karaciğer bölgesi de arzunun ilkesi olsun, çünkü karaciğere ve bedene psykhē izini veren bitkisel kısım en çok orada etkindir; ilke de oradadır, çünkü etkinlik orada başlar. Ama thymos'a gelince: kendisi nedir ve hangi psykhē'dir? Ondan gelen bir iz mi yüreğin etrafındadır, yoksa hareketi bileşime ulaştıran başka bir şey mi sağlar; yoksa burada iz değil, öfkelenmenin kendisi mi verilir?

Önce onun ne olduğunu incelemeliyiz. Yalnız bedenin uğradığı şeyler için değil, yakınlarımızdan birinin uğradığı şeyler için, genel olarak biri uygunsuz bir şey yaptığında da öfkelendiğimiz açıktır. Bu yüzden öfkelenmede his ve bir tür anlayış da gerekir. Buna bakan biri thymos'un kaynağını bitkisel kısımda değil, başka bir şeyde arayabilir. Ama öfkeye yatkınlık bedensel durumları izlediğinde; kanı ve safrası kaynayanlar öfkelenmeye hazırken, safrasız denenler ve soğukkanlılar öfkeye karşı gevşek olduğunda; hayvanlar da başka hiçbir şeye göre değil, mizaçlarına ve kendilerine zarar verdiği sanılan şeye göre öfkelendiğinde, öfkeleri yine daha bedensel olana ve canlının yapısını bir arada tutan şeye bağlamak mümkündür. Aynı insanlar hastayken sağlıklı olduklarından, aç iken tok olduklarından daha öfkeli olduklarında da, öfkelerin ya da öfkenin ilkelerinin böyle bir bedene ait olduğunu, safranın ya da kanın adeta canlandırarak bu tür hareketleri sağladığını gösterirler.

Öyle ki böyle bir beden bir şeye uğrayınca kan ya da safra hemen harekete geçer; his oluşunca da tasavvur psykhē'yi böyle bir bedenin durumuna ortak eder ve psykhē artık acıyı doğurana yönelir. Öte yandan yukarıdan da akıl yürütmeyi kullanan psykhē, bir haksızlık göründüğünde, bedenle ilgisi olmasa bile, o şekilde öfkelenmeye hazır olan kısmı kendine müttefik edinir; çünkü bu kısım tabiatça gösterilen düşmanla savaşmaya elverişlidir. Böylece biri akılsızca uyanır ve tasavvuruyla logos'u peşinden sürükler; öbürü logos'tan başlar ve tabiatça öfkelenmeye elverişli olanda son bulur. İkisi de, bedeni hoş ve acı veren şeyleri adeta kavrayabilecek şekilde hazırlayan bitkisel ve doğurucu kısımdan gelir. Ama bitkisel kısım bedeni safralı ve acı yaptığı için, böyle bir bedendeki psykhē izi de böyle bir bedende bulunduğundan hoşnutsuzluk ve öfke dolu hareketlerle hareket eder; önce kendisi kötü duruma düştüğü için bir şekilde başka şeyleri de kötü duruma düşürmeye ve adeta kendine benzetmeye çalışır.

Bu izin psykhē'nin öteki iziyle aynı özden olduğunun kanıtı şudur: bedensel hazları daha az özleyenler ve genel olarak bedeni küçümseyenler öfkelere ve akılsız hâllere daha az kapılırlar. Ağaçların bitkisel kısma sahip oldukları hâlde thymos'larının olmamasına şaşmamalı; çünkü onların kanı da safrası da yoktur. Bunlar onlarda olsaydı, his olmadan yalnız bir kaynama ve adeta bir rahatsızlık olurdu; his de bulunsaydı, artık haksızlık edene karşı, onu savuşturmak için bir dürtü de olurdu.

Ama psykhē'nin akıl dışı kısmı arzu eden ve thymos'lu kısım diye bölünse, biri bitkisel kısım, öbürü yani thymos'lu kısım ise ondan gelip kan ya da safra ya da ikisinin etrafında bulunan bir iz olsa, bu karşılıklı bölme doğru olmazdı; çünkü biri önce, öbürü sonra gelirdi. Yoksa ikisinin de sonra gelmesine ve bölmenin aynı kaynaktan sonradan doğan şeylerin bölünmesi olmasına hiçbir engel yoktur; çünkü bu, istekli kısımların istekli oldukları bakımdan bölünmesidir, onların çıktığı ousia'nın bölünmesi değil. O ousia ise kendi başına istek değildir; belki de kendinden gelen etkinliği kendine bağlayarak isteği tamamlayan şeydir. Thymos'a dönüşmüş izin yüreğin etrafında bulunduğunu söylemek de saçma değildir; ama burada bulunan psykhē değil, böyle bir kanın ilkesi olsun.

4.4.28

καὶ ταῦτα μὲν ταύτῃ. ἐπανιτέον δὲ πάλιν καὶ περὶ τοῦ θυμοειδοῦς ζητητέον, εἰ, ὥσπερ τῶν ἐπιθυμιῶν τὴν ἀρχὴν καὶ ἀλγηδόνας καὶ ἡδονὰς — τὰ πάθη, οὐ τὰς αἰσθήσεις — ἐν τῷ οὕτως ἔχοντι σώματι ἐτίθεμεν τῷ οἷον ζῳωθέντι, οὕτω καὶ τοῦ θυμοῦ τὴν ἀρχήν, ἢ καὶ πάντα τὸν θυμὸν τοῦ οὕτως ἔχοντος σώματος θησόμεθα ἢ μέρους τινὸς σώματος, οἷον καρδίας οὕτως ἐχούσης ἢ χολῆς οὐ νεκροῦ σώματος: καὶ εἰ ἄλλου ὄντος τοῦ διδόντος τὸ ἴχνος τὸ ψυχικὸν ἐνταῦθα ἕν τι τοῦτο ὁ θυμός, οὐκέτι παρὰ θυμικοῦ ἢ αἰσθητικοῦ. ἐκεῖ μὲν οὖν καθ̓ ὅλον τὸ σῶμα τὸ φυτικὸν ὂν παντὶ ἐδίδου τῷ σώματι τὸ ἴχνος, καὶ τὸ ἀλγεῖν ἦν ἐν παντί, καὶ τὸ ἥδεσθαι, καὶ ἡ ἀρχὴ τῆς ἐπιθυμίας ἐν παντὶ τοῦ πληροῦσθαι: ἡ δὲ τῶν ἀφροδισίων οὐκ εἴρητο, ἀλλ’ ἔστω περὶ τὰ μόρια τῶν τοιούτων τελεστικά. ἔστω δὲ ὁ περὶ τὸ ἧπαρ τόπος τῆς ἐπιθυμίας ἀρχή, ὅτι τὸ φυτικὸν ἐκεῖ ἐνεργεῖ μάλιστα, ὃ τὸ ἴχνος τὸ ψυχικὸν τῷ ἥπατι καὶ τῷ σώματι παρέχει: ἐκεῖ δέ, ὅτι ἐκεῖ ἄρχεται ἡ ἐνέργεια. ἀλλὰ περὶ τοῦ θυμοῦ τί τε αὐτὸς καὶ τίς ψυχή, καὶ εἰ ἀπ’ αὐτοῦ ἴχνος περὶ τὴν καρδίαν, ἢ ἄλλο τι τὴν κίνησιν εἰς συναμφότερον τελοῦν παρέχεται, ἢ ἐνταῦθα οὐκ ἴχνος, ἀλλ’ αὐτὸ τὸ ὀργίζεσθαι παρέχεται. πρῶτον οὖν σκεπτέον, τί αὐτό. ὅτι μὲν οὖν οὐχ ὑπὲρ ὧν ἂν πάσχῃ τὸ σῶμα μόνον, ἀλλὰ καὶ ὑπὲρ ὧν ἂν καὶ ἕτερός τις τῶν προσηκόντων, καὶ ὅλως ὑπὲρ ὧν ἄν τις παρὰ τὸ προσῆκον ποιῇ, ὀργιζόμεθα, δῆλόν που: ὅθεν καὶ αἰσθήσεως δεῖ καὶ συνέσεώς τινος ἐν τῷ ὀργίζεσθαι. διὸ καὶ εἰς ταῦτά τις ὁρῶν οὐκ ἐκ τοῦ φυτικοῦ ὡρμῆσθαι, ἀλλ’ ἐξ ἄλλου ἂν ζητοῖ τὸν θυμὸν τὴν γένεσιν ἴσχειν. ἀλλ’ ὅταν ταῖς σωματικαῖς διαθέσεσιν ἕπηται τὸ τῆς ὀργῆς πρόχειρον, καὶ ὅταν οἱ μὲν ζέοντες αἵματι καὶ χολῇ ἕτοιμοι εἰς τὸ ὀργίζεσθαι ὦσιν, ἀνειμένοι δὲ πρὸς ὀργὰς οἱ ἄχολοι λεγόμενοι καὶ κατεψυγμένοι, τά τε θηρία πρὸς τὰς κράσεις οὐδενὸς ἅλλου, ἀλλὰ πρὸς τὸ δοκηθὲν λυμήνασθαι, τὰς ὀργὰς ἔχωσι, πρὸς τὸ σωματικώτερον πάλιν αὖ καὶ πρὸς τὸ συνέχον τὴν τοῦ ζῴου σύστασιν τὰς ὀργὰς ἄν τις ἀνοίσειε. καὶ ὅταν οἱ αὐτοὶ νοσοῦντες μὲν ὀργιλώτεροι ἢ ὑγιαίνοντες, ἄγευστοι δὲ σιτίων ἢ λαβόντες, σώματος τοιοῦδε μηνύουσι τὰς ὀργὰς ἢ τὰς ἀρχὰς τῆς ὀργῆς εἶναι, καὶ τὴν χολὴν ἢ τὸ αἷμα οἷον ψυχοῦντα παρέχεσθαι τὰς τοιάσδε κινήσεις, ὥστε παθόντος τοῦ τοιοῦδε σώματος εὐθέως κινεῖσθαι τὸ αἷμα ἢ τὴν χολήν, αἰσθήσεως δὲ γενομένης τὴν φαντασίαν κοινώσασαν τὴν ψυχὴν τῇ τοιοῦδε σώματος διαθέσει ἤδη πρὸς τὸ ποιοῦν τὴν ἀλγηδόνα ἵεσθαι, ἄνωθεν δὲ αὖ τὴν ψυχὴν τὴν λογισμῷ χρωμένην φανέντος ἀδικήματος καὶ μὴ περὶ τὸ σῶμα ἔχουσαν ἕτοιμον τὸ ἐκείνως θυμούμενον ἅτε πεφυκὸς τῷ ἀποδειχθέντι ἐναντίῳ μάχεσθαι σύμμαχον τοῦτο ποιεῖσθαι καὶ εἶναι τὸ μὲν ἐγειρόμενον ἀλόγως καὶ ἐφέλκεσθαι τῇ φαντασίᾳ τὸν λόγον, τὸ δὲ ἀρχόμενον ἀπὸ λόγου καὶ λῆγον εἰς τὸ πεφυκὸς χολοῦσθαι, καὶ παρὰ τοῦ φυτικοῦ καὶ γεννητικοῦ ἄμφω γίνεσθαι κατασκευάζοντος τὸ σῶμα οἷον ἀντιληπτικὸν ἡδέων καὶ λυπηρῶν, τῷ δὲ πεποιηκέναι χολῶδες καὶ πικρὸν καὶ ἐν τοιούτῳ ψυχῆς ἴχνος τῷ ἐν τοιούτῳ εἶναι τοιάδε κινεῖσθαι δυσχεραντικὰ καὶ ὀργίλα καὶ τῷ κεκακῶσθαι πρῶτον αὐτὸ κακοῦν πως ζητεῖν καὶ τὰ ἄλλα καὶ οἷον ὁμοιοῦν ἑαυτῷ. μαρτύριον δὲ τοῦ ὁμοούσιον εἶναι τοῦτο τῷ ἑτέρῳ ἴχνει ψυχῆς τὸ τοὺς ἧττον τῶν σωματικῶν ἡδέων ἐφιεμένους καὶ ὅλως σώματος καταφρονοῦντας ἧττον κινεῖσθαι πρὸς τὰς ὀργὰς καὶ ἀλογοπαθείας. τὸ δὲ τὰ δένδρα μὴ ἔχειν θυμὸν καίπερ τὸ φυτικὸν ἔχοντα οὐ δεῖ θαυμάζειν: ἐπεὶ οὐδ’ αἵματος οὐδὲ χολῆς αὐτοῖς μέτεστιν. ἐγγενομένων μὲν γὰρ τούτων ἄνευ αἰσθήσεως ζέσις ἂν ἐγένετο μόνον καὶ οἷον ἀγανάκτησις, αἰσθήσεως δὲ ἐγγενομένης καὶ πρὸς τὸ ἀδικοῦν ἂν ἤδη, ὥστε καὶ ἀμύνεσθαι, ὁρμή. ἀλλ’ εἰ τὸ ἄλογον τῆς ψυχῆς διαιροῖτο εἰς τὸ ἐπιθυμητικὸν καὶ [τὸ] θυμοειδὲς καὶ τὸ μὲν εἴη τὸ φυτικόν, τὸ δὲ θυμοειδὲς ἐξ αὐτοῦ ἴχνος περὶ αἷμα ἢ χολὴν ἢ τὸ συναμφότερον, οὐκ ἂν ὀρθὴ ἡ ἀντιδιαίρεσις γίγνοιτο, τοῦ μὲν προτέρου, τοῦ δὲ ὑστέρου ὄντος. ἢ οὐδὲν κωλύει ἄμφω ὕστερα καὶ τῶν ἐπιγενομένων ἐκ τοῦ αὐτοῦ τὴν διαίρεσιν εἶναι: ὀρεκτικῶν γὰρ ἡ διαίρεσις, ᾗ ὀρεκτικά, οὐ τῆς οὐσίας, ὅθεν ἐλήλυθεν. ἐκείνη δὲ ἡ οὐσία καθ̓ αὑτὴν οὐκ ὄρεξις, ἀλλ’ ἴσως τελειοῦσα τὴν ὄρεξιν συνάψασα αὑτῇ τὴν παῤ αὐτῆς ἐνέργειαν. καὶ τὸ ἐκπεσὸν δὲ εἰς θυμὸν ἴχνος περὶ τὴν καρδίαν λέγειν οὐκ ἄτοπον: οὐ γὰρ τὴν ψυχὴν ἐνταῦθα, ἀλλὰ τὴν τοῦ αἵματος ἀρχὴν τοῦ τοιοῦδε ἐνταῦθα λεγέσθω εἶναι.

4.4.29Peki beden aydınlatılmış bir şeye değil de ısıtılmış bir şeye benziyorsa, öbür psykhē ayrılınca neden artık hiçbir canlılık taşımaz? Yoksa kısa bir süre taşır, ama ateşten uzaklaşan ısınmış şeylerde olduğu gibi çabucak söner. Ölü bedenlerde biten saçlar, uzamaya devam eden tırnaklar, parçalara ayrıldıktan sonra uzun süre kıpırdayan hayvanlar da buna tanıktır; çünkü bu, belki hâlâ içeride kalmış olan şeydir. Bu iz öbür psykhē ile birlikte gidiyor olsa bile, bu onun öbüründen başka bir şey olmadığını göstermez. Nitekim güneş gidince yalnız ona bitişik, ona göre var olan ve ona bağlı ışık gitmez; bu ışıktan yayılıp onun dışında, çevredeki şeylerde görülen ve ondan başka olan ışık da onunla birlikte gider. Peki birlikte mi gider, yoksa yok mu olur? Bunu hem böyle bir ışık için hem de bedenin kendine ait dediğimiz, bedendeki hayat için araştırmalıyız. Aydınlatılmış şeylerde ışıktan hiçbir şey kalmadığı açıktır; akıl yürütmenin sorduğu, ışığın kendisini meydana getirene mi geri döndüğü, yoksa büsbütün mü yok olduğudur. Ama önceden var olan bir şey nasıl büsbütün yok olur? Peki o aslında neydi? Işığın kendilerinden geldiği cisimlerin kendine ait olan, renk denen şeydi; cisimler yok olabilir olduğunda da, değiştiklerinde o artık bulunmaz; kimse sönmüş ateşin renginin nereye gittiğini sormaz, şeklinin nereye gittiğini sormadığı gibi. Yoksa şekil bir duruştur, elin kapanıp açılması gibi; renk ise öyle değil, tatlılık gibidir. Tatlı cisim yok olunca tatlılığın, güzel kokulu cisim yok olunca güzel kokunun yok olmayıp başka bir cisimde bulunmasına, ama onu alan cisimler üzerlerindeki keyfiyetleri his karşısında belirgin kılacak türden olmadığı için hissedilmemesine ne engel var? Öyleyse yok olan cisimlerin ışığı da kalıyor, yalnız her şeyden oluşan dirençleri mi kalmıyor diyeceğiz? Meğer ki biri, görmenin yalnız âdetle (νόμῳ) olduğunu ve keyfiyet denen şeylerin dayanaklarında bulunmadığını söylesin. Ama böyle derse keyfiyetleri yok olmayan ve cisimlerin bileşiminde oluşmayan şeyler yapmış oluruz; tohumlardaki logos'ların da renkleri yapmadığını, örneğin alacalı kuşlarda, var olan renkleri bir araya topladığını, ya da yapsalar bile bu tür şeylerle dolu olan havadakilerden de yararlandıklarını söylemiş oluruz; çünkü bu renkler havada, oluştuklarında cisimlerde göründükleri hâliyle bulunmaz. Ama bu aporia burada dursun. Cisimler kaldığı sürece ışık onlara bağlıysa ve onlardan kopmamışsa, cisim yer değiştirince hem ona bitişik ışığın hem de bitişik ışığa bağlı ne varsa onun da birlikte yer değiştirmesine ne engel var? Gelirken görünmediği gibi giderken de görünmese bile. Psykhē'ye gelince: ikinci gelenler öncekileri, sonrakiler de hep kendilerinden öncekileri mi izler, yoksa her biri kendi başına mıdır, kendinden öncekilerden yoksun kalıp kendi başına durabilir mi, yoksa psykhē'nin hiçbir parçası koparılıp ayrılmamıştır da hepsi hem bir hem çok mudur, ve bu nasıl olur — bunlar başka yerde ele alınır. Peki artık bedene ait olmuş psykhē izi nedir? Eğer psykhē ise, koparılmış olmadığı sürece psykhē için geçerli olan açıklamaya göre ötekini izleyecektir; eğer bedenin bir tür hayatıysa, ışığın yansıması için ileri sürülen güçlük burada da aynen geçerlidir. Psykhē olmadan hayatın mümkün olup olmadığını — meğer ki psykhē başka bir şeye etkinlikte bulunurken onun yanında durduğu için olsun — de incelemek gerekir.

4.4.29

πῶς οὖν, εἴπερ τῷ θερμανθέντι τὸ σῶμα ἔοικεν ἀλλ’ οὐ τῷ φωτισθέντι, ἐξελθούσης τῆς ἄλλης ψυχῆς οὐδὲν ἔτι ζωτικὸν ἔχει; ἢ ἔχει ἐπ’ ὀλίγον, ἀπομαραίνεται δὲ θᾶττον, ὥσπερ καὶ ἐπὶ τῶν θερμανθέντων ἀποστάντων τοῦ πυρός. μαρτυροῦσι δὲ καὶ τρίχες φυόμεναι ἐπὶ τῶν νεκρῶν σωμάτων καὶ ὄνυχες αὐξόμενοι καὶ ζῷα διαιρούμενα ἐπὶ πολὺ κινούμενα: τοῦτο γὰρ τὸ ἔτι ἐγκείμενον ἴσως, καὶ εἰ συναπέρχεται δὲ τῇ ἄλλῃ ψυχῇ, οὐ τεκμήριον τοῦτο τοῦ μῆ ἕτερον εἶναι. καὶ γὰρ ἀπελθόντος ἡλίου οὐ μόνον τὸ ἐφεξῆς φῶς καὶ κατ’ αὐτὸν καὶ ἐξηρτημένον ἀπέρχεται, ἀλλὰ καὶ τὸ ἀπὸ τούτου εἰς τὸ ἔξω τούτου ὁρώμενον ἐν τοῖς παρακειμένοις ἕτερον ὂν ἐκείνου συναπέρχεται. ἆῤ οὖν συναπέρχεται, ἢ φθείρεται; τοῦτο δὲ καὶ ἐπὶ τοῦ φωτὸς τοῦ τοιούτου ζητητέον, καὶ ἐπὶ τῆς ζωῆς τῆς ἐν τῷ σώματι, ἣν δή φαμεν οἰκείαν τοῦ σώματος εἶναι. ὅτι μὲν γὰρ οὐδέν ἐστι τοῦ φωτὸς λειπόμενον ἐν τοῖς πεφωτισμένοις, δῆλον: ἀλλ’ εἰ μεταπίπτει εἰς τὸ πεποιηκὸς ἢ οὐκ ἔστιν ἁπλῶς, ζητεῖ ὁ λόγος. πῶς οὖν οὐκ ἔστιν ἁπλῶς ὄν γέ τι πρότερον; ἀλλὰ τί ἦν ὅλως; ὅτι μὲν αὐτῶν τῶν σωμάτων, ἀφ̓ ὧν τὸ φῶς, ἡ λεγομένη χρόα, καί, ὅταν φθαρτὰ ᾖ τὰ σώματα, μεταβαλλόντων οὐκ ἔστι, καὶ οὐδεὶς ζητεῖ, ὅπου τὸ χρῶμα τοῦ πυρὸς φθαρέντος, ὥσπερ οὐδ’ ὅπου τὸ σχῆμα. ἢ τὸ μὲν σχῆμα σχέσις τις, ὥσπερ συστολὴ τῆς χειρὸς καὶ ἔκτασις, χρῶμα δὲ οὐχ οὕτως, ἀλλ’ ὥσπερ γλυκύτης. τί γὰρ κωλύει φθαρέντος τοῦ σώματος τοῦ γλυκέος τὴν γλυκύτητα μὴ ἀπολωλέναι καὶ τοῦ εὐώδους τὴν εὐωδίαν, ἐν ἄλλῳ δὲ σώματι γίνεσθαι, οὐκ αἰσθητὰ δὲ εἶναι διὰ τὸ μὴ τοιαῦτα εἶναι τὰ σώματα τὰ μετειληφότα, ὥστε ἀντερείδειν τὰς ἐπ’ αὐτῶν γενομένας ποιότητας τῇ αἰσθήσει; οὕτως οὖν καὶ τὸ φῶς τῶν φθαρέντων σωμάτων μένειν, τὴν δὲ ἀντιτυπίαν τὸ ἐκ πάντων οὖσαν μὴ μένειν; εἰ μή τις λέγοι νόμῳ ὁρᾶν, καὶ τὰς λεγομένας ποιότητας μὴ ἐν τοῖς ὑποκειμένοις εἶναι. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, ἀφθάρτους ποιήσομεν καὶ οὐ γινομένας ἐν ταῖς τῶν σωμάτων συστάσεσι τὰς ποιότητας, καὶ οὐδὲ τοὺς λόγους τοὺς ἐν τοῖς σπέρμασι ποιεῖν τὰς χρόας, οἷον καὶ ἐπὶ τῶν ποικίλων ὀρνίθων, ἀλλ’ οὔσας συνάγειν ἢ ποιεῖν μέν, προσχρῆσθαι δὲ καὶ ταῖς ἐν τῷ ἀέρι πλήρει ὄντι τῶν τοιούτων: καὶ γὰρ καὶ εἶναι ἐν τῷ ἀέρι οὐ τοιαῦτα, οἷα, ὅταν γένηται, ἐν τοῖς σώμασι φαίνεται. ἀλλ’ αὕτη μὲν ἔστω ἡ ἀπορία ἐνθαδὶ κειμένη: μενόντων δὲ τῶν σωμάτων εἰ συνήρτηται καὶ οὐκ ἀποτέτμηται, τί κωλύει τὸ φῶς μετακινουμένου τοῦ σώματος συμμετακινεῖσθαι τό τε προσεχὲς καὶ εἴ τι τῷ προσεχεῖ συνήρτηται, κἂν μὴ ὁρᾶται ἀπιόν, ὥσπερ οὐδὲ προσιὸν φαίνεται; ἀλλ’ ἐπὶ τῆς ψυχῆς εἰ συνέπεται τὰ δεύτερα τοῖς προτέροις καὶ τὰ ἑξῆς ἀεὶ τοῖς πρὸ αὐτῶν, ἢ ἐφ̓ ἑαυτῶν ἕκαστα καὶ ἐστερημένα τῶν πρὸ αὐτῶν καὶ δυνάμενα ἐφ̓ ἑαυτῶν μένειν, ἢ ὅλως οὐδὲν ἀποτέτμηται τῆς ψυχῆς μέρος, ἀλλὰ πᾶσαι μία καὶ πολλαί, καὶ ὅστις ὁ τρόπος — ἐν ἄλλοις. ἀλλὰ τί τὸ ἤδη σώματος γενόμενον ἴχνος τῆς ψυχῆς ὄν; ἢ εἰ μὲν ψυχή, συνέψεται, εἴπερ μὴ ἀποτέτμηται, τῷ ψυχῆς λόγῳ: εἰ δὲ οἷον ζωὴ τοῦ σώματος, ὁ αὐτὸς λόγος ἐκεῖ, ὃς περὶ φωτὸς ἰνδάλματος ἠπορεῖτο, καὶ εἰ δυνατὸν ζωὴν ἄνευ ψυχῆς εἶναι, εἰ μὴ ἄρα τῷ παρακεῖσθαι τὴν ψυχὴν ἐνεργοῦσαν εἰς ἄλλο, ταῦτα σκεπτέον.

4.4.30Şimdi ise yıldızlarda hafızanın gereksiz olduğunu kabul ettik, ama onlara görmenin yanında his ve işitme de verdik; güneşe ettiğimiz, bazı başka insanların da yıldızlara ettikleri duaları duyduklarını söyledik. Üstelik onlar aracılığıyla insanlara pek çok şeyin gerçekleştiğine, hem de öyle kolay gerçekleştiğine inanılır ki yalnız adil işlere değil, adaletsiz işlerin de çoğuna yardım ettikleri sanılır. Bu yüzden bu arada karşımıza çıkan konuları da araştırmalıyız. Çünkü bunlar kendi başlarına, bu konudan rahatsız olanlar arasında büyük ve dillere düşmüş güçlükler doğurur: tanrılar başka saçma işlerin yanı sıra aşklara ve ahlaksız ilişkilere de yardımcı ve sebep olur mu? Hem bunlar yüzünden hem de en çok baştan beri sözün konusu olan şey, yani onların hafızası yüzünden. Çünkü dua edildiğinde bir şey yapıyor, ama bunu hemen değil sonra, çoğu zaman da uzun süre sonra yapıyorlarsa, insanların kendilerine ettikleri duaları hatırlıyorlar demektir. Oysa daha önce söylediğimiz söz buna imkân vermiyordu. Gerçi insanlara yapılan iyilikler bakımından bu, Demeter'in ve Hestia'nın iyiliği gibi bir şey olabilirdi; meğer ki biri insanlara iyilik edenin yalnız toprak olduğunu söylesin. Öyleyse iki şeyi göstermeye çalışmalıyız. Birincisi, bu varlıklarda hafıza meselesini nasıl ele alacağımız; bu bizim görüşümüzün sorunudur, hafıza vermekte hiçbir engel görmeyen başkalarının görüşlerinin değil. İkincisi, garip biçimde meydana geldiği sanılan şeyler; bunları incelemek felsefenin işidir: göklerdeki tanrılara karşı ileri sürülen güçlüklere bir cevap verilebilir mi? Hatta bütün kozmosun kendisi için de — çünkü bu tür bir suçlama ona da uzanır — bütün göğün de insanların cüreti ve tekhnē'siyle büyülendiğini söyleyenlere inanılabilir mi? Söz daimonları da araştıracak: bu tür işlerde nasıl hizmet ettikleri söyleniyor; meğer ki onların meselesi de öncekilerin çözümüyle çözülmüş olsun.

4.4.30

νῦν δ’ ἐπειδὴ μνήμας μὲν ἐν τοῖς ἄστροις περιττὰς εἶναι ἐθέμεθα, αἰσθήσεις δὲ ἔδομεν καὶ ἀκούσεις πρὸς ταῖς ὁράσεσι καὶ εὐχῶν δὴ κλύοντας ἔφαμεν, ἃς πρὸς ἥλιον ποιούμεθα καὶ δὴ καὶ πρὸς ἄστρα ἄλλοι τινὲς ἄνθρωποι, καὶ πεπίστευται, ὡς δἰ αὐτῶν αὐτοῖς πολλὰ καὶ τελεῖται καὶ δὴ καὶ οὕτω ῥᾷστα, ὡς μὴ μόνον πρὸς τὰ δίκαια τῶν ἔργων συλλήπτορας εἶναι, ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰ πολλὰ τῶν ἀδίκων, τούτων τε πέρι [τῶν] παραπεπτωκότων ζητητέον: ἔχει γὰρ καθ̓ ἑαυτὰ μεγίστας καὶ πολυθρυλήτους παρὰ τοῖς δυσχεραίνουσιν ἀπορίας, θεοὺς συνεργοὺς καὶ αἰτίους γίγνεσθαι ἀτόπων ἔργων, τῶν τε ἄλλων καὶ δὴ καὶ πρὸς ἔρωτας καὶ ἀκολάστους συλλήψεις: τούτων τε οὖν ἕνεκα καὶ μάλιστα περὶ οὗ ἐξ ἀρχῆς ὁ λόγος, τῆς μνήμης αὐτῶν. δῆλον γὰρ ὅτι, εἰ εὐξαμένων ποιοῦσι καὶ οὐ παραχρῆμα δρῶσιν αὐτά, ἀλλ’ εἰς ὕστερον καὶ πάνυ πολλάκις εἰς χρόνους, μνήμην ὧν εὔχονται ἄνθρωποι πρὸς αὐτοὺς ἔχουσιν. ὁ δὲ πρόσθεν λόγος ὁ παῤ ἡμῶν λεγόμενος οὐκ ἐδίδου τοῦτο: ἀλλὰ καὶ πρὸς τὰς εἰς ἀνθρώπους εὐεργεσίας ἦν ἂν τοιοῦτον, οἷον Δήμητρος καὶ Ἑστίας: εἰ μή τις τῆς γῆς μόνον τὸ εὖ ποιεῖν τὰ ἀνθρώπεια λέγοι. ἀμφότερα οὖν πειρατέον δεικνύναι, πῶς τε τὰ τῆς μνήμης θησόμεθα ἐν τούτοις, ὃ δὴ πρὸς ἡμᾶς ἔχει, οὐ πρὸς τὰ δοκοῦντα τοῖς ἄλλοις, οἳ οὐ κωλύονται μνήμας διδόναι: καὶ περὶ τῶν ἀλλοκότως δοκούντων γίγνεσθαι, ὃ φιλοσοφίας ἔργον ἐπισκέψασθαι, εἴ πῃ ἔστιν ἀπολογήσασθαι πρὸς [ἀπορίας] τὰς κατὰ θεῶν τῶν ἐν οὐρανῷ: καὶ δὴ καὶ περὶ αὐτοῦ παντὸς τοῦ κόσμου — ὡς καὶ εἰς τοῦτον εἶσιν ἡ αἰτία ἡ τοιαύτη — εἰ πιστοὶ οἱ λέγοντες, οἳ καὶ αὐτόν φασι τὸν σύμπαντα οὐρανὸν γοητεύεσθαι ὑπὸ ἀνθρώπων τόλμης καὶ τέχνης. καὶ περὶ δαιμόνων δὲ ἐπιζητήσει ὁ λόγος, ὅπως τὰ τοιαῦτα ὑπουργεῖν λέγονται, εἰ μὴ διὰ [τὴν] τῶν προτέρων λύσιν καὶ τὰ τούτων λαμβάνοι.

4.4.31Genel olarak, bütün kozmosta meydana gelen bütün etkileri ve etkilenmeleri, hem tabiatça denenleri hem de tekhnē ile olanları ele almalıyız. Tabiatça olanlardan bazılarının bütünden parçalara, bazılarının parçalardan bütüne ya da parçalardan parçalara gittiğini söylemeliyiz. Tekhnē ile olanlar ise ya tekhnē nasıl başladıysa öyle yapma ürünlerde son bulduğunda meydana gelir ya da tekhnē tabii işlerin etkilerinde ve etkilenmelerinde tabii güçlerden yararlandığında. Bütünün etkileri derken, bütün gök dönüşünün hem kendine hem parçalarına yaptığı her şeyi kastediyorum; çünkü hareket ederken hem kendini hem kendi parçalarını, gerek dönüşün içindekileri gerekse yeryüzündekilere verdiklerini bir biçimde düzenler. Parçaların parçalara etkileri ise herhalde herkes için apaçıktır: güneşin hem öteki yıldızlarla hem yeryüzündekilerle ilişkileri ve onlara etkileri; öteki unsurlarda bulunan şeylerin, kendisinin, ötekilerin ve yeryüzündekilerin karşılıklı etkileri; bunların her biri ayrı ayrı incelenmelidir. Tekhnē'lerden ev ve öteki yapma şeyleri meydana getirenler böyle bir üründe son bulur. Hekimlik, çiftçilik ve benzerleri ise hizmet edicidir; tabiatça olan şeylere, tabiata uygun bir hâlde olsunlar diye yardım getirirler. Hitabet, musiki ve psykhē'leri etkileyip yönlendiren her şey ise insanları değiştirerek ya daha iyiye ya daha kötüye götürür; bunlarda kaç tekhnē bulunduğunu ve ne güce sahip olduklarını araştırmak gerekir. Mümkünse, şimdiki ihtiyacımızı ilgilendiren bütün bu konularda nedenini de elimizden geldiğince ele almalıyız.

Gök dönüşünün etki ettiği pek çok bakımdan açıktır: önce kendini ve kendi içindekileri çeşitli biçimlerde düzenler, tartışmasız olarak da yeryüzündekileri yalnız bedenleriyle değil psykhē'nin hâlleriyle de etkiler; parçalarının her biri de yeryüzündekilere ve genel olarak aşağıdakilere etki eder. Aşağıdakilerin de yukarıdakilere etki edip etmediğini sonra göreceğiz. Şimdi ise herkesin ya da çoğunluğun kabul ettiği şeyleri olduğu gibi bırakıp, akıl yürütmeyle ortaya çıkacak olan etki biçimini, etkinin ilkesinden başlayarak anlatmaya çalışmalıyız. Çünkü etki edenin yalnız sıcak, soğuk ve unsurların ilk keyfiyetleri denen bu tür şeyler ya da bunların karışımından doğanlar olduğunu söylememeliyiz; güneşin her şeyi sıcaklıkla, başka bir yıldızın soğuklukla yaptığını da söylememeliyiz — gökte, ateşten bir cisimde soğuk ne arar? Bir başkasının nemli bir ateşle yaptığını da söylememeliyiz; böyle olursa aralarındaki farkı bile kavrayamayız. Olup bitenlerin çoğunu da bunlardan birine indirgemek mümkün değildir. Biri karakter farklılıklarını bedenlerin karışımlarına bağlasa, karakterlerin baskın gelen soğukluk ya da sıcaklık yüzünden böyle olduğunu kabul etse bile, kıskançlıkları, hasetleri, kurnazlıkları bunlara nasıl indirger? Bunu bile yapsa, talihleri, daha kötü ve daha iyi talihleri, zenginleri ve yoksulları, babaların soyluluğunu ya da hazine bulmayı nasıl indirger? Unsurlardan canlıların bedenlerine ve psykhē'lerine geçen bedensel keyfiyetten çok uzaklara götüren sayısız örnek sayılabilir. Öte yandan altlarındaki her bir şeyin başına gelenleri yıldızların prohairesis'ine, bütünün kararına ve onların hesaplarına bağlamak da doğru olmaz. Çünkü onların insan işleri hakkında düzen kurup bazılarını hırsız, bazılarını köle tüccarı, ev soyguncusu ve tapınak yağmacısı, başkalarını da korkak, işlerinde ve hâllerinde kadınsı, utanç verici şeyler yapan kimseler yapmaları saçmadır. Bu tür şeyleri yapmak ve tasarlamak tanrılara bir yana, ölçülü insanlara bile yakışmaz; belki hiç kimseye yakışmaz, hele yapanlara en ufak bir fayda sağlamayacaksa.

4.4.31

καθόλου τοίνυν τὰς ποιήσεις ληπτέον ἁπάσας καὶ τὰς πείσεις, ὅσαι γίνονται ἐν τῷ παντὶ κόσμῳ, τάς τε λεγομένας φύσει, καὶ ὅσαι τέχνῃ γίνονται: καὶ τῶν φύσει τὰς μὲν φατέον ἐκ τοῦ παντὸς γίνεσθαι εἰς τὰ μέρη καὶ ἐκ τῶν μερῶν εἰς τὸ πᾶν ἢ μερῶν εἰς μέρη, τὰς δὲ τέχνῃ γινομένας ἢ τῆς τέχνης, ὥσπερ ἤρξατο, ἐν τοῖς τεχνητοῖς τελευτώσης, ἢ προσχρωμένης δυνάμεσι φυσικαῖς εἰς ἔργων φυσικῶν ποιήσεις τε καὶ πείσεις. τὰς μὲν οὖν τοῦ ὅλου λέγω, ὅσα τε ἡ φορὰ ἡ πᾶσα ποιεῖ εἰς αὑτὴν καὶ εἰς τὰ μέρη: κινουμένη γὰρ καὶ αὑτὴν διατίθησί πως καὶ τὰ μέρη αὑτῆς, τά τε ἐν αὐτῇ τῇ φορᾷ καὶ ὅσα δίδωσι τοῖς ἐπὶ γῆς: μερῶν δὲ πρὸς μέρη πείσεις εὔδηλοί που παντί, ἡλίου τε πρός τε τὰ ἄλλα σχέσεις καὶ ποιήσεις καὶ πρὸς τὰ ἐπὶ γῆς καὶ τὰ ἐν τοῖς ἄλλοις στοιχείοις αὐτοῦ τε καὶ τῶν ἄλλων καὶ τῶν ἐπὶ γῆς, περὶ ὧν ἑκάστου ἐξεταστέον. τέχναι δὲ αἱ μὲν οἰκίαν ποιοῦσαι καὶ τὰ ἄλλα τεχνητὰ εἰς τοιοῦτον ἔληξαν: ἰατρικὴ δὲ καὶ γεωργία καὶ αἱ τοιαῦται ὑπηρετικαὶ καὶ βοήθειαν εἰς τὰ φύσει εἰσφερόμεναι, ὡς κατὰ φύσιν ἔχειν: ῥητορείαν δὲ καὶ μουσικὴν καὶ πᾶσαν ψυχαγωγίαν ἢ πρὸς τὸ βέλτιον ἢ πρὸς τὸ χεῖρον ἄγειν ἀλλοιούσας, ἐν αἷς ζητητέον, ὅσαι αἱ τέχναι καὶ τίνα τὴν δύναμιν ἔχουσι: καί, εἴπερ οἷόν τε, ἐν τούτοις ἅπασι τοῖς πρὸς τὴν παροῦσαν χρείαν ἡμῖν καὶ τὸ διὰ τί ἐφ̓ ὅσον δυνατὸν πραγματευτέον. ὅτι μὲν οὖν ἡ φορὰ ποιεῖ, αὑτὴν μὲν πρῶτον διαφόρως διατιθεῖσα καὶ τὰ ἐντὸς αὑτῆς, ἀναμφισβητήτως μὲν τὰ ἐπίγεια οὐ μόνον τοῖς σώμασιν, ἀλλὰ καὶ ταῖς τῆς ψυχῆς διαθέσεσι, καὶ τῶν μερῶν ἕκαστον εἰς τὰ ἐπίγεια καὶ ὅλως τὰ κάτω ποιεῖ, πολλαχῇ δῆλον. εἰ δὲ καὶ ταῦτα εἰς ἐκεῖνα, ὕστερον: νῦν δὲ τὰ πᾶσιν ἢ τοῖς πλείστοις συγχωρούμενα ἐάσαντες οὕτως ἔχειν, ὅσα διὰ λόγου φανεῖται, πειρατέον λέγειν τὸν τρόπον ἐξ ἀρχῆς τῆς ποιήσεως λαβόντας, οὐ γὰρ μόνον θερμὰ καὶ ψυχρὰ καὶ τὰ τοιαῦτα, ἃ δὴ ποιότητες πρῶται τῶν στοιχείων λέγονται, οὐδ’ ὅσαι ἐκ τῆς τούτων μίξεως, ποιεῖν λεκτέον οὐδὲ πάντα τὸν ἥλιον θερμότητι, ψύξει δὲ ἄλλον τινά: τί γὰρ ἂν ψυχρὸν εἴη ἐν οὐρανῷ καὶ πυρίνῳ σώματι; οὐδ’ ἄλλον ὑγρῷ πυρί: οὕτω γὰρ οὐδὲ τὴν διαφορὰν αὐτῶν λαβεῖν οἷόν τε. πολλὰ δὲ καὶ τῶν γινομένων εἰς τούτων τι οὐχ οἷόν τε ἀναγαγεῖν. οὐδὲ γὰρ εἴ τις τὰς τῶν ἠθῶν διαφορὰς δοίη αὐτοῖς κατὰ τὰς τῶν σωμάτων κράσεις διὰ ψυχρότητα ἐπικρατοῦσαν ἢ διὰ θερμότητα τοιαύτας, πῶς ἂν φθόνους ἢ ζηλοτυπίας ἢ πανουργίας εἰς ταῦτα ἀνάγοι; ἀλλ’ εἰ καὶ ταῦτα, τύχας γοῦν πῶς χείρους τε καὶ βελτίους, πλουσίους καὶ πένητας, καὶ πατέρων εὐγενείας ἢ αὖ θησαυρῶν τε εὑρέσεις; [καὶ] μυρία ἄν τις ἔχοι λέγειν πόρρω ἄγων σωματικῆς ποιότητος τῆς ἐκ τῶν στοιχείων εἰς τὰ τῶν ζῴων σώματα καὶ ψυχὰς ἰούσης. οὐ μὴν οὐδὲ προαιρέσει ἀναθετέον τῶν ἄστρων καὶ τῇ τοῦ παντὸς γνώμῃ καὶ τοῖς τούτων λογισμοῖς τὰ συμπίπτοντα περὶ ἕκαστα τῶν ὑπ’ αὐτά. ἄτοπον γὰρ ἐκείνους μηχανᾶσθαι περὶ τὰ τῶν ἀνθρώπων, ὅπως οἱ μὲν γένοιντο κλέπται, οἱ δὲ ἀνδραποδισταὶ τοιχωρύχοι τε καὶ ἱερόσυλοι, ἄνανδροί τε ἄλλοι καὶ θήλεις τὰ ἔργα καὶ τὰ πάθη καὶ τὰ αἰσχρὰ δρῶντες. οὐ γὰρ ὅτι θεῶν, ἀλλ’ οὐδὲ ἀνθρώπων μετρίων, τάχα δὲ οὐδὲ ὡντινωνοῦν τὰ τοιαῦτα ἐργάζεσθαι καὶ καταμηχανᾶσθαι, ἐξ ὧν αὐτοῖς οὐδ’ ἡτισοῦν ὠφέλεια ἂν γένοιτο.

4.4.32Öyleyse gökten gelip dışarıdan hem bize hem öteki canlılara, genel olarak yeryüzündeki şeylere ulaşan etkileri ne bedensel sebeplere ne de prohairesis'e bağlayacaksak, geriye kalan makul sebep ne olabilir? Önce şunu ortaya koymalıyız: bu bütün, kendi içindeki bütün canlıları kuşatan tek bir canlıdır ve bütün parçalarına uzanan tek bir psykhē'si vardır; şeylerin her biri ancak onun parçası olduğu ölçüde bu psykhē'ye sahiptir. Hissedilir bütünün içindeki her şey bir parçadır: beden bakımından tamamen; bütünün psykhē'sinden pay aldığı ölçüde de o kadarıyla bu bakımdan parçadır. Yalnız bu psykhē'den pay alanlar her bakımdan parçadır; başka bir psykhē'den de pay alanlar ise bu sayede tamamen parça olmaktan kurtulur. Yine de kendilerinde bütünden bir şey bulunduğu ölçüde ve bulunan şeye göre ötekilerden etkilenmekte hiç geri kalmazlar. Bu tek varlığın tamamı birlikte duyar, tek bir canlı gibidir; uzaktaki de ona yakındır, tıpkı tek bir canlıda tırnak, boynuz, parmak ya da birbirine bitişik olmayan başka bir uzuv gibi. Arada bir boşluk kalır, aradaki hiçbir şey etkilenmez, yakın olmayan ise etkilenir. Benzer şeyler yan yana durmayıp araya giren başka şeylerle ayrılmış olsalar da benzerlikleri yüzünden birlikte duyarlar; bu yüzden yanı başında olmayan bir şeyin yaptığı etki uzaktakine ulaşmak zorundadır. Bütün bir canlı olduğuna ve bir birliğe vardığına göre, hiçbir şey yerce, tek canlının tabiatı gereği birlikte duyamayacak kadar uzak değildir. Etkileyene benzeyen şey, kendine yabancı olmayan bir etkilenme yaşar; etkileyen benzemezse etkilenenin duyduğu etki yabancı ve tatsızdır. Tek bir canlı olduğu hâlde bir parçanın öbürüne zararlı bir etkide bulunmasına şaşmamalı; çünkü bizde de, kendi etkinliklerimiz içinde bir parça başka bir parçadan zarar görebilir; nitekim safra ve thymos, görünüşe göre, başka bir şeyi sıkıştırıp dürter. Bütünde de thymos'a ve safraya karşılık gelen bir şey, başka bir şeye karşılık gelen başka bir şey vardır. Bitkilerde de biri öbürüne engel olur, hatta onu kurutur. Bu bütün yalnız tek bir canlı olarak değil, çok sayıda canlı olarak da görülür. Bu yüzden her biri, bir olduğu ölçüde bütün sayesinde korunur; ama çok oldukları ve birbirleriyle karşılaştıkları ölçüde farklılıkları yüzünden çoğu zaman birbirlerine zarar verirler: biri kendi ihtiyacı için ötekine zarar verir, hatta kendisiyle hem akraba hem ondan farklı olanı kendine yiyecek yapar. Her biri tabiatı gereği kendisi için çabalar; ötekinden kendine uygun olanı kendine katar, yabancı olanı ise kendini gözettiği için yok eder. Her biri kendi işini yaparken, işinden bir şekilde yararlanabilene fayda sağlar, işinin hamlesine dayanamayanı ise yok eder ya da ona zarar verir; tıpkı yanından ateş geçince kuruyan şeyler ya da büyük hayvanların koşusu önünde sürüklenen, belki de ayaklar altında ezilen küçük hayvanlar gibi. Bütün bunların oluşu, yok oluşu, daha kötüye ya da daha iyiye değişmesi o tek canlının engelsiz ve tabiata uygun hayatını tamamlar. Çünkü her birinin tek başınaymış gibi var olması, parça olduğu hâlde gayesinin kendisi olması ve yalnız kendine bakması mümkün değildi; parçası oldukları o bütüne bakmaları gerekiyordu. Farklı olduklarından da kendilerine ait olan her şeyi tek bir hayat içinde hep ellerinde tutmaları mümkün değildi. Kalıcılığını hareketin içinde bulan bütün kalıcı olacaksa, hiçbir şeyin her bakımdan aynı hâlde kalması mümkün değildi.

4.4.32

εἰ οὖν μήτε σωματικαῖς αἰτίαις ἀναθήσομεν μήτε προαιρέσεσιν, ὅσα ἔξωθεν εἰς ἡμᾶς τε καὶ τὰ ἄλλα ζῷα καὶ ὅλως [τὰ] ἐπὶ γῆς ἀφικνεῖται ἐξ οὐρανοῦ, τίς ἂν εἴη λοιπὴ καὶ εὔλογος αἰτία; πρῶτον τοίνυν θετέον ζῷον ἓν πάντα τὰ ζῷα τὰ ἐντὸς αὐτοῦ περιέχον τόδε τὸ πᾶν εἶναι, ψυχὴν μίαν ἔχον εἰς πάντα αὐτοῦ μέρη, καθ̓ ὅσον ἐστὶν ἕκαστον αὐτοῦ μέρος: μέρος δὲ ἕκαστόν ἐστιν ἐν τῷ παντὶ αἰσθητῷ, κατὰ μὲν τὸ σῶμα καὶ πάντη, ὅσον δὲ καὶ ψυχῆς τοῦ παντὸς μετέχει, κατὰ τοσοῦτον καὶ ταύτῃ: καὶ τὰ μὲν μόνης ταύτης μετέχοντα κατὰ πᾶν ἐστι μέρη, ὅσα δὲ καὶ ἄλλης, ταύτῃ ἔχει τὸ μὴ μέρη πάντη εἶναι. πάσχει δὲ οὐδὲν ἧττον παρὰ τῶν ἄλλων, καθ̓ ὅσον αὐτοῦ τι ἔχει, καὶ κατ’ ἐκεῖνα, ἃ ἔχει. συμπαθὲς δὴ πᾶν τοῦτο τὸ ἕν, καὶ ὡς ζῷον ἕν, καὶ τὸ πόρρω δὴ ἐγγύς, ὥσπερ ἐφ̓ ἑνὸς τῶν καθ̓ ἕκαστα ὄνυξ καὶ κέρας καὶ δάκτυλος καὶ ἄλλο τι τῶν οὐκ ἐφεξῆς: ἀλλὰ διαλείποντος τοῦ μεταξὺ καὶ παθόντος οὐδὲν ἔπαθε τὸ οὐκ ἐγγύς. οὐ γὰρ ἐφεξῆς τῶν ὁμοίων κειμένων, διειλημμένων δὲ ἑτέροις μεταξύ, τῇ δὲ ὁμοιότητι συμπασχόντων, καὶ εἰς τὸ πόρρω ἀφικνεῖσθαι ἀνάγκη τὸ παρὰ τοῦ μὴ παρακειμένου δρώμενον, ζῴου τε ὄντος καὶ εἰς ἓν τελοῦντος οὐδὲν οὕτω πόρρω τόπῳ, ὡς μὴ ἐγγὺς εἶναι τῇ τοῦ ἑνὸς ζῴου πρὸς τὸ συμπαθεῖν φύσει. τὸ μὲν οὖν ὁμοιότητα πρὸς τὸ ποιοῦν ἔχον πεῖσιν ἔχει οὐκ ἀλλοτρίαν, ἀνομοίου δὲ ὄντος τοῦ ποιοῦντος, ἀλλότριον τὸ πάθημα καὶ οὐ προσηνὲς τὸ πάσχον ἴσχει. βλαβερὰν δὲ ποίησιν ἄλλου πρὸς ἄλλο ἑνὸς ὄντος ζῴου οὐ δεῖ τεθαυμακέναι: ἐπεὶ καὶ ἐφ̓ ἡμῶν ἐν ταῖς ἐνεργείαις ταῖς ἡμετέραις βλάπτοιτ̓ ἂν ἄλλο πρὸς ἄλλου μέρος, ἐπεὶ καὶ χολὴ καὶ ὁ θυμὸς ἄλλο, ὡς δοκεῖ, πιέζει καὶ κεντεῖ. καὶ δὴ καὶ ἐν τῷ παντὶ ἔστι τι θυμῷ καὶ χολῇ ἀνάλογον καὶ ἄλλο ἄλλῳ: καὶ ἐν τοῖς φυτοῖς δὲ ἐμπόδιον ἔσται ἄλλο ἄλλῳ, ὥστε καὶ ἀφαυᾶναι. τοῦτο δὲ οὐ μόνον ἓν ζῷον, ἀλλὰ καὶ πολλὰ ὂν ὁρᾶται: ὥστε καθ̓ ὅσον μὲν ἓν ἕκαστον τῷ ὅλῳ σώζεται, καθ̓ ὅσον δὲ καὶ πολλὰ πρὸς ἄλληλα συνιόντα πολλαχῇ τῷ διαφόρῳ ἔβλαψε καὶ πρὸς τὴν αὑτοῦ χρείαν ἄλλο ἕτερον ἔβλαψε, καὶ δὴ καὶ τροφὴν ἐποιήσατο συγγενὲς ἅμα καὶ διάφορον ὑπάρχον καὶ σπεῦδον ἕκαστον ἑαυτῷ κατὰ φύσιν, ὅσον τε οἰκεῖον τοῦ ἑτέρου λαμβάνει εἰς αὑτὸ καὶ ὅσον ἀλλότριον ἐγίνετο ἀφανίζει εὐνοίᾳ τῇ ἑαυτοῦ, ἔργον τε τὸ αὑτοῦ ποιοῦν ἕκαστον τὸ μὲν δυνηθὲν ἀπολαῦσαί τι τῶν αὐτοῦ ἔργων ὠφέλησεν, ὃ δ’ ἀδύνατον ἦν ὑπομεῖναι τὴν ὁρμὴν τοῦ ἔργου, ἠφάνισεν ἢ ἔβλαψεν, ὥσπερ ὅσα αὐανθείη ἂν παριόντος πυρὸς ἢ ζῷα ἐλάττω ὑπὸ μειζόνων δρόμου παρασυρείη ἢ καί που πατηθείη. πάντων δὲ τούτων ἡ γένεσις ἥ τε φθορὰ ἀλλοίωσίς τε πρὸς τὸ χεῖρον ἢ βέλτιον τὴν τοῦ ἑνὸς ζῴου ἐκείνου ἀνεμπόδιστον καὶ κατὰ φύσιν ἔχουσαν ζωὴν ἀποτελεῖ, ἐπείπερ οὐχ οἷόν τε ἦν ἕκαστα οὕτως ἔχειν, ὡς μόνα ὄντα, οὐδὲ πρὸς αὐτὰ τὸ τέλος εἶναι καὶ βλέπειν μέρη ὄντα, ἀλλὰ πρὸς ἐκεῖνο, οὗπερ καὶ μέρη, διάφορά τε ὄντα μὴ πάντα τὰ αὑτῶν ἐν μιᾷ ζωῇ ὄντα ἀεὶ ἔχειν: οὐκ ἦν τε μένειν οὐδὲν πάντη ὡσαύτως, εἴπερ ἔμελλε τὸ πᾶν μένειν ἐν τῷ κινεῖσθαι τὸ μένειν ἔχον.

4.4.33Gök dönüşü gelişigüzel değil, canlının kendine ait logos'una göre işlediğinden, etkileyenle etkilenen arasında bir uyum, onları birbirine göre ve birbiriyle düzenleyen bir sıra bulunması gerekiyordu; öyle ki dönüşün her duruşuna göre, dönüşün altındakilerin de hâli bir başka türlü olsun — tıpkı türlü türlü bir koroda tek bir dansı oynayanlar gibi. Bizim danslarımızda da dansın dışındaki şeylerin, yani dansa katkıda bulunan flütlerin, şarkıların ve ona bağlı öteki şeylerin her hareketle birlikte farklı biçimde değiştiğini ne diye söyleyelim? Bunlar zaten açıktır. Ama dansı yapan kişinin uzuvları her figürde zorunlu olarak aynı durumda kalamaz: bedenin uzuvları figürü izleyip bükülür, biri sıkışırken öteki gevşer, biri zorlanırken öbürü değişen duruş içinde biraz soluklanır. Dansçının prohairesis'i başka bir şeye bakar; uzuvlar ise dansa uyarak etkilenir, dansa hizmet eder ve onu bütünüyle birlikte tamamlar. Öyle ki dans bilen biri şöyle diyebilir: bu figürde bedenin şu uzvu yukarı kalkar, şu bükülür, şu gizlenir, bir başkası aşağı iner; dansçı bunu ayrıca seçmiş değildir, ama bütün bedenin dansı içinde dansı yürüten bu parça bu duruşu zorunlu olarak alır. İşte gökteki varlıkların da yaptıkları her şeyi bu biçimde yaptıklarını, bazı şeyleri de işaret ettiklerini söylemeliyiz. Daha doğrusu, bütün kozmos kendi bütün hayatını etkin kılar; kendi içindeki büyük parçaları hareket ettirir ve onlara hep yeni bir şekil verir; parçaların birbirleriyle ve bütünle ilişkileri, farklı duruşları ve tek bir canlı hareket ederken olduğu gibi bunları izleyen öteki şeyler de bundan doğar. Böylece şu ilişkilere, duruşlara ve şekillenişlere göre şöyle, şunlara göre de böyle olurlar. Dolayısıyla etki eden, şekillenenler değil, şekil verendir; şekil veren de bir şey yaparken başka bir şey yapmaz, çünkü kendinden başka bir şeye yönelmez. Olup biten her şey odur: orada şekiller, burada ise şekilleri izleyen zorunlu hâller; bunlar böyle hareket eden canlıda, ayrıca tabiatça böyle bir araya gelip kurulmuş, kendi kendine zorunluluklar yüzünden hem etkilenen hem etki eden canlıda olup biter.

4.4.33

τῆς δὴ φορᾶς τὸ εἰκῆ οὐκ ἐχούσης, ἀλλὰ λόγῳ τῷ κατὰ τὸ ζῷον φερομένης, ἔδει καὶ συμφωνίαν τοῦ ποιοῦντος πρὸς τὸ πάσχον εἶναι καί τινα τάξιν εἰς ἄλληλα καὶ πρὸς ἄλληλα συντάσσουσαν, ὥστε καθ̓ ἑκάστην σχέσιν τῆς φορᾶς καὶ τῶν αὖ ὑπὸ τὴν φορὰν ἄλλην καὶ ἄλλην τὴν διάθεσιν εἶναι, οἷον μίαν ὄρχησιν ἐν ποικίλῃ χορείᾳ ποιούντων: ἐπεὶ καὶ ἐν ταῖς παῤ ἡμῖν ὀρχήσεσι τὰ μὲν ἔξω πρὸς τὴν ὄρχησιν καθ̓ ἕκαστον τῶν κινημάτων ὡς ἑτέρως μεταβαλλόντων τῶν συντελούντων πρὸς τὴν ὄρχησιν, αὐλῶν τε καὶ ᾠδῶν καὶ τῶν ἄλλων τῶν συνηρτημένων, τί ἄν τις λέγοι φανερῶν ὄντων; ἀλλὰ τὰ μέρη τοῦ τὴν ὄρχησιν παρεχομένου καθ̓ ἕκαστον σχῆμα ἐξ ἀνάγκης οὐκ ἂν ὡσαύτως δύναιτο λέγειν τῶν μελῶν τοῦ σώματος ταύτῃ συνεπομένων καὶ καμπτομένων, καὶ πιεζομένου μὲν ἑτέρου, ἀνιεμένου δὲ ἄλλου, καὶ τοῦ μὲν πονοῦντος, τοῦ δὲ ἀναπνοήν τινα ἐν τῷ διαφόρῳ σχηματισμῷ δεχομένου. καὶ ἡ μὲν προαίρεσις τοῦ ὀρχουμένου πρὸς ἄλλο βλέπει, τὰ δὲ πάσχει τῇ ὀρχήσει ἑπομένως καὶ ὑπουργεῖ τῇ ὀρχήσει καὶ συναποτελεῖ τὴν πᾶσαν, ὥστε τὸν ἔμπειρον ὀρχήσεως εἰπεῖν ἄν, ὡς τῷ τοιούτῳ σχηματισμῷ αἴρεται μὲν ὑψοῦ τοδὶ μέλος τοῦ σώματος, συγκάμπτεται δὲ τοδί, τοδὶ δὲ ἀποκρύπτεται, ταπεινὸν δὲ ἄλλο γίνεται, οὐκ ἄλλως τοῦ ὀρχηστοῦ προελομένου τοῦτο ποιεῖν, ἀλλ’ ἐν τῇ τοῦ ὅλου σώματος ὀρχήσει θέσιν ταύτην ἀναγκαίαν ἴσχοντος τοῦδε τοῦ μέρους τοῦ τὴν ὄρχησιν διαπεραίνοντος. τοῦτον τοίνυν τὸν τρόπον καὶ τὰ ἐν οὐρανῷ φατέον ποιεῖν, ὅσα ποιεῖ, τὰ δὲ καὶ σημαίνειν, μᾶλλον δὲ τὸν μὲν ὅλον κόσμον τὴν ὅλην αὐτοῦ ζωὴν ἐνεργεῖν κινοῦντα ἐν αὑτῷ τὰ μέρη τὰ μεγάλα καὶ μετασχηματίζοντα ἀεί, τὰς δὲ σχέσεις τῶν μερῶν πρὸς ἄλληλα καὶ πρὸς τὸ ὅλον καὶ τὰς διαφόρους αὐτῶν θέσεις ἑπόμενα καὶ τὰ ἄλλα, ὡς ζῴου ἑνὸς κινουμένου, παρέχεσθαι, ὡδὶ μὲν ἴσχοντα κατὰ τὰς ὡδὶ σχέσεις καὶ θέσεις καὶ σχηματισμούς, ὡδὶ δὲ κατὰ τὰς ὡδί, ὡς μὴ τοὺς σχηματιζομένους τοὺς ποιοῦντας εἶναι, ἀλλὰ τὸν σχηματίζοντα, μηδ’ αὖ τὸν σχηματίζοντα ἄλλο ποιοῦντα ἄλλο ποιεῖν: οὐ γὰρ εἰς ἄλλο: ἀλλ’ αὐτὸν πάντα τὰ γινόμενα εἶναι, ἐκεῖ μὲν τὰ σχήματα, ἐνθαδὶ δὲ τὰ συνεπόμενα τοῖς σχήμασιν ἀναγκαῖα παθήματα περὶ τὸ οὑτωσὶ κινούμενον ζῷον εἶναι, καὶ αὖ περὶ τὸ οὑτωσὶ συγκείμενον καὶ συνεστὼς φύσει καὶ πάσχον καὶ δρῶν εἰς αὑτὸ ἀνάγκαις.

4.4.34Biz de kendimizden, o bedene ait olan kısmımızı etkilenmeye açarız; ama o bedenin bütününün kendimize ait olduğunu düşünmediğimiz için ondan ölçülü biçimde etkileniriz. Tıpkı hizmet edenlerin akıllıları gibi: bir yandan efendilerine hizmet eder, bir yandan da kendilerine ait kalırlar; bu sayede efendiden daha ölçülü emirler alırlar, çünkü köle değildirler, büsbütün başkasının malı değildirler. Dönüp duran yıldızlar aynı hızda gitmediği için figürlerin farklı olması zorunluydu; şimdi de öyle oluyor. Yıldızlar logos'a göre hareket ettiğine, canlının ilişkileri farklılaştığına, burada da bizdeki şeyler oradakilerle birlikte etkilendiğine göre, şunu araştırmak yerinde olur: bunların oradakilerle uyum içinde onları izlediğini mi söylemeli, yoksa yapılanların güçlerini figürlerin mi taşıdığını; ve bu güçleri düpedüz figürler mi taşır, yoksa belli yıldızların figürleri mi? Çünkü aynı yıldızın bir başka yıldız karşısındaki aynı figürü, başka yıldızlar söz konusu olduğunda aynı işareti ya da etkiyi doğurmaz; zira her yıldızın kendi başına da farklı bir tabiatı var gibi görünür. Yoksa şunu söylemek doğru olur: bu yıldızların şekillenişi şu ve şöyle bir hâldir, ötekilerin aynı figürdeki şekillenişi ise başka bir hâldir. Ama öyleyse gücü artık figürlere değil, şekillenen yıldızların kendilerine vermiş oluruz. Yoksa ikisine birlikte. Aynı yıldızlar farklı bir ilişki içine girdiklerinde farklı sonuçlar doğar, aynı yıldız yalnız yerini değiştirdiğinde de farklı sonuçlar doğar. Peki bunlar ne? Etkiler mi, işaretler mi? İkisinin birlikteliğine, yani bu yıldızların figürüne ikisi de bağlıdır: birçok durumda hem etkiler hem işaretler, başka durumlarda yalnız işaretler. Bu açıklama böylece hem figürlere hem şekillenen yıldızlara güç tanır. Nitekim dansçılarda da iki elin ve öteki uzuvların her birinin bir gücü vardır, figürlerin de büyük bir gücü vardır; üçüncü olarak bunları izleyenler gelir: dansa katılan uzuvların parçaları ve bu uzuvları meydana getiren şeyler, örneğin elin sıkışan kısımları, onunla birlikte etkilenen sinirler ve damarlar.

4.4.34

ἡμᾶς δὲ διδόντας τὸ μέρος αὑτῶν εἰς τὸ πάσχειν, ὅσον ἦν ἡμέτερον ἐκείνου τοῦ σώματος, μὴ τὸ πᾶν ἐκείνου νομίζοντας μέτρια παῤ αὐτοῦ πάσχειν: ὥσπερ οἱ ἔμφρονες τῶν θητευόντων τὸ μέν τι τοῖς δεσπόζουσιν ὑπηρετοῦντες, τὸ δ’ αὑτῶν ὄντες, μετριωτέρων τῶν παρὰ τοῦ δεσπότου ἐπιταγμάτων διὰ τοῦτο τυγχάνοντες, ἅτε μὴ ἀνδράποδα ὄντες μηδὲ τὸ πᾶν ἄλλου. τὸ δὲ τῶν σχηματισμῶν διάφορον τῶν θεόντων μὴ ἰσοταχῶν ὄντων ἀναγκαῖον ἦν γίνεσθαι, ὡς νῦν γίνεται. λόγῳ δὲ φερομένων καὶ διαφόρων τῶν σχέσεων τοῦ ζῴου γινομένων, εἶτα καὶ ἐνταῦθα τούτων τῶν παῤ ἡμῖν συμπαθῶν πρὸς τὰ ἐκεῖ γινομένων, εὔλογον ζητεῖν, πότερα συνέπεσθαι φατέον ταῦτα συμφωνοῦντα ἐκείνοις, ἢ τὰ σχήματα τὰς δυνάμεις τῶν ποιουμένων ἔχειν, καὶ τὰ σχήματα ἁπλῶς ἢ τὰ τούτων. οὐ γὰρ ὁ αὐτὸς σχηματισμὸς ταὐτοῦ ἐπ’ ἄλλου καὶ αὖ ἄλλων τὴν αὐτὴν σημασίαν ἢ ποίησιν ἐργάζεται: ἐπεὶ καὶ καθ̓ αὑτὸν ἕκαστος διάφορον ἔχειν τὴν φύσιν δοκεῖ. ἢ ὀρθῶς ἔχει λέγειν τὴν τούτων σχημάτισιν ταδὶ καὶ τοιάνδε διάθεσιν εἶναι, τὴν δὲ ἄλλων τὴν αὐτὴν οὖσαν ἐν σχηματισμῷ ἄλλην. ἀλλ’ εἰ τοῦτο, οὐκέτι τοῖς σχήμασιν, ἀλλ’ αὐτοῖς τοῖς σχηματιζομένοις δώσομεν. ἢ συναμφοτέροις. τοῖς γοῦν αὐτοῖς διάφορον σχέσιν λαβοῦσιν ἄλλα, καὶ τῷ αὐτῷ μόνον διάφορον τόπον ἄλλα. ἀλλὰ τί; ποιήσεις ἢ σημασίας; ἢ τῷ συναμφοτέρῳ τῷ σχηματισμῷ τῷ τούτων ἄμφω, καὶ ποιήσεις καὶ σημασίας ἐν πολλοῖς, ἀλλαχοῦ δὲ σημασίας μόνον. οὗτος τοίνυν ὁ λόγος δυνάμεις μὲν δίδωσι τοῖς σχήμασι, δυνάμεις δὲ καὶ τοῖς σχηματιζομένοις: ἐπεὶ καὶ τῶν ὀρχουμένων ἔχει μὲν δύναμίν τινα καὶ χεὶρ ἑκατέρα καὶ τὰ ἄλλα μέλη, ἔχει δὲ καὶ τὰ σχήματα πολλήν, τρίτα δέ ἐστι τὰ συνεπόμενα, αὐτῶν τε τῶν εἰς τὴν ὄρχησιν παραλαμβανομένων τὰ μέρη καὶ ἐξ ὧν ταῦτα, οἷον χειρὸς τὰ συνθλιβόμενα καὶ νεῦρα καὶ φλέβες συμπαθοῦντα.

4.4.35Peki bu güçler nasıl işler? Bunu yeniden ve daha açık söylemek gerekiyor. Bir üçgenin başka bir üçgenden farkı nedir? Bu yıldızın şu yıldıza göre durumu neyi değiştirir, hangi bakımdan şu etkiyi doğurur ve nereye kadar? Çünkü etkileri ne yıldızların cisimlerine ne de prohairesis'lerine yükledik: cisimlerine yüklemedik, çünkü olup bitenler yalnız cismin işleri değildi; prohairesis'lerine yüklemedik, çünkü tanrıların bilerek saçma işler yapması saçmaydı. Şunları hatırlayalım: bütünün tek bir canlı olduğunu varsaydık; böyle olduğu için de zorunlu olarak kendi kendisiyle birlikte duyması gerekiyordu; ayrıca hayatının bütün akışı logos'a göre ve kendi kendisiyle uyum içindedir; hayatında gelişigüzellik yoktur, tek bir ahenk ve düzen vardır; figürler logos'a göredir; canlının birlikte dans eden parçaları da her biri belli sayılara göre hareket eder. Bunları hatırlarsak, ikisinin de bütünün etkinliği olduğunu kabul etmek zorundayız: hem onda meydana gelen figürler, hem şekillenen parçaları, hem de bunları izleyen şeyler. Böylece bütün de bu biçimde yaşar, güçler de buna katkıda bulunur; çünkü onu logos'lar içinde yapan tarafından böyle güçlerle donatılmış olarak doğmuşlardır. Figürler bir bakıma logos'lardır ya da canlının aralıkları, ritimleri ve logos'a göre ilişkileridir; aralıklarla ayrılmış ve şekillenmiş uzuvlar ise başka bir şeydir. Canlının prohairesis'ten başka, canlının parçaları olarak taşıdığı güçleri de vardır; çünkü prohairesis'e ait olan, bunların dışındadır ve bu canlının tabiatına bir katkı yapmaz. Tek bir canlının prohairesis'i birdir; kendisine yönelik öteki güçleri ise çoktur. İçindeki prohairesis'ler de, bütünün o tek prohairesis'inin yöneldiği aynı şeye yönelir. Çünkü arzu, onun içindeki bir şeyden bir başkasına yönelir: kendinden yoksun olan bir parça, başka parçalardan bir şey almak ister. Thymos da bir şey canını sıktığında bir başkasına yönelir; büyüme bir başka parçadan gelir, doğurma da bir başka parçaya yönelir. Bütün ise bu parçalarda bunları yapar, ama kendisi iyiyi arar, daha doğrusu iyiye bakar. Hâllerin üstüne çıkan doğru prohairesis de bunu arar ve bu bakımdan aynı amaca katkıda bulunur. Nitekim başkasının hizmetinde olanların işlerinin çoğu efendinin emrettiklerine bakar, ama onların iyi isteği efendinin de yöneldiği aynı şeye yönelir. Öyleyse güneş ve öteki yıldızlar buradaki şeylere bir şey yapıyorsa, şöyle düşünmek gerekir — sözü tek bir yıldız üzerinden yürütelim: güneşin kendisi yukarıya bakmaktadır; yeryüzündekilerin ısınması nasıl ondan geliyorsa, bundan sonra gelen başka bir şey varsa o da, içinde bitkisel psykhē bol olduğundan, kendi içindeki psykhē'yi dağıtmasıyla ondan gelir. Başka bir yıldız da benzer biçimde, adeta ışık saçar gibi, kendinden prohairesis'siz bir güç verir. Bütün yıldızlar böyle şekillenmiş tek bir şey hâline gelince, bir başka ve yine bir başka hâl verirler; dolayısıyla figürlerin de gücü vardır, çünkü şöyle ya da böyle olmalarına göre etki de farklı farklı olur. Şekillenmiş yıldızların kendileri sayesinde de bir şey meydana gelir; çünkü bunlardan bir şey, ötekilerden başka bir şey doğar. Figürlerin kendi başlarına da bir tür güce sahip olduğunu buradaki şeylerde de görmek mümkündür. Çünkü neden bazı şekiller, korkanlar önceden hiçbir şey yaşamamış olsa bile, görenleri korkutur da bazıları görüldüğünde korkutmaz? Neden bazılarını şu şekiller, bazılarını bu şekiller korkutur? Herhalde şu şekil şu tür insana şu etkiyi, bu insana başka etkiyi yaptığı için; tabiatça etkilenmeye yatkın olana etki edebilmeselerdi bu olmazdı. Şöyle şekillenmiş bir şey birinin bakışını harekete geçirir, böyle şekillenmiş bir şey ise aynı kişininkini geçirmez. Biri harekete geçirenin güzellik olduğunu söylese bile, şekildeki fark bir güç taşımıyorsa, neden birini bu, ötekini başka bir şey harekete geçirdi? Renklerin gücü olduğunu ve etki ettiğini söyleyip de şekiller için bunu neden söylemeyelim? Zaten genel olarak, var olan şeyler arasında bir şeyin bulunup da hiçbir şey yapamaması saçmadır. Çünkü var olan, ya etki eden ya etkilenen bir şeydir; bazılarına yalnız etki etmeyi, ötekilere ise ikisini birden yüklemek gerekir. Dayanaklarda da figürlerden ayrı güçler vardır. Bizim dünyamızdaki şeylerde de sıcağın ya da soğuğun vermediği pek çok güç vardır; bunlar farklı keyfiyetlerle meydana gelmiş, logos'larla eidos kazanmış ve tabiatın gücünden pay almış şeylerin güçleridir; örneğin taşların tabiatları ve otların etkileri pek çok şaşırtıcı sonuç doğurur.

4.4.35

πῶς δὴ οὖν αὗται αἱ δυνάμεις; σαφέστερον γὰρ πάλιν λεκτέον. τί τὸ τρίγωνον παρὰ τὸ τρίγωνον διάφορον ἔχει; τί δὲ ὁδὶ πρὸς τονδί, καὶ κατὰ τί τοδὶ ἐργάζεται καὶ μέχρι τίνος; ἐπειδὴ οὔτε τοῖς σώμασιν αὐτῶν οὔτε ταῖς προαιρέσεσιν ἀπέδομεν τὰς ποιήσεις: τοῖς μὲν σώμασιν, ὅτι μὴ μόνον. σώματος ἦν ποιήματα τὰ γινόμενα, ταῖς δὲ προαιρέσεσιν, ὅτι ἄτοπον ἦν [κατὰ] προαίρεσιν θεοὺς ποιεῖν ἄτοπα. εἰ δὲ μνημονεύοιμεν, ὅτι ζῷον ἓν ὑπεθέμεθα εἶναι, καὶ ὅτι οὕτως ἔχον συμπαθὲς αὐτὸ ἑαυτῷ ἐξ ἀνάγκης ἔδει εἶναι, καὶ δὴ καὶ ὅτι κατὰ λόγον ἡ διέξοδος τῆς ζωῆς σύμφωνος ἑαυτῇ ἅπασα, καὶ ὅτι τὸ εἰκῆ οὐκ ἔστιν ἐν τῇ ζωῇ, ἀλλὰ μία ἁρμονία καὶ τάξις, καὶ οἱ σχηματισμοὶ κατὰ λόγον, καὶ κατ’ ἀριθμοὺς δὲ ἕκαστα καὶ τὰ χορεύοντα ζῴου μέρη, ἄμφω ἀνάγκη ὁμολογεῖν τὴν ἐνέργειαν τοῦ παντὸς εἶναι, τά τε ἐν αὐτῷ γινόμενα σχήματα καὶ τὰ σχηματιζόμενα μέρη αὐτοῦ καὶ τὰ τούτοις ἑπόμενα, καὶ οὕτω καὶ τοῦτον τὸν τρόπον ζῆν τὸ πᾶν καὶ τὰς δυνάμεις εἰς τοῦτο συμβάλλειν, ὥσπερ καὶ ἔχουσαι ἐγένοντο ὑπὸ τοῦ ἐν λόγοις πεποιηκότος: καὶ τὰ μὲν σχήματα οἷον λόγους εἶναι ἢ διαστάσεις ζῴου καὶ ῥυθμοὺς καὶ σχέσεις ζῴου κατὰ λόγον, τὰ δὲ διεστηκότα καὶ ἐσχηματισμένα μέλη ἄλλα: καὶ εἶναι τοῦ ζῴου δυνάμεις χωρὶς τῆς προαιρέσεως ἄλλας τὰς ὡς ζῴου μέρη, ἐπεὶ τὸ τῆς προαιρέσεως αὐτοῖς ἔξω καὶ οὐ συντελοῦν πρὸς τοῦ ζῴου τοῦδε τὴν φύσιν. μία γὰρ ἡ προαίρεσις ἑνὸς ζῴου, αἱ δὲ δυνάμεις αἱ ἄλλαι αὐτοῦ πρὸς αὐτὸ πολλαί. ὅσαι δ’ ἐν αὐτῷ προαιρέσεις, πρὸς τὸ αὐτό, πρὸς ὃ καὶ ἡ τοῦ παντὸς ἡ μία. ἐπιθυμία μὲν γὰρ ἄλλου πρὸς ἄλλο τῶν ἐν αὐτῷ: λαβεῖν γάρ τι τῶν ἑτέρων ἐθέλει μέρος τὸ ἄλλο μέρος ἐνδεὲς ὂν αὐτοῦ: καὶ θυμὸς πρὸς ἕτερον, ὅταν τι παραλυπῇ, καὶ ἡ αὔξησις παῤ ἄλλου καὶ ἡ γένεσις εἰς ἄλλο τῶν μερῶν: τὸ δ’ ὅλον καὶ ἐν τούτοις μὲν ταῦτα ποιεῖ, αὐτὸ δὲ τὸ ἀγαθὸν ζητεῖ, μᾶλλον δὲ βλέπει. τοῦτο τοίνυν καὶ ἡ ὀρθὴ προαίρεσις ἡ ὑπὲρ τὰ πάθη ζητεῖ καὶ εἰς τὸ αὐτὸ ταύτῃ συμβάλλει: ἐπεὶ καὶ τῶν παῤ ἄλλῳ θητευόντων πολλὰ μὲν τῶν ἔργων αὐτοῖς βλέπει πρὸς τὰ ἐπιταχθέντα ὑπὸ τοῦ δεσπότου, ἡ δὲ τοῦ ἀγαθοῦ ὄρεξις πρὸς τὸ αὐτό, πρὸς ὃ καὶ ὁ δεσπότης. εἰ δὴ δρᾷ τι ὁ ἥλιος καὶ τὰ ἄλλα ἄστρα εἰς τὰ τῇδε, χρὴ νομίζειν αὐτὸν μὲν ἄνω βλέποντα εἶναι: ἐφ̓ ἑνὸς γὰρ τὸν λόγον ποιητέον: ποιεῖσθαι δὲ παῤ αὐτοῦ, ὥσπερ τὸ θερμαίνεσθαι τοῖς ἐπὶ γῆς, οὕτω καὶ εἴ τι μετὰ τοῦτο ψυχῆς διαδόσει, ὅσον ἐν αὐτῷ, φυτικῆς ψυχῆς πολλῆς οὔσης: καὶ ἄλλο δὲ ὁμοίως οἷον ἐλλάμπον δύναμιν παῤ αὑτοῦ ἀπροαίρετον διδόναι καὶ πάντα δὴ ἕν τι οὕτως ἐσχηματισμένον γενόμενα τὴν διάθεσιν ἄλλην καὶ ἄλλην αὖ διδόναι, ὥστε καὶ τὰ σχήματα δυνάμεις ἔχειν: παρὰ γὰρ τὸ οὕτως ἢ οὕτως ἄλλως καὶ ἄλλως: καὶ δἰ αὐτῶν τῶν ἐσχηματισμένων γίνεσθαί τι: παρὰ γὰρ τούτους ἄλλο καὶ ἄλλο αὖ παῤ ἄλλους: ἐπεὶ καὶ καθ̓ αὑτὰ τὰ σχήματα ὡς δυνάμεις ἔχει, καὶ ἐπὶ τῶν τῇδε ἄν τις ἴδοι. διὰ τί γὰρ τὰ μὲν φοβερὰ τοῖς ὁρῶσι τῶν σχημάτων μηδέν τι προπεπονθότων τῶν φοβουμένων, τὰ δὲ οὐ φοβεῖ ὀφθέντα; καὶ ἄλλους μὲν ταδί, ἄλλους δὲ ταδί; ἢ ὅτι εἰς μὲν τὸν τοιόνδε ταδὶ ἐργάζεται, εἰς δὲ τοῦτον ἄλλα, οὐκ ἂν μὴ δυναμένων εἰς τὸ πεφυκὸς ποιεῖν: καὶ οὑτωσὶ μὲν σχηματισθὲν ἐκίνησε τὴν ὄψιν, οὑτωσὶ δὲ οὐ τὸν αὐτὸν. καὶ γὰρ εἴ τις λέγοι τὸ κάλλος εἶναι τὸ κινοῦν, διὰ τί τὸν μὲν τοῦτο, τὸν δὲ ἄλλο ἐκίνησε, μὴ τῆς κατὰ τὸ σχῆμα διαφορᾶς τὴν δύναμιν ἐχούσης; διὰ τί γὰρ τὰς μὲν χρόας φήσομεν δύναμιν ἔχειν καὶ ποιεῖν, τὰ δὲ σχήματα οὐ φήσομεν; ἐπεὶ καὶ ὅλως ἄτοπον εἶναι μέν τι ἐν τοῖς οὖσι, μὴ μέντοι ἔχειν τι ὃ δύναται. τὸ γὰρ ὂν τοιοῦτον, οἷον ἢ ποιεῖν ἢ πάσχειν: καὶ ἐν μὲν τοῖς δοτέον τὸ ποιεῖν, ἐπὶ δὲ τῶν ἄλλων ἄμφω. καὶ ἐν τοῖς ὑποκειμένοις δὲ δυνάμεις καὶ παρὰ τὰ σχήματα: καὶ ἐν τοῖς παῤ ἡμῖν εἰσι πολλαί, ἃς οὐ θερμὰ ἢ ψυχρὰ παρέχεται, ἀλλὰ γενόμενα ποιότησι διαφόροις καὶ λόγοις εἰδοποιηθέντα καὶ φύσεως δυνάμεως μεταλαβόντα, οἷον καὶ λίθων φύσεις καὶ βοτανῶν ἐνέργειαι θαυμαστὰ πολλὰ παρέχονται.

4.4.36Çünkü bütün son derece çeşitlidir; bütün logos'lar ondadır, güçleri de sonsuz ve türlü türlüdür. İnsan için de söyledikleri gibi: gözün bir gücü, şu kemiğin başka bir gücü, şunun da başka bir gücü vardır; elin şu kısmının bir gücü, ayak parmağının başka bir gücü vardır; gücü olmayan hiçbir parça yoktur ve hiçbirinin gücü ötekininkiyle aynı değildir — bu tür şeyleri öğrenmiş olan biri dışında biz bunları bilmeyiz. Bütünde de böyledir, hatta çok daha fazlasıyla; daha doğrusu buradakiler oradakilerin izidir. Bütünde güçlerin anlatılamaz ve şaşırtıcı bir çeşitliliği vardır, hele gökte dönüp duranlarda. Çünkü bütün, psykhē'siz bir ev gibi — büyük ve geniş, ama türce kolayca sayılabilecek birkaç malzemeden, örneğin taştan ve ağaçtan, istersen başka birkaç şeyden yapılmış bir ev gibi — düzenli bir kozmos hâline gelmiş olamazdı. Onun her yanıyla uyanık olması, her parçasının ayrı bir biçimde yaşaması gerekir; onda bulunmayan hiçbir şey var olamaz. Bu sayede burada da, psykhē'li bir canlıda psykhē'siz bir şeyin nasıl bulunabileceği aporia'sı çözülebilir. Çünkü bu açıklamaya göre bütünün içinde her şey kendi tarzında yaşar; biz ise kendi kendine hissedilir biçimde hareket etmeyen şeylere yaşıyor demeyiz. Oysa her biri fark edilmeden yaşar; hissedilir biçimde yaşayan da hissedilir biçimde yaşamayan, ama böyle bir canlıya yaşamak için şaşırtıcı güçler veren şeylerden meydana gelir. Bir insan, kendi içindeki güçlerin büsbütün psykhē'siz olduğu bir hareketle bu kadar çok şey yapacak biçimde hareket edemezdi; bütün de içindeki her şey kendine ait hayatı yaşamasaydı, prohairesis'i olmasa bile böyle yaşayamazdı. Çünkü bütün, prohairesis'e ihtiyaç duymadan da etki eder, zira prohairesis'ten daha önce gelir; bu yüzden birçok şey de onun güçlerine hizmet eder.

4.4.36

ποικιλώτατον γὰρ τὸ πᾶν καὶ λόγοι πάντες ἐν αὐτῷ καὶ δυνάμεις ἄπειροι καὶ ποικίλαι. οἷον δή φασι καὶ ἐπ’ ἀνθρώπου ἄλλην μὲν δύναμιν ἔχειν ὀφθαλμὸν καὶ ὀστοῦν τόδε, τοδὶ δ’ ἄλλην, χειρὸς μὲν τοδὶ καὶ δακτύλου τοῦ ποδός, καὶ οὐδὲν μέρος εἶναι ὃ μὴ ἔχει καὶ οὐ τὴν αὐτὴν δὲ ἔχει — ἀγνοοῦμεν δὲ ἡμεῖς, εἰ μή τις τὰ τοιαῦτα μεμάθηκεν: οὕτω καὶ πολὺ μᾶλλον: μᾶλλον δέ, [ὅτι] ἴχνος ταῦτα ἐκείνων: ἐν τῷ παντὶ ἀδιήγητον δὴ καὶ θαυμαστὴν ποικιλίαν εἶναι δυνάμεων, καὶ δὴ καὶ ἐν τοῖς κατ’ οὐρανὸν φερομένοις. οὐ γὰρ δή, ὥσπερ ἄψυχον οἰκίαν μεγάλην ἄλλως καὶ πολλὴν ἔκ τινων εὐαριθμήτων κατ’ εἶδος, οἷον λίθων καὶ ξύλων, εἰ δὲ βούλει, καὶ ἄλλων τινῶν, εἰς κόσμον ἔδει αὐτὸ γεγονέναι, ἀλλ’ εἶναι αὐτὸ ἐγρηγορὸς πανταχῇ καὶ ζῶν ἄλλο ἄλλως καὶ μηδὲν δύνασθαι εἶναι, ὃ μή ἐστιν [ἐν] αὐτῷ. διὸ καὶ ἐνταῦθα λύοιτο ἂν ἡ ἀπορία ἡ πῶς ἐν ζῴῳ ἐμψύχῳ ἄψυχον: οὕτως γὰρ ὁ λόγος φησὶν ἄλλο ἄλλως ζῆν ἐν τῷ ὅλῳ, ἡμᾶς δὲ τῷ μὴ αἰσθητῶς παῤ αὐτοῦ κινουμένους ζῆν μὴ λέγειν: τὸ δέ ἐστιν ἕκαστον ζῶν λανθάνον, καὶ τὸ αἰσθητῶς ζῶν συγκείμενον ἐκ τῶν μὴ αἰσθητῶς μὲν ζώντων, θαυμαστὰς δὲ δυνάμεις εἰς τὸ ζῆν τῷ τοιούτῳ ζῴῳ παρεχομένων. μὴ γὰρ ἂν κινηθῆναι ἐπὶ τοσαῦτα ἄνθρωπον ἐκ πάντη ἀψύχων τῶν ἐν αὐτῷ δυνάμεων κινούμενον, μηδ’ αὖ τὸ πᾶν οὕτω ζῆν μὴ ἑκάστου τῶν ἐν αὐτῷ ζῶντος τὴν οἰκείαν ζωήν, κἂν προαίρεσις αὐτῷ μὴ παρῇ. ποιεῖ γὰρ καὶ προαιρέσεως οὐ δεηθέν, ἅτε προαιρέσεως ὂν προγενέστερον: διὸ καὶ πολλὰ δουλεύει αὐτῶν ταῖς δυνάμεσιν.

4.4.37Demek ki bütünde onun için atılmaya değer hiçbir şey yoktur. Ateşi ve etki ettiğini söylediğimiz bu tür şeyleri ele alalım: biri, bugün bunu bildiğini sananlardan, onların etki etmesinin aslında ne olduğunu sorsa, ateşe bütün içinde böyle bir güç tanımadıkça ve kullanımda olan öteki şeyler için de aynı şeyi söylemedikçe güçlüğe düşerdi. Ama biz alışılmış şeyleri ne araştırmaya değer buluruz ne de onlardan şüphe ederiz; alışılmışın dışındaki güçlere gelince, her birinin söylendiği gibi olduğundan şüphe ederiz ve alışılmamış olana hayreti ekleriz; oysa bunları tanımayan birine her birini gösterip güçlerini anlatsalar, alıştığımız şeylere de hayret ederdik. Şunu söylemeliyiz: her şeyin bütün içinde ona orantılı bir gücü vardır; çünkü bütünün içinde biçimlenmiş ve şekillenmiş, psykhē'li olan bütünden bir biçimde psykhē'ye pay almıştır; psykhē'li bir varlık tarafından kuşatılmıştır ve psykhē'li bir varlığın parçasıdır — zira onun içinde parça olmayan hiçbir şey yoktur. Ama bazıları etki etmekte ötekilerden daha güçlüdür; gökteki varlıklar da yeryüzündekilerden daha güçlüdür, çünkü daha belirgin bir tabiata sahiptirler. Pek çok şey bu güçlere göre olur; yapılanın kendilerinden çıktığı sanılan varlıkların prohairesis'iyle olmaz — çünkü bu, prohairesis'i olmayan varlıklarda da vardır —, onların gücü verirken buna yönelmesiyle de olmaz, kendilerinden psykhē'ye ait bir şey çıksa bile. Nitekim bir canlıdan, prohairesis bunu yapmadan, canlı bir eksilmeye uğramadan, hatta farkına bile varmadan başka canlılar doğabilir; çünkü prohairesis'i varsa, yapan şey ya kendisi olurdu ya da prohairesis yapmış olmazdı. Canlının hiç prohairesis'i yoksa, farkına varmaması daha da olağandır.

4.4.37

οὐδὲν οὖν τῷ παντὶ ἀπόβλητον αὐτοῦ: ἐπεὶ καὶ πῦρ καὶ ὅσα τῶν τοιούτων λέγομεν ποιεῖν, εἴ τις τὸ ποιεῖν αὐτῶν ζητήσειε τί ποτέ ἐστι τῶν νῦν δοκούντων εἰδέναι, ἀπορήσειεν ἄν, εἰ μὴ δύναμιν ταύτην αὐτῷ ἀποδοίη ἐν τῷ παντὶ εἶναι, καὶ τοῖς ἄλλοις δὲ τὸ τοιοῦτον τοῖς ἐν χρήσει λέγοι. ἀλλ’ ἡμεῖς τὰ μὲν συνήθη οὔτ’ ἀξιοῦμεν ζητεῖν οὔτ’ ἀπιστοῦμεν, περὶ δὲ τῶν ἄλλων τῶν ἔξω τοῦ συνήθους δυνάμεων ἀπιστοῦμέν τε ὡς ἔχει ἕκαστον, καὶ τῷ ἀσυνήθει τὸ θαυμάζειν προστίθεμεν θαυμάσαντες ἂν καὶ ταῦτα, εἰ ἀπείροις αὐτῶν οὖσιν ἕκαστόν τις προφέρων ἐξηγοῖτο αὐτῶν τὰς δυνάμεις. ἔχειν μὲν οὖν ἕκαστον δύναμίν τινα ἀνάλογον φατέον ἐν τῷ παντὶ πλασθὲν καὶ μορφωθὲν καὶ μετειληφός πως ψυχῆς παρὰ τοῦ ὅλου ὄντος ἐμψύχου καὶ περιειλημμένον ὑπὸ τοιούτου καὶ μόριον ὂν ἐμψύχου — οὐδὲν γὰρ ἐν αὐτῷ ὅ τι μὴ μέρος — ἄλλα δὲ ἄλλων πρὸς τὸ δρᾶν δυνατώτερα, καὶ τῶν ἐπὶ γῆς τὰ τῶν οὐρανίων μᾶλλον, ἅτε ἐναργεστέρᾳ φύσει χρώμενα, καὶ γίνεσθαι πολλὰ κατὰ τὰς δυνάμεις ταύτας, οὐ τῇ προαιρέσει ἀφ̓ ὧν δοκεῖ ἰέναι τὸ δρώμενον: ἔστι γὰρ καὶ ἐν τοῖς προαίρεσιν οὐκ ἔχουσιν: οὐδὲ ἐπιστραφέντων τῇ δόσει τῆς δυνάμεως, κἂν ψυχῆς τι ἀπ’ αὐτῶν ἴῃ. γένοιτο γὰρ ἂν καὶ ζῷα ἐκ ζῴου οὐ τῆς προαιρέσεως ποιούσης οὐδ’ αὖ ἐλαττουμένου οὐδ’ αὖ παρακολουθοῦντος: αὐτὸ γὰρ [ἂν] ἦν ἡ προαίρεσις, εἰ ἔχοι, ἢ οὐκ ἦν ἡ ποιοῦσα. εἰ δὲ μὴ ἔχοι τι προαίρεσιν ζῷον, ἔτι μᾶλλον τὸ μὴ παρακολουθεῖν.

4.4.38Öyleyse bütünün içinde, hiçbir şey onu harekete geçirmeden, kendi genel hayatından meydana gelen şeyler, genel olarak ondan çıkan her şey, bir de başka bir şey onu harekete geçirince — örneğin sade dualarla ya da tekhnē ile söylenen dualarla — olan şeyler, bu varlıkların her birine değil, yapılan şeyin tabiatına bağlanmalıdır. Hayat için ya da başka bir ihtiyaç için yararlı katkıda bulunan şeyler, bir verişe bağlanmalıdır: büyük bir parçadan daha küçük başka bir parçaya giden bir verişe. Onlardan canlıların doğumlarına geçtiği söylenen zahmetli şeylere gelince, bunlar dayanağın yararlı olanı alamamasından doğar. Çünkü olan şey düpedüz olmaz, belli bir şeye ve belli bir biçimde olur; etkilenen ve etkilenecek olanın da belli türden bir dayanak tabiatı taşıması gerekir. Karışımlar da pek çok şey yapar; her biri hayata yararlı bir şey katar. Ama yararlı olan şeyler birlikte işe yaramadığında birinin başına kötü bir şey de gelebilir; bütünün düzeni herkese her zaman istediğini vermez; biz de verilenlere kendimizden pek çok şey ekleriz. Yine de her şey tek bir şeyde birbirine örülür ve şaşırtıcı bir uyum taşır; bir şey bir şeyden çıkar, zıtlardan çıksa bile: çünkü hepsi tek bir varlığa aittir. Olup biten şeylerde daha iyiye doğru bir eksik kalırsa, bu, madde yenilmediği için sonuna kadar eidos kazanamamış olmasındandır; adeta soyluluktan yoksun kalmış, bundan mahrum kaldığı için de çirkinliğe düşmüştür. Demek ki bazı şeyleri o varlıklar yapar, bazılarını dayanak tabiatı katar, bazılarını da canlılar kendilerinden ekler. Her şey her zaman birlikte düzenlendiği ve hepsi tek bir sona katkıda bulunduğu için, her şey işaret edilir. Ama aretē'nin efendisi yoktur; yine de onun işleri de bu düzene birlikte dokunur, çünkü bu dünyadaki şeyler oradakilere, bu bütünün içindekiler daha ilahi olanlara bağlıdır ve bu bütün de onlardan pay alır.

4.4.38

ἅ τε οὖν ἐξ αὐτοῦ μηδενὸς κινήσαντος ἐκ τῆς ἄλλης αὐτοῦ ζωῆς γίνεται, καὶ ὅλως ὅσα ἐξ αὐτοῦ, ὅσα τε κινήσαντος ἄλλου, οἷον εὐχαῖς ἢ ἁπλαῖς ἢ τέχνῃ ᾀδομέναις, ταῦτα οὐκ εἰς ἐκείνων ἕκαστον, ἀλλ’ εἰς τὴν τοῦ δρωμένου φύσιν ἀνενεκτέον. καὶ ὅσα μὲν χρηστὰ πρὸς ζωὴν ἤ τινα ἄλλην χρείαν συμβάλλεται, τῇ δόσει ἀνενεκτέον, ἐξ ἄλλου μέρους μείζονος εἰς ἄλλο ἔλαττον ἰόν: ὅ τι δ’ ἂν δυσχερὲς ἐξ αὐτῶν λέγηται εἰς τὰς γενέσεις τῶν ζῴων ἰέναι, ἢ τῷ μὴ δύνασθαι τὸ εὔχρηστον δέξασθαι τὸ ὑποκείμενον: οὐ γὰρ ἁπλῶς γίνεται τὸ γινόμενον, ἀλλ’ εἰς τοδὶ καὶ ὡδὶ καὶ δεῖ καὶ τὸ πάσχον καὶ τὸ πεισόμενον ὑποκειμένην τινὰ καὶ τοιάνδε φύσιν ἔχειν. πολλὰ δὲ καὶ αἱ μίξεις ποιοῦσιν, ἑκάστου τι εὔχρηστον εἰς τὸ ζῆν διδόντος. γίνοιτο δ’ ἄν τῳ καὶ μὴ συμφερόντων τῶν λυσιτελῶν τὴν φύσιν, καὶ ἡ σύνταξις ἡ τῶν ὅλων οὐ δίδωσιν ἑκάστῳ ἀεὶ ὃ βούλεται: πολλὰ δὲ καὶ προστίθεμεν αὐτοὶ τοῖς δοθεῖσι. πάντα δ’ ὅμως εἰς ἓν συμπλέκεται καὶ θαυμαστὴν τὴν συμφωνίαν ἔχει καὶ ἀπ’ ἄλλων ἄλλα, κἂν ἀπ’ ἐναντίων ἴῃ: πάντα γὰρ ἑνός. καὶ εἴ τι δὲ ἐλλεῖπον πρὸς τὸ βέλτιον τῶν γινομένων, μὴ εἰδοποιηθὲν εἰς τέλος μὴ κρατηθείσης τῆς ὕλης, οἷον ἐλλεῖπον τῷ γενναίῳ, οὗ στερηθὲν πίπτει εἰς αἰσχρότητα: ὥστε τὰ μὲν ποιεῖσθαι ὑπ’ ἐκείνων, τὰ δὲ τὴν ὑποκειμένην φύσιν εἰσφέρεσθαι, τὰ δὲ παῤ αὑτῶν προστιθέναι: συνταττομένων δὲ ἀεὶ πάντων καὶ εἰς ἓν συντελούντων πάντων, σημαίνεσθαι πάντα: ἀρετὴ δὲ ἀδέσποτον: συνυφαίνεσθαι δὲ καὶ τὰ αὐτῆς ἔργα τῇ συντάξει, ἅτε καὶ τῶν τῇδε ἐκεῖθεν ἐξηρτημένων, τῶν ἐν τῷδε τῷ παντὶ τοῖς θειοτέροις, μετέχοντος καὶ τοῦδε ἐκείνων.

4.4.39Öyleyse bütünde olup bitenler tohum logos'larına göre değil, kuşatıcı logos'lara, tohumların logos'larından da önce gelen şeyleri kapsayan logos'lara göre olur. Çünkü tohum logos'larında, bu logos'ların kendilerinin dışında olup bitenlerden hiçbir şey bulunmaz; ne maddeden gelip bütüne katkıda bulunan şeyler ne de doğmuş olanların birbirlerine yaptıkları. Bütünün logos'u daha çok bir şehrin düzenini logos'a göre kuran ve vatandaşların ne yapacaklarını, neden yapacaklarını önceden bilen bir kanun koyucuya benzer: o, bütün bunları göz önünde tutarak kanun koyar, vatandaşların bütün hâllerini, işlerini ve işlerine karşılık gelen onurları ve onursuzlukları kanunlarla birlikte dokur; öyle ki her şey adeta kendiliğinden bir yolla uyuma doğru ilerler. İşaret ise, önceden tasarlanmış olarak işaret etmek için yoktur; şeyler böyle olduğu için birbirlerinin işareti olurlar. Çünkü bütün tek bir şeydir ve tek bir varlığa aittir; bu yüzden bir şey başka bir şeyden bilinebilir: sebep etkiden, sonra gelen önce gelenden, bileşik şey de bir parçasından, çünkü iki parça birlikte bulunur. Bunlar doğru söyleniyorsa, aporia'lar artık çözülmüş olur. Tanrıların kötülük verdiği yolundaki güçlük şöyle çözülür: Bunu yapanlar prohairesis'ler değildir; oradan gelen her şey tabii zorunluluklarla, parçaların parçalara etkisi olarak ve tek bir varlığın hayatını izleyerek olur. Ayrıca canlılar olup bitenlere kendilerinden pek çok şey ekler. Her birinin verdiği şeyler kötü olmasa da karışımda bambaşka bir şey ortaya çıkar. Hayat her bir şey için değil, bütün için vardır. Dayanak tabiatı da bir şey alıp başka bir biçimde etkilenir ve verilene hâkim olamaz.

4.4.39

γίνεται τοίνυν τὰ ἐν τῷ παντὶ οὐ κατὰ σπερματικούς, ἀλλὰ κατὰ λόγους περιληπτικοὺς καὶ τῶν προτέρων ἢ κατὰ τοὺς τῶν σπερμάτων λόγους: οὐ γὰρ ἐν σπερματικοῖς λόγοις ἔνι τι τῶν γινομένων παρὰ τοὺς σπερματικοὺς αὐτοὺς λόγους οὐδὲ τῶν παρὰ τῆς ὕλης εἰς τὸ ὅλον συντελούντων οὐδὲ τῶν δρωμένων εἰς ἄλληλα παρὰ τῶν γενομένων. ἀλλὰ μᾶλλον ἂν ἐοίκοι ὁ λόγος τοῦ παντὸς κατὰ λόγον τιθέντα κόσμον πόλεως καὶ νόμον ἤδη εἰδότα, ἃ πράξουσιν οἱ πολῖται, καὶ δἰ ἃ πράξουσι, καὶ πρὸς ταῦτα πάντα νομοθετοῦντα καὶ συνυφαίνοντα τοῖς νόμοις τὰ πάθη πάντα αὐτῶν καὶ τὰ ἔργα καὶ τὰς ἐπὶ τοῖς ἔργοις τιμὰς καὶ ἀτιμίας, πάντων ὁδῷ οἷον αὐτομάτῳ εἰς συμφωνίαν χωρούντων. ἡ δὲ σημασία οὐ τούτου χάριν, ἵνα σημαίνῃ προηγουμένως, ἀλλ’ οὕτω γιγνομένων σημαίνεται ἐξ ἄλλων ἄλλα: ὅτι γὰρ ἓν καὶ ἑνός, καὶ ἀπ’ ἄλλου ἄλλο γινώσκοιτ̓ ἄν, καὶ ἀπὸ αἰτιατοῦ δὲ τὸ αἴτιον, καὶ τὸ ἑπόμενον δὲ ἐκ τοῦ προηγησαμένου, καὶ τὸ σύνθετον ἀπὸ θατέρου, ὅτι θάτερον καὶ θάτερον ὁμοῦ. εἰ δὴ ταῦτα ὀρθῶς λέγεται, λύοιντο ἃν ἤδη αἱ ἀπορίαι, ἥ τε πρὸς τὸ κακῶν δόσιν παρὰ θεῶν γίνεσθαι τῷ μήτε προαιρέσεις εἶναι τὰς ποιούσας, φυσικαῖς δὲ ἀνάγκαις γίνεσθαι, ὅσα ἐκεῖθεν, ὡς μερῶν πρὸς μέρη, καὶ ἑπόμενα ἑνὸς ζωῇ, καὶ τῷ πολλὰ παῤ αὑτῶν τοῖς γινομένοις προστιθέναι, καὶ τῷ τῶν διδομένων παῤ ἑκάστων οὐ κακῶν ὄντων ἐν τῇ μίξει γίνεσθαι ἄλλο τι, καὶ τῷ μὴ ἕνεκα ἑκάστου ἀλλ’ ἕνεκα τοῦ ὅλου τὴν ζωὴν [εἶναι], καὶ τὴν ὑποκειμένην δὲ φύσιν ἄλλο λαβοῦσαν ἄλλο πάσχειν καὶ μηδὲ δύνασθαι κρατῆσαι τοῦ δοθέντος.

4.4.40Peki büyüler nasıl olur? Birlikte duyma sayesinde; benzerler arasında uyum, benzemezler arasında zıtlık bulunmasının tabiatta yerleşik olması sayesinde; tek bir canlıya katkıda bulunan pek çok gücün çeşitliliği sayesinde. Nitekim hiç kimse bir düzen kurmadan da pek çok şey çekilir ve büyülenir. Gerçek büyü, bütünün içindeki sevgi ve yine nefrettir. İlk büyücü ve ilk iksirci budur; insanlar onu gözleyip anladıktan sonra onun iksirlerini ve büyülerini birbirlerine karşı kullanırlar. Çünkü insanlar tabiatları gereği âşık olurlar ve âşık eden şeyler onları birbirine çeker; bu yüzden büyü yoluyla aşk çekiminin bir tekhnē'si ortaya çıkmıştır: büyücüler, dokunarak insanlara, insanları birbirine yaklaştıran ve kendinde aşk taşıyan başka tabiatlar eklerler. Bir psykhē'yi başka bir psykhē'ye bağlarlar, tıpkı ayrı duran bitkileri birbirine bağlar gibi. Güçleri olan figürlerden de yararlanırlar; kendilerine de belli bir duruş vererek, sessizce güçleri kendi üzerlerine çekerler, çünkü kendileri de bir bütünün içinde olup bir bütüne yönelirler. Böyle birinin bütünün dışında olduğunu varsaysak, ne çekebilir ne de çağrılarla ya da bağlama büyüleriyle aşağı indirebilirdi. Ama şimdi başka bir yerden çeker gibi çekmediği için çekebilir; çünkü canlının içinde neyin neye çekildiğini bilir. Psykhē de tabiatı gereği büyülü bir şarkının ezgisiyle, belli bir sesle, büyüyü yapanın duruşuyla çekilir — çünkü bu tür şeyler, acındıran duruşlar ve sesler gibi, çekici gelir. Musikinin büyülediği şey prohairesis ya da logos değil, akıl dışı psykhē'dir; bu tür bir büyüye de kimse şaşmaz. Oysa insanlar, musiki yapanlardan bunu istemeseler bile, büyülenmekten hoşlanırlar. Öteki dualarda da onları duyanın prohairesis olduğunu düşünmemeli. Çünkü büyülü sözlerle böyle büyülenenler de, bir yılan insanları büyülediğinde de, büyülenen kişi neler olduğunu anlamaz, hissetmez; ancak etkilendikten sonra etkilendiğini bilir; ama yöneten kısmı etkilenmez. Birine dua edildiğinde, o varlıktan ya dua edene ya da bir başkasına bir şey gelir; ama güneş ya da başka bir yıldız duaya kulak vermez.

4.4.40

τὰς δὲ γοητείας πῶς; ἢ τῇ συμπαθείᾳ, καὶ τῷ πεφυκέναι συμφωνίαν εἶναι ὁμοίων καὶ ἐναντίωσιν ἀνομοίων, καὶ τῇ τῶν δυνάμεων τῶν πολλῶν ποικιλίᾳ εἰς ἓν ζῷον συντελούντων. καὶ γὰρ μηδενὸς μηχανωμένου ἄλλου πολλὰ ἕλκεται καὶ γοητεύεται: καὶ ἡ ἀληθινὴ μαγεία ἡ ἐν τῷ παντὶ φιλία καὶ τὸ νεῖκος αὖ. καὶ ὁ γόης ὁ πρῶτος καὶ φαρμακεὺς οὗτός ἐστιν, ὃν κατανοήσαντες ἄνθρωποι ἐπ’ ἀλλήλοις χρῶνται αὐτοῦ τοῖς φαρμάκοις καὶ τοῖς γοητεύμασι. καὶ γάρ, ὅτι ἐρᾶν πεφύκασι καὶ τὰ ἐρᾶν ποιοῦντα ἕλκει πρὸς ἄλληλα, ὁλκῆς ἐρωτικῆς διὰ γοητείας τέχνη γεγένηται προστιθέντων ἐπαφαῖς φύσεις ἄλλας ἄλλοις συναγωγοὺς καὶ ἐγκείμενον ἐχούσας ἔρωτα: καὶ συνάπτουσι δὲ ἄλλην ψυχὴν ἄλλῃ, ὥσπερ ἂν εἰ φυτὰ διεστηκότα ἐξαψάμενοι πρὸς ἄλληλα: καὶ τοῖς σχήμασι δὲ προσχρῶνται δυνάμεις ἔχουσι, καὶ αὑτοὺς σχηματίζοντες ὡδὶ ἐπάγουσιν ἐπ’ αὐτοὺς ἀψοφητὶ δυνάμεις ἐν ἑνὶ ὄντες εἰς ἕν: ἐπεὶ ἔξω γε τοῦ παντὸς εἵ τις ὑπόθοιτο τὸν τοιοῦτον, οὔτ’ ἂν ἕλξειεν οὔτ’ ἂν καταγάγοι ἐπαγωγαῖς ἢ καταδέσμοις: ἀλλὰ νῦν, ὅτι μὴ οἷον ἀλλαχοῦ ἄγει, ἔχει ἄγειν εἰδὼς ὅπῃ τι ἐν τῷ ζῴῳ πρὸς ἄλλο ἄγεται. πέφυκε δὲ καὶ ἐπῳδῆς τῷ μέλει καὶ τῇ τοιᾷδε ἠχῇ καὶ τῷ σχήματι τοῦ δρῶντος — ἕλκει γὰρ τὰ τοιαῦτα, οἷον τὰ ἐλεεινὰ σχήματα καὶ φθέγματα — ἄγεσθαι ἡ ψυχή: οὐ γὰρ ἡ προαίρεσις οὐδ’ ὁ λόγος ὑπὸ μουσικῆς θέλγεται, ἀλλ’ ἡ ἄλογος ψυχή, καὶ οὐ θαυμάζεται ἡ γοητεία ἡ τοιαύτη: καίτοι φιλοῦσι κηλούμενοι, κἂν μὴ τοῦτο αἰτῶνται παρὰ τῶν τῇ μουσικῇ χρωμένων. καὶ τὰς ἄλλας δὲ εὐχὰς οὐ τῆς προαιρέσεως ἀκουούσης οἰητέον: οὐ γὰρ οἱ θελγόμενοι ταῖς ἐπῳδαῖς οὕτως, οὐδ’ ὅταν γοητεύῃ ὄφις ἀνθρώπους, σύνεσιν ὁ γοητευόμενος ἔχει, οὐδ’ αἰσθάνεται, ἀλλὰ γινώσκει ἤδη παθών, ὅτι πέπονθεν, ἀπαθὲς δ’ αὐτὸ τὸ ἡγούμενόν ἐστιν. ᾧ δ’ ηὔξατο, ἦλθέ τι πρὸς αὐτὸν ἐξ ἐκείνου ἢ πρὸς ἄλλον: ὁ δὲ ἥλιος ἢ ἄλλο ἄστρον οὐκ ἐπαίει.

4.4.41Duaya göre olan şey, bir parça başka bir parçayla birlikte duyduğu için olur; tıpkı gerilmiş tek bir telde olduğu gibi: tel alttan titretilince hareket üstte de duyulur. Çoğu zaman bir tel titretilince, uyum sayesinde ve aynı ahenge göre akort edilmiş olduğu için başka bir tel de adeta bir his duyar. Birlikte duyma ölçüsünce hareket bir lirden başka bir lire bile geçiyorsa, bütünde de zıtlardan meydana gelse bile tek bir ahenk vardır; ama bu ahenk benzerlerden ve birbirine akraba olan her şeyden, hatta zıtlardan da meydana gelir. İnsanlara zarar veren şeyler de, örneğin safrayla birlikte karaciğerin tabiatına çekilen thymos'lu kısım, zarar vermek için gelmemiştir; tıpkı birinin bir ateşten ateş alıp, ona varmayı tasarlamadan başka birine zarar vermesi gibi. Yoksa etkiyi, ateşi alan kişi yapar; çünkü ateşi bir yerden başka bir yere taşıyarak bir şey vermiştir; zararın sebebi gelen ateş de olabilir, eğer taşındığı kişi onu alabilecek durumda değilse.

4.4.41

καὶ γίνεται τὸ κατὰ τὴν εὐχὴν συμπαθοῦς μέρους μέρει γενομένου, ὥσπερ ἐν μιᾷ νευρᾷ τεταμένῃ: κινηθεῖσα γὰρ ἐκ τοῦ κάτω καὶ ἄνω ἔχει τὴν κίνησιν. πολλάκις δὲ καὶ ἄλλης κινηθείσης ἄλλη οἷον αἴσθησιν ἔχει κατὰ συμφωνίαν καὶ τῷ ὑπὸ μιᾷ ἡρμόσθαι ἁρμονίᾳ. εἰ δὲ καὶ ἐν ἄλλῃ λύρᾳ ἡ κίνησις ἀπ’ ἄλλης ἔρχεται, ὅσον τὸ συμπαθές, καὶ ἐν τῷ παντὶ τοίνυν μία ἁρμονία, κἂν ἐξ ἐναντίων ᾖ: καὶ ἐξ ὁμοίων δέ ἐστι καὶ πάντων συγγενῶν καὶ τῶν ἐναντίων. καὶ ὅσα λωβᾶται ἀνθρώποις, οἷον τὸ θυμοειδὲς ἑλχθὲν μετὰ χολῆς εἰς ἥπατος φύσιν, ἦλθεν οὐχ ὡς λωβησόμενα: οἷον εἰ πῦρ τις ἐκ πυρὸς λαβὼν ἔβλαψεν ἄλλον οὐ μηχανησάμενος [εἰς ἐκεῖνον] ἐλθεῖν. ἢ ὁ λαβὼν ἐκεῖνος ποιεῖ, τῷ δεδωκέναι γοῦν τι οἷον μεταθέντα ἐξ ἄλλου εἰς ἄλλο: καὶ τὸ ἐληλυθὸς δέ, εἰ μὴ οἷός τε ἐγένετο δέξασθαι εἰς ὃν μετηνέχθη.

4.4.42Demek ki bütün bu incelemenin sebebi olan hafızaya yıldızların bu yüzden ihtiyacı olmayacaktır; kendilerine yukarı gönderilen hislere de ihtiyaçları yoktur. Bazılarının sandığı gibi dualara prohairesis'le gerçekleşen bir onay da vermezler. Ama duayla da duasız da onlardan bir şey geldiğini kabul etmeliyiz; çünkü onlar da tek bir varlığın parçalarıdır. Prohairesis'ten bağımsız pek çok güç vardır, bunlar da düzeneksiz ve tekhnē ile işler; tıpkı tek bir canlıda olduğu gibi: bir parça ötekinden yararlanır ve ondan zarar görür, çünkü tabiatı böyledir; hekimlerin ve büyülü sözler okuyanların tekhnē'leriyle de bir parça başka bir parçaya kendi gücünden bir şey vermeye zorlanır. Bütün de aynı biçimde parçalarına hem kendiliğinden verir, hem de başka bir şey onu kendi parçalarından birine çektiğinde, aynı tabii yolla verir; çünkü isteyen ona hiç yabancı değildir. İsteyen kötüyse buna şaşmamalı; kötüler de nehirlerden su çeker, veren ise ne verdiğini bilmez, yalnız verir. Yine de verilen şey bütünün tabiatının düzenine girmiştir ve onun tarafından verilmiştir. Bu yüzden biri herkese açık olan şeylerden almaması gerekeni alırsa, ceza onu zorunlu bir kanunla izler. Öyleyse bütünün etkilendiğini kabul etmemeli. Ya da şöyle: Onun yöneten kısmı tamamen etkilenmez; parçalarında hâller meydana gelince hâl o parçalara ulaşır, ama bütün için tabiata aykırı hiçbir şey olmadığından, olan şey ona göre bir etkilenme değildir. Nitekim yıldızlar da parça oldukları ölçüde etkilenirler; ama kendileri etkilenmez kalırlar: çünkü hem prohairesis'leri etkilenmez, hem cisimleri ve tabiatları zarar görmez; psykhē aracılığıyla bir şey verseler bile psykhē'leri eksilmez, cisimleri de aynı kalır; bir şey akıp gitse bile, giden de gelen de, eğer bir şey geliyorsa, fark edilmeden gider ve gelir.

4.4.42

ὥστε οὔτε μνήμης διὰ τοῦτο δεήσει τοῖς ἄστροις, οὗπερ χάριν καὶ ταῦτα πεπραγμάτευται, οὔτε αἰσθήσεων ἀναπεμπομένων: οὐδὲ ἐπινεύσεις τοῦτον τὸν τρόπον εὐχαῖς, ὡς οἴονταί τινες, προαιρετικάς τινας, ἀλλὰ καὶ μετ’ εὐχῆς γίνεσθαί τι δοτέον καὶ εὐχῆς ἄνευ παῤ αὐτῶν, ᾗ μέρη καὶ [αὐτὰ] ἑνός: καὶ ὅτι δυνάμεις καὶ χωρὶς προαιρέσεως πολλαὶ καὶ αὗται καὶ ἄνευ μηχανῆς καὶ μετὰ τέχνης, ὡς ἐν ζῴῳ ἑνί, καὶ ἀπολαύει ἄλλο ἄλλου καὶ βλάπτεται τῷ οὕτω πεφυκέναι, καὶ τέχναις καὶ ἰατρῶν καὶ ἐπαοιδῶν ἄλλο ἄλλῳ ἠναγκάσθη παρασχεῖν τι τῆς δυνάμεως τῆς αὑτοῦ. καὶ τὸ πᾶν δὲ ὡσαύτως εἰς τὰ μέρη δίδωσι καὶ παῤ αὑτοῦ καὶ ἑλκύσαντος ἄλλου εἰς μέρος τι αὐτοῦ κείμενον τοῖς αὑτοῦ μέρεσι τῷ αὐτῷ φυσικῷ, ὡς μηδενὸς ἀλλοτρίου τοῦ αἰτοῦντος ὄντος. εἰ δὲ κακὸς ὁ αἰτῶν, θαυμαζειν οὐ δεῖ: καὶ γὰρ ἐκ ποταμῶν ἀρύονται οἱ κακοὶ καὶ τὸ διδὸν αὐτὸ οὐκ οἶδεν ὃ δίδωσιν, ἀλλὰ δίδωσι μόνον: ἀλλ’ ὅμως συντέτακται καὶ δέδοται τῇ φύσει τοῦ παντός. ὥστε εἴ τις ἔλαβεν ἐκ τῶν πᾶσι κειμένων, οὐ δέον ἕπεσθαι αὐτῷ ἀναγκαίῳ νόμῳ τὴν δίκην. οὔκουν δοτέον τὸ πᾶν πάσχειν: ἢ τὸ μὲν ἡγεμονοῦν αὐτοῦ ἀπαθὲς δοτέον πάντη εἶναι, γιγνομένων δὲ παθῶν ἐν μέρεσιν αὐτοῦ ἐκείνοις μὲν ἥκειν τὸ πάθος, παρὰ φύσιν δὲ μηδενὸς αὐτῷ ὄντος ἀπαθὲς τὸ γενόμενον ὡς πρὸς αὐτὸ εἶναι: ἐπεὶ καὶ τοῖς ἄστροις, καθ̓ ὅσον μὲν μέρη, τὰ πάθη, ἀπαθῆ μέντοι αὐτὰ τῷ τε τὰς προαιρέσεις καὶ αὐτοῖς ἀπαθεῖς εἶναι καὶ τὰ σώματα αὐτῶν καὶ τὰς φύσεις ἀβλαβεῖς ὑπάρχειν καὶ τῷ, καὶ εἰ διὰ τῆς ψυχῆς τι διδόασι, μὴ ἐλαττοῦσθαι αὐτοῖς τὴν ψυχὴν καὶ τὰ σώματα αὐτοῖς τὰ αὐτὰ μένειν καί, εἴ τι ὑπεκρεῖ, ἀναισθήτως ἀπιόντος καὶ τοῦ προσιόντος, εἰ πρόσεισι, λανθάνοντος.

4.4.43Peki erdemli insan büyüden ve iksirlerden nasıl etkilenir? Psykhē'si bakımından büyüye karşı etkilenmezdir: akıl sahibi kısmı etkilenmez, fikrini de değiştirmez. Ama içinde bütüne ait akıl dışı ne varsa, o bakımdan etkilenebilir; daha doğrusu etkilenen bu kısımdır. Yine de iksirlerle aşka tutulmaz; çünkü âşık olmak için öteki psykhē'nin de bu kısmın hâline onay vermesi gerekir. Akıl dışı kısım büyülü sözlerden nasıl etkileniyorsa, o da karşı sözler okuyarak oradan gelen güçleri çözer. Bu tür şeylerden ölüm, hastalık ya da bedene ait başka bir şey ise başına gelebilir; çünkü bütünün parçası olan kısmı, başka bir parçadan ya da bütünden etkilenebilir, ama kendisi zarar görmez. Etkinin hemen değil sonra ortaya çıkması tabiata aykırı değildir. Daimonlar da akıl dışı kısımları bakımından etkilenmez değildir. Onlara hafıza ve his tanımak, tabiatça çekilerek büyülendiklerini, kendilerini çağıranlara kulak verdiklerini söylemek saçma olmaz; bu, aralarında bu dünyadakilere daha yakın olanlar için ve bu dünyaya ne ölçüde yönelmişlerse o ölçüde geçerlidir. Çünkü başka bir şeye yönelen her şey başka bir şey tarafından büyülenir: neye yönelmişse o şey onu büyüler ve çeker; yalnız kendine yönelen büyülenmez. Bu yüzden her eylem büyülenmiştir, eylem adamının bütün hayatı da: çünkü onu cezbeden şeylere doğru hareket eder. "Yüce gönüllü Erekhtheus'un halkı güzel yüzlüdür" sözü de buradan gelir. Neden biri kendini başka bir şeye verir? Büyücülerin tekhnē'siyle değil, tabiatın aldanışı vermesiyle çekildiği için; tabiat bir şeyi başka bir şeye yerler aracılığıyla değil, kendi verdiği aşk iksirleriyle bağlar.

4.4.43

ὁ δὲ σπουδαῖος πῶς ὑπὸ γοητείας καὶ φαρμάκων; ἢ τῇ μὲν ψυχῇ ἀπαθὴς εἰς γοήτευσιν, καὶ οὐκ ἂν τὸ λογικὸν αὐτοῦ πάθοι, οὐδ’ ἂν μεταδοξάσειε: τὸ δὲ ὅσον τοῦ παντὸς ἐν αὐτῷ ἄλογον κατὰ τοῦτο πάθοι ἄν, μᾶλλον δὲ τοῦτο πάθοι ἄν: ἀλλ’ οὐκ ἔρωτας ἐκ φαρμάκων, εἴπερ τὸ ἐρᾶν ἐπινευούσης καὶ τῆς ψυχῆς τῆς ἄλλης τῷ τῆς ἄλλης παθήματι. ὥσπερ δὲ ἐπῳδαῖς τὸ ἄλογον πάσχει, οὕτω καὶ αὐτὸς ἀντεπᾴδων τὰς ἐκεῖ δυνάμεις ἀναλύσει: θάνατον δὲ ἐκ τοιούτων ἢ νόσους ἢ ὅσα σωματικὰ πάθοι ἄν. τὸ γὰρ μέρος τοῦ παντὸς ὑπὸ μέρους ἄλλου ἢ τοῦ παντὸς πάθοι ἄν, αὐτὸς δὲ ἀβλαβής. τὸ δὲ μὴ εὐθύς, ἀλλ’ ὕστερον, οὐκ ἀποστατεῖ φύσεως. δαίμονες δὲ οὐκ ἀπαθεῖς οὐδ’ αὐτοὶ τῷ ἀλόγῳ: μνήμας δὲ καὶ αἰσθήσεις τούτοις οὐκ ἄτοπον διδόναι καὶ θέλγεσθαι φυσικῶς ἀγομένους καὶ κατακούειν καλούντων τοὺς αὐτῶν ἐγγυτέρω τῶν τῇδε καὶ ὅσῳ πρὸς τὰ τῇδε. πᾶν γὰρ τὸ πρὸς ἄλλο γοητεύεται ὑπ’ ἄλλου: πρὸς ὃ γάρ ἐστιν, ἐκεῖνο γοητεύει καὶ ἄγει αὐτό: μόνον δὲ τὸ πρὸς αὑτὸ ἀγοήτευτον. διὸ καὶ πᾶσα πρᾶξις γεγοήτευται καὶ πᾶς ὁ τοῦ πρακτικοῦ βίος: κινεῖται γὰρ πρὸς ταῦτα, ἃ θέλγει αὐτόν. ὅθεν καὶ τὸ εὐπρόσωπος γὰρ ὁ τοῦ μεγαλήτορος Ἐρεχθέως δῆμος. τί γὰρ μαθών τις πρὸς ἄλλο ἔχει; ἢ ἑλκόμενος οὐ μάγων τέχναις, ἀλλὰ τῆς φύσεως τὴν ἀπάτην δούσης καὶ συναψάσης ἄλλο πρὸς ἄλλο οὐ τοῖς τόποις, ἀλλ’ οἷς ἔδωκε φίλτροις.

4.4.44Geriye büyülenmeyen tek şey olarak temaşa kalır; çünkü kimse kendine karşı büyülenmez. Temaşa eden tektir, temaşa edilen de kendisidir; logos'u aldanmış değildir, yapması gerekeni yapar, kendi hayatını ve kendi işini yapar. Öbür tarafta ise hamleyi kendine ait olan şey, logos vermez; hamlenin ilkesi akıl dışı olandadır, hâlin öncülleridir. Çocuklara gösterilen özen ve evlenmek için harcanan çaba açıkça bir çekim taşır; arzulara hoş geldikleri için insanları yemleyen şeyler de öyle. Eylemlerin bazıları thymos yüzünden akıl dışı biçimde harekete geçer, bazıları da aynı biçimde arzular yüzünden. Devlet işlerine girmek ve makam istemek ise içimizdeki iktidar sevgisini çağırır. Zarar görmemek için yapılanların ilkesi korkudur, daha fazlasını elde etmek için yapılanlarınki arzu. Zorunlu ihtiyaçlar için yapılan, tabiatın eksiğini doldurmaya çalışan eylemler ise açıkça tabiatın bizi hayata bağlayan zorlamasını taşır. Biri güzel şeylere yönelen eylemlerin büyüden azade olduğunu söylerse — yoksa güzel şeylere yöneldiği için temaşanın da büyülendiğini söylemek gerekirdi — şöyle cevap verilmeli: Eğer biri güzel denen eylemleri de zorunlu şeyler olarak yapıyor, asıl güzeli ise başka bir yerde buluyorsa, büyülenmemiştir; çünkü zorunluluğu bilir, hayatı da bu dünyaya ve başka şeylere bakmaz. Yaptığını yalnız insan tabiatının zorlamasıyla, başkalarının ya da kendi hayatına duyduğu yakınlıkla yapar; çünkü bu yakınlık yüzünden kendini hayattan çıkarmamak belki makul görünür. Bu bakımdan o da büyülenmiştir. Ama eylemlerdeki güzeli sevip güzelin izlerine aldanarak eylemleri seçerse, aşağıdaki güzelin peşinden koştuğu için büyülenmiştir. Çünkü gerçeğe benzeyenle uğraşmak ve ona doğru çekilmek, her durumda, onu bu şeylere çeken şeylerden aldanmış birinin işidir. Bunu yapan da tabiatın büyüsüdür. İyi olmayanın peşinden iyiymiş gibi, onun görünüşüne akıl dışı hamlelerle çekilerek koşmak, istemediği yere bilmeden götürülen birinin işidir. Buna büyüden başka ne denebilir? Öyleyse yalnız şu kişi büyülenmez: kendi öteki parçaları onu çekerken, onların iyi dediği şeylerin hiçbirini iyi saymayan, yalnız kendisinin bildiği iyiyi iyi sayan kişi. Bu iyiyi aldanmadan bilir; peşinden koşmaz, ona sahiptir. Böyle biri hiçbir yere çekilmez.

4.4.44

μόνη δὴ λείπεται ἡ θεωρία ἀγοήτευτος εἶναι, ὅτι μηδεὶς πρὸς αὑτὸν γεγοήτευται: εἷς γάρ ἐστι, καὶ τὸ θεωρούμενον αὐτός ἐστι, καὶ ὁ λόγος οὐκ ἠπατημένος, ἀλλ’ ὃ δεῖ ποιεῖ, καὶ τὴν αὑτοῦ ζωὴν καὶ τὸ ἔργον ποιεῖ. ἐκεῖ δὲ οὐ τὸ αὑτοῦ καὶ οὐχ ὁ λόγος τὴν ὁρμήν, ἀλλ’ ἀρχὴ καὶ τοῦ ἀλόγου, αἱ τοῦ πάθους προτάσεις. τέκνων μὲν γὰρ ἐπιμέλειαι καὶ πρὸς γάμον σπουδαὶ φανερὰν τὴν ὁλκὴν ἔχουσιν, ὅσα τε ἀνθρώπους δελεάζει ἡδέα γινόμενα ταῖς ἐπιθυμίαις. πράξεις δὲ αἱ μὲν διὰ θυμὸν ἀλόγως κινοῦνται, αἱ δὲ δἰ ἐπιθυμίας ὡσαύτως, πολιτεῖαι δὲ καὶ ἀρχῶν ὀρέξεις τὸ φίλαρχον τὸ ἐν ἡμῖν ἔχουσι προκαλούμενον. καὶ αἱ μὲν γινόμεναι ὑπὲρ τοῦ μὴ παθεῖν ἀρχὴν ἔχουσι τὸν φόβον, αἱ δ’ ὑπὲρ τοῦ πλείονος τὴν ἐπιθυμίαν. αἱ δὲ τῶν χρειωδῶν χάριν τὴν τῆς φύσεως ἔνδειαν ζητοῦσαι ἀποπληροῦν φανερῶς ἔχουσι τὴν τῆς φύσεως βίαν πρὸς τὸ ζῆν οἰκειώσασαν. εἰ δέ τις λέγοι τὰς πράξεις τῶν καλῶν ἀγοητεύτους εἶναι, ἢ καὶ τὴν θεωρίαν καλῶν οὖσαν γοητεύεσθαι λεκτέον, εἰ μὲν ὡς ἀναγκαίας καὶ τὰς καλὰς λεγομένας πράξεις πράττοι [οὐκ] ἄλλο τὸ ὄντως καλὸν ἔχων, οὐ γεγοήτευται: οἶδε γὰρ τὴν ἀνάγκην καὶ οὐ πρὸς τὸ τῇδε βλέπει οὐδὲ πρὸς ἄλλα ὁ βίος: ἀλλὰ τῇ τῆς φύσεως τῆς ἀνθρωπίνης βίᾳ καὶ τῇ πρὸς τὸ ζῆν τῶν ἄλλων ἢ καὶ αὐτοῦ οἰκειώσει: δοκεῖ γὰρ εὔλογον ἴσως μὴ ἐξάγειν ἑαυτὸν διὰ τὴν οἰκείωσιν: ὅτι οὕτως ἐγοητεύθη. εἰ δὲ τὸ ἐν ταῖς πράξεσιν ἀγαπήσας καλὸν τὰς πράξεις αἱρεῖται ἀπατηθεὶς τοῖς ἴχνεσι τοῦ καλοῦ, γεγοήτευται τὸ περὶ τὰ κάτω καλὸν διώκων: ὅλως γὰρ ἡ περὶ τὸ ἐοικὸς τῷ ἀληθεῖ πραγματεία καὶ ὁλκὴ εἰς αὐτὸ πᾶσα ἠπατημένου ἐξ ἐκείνων τῶν ἐπ’ αὐτὰ ἑλκόντων. τοῦτο δὲ ἡ τῆς φύσεως γοητεία ποιεῖ: τὸ γὰρ οὐκ ἀγαθὸν ὡς ἀγαθὸν διώκειν ἑλχθέντα τῷ ἐκείνου εἴδει ἀλόγοις ὁρμαῖς, τοῦτό ἐστιν ἀγομένου ὅπου μὴ ἤθελεν οὐκ εἰδότος. τοῦτο δὲ τί ἄν τις ἄλλο ἢ γοητείαν εἴποι; μόνος οὖν ἀγοήτευτος, ὃς ἑλκόμενος τοῖς ἄλλοις αὑτοῦ μέρεσι τούτων οὐδὲν ἀγαθὸν λέγει εἶναι ὧν ἐκεῖνα λέγει, ἀλλὰ μόνον ὃ οἶδεν αὐτὸς οὐκ ἠπατημένος οὐδὲ διώκων, ἀλλ’ ἔχων. οὐκ ἂν οὖν ἕλκοιτο οὐδαμοῦ.

4.4.45Bütün söylenenlerden şu açıktır: bütünün içindeki her şey, nasıl bir tabiata ve hâle sahipse ona göre bütüne katkıda bulunur, etkilenir ve etki eder. Tıpkı her canlıda her parçanın, tabiatına ve yapısına göre bütüne katkıda bulunması, ona hizmet etmesi, bir yere ve bir göreve layık görülmesi gibi. Her biri kendinden olanı verir, ötekilerden de tabiatının alabildiği kadarını alır; adeta her şey her şeyle birlikte hisseder. Parçaların her biri bir canlı da olsaydı, parçanın işlerinden farklı canlı işleri de görürdü. Bizim durumumuzun nasıl olduğu da buradan ortaya çıkar: biz de bütünde bir şey yaparız. Yalnız bir cismin bir cisme yaptığı şeyleri yapıp bu tür şeylerden etkilenmekle kalmayız; kendi öbür tabiatımızı da katarız, kendimizdeki akraba unsurlarla dışarıdaki akraba unsurlara bağlanırız. Psykhē'lerimiz ve hâllerimiz aracılığıyla, daimonların bölgesinde bize bitişik olanlara ve onların ötesindekilere bağlı hâle geldiğimiz, daha doğrusu zaten bağlı olduğumuz için, ne türden insanlar olduğumuz gizli kalamaz. Hepimiz aynı şeyleri vermeyiz, aynı şeyi de almayız. Sahip olmadığımız bir şeyi, örneğin iyiyi, başkasına nasıl verebiliriz? İyiyi almaya yatkın olmayana da iyi bir şey götüremeyiz. Kendi kötülüğünü bütüne bağlayan kişi kim olduğuyla tanınır ve tabiatına göre, sahip olduğu şeyin bulunduğu yere itilir; buradan kurtulunca da tabiatın çekimleriyle bu türden başka bir yere gider. İyi insan için ise alışlar, verişler ve yer değiştirmeler başka türlüdür; sanki tabiatın birtakım ipleriyle çekilerek yer değiştirirler. Bu bütün, güç ve düzen bakımından öyle şaşırtıcı bir hâldedir ki her şey sessiz bir yolla, kimsenin kaçamayacağı bir adalete göre olup biter. Değersiz insan bundan hiçbir şey anlamaz; bütün içinde nereye gitmesi gerektiğini bilmeden sürüklenir. İyi insan ise bilir; gitmesi gereken yere gider, gitmeden önce oraya varınca nerede oturmak zorunda olduğunu bilir ve tanrılarla birlikte olacağını umar. Küçük bir canlıda parçaların değişimleri de birlikte hissetmeleri de küçüktür; böyle bir canlıda parçaların kendileri canlı olamaz, olsa olsa bazılarında kısa bir süre için olur. Ama aralıkların bu kadar büyük olduğu, içindeki her şeyin geniş bir serbestlik taşıdığı ve çok sayıda canlının bulunduğu bir varlıkta, hareketlerin ve yer değiştirmelerin daha büyük olması gerekir. Güneşin, ayın ve öteki yıldızların da bir düzen içinde yer değiştirdiğini ve hareket ettiğini görüyoruz. Öyleyse psykhē'lerin de yer değiştirmesi, hep aynı karakteri korumayıp başlarından geçenlere ve yaptıklarına orantılı bir yere konması saçma değildir; bütünle uyum içinde kimi başın, kimi ayakların yerini alır, çünkü bütünde de daha iyi ve daha kötü yönünde farklar vardır. Buradaki daha iyiyi seçmeyen, ama daha kötüden de pay almamış olan psykhē, başka ve saf bir yere geçer; seçtiği yeri alır. Cezalar ise hastalanmış parçalara uygulanan tedavilere benzer: bazılarını ilaçlarla büzüştürmek, bazılarını çıkarıp atmak ya da değiştirmek; ta ki her biri gereken yere konarak bütün sağlıklı olsun. Bütünün sağlığı da şöyle sağlanır: bir parça değiştirilir, bir başkası burada hasta olduğu için buradan çıkarılır ve hastalanmayacağı bir yere konur.

4.4.45

ἐκ δὴ τῶν εἰρημένων ἁπάντων ἐκεῖνο φανερόν, ὅτι, ὡς ἕκαστον τῶν ἐν τῷ παντὶ ἔχει φύσεως καὶ διαθέσεως, οὕτω τοι συντελεῖ εἰς τὸ πᾶν καὶ πάσχει καὶ ποιεῖ, καθάπερ ἐφ̓ ἑκάστου ζῴου ἕκαστον τῶν μερῶν, ὡς ἔχει φύσεως καὶ κατασκευῆς, οὕτω πρὸς τὸ ὅλον συντελεῖ καὶ ὑπουργεῖ καὶ τάξεως καὶ χρείας ἠξίωται: δίδωσι δὲ τὸ παῤ αὑτοῦ καὶ δέχεται τὰ παρὰ τῶν ἄλλων, ὅσων αὐτοῦ δεκτικὴ ἡ φύσις, καὶ οἷον συναίσθησις παντὸς πρὸς πᾶν, καὶ εἰ ἕκαστον δὲ τῶν μερῶν καὶ ζῷον ἦν, εἶχεν ἂν καὶ ζῴου ἔργα ἕτερα ὄντα τῶν τοῦ μέρους. καὶ δὴ κἀκεῖνο ἀναφαίνεται, ὅπως τὸ καθ̓ ἡμᾶς ἔχει, ὡς ποιοῦντές τι καὶ ἡμεῖς ἐν τῷ παντὶ οὐ μόνον ὅσα σῶμα πρὸς σῶμα καὶ πάσχον αὖ τὰ τοιαῦτα ἔτι καὶ τὴν ἄλλην αὑτῶν φύσιν εἰσφερόμεθα συναφθέντες τοῖς συγγενέσιν οἷς ἔχομεν πρὸς τὰ συγγενῆ τῶν ἔξω: καὶ δὴ καὶ ψυχαῖς ἡμῶν καὶ διαθέσεσι συναφεῖς γινόμενοι, μᾶλλον δὲ ὄντες, πρός τε τὰ ἐφεξῆς ἐν τῷ δαιμονίῳ τόπῳ καὶ τὰ ἐπέκεινα αὐτῶν οὐκ ἔστιν ὅπως λανθάνομεν ὁποῖοί τινες ἐσμέν. οὐ τοίνυν οὐδὲ τὰ αὐτὰ πάντες δίδομεν οὐδὲ ταὐτὸν δεχόμεθα: ὃ γὰρ μὴ ἔχομεν πῶς ἂν μεταδοίημεν ἄλλῳ, οἷον ἀγαθόν; οὐδ’ αὖ τῷ μὴ δεκτικῷ ἀγαθοῦ ἀγαθόν τι κομιούμεθα. τὴν οὖν αὑτοῦ τις κακίαν συνάψας ἐγνώσθη τε ὅς ἐστι καὶ κατὰ τὴν αὐτοῦ φύσιν ὤσθη εἰς ὃ ἔχει, καὶ ἐντεῦθεν ἀπαλλαγεὶς εἰς ἄλλον τοιοῦτον τόπον φύσεως ὁλκαῖς. τῷ δὲ ἀγαθῷ αἵ τε λήψεις αἵ τε δόσεις καὶ αἱ μεταθέσεις ἄλλαι, ὥσπερ ἐκ μηρίνθων ὁλκαῖς τισι φύσεως μετατιθεμένων. οὕτω θαυμαστῶς ἔχει δυνάμεως καὶ τάξεως τόδε τὸ πᾶν γινομένων ἁπάντων ἀψόφῳ κελεύθῳ κατὰ δίκην, ἣν οὐκ ἔστι φυγεῖν οὐδενί, ἧς ἐπαίει μὲν ὁ φαῦλος οὐδέν, ἄγεται δὲ οὐκ εἰδὼς οἷ δεῖ ἐν τῷ παντὶ φέρεσθαι: ὁ δ’ ἀγαθὸς καὶ οἶδε, καὶ οὗ δεῖ ἄπεισι, καὶ γινώσκει πρὶν ἀπιέναι οὗ ἀνάγκη αὐτῷ ἐλθόντι οἰκεῖν, καὶ εὔελπίς ἐστιν, ὡς μετὰ θεῶν ἔσοιτο. ἐν μὲν γὰρ ὀλίγῳ ζῴῳ σμικραὶ τῶν μερῶν αἱ μεταβολαὶ καὶ συναισθήσεις καὶ οὐκ ἔστιν ἐν αὐτῷ τὰ μέρη ζῷα εἶναι, εἰ μή που ἐπὶ βραχὺ ἔν τισιν: ἐν δὲ τῷ ἐν ᾧ διαστάσεις τε τοσαῦται καὶ ἕκαστον τῶν ἐν αὐτῷ χάλασιν ἔχει καὶ ζῷά ἐστι πολλά, τὰς κινήσεις δεῖ καὶ τὰς μεταστάσεις μείζους εἶναι. ὁρῶμεν δὲ καὶ ἥλιον καὶ σελήνην καὶ τὰ ἄλλα ἄστρα ἐν τάξει μετατιθέμενα καὶ μετακινούμενα. οὐ τοίνυν ἄλογον οὐδὲ τὰς ψυχὰς μετατίθεσθαι μὴ τὸ αὐτὸ ἀεὶ ἦθος σωζομένας, ταττομένας δὲ ἀνάλογον ὧν ἔπαθον καὶ ποιοῦσι τάξιν, [τὰς μὲν] οἷον κεφαλῆς, τὰς δὲ οἷον ποδῶν λαβούσας, πρὸς τὸ πᾶν σύμφωνον: ἔχει γὰρ καὶ αὐτὸ διαφορὰς πρὸς τὸ ἄμεινόν τε καὶ χεῖρον. ἡ δ’ ἂν μήτε τὸ ἄμεινον τὸ ἐνταῦθα αἱρῆται, μήτε τοῦ χείρονος μετέχουσα ᾖ, ἄλλον τόπον καὶ καθαρὸν ἠλλάξατο τοῦτον, ὃν εἵλετο, λαβοῦσα. αἱ δὲ κολάσεις ὥσπερ νενοσηκότων μερῶν, τῶν μὲν ἐπιστύψεις φαρμάκοις, τῶν δὲ ἐξαιρέσεις ἢ καὶ ἀλλοιώσεις, ἵνα ὑγιαίνῃ τὸ πᾶν ἑκάστου διατιθεμένου οὗ δεῖ: τὸ δ’ ὑγιεινὸν τοῦ παντὸς [τοῦ μὲν] ἀλλοιουμένου, τοῦ δὲ ἐξαιρουμένου ἐντεῦθεν, ὡς ἐνθαδὶ νοσοῦντος, οὗ δὲ μὴ νοσήσει τιθεμένου.

Çeviri değerlendirmesi

Yıldızlar eseri değil, çevirinin kalitesini ölçer

Yükleniyor…

Çeviri önerileri

Nasıl önerilir?

Yükleniyor…

İncelemeler

Okurların eser üzerine yazdığı değerlendirmeler.

Yükleniyor…

Tartışma

Yükleniyor…